АЗЫҚ-ТҮЛІККЕ ЖАТПАЙТЫН ТАУАРЛАРМЕН САУДАНЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ

проф. А.Н.НЕВЕРОВ және проф. Т.И.ЧАЛЫХ редакторлығымен

«Білім беруді жетілдіру федералды институты» федералды мемлекеттік мекемесі «Сатушы, бақы- лаушы-кассир» мамандығы бойынша бастауыш кәсіптік білім беру бағдарламасын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу процессінде қолдануға арналған оқу құралы ретінде ұсынылған.

«БЖФИ» ФММ 15 маусым 2011 жыл Пікірдің тіркеу нөмірі № 196

12 түзетіліп, толықтырылған басылым

ӘОЖ 339.166.84(075.32) КБЖ 65.422.5я722

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес «ТКББ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру бойынша қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы:

іnfo@dcg.kz

Пікір беруші — РФ Мәскеу қ. «№15 Кәсіпкерлік колледжі» ОКБ МБМ еңбек сіңірген мұғалімі, арнайы пәндердің жоғары біліктілік санатты оқытушысы

және азық-түлікке жатпайтын тауарлармен сауданы ұйымдастыру: орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған/ [А.Н.Неверов, Т.И.Чалых, Е.Л.Пехташева және басқалар]; А.Н.Неверова және Т.И.Чалых редакторлығымен – 12-ші түзетіліп, толықтырылған басылым – М.: «Академия» баспа орталығы, 2015. – 560 б.

Азық-түлікке жатпайтын тауарларды тауартанудың теориялық негіздерінде мазмұндалған тоқыма, тігін-трикотаж, былғары-аяқ киім, мамық-үлбір, парфюмерлік-косметикалық, галантереялық, тұрмыстық химиялық, силикатты, құрылыстық, металл шаруашылық, жиһаз, электр тұрмыстық, зергерлік және мәдени- тұрмыстық тауарлар тобының, сонымен қатар сағаттардың, жәдігерліктердің, халықтық және көркем қолөнер бұйымдарының, пластмассадан жасалған бұйымдардың жіктелулері, сұрыптамалары мен тұтынушылық сипаттамалары қарастырылған. Тауарларды стандарттау және сертификаттау туралы мәліметтер мен олардың ақпараттық белгілері келтірілген. Азық-түлікке жатпайтын тауарлармен сауда жасау технологиясы, саудаға арналған сұрыптамаларды қалыптастыру және оның тұрақтылығын қамтамасыз ету, тауармен жабдықтау мәселелері баяндалған. Сатып алушы сұранысын зерттеу мәселелері мен әдістері ашылған. 12-ші басылымға тауарларды штрихтік кодтаудың халықаралық жүйесіне, кейбір өнімдердің тауартану сипаттамасына, жеке өнімнің жаңа стандарттарын күшіне енгізуге және т.б. қатысты түзетулер мен толықтырулар енгізілген. Оқулық «Сатушы, бақылаушы-кассир» мамандығы бойынша ПМ.01 «Азық-түлікке жатпайтын тауарларды сату» (МДК.01.01) кәсіби модулін игергенде қолданылуы мүмкін.

Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.

КБЖ 65.422.5я722

Бас. № 103113766. Басуға қол қойылды 30.06.2014. Формат 60x90/16. Гарнитура «Балтика». Офсеттік қағаз № 1. Офсеттік баспа. Шарт. бас. т. 11,0. Тираж 1000 экз. Тапсырыс №ООО

Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU. AE51. H 16591 29.04.2014.Баспаның электронды тасымалдаушысынан басылған. ОАО «Тверской полиграфический комбинат», 170024, Тверь қ., Ленин даң-лы, 5. Телефон: (4822) 44-52-03, 44-50-34. Телефон/факс: (4822) 44-42-15.

© Рәсімдеу. «Академия» Баспа орталығы, 2015

Осы оқулық «Сатушы, бақылаушы-кассир» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік жинағының  бөлігі болып табылады. Оқулық «Азық-түлікке жатпайтын тауарларды сату» ПМ.01 кәсіби модулін зерттеуге арналған. Жаңа буынның оқу-әдістемелік жинақтары жалпы білім беру және жалпы кәсіптік құзіреттілік пәндер мен кәсіптік модулдерді зерттеуді қамтамасыз ететін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдарын қамтиды. Әбір жинаққа жалпы және кәсіптік құзіреттілікті игеруге қажет, соның ішінде жұмыс беруші талабы ескерілген оқулықтар мен оқу құралдары, оқыту және бақылау құралдары енгізілген. Оқу басылымдары электронды білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электронды ресурстар құрамына интерактивті жаттығулар мен тренажерлары бар теориялық, практикалық модульдер, мультимедиялық объектілер, Интернет желісіндегі қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемелер кіреді. Оларға терминологиялық сөздік пен оқу процесінің негізгі параметрлері: жұмыс уақыты, бақылау және практикалық тапсырмалардың орындалу нәтижесі тіркелетін электронды журнал енгізілген. Электронды ресурстар оқу процесіне жеңіл енеді және әртүрлі оқу бағдарламасына бейімделуі мүмкін.

Соңғы онжылдықта біздің ел өмірінде негізінен Ресеймен нарықтық экономикалық қарым-қатынастарды одан әрі нығайтуға және әлемдік экономикалық жүйеге біріктіруге байланысты елеулі өзгерістер болды. Тұтыну нарығы қанықтыру сатысына өтті, тауарлардың жаңа түрлерінің саны көбейді, киім мен аяқ киім өндіруге арналған жаңа материалдарды, парфюмерлік, косметикалық және тұрмыстық химиялық тауарларды, пластмассаларды, металл тауарларды, жиһаздарды  өндіруге  арналған  жаңа  шикізаттар  пайда болды. Электр тауарлары сұрыптамасында электронды- сәулелік түтіктері бар теледидарлардың ескі модельдері жоғалып, плазмалық панельдер, бейне ақпаратты жазудың сандық формасы пайда  болып,  фотоүлдірді  өткенге  қалдырды,  фотоаппараттар  мен кинокамералардың сұрыптамасы өзгертіліп жаңартылды. Қыздыруға арналған жаңа материалдар мен жаңа қағидалар тамақ дайындауға арналған пештің келбетін, ас үйде жұмысты жеңілдету үшін тауарлар сұрыптамасын түбегейлі өзгертті, шаңсорғыштардың, мұздатқыштардың, кір жуғыш машиналардың жаңа модельдері пайда болды. Бірақ тауартану қағидалары мен азық-түлікке жатпайтын тауарлардың тұтынушылық қасиеттерін зерттеудің функционалды сипаттамалары, дәйектілігі, эргономикасы, эстетикасы мен қауіпсіздігі жағынан бұрынғыдай болып қалды. Бөлшек сауда желісі, сауда технологиясы өзгерді, бөлшек сауда кәсіпорындарының жаңа түрлері мен типтері, тауармен жабдықтау формалары және т. б. пайда болды. Ресейдің  2011  ж.  Дүниежүзілік  сауда  ұйымына   (ДСҰ)   кіруі халықаралық  сауданың  бәсекелестік  артықшылықтарына және ұсынылған тауарларының қауіпсіздігіне, халықаралық стандарттарға сәйкестігіне, жеке ұлттық стандарттарды халықаралық стандарттармен үйлестіруіне және т.б. қатысты оған белгілі бір міндеттемелер жүктейді. Нарықта барлық тауарлар үшін міндетті және сөзсіз талап етілетін  тауар  қауіпсіздігіне  қазіргі  кезде  ерекше  көңіл   бөлінеді.

«Техникалық реттеу туралы» Федералдық заңы күшіне енуі ұлттық техникалық регламенттердің әзірленуіне алып келді; сертификация жүйесі мен өнімдер тізімі өзгерді: тауарлардың көп бөлігі ерікті сертификаттауға жатады немесе міндетті сәйкестік декларациясы формасында расталады. Стандартизация, сертификация және техникалық реттеу мәселелерімен техникалық реттеу және метрология бойынша Федералдық агенттік (Росстандарт) айналысады. Әлеуметтік гигиеналық мониторингті, санитарлық- эпидемиологиялық салауаттылықты ғылыми және ақпараттық қамтамасыз ету мәселелерін тұтынушы құқығын және адам салауаттылығын қорғау саласындағы Федералдық қадағалау бойынша қызмет (Роспотребнадзор) қамтамасыз етеді. Еуразиялық экономикалық интеграция туралы шарт негізінде құрамына Ресей Федерациясы, Беларусь Республикасы мен Қазақстан Республикасы, яғни үш мемлекет кірген Еуразиялық экономикалық одақ, кешірек басқа да мемлекеттер кірген Кеден одағы құрылды. Кеден одағының негізгі мақсаты өзара сауда барысында тауарлардың еркін қозғалысын және үшінші елдермен саудаға қолайлы жағдайды қамтамасыз ету. Ұсынылған оқулық басылымы қайта өңделді, құрылымы өзгерді, жаңа тараулар қосылды. Оқулық екі бөлімнен тұрады: 1 Бөлім. Азық-түлікке жатпайтын тауарларды тауартану және 2 Бөлім. Азық-түлікке жатпайтын тауарларды сату технологиясы. Материалдарды Г. В. Плеханов атындағы Ресей экономикалық университетінің оқытушылары: алғы сөз, 6 және 9-тарауларды – химия ғылым-ң док-ры Т. И. Чалых, 1 және 8-тарауларды – химия ғылым-ң док-ры А. Н. Неверов, 2 және 18-тарауларды – техника ғылым-ң док-ры Е.Л. Пехташева, 3-тарауды – техника ғылым-ң канд. Е.Ю. Райкова, 4-тарауды – техника ғылым-ң канд. Н. В.Умалёнова, 5 және 7-тарауларды – техника ғылым-ң док-ры О. В. Фукина, 10 және 11-тарауларды – техника ғылым-ң канд. И. М. Щербакова, 12 және 17-тарауларды – техника ғылым-ң канд. С. В. Золотова, 13-тарауды – техника ғылым-ң канд. Г. И. Злобина, 14 және 15-тарауларды – техника ғылым-ң канд. Д. А. Сорокин, 16-тарауды – техника ғылым-ң канд. С. В. Золотова мен экономика ғылым-ң канд. В. И. Самарин бірлесіп, 19 – 22-тарауларды – экономика ғылым-ң канд. С.С. Шипилова, 23-тарауды – техника ғылым-ң канд. Н. А. Панкина жазған.

АЗЫҚ-ТҮЛІККЕ ЖАТПАЙТЫН ТАУАРЛАРДЫҢ ТАУАРТАНУЫ

1.1.

«Тауартану»  ғылыми  және  оқу  пәнінің  атауы  «тауар»  және «тану» (білу) сөздерінен шыққан, сөзбе-сөз заманауи тілде «тауар туралы білу» дегенді білдіреді. Тауартану білім салаларының бірі ретінде бірінші кезекте тауар өндірісінің дамуы мен сауда қажеттіліктеріне байланысты. Тауар өнім сияқты айырбастау мен сатуға арналып дайындалған, оны өндіруге жұмсалған еңбектің екі жақты сипатының арқасында шын мәнінде екі тараппен: айырбас және тұтыну құнымен сипатталады.

Айырбас құны тауарды зат сияқты басқа затқа белгілі бір пропорцияға сәйкес ауыстыруды сипаттайды.

Тұтыну құны бұл түсініктің көпқырлылығына қарамай, ең алдымен тауар пайдалылығы ретінде оның адамның белгілі бір қажеттіліктерін қанағаттандыру қабілетін қарастыру керек. Тұтыну құны еңбектің барлық өніміне тән, бірақ ол заттарды тек қана тұтыну немесе пайдалану кезінде көрінеді, себебі затты тұтынғанда немесе пайдаланғанда ғана оның пайдалылығын бағалауға болады. Еңбектің барлық өнімінде және өндіріс құралдарында, оның ішінде жеке тұтыну құралдарында тұтыну құны болғандықтан, тұтыну құнын кең зерттейтін тауартану құралы деген еңбектің барлық құралдарының тұтыну құны болуы керек. Бірақ бұл терминнің заманауи түсінігінде зерттеу құралы болып халық тұтынатын тауарлардың тұтыну құны болып табылатын тауартануды ғылыми және оқу пәні ретінде қарастырады. Халық тұтынатын тауарларға  тұрғындардың  материалды  және мәдени қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында айналым саласында жүзеге асыруға арналған әр түрлі меншік формасындағы өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының тауарлары жататыны белгілі. Дәл осы топтағы тауарлардың тұтыну құнын зерттеумен заманауи тауартану айналысады.

Еңбек өнімі тауарлық өндіріс және тауар айналымы болғанда ғана тауарға айналады. Еңбек өнімін тұтыну түріне байланысты олардың тұтыну құнын жеке және қоғамдық деп бөледі.

Сауда үшін қоғамның қажеттілігін қанағаттандыру мақсатында өндірілген еңбек өнімі қоғамдық тұтыну құнын сипаттайды.

дара тұтыну құны сияқты, ал тұтынушылардың белгілі бір тобының немесе бүкіл қоғамның қажеттілігін қанағаттандыратын қоғамдық өнімнің тұтыну құны тұтас тұтыну құны сияқты анықталады. Дара тұтыну құны жеке тұлғаның немесе оның отбасының жеке қажеттіліктерін қанағаттандыруға байланысты. Тауардың тұтас қоғамдық тұтыну құны қоғамның немесе оның жекелеген топтарының қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін құрылады. Тауардың қоғамдық тұтыну құны материалдық-заттық және әлеуметтік-экономикалық екі тығыз байланысты тараптармен сипатталады. Сондықтан тұтыну құнын зерттеумен көптеген ғылыми пәндер айналысады. Тауартануды зерттеу құралы – тұтыну құнының материалдық- заттық тарабы болып, ал бірқатар экономикалық пәндерді зерттеу объектісі – әлеуметтік-экономикалық тарап болып табылады. Тауардың тұтыну құны тұтынушы материалды, мәдени немесе физиологиялық қажеттілігін қамтамасыз ету үшін тауарды қолданған кезде білінетін оған тән тұтыну қасиеттеріне негізделген. Бірақ тауарлардың барлық қасиеті тұтыну санатына жата бермейтінін айта кету керек.

Тұтынуқасиеттеріноменклатурасыменсапакөрсеткіштерін таңдау тауар қолданысына байланысты және тауар сапасы деңгейін анықтаудың қажетті шарты болып табылады. Тауардың тіршілік циклында тұтыну қасиеттерінің ойнайтынын рөліне байланысты оларды функционалды, эргономикалық, эстетикалық, сонымен қатар қауіпсіздік және сенімділік қасиеттері деп бөлуге болады. Оларды 1-ші деңгейдегі тауарлардың тұтыну қасиеттері немесе топтық (тұтас) қасиеттер деп атайды.

Функционалды қасиеті

тауар адам қажеттілігін толық қанағаттандырады. Функционалды қасиеттер материал немесе бұйымды қолдану мақсаттылығы (қарапайым функционалды қасиеттері) немесе мүмкіндігін анықтаған сияқты, бұйымның негізгі және қосымша міндеттерінің орындалу мүмкіндіктерін де анықтайды. Функционалды қасиеттер көрсеткіштерінің номенклатурасы жеткілікті кең және ең алдымен бұйым қолданысымен, пайдалану немесе тұтыну кезінде негізгі және қосымша міндеттерді орындау мүмкіндіктерімен анықталады. Функционалды қасиеттер тауар сапасын бағалауда маңызды рөл атқарады.

Тауардың эргономикалық қасиеті

Эргономикалық қасиетке кез-келген тұтынушының адам ағзасы қасиеті мен құрылымының ерекшеліктерін ескере отырып, жұмыс істеу қабілетін анықтайтын тауарды қолдану жайлылығы жатады. Эргономикалық қасиет 2-ші деңгейдегі қасиетке, немесе құрама: физиологиялық (гигиеналық), антропометрикалық, психофизиологиялық және психологиялық қасиеттерге бөлінеді. Қоршаған орта және бұйымдармен өзара қарым-қатынас орнағанда адамның тіршілік әрекеті және жұмысқа қабілеттілігінің гигиеналық шарттарын сипаттайтын гигиеналық қасиеттер ерекше мәнге ие. Гигиеналық көрсеткіштер бірінші кезекте температура және қоршаған орта ылғалдылығы, үй-жайлардың тозаңдануы мен жарықтануы, киімнің су сіңіргіштігі және бу өткізгіштігі және т.б. сияқты адамның көңіл-күйі, денсаулығы мен еңбек қабілетіне елеулі әсер етуі мүмкін. Қолдану ыңғайлылығы мен жайлылығы үшін тауардың құрылымына немесе құраушы бөліктерінің өлшемін, пішінін, адам денесі салмағын, оның күшін, жасын және т.б. сәйкестік дәрежесін сипаттайтын антропометрикалық қасиеттер маңызды. Бұл әсіресе аяқ киім және киім тауарлары үшін ерекше маңызды.

пайдалану және тұтынудың берілген шарттарына сәйкес, уақыт және оның шегінде жұмыс істеуінің негізгі параметрлерін сақтауды сипатайды. Тауар сенімділік көрсеткіштерін 2-ші деңгейдегі құрама: мүлтіксіздік, ұзақ мерзімділік, жөндеуге жарамдылық және сақталғыштық көрсеткіштерге бөледі.

Мүлтіксіздік

Тауардың ұзақ мерзімділігі

Тауардың шекті жағдайы деп бұл  жағдайда  физикалық  немесе моральдық тозу салдарынан оның бүлінуі немесе одан әрі пайдаланудың мүмкін болмауы деп түсіндіріледі. Ұзақ мерзімділік жұмыс ұзақтығын (минуттар, жылдар және т.б.) немесе бұйымға әсер ету циклының санын көрсететін қызмет мерзімімен немесе жұмыс ресурсымен бағаланады. Жөндеуге жарамдылық – оның істен шығу себептерін жою, сонымен қатар істен шығу себебін табу және алдын алу қабілетін анықтайтын тауар сипаттамасы.

Тауардың сақталымдылығы

Қазіргі уақытта азық-түлікке жатпайтын тауарлар үшін сақталымдылық өлшемі ретінде тауардың сапасын елеулі жоғалтпай қолданысы бойынша тиімді пайдалануы үшін толық жарамды мерзімі сияқты анықталған жарамдылық немесе тауардың қызмет ету мерзімі қабылданды.

Эстетикалық қасиеттер сезім арқылы қабылдау белгілерімен оның        әлеуметтік-мәдени                маңыздылығын,        техникалық                және эстетикалық                дамығанын  көрсететін  тауар  қабілетін  сипаттайды. Тауар үшін оның эстетикалық деңгейін сипаттайтын 2-ші деңгейлі эстетикалық                қасиеттердің        кешенді        көрсеткіштері:        ақпараттық айқындылығы,   пішін   ұтымдылығы,                композицияның  бүтіндігі, өндірістік        орындаудың        дамығандығы                мен                тауарлық        түрінің тұрақтылығы болып табылады. Кешенді көрсеткіштер өз кезегінде бірлік көрсеткіштерге бөлінуі мүмкін, мысалы: бұйым пішінінің оның қолданысына, сән бағытына, стиліне, түстік безендіруіне, сонымен қатар адамдардың рухани және эстетикалық қажеттіліктерін қанағаттандыруға байланысты басқа да сипаттамаларына сәйкестігі.

Қауіпсіздік тауардыңеңмаңыздысипаттамасы болып табылады, ол адамның тауарды тұтыну немесе пайдалану (ұзақ мерзімді қолдану)

зиянсыздығын қамтамасыз етеді. Бұл ретте, қауіпсіздікті тауарды қолдану, сақтау, тасымалдау және кәдеге жарату кезінде адамдарды зиянды және/немесе уытты әсерлерден сақтауды қамтамасыз ететін маңызды тұтынушылық қасиет ретінде қарастырады. Тауарларды өндіру процессі кезінде және қолданудан кейін қоршаған ортаны ластамауы қажет (экологиялық талаптар). Тауар қауіпсіздігін тұтас бағалай отырып, қауіптерді де ескеру керек: оларды жарақаттау мүмкіндігі (механикалық, жылу, электр және т.б.); адамға зиян заттардың (уытты, канцерогенді, мутагенді және т.б.) ықтимал қауіпті бөліну түріндегі химиялық әсерлер; қауіпті физикалық әсерлердің болуы (электромагниттік өрістер, үйлесімсіз дыбыстық тербелістер (шулар), ультракүлгін, инфра- қызыл сәулелену көздері, радиобелсенділік және т.б.).

бірлік физикалық шамада аспаптардың көмегімен немесе баллды шкаламен өлшенетін оның бірқатар химиялық, физикалық, физика-механикалық және биологиялық жеке қасиеттеріне негізделеді.

Химиялық қасиеттер материалдар мен бұйымдардың химиялық қосылыстар әсеріне төзімділігін сипаттайды: су, органикалық еріткіштер, қышқылдар, сілтілер мен басқа заттар, сонымен қатар ауа-райы факторлары (күн сәулесі, ылғалдылық, температураның өзгеруі және т.б.) әсері. Материалдар мен тауарлар  төзімділігі  материалдың  шығу  тегі мен оның химиялық және физикалық құрылымына және т.б. байланысты. Бұйым дайындалған материалдың химиялық төзімділігін салмақ, беріктік, түс, пішінінің өзгеруі мен басқа сипаттамалар өзгергенде білінетін материалдардың химиялық және физикалық құрылымының өзгеру дәрежесі бойынша бағалайды. Физикалық қасиеттерге  келесі  көрсеткіштер:  материалдар мен тауарлардың өлшемі, массасы, тығыздығы, жылу физикалық, оптикалық, акустикалық және басқа сипаттамалары жатады. Физикалық қасиеттер тауарларды жобалау мен өндіруде  маңызды рөл атқарады, оларды пайдалану шарттары мен тәртіптерін, жұмыс ресурсының ұзақтығын және пайдалануда тауар сенімділігін анықтайды. Материалдардың ең маңызды физикалық қасиеттерінің біріжәнебұйымдаререкшелігіолардың геометриялықсипаттамалары, яғни ұзындығы, биіктігі, ені, материал немесе құрылым бөлігінің қалыңдығы, ауданы, көлеміболып табылады. Әсіресе бұл параметрлер

жиһаз, күрделі техникалық бұйымдар, құрама конструкциялардың жеке элементтері және т.б. тауарлар үшін өте маңызды.

) лак-бояу материалдары, сәндік косметика, тіс пасталар мен ұнтақтар, пластмассаларға арналған толтырғыштар және бояғыштар және т.б. үшін пигменттердің тұтынушылық қасиеттерін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Тауарлардың пайдалану көрсеткіштерін бағалаудың бірқатар жағдайларында бұйым салмағының маңызы зор, мысалы, спорттық киімдер мен аяқ киімдер, киімдер нормаланатын көрсеткіш немесе бұйымның эргономикалық қасиетінің деңгейін анықтайтын сипаттама болып табылады. Физикалық қасиеттердің маңызды тобы жылу ағынының (жоғары немесе төмен температураның): жылуға төзімділігі, жылу өткізгіштігі, термиялық кеңейту, жылу қорғау қасиеттері әсерінен материал мен бұйымның тәртібін сипаттайтын термиялық (жылу физикалық) көрсеткіштері болып табылады. Кейбір тауар тобына бірінші кезекте шыны бұйымдарға, оптикалық аспаптарға, лакты бояулы тауарлар мен жабындылар үшін тарату, өткізу, жұту немесе жарық ағынын көрсету қабілетін сипаттайтын оптикалық қасиеттердің маңызды зор. Негізгі оптикалық қасиетке түс, түс өңі және қанықтығы, ақтық, мөлдірлік, сыну көрсеткіші, бетінің жылтырлығы және т.б. жатады. Тауартануда денені сәулелендіру, жұту және дауыс өткізу қабілеттерін сипаттайтын акустикалық қасиеттердің маңызы зор. Акустикалыққасиеттермузыкалықаспаптарда,аудиоаппаратураларда, дыбыстарды өткізбейтін және өткізгіш материалдарда, сонымен қатар керамикалық, шыны тауарларда, металл бұйымдар мен құрылымдарда ақаудың болуы немесе болмауын сәйкестендіру және дефектоскопиялау сапасын бағалауда маңызды. Материалдар мен бұйымдардың электрлік қасиеттерінің  негізгі көрсеткіштері электр өткізгіштігі, меншікті электр кедергісі, электр кедергісінің температуралық коэффициенті болып табылады. Бұл қасиеттер электр-техникалық материалдар мен спектрі және қолданысы кең тұрмыстық электр тауарларының сапасын бағалауда маңызы зор.

Физика-механикалық қасиеттер материалдардың әр түрлі механикалық жүктемелер (созылу, сығылу, ығысу, иілу, соққы) әсерімен    болатын    әрекетін    сипаттайтын    параметрлер   болып

табылады. Бұл қасиеттерді мехникалық сынақтар  нәтижесімен,  яғни материалдарға сыртқы күштер (жүктемелер) қолдану арқылы анықтайды. Материалдардың механикалық қасиетін сипаттайтын көрсеткіштер – бұл беріктік, пішіннің өзгеруі, қаттылық, әртүрлі жүктемеге төзімділік және т.б. көрсеткіштер. Материал беріктігі материал  пішін  өзгертуге,   созылуға,   иілуге,   сығылуға   және   т.б. шыдайтын максималды кернеуді білдіретін бұзушы кернеу көрсеткішімен сипатталады. Механикалық жүктеме әсерінен өлшемін және пішінін өзгерту қабілетін материалдың бұзылуы кезінде пішінін өзгертудің максималды мәнін сипаттайтын ажырау кезіндегі салыстырмалы ұзару шамасымен бағалайды. Ажырау кезіндегі салыстырмалы ұзару шамасы бойынша материал        созымдылығын        анықтайды.        Созылымды        (икемді) материалдардың ажырау кезінде қатты материалдарға (бірнеше процент) қарағанда қатты ұзаруы (он немесе жүз процент) байқалады. Материалдардың сіңірілу қасиеті (яғни газдар, ылғал буларын жұту   қабілеті), сонымен қатар материалдар мен одан жасалған бұйымдардың  бу,  су  немесе  шаң өткізгіштігі кіретін        физикалық-

химиялық қасиеті бұйым сапасын гигиеналық және жайлылығы тұрғысынан  қалыптастыруға  маңызды  рөл   атқарады.   Мысалы, бу  өткізгіштік  және  ылғал  тартқыштықтың  жоғары  шамасы  іш

материалдар мен бұйымдардың микроағзаларға, насекомдарға жәнекеміргіштергеөндіру, тасымалдау, сақтау және пайдалану процессінде төзімділігін сипаттайды. Биозақымдалуға ұзақ сақтау және пайдалану кезінде кез-келген тауар ұшырауы мүмкін. Материалдар мен бұйымдардың биозақымдалуы деген бетіне саңырауқұлақ жіпшумағының немесе бактериялар шоғырынан өсуі, түрлі-түсті жылтырсыз дақтың пайда болуы, түсінің, жылтырының өзгеруі, кедірдің, әр түрлі өлшемді және пішінді жарықшақтар пайда болуы, талшықты материалдар мен сұйық жүйенің қабыршақтануы және т.б. болып табылады. Материалдарға, бұйымдар мен өнеркәсіптік шикізаттарға тірі ағзалардың әсері олардың тұтынушылық қасиеттерін елеулі өзгертуі, сапасын төмендетуі және соңында бұзылуына әкеп соқтыруы мүмкін. Барлық алуан материалдардан, тірі организмдерден, олардың әсер ету шарттары мен тәсілдерінен биозақымдану шикізат, тауар,

материалдардың химиялық және механикалық өзгерісіне алып келеді. Микроағзалар әдетте химиялық, ал насекомдар мен сүт қоректілер        негізінен        механикалық        зақымдануларға        соқтырады. Өндірістік тауарлар мен материалдардың тірі ағзалармен зақымдалуы екі түрге бөлінеді: тауарлар мен материалдарды қорек көзі ретінде пайдалану және тірі ағзалардың әсері зақымдалу объектісін қорек көзі ретінде пайдалануға байланыссыз, соның ішінде материалдардың микроағзалар тіршілік әрекеті өнімдерімен зақымдалуы болып табылады.                Микроағзалар        тіршілік                әрекетіне        және        олардың «агрессивтілігіне» әсер ететін маңызды факторлар температура, ылғалдық, жарықтандыру және басқа да бірқатар параметрлер болып табылады. Қоршаған орта температурасы мен ылғалдығы төмендегенде көптеген микроағзалардың өсуі тоқтайды, бұл материалдардың микробиологиялық зақымдалуымен күресуге бірден бір тәсіл болып табылады. Басқа қорғаныс тәсіліне радиациялық және ультра күлгін стерилдеуді, биологиялық объектіні өлтіретін биоцидті қосылысты қолдану; биозақымдалу объектісіне микроағзалардың енуін болдырмау, биотөзімді және т.б. материалдарды ойлап табу жатады.

1.2.

Бірдей қолданыстағы әртүрлі тауарлар тұтынушы қажеттілігін әртүрлі дәрежеде қанағаттандыруға қабілетті, яғни сапалары әр түрлі. Тауар пайдалылығын сипаттайтын тұтыну құнының өлшемі оның сапасы болып табылады. Тауардың тұтыну құнын зерттейтін тауартанудың маңызды мәселелерінің бірі тауардың оның тіршілік әрекетінің барлық сатысында: жобалау, өндіру, сақтау, тасымалдау, жүзеге  асыру,   тұтыну  және  жою  кезінде  сапасын   қалыптастыру

дегеніміз тауар қолданысына сәйкес белгілі бір қажеттіліктерді  қанағаттандыру  қабілетін  қамтамасыз  ететін  тауар қасиеттерінің жиыны. Бұл ретте тауардың сапасы оған тән қасиеттер жиынтығымен, сонымен қатар адамның сол немесе өзге де қажеттіліктерін қанағаттандыру мүмкіндігін анықтайтын тауардың функционалды, эргономикалық, эстетикалық және басқа талаптарға сәйкестік  дәрежесімен  сипатталады.  Тауар  сапасы  жоғары болған

сайын ол адам қажеттіліктерін толық қанағаттандырады.

Әрбір тауар өзіне ғана тән қасиеттер жиынтығына ие. Тауар қасиеті тауар айналымында, тұтыну және/немесе пайдалануда білінетін оның объективті ерекшеліктерін білдіреді. «Пайдалану» және «тұтыну» түсініктерінің арасында айырмашылық бар. «Тұтыну» термині қолдану кезінде өздері жұмсалатын, мысалы, лакты-бояу материалдары, парфюмерлік өнім және т.б. тауарларға қолданылады. «Пайдалану» термині әдетте қолдану кезінде жұмыс ресурсы жұмсалатын (таусылады) тауарларға қатысты қолданылады. Ондай тауарларға аяқ-киім, киім, жиһаз, тұрмыстық электрлік аспаптар және т.б. жатады. Нақты тауарлардың сапасын қолданысына сәйкес қажеттіліктерді қанағаттандырумен байланысты қасиеттер  құрайды. Тауарда  пайдалы қасиеттер болуы мүмкін, бірақ белгілі  бір қажеттіліктерді қанағаттандыратын талаптарға сәйкес болмаса жоғары сапамен ерекшелене алмайды. Практикада жиі қолданылатын тауар сапасын оның нормативтік және техникалық құжаттамалар талаптарына сәйкестігі ретінде анықтау ұғымның мазмұнын толық ашпайды.

Тауар  сапасының көрсеткіштері

Тауар қасиеті өз кезегінде бірқатар белгілерімен жіктелетін сапа көрсеткіштерімен сипатталады. Ең маңыздысы болып сипаталатын қасиеттер саны бойынша жіктеу: сапа көрсеткіштерінің бірлік және жиынды көрсеткіштері болып табылады.

Сапаның бірлік көрсеткіші тауардың бір қарапайым қасиетін, мысалы, мата тығыздығы, иіссу иісінің тұрақтылығы және т.б. сипаттайды.

Тауар сапасының жиынды көрсеткіші оның бірнеше қасиеттерінің сипаттамасы болып табылады. Бұл ретте бір ғана бірлік көрсеткіш нөлге тең болса, онда жиынды көрсеткіш те нөл деп саналатынын; және бір ғана көрсеткіш бойынша жарамсыз тауар сапалы болып есептелмейтінін айта кеткен жөн. Тауарсапасын сипаттайтын қасиеттержиынтығынабайланысты, жиынды көрсеткіштер топтық, интегралдық және жалпыланған деп бөлінеді.

Топтық кешенді көрсеткіш қарапайым қасиеттер тобын немесе бір күрделі қасиетті сипаттайды. Топтық  кешенді көрсеткіш

көрсеткіші сапа бағасын жүргізетін барлық қасиеттер жиынтығын (мысалы, барлық тұтынушылық қасиеттері бойынша) сипаттайды. Әдетте тауар сапасын базалық сапамен, яғни салыстыру эталоны деп қабылданған өнім сапасын сипаттайтын көрсеткіштермен салыстыра бағалауды жүргізеді. Базалық                көрсеткіштер                ретінде        тауар        тұтынушыларының қажеттіліктерін                жоғары                дәрежеде                қанағаттандыратын                сол қолданыстағы тауарлардың ең жақсы көрсеткіштері қабылданады. Өндірісті        дамыту                және        тұтынушылар                        талаптарын        жоғарылату мақсатында        базалық        эталондық        тауарлардың        оған                тән        сапа көрсеткіштерін неғұрлым ерспективалы басқаларымен ауыстырады. Сапаның базалық көрсеткіштері де бірлік және кешенді болуы мүмкін.  Сапа  көрсеткішінің  сәйкес  базалық  көрсеткішке   қатысы

бағаланатын тауар сапасының көрсеткіштерінің мәнін сәйкес көрсеткіштердің базалық мәнімен салыстыруға негізделген тауар сапасының салыстырмалы сипаттамасы болып табылады. Сапа деңгейін анықтағанда бағаланатын тауардың сапа көрсеткіштерінің жиынтығын базалық көрсеткіштердің ұқсас жиынтығымен салыстырады:

ó =

áàç

(1.1)

мұндағы К у

баз

Кешенді көрсеткіш тауардың бірқатар қасиеттерін сипаттайды, бірақ бұл қасиеттердің маңыздылығы (құндылығын) тауардың әр түрі үшін әртүрлі. Сондықтан кешенді қасиетті есептегенде маңыздылығы әр түрлі қасиеттерді есепке алу үшін берілген тауардың сол немесе басқа қасиеттерінің маңыздылығын сипаттайтын қасиеттердің құндылық коэффициенттері деген ұғым енгізіледі. Қасиет қаншалық маңызды болса, оның құндылық коэффициенті соншалық көп.

Сапаныңкешендікөрсеткішін

к ,әдеттесапакөрсеткіштерінің мәндерінің көбейтіндісі мен олардың құндылық коэффициенті шамасына қосындысы түрінде өрнектейді:

n

ê = ∑ і =

m і

і = m

+ m

++ m n

n ,

мұндағы m

, m

, ..., m n

n

Тауар   сапасының   кешенді   көрсеткіші   шамасының базалық үлгінің кешенді көрсеткішіне қатынасы өнімнің сапа деңгейін анықтайды. Егер бұл қатынас 1 ге тең болса, онда ұсынылған тауардың сапа деңгейі базалық (эталондық) үлгі сапасымен бірдей. Егер қатынас 1 ден кем болса, онда талданатын тауардың сапа деңгейі базалық үлгі сапасынан төмен. Егер бұл көрсеткіштер қатынасы 1 ден көп болса, онда талданатын тауардың сапа деңгейі базалық үлгі сапасынан жоғары.

Тауар сапасының интегралды көрсеткіші тауарды пайдаланудың жинақталған пайдалы әсерінің оны құруға, айналдыруға, сақтауға, тасымалдауға, пайдалану немесе тұтынуға кеткен жинақталған шығынға қатынасын білдіреді. Маркетингте сапаның интегралды көрсеткішін тауардың бәсекеге жарамды көрсеткіші деп атайды.

Сапаның интегралды көрсеткіші (К и ) тұтыну құны мен құнын анықтайтын қасиеттер көрсеткіштерімен келесі қатынас арқылы байланысты:

è =

ï +

ý

мұнда З, З п

э

Бірақ тауар сапасының интегралды көрсеткішін және пайдаланудың немесе тұтынудың жиналған пайдалы әсерлерін анықтау айтарлықтай күрделі, тауарлардың кейбір түрлері үшін бұл бағалаудың орындалуы қиын.

Сапаны бағалау әдістері

Бағаланатын тауар сапасы көрсеткіштерінің сандық мәнін объективті немесе субъективті (эвристикалық) бағалау тәсілдерінің көмегімен анықтауға болады.

негізделген тәсілдер жатады. Мұндай тәсілдер тобына өлшеу, тіркеу және есептік тәсілдер жатады. Өлшеу тәсілі өлшегіш аспаптар мен басқа техникалық құралдар тауарларының сапа көрсеткішін бағалауға қолдануға неізделген. Бұл тәсілдің артықшылығы оның объективтілігі, дәлдігі мен қасиеттер көрсеткіштерін белілі бір өлшемде: кило-граммен, метрмен, литрмен, ваттпен және т.б. өрнектей алу мүмкіндігі. Тіркеу тәсілі пайдаланудың белілі бір уақытында бұйымның істен шығу нәтижелерін, сонымен қатар нормативті құжаттамалар талаптарынан ауытқу мен әр түрлі ақаулары бар тауарлар санын есептеуге негізделген. Тауар сапасы көрсеткіштерін анықтаудың есептеу тәсілі ақпаратты есептеу арқылы алуға негізделген. Бұл тәсілді қолданғанда сол немесе өзге сапа көрсеткіштерін көрсеткішті тікелей өлшеу көмегімен емес, формулалар және немесе әртүрлі математикалық моделдерді қолданып анықтайды.

сезім мүшелерін, түйсікті және адамдардың немесе сарапшылар (мамандар) тобының жалпыланған тәжірибесін қолдануға неізделген. Эвристикалық әдістерге органолептикалық, сарапшылық және әлеуметтік тәсілдер жатады. Тауар қасиеті көрсеткіштерін анықтаудың   органолептикалық   тәсілі   қарапайымдылығымен және кез келген жағдайда арнайы жабдықты қолданбай-ақ жүрізу мүмкіндігімен ерекшеленеді, ол адамның сезім мүшелерін– иіс сезу, дәм сезу, көру, есту және талғамды қолдануға негізделген. Осы тәсіл көмегімен мысалы, материалдар күлтелігін, иіссулардың мөлдірлігі мен хош иісін, музыкалық аспаптардың сапасын, бұйымның сыртқы түрі және т.б. бағалауға болады. Тауар сапасын бағалаудың сарапшылық тәсілі – бұл сарапшылардың, арнайы дайындалған тәжірибелі мамандар тобының қабылдаған шешіміне неізделген. Бағалауды арнайы әзірленген балды шкаламен жүргізеді. Бұл ретте балды жүйеде алынған бағаның дәлдігі сарапшылар біліктілігінен және жүрізілетін сараптауды дұрыс ұйымдастырумен байланысты. Сапаны бағалаудың әлеуметтік тәсілі көптеген тұтынушылардың қарастырылып отырған тауар сапасы жайлы пікірлерін зерттеуге негізделген. Тұтынушылар пікірі жайлы ақпаратты анкета, ауызша сұрау, аукциондар, сауда-көрмелерін жүргізу және т.б. арқылы алады.

Сапаны бақылау

Тиістісападағытауарлардыөндіруменсатужәнеосыкөрсеткішті басқару үшін олардың сапа көрсеткіштерінің нормативті және техникалық құжаттамалар және/немесе жеткізілім келісім шарттары шарттарының талаптарына сәйкестігін тексеру процедурасын білдіретін тауар сапасын бақылаудың маңызы зор. Осындай бақылау міндеттерінің бірі белгіленген талаптарға тауардың әрбір жеке сәйкессіздігі жататын өнім ақауларын анықтау болып табылады. Өнім ақауларын органолептикалық бақылаумен де, өлшеу бақылауымен де анықтауға болады, ал кейбір ақаулар пайдалану процессінде ғана табылады.

Тауардың жасырын ақауы

Ақауларды шығу тегі бойынша өндірістік және өндірістік емес деп жіктеуге болады. Өндірістік ақау тауарды өндіру процессінде, әдетте бұйым дайындаудың технологиялық тәртібін бұзу салдарынан пайда болады, ал өндірістік емес ақау – бұл тауарды өндіріп болған соң, яғни тасымалдау, сақтау, жүзеге асыру, пайдалану немесе тұтыну кезінде пайда болады. Ақауларды түзету мүмкіндігіне қарай ақаулар түзетуге болатын және түзетуге боламайтын болып бөлінеді. Түзетуге болатын ақауларға түзетуге техникалық мүмкіндік бар және экономикалық орынды ақауларды жатқызады. Түзетуге болмайтын ақаулар бұл түзетуге техникалық мүмкіндік жоқ және экономикалық орынсыз ақаулар. Түрімен, ақаудың орналасқан жерімен анықталатын салыстырмалы шаманы білдіретін, басқа ақаулармен салыстырғанда тауар сапасы деңгейіне әсер ету дәрежесін сипаттайтын ақаудың маңыздылығы үлкен рөл атқарады.

