— Бұл жалмауыздар қайдан шыға келді?

— Қап, алға қарай тым болмаса бір ұмтылар деп едім, қорқақ неме жалт берді-ау, қапы соқтым-ау!— деді бала тұмсығын бұза жаздаған тастан жалт берген бойда аспандап бара жатқан күшігеннен көз алмастан ұзақ қарап. Қапы соқса да көңілінде аздаған мақтан да бар еді, шаттығы ұзаққа бармады. Жалмауыз құстың дажал тырнағынан өзі айырып қалған жемтіктің не екенін білгелі жақындай бере жылан шағып алғандай жаны ыршып, дауысы шыр етті. Кенет көзі де жұмылып кетті, әлденені күбірлеп шегініп келеді. Кімге нені айтып келе жатқанын өзі де білер емес. Сүйкімді қара торы өңінде жалғыз тамшы қан қалмай сұп-сұр болып кеткен. Талдырмаш нәзік денесі дір-дір етіп құлауға жақын. Оған «не болды?» дейтін жан жоқ, өздігінен айтатын хал өзінде жоқ. Өйткені оның алдында жаңағы жалмауыз құстың жемтігі болып жатқан жап-жас ананың, анасының құшағында жатқан жас баланың өлігі еді. Қар астынан кеудесі ғана жартылай ашылған ананың екі көзі ана ғана ойылып, маңдай терісі жаңа ғана дал-дал болыпты. Басындағы түбіт шәлісі жаңа ғана түтеленіп, қара шашы ақ қардың үстіне жаңа ғана жайылыпты. Сол қара шашпен жалғаса бір ала қоржын жатыр. Баланың бар көргені осылар еді. Көзін қанша қатты жұмса да, сұмдықтың сол бір суретін кетіре алмай аласұрған күйі шегіншектеп келді де, тайын құшақтай алып еңіреп қоя берді. Мұңын шағып, шерін тарқатар басқа кімі бар оның. Бар серігі де, бар мұңласары да сол күрең тайы ғой. Не дегенін кім білсін, күрең тай шыңғыра бір кісінеді де, үстіне шыққан баланы ала жөнелді.

— Тоқта,— деген дауысы да баж етті,— Ей, балақай, тоқта, мен жау емеспін, қашпа... Қашпа...

— Жау болсаң — қашқаным, ел болсаң — жарысқаным, кел жарыс,— деп айғай салды.

— Қап, ашыққандардың бірі екен деп бұқтым-ау мен сорлы. Тым болмаса жөн сілтеп жібере алмадым-ау... Адам баласын біріне-бірін құбыжық етіп қойған құдайым-ай. Ей, балақай, ол жақта ел жоқ, адасып кетпе, ана белге шыққаннан кейін сол жағыңнан соқпақ кездеседі, сол соқпақпен солға бұрыл, солға.

— Тоқта!.. Сол жерден тілдес, сені маған жіберген аналар кім?

— Ағатай-ау, аналарың кім, мен жалғызбын,— деді де, байғұс бала басқа сөз айта алмай еңіреп қоя берді.

— Жалғыз болсаң, ана қорада бұғып тұрғандар кім?

— Байқаймын өзің жақсы бала секілдісің, жақсы бала жаман қатындарша бақыра бермейді, жөнін айтады. Сенің атың кім?

— Атым — Сапар.

— Нешедесің.

— Биыл он үш... мүшелім.

— О, он үштегі отау иесі екенсің ғой, қатын алуға жетіп қалған жігіттің қатындарша бақырып жылай беруі ұят. Соны ескер де, жөніңді жөндеп айт: бүгін қайдан келдім дейсің?

— Нағашымның үйінен келдім.

— Оның үйі қайда?

— Сонау биік кезеңнің ар жағында... аяғым сыздап парады, отырайықшы.

— Отыр да, айта бер жайыңды.

— Әкем кеше кешке жақын мені сол үйге апарып тастаған еді, мені асырайтын күй олардың өзінде де жоқ екен, соны көрдім де, өлсем өз үйімде өлейін деп бүгін қайтып келсем, әке-шешем кетіп қалыпты.

— Қайда?

— Қайда екенін қайдан білейін, із-тозы жоқ. Бар малдан қалған жалғыз ат, бар мүліктен қалғаны екі аяқты жаман арба еді, екеуі де жоқ. Соған қарағанда олар мені алдап тастап, өздері бір жаққа қаңғып кеткен секілді. Бірақ...

— Немене бірақ?

— Апамды үйде ме деп те ойлаймын.

— Есің дұрыс па, өз шешеңді өзің үйіңде бар-жоғын қалай білмейсің?

— Есік құлыптаулы тұр. Айғай салсам дауысым шықпайды, есікті тепкілейін десем аяғым көтерілмейді, құлағымды салып тың тыңдасам үні естілмейді. Есіктен алыстай қалсам, апам «Сапар... Сапарым... құлыным...» деп айғай салады, мен қайта жүгіремін, жақындай қалсам үн өшеді.

— Мүмкін, шешеңді әкең қамап кеткен болар, ол сені шақыра-шақыра әлсіреген болар.

— Ол да мүмкін.

— Мүмкін болса тәуекел, алдымен мынаны ішіп ал,— деді де Иман торсығынан бір саптыаяқ көже құйып берді.— Байқа, аш өзегіңе түсіп кетпесін.

— Биылғы жылы көжеден үзілген өзектің арманы бола қоймас.

— Дегенмен, сақтан.

— Уһ... ағатай-ай, неткен жақсы адам едің! Осы сен тарыққандарға тап болатын қызыр пайғамбардың өзі емессің бе?

— Жоқ, соның жиенімін.

— Е, онда сен бақытты екенсің.

— Е, бауырым, егерде мен қандай бақытты екенімді айтсам, сен көзіңнің сорасына ие бола алмассың. Күн кешкіріп қалды, сөзді қой да жүр, шешеңнің бар-жоғын білейік те, кетейік.

— Егер алдаған болсаң, менен аяушылық күтпе, бауырым, мына қанжарды ең алдымен саған саламын.

— Ей, сен неге үндемейсің? Мен саған не айтып келемін?—деді тұра қалып.

— Кешір, ағажан, мен сенің не дегеніңді естігем жоқ.

— Неге естімейсің? Саңыраусың ба?

— Апамның дауысы жаңа маған осы жерден естілген еді, соны тағы да естігім келіп кетті. Сен маған не айтқан едің?

— Алдап апарып жаман ниетті біреулердің қолына түсірсең мына қанжарды ең алдымен саған салатынымды айттым.

— Мен ондай кәпір емеспін,— деді салмақтана қалып.

— Кәпір болмасаң алдыма түс.

— Сақ болайық, жайырақ жүр.

— Қораның қараңғы жерлері көп пе?—деді Иман Сапардың құлағына сыбырлап.

— Бұл қазір қора емес.

— Енді не?

— Бұрын қора еді, төбесі алынып отқа жағылғаннан бері ескі молаға ұқсап кетті.

— Қане, есікке жақында да, айғайлап көрші, дауысың қалай шықпас екен,— деп Иман қасына келген Сапарды өзіне қарай тартып есікке жақындатып еді, ол еңіреп қоя берді.

— Апа... Апатай... мен өзіңнің Сапарың... а-п-а..

— Үйлерің неше бөлме?— деді.

— Біреу-ақ.

— Онда шешеңнің бар-жоғын қазір білеміз, үйдің терезесі қай жақта?

— Төбесінде.

— Бұл үйдің қазіргі иесі сенсің ғой, мына терезені жұлып алайын, рұқсат ет.

— Енді көзің жетті ме?

— Тас бауырлар

— Ой, өзің ер емес, ез екенсің ғой,— деді Иман енді оны қорқыта,— ездің маған керегі жоқ қош бол,— деп кете беріп еді, Сапар оның етегінен ұстай алды.

— Қойдым, ағатай, қойдым.

— Енді жыламайсың ғой?

— Енді жыласам, көзім шықсын.

— Анық жыламасаң жүр, күн кешкіріп қалды.

— Қайда барамыз?—деді Сапар өксігін баса алмастан.

— Оны өзім де білмеймін. Бұл маңдағы қораның бәрі осындай ашыққандардың мекені болуы мүмкін, жақын жерде бүгінше паналап шығатын мола бар ма?

— Бар, мынау арада Алатай қажының күмбезді моласы бар.

— Көз барда сол молаға жетіп алайық, аяғыңды тезірек бас... Айтпақшы, осы маңда Қарағандыға қарай өтетін жол бар, сен оны білмейсің бе?

— Білем, сол күмбезді моланың ар жағында, арқан бойындай жерде ғана.

— Ал, сәт сапар, Сапарым,— деп Иман бастай жөнелді де, кенет тоқтай қалды.— Шөлдеп қаласың, көп сөйлемей, сұрауға ғана жауап бер.

— Қайда әлгі қажыңның моласы?

— Ол менің қажым емес, құдайдың қажысы. Оның моласы, міне, мына бір қара тұмсықтың арғы түбінде. Бірақ оған мен жете алатын емеспін.

— Неге?— деді Иман шошына қарап.

— Шаршап қалдым, тіпті құлағалы келемін.

— Ой, өзің жігіт емес екенсің ғой... сал мына торсықты арқаңа.

— Өзім аяғымды көтере алмай келе жатып, сенің торсығыңды қалай көтермекпін?

— Сені мен көтеремін, сөзді қой да ұста жылдам, мін арқама...

— Жоқ, ағасы, мен сенің арқаңа мінетін бала емеспін, сен мені олай қорлама, білдің бе. Бұлдағаның жаңағы көжең болса...

— Жауын жақындап қалды, былшылды қой да мін деймін арқама.

— Ағатай-ай, шөлдедім-ау.

— Мүмкін, ұйқың да келген болар?

— Екеуі де бар секілді.

— Онда бүгін саған нәр татуға болмайды.

— Неге?— деген даусы да үрейлі шықты.

— Манағы ішкен асың аш өзегіңе түскен болды, енді тамақ ішсең өліп кетуің мүмкін, сондықтан ертеңге дейін шыдайсың, жүр.

— Көжеден өлген кісінің моласын көрген жоқ едім,— деп ақырын күңкілдеп еді, Иман зілдене үн қатты:

— Сен көрмесең ел көреді, сонда елдің көретіні астан аш өзегі үзіліп өлген сенің молаң болады.

— Мен әзір аш емеспін.

— Кеше таңертең жуаның қалың жеріне кездескенмін де, оны сілейе жеп келіп апатайымның емшегін емгенмін.

— Не дейсің?

— Немене, құлағыңның мүкісі бар ма? Мен өзімнің аш емес екенімді, тауымның жуасын жеп, апатайымның сүтін еміп тойғанымды айтып келемін.

— Сонда сен осындай, соқталдай жігіт басыңмен ұялмастан шешеңді еміп келдің бе?

— Ашықсаң қасқырды да емерсің... көзіңді ежірейтпей-ақ қой, ойнап айтамын. Ал шыны мынау, емшекте бір інім бар еді, сол осыдан бір ай бұрын өліп қалды, сонан бері апам мені емізетін болды. Ә дегенде сен секілді мен де ұят көріп қашушы едім, дәмін татып дәндеп алғаннан кейін жабысып айрылмайтын болдым. Кішкене дем алайық, тоқташы.

— Тәтті шығар ә?— деді Иман тоқтай қалып.

— Тәтті болғанда қандай, ондай тәтті сүт ұжмақта да жоқ шығар.

— Өшір үніңді, иттің баласы.

— Байқа, мен иттің баласы болсам, сенің тақымыңнан түк қалдырмаспын, қасқыр тартқан қойдың тобына барып қосыларсың,— деді жындана күліп.

— Мен саған үніңді өшір деп тұрмын ғой,— деді Иман басқа сөз таба алмай.

— Ажал мен аштық өшіре алмаған үнімді өзім қалай өшіремін? Солардан мықты болсаң сен өшіре ғой,— деді күлімсіреп.

— Сен неге үндемей қалдың?— деді Сапар оның күдігін күшейте түскісі келгендей күле сөйлеп.— Әлде сен мені есінен шатасты деп тұрсың ба?

— Мен сендей ақылды баланың шатаспайтынын білемін, тек бір тілек тілемекші едім, соны қашан айтатынымды біле алмай тұрмын.

— Әйтеуір айтатын болсаң қазір айт.

— Сен бұрынғылардың: «Уайым түбі теңіз, батасың да кетесің» дегені не дегені екенін білесің бе?

— «Уайым түбі теңіз — батасың да кетесің, тәуекел түбі қайық — мінесің де өтесің»,— демеуші ме еді? Сен неге оны түгел айтпадың? Қалған жартысын мынау жыртық етігіңнің тесігіне жамау еткің келді ме?

— Қайғырып қапаланбасаң, жетімдікті ойлап назаланбасаң, өзің қайықсың,— деді.