Сапаға   әсер   ету   дәрежесі   бойынша   ақаулар   критикалық,

қолданысы бойыншабұйымды пайдалануға және оның ұзақ мерзімділігіне елеулі әсері жоқ. Сапаны жаппай немесе іріктеме бақылау нәтижесінде жарамды өнім мен ақаулы өнім анықталады. Жарамды өнім – бұл барлық белгіленген  талаптарды  қанағаттандыратын   тауар.   Жарамсыз өнім нормативті немесе техникалық құжаттамаларға сәйкес жол берілмейтін ақаулары болғандықтан тұтынушыға беруге болмайтын тауар, ол тауардың қауіпсіздігіне әсер етуі мүмкін. Өнімді жарамды және ақауы бар деп бөлу барлық тауарға тән. Көптеген азық-түлікке жатпайтын тауарларды стандартты (жарамды) деген бір сұрыппен шығарады. Пластмассадан жасалған тауарлар, жиһаз және техникалық күрделі бұйымдар, кейбір аяқ-киім түрлерін тек жарамды және жарамсыз тауар деп саралап, сұрыптарға бөлмейді. Кейбір өнім түрі мен топтары үшін сұрыбы бойынша, күрделілік тобы бойынша, сапа тобы бойынша, таңбалары, нөмірлері және т.б. бойынша санаттарға бөлу қарастырылған. Фарфор-фаянс өнеркәсібі өнімдерін сұрыптарға бөледі.

Сұрып деген нормативті құжаттамада белгіленген сапаның бір немесе бірнеше көрсеткіштері бойынша белілі бір түрдегі тауарларды саралауды білдіреді.

сапалы санының және қоспалардың болуына байланысты сапаның төрт тобына бөледі.

Иіссуды рецептурамен (құрамымен) анықталатын тұтынушылық қасиеті деңгейіне қарай сапа тобына бөледі; цементтерді, беріктілік көрсеткіштеріне қарай таңбаларға бөледі; жазу қағазын ақтығы, тығыздығы және оның сапасын анықтайтын басқа қасиеттеріне қарай нөмірлерге бөледі. Сұрыпқа бөлуді ақаулардың және тұтынушылық қасиетінің кейбір көрсеткіштері бойынша ауытқу болуына байланысты жүрізеді . Тауарды сол немесе басқа сұрыпқа жатқызғанда ақаулардың түрі мен сипатын, олардың өлшемі мен бұйымдағы орналасқан жерін ескереді. Сұрыптарды баллды немесе шектелген жүйеде белгілейді. Шектелген жүйеде нормативті құжат бойынша әрбір сорт үшін түрін, санын, өлшемін, бұйымда ақаулардың орналасуын шектейді. Баллды

жүйеде ақауларды бақыланатын көрсеткіштер мен параметрлер бойынша стандарт нормаларынан ауытқуын шартты өлшемде¬- баллмен бағалайды. Бақылау кезінде бұйымнан алынған  баллдар  қосындысын әрбір сұрып үшін мүмкін болатын балл қосындысын қарастыратын стандарттың нормативті талаптарымен салыстыру жолымен тауарды сол немесе басқа сұрыпқа бөледі. Соңғы жылдары сұрыптар санының азаю немесе тауарды сұрыпқа бөлуден бас тарту беталысы байқалатынын айта кету керек.

1.3.

Жіктелу адам қызметінің кез-келген саласында зерттелетін құбылыстарды, қасиеттері, материалдарды реттеу тәсілі ретінде маңызды рөл атқарады.

деп таңдалған тәсілді қолданып және белгіленген ережелерді сақтай отырып тауарлардың берілген жиынын қандай да бір белгілері бойынша жеке ішкі жиындарға бөлуді айтады. Тауартануда жіктеу айналымда жүрген көптеген тауарларды тектес топтарға біріктіреді, ол терминологияны реттеуге, сұранысты есепке алуды жеңілдетуге, тұтынушылық қасиеттерді және тауар сұрыптамасын зерттеуге, тауарды есепке алуды және сауда қызметінде

есептілікті және т.б. дамытуға мүмкіндік береді.

Жіктеу тауарлар жиынын олардың ерекшеліктері мен өзгешеліктеріне байланысты, тауарларды белгілі бір санаттар немесе жоғарыдан төмен сатыларға ажырату арқылы жеке бөліктерге бөлуге мүмкіндік береді. Тауарды жіктеу үшін екі негізгі иерархиялық және фасетті әдістерді қолданады.

Иерархиялық жүйеде тауарларды ең болмағанда бір белгісі бойынша ұқсас өзара байланысты бөлімшелермен (класс, ішкі  класс, топ, ішкі топ, түрі, әртүрлілігі және т.б.) бірдей жүйе құратын бағынышты ішкі жиынға бөледі. Мысал ретінде 1.1-суретте желімдердің жіктелуінің иерархиялық жүйесі келтірілген.

Желімдерді былай жіктейді:

Табиғи желімдер: (1) жануарларлардан алынатын (1.1), өсімдіктерден алынатын (1.2), минералды (1.3) деп бөлінеді. Өз кезегінде жануарлардан алынатын табиғи желімдер (1.1) коллагенді (1.1.1), казеинді (1.1.2) және альбуминді (1.1.3) болып бөлінеді. Осылайша желімдердің басқа түрлері жіктеледі, мысалы: синтетикалық (2) желімді термопластикалық шайыр негізінде (2.1), термореактивті шайыр негізінде (2.2), синтетикалық каучук негізінде (резеңке) (2.3) және т.б. жіктейді.

жүйесінде тауарларды әрбір топтағы қандай да бір белгі негізінде жеке бір-бірінен тәуелсіз параллель топтарға (фасеттер) бөлу қарастырылған. Фасетті жіктеу үлкен ептілігімен ерекшеленеді және тауарлар жиынын әрбір нақты жағдайда қызығушылық тудыратын тек бірнеше топқа ғана бөлінуге мүмкіндік береді. Жоғарыда көрсетілген «Желімдер» тобы мысалы, қолданысы бойынша фасетті тәсілді қолданып жіктелуі мүмкін (сур. 1.2). Кейбір жағдайларда жіктеудің иерархиялық және фасетті тәсілдерін бірге қолданған ыңғайлы. Тәсілдердің осы бірігуін Жалпыресейлік өнімдерді жіктегішті ЖЖ 005-93 (ЖӨЖ) өнімдерді бөлу кезінде қолданады. Қазіргі уақытта әрбір нақты жағдайда ыңғайлы тауарлардың жіктелуінің бірнеше жүйесі қолданылады.

1 – ағаш үшін; 2 – былғары үшін; 3 – әмбебап; 4 – кеңсе; n – басқалар

кең қолданылады, бұл жіктеу бойынша барлық тауарларды екі бөлімге: азық-түлік және азық-түлікке жатпайтын тауарлар азық-түлікке жатпайтын тауарлар болып бөледі. Азық-түлікке  жатпайтын  тауарларды  жіктеудің  сауда жүйесіне сәйкес келесі тауар тобына бөледі: пластикалық массалардан жасалатын тауарлар; тұрмыстық химиялық тауарлар; силикатты тауарлар; құрылыс тауарлары; металл тауарлар; электрлік тауарлары және тұрмыстық машиналар; тоқыма тауарлар; тігін тауарлар; мамық-үлбір және қой терісінен жасалған тондық тауарлар; галантерея тауарлар; парфюмерлік-косметикалық тауарлар; зергерлік тауарлар мен сағаттар; мәдени-тұрмыстық қолданыстағы тауарлар. Ерекше топқа кітаптар мен басқа баспа өнімдерін жатқызады. Жоғарыда айтылған тауарлар тобы одан ұсақ топтарға бөлінуі немесе бірнеше топтың бірігуі немесе жаңаларының бөлінуі салдарынан үлкеюі мүмкін. Мысалы, силикатты тауарлар тобын жиі екі топқа: шыны және керамикалық тауарларға бөледі. Мәдени-тұрмыстық тауарлардың жалпы тобын бірнеше дербес топтарға: музыкалық тауарлар, ойыншықтар және т.б. бөледі. Сауда практикасында сауданы сатып алушылар қажеттіліктерін ескере отырып ұйымдастыру кең қолданылуына байланысты сауда жіктеуінде тауарларды тұтынушылар кешені бойынша бөлу көзделген (мысалы, «Балаларға арналған тауар», «Киім», «Құрылысқа арналған тауар», «Үйге арналған тауар» және т.б.).

Оқу жіктелімі тауартану курсын егжей-тегжейлі және дәйекті зерттеу үшін азық-түлікке жатпайтын тауарларды сауда жіктеуінде қабылданған топтарға бөлінген киім-аяқ киім, мәдени-тұрмыстық және тұрмыстық қолданыстағы тауарларға бөлуді көздейді. Тауартануда мемлекеттік және салалық стандарттарда ұсынылған стандартты жіктеулер қолданылады. Жалпы Ресейлік өнімдер    жіктемесінде    ОК    005-93

жіктеудің  экономикалық -

ЖӨЖ сәйкес барлық өнімді салалық қағида мен бастапқы шикізат түрі бойынша 01 ден 98 дейін класстарға біріктіреді. Әрбір классты 9 ішкі класстарға, ішкі класстарды – 9 топқа, топты – 9 ішкі топқа, ішкі топты – 9 түрге бөлуге болады. ЖӨЖ негізінде тауарларды кодтауды жүргізеді.

Тауарларды кодтау дегеніміз тауарларға белгілі бір сандық, әріптік немесе әріптік-сандық нөмір-код меншіктеу процедурасы. Өнімнің экономикалық-статистикалық жүйесіне сай алты  мәнді сандық кодын меншіктейді. Бұл ретте алғашқы екі цифры (бұл жағдайда сан «Х» символымен ауыстырылған) класс нөмірін ХХ 0000, үшіншісі – ішкі класс нөмірін ХХ Х000, төртіншісі – топ нөмірін ХХ ХХ00, бесіншісі – ішкі топ нөмірін ХХ ХХХ0, алтыншысы – өнім түрінің нөмірін ХХ ХХХХ білдіреді. Мысалы, косметикалық өнімнің коды 91 5800, өнімнің жеке түрі – қырынудан кейінгі лосьондар – 915844.

дегеніміз – нақты тауардың түрлері ұқсас тауарлардан елеусіз белгілері бойынша ерекшелігін және өзгешелігін көрсету үшін меншіктелетін шартты белгілеу (код). Артикулдарды  енгізу  тауардың толық сипаттамасын        шартты белгілеумен        ауыстырады,        ол        сауда                құжаттамасын                        жүргізуді, тауарларды есепке алуды тездетеді, сұраныстарды зерттеу мен тауарды   жеткізуге   тапсырыс  құрауды   жеңілдетеді.                Тауарларға артикул нөмірлерін өндіруші меншіктейді, және ол өзінің өнім прайс-

тауарларды сипаттау және кодтаудың Үйлестірілген жүйесі және Европалық қоғамдастықтың Құрамдастырылған тарифтік - статистикалық номенклатурасы негізінде әзірленген. Ол өзінің көрінісін Сыртқы экономикалық қызметтің тауар номенклатурасынан СЭҚТН тапты және сыртқы экономикалық қызметті реттеу үшін негіз болып табылады. Сыртқы экономикалық жіктеу халықаралық ұйымдармен келісілген және халықаралық сауда құралы болатын барлық тауарларды жүйелейді. СЭҚТН тауарды дұрыс орналасуын және оның кодын анықтаудың, өндіріс пен саудан, қамсыздандыру, кедендік баждар мен өзге де төлемдердің мөлшерлемесін анықтаудың, әр түрлі елдердің сыртқы сауда бойынша деректерін салыстырудың шешуші маңызы бар.

Штрихкодтар автоматты сәйкестендіру және өнімді есепке алуға (сканер мен компьютер көмегімен) арналған. ЖӨЖ және СЭҚТН жіктегіштерінде меншіктелген штрихкодтар мен кодтар – әртүрлі, себебі жүйелер әртүрлі мақсатқа арналған.

1.4.

Тауарлар сұрыптамасы деген тұтыну, сауда, өндірістік немесе материалды-техникалық белгілері бойынша біріккен әр түрдегі тауарлар жиыны. Сұрыптаманы тауардың маңызды сипаттамасы ретінде өнеркәсіптіктік және сауда деп бөледі. Өнеркәсіптіктік сұрыптама – бұл дайындаушы шығаратын (жеке кәсіпорын, кәсіпорындардың бірігуі, өнеркәсіп саласы) өнім номенклатурасы.

Сауда сұрыптамасы

Сұрыптама құрылым,                кеңдік,  толықтық, тұрақтылық және жаңартудәрежесідеген негізгі көрсеткіштеріменсандықсипатталады.

Сұрыптама        құрылымы

қарастырылып        отырған        сұрыптамаға кіретін тауарлар тобының санымен сипатталады. Сұрыптама кеңдігі нарықтың тауармен толығуының жанама көрсеткіші болып табылады.

Сұрыптама тереңдігі

Сұрыптама тұрақтылығы

Сұрыптаманың жаңару дәрежесі жалпы сұрыптамадағы жаңа немесе айналымға жаңадан түскен тауарлар үлесін сипаттайды. Сұрыптамалық минимумның маңызы зор – белгілі бір салалық сауда кәсіпорнында міндетті түрде болуы қажет тауарлар түрлерінің тізімі немесе атаулары. Осы уақытта бұл түсінік белгіленген сұрыптаманы құрайтын құжат  жүзінде  ресімделген  тауарлар  түрлерінің  тізімін  білдіретін «сұрыптамалық тізім» деген түсінікке ауыстырылған. Сауда кәсіпорындары үшін сұрыптамалық тізімді жергілікті өзін-өзі басқару органдары растайды және оны сақтамау сауда Ережесін бұзғандық болып саналады. Сұрыптаманы басқару мәселесінің маңызы зор. «Тауар сұрыптамасын басқару» деген сауда, өндіріс және тұтынушы арасындағы тікелей және кері байланыстарды реттеу жолымен тауарлардың белгілі бір сұрыптамасын орнату, қамтамасыз ету мен қолдау көрсету мақсатында саудада жүзеге асырылатын әрекеттер. Тауар сұрыптамасын басқару оның көптеген факторлар әсер ететін қалыптасуымен байланысты. Ең алдымен сұрыптама өндірістік және ауыл шаруашылық өндіріс дамуының деңгейіне, сонымен қатар тауарлардың тұтынушылық қасиетін жақсартуға арналған заманаүй ғылыми-техникалық қол жеткізуді игеруге мүмкіндік беретін ғылыми- техникалық прогресс деңгейіне байланысты. Сұрыптаманы басқару көлемді орнату және өнімге сұранысты, оңтайлы сұрыптамаға сәйкес келетін нақты сұрыптаманыорнатумақсатында халықтың материалды қамтамасыз етілгендігінің дәрежесін есепке алу бойынша шаралар өткізуді көздейді.

«Техникалық реттеу туралы» федералды заң Ресейде өнім қауіпсіздігі мен сапасына қойылатын талаптарды орнатудың барлық жүйелеріне, өндірістік процесстерге, пайдалану, сақтау және тасымалдау,  жүзеге  асыру,  кәдеге  жарату,  жұмысты  орындау  мен

қызмет көрсету, сонымен қатар сәйкестікті бағалау мен растаудың түбегейлі реформаларына  бастама болды. «Техникалық реттеу туралы» заңмен өнім, жұмыс және қызмет сапасы мен қауіпсіздігіне қатысты жаңа түсініктер мен анықтамалар енгізілді.

Техникалық реттеу

«Техникалық реттеу туралы» заң нормалары орындалуын мемлекет қадағалайтын міндетті талаптарға нақты анықтамалар береді. Мұндай талаптар бұдан былай техникалық регламенттерде белгіленеді және қауіпсіздікпен байланысты.

Техникалық регламент

Ерекше жағдайларда техникалық регламент Ресей Федерациясы Үкіметінің қаулысы түрінде сәйкес заң шығарушы орган сәйкес федералды заңды қабылдауға немесе адам өмірі мен денсаулығына тікелей қауіп төнген жағдайда Ресей Федерациясы Президенті жарлығымен енгізілгенге    дейін   мерзімге шығарылуы мүмкін . Техникалық регламентте талаптар тауар қауіпсіздігіне ғана емес сапасына да енгізілген. Сонымен қатар, регламенттерде бұйым құрылымы мен жасалуына талаптар қарастырылмаған, тек осындай

талаптардың болмауынан өнім қауіпсіздігі (немесе үйлесімділігі) қамтамасыз етілмейтін жағдайларды қоспағанда. Сәйкес міндетті регламенттерді қабылдаған соң олар өнімдер мен процесстердің қауіпсізідігін қамтамасыз етеді, ал сапасы ұсынылған ұлттық стандарттар, ұйым стандарттары немесе ерікті сертификаттау жүйесімен анықталады. Белгіленген тәртіппен техникалық регламенттер талаптарына сәйкестігі расталған өнім нарықта айналым белгісімен таңбаланады (1.3-сурет). Нарықта өнімді таңбалауға арналған, «Техникалық реттеу туралы» Федералды заңмен қарастырылған тәртіппен расталған техникалық регламенттер талаптарымен сәйкестігі расталған айналым белгісінің сипаттамасы мен суреті Ресей Федерациясы Үкіметімен № 696 19 қараша 2003ж. қаулысымен бекітілген. Сәйкестігі техникалық регламенттер талаптарымен расталмаған өнім нарықта айналым белгісімен таңбаланбайды.

Стандарттау

Стандарттау өнім айналымы мен өндіріс саласында  реттілікке жетуге, сонымен қатар өнім, жұмыс немесе қызметтің бәсекеге жарамдылығын жоғарылатуға бағытталған ережелер мен сипаттамалар орнату қызметі.

Стандарт

Енгізілген тәртіптің бұрын қолданылған тәртіптен ең үлкен айырмашылығы – ол уақытта міндетті талаптар тек техникалық регламенттермен белгіленетін болғандықтан талаптардың ерікті белгіленгеніне негізделген стандарттарды қолданудың еріктілігі. Ресей Федерациясында құрамында ережелер, жалпы қағидалар мен объектілердің сипаттамалары бар стандартизация бойынша нормативті құжаттамаларға мыналар жатады:

ұсынымдар (Ұ); Қазіргі уақытта стандартизация бойынша ұлттық орган міндеттерін орындау Ресстандартқа жүктелген. Жалпы ресейлік техникалық-экономикалық және арнайы ақпараттық жіктеуіштер – ақпаратты оның жіктелуіне (класстары, топтары, түрлері және т.б.) сәйкес тарататын және мемлекеттік ақпараттық жүйе мен ресурстар, сонымен қатар ведомствоаралық ақпарат алмасу құрылғанда қолдануы міндетті нормативті құжаттар. Ұйым стандарттары, оның ішінде коммерциялық, қоғамдық, ғылыми және басқа стандарттар өнім сапасын қамтамасыз ету, өндірісті, сонымен қатар зерттеулерді (сынақтарды), өлшемдер мен зерттемелерді дамыту мақсатында жасалады. Ұйым стандарттарын өздері әзірлейді және бекітеді.

белгілі бір салада стандартизация жүргізу тәртібі туралы жалпы ұйымдастыру-әдістемелік ережелерді, сонымен қатар терминологияға, өнімді таңбалауға, әр түрлі құжаттамаларды құруға, мазмұндауға, қамту мен рәсімдеуге қатысты реттегіш жалпы техникалық ережелерді белгілейтін  нормативті құжат.

Өнім стандарттары біртекті өнім (жалпы шарттар стандарты) топтарына және тауардың нақты түріне (техникалық шарттар стандарты) қойылатын талаптарды реттейді. Бұл түрдегі стандарт құрамына өнім жіктеуінің мәселелері, оның негізгі өлшемдері мен параметрлері, жалпы техникалық талаптар, қабылдау, таңбалау, қаптау,тасымалдау мен сақтау ережелері кіреді. «Жалпы техникалық талаптар» түрдегі стандарттар біртекті өнім тобы үшін бағыты тар, мысалы, таңбалау, қаптау ережелері, біртекті өнім тобын және т.б. сақтау бойынша стандарттар.

Процесстер стандарттары пайдалану, сақтау, тасымалдау және жөндеуді қоса алғанда оның болашақ өмірлік циклының барлық сатысында өнімді жобалау және құру технологиялық процесстерінің орындалуына қойылатын талаптарды белгілейді.

Сынақ (бақылау) жүргізу тәсілдерінің стандарттары өнімнің өмірлік циклының барлық сатысында сапасын бақылау жұмыстарын орындау тәртібін белгілейді, сынама алу, олардың сынаққа дайындығын, қолданылатын жабдықты сипаттай отырып сынақ жүргізу процедурасын, сонымен қатар алынған нәтижелерді өңдеу тәртібін реттейді. Сынақ (бақылау) жүргізу тәсілдерінің стандарттары бағыты тар немесе кең болуы мүмкін, бұл ретте біріншісі сапаның бір көрсеткіші бойынша, ал екіншісі – сапаның кешенді көрсеткіштері бойынша сынақ жүргізу тәртібін реттейді.

Өнімді  сертификаттау

Сертификация

Сертификаттау объектісі Ресей Федерациясының тауар (тұтынушылар) нарығында жүзеге асыруға арналған өнім болып табылады. Сертификация процедурасын енгізу Ресей нарығына сапасыз, ал кейде жай ғана қауіпті тауарлардың жаппай түсуіне қарсы қорғаныс шарасы болып табылды. Үшінші тәуелсіз және білікті жақтар ретінде Ресстандарт аккредиттеген мемлекеттік сертификаттау органдары пайда болады. 6 қазан 2007 ж. бірыңғай кеден аумағын құру және Кедендік одақ қалыптастыру туралы Шарт негізінде құрамына үш мемлекет – Ресей Федерациясы, Беларусь Республикасы және Қазақстан Республикасы кірген Кедендік одағы құрылды. Кедендік одақтың мақсаты өзара саудада тауардың еркін орын ауыстыруы және үшінші жақпен сауда үшін қолайлы шарттар туғызу, сонымен қатар жақтардың бірігуін дамыту. Кедендік одақтың Бірыңғай әрқашан тұрақты жұмыс істейтін реттеуші органы Кедендік одақ Комиссиясы (КОК) болып табылады. Кедендік одақтың сертификаттау органдарының және сынақ зертханаларының бірыңғай реестрі, сәйкестік сертификаттары мен сәйкестік декларациясының бірыңғай формалары және Кедендік одақ аясында бірыңғай құжаттар беру арқылы сәйкестігін растауға жататын өнімдердің бірыңғай тізімі құрылады. Бұл тізімде өнімнің 22 тобы бар, оның ішінде электрлік тұрмыстық, жиһаз, парфюмерлік- косметикалық, кейбір киімдік және аяқ-киім тауарлары, ойыншықтар,

жуғыш заттар және басқалар. Санитарлы-эпидемиологиялық қадағалауға (бақылауға) жататын тауарлардың бірыңғай тізімі және мемлекеттік тіркеуге жататын тауарлар тізімі құрылды. Сәйкестікті растаудың екі формасы бар (сертификацияның) – міндетті және ерікті.

тұтынушы өмірі мен денсаулығына қауіпсіздігін, қоршаған ортаны қорғау және тұтынушының мүлкіне зиян келтіруді болдырмауды қамтамасыз ететін техникалық регламенттермен, мемлекеттік стандарттармен, санитарлы нормалармен  және  ережелермен  (СанЕмН  және  ҚНмЕ) белгіленген талаптарға сәйкестігіне жүргізіледі. Міндетті сертификаттау жүйесінде сертификатталған өнім сертификаттау процедурасы жүргізілген сертификаттау органының тіркеу нөмірін (мысалы, АЮ47) көрсете отырып, міндетті сертификаттау жүйесінің сәйкестік белгісімен таңбаланады (1.4-сурет).

Ерікті сертификаттау ерікті негізде дайындаушының (орындаушының), сатушы (жеткізуші) немесе өнімді тұтынушының бастамасымен тапсырыс беруші қарастырған, сертификаттауды жүргізетін сертификаттау органдарымен келісілген талаптарға сәйкестігі жүзеге асырылады. Ерікті  сертификаттау  жүйесінде  сертификатталған  өнім ерікті сертификаттау жүйесі сәйкестігінің белгісімен таңбаланады. (1.5-сурет.)

Сертификаттаудың кез-келген түрін жүргізгенде:

1.4-сурет. Міндетті сертификаттау белгісі

декларациясын Ресей дайындаушылары немесе сатушылары, сонымен бірге Ресей Федерациясында тіркелген, қызығушылық танытқан сәйкес шетел дайындаушылары мен сатушылары да қабылдай алады. Дайындаушы (сатушы, орындаушы) сәйкестік декларациясын өнімнің белгіленген талаптарға сәйкестігін растайтын өз дәлелдемелері немесе үшінші жақ (тәуелсіз) растаулары негізінде қабылдайды. Дайындаушы (сатушы, орындаушы) сәйкестік декларациясын қабылдауға негіз болатын құжаттар ретінде мыналар қолданылады: Сертификация органдары тіркеген, белгілі тәртіппен қабылданған сәйкестік декларациясының сәйкестік сертификатымен бірдей заңды күші бар.

Тауарларды сәйкестендіру

Сертификаттау жүйесінде маңызды орынды тауарларды сәйкестендіру мәселелері алады.

Тауарды сәйкестендіру

Сәйкестендіру мақсаты – тауардың атауы мен нақты түрінің түпнұсқалығын, сонымен қатар оның белгілі бір талаптарға немесе таңбалауда және/немесе тауарлық-ілеспе құжаттарда көрсетілген ақпаратқа сәйкестігін анықтау мен растау. Сәйкестендіру мәселесі – белгілі-бір талаптарға тауарлардың сәйкестігі немесе сәйкессіздігін анықтау. Өнім сәйкестендіруі теріс нәтиже берген жағдайда ары қарай сертификаттау процессі жүргізілмейді. Егер сертификаттауға ұсынылған үлгілер өзінің сұрыптамалық қасиетімен нақты түрге немесе нақты тауар партиясына жататынына сенімділік болмаса ол өнімнің сапасын бағалау немесе инспекциялық бақылау жүргізудің мағынасы жоқ. Қолданысына байланысты сұрыптамалық (түрлік), сапалы (квалиметрикалық) және тауарлы-топтамалық (тауардың топтамасы) сәйкестендіру болып бөлінеді.

Сұрыптамалық сәйкестендіру

Сапалы сәйкестендіру жүргізілген кезде ұсынылған тауардың нормативті құжаттамада қарастырылған сапаға қойылатын талаптарға сәйкестігін белгілейді. Сәйкестендірудің бұл түрі сапаны: өнім стандарттығы мен стандарт еместігін, тауар сұрыбының таңбалау мен ілеспе құжаттарда және т.б. көрсетілген сұрыппен сәйкестігін саралайды. Тауарлы-топтамалық сәйкестендіру жүргізу ұсынылған тауар таңдамасының (үлгінің) нақты тауарлық топтамаға жататынын анықтайды. Тауарларды сәйкестендіру құралына: тауарларды таңбалау; нормативтік құжаттар, сапаның реттеу көрсеткіштері; техникалық құжаттар, оның ішінде тауарлы-ілеспе құжаттар (жөнелтпе құжаттар, сертификаттар, сапалық куәліктер және т.б.), сонымен қатар тауар үлгілерін сынаудың құжатты рәсімделген нәтижелері жатады.

Сәйкестендіру критерийі ретінде органолептикалық, химиялық және тауар құрамы мен қасиетін сипаттайтын басқа көрсеткіштер нәтижелері қолданылады. Сәйкестендіру критерийі объективті болуы және сынаушыға тән  субъективті параметрлерден

(оның біліктілігі, кәсіпқойлығы, қызығушылығы және т.б.), сонымен қатар сынақ шарты мен тәсілінен тәуелсіз болуы керек.

1.6.

Тауарды дайындаушы немесе сатушы тұтынушыға (сатушыға) дұрыс таңдау жасауды қамтамасыз ету мақсатында азық-түлікке жатпайтын тауарды жүзеге асыру үшін ұсынылатын тауар туралы барлық расталған ақпаратты уақытында жеткізуге міндетті. Мұндай ақпарат тауар түрі мен техникалық күрделілігіне қарай таңбалау, яғни тікелей нақты тауарларға, ыдыстарға, затбелгіге, бирка, жапсырма немесе мәтінді құжаттар: төлқұжаттар, нақты тауарға қоса берілетін пайдалану жөніндегі басшылық түрінде ұсынылуы керек. Тауармен бірге ұсынылатын ақпарат толық, бірмағыналы түсінікті және орыс тілінде мазмұндалған болуы керек. Ақпарат ішінара немесе толық шет тілінде, ал тапсырыс беруші талабы бойынша Ресей Федерациясы субъектілерінің тілінде және Ресей Федерациясының халқының тілінде қайталануы мүмкін.

Барлық ақпарат нақты болуы керек, мәлімделген ақпаратқа тауардың сәйкестігі дайындаушы мен сатушыға объективті талап болып табылуы қажет. Егер тұтынушы иеленетін тауар бұрын қолданылған немесе кемшіліктері жойылған болса, тұтынушыға бұл туралы ақпарат ұсынылуы керек. Тауар атауы Ресей Федерациясының ұлттық стандартына және жалпыресейлік техникалық-экономикалық ақпараттар жіктемесіне сәйкес болуы тиіс. Импорт бойынша келіп түскен, Ресей үшін дәстүрлі болып табылмайтын тауарлардың атауы халықаралық, аймақтық және ұлттық стандарттарға, егер олар болмаса – дайындаушы елде қолданылған атауына  сәйкес болуы қажет.  Тауар  туралы ақпаратта «экологиялық таза», «зиянды заттарсыз дайындалған» деген жарнамалық сипаттамаларды қолдану әдетте мәлімделген ақпаратқа бақылау және сәйкестендіру жүргізуге мүмкіндік беретін нормативті құжаттамасы болған жағдайда, сонымен қатар осындай бақылау процедурасын жүргізуге  уәкілетті  органдар  растаған  жағдайда ғана рұқсат етіледі. Дайындаушы-ел атауын БҰҰ қабылданған атау бойынша көрсетеді. Егер бір елде дайындалған тауар екінші елде оның қасиетін өзгертетін немесе түпкі дайын бұйым алынатындай техникалық өңдеуден өтсе, онда осы екінші ел берілген тауардың дайындаушы-елі болып қарастырылады. Егер тауар дайындаушысы қаптаушы  немесе  экспортшы болып табылмаса, онда дайындаушымен бірге қаптаушы және экспортшының заңды мекен-жайы көрсетілуі тиіс. Тауардың негізгі және функционалды қолданысы, оның негізгі тұтынушылық қасиеттері, оның қолдану аясы, қауіпсіздік ережелері мен шарттары және техникалық сауатты пайдалану, жөндеу, кәдеге жарату, тауардың нормативті немесе техникалық құжаты талаптарына

сәйкес тұтынушыға хабарлануы керек.

Тауар салмағын, оның негізгі өлшемдерін, көлем мен тауар санын метрикалық бірліктер жүйесінде көрсеткен жөн (ӨҚ). Тауар құрамы мен жинақтығы «Құрамы», «Жинақтығы» атауларымен тізім түрінде ұсынылуы керек. Дайындаушының тауарлық белгісі тікелей тауарларда, ыдыста немесе затбелгі мен заттаңбада қойылады. Нақты тауарлардың ерекшеліктерін ескере отырып, олар туралы ақпаратта сақтау мерзімін және/немесе жарамдылық мерзімін немесе қызмет ету мерзімін көрсетеді.

Дайындаушы осы тауар Ресей Федерациясы Үкіметі бекіткен «Жарамдылық мерзімі міндетті көрсетілетін тауарлар Тізімі» тізіміне енген болса жарамдылық мерзімін көрсетуі қажет. Сақтау мерзімі белгісіз ұзақ (көп жылдық) тауарлар үшін олардың жарамдылық мерзімі және/немесе сақтау мерзімі немесе қызмет ету мерзімі тұтынушыға арналған ақпаратта емес, сатып алу- сату шартында көрсетіледі. Жарамдылық мерзімі дайындалған күннен бастап есептеледі және тікелей тауарда, тасымалдау немесе тұтыну ыдысында келесі типтік   тұжырымдамалардың   бірін   қолдана   отырып   көрсетеді:

«жарамды (тәулік, ай, жыл)... ішінде (тәулік, ай, жыл)»  және/немесе «(күні, айы, жылы)...дейін жарамды « және/немесе «(күні, айы, жылы),... дейін пайдалану керек», «қызмет ету мерзімі (жыл, ай, тәулік, цикл)». Отандық өнімдерде тұтынушыға арналған ақпараттарда ол алынған нормативтік немесе техникалық құжаттамаларға сілтемелер келтірілуі керек. Ақпарат тұтынушы назарына тауармен бірге берілетін техникалық құжаттамалармен, заттаңбалармен, таңбалау немесе тауардың жеке түрлері үшін қабылданған басқа жолдармен жеткізіледі. Тауардың сәйкестігін міндетті растау туралы ақпаратты сәйкестік белгісі және/немесе заңмен, басқа құқықтық актілерімен белгіленген тәсілдермен ұсынылады. Тауар туралы ақпаратты бір немесе бірнеше оқуға ыңғайлы жерлерде орналастырады, бұл ретте ақпаратты тауар бірлігі немесе қаптаманың әрқашан бір ғана жерінде орналастырған жөн. Қаптама бірлігінің өлшемі мәтінді ақпаратты толық сыйғызу күрделі болатындай кіші болса, сонымен қатар кәдесый және сыйлық бұйымдарда тауар  туралы мәліметтерді    немесе оның бөлігін әрбір

қаптама бірлігіне, топтық қаптамаға немесе жеткізілетін тауардың ілеспе құжаттамасына орналастыруға рұқсат етіледі.

1.7.

Тұтынушылар мен коммерциялық қызмет қатысушылары үшін тауар қасиетін бағалауға және сипаттамаларын сәйкестендіруге арналған шартты белгілеулер болып табылатын ақпараттық белгілердің маңызы зор.

а —Дюпон фирмасы; б — Волжски» автомобил зауыты

а – Германия стандарттарына сәйкестіктің электрлік және электрлікке жатпайтын жабдықтар үшін ұлттық белгісі (DІN); б – Польша қауіпсіздік стандарттарының ұлттық белгісі; в – Австрия стандарттарына сәйкестік белгісі (ONORM); г – Жапонияның азық- түлік тауарларына, ауылшаруашылық өнімдеріне, орман шаруашылық өнімдеріне және балық өнімдеріне арналған белгі (JAS); д – Францияның электрлікке жатпайтын жабдықтарына арналған белгі (NF)

Ақпараттық белгілерге:

а – жүктің осалдығын және абайлап ұстауды қажет ететіндігін көрсетеді («Сынғыш. Сақ бол!»); б – жүкті жылудан сақтау қажеттігін білдіреді («Қыздырудан сақта!»); в – ылғалдан сақтау қажеттігін көрсетеді («Ылғалдан сақта!»); г – жүкті сақтауға немесе күрделі қимылдар жасауға температура мәндерінің ауқымын көрсетеді («Температураны шектеу»); д – жүктің дұрыс тік күйінде тұруын білдіреді («Жоғары!»); е – қаптаманы тек көрсетілген жерден ашу керектігін көрсетеді («Мұнда ашылады!»)

Ақпараттық белгілер қызметін графиктік белгілер, суреттер, әріптер, сандар, сөздер, бұйым немесе қаптама түсі мен пішіні атқаруы мүмкін.

-сурет. «Жасыл нүкте» (Германия) экологиялық белгісі

Ақпараттық белгілер мен тауарлардың таңбалау ережелерін меншіктеу стандарттар немесе басқа құжаттармен белгіленеді.

Тауарлық белгілер мен қызмет көрсету белгілері тауарлар мен әртүрлі заңды және жеке тұлғалар қызметтерін айыруға мүмкіндік береді. Тауарлық белілер белгілі бір кәсіпорын өнімдері мен қызметтерін басқа кәсіпорын ұсынған ұқсас өнімдер мен қызметтерден бөліп тұруы тиіс. Ресейде тауарлық белгіні Федералды институт Ресей Федерациясына қызмет көрсету тауарлық белгі Мемлекеттік реестрінде заңды немесе жеке тұлға атына кейіннен әр 10 жыл сайын ұзарту құқығымен 10 жыл мерзімге тіркейді. Тіркелген тауарлық белгіге куәлік беріледі.Тауарлық белгісіне құқық заңмен қорғалады. Тауарлық белгі иесінің осы белгіні айрықша пайдалануға, сонымен қатар басқа тұлғаларға пайдалануға тыйым салуға немесе керсінше, басқа тұлғаға лицензиялық шарт немесе тауарлы белгіні беру туралы шарт бойынша пайдалану құқығын ұсынуға айрықша құқығы бар.

Сәйкестік белгілері

сәйкестендіру және оның қауіпсіздік талаптарына сәйкестігін үшінші тәуелсіз жақ жүргізгенін куәландырады. Өзінің тиістілігі бойынша сәйкестік белгілері ұлттық және трансұлттық болып бөлінеді.

стандарттау және сертификаттау органдарымен тіркеледі және ұлттық заңнамамен қорғалады. Мысал ретінде әлемнің бірқатар елдерінде қабылданған стандарттарға сәйкестіктің ұлттық белгілерінің үлгілері келтірілген.

бірқатар елдерде сертификаттық сынақтар мен үйлестірілген стандарттар базасында бақылау жасауды өзара тану үшін қолданылады. Мысалы, Еуропа одағы  қауіпсіздік  директивасын  қанағаттандыратын  өнімге меншіктелетін, Еуропалық экономикалық қоғамдастық пен Еуропалық еркін сауда қауымдастығы мүшелерімен танылған «CE» белгісін тағайындады. Ресей Федерациясында сертификаттаудың міндетті сызбасы бойынша сертификатталған өнімдер сертификаттауды жүзеге асыратын сертификациялық орган шифрын көрсете отырып ресей сәйкестік белгісімен таңбаланады.

белгілі бір ережелерді сақтау қажет. Қаптама және/немесе тауарда сөзбен сипаттаудан басқа тауар сапасын сақтауды қастамасыз ететін сол немесе басқа операцияларды білдіретін графиктік символдар орналастырылады. Тоқыма тауарлары және тігін-трикотаж бұйымдарының қаптамасы немесе затбелгісінде кір жуу, ағарту, үтіктеу, химиялық тазалау және кептіруді (3-тарауда толығырақ қаралған) реттейтін халықаралық символдар - пайдалану белгілерін орналастырады. Жүктерді (тасымалдау ыдыстарында) пайдаланудың мүмкін болатын тәсілдерін көрсету үшін

Манипуляциялық белгілердің суреті, атауы, мақсаты, мөлшері және  орналастыру  ережесі  «Жүктерді  таңбалау»  МЕСТ  14192  – 96 реттеледі. Адамға немесе қоршаған ортаға зиянын тигізетін материалдар мен заттар қаптамасы немесе тасымалдау ыдысына орналастырылатын ескерту белгісінің маңызы зор.

қолданылатын және БҰҰ ұсынымдарына негізделген таңбалау жүйесі кең таралған. Еуропаның көптеген елдері ескерту таңбалауын жүргізгенде Еуропа одағының директиваларын басшылыққа алады. ЕО директиваларына сәйкес затбелгідегі затты қауіпсіз пайдалану ақпаратына осы зат тудыратын қауіп түрлерін сипаттайтын қызыл сары, сары немес қызыл реңкте бейнеленген графиктік символдар, қауіп түрін сипаттайтын латын әліпбиінің R  әрпінен және 1 ден 59 дейін сандардан тұратын осы қауіп түрлерінің мәтінді анықтамасы, сонымен қатар латын әліпбиінің S әрпінен және 1 ден 60 дейін саннан тұратын қауіпсіз пайдалану бойынша әрекет шифры, мысалы,  S-24 – «теріге тигізуге болмайды» енеді. Тұтынушылар өмірінің, денсаулығының және мүлігінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету және қоршаған ортаны қорғау мақсатында қаптамаға кәдеге жарату тәсілдері, қаптаманы рециклин- га және т.б. технологиясында қолдану мүмкіндігін көрсететін экологиялық белгілер көрсетіледі. Көп қолданылатын экологиялық белгі ішінде – «жасыл нүкте» белгісі (дер грюн пункт»), алғаш рет Германияда жинау, кәдеге жарату және қаптаманы екінші рет пайдалану туралы жаңа заңнама қабылданғаннан кейін тараған. Бұл белгімен қайтару кепілдігі және екінші реттік қайта өңдеуге қатысты қаптамалар таңбаланады. Қазіргі уақытта Батыс Еуропаның көптеген елдері экологиялық белгі ретінде

«жасыл нүкте» неміс белгісін қабылдады.

Тауарды        таңбалаудың        маңызды        түрі        штрихтік        кодтар (штрихкодтар), макси-кодтар (алты бұрыш түрінде), радиожиілік таңбалар (бұйымдардың электронды коды) және т.б. болып табылады.

Штрихтік код

Тауардың әрбір түріне, түрлендіруіне, модификациясына штрихкодпен белгіленген жеке тауар нөмірі меншіктеледі. Тауардың тұтынушылық қасиеті (құрамы, пішіні, өлшемі, салмағы, құрылымы, түсі және қаптау тәсілі, жинақтылығы және т.б.) өзгергенде оның штрихкодын міндетті түрде ауыстырады. Автоматты сәйкестендіру жүйесін екі ұйым:  тауар  нөмірлеу GS (ГС1) халықаралық ұйымы мен бірыңғай кодты UCC пайдалану бойынша америка кеңесі құрды. Штрихтік кодтаудың бірнеше рәміздері бар, оның ішінде кең тарағаны EAN түрдегі еуропа коды және UPC түрдегі америкалық код. EAN коды символдар санына қарай EAN-8, EAN-13 және ІTF- 14 деп бөлінеді. EAN.UCC-128 рәмізі бар. Тауарға немесе тұтынушы ыдысына штрихкод жүргізгенде EAN-8 және EAN-13 сегіз немесе он үш орынды символ қолданылады. Қысқартылған   кодтарды   (мысалы, EAN-8)  әдетте        өлшемі бойынша толық (он үш орынды) нөмірді жүргізуге мүмкін болмайтын

шағын габаритті тауарларға жүргізеді.

Тасымалдау ыдысы мен тасымалдау пакетін (жүгін) таңбалау үшін EAN (ІTF)-14 және EAN.UCC-128 кодтарының символдары қолданылады. EAN-14 кодының өлшемі EAN-13 қарағанда аса ірі, және жоғары сапалы баспаны талап етпейді. Бірақ тауар сатушыға қаптамасымен бірге сатылса, EAN-13 кодын пайдаланады, себебі EAN-14 коды дүкендерде орнатылған сканерлейтін құрылғымен оқылмайды.

-сурет. EAN-13 жүйесіндегі штрихтік кодтың үлгісі

1.13-суретте EAN-13 рәмізінің штрихкод үлгісі ұсынылған, мысалмен тауарды кодтау қағидасын егжей-тегжейлі талқылаймыз.

алғашқы екі немесе үш белгі дайындаушы-кәсіпорын мен оның тауары тіркелген, сонымен қатар тауарлық нөмірді берген ұйымның деректер банкінің коды; келесі төрт немесе бес белгі – тауарды өндірген немесе жүзеге асырған кәсіпорын коды; келесі бес белгі – тауар коды: кәсіпорын кодталатын ақпаратты өзі анықтайды (тауардың тұтынушылық қасиетін, қаптама, салмағын және т.б. ескере отырып) және сауда серіктесінің назарына тауар жеткізілуге ең аз дегенде 3 апта бұрын штрихкод туралы ақпаратты ұсынады (бұл ереже штрихкод өзгерген жағдайда да қолданылады); соңғы – бір белгі – бақылау саны, қарапайым арифметикалық операциялармен есептеледі және штрихкодтың дұрыс саналғандығын

(сканерленгенін) тексеруге арналған.

Тауарларды автоматты сәйкестендіру жүйесі EAN тұтынушыларының Еуропа ассоциациясы әр түрлі елдер банктеріне белгілі бір кодтарды меншіктеді.

1.1-кесте. Елдер кодтары, GS1 штрихтік кодтары туралы деректер банкінің орналасқан жері Ел Код Ел Код

1.1. кестенің соңы

Ел Код Ел Код

Әзірбайжан

Морокко

Армения

Мексика

Беларусь

Никарагуа

Болгария

Перу

Венгрия

Польша

Венесуэла

Сальвадор

Гонконг

Сингапур

Украина

Ирландия

Филиппины

Исландия

Чехия

Қазақстан

Чили

Кипр

Эквадор

Коста-Рика

Эстония

Куба

Сонымен, тәуелсіз сатып алушы арнайы жіктемені пайдаланып штрихкодтың тек алғашқы 7 символының ғана шифрын ажырата алады. Ақпаратты дайындаушы-фирманың сауда серіктесі ғана толық шифрын ажырата алады. Тауарда мысалы «Германияда жасалған» деген жазбаны жиі көруге болады, бірақ затбелгіге жүргізілген код бұл елге сәйкес келмейді.

Бұған бірнеше себеп бар:

Штрихкодты қолданып анықтықтың белгілі дәрежесімен тауардың төлнұсқалығы туралы немесе өнімнің жасандылығын білуге болатынын айта кеткен жөн. Бақылау саны штрихкодты қолмен тергенде қате жібермеуге көмектеседі. Төменде EAN-13 – код 5900501002822 түрдегі штрихкод мысалына тексеру әдістемесі келтіріледі, бақылау саны (БС) 2 (1.2 кесте).

Қосу қорытындысы: 5+27 + 5+1+6+8 + 6 = 58.

Ондарды лақтырып тастасақ, 8 қалады. 10-нан 8-ді аламыз, 2 қалады, яғни алынған 2 саны бақылау санымен сәйкес келеді.

Штрихкодтарды оқу үшін:

Код

коэффи- циенттері

Көбейту нәтижесі

Кәсіпорындарды EAN Халықаралық жүйеде тіркеуге және EAN бірегей штрихкоды мен UPC америкалық кодты ұсынуға құқығы бар Ресейдегі бірыңғай ұйым ЮНИСКАН/ГС1 РУС автоматты сәйкестендіру Ассоциациясы болып табылады. Кез-келген кәсіпорын ЮНИСКАН/ГС1 РУС Ассоциациясының толық құқықты мүшесі, пайдаланушысы бола алады және өз өніміне тауарлы нөмір (штрихкод)  ала алады.

Тоқыма тауарларға тоқыма талшықтар, жіптер мен олардан жасалған бұйымдар жатады.

Тоқыма тауарлар жеке элементтерден-талшықтар мен жіптерден жасау процессінде қалыптасқан күрделі құрылымды материал. Тоқыма тауарларының тұтынушылық қасиеттері, сұрыптамасы мен сапасы бастапқы шикізаттан да, өндіріс технологиясы мен әрлеу тәсілдерінен де байланысты.

Тоқыма талшықтар

Тоқыма жіптер

2.1.

Талшықтардың жіктелуі негізіне олардың шығу тегі (алынуы) мен химиялық құрамы қойылған (2.1-сурет). Барлық талшықтар екі классқа бөлінеді: табиғи (жаратылысты) және химиялық. Табиғи талшықтар табиғатта бар, ал химиялық талшықтарды өнеркәсіптік өндірісі жағдайында дайындайды. Табиғи талшыққа өсімдіктен (мақта, зығыр, кендір талшығы,кендір жіп және т.б.), жануардан (жүн, табиғи жібек) және минералдан алынған талшық (асбест) жатады. Химиялық талшықтар жасанды және синтетикалық болып бөлінеді. Жасанды талшықтарды өсімдік шикізатынан алады (мысалы, целлюлоза), ал синтетикалық талшықты мұнай және тас көмірдің қайта өңделген өнімдерін синтездеу жолымен алынады.

Өсімдіктен алынған талшықтар

Мақтаның ылғалды тез сіңіргіш және оны тез буландыру қасиеті бар, яғни тез кебеді. Суға батырғанда талшықтар ісінеді және олардың беріктігі 10 – 20% артады. Мақтаның сұйылтылған сілтіде ісініп, беріктігінің, бояуының артуы және жұмсақ және жылтыр бола түсуі арнайы әрлеу операциясын – мерсерлеуді жүргізуге негізделген.

Тін талшықтары өсімдік сабақтарынан, жапырақтарынан немесе жемісінің қабықшасынан алынады. Сора  сабақтарынан  ыдыс маталары және жіп-арқанды бұйымдарға арналған берік ірі талшықтар – кендір алынады. Ірі техникалық талшықтар (кендір жіп, кендыр, кенеп, рами) аттас өсімдіктер сабақтарынан алынады. Зығыр талшығы сабақтың тінді бөлігінен алынады. Барлық тін талшықтарының көп қолданылатын түрі зығыр талшығы.

Зығыр

Тін талшықтарының басқалардан сипатты ерекшелігі олар пектинді заттармен біріктірілген талшықтар байламы болып табылады. Сабынды-сода ерітіндісінде ұзақ уақыт қайнатылса пектинді заттар жуылып кетеді де, зығыр жеке талқыштарға бөлінеді. Талшық беті түзу әрі тегіс, нәтижесінде зығыр маталар мақта-мата кездемесінен көп кірлемейді, оңай жуылады. Зығырдың бұл қасиеті әсіресе іш киім жаймалары үшін бағалы. Талшық түсі – сұрдан қара сұрға дейін; талшықтардың беті тегіс болғандықтан жылтырап тұрады. Зығыр талшығының бірегейлігі жоғары ылғал тартқыштықта (12%) ол басқа тоқыма талшықтардан қарағанда ылғалды тез сіңіріп тез бөледі. Зығыр ерекшелігі оның жоғары жылуөткізіштігінде, сондықтан сипағанда талшықтар әрқашан салқын болады.

Сора  талшығы  зығыр  талшығына  қарағанда  жуан  және  ірі.

Сора талшығынан негізінен кендір жіп, арқандар, техникалық маталар жасалады, бірақ сора талшығын тоқыма және трикотаж өнеркәсібі үшін иірімжіп түрінде де шығарады. Кенді – жылуды және ылғалды сүйетін жөке тұқымдас дақыл. Кендір талшығы – кендір жіптен қарағанда жұқа. Кендір неізінен қаптама маталар мен қаптар үшін қолданылады. Бірақ соңғы уақытта кендір талшығын жалпы қолданыстағы маталарды – қалың перде, қаптауға арналған, тіптен іш киім дайындауға арналған маталар үшін де қолданылатын болды. Кендірді джинсы маталарын шығаруға қолдану мүмкіндігі ерекше қызығушылық тудырды. Кендірдің жүнмен, зығырмен, вискоз талшықпен, тіптен жібекпен қоспасы әзірленді.

Рами қалақай тұқымдас көпжылдық субтропикалық өсімдік сабағынан алынатын жұқа сабақты талшыққа жатады. Рами талшығы

Жануарлардан алынған талшықтар

Жануарлардан алынған талшықтарға жүн мен табиғи жібек кіреді. Жүн

жуандығымен, ирелеңдеуімен, қаттылығы мен морттығымен, өте берік еместігімен сипатталады; өлі жүннің боялуы қиын, тез үзіледі әрі дайын бұйымдардан түседі. Жүн біртекті (негізінен талшықтардың бір түрінен жасалған, мысалы мамықтан) және біртекті емес (әр түрлі талшықтардан жасалған–мамықтан, өтпелі жүннен және т.б.) деп бөлінеді. Талшығының жуандығы мен оның құрамының біртектілігіне қарай жүнді жұқа, жартылай жұқа және ірі деп бөледі. Жұқа жүн біртектіге жатады және мамықтың жұқа талшығынан тұрады, жартылай жұқа – ол да біртекті және жуанырақ мамық немесе өтпелі жүннен тұрады; жартылай ірі – біртекті немесе біртекті емес болуы мүмкін, қтпелі

жүн мен аз мөлшердегі қылшықтан тұруы мүмкін; ірі – біртекті емес, құрамында талшықтың барлық түрі бар, оның ішінде қылшық пен өлі жүн де бар. Жүн талшық сапасының маңызды көрсеткіші оның ұзындығы мен жуандығы болып табылады. Ұзын талшықтардан (әдетте 55– 120 мм) таралған (мауыты) жұқа, жуандығы бойынша түзу, тығыз, тегіс (мамық емес) иірімжіп алынады. Қысқа талшықтардан (55 мм дейін)

аппаратты (шұғалық) иірімжіп алынады, алдындағыдан айырмашылығыжуан, босаң, үлпек, жуандығы тегіс емес. Жүнталшық өте тығыз сондықтан көп қыртыстанбайды.

Жүн жылтыры оны жауып тұрған қабыршақтардың пішіні мен өлшемімен анықталады, ірі жалпақ қабыршақтар жүнді қатты жылтыратады; ұсақ, қысқа қабыршақтар оны күңгірт етеді. Жүн қасиеті өзінше бірегей – оған тез ұйысу тән, ол талшық бетінде қабыршақты қабаттың болуымен түсіндіріледі. Бұл қасиетті шұға маталарды, жұқа киізді, киізді, көрпені әрлегенде (басқанда), жүннен басылған аяқ киім өндіруде ескереді. Жүн жылуөткізгіштігі төмен, сондықтан маталардың жоғары жылу қорғаныс қасиеті бар. Су сіңіргіштігі бойынша жүн барлық талшықтардан асып түседі. Ол ылғалды ақырын сіңіреді және ақырын буландырады сондықтан сипағанда құрғақ күйде қалып салқындамайды. Кепкенде жүн қатты апшиды сондықтан бұйымды химиялық тазалау ұсынылады. Жалында жүн талшығы жентектеледі, бірақ жалыннан шығарғанда жанбай, талшық ұшында жентектелген тез ұнтақталатын қара кішкене шар пайда болады және жанған қауырсын иісі сезіледі. Жүннің кемшілігі оның жылуға төзімділігінің төмендігі: 100–110°С температурада талшықтар сынғыш және қатты болады, беріктігі төмендейді. Қой жүнінен басқа ешкі жүні мен мамығы да қызығушылық тұдырады. Мамықты орынбор, алтай тауы, ангор, кашимир және басқа тұқымды ешкілерден жинайды. Ангор ешкілерінен қырқылатын жартылай ірі жүн «мохер» деген атпен белгілі. Ешкі жүні трикотаж бұйымдар жасау үшін пайдаланылады. Жүн шикізаты сұрыптамасына түйе жүні кіреді. Ең  бағалы жүн жас әрі жұмыс істемейтін түйелер жүні. Бұл жүн негізінде жұқа мамық талшықтардан тұрады. Түйе жүнінің қолданылу аясы жоғары сапалы көрпелер, түкті шұға түрдегі пальто матасын дайындау.

Түйе тұқымдасына сонымен қатар гуанако, лама мен альпак

жатады. Гуанака мен ламаның жүні өте ірі, ал альпака жүні жұмсақ әрі жылтыр, ол қолмен тоқуға арналған иірімжіпке, трикотаж өндірісі үшін, пальто матасын жасауда кең қолданылады. Ең қымбат жүн шикізаты викунья мамығы болып табылады. Табиғи жібекті жұлдызқұрттардан (тұт ағашының, емен ағашының) пайда болатын жібек құрттарды тарқату жолымен алынады. Жібеккөбелек жібегі кең таралған және бағалы, әлемдік жібек өндірісінде үлесі 90% болып табылады. Барлық табиғи талшық ішінде табиғи жібек ең жеңіл талшық және сонымен қатар, көрікті сыртқы түрімен бірге су сіңіргіштігі (11%), жұмсақтығы, жібек тәрізділігі, қыртыстанбау қасиеттері жоғары, жаздық киімдер (көйлектер, әйел жейделері) дайындауда таптырмайтын шикізат болып табылады. Табиғи жібек күн сәулесіне төзімділігі төмен, сондықтан үй жағдайында бұйымды жарықта әсіресе күннің астында кептірмейді. Табиғи жібек кемшіліктері төменгі жылуға төзімділік (жүн төзімділігі сияқты) пен әсіресе иірілген жіптерде жоғары апшулық болып табылады.

Химиялық  талшықтар

Химиялық талшықтар табиғи жоғары молекулалық қосылыстарды қайта өңдеу жолымен (целлюлоза, белоктар және соған ұқсас) немесе төмен молекулярлы органикалық қосылыстарды (мономерлер) синтездеу жолымен алынады. Химиялық талшықтарды өнеркәсіп өндірісі бес сатыдан тұрады: шикізатты алу мен алдын ала өңдеу, иіру ерітіндісін немесе балқыманы дайындау, жіптерді қалыптау, әрлеу мен тоқымаларды қайта өңдеу. Барлық талшықтарды жоғары молекулярлы қосылыстардың балқымалары немесе  ерітінділерінен  қалыптайды.  Балқыма  немесе иірім ерітіндісін сүзеді, ауа көпіршіктерінен босатады және фильераның жіңішке саңылауынан жаншиды. Фильерлер талшықтарды қалыптастыру процессін жүзеге асыратын иіру машиналарының жұмыс мүшелерін білдіреді. Фильерден ағатын иіру ерітінділері немесе балқымаларының ақырын ағысы қаттыланып, көлденең қимасында шеңбер болатын жіптер түзеді. Кескіндемесі күрделі саңылауы бар фильерді пайдаланып кескінделген  және  қуыс  талшықтарды  алуға  болады  (2.2-суретті

пайдаланып).

Химиялық талшықтар сұрыптамасын кеңейтуге және сапасын жақсартуға жаңа полимерлер немесе қолда бар талшықтардың физикалық (құрылымды) және химиялық түрлендіруін әзірлеу жолымен жетеді. Физикалықтүрлендірутәсілдеріне:талшықтарды қалыптаужәне әрлеу сатысында созу, полимер қоспасынан талшықтарды қалыптау, профилденген және қуыс талшықтарды алу, қосқұрамдас жіптерді  әр түрлі полимерлердің екі-үш ақырын ағысын бір жіпке біріктіру жолымен қалыптау, аралас талшықтарды басқа полимерлердің дайын талшығының бетіне тұндыру жолымен алу. Микроталшықтарды (микрофайбер, «микрофибра») алу – физикалық түрлендіру тәсілдерінің бірі. Микро талшықтар – бұл Микроволокна – бұл өте жұқа қарапайым жіптерден  тұратын  жіптер кешені. Микро талшықтар адам шашынан 6 рет жұқа. Бұл талшық алғаш рет Жапонияда талшықтардың жіңішке жіптерге қатпарлануының технологиялық процессі көмегімен дайындалған. Микроталшықтан жасалған мата суды сіңірмейді және суланбайды, өйткені дымқылды нашар тартуымен сипатталады. Микроталшықтар өте жіңішке, сондықтан мата ішіне ауа қуысы құрылады, бірақ олар бекітулі емес және тер сыртқа оңай шығады, сондықтан мата әрқашан құрғақ. Микроталшықтан жасалған мата жеңіл әрі берік, желден қорғау және жақсы жылу сақтағыш қасиеті бар.

2.2-сурет. Көлденең кесінді пішін: а – фильерді профилденген тесіктер; б – профилденген талшықтар; в – іші қуыс талшық

Жасанды талшықтар

Жасанды талшықтар – табиғи полимерлерді қайта өңдеуден алынатын талшықтар (мысалы, целлюлозалар, белоктар және т.б.). Барлық талшықтардың  99% көбі  целлюлозадан дайындалады.

Вискоз талшықтар

Бірақ вискоз талшығының одан жасалған бұйымдардан көрінетін бірқатар елеулі кемшіліктері бар – бұл тез қыртыстану, тез апшу (6 – 8%) және суланған кезде беріктігін жоғалтуы (50 – 60%). Қасиеттерін жақсарту үшін вискоз талшығын полинозды талшық, мтилон, сиблон, модал және т.б. ала отырып, физикалық немесе химиялық түрде түрлендіреді. Полинозды талшық жұқа талшықты мақтаны еске түсіреді және жейде, іш-киім және басқа маталарды өндіруге пайдаланылады. Мтилон – кілемдер дайындау үшін қолданылатын жүн тәріздес вискозды талшық. Сиблон талшықтары орта талшықты мақтаны ауыстыра алады. Модал мерсерленген мақтаны еске түсіреді, жоғары сапалы және қымбат бағалы маталар мен трикотаж жайманы өндіруге қолданылады.

Ацетатты талшықтарды мақта мамығынан немесе асылдандырылған ағаш целлюлозасынан алады (целлюлоза 98% аз емес).

Өндіру тәсіліне байланысты диацетатты немесе триацетатты талшықтар алынады. Бұл талшықтардың оң қасиеттеріне тез  қыртыстанбауы  мен тез апшымауы (1,5% дейін), сонымен қатар  бұйымда  кеңірдек, бүрме әсерлерін тіпті ылғал өңдеуден соң да сақтау қабілеті жатады; оларды бұйым сұрыптамасында қолдануын тежейтін кемшіліктері– тез уатылуы, жоғары электрленгіштік және ылғал күйде тез бүктеліп

(купра, купро) өндірісінің технологиялық процессі вискоз талшықтарды алуға ұқсайды. Оны әзірлеу үшін мыс-аммиакты ерітіндіде ерітілген ең таза мақта целлюлозасын қолданады. Мыс-аммиакты талшық өте жұқа, тегіс, түсі күңгірт және сыртқы түрі мен қасиеті бойынша табиғи жібек талшығын еске түсіреді. Бұл целлюлоза негіздегі ең  бағалы және сапалы талшықтардың бірі. Мыс-аммиакты талшықтарды шығару көлемі қалдықтар өте көп, өндірістің эколоиялығы төмен және мыстың қымбат бағалы тұздарының елеулі шығыны салдарынан шектелген.

Лиоцелл (тенсел) целлюлозаның тікелей ерітіндісін пайдалану кезінде бір сатыда целлюлозадан алады. Бұл жаңа буынның жасанды талшықтарының түрі. Лиоцелл талшықтарын өндірудің экологиялық қауіпсіздігінен басқа визкозды талшыққа қарағанда тұтынушылық қасиетінің көрсеткіштері жоғары. Лиоцелл – жібектей және жұмсақ талшық. Талшық тығыздығы су күйінде вискозды талшыққа қарағанда 3 есе жоғары.

Синтетикалық  талшықтар

Синтетикалық талшықтар – бұл синтетикалық полимерлерден қалыптасатын        химиялық                талшықтар.        Жасандыға                қарағанда синтетикалық талшықтар тез тозбайды, көп қыртыстанбайды және апшымайды, бірақ гигиеналық қасиеттері төмендігімен сипатталады.

Полиэфир        талшықтар (полиэтилентерефталат        –        ПЭТФ, лав¬сан, полиэстер) жалпы әлемдік синтетикалық талшық өндіруде бірінші орын алады. Лавсан талшық барлық тоқыма талшықтардың ішінде  қыртыстанбау  көрсеткіші  бойынша  бәрінен  асып  түседі. Целлюлоза негіздегі материалдарға қыртыстануды азайту үшін қоспаға 45 – 55 %  лавсан талшықтарды қосады. Лавсан талшық жарық пен атмосфералық әсерлерге шыдамды. Сол себептен оны перде-шілтерлі, қалқаланған, шатыр бұйымдарынға пайдаланған абзал; бұйымдар бүрме және кеңірдек әсерлерін жақсы сақтайды. Бірақ ол суды аз сіңіреді (0,4%), электрленгіштік, және пиллингтеу (мата бетінде түйіртпектердің болуы) қасиеттері де төмен. Әрі пилли бұйым бетінде ұзақ сақталады.

Полиамид талшықтар (капрон и нейлон) өте тығыз, барлық тоқыма талшықтар ішінде ұнтақталу мен бүктелуге өте төзімді. Мәселен,  5–10%  капрон  талшықты  жүн  матаға  қосса  оның  1,5 Бірақ капрон талшықтың су сіңіргіштігі салыстырмалы төмен (3,5 – 4%), қатты әрі өте электрленеді. Капрон талшықтар қосып жасалған бұйым бетінде пилли пайда болады, ол талшық өте берік болғандықтан бұйымда сақталады әрі кию процессінде жоғалмайды.

Полиакрилонитрил талшықтар (ПАН, акрил, нитрон, орлон, куртель) – барынша жұмсақ, жібектей және «жылы» синтетикалық талшық. Нитрон өзінің жылу сақтау қасиеті бойынша жүннен асып түседі, бірақ ұнтақталу жағынан мақтаға да жол береді. Нитрон беріктігі капрон беріктігінен екі есе кем, су сіңіргіштігі де өте төмен (1,5%). Кемшіліктерді, яғни су сіңіргіштіктің төмендігі мен дұрыс боялмауын   жою   үшін   түрлендірілген   ПАН-талшықтарының кең

поливинилхлоридтен – ПВХ талшығынан және перхлорвинил – хлориннен алынады. Талшықтар жоғары химиялық төзімділікпен, жылуөткізгіштігі төмендігімен, нашар су сіңіргіштігімен (0,1 – 0,15%), адам денесіне үйкелген кезде буын ауруларына емдік әсері бар электростатикалық заряд жинау қабілеті бар.

Поливинилспиртті талшықтар (винол) поливинил спиртінен алынады. Винолдың су сіңіргіштігі өте жоғары (5%), суда ісіну дәрежесі 150 – 200%, полиамид талшықтардан кейін ұнтақталуға төзімділігі жоғары, жақсы боялады. Полиолефин талшықтар полиэтилен мен полипропилен балқымалардан алынады. Бұлар ең жеңіл тоқыма талшықтар, олардан жасалған бұйымдар суда батпайды. Олар тез ұнтақталмайды, химиялық реагенттер әсеріне төзімді, үзілмейтін беріктігімен, өте төмен су сіңіргіштігімен ерекшеленеді. Кемшіліктері жарыққа және жылуға төзімсіздігі. Полипропилен талшықтарды термо-ішкиім дайындауға пайдаланады.

Полиуретан  талшықтар (спандекс,   лайкра,   эластан, дорла- стан) эластомерлерге жатады, өйткені иілгіштігі жоғары (созымдылығы 800%). Жеңіл, жұмсақ, жарық, жуу, тер әсеріне төзімді. Кемшіліктеріне су сіңіргіштігі төмендігі (1 – 1,5%), беріктігі орташа, жылуға төзімділігі төмендігі жатады.

2.1 кестеде тоқыма талшықтар түрлерінің қысқарған шартты белгілеулері келтірілген.

Жүн

Lі

Sі

Md

Vі

2.1. кестесінің соңы

Кешенді жіп бұрау немесе желімдеу арқылы өзара қосылған екі немесе бірнеше қарапайым жіптерден тұратын жіп болып табылады. Көлденең бағытта бүлінбей бөлінбейтін және тоқыма бұйымдар өндірісінде тікелей қолданылуы мүмкін жалғыз жіп

жіп деп екі немесе көп жіптерді, иірімжіпті бұрау жолымен алынған жіп аталады.

нәтижесінде талшықты массадан иірімжіп дайындалатын операциялар жиынын айтады. Иіру үшін қолданылатын талшықтар иірілгіш деп аталады.

Иірімжіп талшық құрамыбойыншааттас талшықтардан тұратын біртекті  (мақта-мата,  жүн  және  т.б.)  және  әр  аттас талшықтардан

тұратын аралас (біртекті емес) деп бөлінеді . Қоспалар құрамы аса әр түрлі болып табылады. Екі және үш компонентті қоспалар кең тараған. Әрлеу мен бояу бойынша иірімжіпті қатаң (әрлеусіз), ағартылған, тегіс боялған, меланжды (түрлі-түсті талшықтар қоспасынан), мулинеленген (екі немесе көп түрлі-түсті жіптерден) , фасонды боялған және ала иірімжіп деп бөледі. Бұрау тәсілі бойынша иірімжіп жалғыз ширатылған, көп ширатылған, фасонды, армирленген, текстураланған және құрамдастырылған деп бөлінеді. Қалыңдығы бойынша иірімжіпті үш түрге бөлуге болады: қалыңдығы орташа (сызықты тығыздық 11–30 текс аз), (11 текс аз) және жуандығы үлкен (30 текс көп). Текс – сызықты тығыздық бірлігі (граммен берілген талшық немесе жіп салмағы км берілген оның

ұзындығына бөлінген).

Қолданысы бойынша иірімжіпті: тоқыма, трикотаж, кілем, жіп және галантереялық (гардина, шілтер шымылдық, шілтер дайындау үшін) өндіріс үшін; арнайы қолданыстағы техникалық бұйымдар үшін; арқан-жіп бұйымдарын өндіру үшін деп бөлуге болады. Иіру тәсілі бойынша мақта-мата иірімжіпті аппараттық, кардалы, таралған, ал жүн иірімжіпті–аппараттық, таралған және жартылай таралған; жібек иірімжіпті–аппараттық, табиғи жібектен таралған және түтілген; зығыр–құрғақ иірілген зығыр (з/қ), сулы иірілген зығыр (з/с), құрғақ иірілімнің түтілуі (т/қ) және сулы иірілімнің түтілуі (т/с) деп бөледі.

Тоқыма мата қасиеттері мен сұрыптарын анықтайтын маңызды фактор болып табылатын маталар құрылымын қалыптастыруда негізгі рөл атқарады.

Тоқыма тоқылуы өзара перпендикуляр жіптердің негізгі және арқаулық жүйесінің қиылысуы барысында жасалады. Маталар екі, үш немесе бірнеше жіптер жүйесінен құрылуы мүмкін.

Тоқыма  тоқылудың  төрт  классы  бар:  қарапайым (жаймалық,

сурет. Жаймалық тоқу

саржалы және атлас-сәтенді); ұсақ өрнеулі (туынды және құрама); күрделі, үш және көп жіптер жүйесінен құрылған; ірі өрнеулі (2.3-сурет).

Тоқыма тоқуының қайталанатын суреті раппорт деп аталады.

Түгі жоқ маталарда тоқыма тоқылу жылтырауды, бет жағының бедерлілігін (фактура) анықтайтын маңызды фактор болып табылады.

Қарапайым тоқулар.

Қарапайым тоқуларда негізі бойынша раппорт әрқашан арқау бойынша раппортқа тең. Раппорт шегінде әрбір негізгі жіп арқаудағы жіппен тек бір рет тоқылады.

Жаймалық тоқу – қарапайым және ең көп тараған, мұнда негізгі және арқаулық жіптер біреуден кейін кезектесіп отырады (2.4-сурет). Жаймалық тоқу сызбасы шахмат тақтасын еске түсіреді. Жаймалық тоқуда жабыны барынша қысқа, мата беті әдетте тегіс, екі жағы да бірдей тегіс келеді.

Тоқыма тоқылу матаға шамалы беріктік береді және беріктігі үлкейсе өте қатты болады.

Саржалық тоқу диаганаль бойынша төменнен жоғары солдан оңға қарай өзіне тән ұсақ тігіс құрады (2.5 және 2.6-суреттер). Саржалық тоқудың ерекшеліктері келесіде: Саржалық тоқу матасының бет жағындағы ұсақ тігіс әдетте солдан оңға, бірақ кейбір маталарда бағыты қарама-қарсы болы мүмкін (кері саржалық тоқу). Ұсақ тігістің иілу бұрышы тоқу раппортына, жіп жуандығына, негіз бен арқау тығыздығына байланысты. Тығыздығы тең, негізі мен арқауының жуандығы бірдей саржалық маталарда ұсақ тігіс әдетте  45° болады.

Сәтен (атлас) тоқудың ерекшеліктері: арқау жіпті әрбір келесі ілгенде тоқыма сурет екіден аз емес жіпке жылжиды (жаймалық немесе саржалық тоқудағыдай біреу емес). Раппорта жіптің минималды саны – 5. Сәтен және алтас тоқулар маталардың бетін тегіс, жылтыр етеді. Сәтен тоқуда  матаның беткі төсеніші арқау  жіптерден, атлас тоқуда Арқау жіпті әрбір келесі ілгенде жабынды екі немесе үш жіпке жылжиды (2.7-сурет). Атлас тоқу – сәтен кемшілігі: әрбір негізгі жіп бес арқау жіптің төртеуін жабады (2.8-сурет).

бөлінеді. Бұл тоқыма тоқудың ең саны көп классы. Мұндай тоқулар матада ұсақ тігіс, жолақ, «шырша», шаршы, ромб және т.б. түріндегі қарапайым суреттер құрады. Суреттер өлшемі әдетте 1 см аспайды. Қарапайым тоқулардан айырмашылығы ұсақ өрнеуліде раппорттар негізі және арқаулары бойынша әр түрлі болуы мүмкін. Ұсақ өрнеулі туынды тоқу қарапайым тоқуды өзгерту, күрделендіру жолымен алынады.

тоқу жаймалық түр бойынша, бірақ негіздің бірнеше жібі немесе арқау бір жіп болып тоқылады.

Жөке тоқу бірнеше жіптер мен негіздердің жаймалық тоқылуы секілді құрылады, ал арқау бір жіп болып тоқылады. Жөке тоқу түрінде тоқылған негіздегі раппорт арқаудағы раппортқа тең. Тоқу суреті жаймалыққа қарағанда жарқын көрінеді.

Ұсақ өрнеулі құрамдастырылған тоқулар қарапайым тоқулардың кезектесуі немесе араласуы жолымен құрылады. Құрамдастырылған тоқуға бойлық және көлденең жолақты, креп, бедерлі және көрініп тұратын тоқулар жатады. Күрделі тоқулар. Олардың ішінде қосбетті, қос қабатты, пике, түкті, ширатылған тоқулар кең тараған. Маталар бірнеше (үш немесе көп) негізгі және арқау жіптер жүйесінен дайындалады. Бұл матаны дайындауда жіптің қосымша жүйесін жуандықты, тығыздықты, жылуқорғау қасиеттерін көбейту үшін енгізеді. Негізгі және арқаулық жіптердің екінші жүйесінің болуы беттік және ішкі жағында әр түрлі сападағы және түстегі жіптері бар маталар дайындауға мүмкіндік береді. Әр түрлі боялған жүйені пайдаланып, беткі және ішкі жағы әр түрлі түстегі мата алуға болады. Түкті тоқу жіптің үш жүйесінен құрылады: бірінші жүйе бет жағында тілік тік тұрған түк, ал түпкілікті екеуі – негіз бен арқау құрады. Түпкілікті жүйені тоқуға жаймалық және саржалық тоқу жатады. Түпкілікті жүйе өте тығыз болғандықтан түкті жақсы ұстады. Түкті тоқуда маталар мен бұйымдар бетіндегі түктер қысқа және ұзын, тұтас немесе түкті көлденең ені әртүрлі ұсақ тігіс, жолақтар, ұсақ түкті суреттер, ірі түкті өрнеулер түріндегі суреттері болуы мүмкін. Түрі ілмекті (түкті) тоқу болып табылады.

Ірі өрнеулі тоқу раппорты үлкен және тек жаккардтық станоктарда дайындалады. Ірі өрнеулі тоқудың суреті өлшемі, пішіні, түсі, тақырыбы, сюжеті: геометриялық және өсімдік оюлар, гүлді өрнеулер, паннода, картинада, суретті кілемде, кілемдерде және т.б. күрделі сюжетті композициялар бойынша өте алуан түрлі. Ірі өрнеулі тоқулар қарапайым және күрделі болып бөлінеді.

матаны кейінгі операцияларға дайындайды және талшықты құрамнан тәуелді. Алдын-ала әрлеу құрамына, мысалы, үйіту (мақта-мата және жібек маталар үшін); қайнату, мерсерлеу (мақта –мата кездемелері үшін); карбондау (таза жүн маталар үшін); ағарту (химиялық және оптикалық); түк түту, сулы ширату (жүн маталар үшін) және т.б. жатады.

Бояу – белгілі бір біркелкі түс алу үшін матаға бояу жағу процессі.  Бояу процессінен кейін тегіс боялған мата алынады. Басу (өрнеулі безендіру) – матаның белгілі бір бөлігіне бояуды жағу мен бекіту. Мұндай маталар баспасуретті мата деп аталады.

Баспа әртүрлі тәсілдермен орындалуы мүмкін:

Матаны көркем-реңдік безендіру үшін: кестелеуді жаңғыртуға мүмкіндік жасайтын бедерлі баспа; металл жіпке ұқсатып күміспен басу; жылтыр әсерлер беретін седеп баспа; қола немесе аллюминий ұнтақпен басу қолданылады. Баспаның бұл түрі әдемі көйлек пен әйел жейдесі матасын дайындау үшін қолданылады.

Қорытынды әрлеу матаны түпкілікті сыртқы безендіру және оның эстетикалық қасиетін жақсарту үшін пайдаланылады.

Ол үшін, мысалы, матаға тығыздық, қаттылық беретін жуылатын

біріншіден, белгілі бір шикізаттық құрамдағы маталарға тән кемшіліктерді (аз қыртыстанатын әрлеу, жеңіл үтіктелу) төмендету немесе жою үшін, екіншіден, матаға маңызды қасиеттер беру үшін (су жұқтырмайтын және су өткізбейтін, антистатикалық кір жұқтырмайтын, күйеге қарсы, шіруге төзімді, отқатөзімді әрлеу), үшіншіден эстетикалық қасиеттерді жақсартатын қандай да бір әсер беру үшін (тұрақты өрнек салу, гофре, форниз, металлдау, флокерлеу, «СКЭТ», күйдірмеленген сурет) қолданылады. Қыртыстануға және апшуға қарсы мақта-мата, зығыр және вискоз        маталар        үшін        дымқылдануды        жүргізеді,        ісінуді        және талшықтардың   қыртыстануын   төмендететін   шайыр   қабықшасы

пайда болатын өңдеуді білдіреді.

Мұндай матадан жасалған бұйымдар үтіктемеуге немесе өте сирек үтіктеуге болады. Әрлеудің бұл түрін «жу дବ¬¬-кие бер» (Wach and Wear) деген атауға ие болды, оны жейде маталарына кең пайдаланады. Қыртыстануға және апшуға қарсы әрлеу түріне «СКЭТ» (жуылмайтын жылтырлы сурет) және «форниз» (қыртыстанбайтын бұйымдарды қалыптастыру) жатады. Су өткізбейтін әрлеу – матада үлдірлі жабынды алу; брезенттер, шатырлар мен синтетикалық плащқа және курткаға арналған маталар үшін қолданылады. Су жұқтырмайтын әрлеу  –  плащ  матасын  құрамында балауыз, стеарин, силикондар және т.б. бар гидрофобтандырғыш препарттармен өңдеу. Кір жұқтырмайтын әрлеу – матаның кір сіңіру қабілетін сұйық май, сулы ерітінділер, әртүрлі заттар эмульсиясы түрінде азайту. Мұндай әрлеуді киімдік, әшекейлік, қаптауға арналған және арнайы қолданыстағы маталар үшін қолданады.

Күйеге қарсы әрлеу жүн маталарды күйе көбелек балаңқұртынан сақтайды. Микробқа қарсы әрлеу (шіруге төзімді) жоғары температура мен ылғалдықта пайдалануға арналған тоқыма материалдарды қорғау үшін қолданылады (шатыр маталары, линолеум астына салынатын төсем және т.б.). Тоқыма материалдарын микроағзалардың өсуін тоқтататын немесе жоятын антисептикалық заттармен өңдейді.

Тұрақты өрнек салу (ТӨ) мақта-мата мен вискозды иірімжіптен жасалған маталардың сыртқы түрін жақсарту үшін пайдаланылады. Өрнек салу деген суда өңдеуге төзімді әртүрлі бедерлі суреттер салу. Күмісті-жібек әрлеу (КЖӘ) мақта-мата кездемесіне жоғары тегістік пен жылтырлық береді; жібек матаға ұқсайды. Тұрақты аппреттеу (жуылмайтын аппреттер) – бұл маталарды эмульсиямен немесе термоиілімді шайыр және каучук латекстерімен дымқылдандыру, оның нәтижесінде мата үстіне жұқа қабықша пайда болады. Өңдеу маталарға қыртыстанбау, беріктік, көп жуылуға төзімділік қасиеттерін береді, матаның механикалық қасиеттерін жақсартып, гигиеналық қасиетін төмендетеді. Антистатикалық әрлеу тоқыма материалдарының электр- ленгіштің жою немесе төмендету үшін қолданылады. Маталарды металлдау маталарға сыртқы әсер немесе арнайы қасиеттер (термотөзімділік, электр өткізгіштік) беру үшін жүргізіледі. Маталарды флокирлеу немесе түкпен толтыру сыртқы әсер беру немесе басқа материалдарға ұқсату (күдері, былғары) үшін жүргізіледі. Түк (қысқа талшықтар) мата бетіне механикалық, аэрографты немесе электростатикалық тәсілдермен салынады және оны синтетикалық шайырмен бекітеді.

2.5.

Тоқылмаған материалдар (жаймалар) тікелей тоқыма талшық- тан, жіптер жүйесінен (негіз бен арқау) немесе әртүрлі тәсілмен – механикалық, физика-химиялық және тоқыма станогын пайдаланбай аралас бекітілген қаңқалы материалдардан (мата, трикотаж, үлдір) дайындалған тоқыма талшықтар. Сыртқы түрі бойынша тоқылмаған талшықтар матаны еске түсіреді, бірақ олардан өзінің құрылымымен және қасиеттерімен елеулі айырмашылықтары бар. Тоқылмаған материалдардың көбі талшықтар шым-шытырық және бағдарланып орналасқан талшықты кенептен дайындалады. Талшықты кенептен басқа настил тегіс қабат, горизонталь немесе көлденеңінен және тігінен орналасқан, яғни тор құрған жіптерді білдіреді.  Настилді әр түрлі тәсілдермен бекітеді. Тоқылмаған материалдарды дайындаудың механикалық технологиясына тоқымалы-сырмалы, инетесімді және киіз басу тәсілдері жатады.