— Қайғырып қапаланбау үшін, жетімдікті ойлап назаланбау үшін не істеуім керек?

— Ол үшін қайраттану керек?

— Таба алмадың. Ол үшін қарынды қуанту керек, қарын қуанса — қайрат жиылады, қайрат жиылса — жүрек қуанады. Жүрек қуанса ғана қайғы ұмытылады.

— Сақтан,— деді.

— Мен енді жарысуға да әзірмін.

— Міне, көрдің бе, сен жадырап едің, аспанның найзағайлары маған өзімнің мынау қамшымдай көріне бастады.

— Молаға тезірек жетейік.

— Бұл неткен адам?

— Өзі кім болса да қабірдің ішінде,— деді Сапар кірпік қақпастан қадалып.

— Сонда ол көрден не іздеген адам? Әлде қайта тірілген біреу болар ма?

— Қайта тірілсе тірілер, бірақ бір көмілгеннен кейін тұра алмас.

— Әлде біреуді жерлегелі жатқан қабірші ме? Жоқ, оған ұқсамайды.

— Жаңада жерленген біреуді аршып алғалы жатқан аштардың бірі болмаса?

— О, сұмдық, солай болуы да мүмкін, басқаның қисыны жоқ, қас қарайып, күн жауғалы келеді, енді қайттік?

— Қолы тыным таппайтын неткен адам бұл?

— Жүр, не болса да бара көрейік,—деді. Көзі әлденеге жеткендей Сапар оны ұстай алды:

— Тоқта, ойбай... Анау адам емес.

— Енді не?

— Ол көрдегі адамды жеп жатқан қасқыр.

— Қасқыр!

— Иә!

— Онда тәуекел!

— Немене тәуекел?..

— Мен адамнан болмаса, қасқырдан қорықпаймын. Ық жағынан бұғып барамын да таспен атамын, жақындай қалса мына қанжарыммен жайратамын.

— Танып қой, бұл менің батыр атанған нағашым Саржанның қанжары. Бұл даланың қасқыры түгілі, құдайсынып жүрген Текештің де қанын судай шашар әлі.

— Астағыпралла... астағыпралла...

— Сапаржан, тірімісің?

— Өзің ше?

— Сен іштеңе байқадың ба, жаңағы найзағай қажының моласын жапырып кетті-ау деймін.

— Білмеймін, әйтеуір жап-жасыл бірдеңе бәрімізді де жайпай жаздады.

— Қажының моласы көрінер ме екен, қарашы.

— Мен көзімді аша алмай тұрмын, өзің қара.

— Сұмдық-ай, не дейсің? Менің де көзім...— дей бере қуанып кетті.— Жоқ, менің көзім аман екен, жаңа тым қатты жұмып жібергенбіз ғой, аш көзіңді.

— Фу,— деді Сапар өз көзінен өзі ұялғандай жабысып қалған кірпіктерін шымшылап,— мұнша қорқақ болармыз ба, өз көзімізді өзіміз жұтып жібере жаздаппыз ғой.

— Жаңағы қасқыр қайда? Жер жұтқан ба?

— Қашқан ғой батырың, мола аман екен, жүр, үстімізді суламай тезірек жетейік.

— Тоқта... мүмкін ол қасқыр моланың ішіне кірген шығар.

— Мына бір жатқан немене?

— Аяғыңның астына қара, біреу жаңа ғана соқа салып кетіпті.

— Жоқ, бұл соқаның емес, жанағы найзағайдың ізі, сен бұған емес, анаған қара, ана шала жанып жатқан қасқырға қара.

— Көп жаса, бауырым найзағай!

— Лә хаулә, ла хаула,— деді Сапар бір сөздің өзін екі түрлі күбірлеп. Мұнша неден қорыққанын айтуға дәрмені жоқ, әрі намысы да жібермей тұр.

— Осы бо-са-ға да же-тер,— деді, қабырғаны сүйкей отыра бере Иманның етегінен тартып.

— Тоқта, басына таман барып құран оқымасақ қажы жарықтық бізді моласынан қуып шығар,— деп Иман ілгері жылжып еді, Сапар оны етегінен тартып жібермеді.

— Жалынамын, ағатай, бармашы, жақындамашы, үлкендер әруақтарға арналған құранды үйде отырып та оқи береді ғой, сүйтші, осы жерде оқи берші.

— Сен су өтпестен жаурағансың ба, неге дірілдейсің?— деп Иман оны бір қолымен құшақтап еді, Сапар егесе түсті.

— Адам өзін байқамайды екен-ау, су өтпесе өзің неге дірілдейсің? Тісің неге сақылдайды?

— Бісмілдә, бісмілдә деші, кәлимаға тіліңді келтірші.

— Ал, келтірдім кәлимаға тілімді, сен қараңғыда құлап қаларсың, аятыңды осы жерден айдап жібер.

— Мұның не?— деді ақырын.

— Ана қабірдің ар жағында біреу бұғып жатыр.

— Қайда?—деді сыбырлап.

— Қазір найзағай жарқ берген кезде анықтап қарады, мына жатқан қабірдің нешеу екенін байқашы.

— Оны есіктен кіре бере байқағанмын, екеу.

— Анық екеу ме?

— Тіпті көлемін де айтып бере аламын, бірі қажының өз қабірі болар, үлкен, екіншісі жас баланың қабірі секілді.

— Онда сақтан.

— Неден?

— Мен жақсы білемін, бұл молада жатқан қажының өз қабірі болар — үлкен, екіншісі — жас баланың қабірі емес, қолына кім түссе сол жерге көметін біреу.

— Өзі кім болса да ұйықтап жатыр,—деді Сапар тұншыға сыбырлап. Өз сөзі өзіне оғаш көрінді де, Иманға тығыла түсті.— Ол ұйықтаса ұйықтай берсін, өзіміз ұйықтамайықшы.

— Мүмкін, ол сая таба алмай қаңғырып келіп моланы паналаған өзіміз сияқты бір бейбақ шығар,— деген Иманның сөзі де секем алған көңілді жұбата алған жоқ.

— Ол да мүмкін, оянғаннан кейін бізді бассалатын біреу болуы да мүмкін.

— Бассалып бізді қайтеді?

— Өлтіреді.

— Өлтіріп қайтеді? Қорықпа, аш адамның бізге әлі келмейді, ал моланы паналаған өзіміз сияқты біреу болса, бізге тимейді.

— Тигісі келсе неге тимесін.

— Тигісі неге келеді, бізден не алу үшін тиіседі?

— Тыңдашы, алыста біреулер келе жатқан секілді.

— Ығып келе жатқан жылқы-ау деймін.

— Ыққан жылқы желге қарсы жүрмейді, мына дыбыс ық жақтан келеді.

— Онда білмедім.

— О, ғажап, желге қарсы жосыған бұл не жылқы?

— Межелі жерімізге де, көксеген елімізге де жеттік, жылқыны мына құзға иіріңдер, бірде-бірі шашау шықпасын. Ақсарының арыстаны, жер жағдайын жақсы білетін сендерге айтып тұрмын, сақ болыңдар, өзі ұрлық жылқыны ұрлап жүрмеңдер, мақұл ма?

— Мақұл, мақұл!—десіп біреулер жылқы соңынан шаба жөнелді де, енді біреулер есік алдына келіп аттан түсе бастады.

— Маңдайша бұзылатын емес, амал жоқ, аттарды ыққа байлап, аяғына шідер салыңдар.

— Қуғыншылар келіп қалса атқа салған шідеріміз өзімізді шідерлемес пе екен?

— Ойдағы қалың орысты қаптатып келмесе, бүгінгі жамсатыстан кейін бізді сонша жерден қуып келетін қазақ бола қоймас, дегенмен найзаларың қолдан түспесін.

— Ассалаумағалейкем, қажеке. Қараңғы түнді қармай қасыңа келдім, қамығып келдім. Жауымнан қашып, жауыннан жасқанып келгенім жоқ, өмірмен өштесіп, қарғыс оғыңды тілей келдім. Саған, сен арқылы жасаған тәңірге арыз айта келдім. Бүгінгі менің сен арқылы айтар арызымды мұнан отыз жыл бұрын орыстың бір ұлы айтқан екен, әрі айдаудан саған арнап әкелген сыйлығым болсын, соны тыңдаңыз, жасаған иемізге жеткізіңіз. Орыстың ол ұлы перзенті былай депті: «Біреулердің басқаларға өктемдігін жүргізіп талауына, олардың ең асыл қазынасы — азаттығын тартып алуына апатты право беретін кім? Олардың табиғат пен адам баласының праволарын масқаралауына жол беретін кім? Өзіне ермек үшін немесе көңілін сергіту үшін мырзалар құлының терісін сыдыра алады, оны малша сата алады; итке, жылқыға, шырға айырбастай алады; оны әкесінен, анасынан, апа-қарындастарынан, аға-інілерінен, оған қымбаттының барлығынан да өмір бойы айыра алады. Бар адамның иесі — мархабатты тәңірім! Жауап бер маған: өзінің жақындарының етін жеп, сүйегін кеміріп қоректенетін, олардың қаны мен көз жасын суша сіміретін осы жыландарды, осы аждаһаларды, осы жолбарыстарды сен бе дүниеге келтірген?»

— О, қуыс кеуделер, неменеге мәз бола қалдыңдар?— деді.

— Кешіріңіз,— деуден басқа сөз жігіттердің аузына түскен жоқ.

— Мәди аға, жарғағыңыздың суын сығып берейін, шешіңіз,— деп еді, жантайып жатқан адам:

— Жарғақ сығылмайды, сілкінеді де ілінеді. Мә, үш қайтара сілкіп жібер, найзама іліп отырайын.

— Мәди аға, мынау арада біреулер отыр — деді ол. Ермек табылғанға мәз бе, қалай, дауысында келемеждің кердең күлкісі бар.

— Кешегідей алдар болсаң, мына қажының әруағымен ант етейін, аямаймын.

— Оллаһи, біреудің отырғаны анық,

— Біреу емес, екеу,— деді екінші біреуі.

— Манадан бері сәлемдеспей, бізді аңдып үнсіз отырғандары үшін нешеу болса да сүйреп әкеліңдер.

— Ей, жандарыңның барында келіңдер бері!—деген өктем даусы шықты, найзасымен жерді түйгіштеп айғай салды.— Жақсыатпен келесіңдер ме, жоқ па?

— Өздері сескенуді білмейтін бірдеңе секілді ғой,— деді екінші біреуі.

— Мен жаңа ғана анық байқадым, шайтан секілді,— деп үшіншісі үрей шақырды.

— Болса болар, үндемеулері жаман,— деді жаңағы найзасын түйгіштеген батыр. Алғашқысындай емес, оның көмейіне тас тығылғандай тілі күрмеліп тұр.

— Шайтан болса шашынан сүйреп әкеліңдер, ақысына екі ат мінгіземін, айрылып қалсаңдар елу қамшы дүре жейсіңдер.

— Жолымнан былай тұрыңдар, мен найзаммен түйреп әкелейін.

— Ағатайлар-ай, тоқтаңыздаршы.

— Ал, тоқтадық, сендер кім едіңдер?

— Біз шайтан емеспіз.

— Енді кімсіңдер?

— Қаңғырған бір жетімдерміз.

— Қайдағы жетімсіңдер?—деді жаңағы найза түйгіштегіш батыр, аузына не түссе де талғамай айта салатын әдетімен.

— Сіздей батыры бар елден пана таба алмай, өлінің моласын паналап жүрген жетімдерміз.

— Не дейді, мен ұқпай қалдым, қайта айтшы,—деп тап беріп еді, Мәдидің үні зілді шықты.

— Тоқтат!.. Балақай, қорықпаңдар, бері келіңдер.

— Ассалаумағалайком!—деді Мәдидің өз сәлем берісіне салып.

— Уағалайкүмссалам. О, жол болсын, батырлар, кімсіңдер?

— Жә, біздің мұндай зарымызға әруақтар да қосылып кетер, олар қосылса бүкіл қазақ даласы күңіренер, тоқтайық, жөндеріңді айтыңдар, құшағыма алар едім, киімім су.

— Даусыңнан лапылдаған жалын байқалған еді, қалай тез сөне қалды? Неге үндемейсің?—деді.

— Осы сіз анық атақты Мәдисіз бе?—деді Иман.

— Алдымен менің сұрауыма жауап бер.

— Мен әкесі Текеш дейтін мырзаның соққысынан, шешесі аурудың зардабынан өлген жетіммін, мына бала әкесі мен шешесінен адасып қалған Сапар дейтін жетім.

— Өз атың кім?

— Өз атым Иман, әкем аты Ноян. Ал ар жағыңызда жатқан дәудің кім екенін өзіміз де білмейміз.

— Қайдағы дәу?

— Қабірдің ар жағында біреу ұйықтап жатыр.

— Найзағай... найзағай,— деп жарық тілеп, Мәди саңқылдай жөнелді.— Қара түнмен қағысып найзағай отын шашпаса, адыра қалсын ақ найзаң. Тек өздерің қапы кетпеңдер, ұйықтап жатқан кезінде бас салатын қарақшыларға да ұқсамай, оятып алып егестіріп шайқасыңдар.

— Мынау қажының қабірі, мынау мұрнағы күні өзіміз кеміп кеткен қарнымыздың қамы, қайда бұлардың «дәуі?»

— Ей, сендердің көздеріңе көрінген дәу қайда?

— Ағатайлар, кешіріңіздер, менің кісі дегенім өздеріңіз көміп кеткен қарындарыңыздың қамы екен.

— «Қарынның қамы» деген сөзді шығарған қайсың?

— Мен едім, Мәди аға.

— Сен болсаң, сондай көтерем сөзің үшін көмбедегі азықтарды аршып әкел де, мына қонақтарды тамақтандыр.

— Келіңдер, жігіттер, көмектесіңдер.— Үш жігіт барды да Имандардың көзіне адам болып көрінген топырақты қопарып тастап, астынан бірдеңелерді бірінен соң бірін суырып ала бастады.

— Жылқыдағыларға да қалдырыңдар, олар да кешеден нәр татқан жоқ қой.

— Қазір сағат он бір, бір сағаттан кейін кезекке барасыңдар, таңғы тамақ тәңірден, жақсылап тамақтаныңдар. Мына екеуіне алдымен бір-бір тостаған қымыз беріңдер, етті сонсоң жесін. Бұларға не берсеңдер маған да соны беріңдер, алдымен бір тостаған қымыз, сонан кейін жал мен жаядан кішкене.

— Неге аз?

— Үй иесінің қонақтарынан көп жеуіне болмайды ғой, ал қонақтарымның онан көп жеуіне болмайтын себептер бар,— деп Мәди өзінің оң тізесін баса отырған Иманды бір қолымен құшақтап еді, оның көңілі аспанға бір-ақ шықты. Сол екі арада айтар сөзін де сайлап үлгірді.

— Қонақта ерік бола ма, үй иесі жал берсе де жей береді ғой,— деді ақырын.

— Осы сөзі үшін жалдан бір жапырақты бұған да беріңдерші.

— Мынау өзі бала емес, бәле ғой,—деді жігіттердің бірі күшене сөйлеп. Оның сөзінде сүйсіну де бар секілді. Соны сезген Мәди:

— Сөз қадірін білетін жігітсің ғой, бағалай да білерсің,— деп ишарат білдіріп еді, анау:

— Бала, қолың қайда, әкел бері,— деді де, Иманның қолына екі жапырақ жалды қыстыра салды.

— Аузың қайда?—деді,

— Бұл не?— деді Сапар.

— Не екенін өзің білмесең де таңдайың танитын болар, аузыңа сал да шайнамай тамсай бер... түу, өзі жас жылқының жалы екен, жал емес-ау, бал екен.

— Қалай, балақай?—деді Мәди Иманды бір қолымен бауырына тартып, — жалдан қорқуды қойдың ба? Енді қорықсаң қорқа бер, сендерді қорқытқан дәу — жылқының осынау еті мен қысырдың аз ғана қымызы. Жорықтан қалжырап қайтсақ жүрек жалғансын деп мұрнағы күні осы жерге көміп кеткен едік, ауыздарыңның салуы бар екен, жеңдер, ішіңдер. Қанаш, ей, қонақтарға қымыздан бермегенің қалай?

— Аз болған соң Жомарттың жомарттығы болмай отыр,— деп біреу күле күжілдеп еді, екінші біреуі:

— Мен емес, қымыз құйылған торсықты бұтына қыстырып алып бермей отырған Қанаштьщ өзі,— деп шар-шар етті.

— Өле ішкенше бөле ішкендерің жөн болар, қонақты баласынамын деп бармақтарыңды шайнап жүрмеңдер.

— Рақмет, ағажан,—деп Иман басын Мәдидің кеудесіне сүйеді.

— Осы сөзің үшін мына қымызды сен ішші,— деп Мәди өзіне берілген қымызды Иманның қолына ұстата салды.

— Мына жүгірмек аяқты қалай-қалай тастайды-ей,— деп жігіттердің бірі сүйсінген шырай білдіріп еді, екінші біреуі:

— Немене, аяқ салатын ол сенің көңілдесің бе?— деп өзінше тойтарып тастамақ болып еді, анау оны Абайдың сөзімен қағып түсті:

— Ау, батырлар-ау, біз қайда кетіп барамыз?— деді.

— Ал, жігіттер, азықтанып болсаңдар тезірек атқа қоныңдар да, ас апарып әрқайсың өз жігіттеріңнің аузын жылытыңдар. Жаурағандары болса мұнда жіберіңдер, бірақ бәрі бірдей жаурап, жылқыны есіз тастап кетпесін. Берен жылқының ық жағын саған, сенің адамдарыңа тапсырамын.

— Таңның атуына төрт сағат бар,— деді ойлана сөйлеп,— таң атысымен үшеуің екіден алты жігіт бөліңдер де олардың әрқайсысының жетегіне екіден жылқы беріп, жан-жақтағы ауылдарға жіберіңдер. Аштарға ғана үлестірсін. Жылқыны союға шамасы келмейтіндер болса, көмектессін, тым болмаса бауыздап беретін болсын.

— Өзіміз қайтеміз?—деп жігіттердің бірі сұрау тастап еді, екінші біреуі:

— Ауыз жылынды, бойды да жылыту керек болар,— деп оның сөзін демей түсті.

— Жас өмірімізді қиып, басымызды өлімге не үшін байлап келеміз, соны қашан ойлайсыздар?—деді жаңағы қалжыңнан жеңіліп қалған жігіт.

— Өзің ше?

— Мен ойланып болдым, өзгелер жылқы болып кетсе де мейлі, мен өз еншімді бөліп аламын да кетемін.

— Осы жылқының ішінде бір семіз күрең тай келе жатыр. Сол тайды мал соя білетін төрт жігіттің қолына беріңдер де, жақын жердегі қораның біріне жіберіңдер. Олар тайдың етін түгел ассын да, бізге ыстық тамақ дайындасын. Қалғандарын жылқыны құздан шығармай қарауылда тұрыңдар. Ал, егер ел аштан қырылып жатқанда, солардың сыбағасынан енші алғысы келетіндер болса, елу қамшы дүре соғыңдар да, қол-аяғын байлап, қораның біріне тастап кетіңдер. Жолдарың болсын, барыңдар. Менің Көкдауылым жалғыз тұра алмас, жетектей кетіңдер. Егер қуғыншының қарасы көріне қалса, Көкдауылымды қолыма тигізуге ұмтылыңдар. Мен мұны, Қанаш, саған айтып отырмын.

— Манағы қуғыншылардан түсірілген аттардың екеуі біздің жетегімізде, Көкдауылды сол екеуіне матастырып кетсек қайтеді?

— Мен жауымның малына да сенбеуші едім, дегенмен қалдырғыларың келсе қалдырыңдар, тек ана олжа аттарды шідерлеп кеткейсіңдер.

— Сау болыңыз,— деп жігіттер жөнеле берді, есіктен шыға бере біреуі:

— Я, әруақ қолдай гөр,— деді.

— Я, әруақ, күн ашылып келеді,— деген көңілді дауысы естілді.

— Кел, менің мына қолым жастығың болсын, бері жантай.

— Сіз әлден ұйықтамақсыз ба?

— Егер сен қызықты әңгіме айтсаң, ұйықтамауым мүмкін.

— Менің бар білетін әңгімем өзімнің қасіретім ғой, оны айтар болсам, сіз түнімен ұйықтамай дөңбекшисіз.

— Онда ертең айтарсың,— деді де, Мәди қор етті.

— Ұйықта, балақай, ұйықта,— деген Мәдидің жылы лебізі естілді, бетіне оның ыстық лебі де тиді. Бірақ ұйқы шіркін енді қайтып келер емес. Керіле созылып, есінеген сайын ұйқысы ашыла түсті.

— Мәди аға, сіздің әкеле жатқаныңыз тағы да Түнекбайдың жылқысы ма?— деді.

— Түнекбайды сен қайдан білесің?

— Мен оның өзі түгілі әкесінің жылқысын сіздің шапқаныңызды, сіздің басыңызды орыстардың түрмесіне байлаған Келбет дейтін қызын да білемін. Ол біздің Текештің кіші тоқалы Кенелдің немере сіңлісі екен.

— Сен өзің нешедегі немесің?

— Он жетідемін, оны не үшін сұрадыңыз?

— Қаршадай басыңнан соның бәрін қайдан біле бересің?

— Түнекбайдың ауылын алғаш шапқан кезіңізде өзіңіз нешеде едіңіз?

— Оны қайтесің?

— Айтыңызшы.

— Он жетіде едім.

— Менің естуімше де солай. Сіз он жетіде едіңіз, мен оны жақсы білемін. Өйткені әкем менің сіздей болғанымды көксейтін де: «Он жетісінде қол бастаған Мәдидей бол» деп тілейтін. Сол сорлы әкенің өлерінде сізге айтқан аманаты бар.

— Аманат! Нендей?

— Оны таң атқан соң айтармын, әзірше сіз оның жаңағы сөзіне төрелік айтыңызшы, сіздің Түнекбайдың ауылын он жеті жасыңызда шапқаныңыз рас па?

— Ол рас-ау, бірақ бір қолдың да саусағы бірдей емес қой, әкең байғұс оны қалай білмеді екен?

— Егер мен сіздей болсам...

— Онда не істер едің?

— Онда ма? Онда мен сол Келбет дейтін қызды алып қашар едім де, ит жеккенге өзім тіленіп кетер едім.

— Онда сен ол қызды көрген болдың ғой?

— Көргенде қандай. Осыдан екі жұма бұрын көргенмін, көргенмін де көзіммен бірге жүрегім де сүрініп күрсінгенмін.

— Неге?

— Ақша бетін күннен басқаға сүйгізбейтін, денесіне желден басқаны тигізгісі келмейтін жаны таза қыз екен.

— Қолың жете алмай қор болған екенсің ғой.

— Қолым өзіне жетпесе де етегіне жететін еді, жолшыбай қу тоқалдың қармағына ілініп қалдым да сонан кете алмадым.

— Қу тоқалың кім?

— Өзімнің ата жауым Текештің тоқалы Кенел дейтін бір сылқым. Осыдан бір ай бұрын соны төркіндетіп қайтқанмын, Келбетті сонда көргенмін.

— Онда сенің Текешіңнің өзі де, ақылы да сасай екен.

— Оны қайдан білдіңіз?

— Ақылы сасай болмаса тоқалына сендей жігітті қосып жібере ме?

— Мен не істеппін?

— Не істегеніңді көзіңнен көрер едім, әттең түннен байлаулы ғой.

— Күндіз болса, менің көзімнен нені керер едіңіз?

— Сол тоқалды қалай төркіндеткеніңді көрер едім.

— Бар көреріңіз сол ғана болса іштеңе емес екен.

— Немене, оны қалай төңкеріп, етегін қалай түргеніңді көреді ғой деп пе едің?

— Текеш сияқты сасайларға да түрілген етекті сөз қып қайтесіз, онан да жыр етуге тұратын анау Келбетті сөз етіңізші, Келбетті.

— Ол сондайлық сұлу ма?

— Сұлулығы емес-ау, менің көзімді сүріндіріп, жүрегімді дірілдеткен сүйкімділігі.

— Сендей бойдақтарға қыздардың бәрі сұлу, бәрі сүйкімді ғой, сенің онан хабарың бар ма еді?

— Егер ол қызды қазір көрсеңіз, жолына қан болар едіңіз де, бұл сөзді маған айта алмас едіңіз.

— Мен ол қызды бұрын да көрген емеспін, енді мүлдем көрмеспін.

— Бұрын да көрмегені қалай? Көрмесеңіз қалай қызықтыңыз? Қызықпасаңыз, ол қыз үшін әкесімен неге жауластыңыз?

— Мені жауластырған Түнекбайдың қызы емес, қылығы...

— Мұнан жеті жыл бұрын атқосшыларыңыздың бірі болып барған менің әкем көрген қызды сіз қалай көрмегенсіз?

— Мынау не айтып жатыр? Менің атқосшым болып барған сенің әкең бе?

— Онда әңгімені басынан бастайық. Сіз ғой тоқалдан туған жалғыздың жалғызысыз?

— Айта бер.

— Бәйбішеден туған ағаңыз Түнекбайдың Назгүл дейтін қызына атастырылған еді, қалың малын беріп болып, қалыңдығын енді әкелгелі жүрген шағында ол ағаңыз қайтыс болды, ағаңыздың жылы берілместен екі құда Қақабай мен Түнекбайдың арасындағы жесір дауы басталды, рас па осым?

— Рас.