Механикалық технологияның тоқыма-сырмалы тәсілі құрамына тігу және тоқу элементтері жатады. На¬стил трикотаж инелердің жанына жаншылады, қысқа құрылған (тігу элементі), және трикотаж тоқыма құра отырып іле тоқиды (тоқу элементі). Настил түріне қарай тоқыма-сырмалы материалдарды кенеппен-жіппен-және матамен сырмалы деп бөледі. Жіптердің (иірімжіптердің) сырмалы жүйесімен бекітеді. Механикалық технологияның инетесімді тәсілі талшықты кенептің осы кенеп талшығымен бекітуге негізделген. Кертікті инелермен жабылған тақта талшықты кенепке қосылады. Сонымен бірге талшықтар бетіндегі кертіктерді қармайды, настилді жалғап кенеп арқылы өтеді. Физика-химиялық технологияға желімдеу тәсілдері жатады, настил құрғақ немесе сұйық байланыстырғыш заттармен жалғанады. Физика-химиялық        тәсілде        талшық        материалын        алу        үшін настилді сұйықбайланыстырғышпен сіңіру (желімдегіш эмульсиялар) немесе ыстық баспақтау (настилге енгізілген термоиілгіш талшықтар балқып,  талшықты  массаны  бүркеп  алады  және  қатайғанда  оны

технология – механикалық және физика- химиялық технологияларды біріктіру (бір материалды дайындағанда екі тәсіл үйлеседі). Құрамдастырылған тәсілдер настилді өтежақсыбекітеді, өйткені біріктіру бір уақытта екі немесе бірнеше тәсілдермен орындалады. Мұндай талшықтар қатаңдығымен, беріктігімен ерекшеленеді және тігін бұйымдары мен аяқ-киімдерді дайындауда төсеме материал ретінде қолданылады.

2.6.

Маталар және басқа тоқыма бұйымдар белгілі бір қажеттілікті қанағаттандыратын қасиеттер жиынын сипаттайды. Маталардың барлық пайдалану қасиеттері  келесі  топтарға  бөлінеді:  қызмет  ету мерзіміне әсері бар қасиеттер (беріктігі, тозуға төзімділігі); гигиенаға әсер ететін қасиеттер; сыртқы түрін сипаттайтын қасиеттер (эстетикалық); бұйымды тігу және пайдалану процессінде мәні бар технологиялық қасиеттер.

Әр түрлі мақсаттағы маталарға әр түрлі талаптар қойылады.

Іш киім маталарының гигиеналық қасиеттері жақсы болуы, қыстық киімдерге арналған маталар – жоғары жылусақтағыш  қасиеті болуы, төсем маталары тегіс, жұмсақ, үйкелуге төзімді, гигиеналық қасиеттері жоғары, сонымен қатар төмен электрленгіштік болуы, жиһаз-әшекейлеу маталар – көркем-эстетикалық көрсеткіштері жоғары, бұл ретте жиһаздық – тозуға жоғары төзімділік, ал әшекейлеу Төзімділік (тозуға төзімділік). Маталардың қызмет  ету  мерзімі олардың әр түрлі әсерлерге төзімділігімен (ме-ханикалық, физикалық, химиялық, микробиологиялық және т.б.), пайдалану кезінде қасиеттері мен сыртқы түрін сақтау қабілетімен анықталады. Төзімділік әлеуметтік факторлардан да тәуелді: сән үлгісі өзгеру салдарынан бұйымның моральдық тозуы туындайды. Гигиеналық қасиеттер. Мата сапасын бағалау кезінде олардың гигиеналық қасиеттерінің мәні зор. Маталар адамды сыртқы ортаның зиянды әсерлерінен, оның ішінде атмосфералық әсерлерден сақтауы керек, тіршілік әрекеттеріне қалыпты жағдай туғызуы, зарарсыз болуы (талшықтар мен матаға салынған препараттар зиянды қоспалар бөлмеуі керек) және кигенде максималды ыңғайлы болуы қажет. Тігін бұйымдарын кигенде максималды ыңғайлы болуы, матаның киім асты «климат»–газды құрам, ылғалдық және температураны, электр статикалық зарядтарды және т.б. алып тастауды реттеп отыру қабілетінен байланысты. Гигиеналық қасиеттерге су сіңіргіштік, ауа өткізгіштік, бу өткізгіштік, суға төзімділік, каппилярлық, ылғалдану, жылусақтағыш қасиеттері, электрленгіштік, шаң сыйымдылығы және т.б. жатады. Су сіңіргіштік матаның ылғалды қоршаған ортадан (ауадан) сіңіру қабілетін сипаттайды. Таза жүн бұйымдардың су  сіңіргіштігі  өте  жоғары.  Жақсы  су сіңіргіштік қасиетімен табиғи жібек, вискозды талшық, мақта маталары ерекшеленеді. Синтетикалық жәнетриацетатты маталардың су сіңіргіштік көрсеткіштері төмен. Ауа өткізгіштік – ауаны шығару қабілетілігі. Ол талшықты құрамнан, тығыздық пен матаны әрлеуден тәуелді. Ауа  өткізгіштік іш киімдік және жазғы сұрыптама маталарына өте маңызды. Тесік саңылаулары көп тығыздығы аз маталардың ауа өткізгіштігі жоғары, демек желдету қабілеті де жоғары. Арнайы сіңірілген, үлдірлі жабындысы бар маталар куртка, сырылған пальто жасауға кең қолданылады.

Бу өткізгіштік

Суға төзімділік

Жылусақтағыш қасиеті қысқы сұрыптама бұйымдарының маңызды гигиеналық көрсеткіші болып табылады. Ең «суық» талшық зығыр, өйткені оның жылуөткізгіштік қасиеті жоғары, ең «жылы»

Электрленушілік

Шаң сыйымдылық

Эстетикалық қасиеттер.

Маталарды көркем безендіруге – суреттердің, түстердің түрлілігіне, олардың мәнерлілігіне, сәнге сәйкестігіне жоғары талаптар қойылады. Матаның сыртқы түрі сұраныстардың қалыптасуына үлкен әсер етеді.

Маталардың негізгі эстетикалық қасиеті

Реңдік безендіруде маталар ағартылған, тегіс боялған, меланжды, шұбар-ала маталы, баспасуретті (баспалы), қайнатылған, қышқылдандырылған және сұр болуы мүмкін.

Тақырыбы бойынша маталарда сурет геометриялық, оюланған, абстрактілі, ұлттық, балалар болып бөлінеді.

Маталарды қорытынды әрлеу әсерлері

Күлтелілік

матаның сыртқы түріне әсер етеді. Өсімдік талшықтарынан жасалған: мақта-мата, вискоз, полиноздық және әсіресе таза зығыр маталардың қыртыстану қабілеті жоғары. Жануардан алынған және бірқатар синтетикалық талшықтардан (полиамид, полиэфирлі, полиуретан, полиолефин) жасалған өте серпімді және иілгіш маталар қатты қыртыстанбайды және ылғалды- жылулық өңдеу жасамай-ақ алғашқы пішінін қалыптастыра алады. Технологиялық қасиеттер. Бұл матаның бұйым дайындалуының әр түрлі сатыларында өңдеуден өту қабілетін сипаттайды. Бұйымды тігу процессінде матаның келесі қасиеттері маңызды: қалыңдығы, беттік тығыздығы, сыртқы безендіру сипаты (пішу ыңғайлылығы), ылғалды-жылулық өңдеуде созылғыштығы, күлтелілігі, сетінегіштігі мен жіптерді ысыруы, ойып тесілуі, қаттылығы, жұмсақтығы, өлшемдік көрсеткіштері (ені, ұзындығы).

Ысыру деген пайдалану кезінде сыртқы әсерлерден жіптердің матадан ауытқуы. Жіптер ысырылуы көбінесе тігістер айналасында, сонымен қатар бұйымда қайта-қайта күш салынатын мата бөлігінде (жең ойындысы, арқасы, шынтақ тігісі, шалбардың артқы тігісі және т.б.) болады.

Технологиялық қасиетке сонымен қатар матаның кірлеуге қарсы тұруын, тазалау жеңілдігін, пайдаланған соң, жуған  соң  және химиялық тазалаудан кейін матаның пішінін қалыптастыруын жатқызуға болады.

оның құрылымына байланысты: тығыз тегіс тоқылған маталар (сәтен, атлса)  жаймалық  тоқылған  маталарға  қарағанда  тез  кірлемейді.

Маталардың кірлеу дәрежесіне матада синтетикалық талшықтардың түрі мен сандық құрамы әсер етеді. Сонымен құрамында 65 % полиэфир талшығы бар мата ұқсас қолданыстағы костюмдік таза жүн матадан 10 рет жылдам ластанады.

Апшу

2.7.

Маталарды шикізаттық белгісі (талшықты құрамы) және қолданысы бойынша жіктейді. Матаны талшықты құрамына қарай біртекті, біртекті емес, аралас және аралас-біртекті емес деп бөледі. Біртекті мата бірдей талшықтардан тұратын маталар (мысалы, құрамына тек зығыр талшығы немесе тек вискоз талшығы кіретін мата). Біртекті маталар мақта-мата, таза зығыр, таза жүн, вискозды, ацетатты, триацетатты, табиғи жібек мата, капрон және т.б. маталарға бөлінеді.

Біртекті емес

Аралас мата

Аралас-біртекті емес мата біртекті жіптердің бір жүйесінен, ал екіншісі табиғаты әр түрлі талшықтардан тұратын маталар. Мысалы, мата негізі – мақта-мата, ал арқауы – жүн мен лавсан талшықтарының қоспасы.

емес маталарда бағалы талшықтар болса оларды жартылай зығыр, жартылай жүн және жартылай жібек деп атау қабылданған. Қолданысы бойынша маталар: іш киімдік, жейде-көйлектік, костюмдік, көйлектік, плащ және курткалық, жиһаз-әшекейлік, арнайы қолданыстағы, төсемдік деп бөлінеді.

Іш киімдік маталар

Іш киім, төсек-орын, асхана киіміне және сүлгілерге арналған маталар талшықты құрамына қарай мақта-мата және зығыр деп бөлінеді.

Мақта-мата іш киімдік маталар сауда жіктеуі бойынша үш ішкі топқа бөлінеді: бөз, миткаль және арнайы. Бөз ішкі топ құрамына төсек-орынға кеңінен қолданылатын маталар кіреді. Бұл ішкі топқа бөздер, жаймалар мен осы ішкі топтың ең жұқа және жеңіл матасы – наджма кіреді. Іш киімге арналған бөздер – бұл тығыз ағартылған, кардалық иірімжіптен жаймалық тоқылған маталар. Жаймалар бөзге қарағанда сәл тығыздау, ірілеу әрі ауырлау. Ақ жаймалық – ені 124–150 см болатын жаймалар. Наджманы жаймалық тоқу арқылы дайындайды, бірақ ол бөзге қарағанда елеулі жұқа әрі жеңіл. Миткаль ішкі топ құрамына миткаль мен шифон енеді. Миткальдар – орта сызықтық тығыздықты карда иірімжібінен дайындалған жаймалық тоқу арқылы алынған мата. Миткальдар бөзге қарағанда жұқа әрі жеңіл. Миткальдар ағартылып және нәзік түстерге боялып шығарылады және әрлеуге байланысты олардың әр түрлі атауы бар: жұмсақ әрлеумен миткаль – муслин, жартылай қатты Таза зығыр жаймалар пайдаланылған иірімжіп жуандығына қарай өте жұқа, жұқа, орташа, жартылай жуан және жуан деп бөлінеді. Ең жұқа зығыр жайма зығыр бәтес деп аталады және қол орамалдар және іш киім дайындау үшін қолданады.

Таза зығыр жаймалар – Чистольняные полотна – жалтыраған, тегіс және жақсы жуылады. Жартылай зығыр жаймалар – таза  зығыр жаймаға қарағанда азырақ жалтыраған және тегіс. Негізінде мақта-мата иірімжіп, ал арқауында–таза зығыр немесе зығыр лавсан иірімжіп. Жаймалар жартылай ақ, ақ, жолақ шұбар ала маталы, торлы, баспа суреттермен, баспа немесе шұбар ала маталы жиекті болып шығарылады. Дастарқандар, майлықтарда, сүлгілерде боялған иірімжіп ағартылған, сұр немесе жартылай ақ иірімжіптермен үйлесуі мүмкін. Асханалық, төсек-орын және сүлгілерге арналған әсем маталардың әр-түрлі сұрыптамасы ірі өрнеулі тоқумен дайындалады. Бұл дәстүрлі сәнді өсімдік және күрделі геометриялық өрнектермен, кейде балаларға арналған суреттермен безендірілген кәмшат маталар деп аталады.

Жейде-көйлектік  маталар

Мақта-мата жейде және көйлектік маталарды төрт ішкі топқа бөледі: жаздық маталар, маусымдық, қыстық және кешенді вискоз маталар салынған маталар. Классикалық маталар – шыт, бөз, сәтен жеке топқа бөлінуі мүмкін.

Шыттар

Бөздер шыттарға қарағанда тығыз әрі қалың, құрылымы бойынша іш киімдік бөзге ұқсайды, бірақ баспа суреті болмайды.

Жазғы ішкі топ құрамына барынша жұқа, жеңіл, аздап тығыз әр түрлі реңдік безендірілген маталар кіреді. Бұл жаймалық тоқылған классикалық маталар (майя, вольта, вуаль, маркизет, батист), ұсақ өрнеулі тоқылған (креп, канифас) және көйлек және жейделік жұқа, торлы және ірі өрнеулі тоқылған маталардың әр түрлі сұрыптамасы. Маталар  ағартылған,  ашық  түстерге  боялған  және  әр  түрлі баспа

суреттермен дайындалады. Ең әдемі маталарда әсем алтын, күміс, седеп баспа суреттер болады. Мақта полиэфир жейде маталары құрамында 33–67% лавсан бар иірімжіптен негізгі және ұсақ өрнеулі тоқумен даындалады. Маусымдық ішкі топ құрамында классикалық маталар (поплин, тафта, шотландка, кашемир, жүн мата, пике) және сұрыптамасы әрқашан кеңейіп отыратын жаңа маталар кіреді. Қысқы ішкі топ құрамына негізі қалыңдығы орташа кардалық иірімжіптен және арқауы аппаратты иірімжіптен дайындалған түкті қалың жылы маталар кіреді. Бұл – бір-бірінен құрылымы мен әрлеуі бойынша өзгешеленетін фланель, бумази және байка маталар.

Зығыр көйлектік, костюм-көйлектік әйелдер жейдесі және жейделік маталар бір топқа біріктірілген. Маталарды құрамы бойынша таза зығыр немесе жартылай зығыр (мақта мата негзіде, зығыр вискозды, зығыр лавсанды және зығыр вискоз лавсанды) деп бөлінеді. Маталар сұрыптамасы жеткілікті алуан түрлі. Костюм-көйлекті және көйлекті маталар – тығыз, ағартылған, нәзік боялған, шұбар ала маталы немесе әр түрлі гүлді, геометриялық немесе абстрактілі баспа суреттермен болады. Матаның көбі жаймалық, ұсақ-және-ірі өрнеулі тоқулармен дайындалады. Жаккардты тоқылған әдемі маталарда кесте мен шілтерге ұқсайтын өрнектер болуы мүмкін. Аз қыртыстанатын әрлеуді кең қолданады. Әйелдер жейдесі мен жейделік маталар ¬жұқа тығыздығы аз ашық түске боялған және ағартылған, кейде торлы шұбар ала матадан немесе әр түрлі өрнектермен безендірілген болады. Жүн

көйлекке арналған маталар мауыты және жұқа шұға деп бөлінеді. Мауыты маталар бір жіпті және ширатылған иірімжіптен негізгі, ұсақ-ірі өрнеулі және күрделі тоқулармен әр түрлі реңдік безендіру арқылы дайындалады. Тегіс боялған маталардан басым  түседі,  бірақ шұбар ала маталы, меланжды маталар, шектеулі мөлшерде баспа суретті маталар шығарылады. Таза жүнді матаға барынша тығыз, созылмалы маталар: беті күңгірт ұсақ түйіршікті классикалық көйлектік крептер; тоқымалық геометриялық, өсімдік немесе оюлы сипаттағы өрнеулі тоқымалар; бедерлі оюлы күрделі тоқулар; баспа суретті жұмсақ саржалар жатады. Сұрыптамаға ұсақ өрнеулі тоқумен металл және металданған жіппен тығыздығы аз маталар кіреді.

Жартылай жүн мауыты маталар көйлектік мата сұрыптамасында

көп кездеседі. Ол маталарда жүн құрамы 18 ден 80% дейін ауытқып тұрады (визкозбен жүн, лавсанмен жүн, нитронмен жүн, визкоз және лавсанмен жүн, искоз және нитронмен жүн, жібек пен синтетикалық талшықпен жүн).

Классикалық жартылай жүн маталарға кашемир мен шотландакалар жатады. Кашемирлер – саржалық тоқылған тегіс боялған тығыздығы бірдей маталар, мысалы, құрамында, 30% жүн, 30% нитрон және 40% вискоз бар. Шотландкалар саржалық немесе жаймалық тоқумен аралас жүн иірімжіптен әрқашан шұбар ала торлы матадан жасалады. Жұқа шұғалы мата тығыздығы төменгі сызықтық аппаратты иірімжіптен дайындалады, сондықтан олар мауыты матаға қарағанда көлемді әрі қалың. Бұл маталардың ерекше өзгешелігі оларға тән мамықтығы. Таза жүнді матаға жұмсақ түктелген тегіс боялған немесе меланжды көйлектік фланель жатады. Жартылай жүнді маталар құрамында 20–70% жүн бар. Бұл құрылымы және реңдік безендіруі бойынша әр түрлі, негізгі, ұсақ-және-ірі өрнеулі тоқылған, химиялық талшықтар (капрон, лавсан, нитрон) салынған маталар. Олардың сұрыптамасына ақ  шаш әсеріндегі меланжды маталар, непспен ірі жөкелер, ұзын түкті маталар, қоян немесе ешкі түбіті қосылған мамық маталар, жұмсақ тегіс боялған және меланжды, әрлегенде фулерленген фланелдер кіреді.

Жібек көйлектік, әйелдер жейдесі, жейделік маталар өте алуан түрлі: өте жеңіл ашық матадан тығыз көлемді матаға дейін, табиғи жібектен жасалған классикалық матадан синтетикалық талшықтан мақта-мата, жүн, табиғи жібекке ұқсатып жасалған жаңа маталарға дейін. Креп ішкі тобына жібек матадан жасалған классикалық креп маталар (креп-шифон, креп-жоржет, крепдешин, креп-сәтен) және жаңа сұрыптамадағы маталар жатады. Мұндай маталар бетіне креп жіптер ширатпасы ұсақ түйіршіктер береді. Креп-шифон және креп-жоржет – жұқа жеңіл ашық тығыз күңгірт жаймалық тоқылған, негізі мен арқауы да жібек-крептен жасалған мата. Шифон жоржеттен жұқа әрі 2–3 есе жеңіл. Маталар тегіс боялып, баспа суреттермен шығарылады.

Крепдешин маталар өзіне тән жылтырымен ерекшеленеді, себебі

ол негізі аршылмаған жібектен, арқауы жібек-крептен жаймалық тоқумен дайындалады. Крепдешиннің реңдік безендіруі алуан түрлі. Креп-сәтен атлас тоқумен негізі аршылмаған жібектен, арқауы жібек-крептен дайындалады, сондықтан матаның бір жағы тегіс жалтыраған, екінші жағы – күңгірт крепті болады.   Маталар тегіс

боялып, баспа суреттермен шығарылады.

Жаңа сұрыптама маталары қысылған, буфты әсермен, бедерлі баспамен, крепті фонда атласты жолақтармен және т.б. дайындалады. Біркелкі ішкі топқа беті бірдей тегіс, аршылмаған жібектен, нашар ширатылған жібек пен жібек иірімжіптен да        йындалған

маталар енеді.

Фуляр және туаль – ағартылған немесе тегіс боялған жеңіл жаймалық тоқылған маталар. Фуляр туальге қарағанда біршама жеңіл әрі жұқа. Жаккардты ішкі топқа тығыз әшекейлі маталар – дәстүрлі ірі гүлді немесе оюлы суреттермен шығарылатын штофтар кіреді. Түкті ішкі топқа түгі бар және табиғи жібектен ызалық жүйедегі барқыттар жатады.

Жібек жіптер мен басқа да талшықтардан жасалған маталар тобы табиғи жібек жіптерден және мақта-мата және аралас иірімжіпті құрамдастырылған және металл, текстураланған жіптермен , химиялық кешенді жіптермен үйлестірілген маталардан жасалған креп, біркелкі, жаккардты және түкті маталар кіреді. Барқыттар түгі табиғи жібек және ызалығы мақта мата иірімжіптен немесе түгі химиялық талшықтардан және ызалығы табиғи жібектен болуы мүмкін. Күйдірмеленген масаты-барқыт деген вискоз түк бөлшегін күйдіру жолымен алынған бір түсті түкті суреттермен табиғи креп- жоржетті айтады. Қыжым табиғи жібек немесе химиялық талшық түкті (2,2 мм) дайындалады. Барқыт, масаты мен қыжымды түк ұзындығынан ажыратады.

Жасанды жіптен жасалған маталар вискоз, ацетатты, триацетатты, мыс-аммиакты кешенді жіптерден дайындалады. Сәнді маталар (баршын, тафта және т.б.) құрамында металл жіптер бар. Бетінің, тоқылуының, реңдік безендіруінің сипаты алуан түрлі. Креп маталар табиғи жібекке, ал фасонды жіптерден жасалған маталар жүн матаға ұқсайды.

Синтетикалық  жіптерден  дайындалған  маталар  негізгі, ұсақ-

және ірі өрнеулі тоқулармен монокапроннан, кешенді, кескінделген, муслин, фасонды, текстураланған капрон және полиэфир жіптерден дайындалады.

Костюм маталары

Мақта-мата костюм маталарын таза мақта немесе химиялық талшықтарды қосып дайындайды. Костюмдер және шалбарлар үшін джинсы және түкті маталар кең қолданылады. Джинсы маталар саржалық немесе ұсақ өрнеулі тоқумен тығыздығы орташа сызықтық тегіс боялған ширатылған немесе негізінде бір жіпті арқауында сұр біржіпті иірімжіптен дайындалады. Сонымен қатар негізінде сұр, арқауында меланжды маталар дайындалады. Құрамы бойынша джинсы маталар мақта-мата және аралас болып бөлінеді. Кейде джинсы матаға полиуретан жіп енгізіледі. Түкті маталардың бет жағында қысқа, тік орналасқан мақта немесе мақта мен лавсан қоспасының талшығынан жасалған түктері бар. Оларды иірімжіптің үш жүйесінен түкті тоқып дайындайды. Барқыт пен жартылай барқытты тегіс боялған және баспа суретпен шығарады, олардың бет жағы тұтас қысқа түктерден тұрады. Ши барқыттың бет жағы түкті көлденең жолақтардан тұрады. Түкті жолақтың еніне байланысты тар жолақты ұсақ тігісті ши барқыт және кең түкті жолақты ши барқы-корд деп бөлінеді. Ши барқыттар тегіс боялған және баспа суреттермен шығарылады. Сұрыптаманы жаңарту полиуретан жіптерді енгізе отырып мақта лавсан ши барқыттарды (33% лавсан) шығару, кең түкті жолақпен (1 см дейін), әр түрлі енді түкті жолақтарды кезек-кезек немесе түкті жолақтарды фасонды кесу арқылы жүргізіледі. Классикалық маталар – диагональ (саржалық), молескин (сәтен), репс (жалған репс), трико (құрамдастырылып тоқылған), коверкот (диагоналдік) – спортты үлгідегі костюмдерді дайындау үшін қолдануға болады. Жүн костюм маталары таза-жартылай жүн, мауыты және жұқа шұғалы, тығыздығы бірдей және бірдей емес, тегіс боялған, шұбар- ала маталы, меланжды, меланжды-шұбар ала және түрлі-түсті тізіп оралған маталар деп бөлінеді. Таза жүн матада тізіп орау немесе жүн иірімжіппен қосылған орам ретінде қолданылатын 2–8% химиялық жіптер болуы рұқсат етіледі.

Жартылай жүн маталар сұрыптамасында жүн мен лавсаннан немесе нитроннан дайындалған маталар басым түседі. Үш компонетті қоспадан дайындалған маталар шығарылады. Жүн мен лавсаннан дайындалған маталар тығыз, қыртыстанбайтын болып келеді, бірақ олар таза жүн матадан қаттырақ; құрамындағы лавсан – 20 дан 60% дейін. Жүн мен нитроннан жасалған маталар лавсаннан қарағанда (45–50%) жұмсақ. Классикалық костюмдік мауыты маталарға тек тегіс боялып шығарылатын бостондар, шевиоттар, крептер, және шұбар-ала, меланжды, меланжды-шұбар-ала, түрлі-түсті тізіп оралған және кейде тегіс боялған трико маталары жатады. Бостон – таза жүнді берік бірдей тығыздықты саржалық тоқылған 45° бұрышпен ұсақ тігісті мата. Шевиоттар бостон секілді, бірақ мақта-мата иірімжіпті қолданып дайындалатындықтан олар қатты әрі қыртыстанғыш болып келеді. Креп – тегіс боялған тығыздығы бірдей емес ұсақ қос тығыз   75 – 78° бұрышты, немесе іші қуыс – 30° бұрышты ұсақ тігіспен құрамдастырылып тігілген мата. Таза жүн крептер мамық, ал жартылай жүн крептер – өте жалтыраған болады, себебі оларды вискоздан немесе лавсаннан дайындайды. Трико құрылымы мен бояуы бойынша алуан түрлі. Бұл костюм матасының көп кездесетін тобы, ол таза жүн және жартылай жүн болып шығарылады. Сұрыптамада құрамында лавсаны бар тығыз жұқа шубар-ала ұсақ өрнеулі тоқылған маталар басым түседі. Жұқа шұғалы костюм маталары мауыты матадан елеулі қалыңдығымен, салмағымен және мамықтығымен өзгешеленеді.

Зығыр костюм маталары – бұл классикалық зығыр мақтадан тоқылған мата мен тығыз көлемді зығыр лавсаннан, қарапайым және ұсақ өрнеулі тоқылған мата.

Костюмдерге арналған жібек маталар кешенді химиялық жіптен дайындалады.

Пальто маталары

Мақта-мата пальто маталары – бұл тығыз көлемді тегіс боялған ширатылған кардалық иірімжіптен орташа сызықтық тығыздықпен күрделі және ұсақ өрнеулі тоқылған маталар. Мата бетінде бедерлі ирек бойлық өрнектер, ірі «шыршалар», шаршы түріндегі суреттер,

жолақтар, ромбтар, вафельдер салынады. Жастар пальтосы үшін ши барқыт, барқыт, пике, джинсы маталар, диагональдар қолданылады. Жүн пальто маталары мауыты және жұқа шұғалы болып бөлінеді. Ерекше ішкі топтарға драптар, шұғалар мен түкті маталар кіреді. Мауыты маталардың беткі жағында тоқудың айқын суреті болады. Бұл габардиндер, диагональдар, крептер, букле және жаңа сұрыптамадағы пальто маталары.

Габардин

Диагональ

Креп

Букле

Жұқа шұғалы пальтоға арналған маталарды қарапайым бір қабатты, күрделі, ірі өрнеулі тоқумен бір жіпті, ширатылған және химиялық жіптермен үйлесетін фасонды таза жүнді немесе аралас жүнді сызықтық тығыздығы әртүрлі иірімжіптен дайындалады. Маталар бетінің суреті әдетте айқын ұсақ немесе ірі өрнеулі тоқылған, торлары немесе жолақтары фасонды иірімжіптен дайындалған, бүртікті болуы мүмкін. Пальто маталарын қысқа немесе ұзын, бет жағының безендіруі жағынан драпқа ұқсас, бірақ тығыздығы,беріктігі мен көлемділігі жағынан қалатын түктен дайындалады. Классикалық ерлер маталарына твид, шетланд, әйелдер маталарына – букле жатады.

Твид

Драптар

Қос қабатты драпта бір жағы тегіс боялған немесе меланжды, ал екінші жағы шұбар-ала матадан болуы мүмкін. Драптың бет жағының әрлеуі масатыдан (бет жағында қысқа тігінен орналасқан түк), ратинен (қиғаш жолақтармен «шырша», «бұршақ суретті» жатқызылған), және кастордан (қысылған түкпен) болуы мүмкін. Талшықты құрамы бойынша драптар құрамында 90% және одан көп жүні бар таза жүнді, аралас иірімжіптен химиялық талшықтар қосып дайындалған жартылай жүнді болып бөлінеді.

Шұға

Жібек мата сұрыптамасының пальтоға арналған маталары барқыттар, масаты, қыжым және химиялық жіптерден тоқылған ең тығыз пішінін сақтайтын маталар болуы мүмкін.

Плащ және куртка маталары

Плащтар мен курткалар дайындау үшін микро талшықтардан, бет және ішкі жағында полиуретаннан үлдірлі жабындылы жұқа тығыз маталар, лаке әрленген  және  үлдірлі  қабықшалы  маталар, су өткізбейтін капрон жіптерден дайындалған маталар, полиэфир талшықтардан (полиэстер) және олардың мақтамен немесе текстураланған жіптермен үйлесімділігінен тұратын саржалық маталар қолданылады. Плащқа  арналған  маталар  сонымен  қатар су жұқтырмайтын сіңіргіштер мен резеңке қосылған матадан да шығарылады.

2.8.

Маталар сапасының деңгейін бағалауға: көркем-эстетикалық қасиетін,сыртқытүрініңақауларын,физика-механикалыққасиеттерін, химиялық қасиеттерін бағалау жатады. Маталардың көркем- эстетикалық қасиеттері сарапшылық тәсілмен бағаланады. Физика- механикалық және химиялық қасиеттері сынау зертханаларында физика-химиялық талдау әдістерімен бағаланады.

Мата беттерінде талшықтардың шоғырлануы салдарынан иірімжіптердің қысқарып жуандауы »

Шұбарлылық »

Мата беттерінде берік бекітілген шатысқан талшықтардың шағын жентектерінің болуы.

Негізі мен арқау жіптері сызықтық тығыздығының матаның негізгі фоны жіптерінен жоғары болуы »

Ақтығы »

Негіздің бір немесе бірнеше жіптерінің болмауы »

Аралық »

Матаның бүкіл енінде немесе шектелген бір бөлігінде арқау жіптің бір немесе бірнеше жібінің болмауы »

Жалғауы »

Матаның шағын бөлігінде негізі мен арқауы бойынша бірге жатқан дұрыс тоқылмаған немесе үзілген жіптердің болуы »

Мыжылуы »

Арқау бойынша тығыздық жоғары болуы салдарынан мата ені бойында жолақтардың болуы »

Кем тоқылған »

Арқау бойынша тығыздық төмен болуы салдарынан »

Қисықтық

Негіз жіптерінің арқау жіптеріне перпендикуляр орналаспауы

Түрлі реңктілік »

Шағын өлшемді және пішіні белгісіз ракля астына мамық, жіптер түсуінің салдарынан боялған бөліктің болуы »

Кертілген таңба »

Сурет салу кезінде складди пайда болуы салдарынан матада суреттің  болмауы »

Сыртқы түрінде ақаулардың болуының сапа деңгейін көзбен шолу – матаның бет жағын ақау тексеретін үстелде және ақау өлшейтін машинада қарау арқылы бағалайды. Таралған және жергілікті ақауларды бөледі (2.2 кесте). Таралған ақау матаның барлық ұзындығында, ал жергілікті – шектелген бөлікте болады. Сауда кәсіпорындарына арналған мата бөліктеріндегі ірі жергілікті ақауларға рұқсат етілмейді. Оған тесіктер, жіп жалғаулары, 2 см асатын дақтар жатады. Бұл ақауларды тоқыма кәсіпорнында кесіп тастайды. Егер ақау өлшемі 2 см аспаса ақау орнын тіліп алып тастайды.

тоқыма тауарларының сапасын сақтау және тасымалдау кезінде сақтайды. Маталарды қаптауға топтық қаптаманы қалыптастырып оны тасымалдау ыдысына салу жатады. Маталар бөліктеп дестелеп салынады және қалыптастырады. Бөлікке бір артикулдегі, сұрыптағы, түстегі, суреттегі және т.б. маталар кесігін жинақтайды. Дестелеп салу тәсілін стандарттарда көрсетеді. Мата бөлігін қағазбен немесе полиэтиленді үлбірмен қаптайды. Егер маталар бүкіл енімен салынған болса, екі кесілген жерін ашық қалыдрады. Егер маталар екі есе салынса, кесілген бір жағын ғана ашық қалдырады. Ашық түсті, іш-киімдік, перделік маталарды барлық жағын қаптайды. Маталарды тасымалдау үшін будаға, қаптарға, теңдерге, орамдарға қапталады, ал түкті, креп және басқа сығылуға болмайтын маталар – қатты ыдыстар – жәшіктерге салынады. Будалар жартылай қатты ыдысқа жатады. Қағазға оралған және таспамен немесе жиектемемен байланған мата бөлігі будада сығылған күйде болады. Буданы қосымша металл таспамен немесе сыммен байлайды. Маталар таңбамен және қатырмадан немесе тығыз қағаздан жасалған тауар затбелгісімен таңбаланады. Белгіні матаның ішкі бөлігіне жуылатын қарама-қарсы бояумен жағады; бояу  матаның бет жағына шығып кетпеуі керек. Белгіні бөліктің екі ұшына, қиық бойымен бөлік шетінен немесе жиегінен 10 мм аспайтын қашықтықта қояды. Белгіде дайындаушы-кәсіпорын атауы, бақылаушы нөмірі, сонымен қатар мата бөлігінің ұзындығы көрсетілуі қажет.

Тауар затбелгісінде дайындаушы-кәсіпорын атауын, оның тауарлық белгісін, мекен-жайын, мата атауын, артикулын, бөліктегі кесік санын, оның жалпы өлшегендегі ұзындығын, сұрыбын, шикізат құрамын және талшықтардың (жіптердің) проценттік мөлшерін, арнайы әрлеу түрін, өңінің орнықтылығын көрсетеді. Әрбір жүк орнына қапталған материалдар туралы негізгі мәліметтер көрсетілетін буда картасын құрады. Буда картасының сырт жағына әрбір сурет және түсінің бөлік санын көрсете отырып материалдардың суреттер мен түстер үлгілерін желімдейді. Тоқыма маталарды қойма орындарында қапталған күйде сақтайды. Қойма орындары құрғақ, таза, желдетілетін болуы керек. Тоқыма материалдарын күн сәулесінің тура түсуінен сақтаған жөн. Маталарды сақтаудың оңтайлы температурасы 15–18°С және ауаның салыстырмалы ылғалдығы 60–65%. Жоғары температурада және төмен ылғалдықта тоқыма материалдар кеуіп, иілімсіз әрі қатты бола бастайды. Ауаның 70% аса салыстырмалы ылғалдығында тоқыма маталар дымқылданып микроағзалар пайда болуы салдарынан бүлінеді. Тура күн сәулесі астында ұзақ болған тоқыма маталар оңады.

3.1.

Киім дайындауға арналған материалдар қолданыс белгісі бойынша сырт киім, төсем, жылусақтағыш, киім бөліктерін біріктіретін материалдар, әрлеу материалдары мен фурнитура деп жіктеледі.  Материалды таңдау бұйым қолданысына байланысты.

Сырт киім матриалдары талшықты  құрамы,  қасиеттері және құрылымы бойынша бөлінеді. Сырт киімді дайындау үшін маталарды, трикотаж жаймаларды, қатырмаланған материалды, тоқылмаған материалдарды, жасанды және табиғи былғарыны, жасанды және табиғи теріні және т.б. қолданады. Бұл материалдар тек тозуға төзімді ғана емес, әдемі, пішінін жақсы сақтайтын, жылдам тазаланатын болуы керек.

Төсемге арналған материалдар киімді пайдаланудың ыңғайлы болуына, ішкі жағын безендіру және киімді тозудан және былғанудан сақтауға арналған. Төсем маталарының беті тегіс, қажалуға төзімді, жұмсақ әрі су сіңіргіш болуы керек. Төсемге арналған материалдардың тозуға төзімділігі, беттік тығыздығы және гигиеналық қасиеттерінің киім қолданысына сәйкестігі төсемшелерді таңдаудың негізгі принципі болып табылады.

Төсемге арналған материалдар киімнің көлемді пішінін құру және сақтау үшін, бөліктер қиығын созылудан, сетінеуден сақтау үшін, қажалуға төзімділігін арттыру үшін қолданылады. Киімнің ірі бөлшектерін қатырмалау үшін өңірлік және түкті маталар, тоқылмаған маталар (прокламилин, флизелин, дублерин және т.б.) қолданылады. Киімнің жеке бөліктерін (жаға, өңірі, қалталары, оймакілтек және т.б.) пішінінің өзгеруінен сақтау үшін бөз, коленкор, қалта матасы, дәке қолданылады. Тоқылған және тоқылмаған материалдар желімделген жабынмен немесе жабынсыз болуы мүмкін.

Тоқыма галантерея шалбар, корсаждық, байлама және ұстағыш

жиектемелермен таныстырылады. Шалбар жиектемесі шалбар  етегін қажалудан сақтайды. Корсаждық жиектеме шалбар мен белдемше белбеуіне қажетті қаттылық беру үшін қолданылады. Байлама және ұстағыш жиектемелер негізінде резеңке жіп болады. Байлама жиектемелер корсет бұйымдарда пайдаланылады. Ұстағыш жиектеме әйелдер жейдесін, спорттық бұйымдарды және т.б. ұстау үшін қолданылады.

Жылусақтағыш материалдар қысқы және маусымдық киімдерді дайындауда қолданылады. Оған мақта, күспе, тері, мамық, мамық етегін, жағалар менманжеттер жатады. Киімге арналған мақта жақсы таралған, талшықтар арасында байланыс болуы, параллель қабаттарға бөлінуі керек. Күспе жайғақтап тігілген күспе, инетесімді күспе, трикотаж және желімделген болып бөлінеді. Жайғақтап тігілген күспе талшықты кенептің шикізаттық құрамына байланысты үш түрге бөлінеді: мақта-мата, жартылай жүн және синтетикалық. Инетесімді күспе кенеп талшығынан (қаңқасыз күспе) немесе тоқыма жаймалармен үйлестіріліп дайындалған (қаңқалы күспе) тоқылмаған мата болып табылады. Инетесімді күспе жартылай жүн (қаңқамен және қаңқасыз) және синтетикалық болып шығарылады. Трикотаж күспелер арқаужіп-тоқыма машинасында және рашель машинасында дайындалатын трикотаж жаймаларды білдіреді. Желімделген көлемді синтетикалық күспелер (желімделген синтетикалық мақта) қоспа, эмульсия немесе полимер бытырауы түріндегі сұйық біріктірмемен желімделген  талшықты  кенеп  болып табылады. Оларды полиакрилонитрил немесе полиэфир талшықтардан таза түрде немес қоспаларынан дайындайды. Біріктіргіш зат ретінде поливинилацетатты немесе акрилді эмульсия қолданады. Киім        бөлшектерін        біріктіруге        арналған        материалдар

құрамына тігін жіптері мен желімдер кіреді.

Тігін жіптері талшықты құрамы, нөмірі, құрылымы мен қндіру тәсілі бойынша бөлінеді. Шикізаттық құрамы бойынша бойынша жіптер табиғи, химиялық және құрамдастырылған деп бөлінеді. Өндіру процессінде тігін жіптері әр түрлі технологиялық: бөлшектерді сырып тігу, әрлеу үшін қайып тігу, етегін тігу, түймелерін қадау, ілгектерін дайындау операцияларын орындау үшін қолданады. Киім дайындау үшін желімдеуге арналған материалдарды таңдау

желімдеп біріктірулердің сапа көрсеткішімен анықталады және бұйым қолданысына, пайдалану шартына, бұйымды күту тәсілдеріне, материалдар түрі мен қасиетіне және т.б. байланысты. Киім өндіруде полиамид, полиэтилен, полиуретан, полиэфир, поливинилхлорид желімдер қолданылады. Желімдеу тәсілімен өңделетін бұйымның жоғары сапасына өңдеу тәртібін (сығымдалған бет температурасы, қысым, уақыт) ұстаған жағдайда ғана жетуі мүмкін.

Әрлеу материалдары сәнге және бұйым қолданысына қарай алуан түрлі болуы мүмкін. Бұл ленталар, шілтерлер, жиектемелер, шашақтар, түймелер, кестелер, аппликациялар, тері, былғары, гүлдер, қауырсындар және т.б.

Киім фурнитурасы киім бөлшектерін тиектеу үшін, сонымен қатар әрлеу үшін қолданылады. Оған түймелер, батырмалар, металл ілгектер, сыдырма түймелік, тоғалар, белдіктер, сақиналар және т.б. жатады.

3.2.