— Қақабай ағаңыздың әмірі бойынша өлген ағаңыздың мұрагері, жесір жеңгеңіз Назгүлдің әмеңгері сіз болдыңыз. Бірақ ағаңыздың өлімі Түнекбайдың Назгүлді екі рет сатуына жақсы сылтау болды, екінші қалыңсыз жесіріңізді бергісі келмеді. Осы дауды шешіп қайту үшін Қақабай ағаңыз әр рудан бір беделдіні қасыңызға қосып беріп, құдасы Түнекбайдың ауылына жіберді ме?

— Жіберді.

— Түнекбайдың сіздерге қарсы қою үшін алдырған биі біздің елден Текеш те, Текештің атқосшысы болып барған менің әкем Ноян болатын.

— Ноян? Иә, иә, есімде, ол ана бір төртпақтау келген қара жігіт еді-ау. Мен оған «атың Ноян болғанымен өзің қояндау екенсің» деп күлген едім де, артынан кешірім сұраған едім-ау. Ол менің бір сөзіме сүйсініп «көп жаса, бауырым, мыңға жет» деп еді-ау сол күні.

— Тілеуіңізді тілеген сол әкенің сізге қалдырған аманаты бар, оны ертең айтармын, әзірше...

— Сенің әкеңнің аманаты барын осымен екі рет айттың, несиені қойсаң қайтеді?

— Ол үшін маған мынаны айтыңыз, осы әкеле жатқан жылқыңыз қанша?

— Санағаным жоқ, бес жүздей болып қалар.

— Осы бес жүз жылқы үшін ғой, тағы да бес жыл айдаласыз?

— Қолдарына түссем, мүмкін. Бүгін Түнекбайға жалданып мылтықпен қуған бір-екі орысты сұлатып кеткен едім, егер олардың қолына түссем атылуым да мүмкін.

— Соны біле тұра басыңызды өлімге не үшін қайта-қайта байлай бересіз? Елден асқан даңқыңыз бар, басыңыздан асқан бақ-дәулетіңіз бар, енді не үшін?

— Өзің не үшін ғой деп ойлайсың?

— Соған миым жетпей жатыр.

— Ең алғаш мен оны өзімнің намысым үшін шапсам, бұл сапар мынау аштан қырылып жатқан ел үшін шаптым. Басқа сөзді қой да, әкеңнің аманатын айт.

— Бір ғана сұрауға жауап беріңізші. Әкемді сүйсіндірген қандай сөзіңіз?

— Оны әкеңнен сұрауың керек еді. Жарайды, есімде қалғанын айтайын. Ол кезде мен он алтыда едім. Қалыңдық күйінде жесір қалған Назгүл жеңгем он тоғызда екен. Қақабай ағама қарсы келетін жан ол кезде жоқ-ты. Мал үшін өзімнен үш жас үлкен қызға матастырмақ болған сол ағама қарғыс айтудан басқа қолымнан келмей, бұрынғы құдам, ендігі қайын атам Түнекбайдың ауылына бардым. Қақабайдың қасыма қосып бергендері ар рудың ауыздыға сөз бермейтін шешендері, ел билеген бірегейлері еді. Түнекбай құда біздерді ат шаптырым жерден алдан шығып қарсы алды, күн сайын күндіз құлын, кешке ту бие сойып, қонақ асы жағынан құрметін аяған жоқ. Ол осымен тұра тұрсын. Назгүлді әмеңгерліктен бұрын қаралы жеңге тұтып құрметтеу сезімі мені билеп алды. Қасымдағы бастаушыларым мен қостаушыларымның қарсылығына қарамастан, Назгүлге барып көңіл айттым. Осы көңіл айту маған дерт болып жабысты, жеті жыл бойы басымнан бір арылмай келе жатқан қасірет бұлты сол күні сол қызды көрген сәттен бастап үйірілді.

— Қалай?

— Оның қайғысына ортақ болғысы келіп барған көңілім өзіне ауып кетті, оның өзімнен үш жас үлкен екенін де, ол үшін Қақабайға айтқан қарғысымды да ұмыттым. Өзімді ел атынан бастап барған үлкендердің де ақыл-кеңесін тыңдамастан думандатып кете бардым. Ағама арнап тігіліп, ол өлгеннен кейін жығылған алты қанат ақ отау біз барған күні қайта тігілген еді, сол ақ отаудың ішінде, сол аққудай қыздың қасында отырып салған әнім қатар отырған жеті ауылдың жастарын түгел жинап алды. Солармен күндіз-түні сауық-сайран салып «Жас дәурен» дейтін жаңа әнімді шырқап мен жүрмін, Назгүл екеуіміздің басымызды саудаға салып екі елдің білгіш-білегейлері жатты.

— Назгүлің не, саудаға түскен Келбеттің басы емес пе?

— Келбетті мен кейін білдім. Біздерді нендей сыймен қайтаратынын Түнекбай мырза біз бармастан бұрын ойлапты. Бір сатылған Назгүлді екі рет сатқысы келіп, маған кіші қызы Келбетті атастырмақ болыпты. Мен ол қызды жеті күнге созылған сауық-сайранның ішінен бірде-бір көргенім жоқ, шынымды айтсам Назгүлден басқа қызды көргім де, білгім де келген жоқ. Тіпті құдалықтың саудасына түскен сол қыздың басы екенін дау біткен соң білдім.

— Сонымен?

— Сонымен не болсын, қисық болса да ондайлардың айтқаны заң. Қарсы келер қабілет, қалыңға берер мал менде жоқ. Небары тақымыма басқан жалғыз атым мен сілемесін таңдай талшығы етіп отырған шешемнің екі құлынды биесі мен отыз шақты қойы ғана бар. Басқа малдың менде жоқ екенін, мың жылқысы бар туысым Қақабайдың мен үшін тай-тулағын да қимайтынын Түнекбай жақсы біледі, біле тұра буынсыз жерден осылай пышақ ұрып отыр. Ондағы ойы — мендей кедейге қызын бермеу. Сондықтан менің ендігі бар үміт етерім ара билікке шақырылған Шомбал ғана. Өйткені жұрт оны билердің ішіндегі батыры десетін еді. Егер шын батыр болса, ешкімнен именбес, әділін айтар деген үміттемін. Шақыра барған жаушыдан екі жақтың да ақсақал билеріне сәлем айтып: «Қатын салысқан карта сайысына кірісіп кеткен едім, сол сайысты тез аяқтасам өзім барармын, өзім бара алмасам айтар билік сөзімді, сезімді жеткізер көзімді жіберермін, бір жұма күтсін» деген екен, айтқан бір жұмасы өтті, келген өзі, жіберген сөзі де жоқ.

— «Көзімді жіберермін» дегені не сөз?—деді Иман бұрын өзі естімеген сөзге құмарлана түсіп.

— Өзімдей көретін көзімдей адамымды жіберемін дегені.

— Кім болса да кеселі мол екен,— дей салды,— иә, айта беріңіз, айта беріңіз.

— Ол кешіккен сайын біздер күдіктеніп, келешегімізді ойлай бастадық. Келешекті кезгендегі тапқанымыз — елде жоқ бір сұмдықты бастау.

— Ол не?

— Егер ара билік Түнекбайдың бетімен теріс айтылатын болса, біздер тағдырдың бұрын бұл елдің ешкімі баспаған қиясына басатын болдық, Назгүл менімен қашатын болды, мен оны Абай ауылына әкететін болдым. Абайдың саясына бір жетсек, бізді оның қолынан жұлып әкететін күш бұл елде жоқ екенін жақсы білетінмін.

— Неге?

— Назгүл мылқау келіншекті ауылға қайтарып жіберді де, өзі маған жақындай бере: «Бүгінгі сауықты бастамастан тарқасақ қайтеді?»—деп ақырын күңк етті. Мен себебін сұрай қараған көзімді қадай түсіп едім, ол тұнғыш рет маған тесіле қарады да: «Ауылға бұзық біреулер келген секілді, солар келіп шырқын бұза ма деп қорқамын»,— деді.

— Қызың кім? Жаңағы мылқау келіншек пе?— деп тұра қалып едім, неге екенін білмеймін, ол мырс етіп менің бетіме бір қарады да, қайтадан мұздай қалып: «Иә, сол мылқау келіншек. Оның мына бір жазғандарынан ұққаным, бізге төнген қауіп бар секілді. «Сақтаныңдар, сорлағалы тұрсыңдар» депті.

— Жаңағы бір кезде бір қора жолаушы келіп біздің үлкен үйге түскен еді, сол Текеш мырзалар көрінеді.

— Текешің кім?

— Күшік елінің биі.

— Оны кім шақырыпты?

— Сендермен арадағы даудың түпкі билігін айту үшін шақырылған Шомбал мырза өзі келе алмай, басқа елдің биі, өзінің жиені Текеш мырзаны жіберіпті.

— Біздің тағдырымызды өзімізден басқа шешетін ажал ғана,— дедім де, оны сауыққа қарай ала жөнелдім. Мен не айтсам соның бәрін үн қатпастан қабылдай беру Назгүлдің әдетіне айналған еді, бұл сапарда да үн қатқан жоқ, жетегіме еріп кете берді.

— Өліп кетпесін, байқаңдар,— деді біреуі, ышқына күбірлеп.

— Қорықпа, арқанды әрі өлместей, әрі құтылмастай етіп әдемі салыппын, тарта бер,— деді екіншісі.

— Өлсе құнын Текеш мырзаның өзі төлейтін болған, тарта беріңдер,— деп үшіншісі шірене түсті.

— Жәке, мен қайда жатырмыз?— деп едім, ол:

— Сен Түнекбайдың өзіңе арнаған қаралы төсегінде жатырсың,— деді. Қарттың бұл сөзінде ең ауыр зіл барын сезсем де ақылға сала алмай:

— Сүйегім аман секілді, бірақ күллі денем қаусап қалғандай, бұл не? Маған не болып еді?—деп едім, ол: «Ештеңе де болған жоқ, жай бір бұзық балалармен түнде қағысып қалыпсың, олар сені біраз көкпар етіпті»,— деді.

— Текеш дейтін кім?— дедім.

— Ол Шомбалдың атынан ара билік айта келген мына жақтағы Күшік дейтін елдің биі.

— Айтпақшы, Шомбал не депті? Соны ғана айтыңызшы,— дедім. Осы күні ойласам дәл сол кезде есім орнында емес секілді, аузыма не түссе соны айта беріппін.

— Сонымен?

— Шомбал Текеш сияқты бейтаныс басқа елдің адамы, өзімді білмейтін адамның айтатын билігіне неліктен ынтыққанымды осы күнге дейін білмеймін. Есімді жинамастан соны сұраппын. Жәкең, ызалы күлкімен күле сөйлеп отыр.

— Ол: «айдын көлдің аққуын көк қанат балапанына ілдіремін деп Алшынбайдың әулеті асқақтамасын, Назгүлдің жас өмірін қор етпей, әмеңгерліктен басын босатсын, Түнекбай мырза түйені түгімен жұтамын демесін, кіші қызы Келбетті Назгүлдің төлеуі үшін Мәдиге қалың малсыз беретін болсын. Менің айтар билігім осы» деген екен, Текеш мырза өз билігін айтты. Ол: «менің де би деген атым бар, менің айтқаным — Шомбалдың да айтқаны. Менің айтар билігім Түнекбай сұраған тоғыз үйір жылқы емес, мен бұйырған қырық жетінің қалың малын бересіздер де, Келбетті аласыздар, оған көнбесеңіздер жолдарыңыз әне»,— деп тұмсығын бір көтерді де, біздің ақтық сөзімізді тоспастан жүріп кетті. Сен оны не үшін сұрадың?

— Мені ат құйрығына салып сүйреген түндегі бұзықтар — соның адамдары.

— Оны қайдан білдің?

— Өздерінен, өз құлағыммен естідім.

— Нені естідің?—деп Жәкең ежіктей түсті.

— Өле кетсем құнымды төлейтін Текеш екенін естідім:

— Менің Түнекбайға айтар ақтық сөзімді сен жақсы тауып бердің. Білдім, өз межем де теріс емес екен, Назгүлді солармен жөнелткен Түнекбайдың өзі екен, ол ұрпақтан-ұрпаққа кетер егестің өртін салған екен,— деді де, маған қарады.— Сен босқа арандайсың, біз айналып келгенше жат та тынық,— деді.

— Түнекбай салған өртке қарсы салатын менің де өртім әзір. Сіздер бара беріңіздер,— дедім де, жүгіріп далаға шықтым.

— Сөзіңізді бөлген әдепсіздігіме ғафу етіңіз де, бір сауалға жауап бере кетіңізші,— деді Иман шыдамсызданып.

— Ал тыңдадым.

— Сол Текешке не істесеңіз де рауа емес пе?

— Әрине.

— Әрине болса осы сапар соны неге шаппадыңыз?

— Ол шабылмай қалмайды, бұл сапар шаппаған себебім — оның жылқысы көтерем деп естідім.

— Ол рас, сөзіңізді босқа бөліппін, кешіріңіз.