Трикотаж жаймалар киімнің көптеген түрін дайындауда қолданылады. Трикотаждың негізгі элементі ілгектер болып табылады. Трикотаждың дәл сол ілгекті орналасуы көбінесе оның қасиеттерін анықтайды. Ілгектер бір немесе бірнеше жіптерден тұруы мүмкін. Ілгектердің құрылу тәсілі бойынша трикотажды көлденең тоқылған (аспаздық) және желіжіптік тоқылған деп бөледі. Көлденең тоқылған трикотажда бір ілгек қатарының барлық ілгектері бір жіптен құрылған. Барлық ілгектер жайма жазықтығында, ал тарта жонулар ілгек қатарының бойында жатады. Көлденең-тоқылған трикотаж ілгек қатары бағытымен оңай сөгіледі. Желіжіптік трикотажда ілгек қатарының әрбір ілгегі өзінің жеке жібінен құрылған. Ілгек қатарын алу үшін қатарда қанша ілгек болса сонша жіп қажет. Желіжіптік жайманы құру процессінде жіптер иреңдеп бір ілгек бағанынан екіншісіне өтіп, қайтадан қайтады. Желіжіптік трикотаж ілгек бағаны бағытымен сөгіледі. Трикотаж жаймада ілгектердің орналасу реті трикотаж өрімі деп аталады. трикотаж өрімінің қайталанатын бөлігі раппорт деп аталады. Трикотаж өрімінің түрлері жайманың сыртқы түріне, қалыңдығына, салмағына, созылуына және басқа қасиеттеріне елеулі әсер етеді.

Трикотаж өру түрлері. Трикотаж өрулер негізгі, туынды және суретті болып бөлінеді.

Негізгі өрімдер тобын бірдей ілгектерден тұратын қарапайым өрімдер құрайды. Негізгі көлденең тоқылған өруге жатықты, астарлық мата мен қос астарлы трикотаж жатады. Жатықтының беті және астары әртүрлі. Жатықтының бетінде айқын көрінетін ілгектік бағандар, ал астарында – доға ине және – тарта жону бар. Жатықты қалыңдығы шамалы, өте созылмалы, тоқу бағытында сөгіледі, тоқуға қарсы бағытта оралады. Оны іш-киімдік, шұлық-ұйық, сыртқы бұйымдарда қолданады. Астарлық мата қос өруге жатады, екі жағына да ілгекті доға бағандарымен кезектескен ілгекті таяқшалар бағаны шығады. Астарлы мата өте созылмалы және көлденең бағытта тығыз, тоқуға қарсы бағытта ғана сөгіледі, оралмайды. Қос астарлы өрілген трикотажда екі жағы бірдей, құрылымы бойынша жатықтының астарына ұқсайды. Қос астарлы өрілген трикотаждың жиектері оралмайды және тоқу бағытында және қарама- қарсы бағытта оңай сөгіледі. Бұл өру басқа арналған орамалдарға, сыр киімге арналған трикотажға қолданылады. Негізгі желіжіпті өруге баулар, трико, атлас, астарға арналған трико және астарға арналған атлас жатады. Баулар – жіпті бір инеге салу барысында  құрылған  жалаң өрім. Ілгекті бағандар бір-біріне тәуелсіз және ашық немесе жабық ілгектерден құрылады. Бауларды жайманың құрамдас бөлігі немесе басқа өрімдермен үйлескен бұйымдар ретінде қолданады. Трико – ілгектер негіз жіптерін кезекпен бірге орналасқан екі неге салу жолымен құрылады. Триконың бір көлденең қатардағы ілгектері оңға, ал көрші қатардағы¬¬¬ ілгектері солға еңкейген. Трико құрылымы қозғалмалы, тез созылады, пішінін жоғалтады және жіп үзілгенде тез сөгіледі. Бұл өруді көбінесе басқа өрулермен үйлестіріп қолданады. Атлас – әрбір жіп екі жақты тартылып ілгек құратын жалаң өру. Ине қадамынының жылжуы үлкен боғандықтан (5 тен 12 дейін ине қадамы) тартылым алдымен бір бағытта, содан кейін басқа бағытқа бағытталады. Осының салдарынан трикотажда әр түрлі реңкті көлеңкелі әсерлер деп аталатын көлденең жолақтар пайда болады. Егер жіптер түрлі-түсті болса, онда оған тән иреңдеген сурет шығады. Атласты іш-киім және сырт киімдерді дайындау үшін пайдаланады.

Қос желіжіптік өрімдер – астарға арналған баулар, астарға арналған трико және астарға арналған атлас – беттік және астарлық бағандардың кезектесуі жолымен құрылады. Бұл қос желіжіптік өрімдер екі жақты болып табылады, өйткені трикотаж жайманың  екі жағында ине доғасын жабатын ілгек таяқшалар ораналасқан, ал тартылымдар жайма ішінде орналасқан. Туынды өрулер бір түрдегі екі немесе одан көп негізгі өрулерді біріктіру арқылы құрылады. Негізгі өрумен салыстырғанда туынды өрулер өте берік, көлденең бағытта созылмайтын, жіп үзілгенде ілгектердің сөгілуіне төзімді болып келеді. Туынды көлденең тоқылған өрулер,  жатықты,  жатықтының екі өруін үйлестіргенде құрылады. Бұл тоқуда бір жатықтының бағандары арасында екінші жатықтының бағандарын қоса ілмектеп тоқиды. Тоқулар тығыз және көп созылмайтын болады. Бұл өрудің негізгі артықшылығы – жіп үзілгенде сөгілуге жоғары төзімділік. Бұдан басқа, туынды жатықты қарапайымға қарағанда өте берік. Интерлок (қосастар) сыртқы түрі бойынша астарға ұқсайды, өйткені астар жағымен бірінің үстіне бірі салынған екі астар болып табылады. Жайманың беттік және астар жағы бірдей және беттік бағандардан тұрады. Интерлок өру трикотажға елеулі тығыздық, жоғары беріктік және енімен созғанда иілгіштік, тез сөгілмейтін және қажалуға төзімділік береді. Интерлок трикотаж іш киім, ерлер жейдесін, әйелдер костюмін, көйлектерін және т.б. дайындауға қолданады. Туынды желіжіптік өрулер құрамына шұға мен шарме – туынды жалаң трико өру кіреді. Олар екі (шұға) немесе үш (шарме) трико өруін білдіреді. Бұл өрулерде әрбір жіп көрші тұрған ілгек бағанында емес бір (шұға) немесе екі (шарме) ілгек бағанын аттап ілгек құрады. Сондықтан шұға мен шарменің трикоға қарағанда  тартылымы  ұзын, астар жағында тартылым ұзындығы өскен сайын жалтырай береді. Бұл өрудің трикотаж жаймалары трико өрілген жаймадан қарағанда ені бойынша аз созылады. Атлас-шұға және атлас-шарме атлас өрудің екі немесе үш атлас өруі бір атластың ілгек бағандары арасына басқасының ілгек бағаны орналасатындай етіп үйлесетін жалаң туындысы болып табылады. Суретті өру негізгі және туынды өрулер базасынан құрылады. Оны базалық өрімдерінің құрылымын, олардың құрамдастырымын өзгерту, қосымша жіптер қосу, ілгектерді қалдыру және т.б. арқылы алуан түрлі етуге болады. Оған жамылғылы, футерленген, қыжым, нығыздалған, жұқа селдір, жаккардты, белдеме және өрудің басқа түрлері жатады.

Жамылғылы немесе жабынды өрулер көлденең-және желіжіптік негізгі және туынды өрімдер базасымен  инеге  бір  уақытта  түсі  мен талшықты құрамы әр түрлі екі немесе үш жіпті салу арқылы құрылады. Бұл жағдайда бір жіп бет жағына, екіншісі – астар жағына шығады. Жамылғылы трикотаж тегіс, айнымалы және аудармалы болуы мүмкін. Жамылғылы трикотаж іш киімдер, сырт киімдер, сонымен қатар шұлық-ұйық және қолғап бұйымдарын дайындау үшін қолданады. Футерленген (таралған) өрулер астар жағынан футерлік (төсемдік) жіпті қоса ілмектеп өріп, кейін түтіп тарау жолымен алынады. Түкті трикотаж елеулі қалың, қатты созылмайтын, өте жұмсақ және жылусақтағыш қасиеті жоғары болып келеді. Қысқы киімдер, биялайлар, спорттық костюмдер, халаттар және т.б. дайындау үшін қолданады. Қыжым өрулер ұзын тартылатын қосымша жіптерді қоса ілмектеп тоқу жолымен алынады. Бұл тартылымдардан жаймада ілгекті түк пайда болады. Қыжым өрілген трикотаж (қыжым) көлденең және желіжіптік болуы мүмкін. Түк тілме және тілмесіз болуы және жайманың бір немесе екі жағында орналасуы мүмкін. Қыжым өрімнің жылусақтау және су сіңіргіштік қасиеті өте жоғары. Нығыздалған өрулер жіп инеге әрқашан салынып  отырғанда,  ал  ескі ілгектер суретке байланысты түсіріліп отырады. Нәтижесінде осы түрдегі өруде, әдеттегіден биік және тұйықталған ілгекпен қосарланған тұйықталмаған ілгектердің болуымен өзгешеленетін нығыздалған ілгектер құрылады. Егер жаймада барлық ілгектер нығыздалған болса, яғни тұйықталған ілгекпен қосарланған болса, онда жайма өрімін фанг деп атайды. Егер өруде нығыздалған ілгектердің ілгек бағаны жатықты ілгек бағанымен кезектессе, онда бұл өрім жартылай фанг деп аталады. Нығыздалған өру көмегімен алуан түрлі-түсті, жұқа селдір, реңктік және бедерлі әсерлер алуға болады. Жұқа селдір өру жеке ілгектерді көршілес ілгек бағандарына көшіру жолымен алынады, нәтижесінде жаймада алуан түрлі жұқа селдір суреттер құрайтын айқын (белгіленген) тәртіппен саңылаулар пайда болады. Осы түрдегі өрумен базада көлденең тоқылған трикотаж дайындалады. Жаккардты өрумен бет жағында әр түрлі көлемді  және  пішінді айқын суретті трикотаж дайындалады. Жаккардты трикотаж биялайлар,  сырт  киім  бұйымдары  мен  бас  киімдер  дайындауға

қолданылады.

Белдемелік өру кейбір көршілес бағандар арасында байланысы жоқ желіжіптік өру базасында дайындалады, нәтижесінде жаймада алуан түрлі жұқа селдір тәріздес суреттер құратын саңылаулар пайда болады Трико-шұға – трико ілгек арқауы мен шұға тартылымдары арасында бекітілген жалаң желіжіптік өру. Өру құрылымы жылжымалы, жиектері бұралмалы, жақсы күлтенеді. Іш-киім бұйымдарын, әйел жейделерін, ерлер жейделерін дайындау үшін кең қолданылады. Шарме-бау – бауды шарме өруінің беттік жағына қою жолымен алынған суретті жалаң желіжіптік өру. Жиектері оралмайды. Құрамдастырылған көлденең тоқылған өрулер ішінен сырт киім трикотажы өндірісінде кең таралған толымсыз астар мен толымсыз жатықтының үйлесуін білдіретін пике өруі болып табылады. Пике – құрамдастырылған қос көлденең-тоқылған толымсыз астар мен толымсыз жатықтыны 1:1 қою арқылы құрылған өру. Жайма ені бойынша созылмайды және өте иілгіш. Трикотаж жаймалар қасиеті. Трикотаж жаймалар мен бұйымдар барлық тоқыма материалдарына тән жалпы қасиеттерге де, айрықша қасиеттерге де ие. Трикотаждың айрықша қасиеттеріне созылымдылықты, сөгілуді, жиектерінің оралуын, сонымен қатар ілгек қатары мен ілгек бағанының қиғаштануын жатқызуға болады. Созылымдылық өру түрі мен қасиетіне байланысты созылмалы және қалдық болатын ұзару шамасымен сипатталады. Көлденең тоқылған трикотаж желіжіптікке қарағанда өте созылымдылығымен өзгешеленеді. Мақта-мата және вискоз иірімжіптен, көбі–жүн иірімжіптен, созылмалы көлемді жіптерден дайындалған трикотаж көп созылмайды. Кейбір трикотаж өруге сөгілу қасиеті тән. Ең тез сөгілетін көлденең тоқылған трикотаж. Тегіс иірімжіп пнемесе жіптерден дайындалған трикотаж тез сөгілмейді. Жиектердің оралуы жалаң  бірфонтуралы  трикотаждың  кейбір түріне тән. Оралу дәрежесі иірімжіптің ширатылуына, тоқу тығыздығына және өру түріне байланысты. Тез оралатын жатықты және атлас өрулер. Ілгекті қатарлар мен ілгекті бағандардың қиғаштауының негізгі себебі жайманы дайындауға бір жіпті жоғары немесе теңгерілмеген ширатылымды    иірімжіпті    пайдалану    болып    табылады.  Ілгек

қатарлары мен ілгек бағанының қиғаштауы трикотаж жайманың сыртқы түрін бұзады және оны пішуді қиындатады. Қарастырылған қасиеттерінен басқа трикотаж тағы басқа да қасиеттерге ие. Оған тығыздық, беріктік, кеуектілік, ауа-буөткізгіштік және т.б. қасиеттерді жатқызуға болады.

3.3.

Киімнің көп бөлігін өнеркәсіптік тәсілмен (фабрикаларда, бірлестіктерде) дайындайды. Өнеркәсіптік өндіріс құрамына үлгі (жобалау) және оның таралымын көбейту (дайындау және әрлеу) жатады. Заманаүй өндірістің ерекше өзгешелігі кезектегі шағын бұйым партияларының (топтамаларының) шығуы болып табылады. Өнеркәсіптік өндіріс жағдайында киімдерді ең жиі кездесетін (типтік) тұрпаттарға дайындайды. Осы мақсатта өлшемдік тұрпаттама құрады. Өлшемдік тұрпаттама – бұл тұрпат түрлерін, адам пішіндерін толық бейнелейтін және осы аймақ немесе елге тән рационалды жүйе. Өлшемді        тұрпаттаманы        құру        үшін        халық        тұрпаттарына антропометри¬калық зерттеу жүргізеді. Осы зерттеулер нәтижесінде ерлер, әйелдержәнебалалардың типтік тұрпатын өлшеугестандарттар әзірленеді.  Тігін  бұйымдары  типтік  тұрпаттарды  жіктеуге  сәйкес

таңбаланады.

Өлшем, бойы және толықтығы – өлшемнің жетекші белгілері. Тұрпат түрлерінің саны, яғни өлшемдер, бойлар және толықтық нұсқалары жетекші өлшемдер белгілерінен ғана емес, көршілес өлшемдік белгілер арасындағы аралыққа де байланысты. Бұл бейтараптық аралығы деп аталатын аралық тұтынушыға білінбейді және тәжірибелік жолмен орнатылған. Өлшем  кеуде  айналымымен  сантиметрмен  анықталады. Ресей стандарттарында келесі тұрпаттарды өлшем бойынша жіктеу қабылданған:

Бойы – бастың жоғарғы нүктесінен еденге дейінгі адам денесінің сантиметрмен өлшенетін  ұзындығы.

Бой бойынша типтік тұрпаттың жіктеуі келесідей:

Көршілес  бой  ұзындығы  арасындағы  бейтараптық  аралық   6 см құрайды. Толықтық адам дене бітімінің түрін, оның жасқа байланысты өзгергіштігін сипаттайды және ерлерде бел орамымен, әйелдерде бөксе айналымымен анықталады. Толықтық бойынша типтік тұрпаттар жіктеуі мынадай: Бейтараптық аралығы көршілес толықтық ерлер және әйелдер топтары арасында 4 см құрайды. Ерлердің барлық типтік тұрпаттары бес толықтық топқа, ал әйелдер тұрпатын – төрт-алты толықтық топқа бөледі. Балар тұрпатының өлшем тұрпаттамасын құру барысында балалар тұрпатының тек жастық өзгешелігі ғана емес, бала денесінің жеке бөліктерінің түрлендірмесі де ескеріледі. 6,5 жасқа дейін балаларда негізгі өлшемдік белгілер бой мен өлшем, ал 6,5 жастан соң – өлшем, бой мен толықтық болып табылады. Айта кететіні толықтық белгісі ретінде бел орамы қабылданған. Киімді өндіру процесі келесі сатылардан тұрады: жобалау; пішу; бұйымды әзірлеу(тігу); әрлеу. Жобалау екі өзара байланысты процесстерден, нәтижесінде бұйымның түпнұсқа данасы, барлық ұсынылатын өлшемдер мен техникалық құжаттамаға бөлшектер сызбасы құрылатын үлгілеу және құрылымдаудан тұрады. Жобалау бірдей моделдердің барлық партиясына бір рет орындалады . Үлгілеу үлгіні немесе алғашқы үлгіні әзірлеу процессі. Үлгі киімді өндірістік дайындау эталоны қызметін атқарады. Құрылған үлгілер алуан түрлі және пропорциямен, пішінімен, фасонымен, композициясымен өзгешеленеді. Киім фасоны сұлбасымен, пішімімен және стиілмен анықталады. Сұлба тұрпатта киімнің жабысып тұру дәрежесін сипаттайды. Сұлба пішіннің маңызды элементі болып табылады, ол сәнмен  тығыз байланысты. Киімде төрт сұлбаны ажыратады: тік, жабысып тұратын, жартылай жабысып тұратын, еркін (трапеция тәріздес). Жабысып   тұратын   сұлба   бұйым   тұрпатқа   әсіресе   белге тығыз

жабысып тұруымен ерекшеленеді. Жартылай жабысып тұратын сұлбаға бұйымның бел мен мықын бөлігіне азырақ жабысуының аз дәрежесін сипаттайды, ол көп дәрежеде тұрпат контурын тегістеуге мүмкіндік береді. Тік тұрпатты киімнің кеуде сызығы, бел, мықын және етегі бойынша ені бірдей болады. Еркін тұрпатты бұйымдар бел сызығынан бастап етегіне қарай кеңейеді. Пішім арқа, бүйір, жеңдер, жаға пішіні, қалталар, ілгектер құрылымдарымен сипатталады. Бүйір мен арқа құрылымы бойынша тұтас пішілген, бел, кеуде, оймакілтек, иніш сызығымен кесілген және т.б. болуы мүмкін. Жеңдердің төрт негізгі пішімін бөледі: қондырылған (жапсыра тігілген), реглан, тұтас пішілген және құрамдастырылған. Мәнер киімді сипаттайтын және бірыңғай композициялық шешімді жүзеге асыратын белгілер жиыны. Киімдер қатаң (классикалық), спорттық, қиял және фольклорлы мәнерлер деп бөлінеді. Классикалық мәнердегі киімдер пішінінің көңіл аударарлық қатаңдығымен,бөлшектердіңаздығымен,қарапайымкескіндемесімен, әрлеудің болмауымен сипатталады. Мұндай киімдер пропорциясы адам тұрпатының табиғи пропорциясымен сәйкес келеді. Мысал ретінде ағылшын костюмі, свитер, қарапайым әйелдер жейдесі, қыртысты белдемше және т.б. алуға болады. Спорттық мәнер алуан түрлі материалдарды фактурасы бойынша да түсі бойынша да үйлесімді қолдануға мүмкіндік береді. Бұйымның түстік гаммасы  да алан түрлі. Спорттық мәнердегі киімдер қозғалыс қолайлылығын қамтамасыз етеді, жинақылық пен тұрпат сұңғақтылығын көрсетеді. Мұндай киімге жапсырмалы қалта, клапандар, белбеулер, белдіктер, иініш (бастырма және бір шеті бекітілген), манжеттер, әр түрлі қатпарлар, оймакілтектер тән. Қиял мәнеріндегі киімдер түсі бойынша ерекше және алуан түрлі материалдарды қолданумен өзгешеленеді. Бұл мәнер үшін пішіндері мен бөлшектерінің алуан түрлілігі мен сәнділігі, күрделі пішім, әрлеудің сәнділігі (шілтер, кесте, бүрме, бант, шлейфтер, белбеулер) тән.

Пішіннің бөлшектенуі ерекше, сонымен қатар ассиметриялы болуы мүмкін. Фольклорлы мәнер халықтық костюмдермен, оның көркем- реңдік безендіруімен, пішілуімен байланысты. Шілтер, жиектеме, халықтық кесте заманауи костюмдерді фольклорлы үлгіде байытады, оны бірегей және қайталанбас етеді.

Үлгіде бірыңғай композициялық тұтастық құратын пішіннің, түстің, фактураның, әрлеудің, негізгі элементтері үйлесім тапқан. Трикотаждан жасалған киімді үлгілеудің трикотаж жайманың ерекше қасиеттері мен құрылымына және трикотаж өндірісінің ерекшелігіне байланысты өзінің ерекшеліктері бар. Трикотаж бұйымдарда кесінді бөлшектер саны аз.

Үлгілер трикотаж өру есебінен алуан түрлі бола алады.

Өндіру тәсілі бойынша трикотаж бұйымдар пішілген, жартылай тұрақты, тұрақты, құрамдастырылған деп бөлінеді. Пішілген бұйымдар метражды трикотаж жаймадан жеке бөлшектерін пішу және оларды біріктіру жолымен дайындалады. Жартылай тұрақты бұйымдар оларды жүйелі тарылту немесе кеңейту жолымен дайындамасы тоқыма машинасында құрылатын жалпақ бөлшектерден, немесе купондардан алынады. Сонан соң жартылай тұрақты бұйымдар мойны, жең ойындысы, жеңдердің жоғарғы қималары аумағында пішіледі. Тұрақты бұйымдар трикотаж машиналармен тоқылған бөлшектерден дайындалады. Бұйымдардың кейбір түрлері толық трикотаж машинамен тоқылуы мүмкін (шұлық-ұйық бұйымы). Тұрақты бұйымдарды өндіру неғұрлым үнемді, өйткені шығын үлесі ең аз. Құрамдастырылған бұйымдар машинада тоқылған бөлшекпен пішілген бөлшектерді үйлестіреді. Үлгілеу ақаулары киімнің сыртқы түріне әсер етеді, яғни оның эстетикалық қасиетін төмендетеді, ал кейбір жағдайларда киімді қолданыспен қолдану мүмкіндігін жояды. Киімді құрылымдау – бұл бұйым бөлшегінің сызбасын құру және   үлгі құрылғы (үлгі) дайындау процессі, басқа сөзбен айтқанда Әрбір топ бұйымдары алуан түрлілігіне қарамай, құрамына кейбір бөлшектер кіретін негіздері біріңғай болып табылады. Иықтық бұйымдардың құрылымдық негізі келесі бөлшектерден тұрады: негізгі – алдыңғы бойы (немесе тұтас алды), арқа, жеңі, төменгі жаға; туынды – жоғарғы жаға, өңір қайырмасы, қалта бөлшектері, ілмектер, астар бөлшектері (алдыңғы бойы, арқа, жеңі), төсемдік және әрлеу бөлшектері.

3.1-сурет. Төсем түрлері: 1 – қайырма төсемі; 2 – ақпар; 3 – ілгек асты астары; 4 – өңірлік төсем; 5 – өңірлік жиек; 6 – қалта асты бойлығы; 7 – қыл төсем; 8 – жаға төсемі

Белбеу бұйымдары келесі бөлшектерден тұрады: негізгі – шалбардың алдыңғы және артқы жартылары (немесе белдемше ені), белбеу; туынды – ілмек бөлшектері, қалталар, астарлар, төсемдер мен әрлеу бөлшектері.  Бас  киімдердің  құрылымдық  сызбасы келесі бөлшектермен ұсынылған: негізгі – түбі (қалпақ, сайлы  тақия) қабырға (бөшке), құрсама; туынды – күнқағар бөлшектері, маңдайлық, астарлар, құлаққаптар, әрлеу бөлшектері (3.2-сурет).

Пішу процессі дайындық пен негізгі пішу операцияларынан тұрады. Дайындық процессі материалдарды қабылдау және сақтау, олардың сапасын тексеру, материал бөліктерін өлшеу және оны сұрыптау, төсемге материал таңдау операцияларынан тұрады. Борлану – кейіннен төсемді кесіп тастайтын үлгі құрылғының контуры жүргізілген төсемнің жоғарғы қабаты. Пішудің негізгі операциясы материалдарды төсеуден, төсемді бөлшектерге кертуден, материалдарды кесуден, пішу сапасын бақылаудан, пішу бөлшектерін жинақтаудан тұрады. Трикотаж жаймаларды пішуден бұрын оны жазылған күйде (тынықтыру) қалыпты жағдайда (20°С температурада, 65% салыстырмалы ылғалдықта) ұстау керек. Тынықтыру мерзімі трикотаж жайманың қалыңдығына байланысты: қалың жайманы 48 сағат, ал жұқасын –24

сағат ұстайды. Осы уақытта трикотаж табиғи апшиды және жайма құрылымы тұрақталады.

Киімді тігу кәсіпорынның тігін цехында орындалады.

Киім бөлшектерін қайып тігу үшін жіптік, желімдік, пісірмелі және тойтармалы біріктірулер пайдаланылады. Киім бөлшектерін біріктірудің жіп асты тәсілі материалдың екі немесе бірнеше қабаттарын бір, екі және одан көп жіптен тұратын бекітуші қапсырмамен біріктіруді айтады. Бірқатар қапсырмалардан тігіс құрылады.

Қапсырмалар мен тігістер қолмен немесе машинамен орындалуы мүмкін. Киімді жаппай өндірісте негізінен орындау жылдамдығы бойынша ең тиімді машинамен тігуді пайдаланады. Жіптерді тоқуға байланысты машинамен қапсыру мен тігу қайықты және шынжырлы болады. Жіп санына қарай – бір –, екі –,үш, – және көп жіпті болып бөлінеді. Көбірек қолданылатын қайықты қапсыру, олар екі жіптен (инелік және қайықты) құрылады. Жіптерді тоқу біріктірілетін материал ішіне орналасады. Бір сызықты тігісте бірінің артынан бірі, иреңдеп – бір біріне бұрыш жасай қапсырылады. Жіптерді тоқу шынжырлы тігісте материал бетінде орналасады. Материалдың бір жағынан шынжырлы тоқылған бірсызықты тігісте қапсырма суреттері тізбектеліп орналасқан ілгектер, ал екінші жағынан – қайықты тігістегі сияқты үзік нүкте сызықтар болып табылады. Желімдік біріктірулер киім бөлшектерін сырып тігу  үшін, киім бөлшектердің кесіктерін өңдеу үшін, оған пішін беру үшін қолданылады. Дәнекерленген біріктіру термопластикалық материалдардан жасалған   киімдер дайындауда  қолданылады.        Киім  бөлшектерін дәнекерлеуді үш тәсілмен жүргізуге болады: термобайланысты дәнекерлеу, жоғары жиілік тогымен және ультрадыбыспен дәнекерлеу. Дәнекерлеу тігістерінің сыртқы түрі жақсы, қалың емес, саңылаусыз. Тойтарма біріктіру түймелерді, батырмаларды, баутесіктерді, ілмектерді, ілгектерді және киім бөлшегіндегі басқа фурнитураларды бекітуге қолданылады.        Бұл тәсілмен бекіткенде мата саңылауына немесе  басқа  материалға  өзекше  салынады  (жамау   элементтері),

тігін бұйымдарына тауарлы түр беретін қорытынды әрлеу жасалады. Тігін бұйымдарын ылғал-жылу өңдеу (ЫЖӨ) деп бөлшектерді немесе  бұйымдарды  ылғалмен,  жылумен  және  қысыммен арнайы

өңдеуді айтады.

Бұйым сапасы және олардың сыртқы түрі тігу процессінде де, қорытынды әрлеуде де көбінесе ЫЖӨ байланысты.

Ылғалды-жылу өңдеудегі негізгі операциялар мыналар:

Трикотаж бұйымдарды ылғалды-жылу өңдеу ерекше зейін қоюды талап етеді. Бұйымды жатықты беттің үлкен қысымында өңдемейді, себебі трикотаж бедерлігін, сәнділігін жоғалтуы мүмкін. Трикотаж бұйымдарды көбінесе буауалы манекендерде және бу камераларында булайды. Қорытынды-әрлеу операциялары бұйымды қорытынды безендіруден және оған тауарлық түр беруден тұрады. Қорытынды операцияға: ілгектерді, бекітпелерді дайындау, түймелерді, ілмектерді, тоғаларды тігу, тазалау, соңғы ЫЖӨ жатады. Әрлеу операцияларынан кейін дайын өнім қоймасына түсді. Киім дайындаудың  барлық ақаулары  келесі топтарға бөлінеді: жалпы ақаулар және тұрпатта бұйымды отырғызу ақаулары; біріктіру ақаулары (тігіндерді, тігістер мен қапсыруларды); ЫЖӨ және қорытынды операциялар ақаулары. Жалпы ақауға: бұйым мен жеке бөлшектер мен түйіндерінің сызықтық өлшемдерін өлшеу; кейбір бөлшектердің (жоғары бөлігі, төсемі мен астары) болмауы; бөлшектер жалғамасының өлшемі мен санының сәйкес келмеуі; симметриялықтың бұзылуы немесе бұйым бөлшегінде материал суретінің дәл келмеуі; астарсыз бұйымдардағы торланбаған тігістер кесіктері; жоғары бөлігіндегі материалға астарының түсінің сәйкессіздігі және т.б. жатады.

Бұйымды тұрпатқа отырғызу ақаулары (3.3-сурет) өңірлер асты мен жоғарғы жағаның дұрыс орналаспауы салдарынан қайырмалар мен жаға ұштарының бұйымға қатты жабыспауы; қатты жабысуы немесе мойынның созылуы; жағаның қиғаштануы; жеңтүп бойынша жеңдерді орнатудың дұрыс және тегіс орналаспауы (3.3-сурет,  а және б); арқа оймакілтек жақтарының бір-біріне тығыз жатпауы; айырмашылықта (3.3-сурет, в)немесе артық кіруде; (3.3-сурет, г) бірінің үстінде бірі тұрған сөрешелер; астарының жоғары бөлігі мен жылусақтағыш астарын дұрыс біріктірілмеу салдарынан бұйымның қиғаштануы. Шалбардың отыру ақауы бір бөлшегінің ұзындығы екіншісіне қарағанда үлкеюімен анықталады. Бұл ретте шалбардың алдыңғы жартысында (3.3-сурет, д)) немесе артқы жартысында (3.3-сурет, е)) көлденең қыртыстар пайда болады. Біріктіру ақауларына: тігістердің қисаюы, олардың симметриялы еместігі; тігіспен материалдың созылуы мен отыруы; тігіс бойымен материалды оймалау; сыртқы әрлеу тігістерін мата түсінен басқа түспен орындау; үлгіде қарастырылған жерлерде әрлеу тігістерінің болмауы; тігістерде жіптердің өте көп немесе жеткіліксіз тартылуы; қабулардың қалып қалуы; дұрыс тігілмеген фурнитура (тығыз, әлсіз, бөлшек ұшынан бастап қашықтықты сақтамау және т.б.); ілгектердің сапасыз өңделуі (кесілмеген ілгектер, бөлшек ұшынан бастап және ілгектер арасындағы әр түрлі ұзындықтар және т.б.);  ілгек, қалталар,

түймеліктер ұштарында бекітпелердің болмауы және т.б. желімделген және дәнекерленген тігістердің  берік еместігі мен өте қаттылығы. ЫЖӨ және  қорытынды  операциялардың  ақауларына  мыналар жатады: бұйымның көлемді пішінінің өзгеруі (арқаның, сөрелердің,шалбардың артқы жартыларының және т.б. жеткіліксіз немесе өте дөңестігі); қатпарлар мен мыжылулар пайда болуы; бұйым мен бөлшектер ұштарының нығыздалмауы мен қисаюы (өңірдің, етегінің, клапандар жиектерінің, қалталарының, жағаның, манжет, белбеулер және т.б.); күйік, шарпылған, жылтыр із, дақтар (қара сия, майлы және т.б. тесіктер, жіптер мен ілгектердің созылуы; сынған фурнитура; мата мен талшық реңінің өзгеруі.

3.4.

Пайдаланатын материал түріне қарай киімді маталардан дайындайтын тігін, және трикотаж талшықтардан дайындайтын трикотаж деп бөлінеді. Жалпы қолданысы бойынша барлық тігін бұйымдары тұрмыстық, спорттық, арнайы, идаралық, сонымен қатар ұлттық үлгідегі және сахналық костюм киімдері деп бөлінеді. Тұрмыстық киімдер кеңінен тараған және әмбебап болып табылады. Ол сәннің заманаүй бағытынасәйкесболуы, функционалды болуы, адам үшін қолайлы жағдай туғызуы, суық пен қыздырудан сақтауы, адам дене пішіні мен өлшемдеріне сәйкес болуы, пайдалану уақытында өзінің тұтынушылық қасиетін сақтауы керек. Спорттық киім кәсіби спортпен айналысу үшін максималды қолайлы жағдайтуғызуғаарналған. Бұл мәнерлеп сырғанаушылардың, боксерлердің және т.б. спорттық киімдері. Бұл киімдерге нормативтік құжаттар спорттық комитеттерде сақталады. Арнайы киімдер адамды жағымсыз және зиянды өндірістік факторлардан сақтау керек. Бұл өрт сөндірушілер, болат қорытушылар, медицина қызметкерлерінің және т.б. киімдері. Идаралық киімдер ведомствоға, министрлікке, әскер түріне тиісті киімдер. Бұл киімде өлшемдер, пішім, материалдар түрлері мен түстері реттелген, фурнитураның өзгеше ерекшеліктері бар.

Бұл кітапта тұрмыстық киім қарастырылады.

Пайдалану шарттары бойынша тігін тұрмыстық бұйымдары келесі топтарға бөлінеді: сырт киім, жеңіл, іш киім бұйымдары, бас

киімдер, құрал-сайман және жабдықтар.

Үлгі-құрылымдық белгісі бойынша топтар келесі ішкі топтарға бөлінеді: пальто маталары, костюм бұйымдары, көйлек бұйымдары, іш киім бұйымдары, бас киімдер. Ары қарай түрлерге келесі белгілері бойынша бөлу қарастырылған: жынысы, жасы, киетін маусымы, қолданылатын материалы, ең аз мақсатты қолданысы. Жас-жыныстық қолданысы бойынша киімді үлкендер және балалар киімі деп бөледі. Үлкендер киімі ерлер және әйелдер болып бөлінеді, ал балалар киімі тобын жаңа туған сәбилер, бөбектер, мектеп жасына дейін, кіші мектеп жасындағы, үлкен мектеп және жасөспірімдік жастағы балалар киімі болады. Кию маусымы бойынша киімді жаздық, қыстық, маусымдық және әр маусымдық деп бөледі. Әр маусымдық киімге жылдың кез- келген мезгілінде киюге болатын киім жатады. Қолданылатын материалына қарай киімдер: матадан; құрылымдық матадан; жасанды және табиғи мамықтардан және былғарыдан; үлдірлі материалдан жасалған деп бөлінеді. Ең аз мақсатты қолданысы бойынша киімдер күнделікті, салтанатты, үйге және спортпен айналысуға арналған болуы мүмкін. Жіктеудің келесі сатысы - түр өзгешелігі. Киімнің түр өзгешелігі фасонмен және өңдеу күрделілігімен сипатталады. Өңдеу күрделілігі құрылымның        күрделілігі        мен        бұйымды        технологиялық        өңдеу күрделілігінен тұрады.  Ол кесінді бөлшектер санымен, құрылымдар

мен тігіс кескіндемесімен анықталады.

Трикотаж бұйымдар жіктеуінің негізіне жіктеудің стандартты жүйесі қабылданған, оған сәйкес барлық трикотаж бұйымдар қолданысы, шикізат түрі, жайма құрылымы мен әрлеу сипаты бойынша бөлінеді. Қолданысы бойынша трикотаж бұйымдар сыртқы, іш киімдік, шұлық-ұйық, қолғаптық, орамал-шалғы және бас киімдер, сонымен қатар трикотаж материалдар (трикотаж негіздегі мамық, трикотаж ватин, кілемдер) деп бөлінеді. Шикізат түрі бойынша трикотаж бұйымдар біртекті (шикізаттың бір түтінен жасалған) және әртекті (әр түрлі шикізаттардан) болады. Жайма   құрылымына   қарай   трикотаж   бұйымдар көлденең-

тоқылған және желіжіптік болады.

Әрлеу сипаты бойынша трикотаж бұйымдар сұр, қайнатылған, ағартылған,    шұбар-ала    тоқылған,    тегіс    боялған, құрылымдық

әсермен, арнайы әрлеумен деп бөлінеді.

Трикотаж жайманың суреті фасонның маңызды белгісі екенін айта кету керек. Сурет түрлі-түсті жіптер, өрулер, баспаны қолдану, жайманың құрылымын өзгерту, тегіс және суретті болатын түкті пайдалану арқылы алынуы мүмкін. Киім сұрыптамасы сырт киімдік бұйымдармен, көйлек-костюм тобындағы бұйымдармен, іш-киімдік бұйымдармен, бас киімдермен, орамал-шалғы бұйымдармен, қолғаптық бұйымдармен, сонымен қатар киімге жатпайтын бұйымдармен ұсынылған. Сырт киім костюм- көйлектік бұйымдарға және іш киімдерге киіледі. Сырт тігін киім тобына пальто ішкі топтары мен костюмдер кіреді. Сырт трикотаж киімдер сұрыптамасына пальто, плащтар, курткалар, костюмдер, сонымен қатар көйлектер, белдемшелер, пиджактар, кеудешелер, жилеттер, жемпірлер, свитерлер, шалбарлар, қысқа шалбарлар, рейтуздар, комбинезондар, жартылай комбинезондар (соның ішінде ізбен), спорттық киімдер, сарафандар, халаттар, жейделер, әйелдер жейделері және т.б. кіреді. Бұйымдар ұзындығы әр түрлі. Бұйымдарды жеке немесе жинақпен дайындайды. Бірдей фасондағы бұйымдар өлшемдері, бойлары және толықтықтары әр түрлі шығарылады. Пальтоның ішкі тобына пальто, жартылай пальто, курткалар, пелериналар, плащтар, плащ-пальтолар, жамылғылар кіреді. Пальто екі жақтардан, арқасынан, жеңдерден, жағадан, қалталардан, салынбалы және төсем материалдарынан және т.б. тұрады. Пальто сұлбасы, пішіні және құрылымы сән бағытына байланысты. Әйелдердің жаздық сұрыптамаға жататын пальтосының кейбір үлгілері жағасыз және ілгексіз болуы мүмкін. Шинель. Тұрмыстық киімде шинель түріндегі пішімдер жиі қолданылады, қаталдық пен пішіннің сұңғақтығын көрсетуі, арқасында белдікшемен қатпарлар, ірі тігісті қайырма жағалар оған тән ерекшеліктер. Қысқапальтопальтоданұзындығықысқалығыменерекшеленеді. Бушлат қысқа пальтоның бір түрі. Ол мектепке дейінгі және мектеп жасындағы балаларға арналған. Бушлат арқасы белдікшемен, екі        түймемен,        жеңдері        сутажбен,        түрлі-түсті        көмкермемен,

аппликациялармен және т.б. әрленген.

Куртка — спорттық мәнердегі қаусырма киім, капюшонмен және капюшонсыз. Куртка қалталары әдетте жапсырмалы немесе тілік, ілгегі түймеге, сыдырмаға,  тоғаға  болады.  Курткаларды плащ,  жеңіл  синтетикалық  материалдардан  тігеді.  Жылы  болуы

үшін        синтетикалық материалдар, поролон және т.б. пайдаланады. Курткалар үшін айқын тиянақталған пішін болмайды. Әйелдер жейдесі куртканың бір түрі болып табылады, оны жеңілдетілген материалдардан, жеңдерінің ұзындықтары әр түрлі дайындалады, ол түзу еркін сұлбаны көрсетеді; етегіне дейін ілгегі бар қапсырма немесе жоғарыда тілігі бар қапсырма емес болуы мүмкін. Плащ және плащ-пальто жауын-шашыннан қорғауға арналған. Оларды су жұқтырмайтын сіңіргіші бар, суөткізбейтін әрлеумен, резеңкеленген материалдардан жасайды. Тренчкот плащтың бір түріне жатады. Бұл қосөңірлі, байланатын белбеумен немесе белбеусіз, кең қайырмалармен және арқасында типтік бір шеті бекітілген иінішпен спорттық мәнердегі плащ. Қолдануы бойынша суөткізбейтін материалдардан жасалған жылытқыш төсемдері бар плащ-пальтолар ең әмбебап болып саналады. Жамылғылар жеңдері, жең ойындысы жоқ еркін пішіндегі бұйым, оларды қолға арналған кесігі бар етіп, көбінесе капюшонмен тігеді. Жамылғының бір түрі ол пелерина. Пелерина пальто секілді, қысқартылған иықтық, ілгекпен немесе ілгексіз, қолға арналған кесігімен, қалталары жиектемеге ұқсаған бұйым. Костюмдер ішкі тобының тігін бұйымдар сұрыптамасында үлкен үлесі бар. Олар ерлерге, әйелдерге және балаларға арналған болады. Ерлер костюмі пиджак пен шалбардан (костюм-екілік) немесе пиджактан, шалбар мен көкірекшеден тұрады (костюм-үштік). Пиджак пен шалбар пішіміне сән әсер етеді, бірақ пиджак пішіні тиянақталған болуы қажет. Бұл пішінді тұрақтандыратын төсемдер мен басқа ішкі бөліктер көмегімен жүзеге асады. Пиджак ұзындығы әр түрлі болуы мүмкін, өңірін, жаға пішінін, қайырмаларды және т.б. өңдеу сипатымен өзгешеленеді. Әйелдер костюмі сол сияқты екі (кеудеше мен белдемше) және үш (кеудеше, белдемше, көкірекше) заттан тұрады. Кеудешелердің жоғарыдан етегіне қарай кесігі немесе ілгектері болуы мүмкін және екі жақтардан, арқадан, және жеңдерден тұрады. Кеудеше жеңдерінің ұзындығы әр түрлі: қондырма, тұтас пішілген, реглан болуы мүмкін. Кеудешелер жағамен немесе жағасыз, қалталармен болады.   Ілгек түймеге арналған. Әйелдер костюмі сән

әсеріне көбірек бейім. Олар материалдардың, пішімдердің, әрлеудің, түстерінің алуан түрлілігімен ерекшеленеді.