— Бір белгі қалдырған болар деген үмітпен Назгүлдің отауына бет алдым. «Назгүл, қайдасың» деп бар даусыммен айғай салғым келеді, жағым қарысып қалыпты, булығып даусым шығар емес. Ендігі арманым — Назгүлді бір ғана көру, бір ғана көріп «сен мені шын сүйесің бе? Сүйетін болсаң бұл не?» деген бір ғана сұрау беру. Сол сұрауды сала айғайлап Назгүлдің отауына кіріп бардым да, аңырып қалдым. Өйткені еңсесі биік кіреуеттің үстінде Назгүл жатыр. Мен жаңағы естігендерімнің барлығын ұмытып, қуанғанымнан тұра ұмтылдым. Бірақ «жаным» деген сөздің жартысын ғана айтып үлгердім, төсекке жете бере төбемнен біреу ұрып жібергендей сілейіп тұрып қалдым.

— Себеп?

— Себебі, алдымда жатқан Назгүл емес, мылқау келіншек екен. Ол жаспен жуылған бетін маған жөнді көрсетпестен, көзін жауып кеткен қара шашын жинамастан, жастықтың үстінде жатқан шәлісін ала сала басына жамылып қайтадан теріс қарап жата кетті. Мен өзімді-өзім тежеп, бойымды билеп алдым да зарлана бастадым:

— Ей, бауырым. Тілсіз болсаң да осы елдің естісі сен екенсің, елжірейтін жүрегі бар да сен екенсің бұл елде. Менің бүгінгі тартар қасіретімді сен кеше сезген едің ғой, тағы да сезген боларсың, айтшы, қайда менің Назгүл атты күнім? Кім оны менің аспанымнан қағып түсірген? Именбе де қиналма, тілсіз болсаң да мен сені жақсы түсінемін, жүрегіңнің не деп соққанын мен жақсы ұғамын. Кім менің күнімді мезгілсіз батырған?'Түнекбай ма, Текеш пе? Жоқ, олардың қайсысы екенін өзім табамын, сен тек Назгүлдің не деп кеткенін айт, оның мұндай қорлыққа қалай көнгенін айт. Тым болмаса соны айтшы,— деп тіземді бүгіп, шәлісінің шетінен ұстай беріп едім, ол түк айтпастан ыршып жерге түсті де, есіктен бір-ақ ырғыды. Маңдайым тасқа соғылғандай мең-зең болып мен қалдым. Өзімді-өзім зорға көтеріп, өзімді-өзім есікке қарай сүйреп келе жатыр едім, қарсы алдымнан Назгүлдің шешесі кіріп келді.

— Балам, сабыр,— деді ол қолындағы таяғын жоғары көтеріп. Мен басымды бір идім де кілт тұра қалдым. Ол екі бетінен нұры тамған ажарлы кісі еді, қазір өңінде жалғыз тамшы да қан қалмай, тірі әруаққа ұқсап кетіпті. Жасқа көмілген көзін менің көзімнен алмастан сөйлеп тұр.— Назгүл үшін күйінетін сен емессің, менмін, балам,— деді ол салмақпен.— Келбетім сен ойлағандай Назгүлден кем емес, ол балалықпен өзін сенен жасырып, еркелік жасап жүр, қызымды мақтау үшін келгенім жоқ, кімнің кім екенін, менің бұл сөзімнің қаншалықты шын екенін кезінде көрерсің, көргің келмесе, әсіресе Келбетті көргің келмесе жалынарым жоқ. Мені саған жалындыратын алты қасқырдың аузына барып түскен сонау сорлы қызым Назгүлімнің жайы,— деп еңіреп қоя берді. Мен не істерімді білмей, сасқалақтап орамалымды алып көзінің жасын сүрте бастап едім, ол орамал ұстаған қолымды ұстай алып:—Менің көз жасымды емес, сонау байы бір өлгенде екі өліп, бағы бір күйгенде екі күйген бейбақ қызымның көз жасын сүрт. Ер болсаң соны құтқар анау алты қасқырдың аузынан,— деді.

— Мырза, ниетіңіз жаман болса да, етіңізді аяған жоқсыз. Ол құрметіңіз үшін рахмет,— дедім ақырын. Өзімнен мұндай сабырлылықты күткен жоқ едім, даусым бір түрлі салмақты шықты,— қоштасар алдында сізге айтып кетер бір антым бар, енді соны тыңдаңыз! Келесі жылы, келесі осы айдың осы күні, дәл осы сәскенің сәтінде қалың қолмен қаптап келіп, қара сабаңызды керегеңіздің басына ілдірмесем тірі жүрмеймін,— дедім. Сенің әкеңді сүйсіндірген менің осы сөзім болар, өйткені антымды айта сала атқып далаға шыққан кезімде қарсы алдымнан біреу: «көп жаса, бауырым, мыңға жет» деп құшақ жайған еді. Сол болар сенің әкең. Кім болса да оның сол бір жақсы тілеуі жанымды қанаттандырып жіберді де, аттың үстіне қалай шыққанымды да білгенім жоқ, тобыма қарамастан екі күндік жердегі елге қарай жалғыз өзім жүйтки жөнелдім. Бір кезде артыма қарасам Түнекбайдың ауылын сағым жұтып қойыпты. Жапан түзде желмен жарысып, сағыммен ойнап жапа-жалғыз кете бердім.

— Сонан кейін?

— Ол кезде Қоянды жәрмеңкесінің қызған кезі еді. Сол кеткеннен жәрмеңкеден бір-ақ тоқтадым. Онда келгеннен кейін таныстарымды тауып алдым да, «келесі жылы июнь айының он бесінен июльдің он бесіне дейін Алшынбай қажының ауылында бір ай бойы ат жарысы мен найза сайысы болады. Аты озғандарға екі аттан тоғыз бәйге, найза сайысынан жеңгендерге бес аттан жеті бәйге беріледі» деп жар салдырдым. Ол кезде Қоянды жәрмеңкесіне шығысы — Қытайдың Шәуешегі, батысы — Самар, түстігі — Ташкентке дейінгі елден түгел келетін. Солар арқылы салған ұраным келесі жылы маған өңкей ығай мен сығай қырық жігітті жинап берді. Бәрі де жәрмеңкеге келгендер. Оның ішінде Ертістің батыры Қалқаман да, Есілдің батыры Өсербай да, Сырдың батыры Түбек те, Жайықтың батыры Нұрғали да, Торғайдың батыры Таусоғар да бар. Ә дегенде алданып келгендей шамданғандар болып еді, намыстың шабысы ат пен найзаның жарысынан қымбат екенін бірінен-бірі түсінді де, алдағы жорыққа тас түйін болып түйілді. Сауық-сайранмен бір айды біздің елде өткіздік те, менің былтырғы ант еткен күніме екі күн қалғанда жорыққа аттандық. Түнекбайдың қол жинап соғысуға әзір екенін біз де естігенбіз, әрі оның сол аусар қылығына егестік те, ірі ұрыларша түнде ұрланып баруды намыс көріп, шаңқай түсте қаптап барып шаңын аспанға бір-ақ шығардық.

— Сонда Түнекбайдың қанша жылқысын әкеттіңіздер.

— Алдынан қуып әкеткеніміз бір жарым мыңдай еді, былай шыға бере іріктеп алғанымыз жеті жүзден асқан жоқ.

— Бір қыз үшін сонша жылқысын әкетуіңіз обал емес пе?

— Біріншіден, ол қыз үшін емес, намыс үшін. Намыстың төлеуіне жететін құн жоқ. Екіншіден, Түнекбай мен менің туған ағам Қақабай сияқтыларды шабу обал ма, сауап па, оны өшіккен кезіңде көресің.

— Иә, сонан кейін.

— Сонан бергі жеті жылдық екі жылын жар жағалап, тау көбелеген ұрылардай бұғып тығылумен, төрт жылды бұғауланып айдалумен өткізіп, бір жылдан бері ғана еркін жүр едім, ел басына келген мына бір аштық дейтін апат тағы да тиыш жатқызбады.— Мәди ауыр күрсініп, басын сәл көтерді де есіктен сыртқа көз жіберді. Дала сол тұншығып түнерген өлі қалпында екен. Жаңбыр басылып дүние меңіреулене түсіпті.— Сен мені зарлата бермей өзің де біраз зарлашы — деп қайтадан құлай кетіп еді. Иман іле жауап қатты.

— Әкемнің кегі қайтқанша мен зарлаудан жалықпаспын, тек тыңдаудан жалықпаңыз.

— Әкеңнің кегі кімде еді?

— Текеш дейтін текешікте.

— Ол қай Текеш?

— Өзіңіздің «досыңыз» Текеш. Ол қазір малға да, қатынға да бай.

— Әрі қажы, әрі ұры Текеш де.

— Иә, сол Текеш.

— Текеш... Текеш...—деді Мәди ауыр ойға кетіп.— Мені айдалсын деп басқан мөріңнің үлкендігі қандай болса, дәл соның үлкендігіндей етіп оқпен оярмын жүрегіңді.

— Ол болыс та болған ба еді?

— Е, шырағым, бақытсыз елді қашан да бассыздар билейді, ел сорына ол да болыс бола қалған-ды. Мені айдалсын деп мөр басқан жеті болыстың бірі сол, менің өшігерім — сол жетеудің ішінен өзімнің ағам Қақабай мен Текеш.

— Онда екеуміздің жауымыз бір екен. Әкемнің сізге айтқан аманаты — сол Текештен кек алу. Әкемнің кегін онан өзім де ала аламын, сіз тек қалай алуды үйретіңіз.

— Немене, олар сенің әкеңді айдатып жіберді ме?

— Иә, бірақ оны сіз барып қайтқан ит жеккеннен де әрі, барса келмеске жіберді.

— Барса келмеске? Ол қай жақта?

— О дүниеде.

— Ей, өзің жөндеп айтшы, өлтірді ме?

— Иә.

— Қашан? Қалай? Не үшін?

— Әкем он саусағынан өнер тамған зергер еді,— деді де Иман тынысы бітелгендей, жасқа булығып тұншығып қалды.— Ол соққан жүзікті көрген әйелдердің өзі сол жүзіктің көзінен өте жаздайтын. Басқа әйелдер әкемнің сондай өнеріне қызықса, Текештің Шарапат дейтін бәйбішесі оның өзіне қызығыпты. Әкем байғұс дәм татқан құдығына түкірмейтін абзал жан еді, Текешті қанша жек көрсе де оның көзіне шөп салғысы келмей, бәйбішесіне азбапты, тілегін қабылдамапты. Бірақ кеселді бәйбіше арбауын қоймапты, сүйген болып арбай жүріп, әкеме байын өшіктіре беріпті. Күндердің бір күнінде бәйбіше тілегіне жетіпті. Әкемді ет шауып бер деп кілетке алдап кіргізіпті де, байына ойбай салыпты. Байы кілетке ұры түсті деп айғай салып, даярлап қойған ұрыларын қаптатып жіберіпті. Өздері ұрып жығыпты да, жаласын басқара жауып, ет ұрлауға келген ұрылар ұрып кетті деп таратыпты. Әкем байғұс сол соққыдан бір жұма жатыпты да өліпті.

— Ол кезде сен қайда едің?

— Текештің отардағы жылқысында едім. Жылқышылардың қосын күзету үшін бір тайға жалданып кеткенмін.

— Әкеңнің Текеш қолынан өлгенін қайдан білдің?

— Басқа әйелдерді білмеймін, Кенелдің есі-түсін білмей лапылдайтын кезі болады екен. Өз сөзімен айтқанда, жүрегі суырылғандай есеңгіреп, нәпсінің шалығы шалған бір шағында оның: «Егер, ауылға барғаннан кейін Текештен қорқып көңілімді ауламай, көнекті сырттан сұрайтын болсаң, Шарапаттың әкеңе істегенін мен саған істеймін» дегені. Неге екенін білмеймін, оның сөзі жүрегімді мұздатып жіберді. Неше күннен бері Текештің бар бақ-дәулеті басыма қонғандай тасыған көңілім тасқын басқандай лезде басыла қалды. Жарық дүнием кенеттен қараңғы түнге айналғандай, не болғанымды білмей: «Шарапаттың әкеме не істегенін айт»,— деп Кенелді қайтадан құшақтай алдым. Бірақ ол менің түрімнен үрейленіп дірілдеп кетті де, кенет ойнақыланып сүйе бастады. Мен білгенді өзіңнің шешең де біледі, ендігісін сонан сұра»,— деді. Оның сөзін медеу көріп үйге келсем, шешем қатты сырқат екен. Ауыр халде жатқан шешеден әке өлімін сұрауға дәтім бармады.

— Сонда сен әкеңнің өлімін шешеңнен сұрай алмай қалдың ба?— деді Мәди шыдай алмай.