Пиджактар мен  кеудешелер  қысқартылған  астармен  неме-  се астарсыз дайындалуы мүмкін. Бұл жағдайда тігісті жібек жиектемемен өңдейді ал өңір астын қымтаулы тігіс, бедер, тігістер бойымен жақтарға біріктіреді. Шалбарлар екі алдыңғы және екі артқы бүйір және қадамдық біріккен тігістерден тұрады. Шалбардың жоғарғы бөлігінің жасырын ілгек-сыдырмамен жасалған тілігі болады. Кейбір шалбарларда алдыңғының орнында ілгекпен жасалған бүйір тілігі болады. Шалбар белбеуі тар немесе кең, бастырмамен немесе бастырмасыз болуы мүмкін. Қалталар шалбардың алдыңғы немесе артқы бүйір тігістерде орналасуы мүмкін. Шалбар балағы манжет немесе манжетсіз болуы мүмкін. Шалбардың түрлеріне қысқа шалбар, джинсы, кең шалбар, гольф-шалбар, бриджи, галифе, кең балақты шалбар, брюки-карго және т.б. жатады.

Қысқа шалбар деп тізеден жоғары шалбарды айтады.  Джинсы Белдемше – бір немесе бірнеше жаймалардан тұратын бұйым. Белдемшелер пішіні әр түрлі болады: қатаң, кіші көлемді немесе жұмсақ, сәнді. Сұлбасы бойынша тік және конус пішінді белдемше, пропорциясы бойынша қысқа, ұзын, бел сызығы көтерілген, қалыпты және төмендетілген деп бөлінеді. Белдемшелерді әр түрлі фасонда дайындайды:   кеңейтілген,   тік,   ілгекті   қапсырма,  қатпарлармен,

қалталармен, белбеумен, иніштегі және т.б. Белдемше ұзындығы қолданысына, кию маусымына, тұтынушы жасына, сән бағытына қарай әр түрлі болуы мүмкін. Кеудеше – иық қапсырма жеңдері жоқ бұйым. Жағамен немесе жағасыз, ілгекпен немесе ілгексіз болуы мүмкін. Костюм жинағына кіретін кеудешені костюм тігетін матадан, ұзындығын бел сызығынан сәл төмен етіп тігеді. Кеудешені өзіндік бұйым ретінде қолдануға болады. Бұл жағдайда оның ұзындығы әртүрлі және әр түрлі материалдардан дайындалуы мүмкін. Балалар костюмі үлкендерге арналған костюм сияқты бөліктерден тұрады. Комбинезон иық және белбеулік бұйымдарды бір тұтасқа біріктіреді. Комбинезондар жеңдермен және жағамен немесе жеңсіз, жағасыз, бел сызығында кесілген немесе тұтас, алдында немесе арқасында кесік және алды, арты мен бүйірінде ілгек болуы мүмкін. Қысқа комбинезон – шалбар мен көкірекшеден тұратын резеңке аспа бауымен немесе ажырайтын тоғасы бар киім. Жемпірлер тіліксіз немесе бітімнен жоғары тілікпен, жағамен немесе жағасыз, әр түрлі әрлеумен дайындалатын бұйым. Свитерлер биік (5 см көп) жалаң немесе қос, қосып тігілген немесе тұтас тоқылған, қайырмалы және қайырмасыз жағалы болады. Фасонға байланысты свитердің алды мен арқасы бірнеше бөліктерден тұруы мүмкін. Рейтуздар кеуде мен аяқты құрайтын жеке тоқылған немесе пішілген екі бөліктен тұрады. Кеуденің жоғарғы бөлігі иілімді жиектеме өткізілген қос өңірден тұрады. Оларды ерлерге арнап ұзын етіп және әйелдерге арнап қысқа етіп дайындайды. Сырт киімдердің жеңіл киімдерден негізгі айырмашылығы сырт киімді дайындау кезінде қосымша материалдар: астарлар, төсемдік маталар, жылытқыш материалдар, сыр киімге арналған тығыз және ауыр маталар қолданылады. Жеңіл киім түрі мен фасоны бойынша алуан түрлі, ол сән өзгерістеріне көбірек бейімделген. Көйлектер – көкірекше мен белдемшені бір тұтасқа біріктіретін иық әйелдер бұйымы. Құрылымы бойынша көйлектер бел сызығы бойынша тілік немесе тілік емес, жағамен, жеңмен немесе жеңсіз болуы мүмкін. Жеңдер қондырма, реглан, тұтас пішілген,  ұзын  және қысқа болуы мүмкін. Көйлек ұзындығы әр түрлі  болады.  Ілгек алдында, артында немесе бүйірінде болуы мүмкін. Көйлектер алдында  тілікпен  және  тұтас,  белдікпен,  қалталармен,  әрлеумен

немесе әрлеусіз болуы мүмкін. Әдетте көйлектерді астарсыз тігеді, бірақ астармен немесе ішкі белдемшемен де болуы мүмкін. Сарафан – жеңсіз, кейде аспа баумен, әдетте жағасыз көйлек түрі. Ұзындығы әдеттегідей немесе еденге дейін болуы мүмкін. Сарафанды өзіндік бұйым ретінде, сонымен қатар әйелдер жейдесімен немесе кеудешемен бірге киюге болады. Халат – екі өңірлі қапсырма киім. Халат әдетте еркін пішімді ұзындығы тізеге немесе еденге дейін дайындалады. Халаттар ерлер, әйелдер, балалар халаты деп бөлінеді. Қолданысы бойынша халаттар үйге, шомылуға немесе жұмысқа арналған болып бөлінеді. Халат- көйлек – жоғарыдан етегіне қарай тілігі мен ілгегі бар көйлектің бір түрі. Блузка пішіні мен пішімі бойынша көйлектің жоғарғы бөлігіне ұқсайды. Әйелдер жейдесі қапсырма немесе тұтас, алдыңғы немесе артқы ілгекпен, жеңдермен және жағамен немесе оларсыз болуы мүмкін. Әйелдер жейдесін белдемшенің немесе шалбардың ішіне салып немесе сыртына салып киеді. Сырт жейде – ерлерге немесе ұлдарға арналған қапсырма, ұзындығы әртүрлі жеңдермен, жағамен, көкіректі және мықынды жарым-жартылай жабатын киім. Жейде алды бір немесе екі бөліктен, жоғарыданетегіне немесе кеудесызығынадейінболуы үмкін. Жаға тік немесе тік қабатталған, жаға қырының ұзындығы және кескіндемесі әр түрлі болуы мүмкін. Жейделер жағалары түймеленетін болуы мүмкін.

Іш киім бұйымдарын киімге жататын және жатпайтын бұйымдар құрайды. Киімге жататын іш киімдерге сырт және іш киімдер кіреді. Сыр  киімдер  сұрыптамасына  демалуға  арналған пижамалар,

белдемшелер, күпәйке, майкалар және т.б. жатады.

Күпәйкелер ілгекті және ілгексіз, құрастырылып тігілген немесе тұтас бітіммен, ұзын немесе қысқа жеңдермен (футболкалар, тенниске киетін киім) болады. Күпәйкелер табиғи талшық, аралас иірімжіптерден, жасанды және синтетикалық талшықтар мен олардың әртүрлі үйлесулерімен дайындалады. Майкалар жеңсіз және ілгексіз, тегіс немесе суретті жаймадан дайындалады, ал әрлеуі – тегіс боялған, ағартылған, кигізбелі және шұбар ала тоқылып дайындалады.

Іш киім ішкі жейде, түнде киетін жейде, ішкі киім, трусы, плавки,

панталондар, дамбалдар, сонымен қатар кеудетартқы бұйымдарынан тұрады. Киімнің бұл тобына жаңа туған сәбилер және бөбектер киімін де жатқызуға болады. Ішкі жейде – бұл үлкендер мен балаларға арналған, жеңдерімен, жағасыз бұйым. Бұйымды тікелей денеге киеді. Түнде киюге арналған жейделер ұйықтауға арналған, ол ішкі жейдеге қарағанда күрделі құрылымымен ерекшеленеді. Іш киім фасоны мен әрлеуінің алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Оларды әйелдер мен қыздар үшін жұқа тегіс және суретті желіжіптік (трико-шұға) және сирек көлденең тоқылған жаймалардан тігеді. Бітім пішіні бойынша белде тарылған және етегіне қарай кеңейтілген немесе тік болуы мүмкін. Іш киімдер аспа баумен, аспа баусыз немесе жеңмен болуы мүмкін. Трусы дененің төменгі бөлігін (қысқа) және әрбір аяқтың жоғарғы бөлігін (ұзын) жеке-жеке жабуы мүмкін. Плавкидің трусыден айырмашылығы ол шомылуға арналған. Панталондар әйелдер мен қыздар үшін шығарылады. Панталондардың бірнеше түрі болады: ұзын, қысқа, панталон-трусы. Панталондар әрлеуі әртүрлі болуы мүмкін (шілтер, тігіс, кесте). Дамбалдар ерлер мен ұлдарға арналған киімге жатады. Дамбалдар аяқты табанға немес тобыққа жейін жабады. Дамбалдар матадан белбеуімен немесе резеңке жиектемеден дайындалады. Кеудетартқы бұйымдар дененің  жеке  бөліктерін  қалыптастыру және ұстап тұруға, сонымен қатар шұлықты ұстап тұруға арналған . Кеудетартқы бұйымдарға кеуде қап, грация, жартылай грация, кеудетартқы, шұлыққа арналған белбеулер жатады. Жаңа туған сәбилер және бөбектерге арналған іш киім бұйымдарына арты ашық жейде, жейделер, күртешелер, құмға киетін киім, бас киімдер, телпек, башмақай, жаялықтар, тұйық шалбарлар, төсек жаймалар, көрпешелер жатады. Бұл бұйымдарға қатаң гигиеналық және қауіпсіздігіне талаптар қойылған. Олар өте сусіңіргіш, электрленетін, тез жуылатын, көп жууға, үтіктеуге төзімді, бояуы кетпейтін, жеңіл, кигенде қолайлы, жұмсақ болуы керек. Киімге жатпайтын бұйымдар – бұл төсек жаймалары, асханалық киімдер мен орамал-бас орамал бұйымдары. Төсек орын жаймаларына төсек жаймалары, жастық тысы, жамылғылар, жылы орамал, одеялдар кіреді. Төсек жаймалары тұтас немесе қайып тігілген болуы мүмкін. Өлшемі  бойынша  олар:  балаларға  арналған  (ұзындығы  144-164

см, ені 90-115 см); жасөспірімдік (ұзындығы 184 см, ені 120–126 см); үлкендерге арналған деп бөлінеді. Үлкендерге арналған төсек жаймалары жалаң (ұзындығы 214 см және ені 120–126 см және 130– 135 см); бір жарым орындық (ұзындығы 214 см және ені 138–149 см); қос орындық (ұзындығы 214 см және ені 150–165 см, 170–187 см және 200 см) тігіледі. Көрпе тыстары жалаң және қос орындық, әдетте төртбұрышты пішінді болады. Қос орындық көрпе тыстары жабық немесе ортасында тілік болуы мүмкін. Өлшемі бойынша олар үлкендерге, жасөспірімдерге және балаларға арналған болады. Жастық тыстары жастыққа, төсенішке, матрацқа, қауырсынға арналған және өлшемдері әр түрлі болады. Төсек жапқыштар мен жастыққа жабындылар зығыр, жартылай зығыр, жібек және аралас маталардан дайындалады. Оларды кестемен, мережкамен, шілтермен әрлейді. Төсек жапқыштар бір қабатты  және сырылған болады. Сырылған төсек жапқыштар матаның екі қабатынан және арасындағы астардан тұрады, оларды ірі тесіп өтіп қабады. Көрпені әр түрлі талшықтардан (жүн,  мақта,  аралас  және  т.б.) жасайды. Олар бір қабатты немесе сырылған болуы мүмкін. Сырылған көрпе матаның екі қабаты мен арасындағы жылытқыш төсемеден тұрады. Жылытқыш төсеме ретінде мақта, синтетикалық материалдарды, жүн жайманы пайдаланады. Көрпені қолмен  немесе машинамен белгілі бір сурет бойынша тесіп өтетін немесе тесіп өтпейтін етіп қабады. Өлшемі бойынша көрпелер балаларға, жасөспірімдерге, үлкендерге (бір жарым және қос оырндық) арналып дайындалады. Асханалық киімдерге негізінде дастархандар, майлыұтар, төсеніштер, кепкен нан сауыты және басқа үстел жабдықтауға кететін құралдар кіреді. Орамал-бас орамал бұйымдарына асхана сүлгісі, жеке, шайлық, моншаға арналған, шомылу жаймасы, бет орамалдар жатады. Бас киімдердің негізгі түріне: қалпақтар, бас киім, берет, дулыға, жокейка, пилотка, капор, фуражкалар жатады. Тұтынушылар жынысы мен жасына қарай ерлер, әйелдер, балаларға арналған болып бөлінеді. Бас киімдер қыстық, жаздық, маусымдық, әр маусымдық болады. Тұрмыстық бас киімдердің қолданысы бойынша күнделікті киюге, сыртқа шыққанда, сәнді, демалысқа және спортпен айналысуға арналған деп бөлінеді. Бас киімдер материалдар, пішіні,

сұлбасы, өлшемі, түсі мен әрлеуі бойынша бөлінеді. Бас киім өлшемі сантиметрмен бас айналымына сәйкес болуы керек. Қалпақтар бастиектен (төбесінен), жазықтар мен астардан, маңдайлықтан тұрады. Олар жұқа киіз, масаты және басқа материалдардан дайындалады. Жұқа киізден тұратын қалпақтар жүн және мамық қалпақтардан қалыптасады. Ерлер, әйелдер және балалар қалпақтарын биіктігі мен пішінімен, жазықтарының барлығымен немесе болмауымен, жазық енімен, әрлеу түрімен өзгешеленетін әр түрлі фасондардан дайындайды.

Қалпақтың бір түріне панама жатады.

Кепеш – күнқағары бар жұмсақ бас киім. Оларға мына бөлшектер кіреді: қалпақ, күнқағар, бастырмамен белдікше, маңдайлық, астар және т.б. Кепештер әр түрлі фасонды: тұтас, сайлы болуы мүмкін. Кепештер мақта-мата, жүн, аралас маталардан, жасанды тері мен былғарыдан тігеді. Берет – домалақ немесе сопақ пішінді, құрсамамен немесе құрсамасыз  жұмсақ бас киім. Береттерді дайындауға арналған материалдарға жұқа киіз, маталар, былғары, трикотаж, мамықтар жатады. Дулыға басқа тығыз киіледі, басты және құлақты жабады, иек астында ілгегі салынады. Ат айдаулық – күнқағары бар бас киім, бастың жоғарғы бөлігін тығыз айнала киіледі. Пилотка тіктөртбұрыш немесе сопақ пішінді және бастың жоғарғы бөлігін жабады; тұрмыстық бас киім ретінде ұсынылады. Капор – басқа тығыз айнала жабады, иек асты бауымен әйелдер немесе балалар бас киімі. Капордың алдыңғы жағында қайырмасы болуы немесе болмауы мүмкін. Трикотаж орамалдар қолдан және машинамен тоқылған болуы мүмкін. Машинамен тоқылатын орамалдар айналым, фангілі, ұршық және рашель- машинасында дайындалады. Орамалды кию маусымы бойынша орамалдар қыстық және жаздық болады. Трикотаж мойын орағыштар жалпақ және дөңгелек айналым, фангілі, ұршық, рашель-машинасында жатықты, астарлық, екі астарлы, фанг, жартылай фанг, жаккардты, селдір, түкті, нығыздалған оюлы және т.б. өрулермен тоқылады. Шұлық-ұйық бұйымдары былай жіктеледі: түрі бойынша (шұлық, қысқа шұлық, ұйық, ұлтарақтар, колготки, денебітімді шалбар, кюлот); дайындау тәсілі бойынша (тұтас тоқылған, мүйісінде жамалған, пішілген); әрлеу тәсілдері бойынша (пішінделген, пішінделмеген); әрлеу сипаты (ағартылған, тегіс боялған, шұбар ала тоқылған, толтырылған).

Әйелдер және балалар шұлығы аяғын және жарым-жартылай белді жабады. Олардың өлшемдері табан ұзындығымен см анықталады. Шұлық келесі бөліктерден тұрады: өңір, қоныш, өкше, табан, шұлық мүйісшесі. Әйелдер шұлығы пішінделген күйде тек иілімді капрон жіптен, табиғи және аралас иірімжіптен, сонымен қатар үйлестіріліп текстураланған жіптерден басқа барлық түрдегі шикізаттан дайындалады. Қысқа шұлықтар (гольф) әйелдер, ерлер және балаларға арналған, олар аяқтың төменгі жағын тізеге дейін жабады, қысқа қонышты және резеңке-өзекті өңірі тар. Ұйықтар ерлер, әйелдер және балалар үшін шығарылады. Ұйықтарды мақта-мата иірімжіптен, жасанды және синтетикалық жіптермен мақта-мата иірімжіптен, полиамид жіптерден (балаларға арналғаннан басқа), жоғарыкөлемді жіптер мен иірімжіптерден, шеңберлі шұлық машинасы және котонды машинада тоқылған аралас жіптер мен иірімжіптерден дайындайды. Ұлтарақтар әйелдер мен қыздарға арналған, аяқ табандарын жарым-жартылай және толық жабады. Ұлтарақтарды шеңберлі шұлық машинасында және жалпақ машиналарда көбінесе иілімді жіптерден дайындайды. Колготки әйелдер және балаларға арналған, дененің төменгі бөлігі мен аяқты жабады (3.4-сурет). Колготки дайындалу тәсілі бойынша тұтас тоқылған және пішілген, әрлеу тәсілі бойынша – пішінделген және пішінделмеген болып бөлінеді. Олар үш түрге бөлінеді:  әр  түрлі  геометриялық  пішіндегі  көйлектің  қолтығына

қойылатын қиынды (3.4-сурет, Р түрдегі) және онсыз (3.4-сурет, С және Т түрлер), пішінделген табанмен (Р) және онсыз (С және Т). Денебітімді шалбар әйелдер мен балаларға арналып дайындалады. Олар дененің төменгі бөлігі мен аяқты табанға дейін немесе аяқтың жоғарғы бөлігі мен сирақ бөлігін жабады. Денебітімді шалбарды суретті созылғыш жаймадан дайындайды. Кюлотты ерлерге арнап шығарылады. Кюлоттың құрылымы денебітімді шалбармен бірдей. Кюлотты негізінен тегісбоялған, таралған және жамылғылы жаймалардан тоқиды.

Шұлық-ұйықты бұйымдар өлшемдері табан ұзындығымен сантиметрмен анықталады. Қолғаптық бұйымдар тігілген және тоқылған болады. Қолданысы бойынша оларды спорттық және күнделікті (тұрмыстық), жазғы, қысқы және маусымдық мерзімдерде киюге арналған деп бөлінеді. Оларды дайындау кезінде әр түрлі өрулерді – нығыздалған, бедерленген, жаккардты, таралған және т.б. пайдаланады. Қолғаптық бұйымдарға қолғап, биялай және қолғапшалар жатады. Тоқылған қолғаптар бес саусақты және екісаусақты, жалаң және астармен дайындалады. Ілгегіне қарай қолғаптар батырмамен және резеңкемен; әрлеу бойынша – шұбар-ала тоқылған, тегіс боялған, күдерімен, былғарымен әрленген деп бөлінеді. Қолғаптар мен биялайлардың өлшемдерін сантиметрмен қол шынтағының жартылай айналымы бойынша нөмірлермен белгілейді. Өлшемді алақан ортасында үлкен және сұқ саусақ арасында жүргізеді.

3.5.

Киім сыртқы түрі, пішіні, құрылымы, шикізаттық құрамы, жайма құрылымы, әрлеу және дайындау технологиясы бойынша үлгі- эталонына және үлгінің техникалық сипаттамасына, сонымен қатар жеткізу туралы шартқа (келісім-шартқа) сәйкес болуы қажет. Киім сапасын жоғарғы және төсем жағынан, сонымен қатар бұйымдарды өлшеу мен олардың жеке бөлшектерін көзбен шолу арқылы тексереді. Бақылау объектілері: таңбалау деректемесі; бұйымның сыртқы түрі; тұрпатта бұйымның отыруы; сызықтық өлшемдер; дайындау сапасы; қолданылатын материал сапасы. Бұйымдарды сыртқы түрін қарау кезінде оны үлгі ретінде бағалайды, немесе алғашқы үлгі: сәннің негізгі бағытына сәйкестігі;

таңдалған материалдардың, әрлеудің, фурнитураның сәннің функционалды қолданысына сйкестігін тексереді; реңі, суреті, бет фактурасыбойыншабұйымныңжекебөлшектерін таңдаудұрыстығын тексереді. Бұйымның сәйкес маусымға астары және жылытқыш бөлшектерінің болмауы ақау болып саналады. Бұйымның тұрпатта отыру сапасы манекендер немесе манекеншілерде (өңірлерімен сырт киімдер, жеңіл етегіне дейін тілігі бар көйлек) немесе үстелдерде (басқа бұйымдар) тексеріледі. Бұйымның тұрпатта отыру сапасы бұйым балансы, иығының биіктігі, жеңдерінің орналасуы, жағаның орналасуы, бұйым мен жеңдер ені мен ұзындығы бойынша бағаланады. Бұйым балансын бағалауда арқа мен алдыңғы бойының біркелкілігіне назар аударады. Баланс азайғанда бұйым алды жоғарыға қарап, өңірлер жиектері төменде біріне бірі кіреді, ал арқа тұрпатқа тартылады. Егер алдыңғы бойдың өңірі ажыраса, ал арқа төменгі бөлікте тұрпаттан алыстаса, онда бұйым балансы үлкен. Бұйым иығының дұрыс биіктікте орналасқан жағдайда иық белдеуі бойынша тұрпатқа жабысып тұрады, сонымен бірге арқасы мен алдыңғы бойда кеуде сызығы бойынша қатпарлар, қиғаштықтар мен кептелулер болмайды. Иық өте биік болғанда арқада жағаны қондырып тіккен тігістен төмен көлденең қатпар пайда болады. Бұдан басқа, иық өте жоғары немесе өте төмен болса арқа мен алдыңғы бойда рұқсат етілмейтін көлденең кептелмелер пайда болады. Дұрыс қойылған жеңдерде жең түбінің жоғарғы бөлігінен мата негізі жібінің бағытымен жүргізілген тік сызық тік, яғни етегінің жазықтығына перпендикуляр орналасуы керек. Жеңнің осьтік сызығының тік жағдайдан ауытқуы ақау болып саналады. Бітіммен дұрыс біріктірілген жаға мойынға қатты жабыспауы немесе қатты алыс тұрмауы қажет. Егер жаға мойынға өте жақын болса, бұл арқа алқымы ойындысы ұзындығы  жеткіліксіз  деген  сөз. Арқада жағаның өте қысқалығы алқым ойындысының терең кесілгендігінен, егер жаға түгел алқым ойындысы бойынша қысқа болса онда алқым ойындысы кең дегенді білдіреді. Бұйым мен жеңдердің ені мен ұзындықтарының тұрпаттың өлшемдік сипаттамаларына сәйкессіздігі бел мен мықын сызықтарының арасында көлденең қатпар пайда болуға әкеледі. Бел сызығындағы қатпарлар бұйым белінің тарлығын білдіреді. Ойық тереңдігі деңгейіндегі арқа мен алдыңғы бойдағы көлденең қатпарлар сәйкес бөліктің тарылғанын білдіреді.

Сызықтық өлшемдердің сәйкестігін тексеруді бұйымның  нақты өлшемдерін стандарттар мен тауарлық затбелгіде көрсетілген өлшемдермен салыстыру арқылы жүргізеді. Сызықтық өлшемде ауытқу қос бұйымдарда (мысалы, шұлық-ұйық немесе қолғаптық) бір ақау ретінде саналады. Өлшем мен бойды анықтау үшін негізгі бөліктер: Киімді дайындау сапасының бұйымды өңдеуге қолданылған тәсілдердің бұйым тігуге қойылатын талаптарға сәйкестігін бағалайды. Жүн материалдардан тігілген ерлер шалбарында астарының болуы міндетті. Жолақты немесе торлы көлденең суреті айқын көрінетін бұйымдарда суреттің бірдей болмауына, трикотаж үшін ілгек бағанының қисаюына жол берілмейді. Сурет бағытының дұрыстығын арқа мен алдыңғы бой тігісімен, жең түбінен бағалайды. Түкті жаймадан дайындалған бұйымдарда барлық бөліктерінде түк бағыты бірдей болуы қажет Тігіссапасын оларды көлденеңжәнебойлықбағыттатартып көру арқылы бағалайды. Егер бұйым созылғыш жаймадан дайындалған болса, онда оны қондыру үшін созылатын қабуды пайдалану керек. Қолданылатын тігістер түзу болуы керек, тігісте жіптің үзілуіне жол берілмейді. Ілгек сапасын тексеруде олардың орналасуына (қиғаштану мен ауытқулар, ілгек ара қашықтықтарының бірдейлігі) назар аудару керек. Түймелер берік және жинақы тігілуі керек, олардың ара қашықтығы ілгек орталарының арасындағы ара қашықтыққа тең болуы керек.

Сыртқы  материалға  астарды  біріктіру  сапасы  киім  пішінін

сақтауда маңызы зор. Сыртқы материалға астар өлшемінің тура келмеуіне жол берілмейді. Ылғалды-жылу өңдеуін жүргізу сапасы бұйымның көлемді пішінінің дұрыстығымен, қатпарлар, қыртыстардың, жылтыр іздердің, ойықтардың болмауымен анықталады. Сырт бұйымдардың барлық түрінде қатпарларға, ойықтарға, жылтыр іздерге, көрінетін қыртыстарға, бөлшектің ішкі тігісінің көрінуіне жол берілмейді. Қолданылатын материалдар сапасын сыртқы түрінің ақауының болмауына бағалайды. Ол үшін бұйымды сырт жағы мен арстар жағынан қарайды. Табылған ақауларды сипаты, орналасуы мен мөлшері бойынша бағалайды. Сапаны бағалау нәтижесі бойынша бұйым сұрыбын анықтайды. Сыртқы түр ақауларының және өндірістік ақаулардың болуына байланысты киімді 1-ші немесе 2-ші сұрыпқа бөледі. Жинақ сұрыбы немесе бұйымның таңдап алынған сыңарын төменгі сұрыпты бұйым бойынша анықтайды. Таңдап алынған сыңар деп ақауы бұйымның аттас бөлігінде орналасқан бөлшегін айтады. Бұйымның барлық ақаулар: бұйым сұрыбын анықтауда есепке алынбайтын ақаулар; 1-ші сұрып бұйымдарға рұқсат етілетін ақаулар; 2-ші сұрып бұйымдарға олардың сызықтық өлшемдері мен санына белгілі бір шектеулермен рұқсат  етілетін  ақаулар;  1-ші  сұрыпқа да, 2-ші сұрыпқа да жол берілмейтін ақаулар болып бөлінеді. Жол берілмейтін ақауларға: тұрпатта бұйымның отыруының бұзылуы; бұйым сыртының астармен дұрыс біріктірілмеуі; материал түсімен жіп түсінің сәйкес келмеуі; түк суреттерінің бірдей болмауы; жеке тігістерде жіптердің үзілуі және т.б. жатады. 1-ші сұрыпқа рұқсат етілетін сыртқы түр ақауларының саны бұйым түріне байланысты. 1-ші сұрыптағы әрбір бұйымға 1-ші сұрыпқа рұқсат етілетін ауытқуларға, және қосымша екі атау бойынша өлшемдердің артуының 1-ші және 2-ші сұрыптар арасындағы айырмашылық айырмасына ауытқуы, бірақ 2-ші сұрып мәніне тең емес шамаға ауытқуы рұқсат етіледі. 2-ші сұрыптағы әрбір бұйымға 2-ші сұрыпқа тән ауытқулар, және қосымша үш атау бойынша өлшемдердің артуының 1-ші және 2-ші сұрыптар арасындағы айырмашылық айырмасына ауытқуы рұқсат етіледі. Бұйым сұрыбына ақаудың әсер етуін  бағалауда киімнің барлық бөліктердің ашық және жабық бөлінуіне назар аударады. Жабық бөлшекке:  алдыңғы  бой  бөліктері (қайырмамен жабылған);

бөлшектермен қапталған бөліктер; төменгі жаға; қалтаның шілтерлі жиегі; астыңғы манжет және т.б. жатады. Бұйымның жабық бөлігі мен бөлшектерінде материалдың сыртқы түрінің ақауларын егер олар материал тұтастығын бұзбаса есептемейді. Астар бұйымның жабық бөлшегі болып есептеледі, бірақ оның тұтастығын бұзатын, кем тоқылған жолақтар, айқын көрінетін дақтар, яғни материалдың сыртқы ақауларына жол берілмейді. Ақаулар өлшемдері ең көп өлшемнен анықталады. 1-ші және 2-ші сұрыпқа рұқсат етілетін сыртқы түр ақауының саны 3.1 кестеде келтірілген. Ашық бөліктерінде сыртқы түрдің аз көрінетін ақауларына рұқсат етіледі, ал жабық бөліктерде және бөлшектерде бұлар саналмайды. Сыртқы материалдың сыртқы түрінің кең таралған ақаулары 1-ші сұрыпта рұқсат етілмейді, ал 2-ші сұрыпта егер олар материал тұтастығын бұзбаса жол беріледі. Іш киім, шұлық-ұйық және қолғап бұйымдарының ашық және жабық бөлігінде жіптің және иірімжіптің үзілуіне, толық боялмауына, іспектерге,  қатпарларға, кір және майлы дақтарға, ілгектің бекітілмеуіне, тесіктерге жол берілмейді.

3.1.Кесте. Сыртқы түр ақауларының нормалары

Бұйым сұрыбы Бір бұйымда немесе жинақ бөлігінде негізгі материалдың сыртқы түрінің жергілікті ақаулары саны

Кеудетартқы бұйымдар

74-152 см бойы

152 см биік бойы

Б ұ й ы мн ы ң б а р л ы қ а қ ау л а р: бұйым сұрыбын анықтауда есепке алынбайтын ақаулар; 1-ші сұрып бұйымдарға рұқсат етілетін ақаулар; 2-ші сұрып бұйымдарға олардың сызықтық өлшемдері мен санына белгілі бір шектеулермен рұқсат етілетін ақаулар; 1-ші сұрыпқа да, 2-ші сұрыпқа да жол берілмейтін ақаулар болып бөлінеді. Жол берілмейтін ақауларға: тұрпатта бұйымның отыруының бұзылуы; бұйым сыртының астармен дұрыс біріктірілмеуі; материал түсімен жіп түсінің сәйкес келмеуі; түк суреттерінің бірдей болмауы; жеке тігістерде жіптердің үзілуі және т.б. жатады. 1 - ші с ұ рып қ а рұқсат етілетін сыртқы түр ақауларының саны бұйым түріне байланысты. 1 - ш і сұр ы п т а ғы әр б ір бұ й ым ғ а 1 - ш і с ұ ры п қа рұқсат етілетін ауытқуларға, және қосымша екі атау бойынша өлшемдердің артуының 1-ші және 2-ші сұрыптар арасындағы айырмашылық айырмасына ауытқуы, бірақ 2 -ші сұрып мәніне тең емес шамаға ауытқуы рұқсат етіледі. 2-ші сұрыптағы әрбір бұйымға 2-ші сұрыпқа тән ауытқулар,  және қосымша үш атау бойынша өлшемдердің артуының 1-ші және 2-ші сұрыптар арасындағы айырмашылық айырмасына ауытқуы рұқсат етіледі. Бұйым сұрыбына ақаудың әсер етуін бағалауда киімнің барлық бөліктердің ашық және жабық бөлінуіне назар аударады. Жабық бөлшекке: алдыңғы бой бөліктері (қайырмамен жабылған); бөлшектермен қапталған бөліктер; төменгі жаға; қалтаның шілтерлі жиегі; астыңғы манжет және т.б. жатады. Бұйымның жабық бөлігі мен бөлшектерінде материалдың сыртқы түрінің ақауларын егер олар материал тұтастығын бұзбаса есептемейді. Астар бұйымның жабық бөлшегі болып есептеледі, бірақ оның тұтастығын бұзатын, кем тоқылған жолақтар, айқын көрінетін дақтар, яғни материалдың сыртқы ақауларына жол берілмейді. Ақаулар өлшемдері ең көп өлшемнен анықталады. 1-ші және 2- ші сұрыпқа рұқсат етілетін сыртқы түр ақауының саны 3.1 кестеде келтірілген. Ашық бөліктерінде сыртқы түрдің аз көрінетін ақауларына рұқсат етіледі, ал жабық бөліктерде және бөлшектерде бұлар саналмайды. Сыртқы материалдың сыртқы түрінің кең таралған ақаулары 1-ші сұрыпта рұқсат етілмейді, ал 2-ші сұрыпта егер олар материал тұтастығын бұзбаса жол беріледі. Іш киім, шұлық-ұйық және қолғап бұйымдарының ашық және жабық бөлігінде жіптің және иірімжіптің үзілуіне, толық боялмауына, іспектерге, қатпарларға, кір және майлы дақтарға, ілгектің бекітілмеуіне, тесіктерге жол берілмейді.

3.6.

Тігін және трикотаж бұйымды таңбалау үшін тауар затбелгісін, тауарлық белгі көрсетілген таспаны, белгі мен бақылау таспасын қолданады. Тауар затбелгісі көркем безендірілуі және белгілі бір өлшемі болуы керек. Затбелгіде келесі деректемелер көрсетілуі керек: дайындаушы-кәсіпорынның тауарлық белгісі, дайындаушы- кәсіпорын атауы мен мекен-жайы, бұйым атауы, стандарттың немесе бұйымға техникалық шарттардың белгілеуі,  бұйым артикулы, үлгі нөмірі, өлшемдер, шикізат құрамы, шыққан мерзімі (ай,  жыл).   Тауарлық  затбелгіде  қосымша  «бұйым  сұрыбы» және «ОТК бақылаушы нөмірі»: 1-ші сұрып бұйым үшін – тікбұрышты пішінді, ал 2-ші сұрыпқа – дөңгелек пішінді көрсетілген таңба болуы керек.

а

\»jf

Ең жоғарғы температура 95 °С. Механикалық әсерлер азайтылған. Бірте-бірте температураның төмендеуімен (судың суып қалу процесінде) шаю. Сығу әлсізденген

Ең жоғарғы температура 95 °С. Механикалық әсерлер азайтылған. Бірте-бірте температураның төмендеуімен (судың суып қалу процесінде) шаю. Сығу әлсізденген

Ең жоғарғы температура 40 °С. Механикалық әсерлер өте азайтылған. Шаю қарапайым. Қолмен сығуға болмайды.

Механикалық әсерлер азайтылған. Бірте-бірте температураның төмендеуімен (судың суып қалу процесінде) шаю. Сығу әлсіз

№7

Тек қолмен жуу керек.

Машинамен жууға болмайды. Максималды температура 40 °С. Абайлап қолдану керек.

\»jf

Ең жоғарғы температура 50 °С. Механикалық әсерлер азайтылған. Бірте-бірте температураның төмендеуімен (судың суып қалу процесінде) шаю.  Сығу әлсіз

Жууға болмайды. Ылғал күйде абайлап қолдану керек.

Тауарлық белгі көрсетілген таспада: дайындаушы-кәсіпорынның тауарлық белгісі, шикізат құрамы, бұйымды күту құралдары (3.5– 3.9-сурет) көрсету керек. Бұйымды күту құралдары жеке таспада көрсетілуі мүмкін.

Құрамында хлор бар затпен ағартуға рұқсат етілген. Ерітінді суық немесе қосылған

Нығыздайтын бетті максималды температурада үтіктеу (үтік табаны, төменгі пеш) 200 °С дейін

Нығыздайтын бетті максималды температурада үтіктеу (үтік табаны, төменгі пеш) 150 °С дейін

Нығыздайтын бетті максималды температурада үтіктеу (үтік табаны, төменгі пеш) 110 °С дейін Үтіктеу және булау сақтықты талап етеді.

Үтіктеуге болмайды. Булау мен өңдеуді бірге қолдануға болмайды.

Таңба бас киімдер мен сыртқы жейделерге жүргізіледі. Таңбаны бедерлеп жуылмайтын бояумен немесе басқа тәсілмен жүргізеді, ол анық, негізгі материал түсіне қарама-қарсы түсте және жууға, химиялық тазалауға төзімді болуы қажет.

Бақылау таспасына «өлшем» деректемесін жүргізеді.

Қосымша күтім қажет ететін бұйымдарға күту жөніндегі ескертпе қоса берілуі тиіс.

Барабанда кептіру мүмкін. Кептірудің әдеттегі процессі

Барабанда кептіру мүмкін.  Өте төмен температурада кептіру

Барабанда кептіруді қолдануға болмайды.

Ылғалдандырылған бұйым кептіру үшін тек ілінуі керек.

Ылғалдандырылған бұйым кептіру үшін тек жазық бетке жайылуы керек.

Құрғақ кептіруге арналған, оның ішінде Р символы үшін аталған еріткіштерді және  трихлорэтилен және трихлор қоса алғанда кез-келген

еріткіштермен құрғақ кептіру.

® Тетрахлорэтилен, монофтортрихлорпентан және F символына арналған еріткіштермен құрғақ тазалау. Әдеттегі тазалау процедурасы.

Р символы үшін көрсетілген барлық еріткіштермен құрғақ тазалау. Су қосуға және/немесе механикалық әсерлерді күшейтуге және/немесе тазалау және/немесе сығу кезінде температураны жоғарылатуға қатаң шектеу қою.  Өз-өзіне қызмет көрсету-тазалауға тыйым салынады.

© Трифтортрихлорэтан, уайт-спиритпен (температура дистилляциясы (айдау) 150 тан 210 °С дейін, тұтану нүктесі 38 ден 60 °С дейін) құрғақ тазалау. Шектеусіз әдеттегі тазалау

© F символы үшін көрсетілген барлық еріткіштермен құрғақ тазалау. Су қосуға қатал шектеу қою (су мөлшерінің көбеюі)және/немесе механикалық әсерлердің күшеюі және/немесе тазалау және/немесе сығу кезінде температураның жоғарылауы. Тазалау- өз-өзіне қызмет етуге тыйым салынған.

@ Құрғақ тазалауға тыйым салынады. Дақтарды еріткіштермен кетіруге тыйым салынады.

Челка

Ескертпе мәтіні тауар затбелгісінде, жеке парақта немесе жеке қаптамада басылуы мүмкін. Жинақты бұйымдарда егер олар әртүрлі арикулдардан дайындалған болса жинақтың әрбір бұйымы тауарлы затбелгімен таңбаланады. Егер жинақ комплектілері бір артикулды матадан дайындалған болса, онда тауарлық затбелгіні негізгі бұйымға (пиджакқа, кеудешеге) жапсырады. Бақылау таспасы мен тауарлық белгі көрсетілген таспаны жинақтың әрбір бұйымына жапсырады. Барлық материал түрінен жасалған бұйымдарға (бас киімдерден басқа) негізгі материалдың ауданы 60 см

бастап 100 см

дейін, бір жағы 5 см кем болмайтын қосалқы бөлігі салынуы керек. Үлкендер мен 3 жастан асқан балаларға арналған сырт киімдердің қосалқы түймесі немесе батырмасы, әрбір өлшемнен 1 данадан болуы керек. Қаптама бұйымның тауарлық түрін сақтауды қамтамасыз ету тиіс. Бұйымды қаптау үшін тұтынушылар ыдысын, тасымалдау ыдысын, мамандандырылған контейнерлерді қолданады. Үлгісі, өлшемі, бойы, мата артикулы, сұрыбы бірдей бұйымды қорапқа немесе будаға салады. Қорапқа, будаға және пакетке қаптау тұтынушылық болып табылады. Алыс қашықтыққа қаптау үшін тасымалдау ыдысын: қатты (жәшіктер, контейнерлер), жұмсақ    (теңдер)    және    жартылай    қатты    (қатырма жәшіктер)

пайдаланады. Мақта-мата кездемесінен басқа барлық материалдан дайындалған пальто, плащтар, костюмдер жақын қашықтыққа арнайы контейнермен ілулі күйде тасымалданады. Ерлер және балалар жейделері, әйелдер шұлықтары қатырма қағаз немесе тығыз қағаз салынған пакеттерге қапталып, сосын қораптар немесе қатырма будаға салынады. Киімді құрғақ жылытылатын бөлмеде 10°С төмен емес 30°С жоғары емес температурада, ауаның 50  –  70% салыстырмалы ылғалдығында сақтау керек. Сақтау кезінде ол күн сәулесінің тік түсуінен және атмосфералық әсерлерден қорғалуы керек. Трикотаж бұйымдарды полиэтилен, целлофан және қағаз пакеттерде (тұтынушы ыдысы), қатырма қораптарға (топтық қаптау) салып қаптайды.

4-тарау

Былғары шикізат

Тері

Ұсақ ш и к із а т қ а 10 кг дейін жас күйдегі бұзау, құлын, бота терілерін, сонымен қатар салмағынан тәуелсіз қой және ешкі терлерін жатқызады. Ұсақ шикізаттан аяқ киімнің үстіңгі бөлігі, киімдер, бас киімдерге арналған былғары, галантереялық және төсемдік былғарылар, жұмсақ былғарылар дайындалады. І р і ш и кі з ат қ а ірі қара мал, түйе, жылқы терісі тері және басқа да жануарлар терілері (шошқа, елік және теңіз жыртқышы терісінен басқа) салмағы 10 кг аса жас күйде, сонымен қатар массасына тәуелсіз есек пен қашыр терілері жатады. Ірі шикізаттан кез-келген қолданыстағы: аяқ киімнің үстіңгі бөлігіне, киімдерге, бас киімдерге,  күдеріге  арналған  былғары,  астарлық,   галантереялық,

ұлтандық, ұлтарақтық, қайыс-ер және техникалық былғарылар дайындалады. Шошқа шикізатына үй және жабайы шошқа терілері жатады; олардан аяқ киімнің үстіңгі бөлігіне, киімдерге, бас киімдерге, галантереялық, астарлық былғарылар, күдері, ұлтарақтық және қайыс-ер, сирек – жіппен және желіммен бекіту тәсілімен бекітілген ұлтандық былғарылар дайындалады.

а

б

4) передина- алды, 5) хаз - хаз

Т е ң і з жыр т қ ы шы т е р і сі н е морждардың, тюленьдердің, дельфиндер мен киттердің терілері жатады; оларды әр түрлі қолданыстағы терілер дайындауға пайдаланады. Б а л ы қ т а р т е р і с ін е н (нәлім, қырқаяқ, акулалар, сырғыма, тұқы, бекіре, арқан балық және басқа балықтар), бауырымен жорғалаушылар (жылан, кесіртке, қолтырауын), қос мекенділер (бақалар мен құрбақалар),  т ү й е қ ұ с  ж ә н е  б а с қ а  д а  қ ұ с т а р т е р і с і н е н аяқ киімнің үстіңгі бөлігіне, киімдерге арналған былғарылар, галантереялық былғарылар дайындайды. Көптеген аңдардың терілерінің қалыңдығына қарай үш қабаттан: эпидермис, дерма және теріасты май талшықтарынан тұрады. Ең бағалы орта қабат – былғары алатын дерма  болып  табылады.  Дерма құрылымы талшықты және коллагенді талшықтардан  тұрады. Ірі қара мал, шошқа, ешкі және қой терілері топографиялық бөліктерге бөледі:  тоқым, бұрауыш, етегі ( 4.1-сурет, а).

Топографиялық деп аң денесінің белгілі бір бөлігіне сәйкес келетін, әр текті құрылымымен, химиялық құрамымен және физика- механикалық қасиеттерімен ерекшеленетін терінің (немесе былғарының) бөлігін айтады.

Тоқым

Бұрауыш

Етектер

Жылқы терілері екі бөлікке бөледі: алды хаз (4.1-сурет, б).  Алды

Хаз

К о н с ер в і леу д і ң құ рғ а қ тұ з д ау т ә сі л і – ылғалды тұздау тәсілімен консервіленген теріні кептіру. К о н с ер в і леу д і ң құрғақ-нығыздау тәсілі – жас теріні далада көлеңкеде ілінген және жазылған күйде немесе арнайы кептіру камерасында 30°С жоғары температурада кептіру. Теріде ылғалды қатыру кезінде дайын былғары босаң және беріктіктен айрылады. Ал теріні сәулелендіру кезінде микроағзалар мен жәндіктер өледі және дайын былғарының физика-механикалық қасиеті жақсарады.

Табиғи былғарыны өндірудің технология негіздері.

Былғары өндірудегі барлық процесстер мен операциялар қолданысы және былғары сапасын қалыптастыру рөлі бойынша үш негізгі топқа бөлінеді: дайындық, илеу, өңдеу.

Дайындық процесстері мен операцияларды дерманы шаштан, эпидермистен және тері асты май қабатынан босату үшін, сонымен қатар дермадан

глобулалы нәруыздар ды , кератин және басқа нәруызға жатпайтын компоненттерді жою үшін жүргізеді. Олардың құрамына жібіту,

жүнсіздендіру, күлдеу, шелдеу, күлден тазарту, жұмсарту (жұмсақ былғарыны дайындау кезінде), пикелдеу (хромдық илеуге дайындау үшін) кіреді. Ж і б і ту – теріні жас күйіне максималды жақындату үшін сулау. Жібіту кезінде теріден консервіленетін заттар, кір, қан, суда еритін белоктар жойылады.

Ж ү н с і з д е н д і р у

К ү л д е н у – бұл теріні тері асты май қабатының нағыз терімен байланысын әлсіздендіру үшін, майлы заттарды сабындау, глобулярлы нәруыздарды жою үшін коллаген талшықтардың шоғырын ажырату үшін кальций гидроксид суспензиясымен сульфид натрий қосып өңдеу. Ш е л д е у – шелдеу машинасында тері асты май қабатын механикалық жою. Жүнсізделген және шелденген тері

шикі тері деп аталады. Содан кейін шикі теріні қосарлау мен қалыңдатуға, содан соң – күлден ажыратуға жібереді. Шикі теріні қосарлау (теріні) – қосарлайтын таспалы машинада екі, сирек үш қабат қалыңдыққа кесу. Жоғарғы қабат жоғарғы, немесе беттік кесік, төменгі – төменгі немесе былғарының төменгі жағындағы кесік деп аталады. Беттік кесіктен кез-келген қолданыстағы былғары, былғарының төменгі жағындағы кесіктен – астарлық кесік, аяқ-киім үстіне,  киімге,  галантереялық  бұйымдарға арналған  кесік-масаты,

сонымен қатар беті жасанды былғарылар дайындайды. Әдетте шикі тері мен былғарыны ауыр әрі қалың шикізаттан қосарлайды. Т е р ін і қ а л ы ң д а ту – теріні, шикі теріні немесе былғарыны негізгі типографиялық бөліктерге: қалың тері, бурауыш және етектер, хаз және алды, балық және етектерге бөлу. Қалыңдатуға топографиялық бөліктері қалыңдығы, тығыздығы, микроқұрылымы мен қолданысы бойынша қатты өзгешеленетін қысыр сиыр, тайынша терісі, бұқа, ірі жылқының, шошқаның және түйенің терісі ұсынылады. К ү л д е н т аз а р ту – нағыз теріден күлдеу және шикі терінің сілтілігін бейтарап жағдайға төмендету кезінде кальций қосылысын жою. Егер нағыз теріден кальций қосылысты жоймаса, былғары қатты, «салынды» және сынғыштық (былғарының бетін сыртқа бүктегендегі ұсақ және ірі жарықтар) пайда болуы мүмкін қатты бет болып шығады. Ж ұ м с ар ту – бұл күлден тазартылған шикі теріні ферменттермен нағыз теріні толық босаңдату, саңылауды және өткізгіштікті     арттыру     мақсатында     қысқа     уақыттық   өңдеу.

Байланыс: «коллаген-малма-коллаген»

а 4.2-сурет. Сабақтас коллаген молекулаларының малма бөлшектерімен тігу сызбасы (д): а

б

Пикелдеу

Былғарыны илеу

Коллаген

қайнату температурасының көтерілуі болып табылады. Мысалы, күлден тазартылған терінің қайнату температурасы 60–65°С, ал хромдық иленетін былғарының – 130°С құрайды. Коллагеннің сабақтас молекулаларының малма бөлшектерімен «қусырылу» сызбасы 4.2- суретте көрсетілген. Илеу нағыз тері қасиетін қайтымсыз өзгеріске әкеледі, ал шикі тері былғарыға айналады. Былғары шикі теріден қарағанда ылғалды аз сіңіреді, ылғалдау және кебу кезінде өзінің өлшемін аз өзгертеді; кептірген соң кеуектілігін сақтайды, құрғақ шикі тері секілді қатты болмайды. Көптеген органикалық және органикалыққа жатпайтын қосылыстар илегіш әрекетке ие. Сол және басқа илегіштерді, және олардың комбинациясын қолдануды илеу тәсілінің атауы анықтайды. Х р о м д ы қ и л е у – шикі теріні үш валентті хромның негізгі тұздарымен  илеу.  Хромдық  иленген  терілер  сұр  көкшіл  немесе

көкшіл-жасыл түсті, ылғалданған теріні қайнатудың температурасы ең жоғарғы (130°С дейін), кеуектілігі жоғары, бу және ауа өткізгіш, жұмсақ, берік және созылмалы. Илеудің хромдық тәсілімен аяқ- киім үстіне арналған, астарлар, киімдерге арналған былғарыларды, галантереялық   және   техникалық    былғарыларды    дайындайды. А л ю м и н и й л і к и л е у – шикі теріні алюминийдің негізгі тұздарының сулы ерітіндісімен илеу. Алюминийлік илеудің түсі ақ, қайнау температурасы төмен (72–75°С); өте жұмсақ және созылмалы. Алюминийлік илеуді лайкалық былғарыны  (лайка) әрлеу үшін қолданады.

, ит терілерінен тұзды, ұнды, жұмыртқа сарысын қолданып алюминийлік илеу (ашудас) жолымен дайындайды; қолғаптар, сирек – басқа былғары-галантереялық бұйымдар дайындау үшін қолданылады. Ц и р к о н д ы қ и л е у – шикі теріні цирконийдің илегіш қосылыстарының сулы ерітіндісімен илеу. Цирконийлік иленген терінің түсі ақ, тығыздығы жоғары, мыжылу мен қажалуға төзімді; былғарының қайнау температурасы 92–100°С . Т и т а н д ы и л е у – шикі теріні титанның илегіш қосылыстарының сулы ерітіндісімен илеу. Титанды иленген тері түсі ақ, тығыз, беті берік және иілімді. А л ь д е г и д т і и л е у – шикі теріні альдегидтердің сулы ерітіндісімен илеу. Формальдегид пен глутар альдегиді  практикалық қолданыс тапты. Формальдегидті иленген терінің қайнау температурасы 90°С, глутар альдегидпен иленген – 83°С құрайды. Глутар альдегидпен иленген терілер жұмсақ, жақсы толтырылған. Майлы илеу (немесе күдерілеу) шикі теріні ворвань тәрізді қанықпаған майларды сіңіріп, кейіннен олардың ауа оттегімен тотықтыру жолымен орындалады.

Ворвань

күдері деп аталады. Күдерінің қайнау температурасы төмен (70–72°С), кеуектілігі, жұмсақтығы мен созылмалығы жоғары Т а н н и д т і и л е у – қабық, ағаш, түп-тамыр, емен жапырағы, тал, самырсын, шырша, квебрахо, мимоза, талшын және басқа да өсімдіктер құрамында кездесетін өсімдік илегіш заттар (таннидтер) ерітіндісімен шикі теріні илеу. Таннидтерден әр түрлі: сапияннан (беті нәзік өте жеңіл және жұмсақ былғары) бастап аяқ киім табанына арналған өте қалың, тығыз, қатты және серпімді былғары илеуге болады. Өсімдік иленген былғарысының қайнау температурасы өте жоғары емес (80–90°С). Олардың түсі қызыл- қоңыр,   сондықтан   оларды   қызыл-емендік   деп   атайды.   Қазіргі

уақытта өсімдік илегіштерді хромды және синтетикалық илегіштермен үйлестіріліп күдері, былғары аяқ киімнің табанына арналған былғары, қайыс-ер және техникалық былғарыларды өңдеу үшін қолданады.

С и н т е т и к а л ы қ  и л е г і ш т е р е н  и л е у  (немесе синтанмен)

Ж и н а қ т а л ға н и л еу – шикі теріні бірнеше әр түрлі илегіштермен бір уақытта немесе белгілі бір ретпен илеу. Жинақталған илеудегі былғарыларда әр түрлі илегіштермен иленген былғарылар артықшылықтары үйлеседі. Аяқ киім табаны, күдеріге арналған былғарылар, қайыс-ер, техникалық былғарыларды аралас әдістермен илейді. Былғарыны илеп болған соң былғары коллагенмен толық байланысу үшін 12–24 сағат жатуы керек. Жатып болған соң былғарының қайнау температурасы 10°С өсуі мүмкін.

Аяқ киім табанына арналған былғарыны әрлеуді олардың тығыздығын, қаттылығын, суға төзімділігін, сыртқы түрін жақсарту мақсатында жүргізеді. Оның құрамына толтыру, майлау, ажырату, кептіру, жұқарту жатады. Т о л т ыру – былғарыға қалыңдығын, тығыздығын, қаттылығын, қажалуға, суға төзімділігін арттыру, кеуектілігін және кептіру кезінде аудан бойынша апшуды азайту үшін суда еритін синтетикалық полимерлерді енгізуді айтады. М а й л а у – бұл былғарыға икемділік, жұмсақтық беру үшін, тығыздығын, созылмалығын, иілімдігі мен суға төзімділігн арттыру үшін былғарыны майлы қоспамен немесе эмульсиямен өңдеу. Майлар балқытпасымен майлау эмульсиялыққа қарағанда былғарының суға төзімділігін арттырады. Аяқ киім табанына арналған былғарыны майлаған соң жуады, сығады және ажыратуға жібереді. А ж ы р а т у – Қатпарлар мен қыртыстарды жазу, әсіресе былғарының шеткері бөліктерінде. К е п т і р у – берілген мөлшерге дейін булау жолымен былғарыдан ылғалды жою. Ж ұ қ ар ту – суға төзімділігін, беріктігін арттыру, сыртқы түрін жақсарту үшін дөңгелекті домалатқышта былғарыны  тығыздау.

Аяқ киім үстіне арналған былғарыны әрлеу ді былғарыға жұмсақтық, икемділік, иілгіштік беру, сыртқы түрінің әдемілігін, суға төзімділігін арттыру мақсатында жүргізеді. Оның құрамына сүргілеу,   бейтараптандыру,   барабандық   бояу,   майлау, толтыру,

ажырату, кептіру, керу, малындырып бояу, нығыздау, мереяны кесу, көркем өрнектеу, қырнау кіреді.

Б е й т а р а п т а н д ы р у – былғарыны хромдық және басқа минералды илеуден кейін қалған қышқылдықты азайту үшін әлсіз сілті ерітіндісімен өңдеу. Бейтараптандырған соң былғары тегіс боялады, ал май эмульсиясы былғары қалыңдығына терең енеді. Б а р а б а н д ық б о яу – былғарыны айналып тұрған барабандағы бояу ерітіндісіне батыру арқылы бояу. Аяқ киім үстіне арналған былғарыны м а й л ау к е зі н д е аяқ киім табанына арналған былғарыдан қарағанда көбірек майлы заттар қосылады. Осындай «ағыл-тегіл» майлау нәтижесінде былғарының жұмсақтығы, созылмалығы, иілімдігі, көп бүктеуге және суға төзімділігі артады. Босаң терілер т о л т ыруғ а жіберіледі. Ол үшін полимерлердің сулы дисперсиялары, өсімдік илеуіштер немесе синтандар қолданылады. Былғарыны толтырып немесе майлап болған соң ағынды суға жуады, барабаннан шығарып кем дегенде 8 сағат кептіреді. Одан кейін а жы р а ту м е н к е п т іру г е жіберіледі. Аяқ киім үстіне арналған былғарыны апшымас үшін тек тартылған тиянақталған   күйде

кептіреді.        Бұл ретте созылымдық пен жұмсақтық төмендейді. К е р у – кепкен былғарыға жұмсақтық пен иілімдік беретін механикалық операция. М а л ы н д ы ры п б о яу – былғарының бет жағына сыртқы түрі әдемі болуы үшін, суға төзімділігін арттыру үшін, ластанудан  сақтау үшін, былғарыны және былғары бұйымдарды күтуді жеңілдету үшін бояу жағады. Н ы ғ ы з д а у – былғарыны тегіс ыстық тақтамен былғарының сыртқы түрін жақсарту үшін, жалтырақ беру үшін, былғарымен жанасуды берік ету үшін тығыздау. М е р е я н ы к е су – былғарының бет жағына нығыздап әр түрлі жануарлар терісінің мереясына ұқсатып суреттер салу.

Мерея

К ө рк е м өр н е к т еу – нығыздау жолымен былғарының бет жағына бедерлі суреттер салу.

, күдері) керуден соң қырнауға, яғни бетін немесе ет жағын абразивті материалдармен өңдеуге жіберіледі. Түкті бетке барқыт тәрізділік пен жылтырлықты беру үшін оны қыжым дөңгелекте өңдейді.  Мұндай өңдеуді былғарыны

Аяқ киім былғарыларының сұрыптамасы Қолданысы бойынша оларды екі топқа бөлуге болады: 1) аяқ киім табанына арналған былғары; 2) аяқ киім үстіне және астарына арналған былғары.

Аяқ киім табанына арналған былғары табандар, негізгі ұлтарақтар, сыздықтар, қатты сірілік, өкшелерін дайындау үшін қолданылады. Бұл – қалың, тығыз, қатты былғары, қажалуға, мыжылуға    өте    төзімді,    ылғал    сыйымдылығы     төмен,    табан

бекемдеуіш ін (бұрандалар, шегелер,  құлақтар)  тығыз ұстайды. Оларды ірі және шошқа шикізатынан илеудің аралас тәсілдерімен: хромөсімдікті (ХӨ), хромсинтанөсімдікті (ХСӨ), хромалюмоөсімдіксинтанды (ХАӨС), хромтинаноциркони- йсинтанды (ХТЦС), хромцирконийсинтанды (ХЦС), хромотитаносинтанды (ХТС), титаноцирконийсинтанды (ТЦС), титаносинтанды (ТС) және басқа тәсілдермен дайындайды. Былғарылар тобында аяқ киім табанына арналған былғарылар екі топқа бөлінеді: 1) бұрандалы, шегелі тәсілмен

бекемделген аяқ киім табанына арналған былғары ; 2) жіпті және желімдік тәсілмен бекемделген аяқ киім табанына арналған былғары. Бірінші типтегі былғарылар ірі қара мал және жылқы хазы терісінен дайындалады. Екінші типтегі былғарыларды дайындау үшін айтылған шикізат түрлерінен басқа шошқа және түйе терілері пайдаланады. Аяқ киім былғарыларының (аяқ киім үсті мен астарына арналған былғары) екінші тобын төрт ішкі топқа бөлуге болады: 1) аяқ киім үстіне арналған күдері; 2) аяқ киім үстіне арналған былғары (күдеріден басқа); 3) аяқ киімге арналған күдері; 4) аяқ киім астарына арналған былғары.

Аяқ киім үстіне арналған күдері қолданылған шикізаттың түріне байланысты қысыр сиыр, жылқы және шошқа күдерісі деп бөлінеді.

Қысыр сиыр күдерісін ірі қара мал терісінен (қысыр сиыр және тайынша терісі) дайындайды. Жылқы және шошқа күдерісімен салыстырғанда ол ауданының үлкендігі, тығыздығы ең жоғары, берік, тозуға төзімді, су өткізгіштігі өте төмен деген сияқты өте бағалы қасиеттерге ие.

дайындалады. Ол қысыр сиыр терісіне қарағанда өте тығыз емес, өте берік емес және тозуға өте төзімді емес, өте созылымды және су өткізгіш.

Шошқа күдерісі шошқа терісінен жасалады, оның қылтаннан бастап аралық саңылаулары (тесіктері) бар, беріктігі төмен, су өткізгіштігі елеулі. Одан етіктер қоныштарын, батеңке жіліншігін немесе сандалдың үстіңгі бөлігін дайындайды. Күдеріні илеудің аралас тәсілдерін қолданып илейді: ХӨС, ХС, ХЦС, ТЦС және т.б. Әрлеу тәсілдері бойынша күдері табиғи, жасанды бетпен және ет жағының әрлеуімен (түкті күдері) дайындалады.

стандартты нүктедегі қалыңдығы 1,5 мм бастап 1,8 мм қоса алғанда), орташа (1,8 мм жоғары 2,2 мм дейін) және қалың (2,2 мм жоғары 3,0 мм дейін) деп бөлінеді.

Сандал күдерісі қалыңдығы  төмен  (1,2–1,5  мм)  шығарылады. Д а й ы н д а л ат ы н а я қ ки і м түр і не қ а р а й күдері аяқ киімдік, сандалдық болып бөлінеді. Олар тек қолданысы бойынша ғана емес, қасиеттері бойынша да өзгешеленеді.

Аяқ киімдік күдері ауыр өндірістік немесе әскери аяқ киімге (етік, қысқа етік, бәтеңке) арналған. Бұл қалың жұмсақ ағыл-тегіл майланған (аяқ киім күдерісінің құрамында 22–28% май), толтырылған және гидрофобизацияланған болғандықтан су өткізбейтін былғары. Сандал күдерісінен сандалдың: жаздық, негізгі ұлтарағы, қатты ұлтан мен төсемі жоқ жеңіл аяқ киімнің үстіңгі бөлігі дайындалады. Сандал күдерісінің аяқ киім күдерісіне қарағанда құрамында май аз (7–15%), өте қатты және серпімді.

Аяқ киім үстіне арналған былғары (күдері мен жұмсақ теріден басқа). Қазіргі уақытта оларды илеудің тек хромдық, алюмохромдық, титанохромдық тәсілмен ғана емес, бесхромдық тәсілмен (титаноцирконий, алюмотитаноцирконий және т.б.) де дайындайды. Бұл ішкі топтың былғарылары күнделікті, үлгілік, спорттық, жеңіл, үй және ортопедиялық аяқ киімдердің үстіңгі бөлігіне арналған. Олардың күдеріден сыртқы түрінің әдемілігімен, өте қалың және тығыз еместігімен, өте кеуектігімен, жұмсақтығымен, созымдылығымен және өткізгіштігімен (газ, бу, және су үшін) ерекшеленеді. Олардың қалыңдығы 0,5 бастап 2,8 мм дейін дайындалады; қалыңдығы 2,2 мм жоғары былғары өте қалың былғары деп аталады; қалыңдығы 1,6 мм жоғары былғары төсемсіз аяқ киімдер үшін дайындалады.

табиғи бетімен, асылдандырылған (жасанды бетпен), түкті (масаты, кесік-масаты, өңі қашалған былғары) дайындайды.

етті жағынан алынған кесіктен алады, оның беттік жағы болмайды, оны екі жағынан қырнауға болады.

Өңі қашалған былғары беттік жағынан қырнайды. Масатыға қарағанда өңі қашалған былғарыда  түгі  қысқа, мұқият қарағанда ғана көрінеді.

тегіс, кесінді және көркем өрнекпен деп бөлінеді. Былғарыны жабындылы бояу үшін казеин, акрил, нитроцеллюлозды және полиуретан жабындыны қолданады. Казеин жабындылы былғарының гигиеналық қасиеті өте жақсы, ал нитроцеллюлозды және полиуретан жабындылы былғарының гигиеналық қасиеті өте төмен. Казеин жабынды сабынды-содалы ерітінді әсеріне, нитроцеллюлозды – органикалық ерітінділер әсерлеріне, ал акрил – жоғары және төмен (-5°С төмен) температураға төзімсіз. Полиуретан жабынды табиғи және жасанды беттік жағы бар былғарыны, сонымен қатар лакты былғарыны әрлеу үшін қолданылады. Аяқ киім үстіне арналған былғарыны күдері немесе астарлық былғарыға қарағанда өте мұқият әрлеу керек. Оларды анилинді немесе жартылай анилинді , «Антик», «Флорантин» және т.б. әрлеумен шығарады.

Анилинді әрлеу де былғарының тұтас бетін біркелкі бояйтын, кейіннен мерея жақсы көрінетін жұқа түссіз мөлдір жабынды үлдірді бетке сала отырып органикалық немесе басқа бояулармен барабанды боялады.

Жартылай анилинді әрлеу анилинді әрлеумен бірге беттік ақауларды жою және былғарыға тұтас бояу біркелкі болу үшін дақталған   жабынды   жүргізу   мақсатында   бетті   жеңіл   қырнау.

Аяқ киім үстіне арналған былғарыны ірі қара мал терісінен дайындайды. Оған жарғақ, бұзау былғарысы, тана былғарысы, өгіз былғарысы, қысыр сиыр былғарысы, тайынша былғарысы, бұқа былғарысы жатады. Жарғақ, бұзау былғарысы бұзаулар терісінен, тана былғарысы – жас таналар және өгіздер терісінен, өгіз былғарысы – өгіз терісінен, қысыр сиыр былғарысы – сиырлар мен баспақ терісінен, тайынша былғарысы мен бұқа былғарысын – бұқалар терісінен дайындайды.

Жарғақ ең бағалы былғары. Бұл былғарыны  сүт  еметін  бұзау  терісінен  алады.    Оның  беті  нәзік,

мен бетінде сызықтары болуы мүмкін. Жануар өскен сайын былғары көлемі де үлкейеді, бетінің тегістігі төмендейді, мерея үлкен және ірі бола бастайды,  тірі кезінде шыққан ақаулар саны көбейеді.

Ауданы 60 дм

кем былғарыны шевроға, ал артық болса ешкі былғарысына жатқызады. Олардың мереясы балық қабыршағы секілді әдемі. Бұл жұқа, жұмсақ, созылымды және жеткілікті берік, бірақ жарғаққа  қарағанда өте тығыз емес және тозуға төзімсіз былғары. Ешкі былғарысының шевродан айырмашылығы қатты, мереясы ірі  әрі өте әдемі емес. Шевро мен ешкі былғарысын табиғи беттік жақпен, анилинді және жартылай анилинді әрлеумен шығарады.

Бұл жұқа, өте босаң, жұмсақ,  созылымды және берік емес, кеуектілігі, өткізгіштігі жоғары, қажалуға төзімсіз былғары. Шеврет мереясы бойынша шевроға жақын. Ол беріктігі мен пішінге төзімділігі төмен болғандықтан шевретті жеңіл, үйге арналған және жаздық аяқ киім үстіне қолданады. Аяқ киім үстіне арналған шошқа былғарысы ұсақ және орташа шошқа терісінен дайындалады. Басқа теріден айырмашылығы олар қатты және сипағанда құрғақ, беті біркелкі емес, ірі, қатпарлы, қылтаннан аралық саңылаулары бар, соның әсерінен өткізгіштігі жоғары. Оларды табиғи және жасанды бетпен, тегіс және көркем өрнекпен шығарады. Шошқа масатысы мен кесік-масаты дайындалады. Шошқа былғарысын күнделікті, спорттық және үйге арналған аяқ киімдердің үстіне қолданады.

Құлындар терісінен ауданы 70 дм

құлын былғарысын дайындайды; беріктігі мен тозуға төзімділігі жағынан олар жарғақ, бұзау былғарысына жол береді, олардың мереясы ешкі мереясына ұқсас.  Үлкен жылқылар

дайындайды. Тығыздығы, беріктігі мен тозуға төзімділігі жағынан олар қысыр сиыр, өгіз, бұқа былғарысына жол береді, өзіне тән жылқы арбамен және ер тоқыммен жүргенде туындайтын ақаулары (қажалу, қайқылану, сызаттану, шорлану) бар. Құлын былғарысы мен жылқы былғарысын күнделікті, үйге киетін аяқ киім үстіне қолданады. Басқа шикізаттардан (түйе, теңіз жыртқышы, ит, балық, бауырымен жорғалаушылар) жасалған аяқ киім үстіне арналған былғарылар аз мөлшерде дайындалады. Аяқ киімге арналған жұмсақ теріні елік (ең жоғары сапалы жұмсақ былғары), жарғақ және ешкі былғарысынан майлы және формальдегидтімайлы  илеу  тәсілімен  дайындайды.    Оның  беттік

қабаты болмайды, өйткені оны илеу алдында алып тастайды. Жұмсақ теріні беттік жағынан да (елік жұмсақ терісі) етті жағынан да қырнайды; оның түгі қалың, қысқа жылтыр. Бұл өте жұқа (0,7 бастап 1,5 мм дейін), ең жұмсақ, кеуекті және созылымды былғары, ауа және бу өткізгіштігі жоғары, беріктігі бойынша жұмсақ тері жарғақ пен шевроға жол береді. Суға тигенде ол 400% ылғалды сіңіреді, қатты ісінеді және су өткізбейтін болады, ал кептірген соң жұмсақ, толтырылған және шүберектен жасалмаған болып қалады. Жұмсақ былғары табиғи (ашық-сары түсті) дайындалады немесе оны басым қара түске бояйды. Аяқ киім астарына арналған былғарыны (астарлық былғары) минералды (хромды, алюмохромды, титанхромды) және хромсинтанды тәсілдермен иленген ірі қара мал терісінен (жарғақ, бұзау былғарысы, тана былғарысы, өгіз былғарысы, қысыр сиыр былғарысы, тайынша былғарысы, бұқа астарлық былғарысы); шошқа терісінен (шошқа астарлық былғарылар), ешкі терісінен (шошқа астарлық былғарылар), ешкі терісінен (астарлық ешкі былғарысы), қой терісінен (қой былғарысы) және етті жақтың кесігінен (астарлық кесік) дайындайды. Астарлық былғарыны әрлеу үшін жұқа, босаң, ақауы көп, аяқ киім үстіне арналған былғары дайындау мақсатына аз жарамды шикізатты қолданады. Бұл жұқа (0,6–1,5 мм) жұмсақ былғары, беріктігі жағынан ұқсас шикізаттан жасалған аяқ киім үстіне арналған былғарылардан қалады. Астарлық былғарыны табиғи, жасанды бетпен, және етті жағы әрленіп, тегіс және кесінді, табиғи (илеу кезіндегі бояу), ашық реңделген (ағартылған), барабанды немесе жабынды боялып, жартылай анилинді, сирек анилинді әрлеумен дайындалады.

топқа аяқ киім табанына (табан, ұлтан, өкше, нәлі, флик, сыздығы ) арналған материалдар жатады. Екінші топқа аяқ киім үстіне және астарға арналған жұмсақ аяқ киім материалдары кіреді. Үшінші топқа аяқ киімнің қатты ішкі және аралық бөлшектеріне (негізгі ұлтарағы, қысқа ұлтарағы, қатты сірісі, ұшы, табанортасы, платформасы, төсеніші, астар аралығы) арналған материалдар енеді.

Р е з е ң к е – бұл каучукты вулканизациялау өнімі. Резеңкенің оынң қасиетін анықтайтын негізгі құрамдас бөлігі, негізінен синтетикалық, сирек – табиғи каучук болып табылады.

Аяқ  киім  табаны  үшін  құрамымен,  құрылымымен,  қасиетімен

көбінесе пішінделген бөлшектер түрінде (табандар, жапсырмалар, өкшелер, нәлдер, өкшемен бірге табандар), қалыпталған бөлшектер дайындау үшін сирек пластина түрінде дайындалады. Қолданысына сәйкес резеңкелердің келесі маркалары дайындалады: А және АШ – шегемен бекемделген табандар үшін; Б және БШ – жіппен бекемделген табандар үшін; В және ВШ – желіммен бекемделген табандар үшін; Г және ГШ – нәлдер үшін; Д – өкшелер үшін. Қарапайым кеуек емес резеңкеден жасалған табандар қажалуға өте төзімді (табиғи былғарыға қарағанда 2-3 есе жоғары ), көп бүгілуге серпімділігі жоғары; бірақ олар «суық», ауыр және суыққа төзімсіз (төмен температурада табанның бүгілетін бөлігінде тез сызат пайда болады). Оларды өндірістік, спорттық, және әскерилер аяқ киімін дайындауға пайдаланады. Резеңке жапсырмаларды күнделікті аяқ киімдерде былғары табанының шұлық-табан бөлігін алдын алу үшін пайдаланады.

Қарапайым кеуек резеңкелер кеуек еместерден қарағанда жеңілдігімен, жоғары амортизациялық және жылу өткізгіштік қасиетімен сипатталады; оларды қалыпталған бөлшектер немесе пішінделген табандар немесе өкшемен бірге табандар түрінде дайындайды. Кеуек резеңкелер көктем-күздік, қыстық және жаздық қолданыстағы, сонымен қатар үйге арналған аяқ киімдер табандарын дайындауға қолданылады; Б және БШ маркалы –  жіппен бекемделген табандар үшін; В, ВШ және ИШ маркалы – желімдеп бекемделген табандар үшін.

Былғары тәріздес резеңкелер біріншіден, дайын аяқ киімде табанының сыртқы түрі былғарыға қатты ұқсағандықтан, екіншіден, былғары тәріздес резеңкелер табиғи былғары сияқты өте созылымды, иілімді және қалыптасқыш (қалыптау қабілеті) болғандықтан осындай атау алған. Былғары тәріздес резеңкелер қарапайым резеңкеден созылғанда өте беріктігімен, қаттылығымен, көп бүгілуге төзімділігімен ерекшеленеді. Былғары тәріздес резеңке табандар, өкшелер мен нәлдер көктем-күздік және жаздық қолданыстағы, сонымен қатар үлгілік аяқ кимдерде қолданылады.

Ашық резеңке

Стиронип

жоғары.

), ашық, жарық түстерге жеңіл боялады. Спорттық,  жаздық және үйге арналған аяқ киімдердің табаны желімдеу тәсілімен бекемделген қалыпталған және пішінделген түрде дайындалады. Т е р м о и і л і м д і п л а с т т а р (ТИП) термопластикалық және иілімді блоктардың белгілі бір кезегінен тұратын және термопласттардың термопластикалық қасиеттері мен каучуктердің иілімділігін үйлестіретін сополимер блоктарын білдіреді. Олардан кеуекті қалыпталған табандар өкшесімен бірге қысыммен құю тәсілімен дайындалады. ТИП дайындалған табандар желімдеу және құю тәсілімен бекемделген көктем-күздік және қыстық қолданыстағы күнделікті, үлгілік, спорттық және әскери аяқ киімдерге қолданылады. Полиуретаннан (ПУ) кеуекті, сирек кеуекті емес құрылымды табандар мен қысыммен құю тәсілімен нәлдерді  дайындайды.  Кеуек емес ПУ табан шабата, өндірістік және арнайы аяқ- киімдерде; кеуек – көктем-күздік және жаздық қолданыстағы үлгілік, күнделікті және спорттық аяқ киімдерге қолданылады. Полиуретан табандар кейін үстіңгі жағын дайындауға желімделетін дайын қалыпталған бөлшектер түрінде шығарылады; немесе табанды қалыптау және оны аяқ киім үстіне бекемдеу бір нығыздағыш-қалыпта жүргізіледі. Табанды бұлай желімдеу тәсілі құю тәсілі деп аталады. Табанды желімдеудің құю тәсілінің бір түрі сұйық қалыптау тәсілі, бір нығыздағыш-қалыпта ПУ синтезі, өкшемен бірге табанды қалыптау және оларды аяқ киім үстіне бекемдеу жүреді По л и в и н и л х л о р и д т е н (ПВХ) табандар мен сәндік сыздықтар дайындалады. ПВХ кеуек емес құрылымды табандар қажалуға өте төзімді, агрессивті орта әсерлеріне төзімді, бірақ суыққа төзімсіз және тығыздығы жоғары (1,2–1,5 г/см

). Осы кемшіліктердің себебінен оларды көктем-күздік қолданыстағы күнделікті аяқ киімдерге және өндірістік аяқ киімдерге  пайдаланады. Кеуек ПВХ табандар тығыздығы екі есе төмен (0,8– 0,9 г/см

), оларды жаздық және үйге арналған аяқ киімдерге қолданады. Полиамид, полиэтилен, полистирол, полипропилен және басқа термопластикалық полимерлерден қысыммен құю  тәсілімен өкшелер мен нәлдер дайындайды. Полиамид өкшелердің механикалық беріктігі жоғары, жақсы боялады, оларды былғарымен немесе матамен тартуға болады.

Полиэтилен өкшелер – жеңіл, сыртқы түрі әдемі, әрлеуді қажет етпейді, бірақ қаттылығы жетіспегендіктен оларды жиі былғарымен тартады. Полипропилен өкшелерді бояйды.

Екінші топқа аяқ киім үстіне арналған жасанды және синтетикалық былғарылар, астарлық материалдар кіреді. Ж а с а н д ы б ы л ғ а р ы ( Ж Б ) жұмсақ, жұқа былғары тәріздес табиғи былғарыға ұқсас және ауыстыратын материал. Аяқ киім үстіне арналған былғарыны негізбен, сирек – негізсіз дайындайды. Негіз беріктік, аршылуға және тесілуге төзімділік, созылымдық  және жасанды былғарының механикалық қасиеттерін қамтамасыз етеді. ЖБ мата, тоқылмаған, трикотаж және аралас негізде (талшықты негізде, жұқа қатырмаланған нығайтқыш матамен,; мата негізде, паралонмен немесе жасанды мамықпен қатырмаланған) дайындалады. Полимер        жабынды        түріне        қарай        жасанды        былғарыны

дайындайды.

Күдері аяқ киім үстіне арналған жасанды былғарыға аяқ киімдік керзі, шарголин және юфтин жатады. Аяқ киімдік керзіні мақта  мата негізінде (үш қабатты керзі), латекстермен (синтетикалық каучуктардың сулы дисперсиясымен) сіңірілген, каучук ысытылған беттік жабындымен дайындайды. Шарголин үш қабатты керзі негізінде, ал юфтин – ПВХ жабындылы шұғамен дайындалады. Оның бәрі күдері етіктер, қысқа етіктер және бәтеңкелер  қонышына арналған. Хромды аяқ киім үстіне арналған жасанды былғары  сұрыптамасы елеулі кең. Оларды мата, тоқылмаған, трикотаж және аралас негізде, каучукпен, поливинилхлоридті немесе аралас жабындымен дайындайды. Полимер жабынды кеуек емес (монолитті), кеуек немесе кеуек монолитті құрылымды болуы мүмкін. Оларды жаздық ашық, көктем-күздік және қыстық жылытылған аяқ киім үстіне қолданады. Жасанды былғарылар табиғи былғарымен толық бәсекелес бола алмайды. Олардан жасанды былғарылар  гигиеналық  қасиеттері, көп бүктелуге төзімділігі, қалыптауға қабілеттілігі жағынан қалады. С и н т е т и к ал ы қ б ы л ға р ы (СБ) беттік жазықтығы бойынша табиғи былғарыны еске салады, ал физика-механикалық және гигиеналық қасиеттері бойынша оларға жақын. СБ өзара байланысты  (немесе  баяндалатын)  кеуек  жүйені  құрады,  ол жүйе

олардың гигиеналық қасиеттерін жасанды былғарыға қарағанда жақсартып табиғи былғарыға жақындатады. Құрылымы бойынша оларды үш-екі және бір қабатты деп бөледі. Үш қабатты СБ төменгі қабат – тоқылмаған негізден, орта қабат – жұқа арматураланған матадан және жоғарғы – ПУ жабындыдан тұрады. Екі қабатты СБ негізден (тоқылмаған, мата, трикотаж) және ПУ жабындыдан тұрады. Бір қабатты СБ негізсіз полиуретан үлдірлер, немесе ПУ сіңірілген және беттік жабындысыз тоқылмаған негіздер  жатады. СБ ерлер, әйелдер, ұлдар, қыздар және мектепке арналған аяқ киімдер, күнделікті, үлгілік және спорттық, жаздық, көктем-күздік және қыстық жылытылған аяқ киімдер дайындауға арналған. А с т а р л ы қ м а т е р и а л да р аяқ киім үстіне арналған материалға қарағанда қажалуға төзімділігі өте жоғары және теріге төзімді, су сіңіргіш, бу өткізгіш және ылғал бергіш, жақсы жылусақтағыш қасиеті болуы қажет; олар шұлық-ұйық бұйымдары мен табан терісін боямауы керек. Астарлық а мидэластоисбылғары-Т тик– саржа негіздегі полиамидтікаучук кеуек жабындымен дайындалады, жаздық аяқ киім астарын дайындау үшін қолданылады. Аяқ киім астарының амидоисбылғары-НТ аяқ киім өндірісінде кең қолданылады, барлық отандық астарлық жасанды материалдар ішінде гигиеналық қасиеттерінің көрсеткіштері өте жоғары болып табылады. Аяқ киім астарының винилисбылғарысы ПВХ жабындылы мақта мата кездеме негізінде немесе ПВХ жабындылы ерітінділермен немесе полимер дисперсияларымен сіңірілген тоқылмаған ине тесімді негізде; физика-механикалық және гигиеналық қасиеттері қанағаттанарлық болып дайындалады. Винилисбылғарысы-ТР кеуек, паралонмен қосарланып дайындалады, жаздық және көктем-күздік қолданыстағы белсенді демалысқа арналған аяқ киімнің салмалы ұлтарағына қолданылады. Материалдардың үшінші тобына аяқ киім қатырмасы мен термопластикалық материалдар жатады. Аяқ киім қатырмасы смоламен немесе поливинилацетатты эмульсия, синтетикалық және табиғи каучук латекстерімен желімделген өсімдік, былғары, синтетикалық талшықтардан тұратын талшықты материал. Бұл материалдар негізгі және  салмалы ұлтарақтар, қысқа ұлтарақтар, қатты сірілік, төсемдер, табанорта, платформалар үшін дайындалады. Т е р м о п л а с т и к а л ы қ  м а т е р и а л д а р д ы  мұрындық, сірілік пен астар арасына қолданады. Бұл ретте қатты сіріліктерді және мұрындықтарды қалыптау аяқ киім үстін қалыпта қалыптау есебінен жүреді. Оларды мата, тоқылмаған негізде бір-немесе екі жақты полимерлі жабындымен және негізсіз полимерлі үлдір, қорытпа  немесе  аяқ  киім  бөлшегіне  салынатын  полимер қоспасы

түрінде дайындайды.