— Күндерде бір күн, дәлін айтқанда, осыдан жарты ай бұрын, шешем ауыр халде жатқан күйі мені қасына шақырып алды да: «Әкеңнің өлер алдында айтқан бір аманаты бар еді, соны айтайын, ел жатқан соң жылқыңды серіктеріңе тастай тұр да, қайтып келші. Келгенде атыңды аулаққа тастап, ешкімнің көзіне түспестен келгейсің»,— деді. Мен ешкімнің ештеңесін ұрлағаным жоқ, сонша кімнен қорғалап, кімнен не үшін бұғатынымды сұрап едім, ол ауыр бір күрсінді де: «Сен бұрын ұрламасаң енді ұрлайсың, өзіңді-өзің ұрлап бір жаққа кетпесең өлесің»,— деді.

— Өмірдің уын әлі татып үлгірмеген жастық шағында адам сондай нәзік, балғын келеді, балқи береді,— деді Мәди оның көңілін сергіткісі келіп.— Оны уайымдама да, әңгімеңді айта бер.

— Сонымен, шешем айтқан мерзімде ауылға қайтып келдім. Оның айтқанын екі еткім келмей, атымды аулаққа тастадым, тірі жанға дыбысымды сездірместен келсем, шешем манағысынан да ауырлап, демігуі күшейіп жатыр екен, мен оның алдында бір тізерлеп отыра кеттім, ол ағаш төсектің үстінде жатыр. Көзін жанып тұрған шамнан алмайды. Өзіне күш жинап демігін басып алғысы келгендей үнсіз біраз жатты да, ауыр демігіп ақырын сөйлей бастады: «Әкеңнің қаны Текештің мойнында, соны есіңе сақта да, менің тілегімді қабыл ал, мұны өзіңнен басқа жан білмесін, кек аламын деп арындама, арандайсың. Әкең де соны айтқан еді, мен де соны тілеймін»,— деді. Мен жасқа булыға отырып, әкемнің аманатын сұрап едім, ол: «Жұбатарың жоқ қой, кімге жылайсың»,— деді де,— әкеңнің аманаты: Менен туған ұл болса, Алшынбайдың Мәдиін тапсын, тапсын да айтсын менің аманатымды. Менің кегімді Текештен ала алатын сол ғана. Соған дұғай сәлем»,— деді де үзіліп кетті.— Соны айтқан кезде шешемнің өзі де үзіліп кете жаздады. Үні де, демі де біткендей үнсіз, қимылсыз аз жатты да, қайтадан қайраттанып ақырын тіл қатты:

— Оны кім көріпті?

— Сол сұрауды шешеме мен де бердім. Ол: «Әлсіреп жатқан әкең де соны айтып еді, Заузат та солай дейді. Өйткені ол Шарапаттың шаңқылдаған даусымен жүгіре шығыпты да, қараңғы жерде жасырынып тұрып бәрін де көріпті. Ендігісін сол Заузаттан білерсің» деді де, шешем үзіліп кетті.

— Заузат кім?

— Сол үйдің малайы, панасыз жетім қыз.

— Бүгінгі таң неткен сұлу еді, аспанның райы да бүгін жақсы екен, жолымыз болғай.

— Әмин,— деп Иман да басын көтеріп алды.

— Өзіміз тірі болсақ Текеш сияқтыларда кегіміз кете қоймас. Сенің жолдасың оянып, менің жолдастарым ас дайындағанша аттарды біраз шалдырып алайық жүр...

— Сен қай баласың?

— Ұйқтамастан түс көріп тұрсыз ба?—деді Иман күлімсіреп.— Түнімен қолтығыңызда қорылдаған мен емей кім?

— Мен қорылдақ баланы сұрап тұрғаным жоқ, өзімнің бойымды ұйытып, ойымды ұйытқытқан жігітті сұрап тұрмын.

— Түсінбедім,— деді Иман арқасын бір қиқаң еткізіп. Ол әсіресе Мәдидің ойлана қараған көзіне түсінген жоқ.

— Сен анық он жетідемісің?

— А, енді түсіндім,— деді Иман мырс етіп,— Текештің ойын алдап, сорын қайнатқан да бойымның осы тапалдығы.

— Сен Текешті ғана емес, мені де алдап тұрсың-ау.

— Неге?

— Әлі бала секілдісің.

— Ол мүмкін, өйткені, сіздің Мәди екеніңізге мен де сене алмай келемін.

— Сеніңше Мәди қандай адам?

— Ал, балақай, әке кегін қалай аламыз?

— Қалай алуды үйретсеңіз болды.

— Менен нені үйренгің келеді?

— Маған керегі сіздің найза ату әдісіңіз.

— Найза салуды білуші ме едің?

— Жоқ.

— Найза салуды білместен, оны атуды қалай үйренбексің?

— Үйретіңіз, сонсоң үйренемін.

— Серпінің қандай еді?

— Түсінбедім.

— Тегеурінің қандай деймін?

— Кешіріңіз, бұған да түсінбедім.

— Құлаш серпінің қандай деп тұрмын. Найза иықтың қатты серпінінен атылады, қолдың күші мол болса ғана иық қатты серпіледі.

— Күш аз емес-ау, айласыз күштің күні жетім баланың күйі сияқты екен.

— Қолдың мезгесі қандай?.. Неменеге бақырая қалдың, бұған да түсінбейсің бе?

— Түсінбедім.

— Асық ойынына қалай едің?

— Мені бала көруді қойсаңыз қайтеді.

— Бала болмасаң, сұрауыма жөн жауап бер.

— Ұтылып көрген емеспін.

— Жақсы нышан. Тағы бір сұрау: қашаған ұстап көрдің бе?

— Көрдім.

— Құрық тастасың қалай?

— Екі жылдан бері бірде-бір қашағанды құтқарып көрген емеспін.

— Өте жақсы. Ал, мылтық атуға қалайсың?

— Сіздің өзіңізді көрместен өнеріңізді үйренгенмін, сол үйренген өнерімнің бірі — әніңіз де, екіншісі — жұдырықтай тасты оқтай зымырату.

— Қане, мынау атқа мін де сол үйренген өнеріңді көрсетші.

— Ашығып қалған екен, кішкене отықсыншы. Өнерінің қандай екенін білмеймін, өзі құлын мүсінінде екен,— деді өзінің жетегінде оттап тұрған құлагерге қызыға қарап.

— Шынымды айтайын, сен маған ұнай бастадың,— деді Мәди күлімсіреп.

— Сіз де маған ұнай бастадыңыз.

— Рас па?

— Оллаһи.

— Сен енді мүлде ұнадың.

— Сіз мұнан жеті жыл бұрын ұнағансыз-ды.

— Ей, бауырым-ай, сергелдеңмен өткен жылды еске түсіріп қайтесің.

— Мен сіздің мылтық болып атылып, оқ болып қадалуды кімнен, қалай үйренгеніңізді білейін деп едім.

— Менің тасты ата білетінімді сен қайдан білесің?

— Ел құлағы елу емес пе, естідім.

— Ел не дейді? Мені тас атуды кімнен үйреніпті дейді?

— Орыстардан үйреніпті дейді, сіз орысша сөйлегенде көмейі бүлкілдеп, орыстардың өзін таңқалдырады екен деседі. Ол ол ма, жұрт сізді атылғысы келсе мылтық, шабылғысы келсе семсер бола кетеді, соның бәрін үйреткен орыстар деседі. Сол рас па?

— Иә, өзімді мылтық етіп, тасты оқтай атуды орыстардан, солардың жасаған мылтығынан үйренгенім рас.

— Ал шауып келе жатып жердегі тасты іліп әкетуді кімнен үйрендіңіз?

— Оны өзіміздің қазақтардан үйрендім. Сен өзің қазақтардың жерден теңге алу ойынын көріп пе едің? Олар шауып келіп, жерден көмілген теңгені іліп әкете береді ғой.

— Көргенмін, өзім де талай құлағам да, талай ілгенмін, қазақтар соны қайдан үйренді екен?

— Оны мен де білмеймін, сірә, қыран бүркіттен үйренген болар.

— Жерде жатқан жемді құстың бәрі де іліп әкете береді ғой, теңге алуды қазақтың бәрі бірдей неге біле бермейді?

— Құстың да бәрі бірдей емес, олардың да жердегіні аспаннан іле алмай қалбалақтап, сасқалақтап қалатындары аз емес. Қаймықпастан, қалықтамай, зуыл қағып аққан күйі келіп іле жөнелетін қырандар ғана. Қазақтардың ішінде де қалықтап, қалбалақтайтын жағалтайы да, самғап келіп ілетін, қасқайып қайта көтерілетін қыраны да бар.

— Онда біздер қыран қазақтар болдық қой.

— Оны білмедім.

— Жоқ, сіз бәрін де білесіз, тек мақтаншақ емессіз.

— Сен жаңа ғана тастүлек секілді едің, жапалаққа ұқсап барасың ба, қалай осы?

— Мүмкін, өйткені сіз жана ғана менің ұстазым секілді едіңіз, енді құрдасыма ұқсап барасыз.

— Е, сен енді мені міней бастадық ба?

— Мен сізді әрі ұстаз, әрі аға, әрі құрдас көргім келеді. Ол арманым ағат болса, кешіріңіз.

— Менің ұстаздығым — байларға дұшпандығым, ол саған бұғау болып жүрмесін, сақтан.

— Ал, байларға өшігуді кімнен үйрендіңіз?

— Маған оны намыс үйретті, өмір үйретті. Мен әруақты бабаларымның әулеті болсам да, кеудесін кек тескен сорлымын. Менің ағаларым бар, олар бай, мен кедей. Олар көп, мен жалғыз. Олардың бірі — екі дуан елді аузына қаратып отырған болыс — Қақабай. Намысына сондайлардың оғы тиген мен бір жаралы жанмын. Қаша қалсам қуғыншыны өзіме жеткізбестен, қаруын денеме тигізбестен алыстан ұрып құлатамын. Қуа қалсам да сол, найзамнан бұрын тасымды жіберіп сұлатамын.

— Менің атысымды байқасаңыз қайтеді?

— Кәне көрейін.

— Жоқ, олай емес,— деді Мәди дауыстап,— атыңның жалына жатып ал да, тасыңды аттың жаясын жалата, жанай жібер. Сонда ғана тасың оқтай зымырап қуғыншыға дөп тиеді.

— Міне, саған нысана.

— Ұста мынаны, жат аттың жалына, білегіңді маған бер, көзіңді жақындап қалған жауыңа жібер, ол — менің жарғағым. Мен қазір сенің қолыңды алға қарай созамын да артқа серпемін, сол кезде сен тасты қолыңның серпінімен бірге босатып жібер,— деді.

— Енді бір,— деді жердегі тасқа ұмтылып. Намысы оны бұл сапар аямай-ақ қамшылаған екен, бірден сарт еткізді.

— Міне, енді мүлдем ұнадың,— деді Мәди күлімсіреп,— мұндай жігіттігің үшін мынау құлакерді саған сыйладым. Өзің секілді кішкентай болғанымен Ақанның құлакерінен кем болмас.

— Қалай, жүйрік ат, сұлу қатын — ер қанаты екенін білуші ме едің?

— Білуші едім.

— Енді не ойлап тұрсың? Сол екі қанаттың бірі мұнан табылды, қалғаны қайдан табылар деп тұрмысың? Жоқ әлде Текештің тоқалын қайда алып қашарыңды білмей тұрсың ба?

— Жоқ, сізге нендей алғыс айтарымды білмей тұрмын.

— Алғысты әкеңнің кегі алынған күні айтарсың, әзірше анау төбенің басына шық та ән салшы, дауысың маған жетер ме екен. Егер сезікті біреулер көріне қалса тез маған жет.

— Мәди аға, менің бұл ат үшін ертең айдалуым мүмкін ғой, ә?

— Мүмкін,— деді Мәди күлімсіреп. Ол соны айтты да жақындап келіп Иманның арқасынан қақты.— Қорықпай-ақ қой, балақай, бұл бес жүз жылқы үшін айдалатын — бір ғана менмін. Байлар мен болыстар менің кінәмді ауырлату үшін, қасқыр жеген малын да мен ұрлады деп көрсетер әлі.

— Сонда сіз оны мойындай бересіз бе?

— Үре берсін, айта берсін, мен үшін өмірдің өзі айдау.

— Тек, мынау айдынды ақ найзам мезгілсіз адыра қалмаса екен.

— Сіз таудың асқар шыңысыз да, даланың шалқар көлісіз ғой, Мәди аға. Асқар таудың шыңы биік, шалқар көлдің түбі терең, ол екеуіне жететін көз менде жоқ. Жастығым үшін ол кінәмді кешіріңіз де, бір тілегімді қабыл алыңыз. Егер айдала қалсаңыз, мені өзіңізбен бірге ала кетіңіз. Оллаһи, мен сіздің өмір бойы серігіңіз бола аламын, тек Текештен кегімді бір әперсеңіз болды.

— Өзі бала, ойы дана, ерте ержеткен бұл неткен жан?— деді күбірлеп. Бұл кезде Иманның алыстан салған әні де келіп жеткен еді, сол ән тағы да бір ойды қозғап кетті.

— Өлермін, өлмесем сендей ердің кегін Текештей сұмға жібермеспін,— деді де, жетегіндегі атын жүре оттатып, өзекке тіреліп тұрған кішкене төбеге қарай жүріп кетті. Ол төбенің өзі аласа, аумағы аз болғанымен көзді алысқа әкетеді екен. Мәди сол төбешіктің басына шығып айналасын бір шолып өтті де, көзін күншығыс жақтың көкжиегіне жіберді. Іздегені Қарқаралы еді, ол алып қара бұлттың астында қалыпты. Қарқаралының сол қара бұлты өз кеудесіне келіп орнағандай қиялы сол қара бұлттың нажағайындай қиырдан қиырға әкетіп, көзінің жасы қара бұлттың жаңбырындай сорғалап кетті.

— Осы ән өзіме де ұнап тұр, басынан, басынан қайта бастаңдаршы, ұмытып қаласыңдар, тезірек бастаңдаршы,— деді Мәди шаттана шарқ ұрып.

— Уай... уай...— деп ыңылдап барып тынды.

— Ау, Жұман-ау, сен жыланның күйісін де жаттап алушы едің ғой, енді не қара басты, айтсаңшы.

— Жаңағы күрең тайдың бауырын дүмбілез күйінде сүмбілеп едің, жамандатқан жоқ па екенсің, сілеюің жаман.

— Мынаның құлағы бітеліп қалған ба?

— Құлақтың жазығы болмай тұр-ау, есіме әні түссе, сөзі түспей, сөзі түссе, әні түспей ит әуреге салып тұр.

— Менің көкейімде бәрі де сайрап тұр,— деді көлденең біреу.— Әттең аузыма түспей қор болдым.

— Ау, отызың жиналып екі ауыз өлеңді ұға алмағансыңдар ма?— деп Мәди жағалай көз тастап еді, топқа жете бере тоқтап, шеткері тұрған Иман шырқап қоя берді.

— Ой, айналайын, көп жаса!

— Мәдижан-ау, мынауыңды бала екен десем, қағып қойған темір қазық қой,— деді ол Иманға сүйсіне қарап.— Міне, өзің қарашы, міз бағар емес.

— Сағың сынар, соқтықпа,— деген даусы шықты.

— Былай тұршы, кімнің сағы сынар екен көрейін,— деп сұлушалау келген сұр жігіт тұра ұмтылып еді, оны жаңағы найзалы шұбар қағып жіберіп шалқасынан түсірді.

— Өзім асыраған мына текешіктің өзіме секіруін қараңдар, ей,— деді ол кеңк-кеңк күліп.

— Ала жылан, аш бақа күпілдектер. Сенің інілігің, сенің ағалығын, осы болса, екеуің де жоғалыңдар!

— Кеш, Мәдижан, кеш. Кешпесең — міне арқам, таспа тілсең де өзің тіл,— деді.

— Ой, айналайын аусарым. Мәдижан болмағанда шұрқылтайыңды шұрқырататын едім, бағың бар екен, кел, төске төс соғыстырып, ашуды қиратып тастайық.

— Дүниеге жаңа келген ән де, сол әннен тұтана жаздаған жанжал да осымен-аяқталсын. Жорықтың да аяқталар шағы жақындап келеді. Менің болашақ серігім, Иман шырақ, сен бар да жолдасыңды оят, сендер хал-жайды баяндаңдар,— деді жағалай көз тастап.

— Құлқындарың қурап қалғырлар-ау, жуан елі қазы мен төрт қазан етті айтып сандалғанша, осы маңдағы аш арықтардың алғысын айтсаңдаршы.

— Жоқ, сол байғұстардың алғысынан бұрын бізден алғанын айтыңдар.

— Жетеуі кем тоқсан.

— Сол сексен үш жылқыны алған жұрттың бәрі ауыл-аймағымен сізге сәлем айтты.

— Сәлемінің бәрі — алғыс.

— Мәди:

— Әмин!— деп бетін бір сипады да, атына қарай беттеді.

— Бауырым-ай... есіл бауырым-ай,— деген зары естілді. Тұрғандардың бәрі бірден түршіге қалды. Иманның басқа сөзге тілі келер емес, атының жалын құшып еңіреп келеді.

— Жолдасың жол үстінде өлді дегенше, орда қалдым десеңші,— деді Мәди қарсы келе жатқан Иманды жанай өте беріп.

— Ор емес, көр екен, көр,— деді Иман егіліп. Бірақ оны өзінен басқа ешкім естіген жоқ. Ол атының басын бұрып алғанша, жөңкілген топ төңкеріліп барып аттарынан түсті де, молаға сүңгіп кетті.

— Бақыл бол, балапан,— деді. Ол шоқталып тұрған тобына қарады.— Бұл жатқан — панасыз жетім бала. Ақ жуып, арулап көмелік, жаназа шығара білетін кім бар?

— Мен бармын,— деді манағы қара шұбар.

— Міне, моллалы да болдық, қабір қазатын қайла мен күректер әне жатыр. Жарықтық қажы өзіне мола сайласа, қайла мен күректі өзгелер үшін сайлаған болар. Алыңдар, қазыңдар қабірді. Моллеке, сен бұлаққа бар да, дәрет алып кел.

— Сендер ше?

— Жаназа дұғасын оқитын саған болмаса, дәрет алу біздерге парыз емес.

— Е, мен ондай дұғаны дәретсіз-ақ оқи беремін,— деп олардың жасанды молласы бір ыңыранды да, қолын бір сілтеп шығып кетті.— Әй, барсам барайыншы, алсам алайыншы дәретті.

— Ал, бауырлар, менің сендермен қоштасар күнім жетті. Мына жатқан жылқыны үшке бөліңдер де, әрқайсың осы жерден өз елдеріңе тартыңдар. Өздеріңе екіден жылқы алыңдар да басқасын ашыққан елге түгел үлестіріңдер. Егер сол сорлы елдің сыбағасына сұғанақтық жасап өздерің екі жылқыдан артық алсаңдар, менен жақсылық күтпеңдер, қаладағы ояз бен ауылдағы болыстарға шамам келмесе де сендерлік қауқарым бар.

— Оны айтпасаңыз да білеміз,— деді біреу әзілдеп.

— Білсеңдер оны ұмытпаңдар.

— Жігіттер, осы сөзге тоқтайық та, бірауыздан мақұл дейік,— деп біреуі көсемдік етіп еді, басқалары:

— Мақұл... мақұл,— десіп шу етті.

— Құмға құйылған су секілді мұндай шудың қажеті жоқ, елдің сыбағасына тимеске ант етіңдер!

— Ант етеміз,— деген дауыс тағы да ду етті.

— Ендеше тұрмаңдар, барыңдар да жылқыны үшке бөліңдер, есебін өзім шығарып, кемін өзім теңеймін, барыңдар.

— Мынау кім болса да арзан ойдың адамы емес, атты ұстап тұрыңдар.

— Армысыз, асыл аға,— деді тәжім етіп.

— Бар бол, бауырым,— деп Мәди оны қолтығынан демеп тұрғызып жіберді,— көп жаса.

— Аспанның мынандай жұлдызы ағып түскенде, көнтек болған түйедей қаңқиып тұрған сен кімсің?

— Кешіріңіз, ағажан. Ол менің ат қосшым еді, аттан түспе деп бұйырған мен едім,— деді қыз көзіндегі күлкісін пердесімен жасырып.

— Қалқашым-ау, ат қосшың мұндай болғанда, жан қосшың қандай?

— Аман болсаңыз оны да көрерсіз, көрсетпей қоймаспын, қандай екенін сонда өзіңіз айтарсыз, тек қашан да аман болыңыз, ағажан.

— Кім екенімді білместен тірлігімді мұнша тілейтін сен кім едің, бауырым?

— Төркіндеп бара жатқан жолаушы едім. Мына бір қырдың ар жағынан қалың жылқы ізінің ішінен бір тұлпардың ізін кездестірдім. Сол тұлпардың иесін бір көруді арман етіп ізіне түсіп келе жатыр едім, сіздерге тап болдым. Көзіңізге түссе сол тұлпар мінген батырдың жөнін сілтеп жіберіңіз.

— Асқақ сөзге айып етпе, қалқашым, бұл елдің ішінде сен ізіне түсіп іздейтіндей тұлпар жоқ. Менің мынау Көкдауылым болмаса.

— Бұл қалай?—деді қыз таңданғандай болып,— әлде менің көргенім ер қанаты тұлпардың ізі емес, құйынмен ойнап сағымды қуған құланның ізі ме? Жоқ әлде қасқыр менен қарсақтың іні ме?

— Соңғысы болуы мүмкін,— деді Мәди сөз шақпағын шаққысы келіп. Бірақ мына қыз сөздің нендей сайысынан болса да тайынар емес.

— Онда кешіріңіз, мен өзімді-өзім алдап, өзімді-өзім адастырып келіппін, қош болыңыз.

— Сабыр етші, қарындас. Сөзің сырлы, сырын жұмбақ, сен кімсің осы?

— Басқа жөнімді біліп қайтесіз, көп тілеуқорыңыздың бірі көріңіз де, қала беріңіз.

— Сол тілеуқорымның атын білсем екен?

— Бар қыздың атын білу сізге парыз ба еді?

— Бір ғана сенің атыңды білсем, барлық қыздың атын білгендей болар едім.

— Онда жаттап алыңыз, менің атым Келбет.

— Келбет?—деді Мәди аңырып.

— Әне, айтамын ба,— деген Иманның да дауысы шықты.

— Қаныңыз неге қаша қалды? Әлде Келбет дейтін бір қыз кесел болып жабысқан ба еді?— деп қыз сылқ-сылқ күліп еді, Мәдидің көңіл көзіне ол қыздың көмейінен әлдененің сәулесі төгіліп тұрғандай көрінді.

— Көңіл күйінің пернесін дәл бастың, қарындас. Келбет дейтін бір қыздың кесел ғана емес, бар өмірімнің қасіреті болып жабысқаны рас, тек сен сол Келбет бола көрме?

— Ол бола қоймаспын, бола қалған күнде не істер едіңіз?

— Өз қолыңнан өлермін.

— Егер мен өлтіре алмасам.

— Онда сені де, өзімді де жоқ етемін.

— Онда сіз Мәдидің өзі болдыңыз ғой.

— Иә, мен Мәдимін, өзің қай Келбетсің?

— Мен сізге қасірет болып жабысқан сол Келбетпін,— деп қыз бас киімін қолына алып еді, оның құбаша келген сүйкімді өңі Мәдидің көзіне айдай көрініп кетті.

— Ризамын... Ризамын,— деді ақырын күбірлеп, басқа сөз аузына түскен жоқ.

— Кімге ризасыз?

— Егер сені айдап келген өзімнің ажалым болса, оған да ризамын.

— Мынау кім?—деді Мәди қанша сескенсе де, сырын сездірмей жайымен.

— Кешіріңіз, ол — менің Бақи атты күйеуім. Екеуіңізді бірдей сынау үшін қызғанышыңды далаға атылған оқ етіп аспанға жібер деген мен едім, кешіре көріңіз, ағажан,— деп Келбет безек қақты. Бірақ қанша жалынса да, Мәдидің мұздай қалған жүрегін жібіте алған жоқ, өзі қанша бұлқынса да, Мәдидің құшағынан шыға алған жоқ.

— Мұндай кінәні кешудің өзі қылмыс емес пе?

— Менде мал ашуы мен жан ашуы қабат бар, әттең, сіз Мәдисіз, басқа біреу болсаңыз, мен сізді былай кезеп атар едім,— деген жігіт сөзі Мәдиді мүлдем қайнатып жіберді.

— Мал ашуы, жан ашуы дейсің бе? Онда мен саған Қаракесектің бар байталын жинап берейін, Келбетті маған таста да, жүре бер, ез неме! Қане, ез емей ер болсаң, ат жылдам. Неге қалтырайсың? Ат..!

— Тіземді бүгіп жалынамын, ағажан.

— Бүгілуді білмейтін тіземіз де сізге ғана бүгілді, иілуді білмейтін басымыз да сізге ғана иілді, ендігісін өзіңіз біліңіз, ағажан,— деді Келбет дір-дір етіп.

— Келбетім-ай, сенің мұндай екеніңді білмей сорладым-ау,— деді, кеудесін кере дем алып.

— Ертерек білгенде қайтетін едіңіз? Қасіреттен басқа да тартарыңыз бар ма еді?

— Бар еді. Басқаны таба алмасам да, екеуімізге арнап салынған бір моланы табатын едім.

— Ол үшін енді өзіңізге де өшігерсіз, өкінбеңіз.

— Өшігемін, осындай өкініште қалдырған сұм өмірдің аспандағы айы мен күні, жердегі Келбетінен басқаның бәріне де өшігемін, мына мырзаның кеудесінде жаны барында жоғалсын көзімнен, қазір жоғалсын.