Аяқ киім

Аяқ киімнің үстіңгі бөлігін дайындау

Етіктер

Қысқа етіктер

Бәтеңке

толарсақты жабатын және балтыр жартысына дейін жететін қонышты етіктің негізгі түрі.

Қысқа бәтеңке

Туфли

Етіктер, қысқа етіктер, ашық туфли, жаздық туфли, сандалеттер, пантолеттер, шәркейлер, мокасин, сандалдар аяқ киімдердің негізгі түрлеріне жатады. Е т і к т ер ме н қ ы с қ а е т і к т е р қоныш ұзындығы бойынша етіктер мен қысқа қонышты етіктерге сәйкес келеді және олардың бір түрі болып табылады. Олардан әр түрлі әшекейлер мен  әрлеудің, ілгекті-сыдырманың, баудың, тоғаның  және  т.с. болуымен ерекшеленеді, оларды жұқа шұлық-ұйық бұйымдарымен киеді, төмен, орташа, жоғары және өте жоғары өкшелермен, ал қыстығы – жылытқышпен дайындалады.

А ш ы қ т у ф л и – үстінде ашық ұйық және/немесе табанорта, және/немесе өкше бөлігі бар туфлидің бір түрі. Жаздық ту ф л и – құрылымы мен қолданылатын материалдар бойынша жазда киюге арналған аяқ киім, олардың ұйық және/немесе өкше, және/немесе табанорта бөлігі оларды жиі астарсыз немесе жеке бөлшектермен астарлы дайындалады, туфли түрі, сыртқы бөлікте тесік перфорация, ірі тесіктер немесе табан жақсы желдетіліп тұру үшін жеке белдікшеден тұрады. Белдікшесі бар туфли – сырты  белдікшелерден тұратын туфли. С а н д а л е т т е р – биіктігі қысқа бәтеңкеге сәйкес келетін, бірақ пішіні мен өлшемі бойынша әр түрлі перфорациялық саңылауы бар жаздық аяқ киім. Па н т о л е т т е р – сырты тек жұлықтан тұратын табанның сырт жағын жабатын туфли түрі. Ө к ш е с і з а я қ к и і м – өңірлік немесе тігісті-желімдеу тәсілі арқылы бекемделген (көбінесе жаздық туфли немесе  қысқа бәтеңке) Ш ә р к е й – аяқ киім үсті бөлшектер жинағының жұлықтар аяқ киім үстінің сыртқы бөлігімен құрылымдық бірігуін білдіретін, табанда бекітуге арналған құралы жоқ, қалыңдығы 5 мм аспайтын немесе нәлсіз туфлилер түрі. М о к а с и н д е р – аяқ киім үсті бөлшектер жинағының ұлтарақпен (немесе ұлтарақтың шұлық-табан бөлігімен) құрылымдық бірігуін білдіретін және сопақ ендірме түріндегі жұлығы бар аяқ киім (көбінесе туфли немесе қысқа бәтеңке түрі). С а н д а л – астарсыз және негізгі ұлтарақсыз дайындалған, ұштары жұмсақ, табаны сандалды тәсілмен бекемделген аяқ киім. (көбінесе туфли немесе қысқа бәтеңке түрі) Аяқ киім бөлшектері. Табанның, қоныштың және мықынның сол немесе өзге де бөліктерінің орындайтын функциялары мен қорғанысына қарай оларды аяқ киім үстінің бөлшектері және табанның бөлшектері деп бөледі. Үстінің бөлшектері табанның, қоныштың және мықынның сырт және бүйір жақтарын жабады және аяқ киімнің эстетикалық қасиеттерін анықтайды. Табан бөлшектері табан іздері астында (

Аяқ киімде орналасуы бойынша сыртқы, ішкі және аралық бөлшектер деп бөлінеді. Сыртқы бөлшектер сыртта, ішкі бөлшектер

4.3-сурет. Бәтеңке бөлшектері: а

б

Туфли

Ұшы Ұшы

үстінің сыртқы

Бекітпе

Футор

Ілмекші

Ұлтан Қаптама Сыздық Өкше Нәлі

Платформа Төсем Түптөсем Жиектеу Аралық төсем

етіктер,

Аяқ киімдерді кию процессінде тозу дәрежесі бойынша жауапты және жауаптылығы аздау бөлшектер деп бөледі. Үстінің жауапты бөлшектеріне ұшы, жұлығы, алды, артқы сыртқы белдікше, аяқ киім табаны – ұлтан, сыртқы шолақ ұлтан, төсемше, негізгі ұлтарақ, сыздық, өкше, нәл кіреді. Жауапты бөлшектер қарқынды тозуға ұшырайды, сондықтан оларды өте берік, қалың және тығыз материалдан пішілген. Бөлшектердің саны, пішіні, өлшемі және өзара орналасуы, өзара байланысу тәсілдері әр түрлі болуы мүмкін және түріне, құрылымына, аяқ киім қолданысына байланысты.

Алды

Қоныш

Ұшы

Жұлық

Берцы

Сірілік

Тілше

Тігіс жабындысы – қоныштың немесе берцы артқы жиектері арасында орналасқан материал жолағы түріндегі, тігістердің беріктігі мен суға төзімділігін арттыруға арналған аяқ киім үстінің сыртқы бөлігі.

Бекітпе

Астар

Ұлтарақ

Футор

Артқы ішкі белдікше

Штаферка

Баутесік асты

Ілмекші асты ілгектердің берцыға берік бекітілуін арттыруға арналған  аяқ киім үстінің ішкі бөлшегі.

Қатты сірілік – аяқ киімнің өкше бөлігінде оның пішінін сақтау үшін орналасқан  аяқ киім үстінің аралық бөлшегі.

Қатты ұшы

Астар аралық

Баутесік арасы – баутесіктерді үстінің бөлшектеріне бекіту беріктігін арттыруға арналған аяқ киім үстінің аралық бөлшегі.

табанның ұзақ қызмет етуі үшін пішіні мен өлшемі бойынша табанның шұлық-табан бөлігіне сәйкес келетін аяқ киім табанының сыртқы (немесе аралық) бөлшегі.

Қондырма

Көтеруші сыздық – сыздықты тәсілмен және «Парко» бекемделетін аяқ киімдерде табаны немесе түптөсемдерін бекітетін (жапсыра тігетін) аяқ киім табанының сыртқы бөлшегі.

Жапсырма сыздық – жіптік тігіс беріктігін арттыратын, табанды аяқ киім үсті бөлшектерінің жинағымен бекітетін, доппельді және сандал тәсілдерімен бекемделген аяқ киімдердің сыртқы түрін жақсартатын аяқ киім табанының сыртқы бөлшегі.

Сәндік сыздық

Өкше

Нәлі

Салмалы ұлтарақ

Қысқа ұлтарақ – пішіні мен өлшемі бойынша  негізгі ұлтарақтың (немесе аяқ киім ішіндегі іздің) өкше-табанорта бөлігіне сәйкес келетін аяқ киім табанының ішкі бөлігі.

Өкшелік – пішіні мен өлшемі бойынша негізгі ұлтарақтың (немесе аяқ киім ішіндегі іздің) өкше бөлігіне сәйкес келетін және салмалы ұлтарақ қызметін атқаратын аяқ киім табанының ішкі бөлігі.

Табанорта

Платформа

Төсем

Түптөсем

Жиектеу

Аралық төсем – таға пішіндес, жинақталған өкшенің жоғарғы флик шетіне өкшенің табанға тығыз жабысып тұруы үшін  бекітілген аяқ киім табанының аралық бөлшегі.

Былғары аяқ киімді өндірудің негіздері

Аяқ киім өндірудің барлық операцияларын алты топқа біріктіруге болады: 1) аяқ киім материалының пішілуі; 2) аяқ киім бөлшектерін   бекіту   алдында   алдын-ала   өңдеу;   3)  бөлшектерді

құрастыру; 4) бөлшектерді қалыптау; 5) аяқ киім табанын бекіту; 6) аяқ киімді қорытынды әрлеу.

Аяқ киім материалдарын пішу.

Пішу алдында аяқ киім материалдарының сұрыбы мен пішін өзгерту-беріктік қасиеттерінің нормативті құжаттар талаптарына сәйкестігін тексереді. Табиғи былғарыны бөлшектеп әрқайсысын жекелеп пішеді. Бұл ақаудың барлығымен (түрі, өлшемі және былғарыда орналасу орны әр түрлі). және көлденең және бойлық бағыттарда былғары қасиетінің әр тектілігіне байланысты. Жауапты бөлшектер (жұлық, тұмсығы, алды, табаны, негізгі ұлтарақ пен басқалар) қалың теріден пішіледі, жауаптылығы аздау бөлшектер – етек пен жағадан жасалады. Жасанды және синтетикалық былғары, тоқыма және трикотаж материалдар үшін көп қабатты пішу қолданылады. Сыртқы бөлшектердің үлестік бағыты ең аз созымдылық бағытына (былғарыда – бойлық бағытта , негізде – мата негіздегі маталар мен жасанды былғарыда) сәйкес болуы қажет. Аяқ киім табанына арналған былғарыны пішкен кезде табанға, ұлтараққа, фликтерге және басқа бөлшектерге былғарының бойлық және көлденең бағыттары ескерілмейді, ал топографиялық бөлігі мен қалыңдығы ескеріледі. Содан соң барлық бөлшектерді түрі, фасоны, өлшемі бойынша таңбалайды (өндірістік қолданыстағы белгі қойылады). Бұл бұйымға бөлшек таңдауды және аяқ киімді құрастыруды жеңілдетеді.

Аяқ киім табаны бөлшектерін алдын-ала өңдеу.

Бөлшектерді алдын ала өңдеуді келесі мақсаттарда жүргізеді: бөлшектерді бір- біріне біріктіруге дайындау; олардың механикалық қасиеттерін жақсарту; аяқ киімді құрастыру процессін жеделдету; аяқ киім кигенде табанға ыңғайлы жағдай туғызу.

Жалпыға табан бөлшектерін қалыңдығы бойынша түзеу, таңбалау, қалыптау жатады. Т а б а н б ө лш е к т е рі н қ а л ы ң д ы ғы б о й ы н ша т ү з еу г е табан және негізгі ұлтарақ қалыңдығын қырнау немесе артық қалыңдықты кесіп тастау (арамен кесу), немесе нығыздау жолымен  түзеу жатады.

Т а ң б а л а у – табанның жүретін бетіне таңбалау жүргізу.

Қ а л ы п т а у табандар мен негізгі ұлтараққа жүргізіледі. Оларға қалып ізінің профилін береді. Табан бөлшектерін қалыптау алдында бөлшек түріне, материалына, табанды бекемдеу тәсіліне және өкше биіктігіне байланысты арнайы өңдеуден өткізеді.

берік ету үшін қысқа ұлтарақтармен қосарлау, аяқ киім икемділігін арттыру мақсатында шұлық-табан бөлігінде ұлтарақтарды жұқарту, ұлтарақтарды табанортасымен біріктіру кіреді. Сыздықты аяқ киім ұлтарағын табиғи немесе жасанды ернеу алу үшін арнайы өңдеуден өткізеді.

Ернеу

Табандарды арнайы өңдеуге орташа және биік өкшелі құмқайыр аяқ киімге арналған былғары және резеңке табанды аяқ киім асты мен өкше аумағына тығыз жабысу мақсатында жұқарту; желіммен бекемделген табандарды жүрмейтін жағынан берік желімделу және т.б. үшін дудырату.

Үстінің бөлшектерін алдын-ала өңдеуге :  бөлшектерді таңбалау, жиектерін түсіру, аяқ киімде көрінетін жиектерін әрлеу, үстінің сыртқы бөлшектерін астар аралығымен қосарлау, бөлшектерді безендіру, қатты сірілік пен тұмсығын арнайы өңдеу кіреді. Т а ң б а л а у – М Е М С Т Р 53917–2010 «Аяқ киім. Таңбалау» көзделген таңбалауды жүргізу. Б ө л ш е к ж и е к т е рі н т ү с іру – бөлшектің ішкі  жағынан (төменгі жағынан) қалыңдықты кесу немесе қырнау жолымен жұқарту; кермелі жиектен басқа үстінің бөлшектерінің барлық жиегіне жүргізеді.

Сыртқы бөлшектер жинағының кермелі жиегі – бұл сыртқы бөлшектер жинағының төменгі жиегі, негізгі ұлтарақ астына жымырылады немесе табанның шығыңқы жиегіне қойылады немесе жұмсақ негізгі ұлтарақпен тігіледі. Жұқартылған жиектер жылдам жымырылады және бөлшектерді тігу кезінде ірі тігіс құрмайды. Б ө л ш е к т ерд і ң к өр ін ет і н б ө лі к те р і н ә р л еу ді аяқ киімнің сыртқы түрін жақсарту және тігіс беріктігін арттыру үшін жүргізеді. Ү с т і н і ң   с ы р т қ ы   б ө л ш е к т е р і н   а с т а р   а р а с ы м е н қ о с а р л а у д ы үстінің сыртқы бөлшектерін беріктендіру және олардың пішінге тұрақтылығын арттыру үшін орындайды. Астар аралығын тоқымадан, шевро, хромдық ешкі терісі, шеврет, жұмсақ былғары және басқа қалыңдығы аздау былғарылардан жасалған үстінің сыртқы бөлшектерінің ішкі жағына желімдейді. Үстінің бөлшектерін безендіру аяқ киімнің эстетикалық қасиеттерінің деңгейін арттыру үшін жүргізіледі. Бұл үшін әрлеудің әр түрлі тәсілдерін қолданылады: перфорация, сәндік тігістер, нығайтқыштар, жиектемелер, кестелер, қараңғылау,  ыстық өрнектеу, фотобаспа, былғары және тоқыма таспаны ұстап қалу, аппликацияларды және т.б. желімдеу немесе тігу. Қ а т т ы        с і рі л і к т ер        ме н        т ұ м с ық т а р ын        а р н а й ы        ө ңд еу

барлық периметрі бойынша жиектерді жұқалау мен негізгі ұлтараққа үстінің бөлшектер жинағымен бірге жымырылатын бөлшектің төменгі жиегін қиып тастау болып табылады. Бөлшектің төменгі жиегін қиып тастау

4.4-сурет. Дайындау тігістері: а

б

в

г

із шеттерінде ірі қатпарлар пайда болуына кедергі жасайды, жиектердің жұқаруы табанды қажалудан сақтайды.

Үстінің бөлшектерінің жинағын құрастыру.

Бұл үстінің жұмсақ бөлшектерін (сыртқы, ішкі және аралық) бірыңғай құрылымға біріктіру. Бөлшектер жинағының бөлшектерін жіпті тігістермен тігеді, желімдейді, жоғары жиілікті тоқпен  дәнекерлейді. Бөлшектерді бастырма, қайып тігумен, қайтармалы және аударма тігістермен тігеді (4.4-сурет). Бастырма тігіспен тұмсықты жұлықпен, жұлықты берцымен және сірілікпен, алдын қонышпен бекітеді. Қайып тігумен және қайтармалы тігіспен қонышты, берцыдың артқы жиектері мен сіріліктерді тігеді. Қайтармалы тігіс қайып тігуге қарағанда беріктігі  азырақ, сондықтан оны артқы сыртқы белдікшемен бекітеді. Аударма тігіспен үстінің сыртқы бөлшектерін астармен бөлшектер жинағының жоғарғы жиегі бойымен тігеді. Үстінің сыртқы бөлшектерін астар аралығымен желімдейді (қосарлау). Жоғары жиілікті тоқпен жасанды және синтетикалық былғарыдан жасалған бөлшектерді дәнекерлейді. Бөлшектер жинағының бөлшектерін біріктіретін тігістерге келесі талаптар қойылады: тігіс жақсы тартылып тігілуі керек, толық қабылуы, ілгектер мен жіптердің үзілуі болмауы қажет; тігіс бөлшек

шетіне шығып кеткен жағдайда осы жерде бөлшекті қайта тігу керек; бөлшек шетінде жіптер ұштары түйілуі керек, жалбырап тұрмауы қажет; тігістер жақсы тегістелуі қажет; бөлшекті тігін машинасының инесі кесіп кетуге (механикалық зақымдануы) жол берілмейді.

Аяқ киім үстінің сыртқы бөлшектер жинағын қалыптау.

Бұл аяқ киімді қалыптан шығарғаннан кейін сақтағанда және кигенде бұзылмайтындай етіп бөлшектер жинағына қалып пішінін және өлшемін беру. қалыптаудың үш тәсілі бар: 1) қаптап-керу; 2) кермейтін;   3) аралас. Қалыптау алдында бөлшектер жинағын материалдардың иілімділігін арттыру және қалыптау кезінде күш түсуді азайту мақсатында бу-ауа ортасында ылғалдайды. Қаптап-керу тәсілі сыртқы қалыптау тәсілі деп аталады, өйткені бөлшек жиынына созылушы күш сырттан беріледі. Сырттай қалыпталатын аяқ киімдердің пішінге тұрақтылығы өте жоғары, сондықтан бұл тәсіл аяқ киім қалыптауда кең қолданылады. Қалыптаудың к е рі л м е йт і н т ә сі л і нд е созылушы күш бөлшек жинағына іштей беріледі (қалыптың ұзындығын арттыру арқылы). Сондықтан бұл тәсілді іштей қалыптау деп атайды. Қалыптаудың аралас тәсілі алғашқы екі тәсілдің араласуы болып табылады. Бөлшек жинағын сырттай атауыздың немесе қаптап-керу машинасының тілімінің көмегімен, ал жылжымалы қалыптарды пайдаланып іштей қалыптайды. Аяқ киімнің пішіні мен өлшемі оны ылғалды-жылу өңдеу және қалып үстінде кептіру кезінде толық бекітіледі.

Аяқ киім табанын бекіту.

Аяқ киім табанының бөлшектерін бекітудің барлық тәсілдерін төрт топқа бөлуге болады: 1) түйреу; 2) жіптік; 3) химиялық; 4) аралас.

Түйреу тәсілі екі  жолмен  ұсынылған:  б ұ р а н д а л ы  ж ә н е ш е г е л і (4.5-сурет). Олар өндірістік және әскери аяқ киімдерді, сирек күнделікті аяқ киімдерді дайындау үшін қолданылады. Аяқ киім ауыр, қатты, иілімсіз, бірақ берік бекемделген, суға төзімді, сенімді. Бекемдеудің бұрандалы және шегелі тәсілдерінде бөлшек жиынын қаптап-керу әдісін қолданып қалыптайды. Бөлшек жиынының кермелі жиегін ұлтарақпен тұтас периметрі бойынша ұсақ текстермен (ұсақ шегелермен) бекітеді. Табанын ұлтарақ пен бөлшек жиынымен шегелер мен бұрандалар көмегімен бекітеді. Бұрандалы бекітілген аяқ киім шегемен бекітілгенге қарағанда  ауыр, қатты, өте берік емес, сенімді емес. Сондықтан бұрандалы әдістің қолданылымы шектеулі.

сырмалы, «Парко» тәсілі, сандал, доппельді, өңірлік, аударма, қондырмалы және басқа тәсілдер жатады. Табанды бөлшектер жиынымен, ұлтарақпен, бір және екі жіптік тігіспен сыздықты бекітеді. Жіптік тәсілмен бекемделген аяқ киім жеңіл, жұмсақ, гигиеналық, бірақ бұрандалы және шегелік тәсілге қарағанда берік және сенімді емес. Жіптік тәсілмен бекемделген табандар беріктігі бекітілген бөлшектердің тығыздығы мен қалыңдығына байланысты. Бұл тәсілдерді балаларға және үлкендерге арналған күнделікті, үлгілік, үйге арналған және спорттық аяқ киімдерді дайындау үшін қолданады. С ы р ы п т і г у ә д і с і табан мен ұлтарақта тесіп өтетін жіптік тігістің болуымен, сыздықтың болмауымен ерекшеленеді. Бөлшектер жинағының жиегін ұлтараққа созып онымен текс  арқылы бекітеді. Содан соң алдын ала желім жағылған табанды аяқ киім ізіне қойып үш бөлшекті: табанды, бөлшектер жинағын және ұлтарақты тігеді. (4.6-сурет). Спорттық, үйге және жолға арналған аяқ киімдерді дайындау үшін қолданады. Сыздықты тәсілде табанды бөлшектер жинағына және негізгі ұлтараққа сыздық арқылы бекітеді, сыздықты ұлтарақты ернеуімен қолданады. Бөлшектер жинағының кермелі жиегін ернеуге металл қапсырма арқылы бекітеді. Содан соң ернеуге сыздықты бір жіпті тігіспен тігеді. Алдын ала желім жағылған табанды аяқ киім ізіне қойып сыздыққа екі жіпті тігіспен тігеді (4.7-сурет). Табаннның жүретін бөлігіне шығып кеткен тігістерді науашыққа салады немесе оны жерге қажалудан және ылғал әсерінен сақтау үшін тегістеп қояды. Сыртқы ерекше белгілері – сыздықтың болуы, шұлық- табан және табанорта бөлігінде бекіткіштердің болмауы. Сыздықты аяқ киім – басқа жіптік тәсілмен дайындалған аяқ киімдерге қарағанда ең сенімді, жылу сақтағыш және жөндеуге жарамды. Сыздықты-сырып тігу әдісінің мағынасы мынада: ернеусіз әдеттегі ұлтарақ қолданылады; бөлшек жинағының жиегін ұлтараққа созып, онымен текс арқылы бекітеді; сыздықты бөлшек жинағы мен ұлтараққа тесіп өтетін бір жіпті тігіспен бекітеді; содан соң сыздыққа табанды екі жіпті тігіспен бекітеді (4.8-сурет). Бұл тәсіл сыздықты тәсілге қарағанда еңбекті және материалды аз қажет етеді. Бірақ сыздықты тәсілмен дайындалған аяқ киімнен  сенімділігі, ыңғайлылығы жағынан қалады; оны ұлтарақтағы тігістен оңай ажыратуға болады.

а

б

Бірақ аяқ киім сенімділігі мен ыңғайлылығы бойынша сыздықты тәсілге жол береді; оны ұлтарақтағы тігістен оғай ажыратуға болады. « П а р к о » т ә с і л і «Парижская коммуна» аяқ киім фабрикасында дайындалған. Оның ерекшелігі сыздықты кермелі жиекке қалыптаудан бұрын тігеді, содан соң бөлшек жинағын қалыптап, табанды сыздыққа екі жіпті тігіспен тігеді (4.9-сурет). Осы тәсілмен балалар аяқ киімін дайындайды. Сыртынан ол сыздықты тәсілге ұқсайды.

4.8.сурет. Аяқ киімді бекітудің сыздықты-сырып тігу тәсілінің сызбасы:

4.9. сурет. Аяқ киім табанын бекітудің  «Парко» сызбасы:

.10. сурет. Аяқ киім табанын бекітудің сандал тәсілінің сызбасы:

4.11-сурет. Аяқ киім табанын бекітудің доппельді (жартылай сандал) тәсілінің сызбасы:

Егер үстін сыздықтан ығыстырса, сыздықты бөлшек жинағымен біріктіріп тұрған жіптік тігісті көруге болады. «Парко» тәсілінің үш түрі бар. «Парко І» аяқ киімінде негізгі ұлтарақ болмайды; аяқ киімнен салмалы ұлтарақты алып сыздықты бөлшек жинағымен біріктіріп тұрған тігісті көруге болады. «Парко ІІ» (сыздық өкшеге жетеді) және «Парко ІІІ» аяқ киімінде (сыздық айналмалы) бөлшек жинағы мен оған тігілген сыздықтың төменгі жиегін негізгі ұлтарақпен аяқ киім ішіндегі ұлтарақта көрінетін текс арқылы бекітіледі. «Парко І» тәсілімен бекітілген аяқ киім жеңіл, икемді, бірақ пішінге тұрақсыз және сенімсіздеу, сондықтан олар кіші жастағы  балаларға  арналып  дайындалады,  ал  «Парко  ІІ»  және

«Парко ІІІ» аяқ киімдері – ересек балаларға арналған.

С а н д а л т ә с і л і н сандал дайындау үшін қолданады. Ерекше белгілері – астар мен негізгі ұлтарақтың болмауы, жұмсақ ұлтан, бөлшек жинағының кермелі жиегі сыртқа иіледі және табан кесігінен шығуы, қондырма сыздықтың болуы, табан тігісі (екі жіпті) үш бөлшекті: табанды, бөлшек жинағының кермелі жиегін

және қондырма сыздықты біріктіреді (4.10-сурет). Аяқ киім өте жеңіл және икемді, бірақ ылғалданғанда және кептіргенде пішінін өзгертеді, сенімділігі жеткіліксіз. Д о п п е л ь д і ( ж а р т ы л а й с а н д а л ) ә д і с і (4.11-сурет) сандал тәсілінен айырмашылығы негізгі ұлтарақ пен астардың болуы. Астардың төменгі жиегі ұлтараққа созылып оған жабыстырылады. Аяқ киім өте икемді емес, бірақ киюге сенімді, ылғалдағанда және кептіргенде пішіні өзгермейді. Балаларға және үлкендерге арналған жаздық және жылытылған аяқ киімдер шығарылады. Өңірлік тәсіл ерекшелігі қалыпталған табанды жиегімен қолданады, және табанды бөлшек жинағымен біріктіретін тігіс із шегінен жоғары орналасады (4.12-сурет). Аяқ киім жеңіл, икемді, киюге ыңғайлы. Шабата, туфли және жаздық және көктем-күздік қолданыстағы қысқа қонышты бәтеңкелер дайындалады. Аударма тәсілмен шәркейлер, бөлмелік және жолға арналған туфлилер дайындалады. Оларда негізгі ұлтарақтар болмайды, табаны былғары немесе киіз. Табанды шелден барлық периметр бойынша шетінен 12–14 мм қашықтықта кесіп  ернеу  алады. Бөлшек жинағын теріс аударады және кермелі жиекті ернеумен тігеді (4.13-сурет). Бекітілген соң аяқ киімді бет жағына аударып, аяқ киім ішіне мата желімделген қатырма ұлтарақ салады. Аяқ киім жеңіл, жұмсақ, икемді. Қ о н д ы р м а ә д і с п е н башмақай (бір жасқа дейін балаларға арналған аяқ киім) және чешки дайындалады. Табанға аяқ киім үсті мен астарына, фетр, маталар, трикотаж жаймаларға арналған жұмсақ былғары қолданылады. Табан бөлшек  жинағымен жапсырма тігіс арқылы біріктіріледі. Аяқ киімде негізгі ұлтарақ, қатты сірілік пен тұмсықтары болмайды. Бұл жеңіл, жұмсақ, икемді аяқ киім.

аударма        тәсілінің сызбасы:

-сурет. Аяқ киім табанын бекітудің желімдеу тәсілінің сызбасы (бөлшектер жиынын негізгі ұлтараққа жиекті шегелік созу кезінде):

Ж е л і м д еу т ә с і л і өте кең қолданылады. Табанды бөлшек жинағына желіммен бекітеді (4.14 және 4.15-суреттер). Наиритті, перхлорвинилді, нитроцеллюлозды, полиуретанды және басқа желімдер пайдаланылады. Бұл тәсілдің артықшылығы – оның жан- жақтылығында. Бқл тәсілмен әр түрлі қолданыстағы, әр маусымға арналған және әр түрлі жас-жыныстық қолданыстағы, әр түрлі материалдардан жасалған аяқ киімдер дайындауға болады. Желімдеу тәсілімен бекітудің беріктігі біріктірілген (желімделген) бөлшектер қалыңдығына тәуелді емес. Аяқ киім жеңіл және икемді, материал аз жұмсалады, орындалуы қарапайым. Бірақ шегелік бекемдеуге қарағанда оның сенімділігі аз, ал гигиеналық қасиеттері жіптік тәсілмен дайындалған  аяқ киімге қарағанда төмен. В у л к а н и з а ц и я л а у т ә с і л і табанның бөлшек жинағымен өте берік, саңылаусыз бірігуіне мүмкіндік туғызады. Аяқ киім жоғары ылғалдан қорғағыш қасиетімен, киюге сенімділігімен ерекшеленеді. Аяқ киім үстіне арналған материалдар қызуға шыдамды болуы қажет. Табан мен өкшеге резеңке пайдаланылады. Күнделікті киюге (жаздық және жылытылған), үйге арналған және өндірістік аяқ киімдер дайындалады. Үлгілік аяқ киімдерге бұл  тәсіл қолданылмайды. Қ ұ й м а т ә с і л . Бір нығыз-пішінде табанды қалыптау мен оны бөлшек жинағына біріктіру жүзеге асырылады. Табан үшін термоиілімді полимерлер: полиуретан, поливинилхлорид, термоэластопласттар, полиэтилен және басқа қыздырғанда тұтқыр- аққыш күйге көшетін, ал суығанда қатып қалатын полимерлер пайдаланылады. Құйма тәсіл түріне полиуретан синтезі, табанды қалыптау және оны бөлшек жинағымен бекіту бір нығыз-пішінде жүзеге асатын полиуретан табандарды қалыптаудың сұйық қалыптау    тәсілі    жатады.    Қасиеттері    бойынша    ол  нығыздап

-сурет. Аяқ киімнің табанын бекітудің желім әдісінің схемасы (негізгі ұлтарақ        әзірлемесінің жиектерін желімдеп тарту кезінде):

вулканизациялау тәсілімен дайындалған аяқ киімге жақын. Бұл тәсілмен ең жұқа табан және ең көркем аяқ киім (күнделікті, үлгілік және т.б.) алуға болады.

Бекітудің аралас тәсілдері екі әр түрлі тәсілдердің, көбінесе жіптік тәсіл мен химиялық тәсілдің, мысалы, сыздықты-желімдік (4.16-сурет), доппельді-желімдік, сандал-желімдік, желімдеп-сырып тігу, шегелік-желімдеу және бекемдеудің басқа тәсілдерінің үйлесуін білдіреді. Ж е л і м д е п - сы р ы п тігілген аяқ киімде екі тәсіл: желімдеу және сырып тігу біріккен. Ең алдымен үстінің бөлшек жинағын негізгі ұлтарақпен біріктіреді, содан кейін қалыпталған табанды өңірімен үстінің бөлшек жинағына желімдейді, ал содан кейін жіппен тігеді. Бұл ретте үстінің бөлшек жинағын табан өңірімен біріктіретін жіптік тігіс ұлтарақтан жоғары орналасады.

Өкшелер сұққыштар (шегелер, бұрама шегелер, металл төлкелері) көмегімен желімделеді немесе бекітіледі. Орташа және биік өкшелерді аралас тәсілмен (желім-сұққышты) бекітеді.

Аяқ киімді қорытынды әрлеу. Бұл операцияларды аяқ киімнің сыртқы түрін әдемілеу, дайындау кезінде пайда болған ақауларды жою, былғары бөлшектердің суға төзімділігін арттыру мақсатында жүргізеді. Аяқ киім табанын әрлеуге: табан кесігін (дөңбек бетін), өкше мен нәлді фрезерлеу; фрезерленген беттерді тегістеу; табан мен өкшенің кесігі мен тірек бетін бояу мен жылтырату кіреді. Алдын ала өңделген табан бөлшектерін қолдану аяқ киім табанын қорытынды әрлеуді жеңілдетеді немесе жоққа шығарады. Аяқ киім үстін әрлеуге: тазалау (бөлшектерден ластануды механикалық немесе химиялық тәсілмен жою); ұсақ беттік ақауларды (сызат, дақ, жабындының сөгілуі) өңдеу; қатпарлар мен қыртыстарды үтікпен үтіктеу; жалата жағу; үстінің сыртқы бөлшектеріне трафарет  арқылы   бояуды   шашырату   жолымен  көлеңкелік   әсерлер жасау

жатады.

Жалпы Ресейлік өнімді жіктегіште (ЖӨЖ немесе ЖЖ) былғары аяқ киімді 88-ші классқа жатқызады, ол

Башмақайлар   –   бәтеңке   немесе   туфли;   үстінің   бөлшек

жинағы мен табаны жұмсақ табиғи былғарыдан (күдеріден басқа) дайындалып, бекемдеудің жапсырма тәсілімен біріктірілген. Аяқ киімнің атап өтілген сегіз жас-жыныстық тобынан  басқа егде жастағы адамдар аяқ киімдері деп бөлінеді. Бұл ерлер немесе әйелдер аяқ киімі, құрылымы табанның және егде жастағы адамдардың        жіліншігінің        анатомиялық-физиологиялық ерекшеліктерін ескере отырып дайындалған аяқ киімдер.

Аяқ киімнің аталған жеті тобынан басқа оның мақсатты қолданылуына сәйкес белсенді демалуға арналған, пляжға арналған, ұлттық, жолға арналған, профилактикалық, арнайы, әскери және басқа аяқ киімдер деп бөлінеді. Атап өтілген белгілерден басқа былғары аяқ киімді табан материалы түріне, табанды бекемдеу тәсіліне, өкше биіктігіне, үстінің сыртқы бөлшектерінің түсіне, дайындау тәсіліне, фасонына, үлгісі мен басқа белгілеріне қарай жіктейді.

7)   ағаштан деп бөлінеді.

Табанын бекемдеу тәсілі бойынша аяқ киімдер бұрандалы, шегелік, жіптік, бекемдеудің химиялық және аралас тәсілдері деп бөлінеді.

Өкше биіктігіне қарай аяқ киім бес топқа бөлінеді: 5)  ерекше биік өкшемен (70 мм аса).

Дайындау тәсілі бойынша аяқ киімдер механикалық және қолмен өндірілген деп бөлінеді. Аяқ киімді қолмен өндіру кезінде жеке операциялар қолмен орындалады, мысалы: үстінің бөлшек жинағын қалып шетіне қаптау, кермелі жиекті табанорта бөлігінің ұлтарағына бекіту, сыздықты тігу және т.б.  Механикалық өндірілген аяқ киімдер операцияның көп бөлігін машина көмегімен орындайды.

Кию маусымына қарай аяқ киімді тұтас маусымдық (барлық маусымдық), жаздық, қыстық және көктем-күздік аяқ киімдер деп бөледі. Тұтас маусымдық аяқ киім жыл бойы жүйелі ұзақ уақыт киюге арналған аяқ киім; оған үйге, жолға, күнделікті және сәндік аяқ киімдер, белсенді демалысқа арналған, және спорт залында спортпен айналысуға арналған, өндірістік және арнайы аяқ киімдерді жатқызуға болады. Жаздық аяқ киім құрылымы мен қолданылатын материалдары бойынша жаздық маусымда киюге, қыстық – қыстық маусымда, көктем-күздік – көктем және күздік маусымда киюге арналған. Басталу мерзімдері мен маусымдардың ұзақтығын (жаз, қыс, көктем, күз) бөлшек сауда желісі немесе  сатып алушының орналасқан жерінің климаттық жағдайына қарай Ресей Федерациясының субъектілері анықтайды.

Аяқ киім фасоны тұмсық бөлігінің пішіні мен өлшемі және  өкше пішіні мен биіктігіне қарай анықталады.

Аяқ киім үлгісі – құрылымның, материалдардың және аяқ киімнің сыртқы безендірудің жеке белгілері тән нақты бұйым.

4.4

Былғары аяқ киім сапасын бақылау екі сатыдан тұрады: 1) аяқ киім сапасын сыртқы түрі бойынша тексеру; 2) аяқ киім сапасының физика-механикалық көрсеткіштерін тексеру.

Бірінші сатыда аяқ киім партиясының үлгі-эталонға сәйкестігі (үлгі, қалып және өкше фасоны, үстінің, табан мен астардың материалдары бойынша), аяқ киім сұрыбы, оны таңбалау мен қаптау дұрыстығы тексеріледі. Тұрмыстық былғары аяқ киімнің сыртқы түріне қойылатын талаптар және оны сұрыптаудың негізгі ережелері МЕМСТ 28371 – 89 «Аяқ киім. Сұрыптылықты  анықтау» «Балалар аяқ киімі. ЖТШ» (4.9 т. – 4.12 т.) – балалар аяқ киімі үшін стандарттарында орнатылған. МЕМСТ 28371 – 89 және МЕМСТ 26165 – 2003 сәйкес былғары аяқ киім стандартты және стандартқа жатпайтын болып бөлінеді. Стандартты аяқ киім үлгі бойынша үлгі-эталонына, қалып пен өкше фасонына, үстінің материалы мен түр-түсіне, табан материалына, қолданылған фурнитураға, өңдеу тәсілі және үсті мен табанын әрлеуге, таңбалауға сәйкес болуы қажет. Ол жақсы қалыпталған, әрленген, дақсыз, қатпарсыз және қыртыссыз болуы керек. Аяқ киімді жұп-жұбымен бағалайды. Аяқ киім жұбы өлшемі және толықтығы, түсі, мереясы мен материалдар бетінің фактурасы жағынан бірдей болуы қажет. Аяқ киім жұбының сұрыптылығын ең нашар жартылай жұп және ең елеулі ақау бойынша белгілейді. Бұл ретте жартылай жұпта стандартты аяқ киімде рұқсат етілетін ақау санын шектемейді. Тек ақау өлшемі, көріну дәрежесі мен бөлшекте орналасу орны айтылады. Үлгілік аяқ киім үшін рұқсат ету өлшемі күнделікті киюге арналған аяқ киімге қарағанда аз. Стандартты былғары аяқ киімде 4.2 кестеде көрсетілген талаптардан мәндері аспайтын ақаулар рұқсат етіледі.

А я қ к и ім ні ң қ а тт ы а й қ ы н д а л ға н а қ ау ы – аяқ киімнің сенімділігіне, эргономикалық және эстетикалық қасиетіне әсер ететін ақаулар. О р т а ш а а й қ ы н д а л ғ а н а қ а у – аяқ киімнің эстетикалық қасиеттеріне әсер ететін ақаулар. А я қ к и і м н і ң  ә л с і з  а й қ ы н д а л ғ а н  а қ а у ы – сенімділікке, аяқ киімнің эргономикалық және эстетикалық қасиетіне әсер етпейтін және жою міндетті емес ақаулар.

Қыртыстану – былғарының беттік қабатының кейін қалу немесе қатпарлар түріндегі, былғарының беттік жағын ішке қарай бүктегенде пайда болатын және былғарыны түзегенде де кетпейтін ақаулар.

Жаланшық

4.2.Кесте. Тұрмыстық стандартты былғары аяқ киімдерге (ерлер, әйелдер және балалар) рұқсат етілетін ақаулар тізімі мен мәндері

1. Әлсіз айқындалған: қыртыстану ,

мүйіз тесуден қалған ақау, қамшы ізі, жаланшық ,

Тұмсығын ан және жұлықтың алдыңғы бөлігінен басқа барлық бөлшектерде 2. Әлсіз айқындалған тартпа. Орташа айқындалған: қыртыстану , мүйіз тесуден қалған ақау, қамшы ізі, сызаттар, жаланшық, шандырлық, түктілік, шешек дақтар, қотыр, қажалған тері.

Қоныштың іш жағының жоғарғы шетінен

/4 , ішкі жағынан

/3 3. Симметрия

осінен ауытқу, мм, артық емес

4. Өкшенің жүретін бетінің көлденең жазықтықтан ауытқуы,

мм, артық емес

Рұқсат етілмейді 5. Бөлшек шетінен тігістің (жиектеме) қайталанған бекемдеумен шығып кету ұзындығы, мм, артық емес

» 6. Екі іргелес тігістердің бірдей болу ұзындығы , мм, артық емес

» 7. Қайталанған тігіс, жұлықтың алдыңғы бөлігінен басқа, мм, артық емес

8.

Қысқартылған сыздық, мм, артық емес

Рұқсат етілмейді 9. Сыздықтың пішінін өзгертуі, мм, артық емес

» 10. Аяқ киім бөлшектеріндегі вулканизация процессінде немесе құю кезінде пайда болатын қылаулар, желімдік үлдір,

» 11. Сәндік

сыздықтың аяқ киімнің бүйір жақтан қалуы, мм, артық емес

12. Табан

өңірінің аяқ киімнің бүйір бетінен қалуы,

13.

Қабыршақтар, вулканизация процессінде немесе құю кезінде пайда болатын табан бетіндегі, өкше және басқа

14.

Жаншылулар, вулканизация процессінде немесе құю кезінде пайда болатын табан бетінде, өкше мен басқа

бөлшектерде кем 1,5 1,5

15. Аяқ киім жұбындағы аттас бөлшектердің әр түрлі ұзындығы мен ені, мм, артық емес

16. Жартылай жұптар арасындағы әртүрлі биіктіктер, мм, артық емес

Етіктер, қонышы қысқа етіктер,

бәтеңкелер,