— Дәл осы айтып тұрғаныңыз ақылдың сөзі емес.

— Мендегі бар ақылдың да, ашудың да айтары осы,— деді Мәди ширыға түсіп.— Әкеңнің сен үшін менен сұрағаны қысырақтың тоғыз үйірі — тоқсан жылқы еді ғой. Мен сол әкең сұраған тоқсан жылқыны үш есе қып алдына қазір салып берейін, адамды малмен тең көретін мына байсымағың сол жылқыны айдасын да кетсін.

— Мен ше?— деді Келбет күлімсіреп.

— Сен басқаның емес, менің ғана Келбетімсің.

— Дәл осы сөзіңізді есітсе, таудың тарғыл арыстаны сізді дал-дал етер еді.

— Не үшін?

— Намысыңыздың аздығы үшін.

— Мен бе намысы аз?

— Маған арнап сіз шығарған жыр емес, сізге арнап мен сақтаған сыр емес, әжеме әжесі айтқан бір ертегі есіме түсіп кетті. Тыңдар болсаңыз айтайын.

— Ертегіңнің сиқыры бар секілді, айтпай-ақ қойсаң қайтеді?

— Ертегім етегіңізге жабыса қалса арашаға түсіп, айыратын мен бармын, қорықпаңыз.

— Қашсаң құтылып, қусаң жететін түрің бар екен, әзірше алдымды орай тұр,— деді де жанына келген Қапаштың қолындағы өз найзасына сүйеніп тұрып қалды.

— Ертеде өткен заманда, дін мұсылман аманда, бәдәуилердің елінен, маймылдардың жерінен бір аш арыстан келіпті. Ол жылқы етіне жерік екен, келе қырғын салыпты. Біздің ауылды тігерге тұяқ қалдырмай шапқан сіз секілді қырғын салыпты да, талайлар жүген ұстап қалыпты, талайлардың қара сабасы керегенің басына ілініпті. Оның қастандығы сондай, бар жылқыны өлтіріпті. Не істерін білмей сандалған жұрт жиналып кеңесіпті де құзда жатқан арыстанға елші салыпты. Ел жіберген елшілер аңдардың патшасы арыстанмен келісіп, жұмасына бір жылқы беретін болыпты. Ел де бұған көніпті де, жұма сайын бір жылқыны жеміне беріп тұрыпты. Күндердің бір күнінде елшілер бір кер байталды апарған екен, сол байталды көргеннен арыстан ашу шақырып елшілердің өзін жей жаздапты. «Мен сендердің ханзадаларыңды да қалтырататын жаны пәк арыстанмын. Ал сендердің маған әкелген жемдерің қасқырдың арам тісі тиген қалдығы. Қасқырдың қалдығын жегенше өзімді неге жемеймін?» депті. Оның бұл ашуына елшілер түсінбеген екен, арыстан байталдың санындағы тыртықты көрсетіпті. Елшілер келіп иесінен сұраса арыстанның айтқаны рас, кер байталды құлын күнінде қасқыр тартқан екен.

— Сонсоң не болыпты.

— Не болсын, арыстанның өзіне лайық, ешбір аңның тісі тимеген таза жылқының бірі беріліпті.

— Сонан соң?

— Әжемнің ертегісі осымен бітті, ендігісін сіз айтыңыз. Мен қасқыр тартқан сол кер құлан секілдімін ғой, елімнің арыстаны Мәди бола тұрса, мына сияқты бөлтірік тартып кеткен құлынды қайтесіз.

— Сен жеңдің мен жеңілдім,— деді ол, Келбеттің маңдайынан қайта-қайта сүйіп,— бақытты бол, мен үшін де бақытты бол, тек өзіңді малға теңеме. Ол үшін өзіңнің кім екеніңді жақсы біліп ал. Тым болмаса: екі елдің болыстарының қастығы, орыстардың тас қамауы да, қанды бұғауы да қайыстыра алмаған, ең ақыры мысықтың тырнағын тістеп ойнаған ажалды тышқан секілді мына мырзаның атқан оғынан да сескенбеген Мәдиді нендей күшпен жеңгеніңді біл.

— Оны білетін секілдімін,— деген сөз Келбеттің аузынан еріксіз шығып кетті.

— Жоқ білмейсің, бауырым,— деді Мәди әлденеге алқынып,— егер оны білсең, қара тасты мамық көрмес едің де, мезгілсіз қалғымас едің.

— Сіз өзіңіздің мұнан жеті жыл бұрынғы әніңізді айтып кеттіңіз.

— Жеті жыл бұрын? Ол қандай ән еді?

— Жанып кететін түрім бар, тезірек қоштасайықшы,— деді Мәди әнді аяқтамастан.

— Біз қуғыншы емеспіз, олжаңызға кездескен сауғашымыз.

— Сауғашы болсаң жылқыға жүр, қалаған атыңды мін. Қуғыншы болсаң қазір беретін жалғыз тайым жоқ, енді екі айдан кейін әкеңнің жылқысын түгел қайтарамын.

— Жалғыз аттан басқа малыңыз жоқ, бес жүз жылқының орнын немен толтырмақсыз?

— Өзім кедей болсам да Текеш дейтін бай дұшпаным бар.

— Онда соның өзін неге шаппадыңыз?

— Оның жылқысы қыстан жүдеу шықты, союға келетіндері болмады. Ал, мынау ашыққан елді қырғыннан аман алып қалу үшін сенің әкеңнің жылқысындай семіз жылқылар керек болды. Әкеңе сәлем айт. Бұл жылқыларын екі есе етіп қайтарамын. Енді екі айдан кейін Текештің жылқысын жайлауынан бастап күзеуі мен қыстауына дейін шашып беремін, не болмаса өз соры. Егер оған риза болмай, соңыма борсық болыстар мен қасқыр оязды тағы да салатын болса, аямаймын, иманын айта берсін.

— Сәлеміңізді өз тілегім етіп жеткізермін, алдымен сіз менің сауғамды беріңіз.

— Сауға дейтін менде не бар, мына жатқан бес жүзге де толмайтын аз ғана жылқы менің жаулықпен шауып әкеле жатқан олжам емес, аштан қырылғалы жатқан елдің азығы. Өзімде бары — жалғыз жаным мен жалғыз атым ғана. Ол екеуін қабат қаласаң да әзір.

— Жаныңызды жаным етер едім, кеудемнен орын қалмапты, жаяу тастап кетер едім, жауыңыз емес екенмін. Егер сауға берер болсаңыз, қалайтыным әкемнің көп жылқысы емес, сол жылқымен бірге кеткен нағашымның жалғыз үйір жылқысы.

— Сауғаны айдап бермейді, не қанжығасына, не жетегіне байлап береді ғой, батыр бабаларымыздан қалған сол жораны мен қалай бұзамын?

— Сол үйірдің айғырын жетегіме байлап берсеңіз мен риза.

— Бар қалағаның бір айғыр болса жүре қал, мен алданған да болайын, тек сен мені алдадым деп марқайма,— деді де, Келбетті тік көтеріп алды.— Мүмкін бұл күнді де ертең арман етерміз, келші, атына өз қолыммен көтеріп салайыншы.

— Рақмет,— деуге ғана шамасы келді.

— Ардақты Мәди аға,— деді ол әлденеге шаттанғандай дауысын саңқ еткізіп. Ойда тұрған Мәди жалт қарап еді,— қорықпаңыз,— деді ол күлімсіреп,— мен қорқынышты емеспін, ағалығы бар аға табыла қалса, іні бола алатын жанмын,— деді де қолындағы алты атарын Мәдиге ұсынды.— Мынау үш жылқы беріп алынған дүние еді, мұның иесі мен емес, сіз екенсіз, игілігін көріңіз.

— Мұнша қымбат дүниені маған не үшін қиясың?— деді ызалы күлкімен жымиып.

— Сіз маған өзімнен де қымбат дүниені қидыңыз, сол үшін.

— Менің мырзаларға мырзалығым жоқ секілді еді, кең дүнием неден олай тарыла қалды екен?

— Мені соңыңыздан қуғызып келген Келбеттің сізге, сіздің адамшылығыңызға деген сенімі еді, сол сенім мені де адастырмаған секілді.

— Келбеттің сенімін ақтау үшін екен ғой, маған оқ жұмсағаның?

— Оған кінәлі сіз екеуміз,— деп Келбет киіп кетті.

— Мыналар мені жындандырар,— деді өз адамдарына күле қарап,— бірі басымды оғына байлайды, енді бірі ол үшін менің өзімді кінәлайды, бұл не?

— Есіңізде болсын, мен өте әділ жанмын,— деді Келбет наздана қарап.— Егерде мен сізге «сүйгенімнің сыйлығын қабыл алыңыз да, өзін туған ініңіздей көріңіз» десем, оны да әділдік деп білгейсіз.

— Дәл осыны сен айта қояр ма екенсің?

— Әлемді алты айналып келсем де сізге тең келетін қайын ағаны таба алмайтынымды білсем, неге айтпаймын?

— Мұндай жалған сыйыңды менен басқаға тартсаң қайтеді?— деп Мәди салқындана қалып еді, Келбет өз қалпын онда да өзгерткен жоқ.

— Мен жалған айта білмеймін,— деп жайдарылана түсті.— Тек түсіп келгенім тұлпардың ізі емес, тәтті үміттің өзі еді, соны ғана жасырдым.

— Мен сізді танып та, табынып та болдым, өтінемін, алыңыз мынаны...

— Мынаны біресе бақсы, біресе молла етіп тұрған сенің сиқырың-ау, ә?

— Жоқ, сіздің сиқырыңыз.

— Мені аға еткелі келгенің рас болса алдай берме ағаңды.

— Мен сізді мұнан жеті жыл бұрын алдағанмын, сол алдағаным бар өміріме жетеді.

— Мұнан жеті жыл бұрын?

— Иә.

— Қазір нешедесің?

— Он тоғыздамын.

— Ол кезде сен он екідегі бала емессің бе?

— Иә, бала едім, бала болсам да:

— Есімде, бәрі есімде,— деді Мәди ойлана жадырап,—тек, тым ерте ержеткен қарындасым, сен есімде жоқсың. Алдаған болсаң, есімде қалмауың мүмкін емес, сен жалған айтып тұрсың.

— Алдағанда қандай?

— Түсің болар.

— Ол түс болса, мұнан жеті жыл бұрын сіздің әмеңгерлік жолын қуып бір қора кісімен біздің ауылға барғаныңыз да түс, бір жұма бойы біздің ауылда салған сауық-сайраныңыз да түс. Ең ақырында мен үшін қалың мал төлей алмайтын болған соң, әкеммен жауласып кеткеніңіз де түс.

— Жоқ, ол түс емес,—деді күрсіне сөйлеп,— ол менің өмірімдегі ең қымбат күндерім.

— Сіздің сол өмірдегі ең қымбат күндеріңіз менімен бірге өткен-ді. Мен мұны адал мағынасында айтып тұрмын.

— Қалай? Әкең сені маған көрсеттірмей, менің сені бір көре алмай арманда кеткенім қайда?

— Мені көрмегеніңіз рас, бірақ сіз күміс жақты ақ шұлық киген кішкентай келіншекті көрдіңіз ғой, сіздің шайыңызды күн сайын сол ғана құйып беріп жүрді ғой.

— Әлгі бір мылқау келіншек пе?

— Иә, сол мылқау келіншек мен едім.

— Не дейді? Жұртым-ау, мына қыз не деп тұр?

— Дәмеш жеңгемнің кимешегін киіп алып, соның алыстағы төркінінен келген мылқау сіңлісі болып сіздермен бірге жүргенмін.

— Қап,— деп анадай жерде тұрған Иман шыдай алмай санын бір сарт еткізді.

— Иә, иә... бұл сөзіңде жалған жоқ, бәріне де енді түсіндім, өзіңді танымасам да күлімдеген көзіңді таныдым. Амал не, кеш танып, бармағымды өмір бойы шайнайтын болыппын. Мұнша азапқа салғандай жазығым жоқ еді ғой, несіне айттың осыны?

— Ағат кетсем, кешіріңіз, енді айтпасқа ант етейін.

— Жоқ, енді айта бер, қара түн басқан көңілдің таңы бір мезгіл атар ма екен, айта түсші қайта... Жоқ, әлденендей бір сезім өзегімді өртеп барады, айтпашы, жан жарасын тырнамашы. Қара түндей сұм өмірдің сен секілді ақ сәулесі барын мен неге білмедім екен? Сонау бір алқымы кестелі, күміс жағы жарқылдаған ақ жаулықтың астында жүрген ақ періште өзімнің асыл арманым екенін сорлы жүрегім неге сезбеді екен?

— Жүрегіңізде жазық жоқ, ол сезіп менің жөнімді сұраған екен, Назгүл сізді алдапты.

— Иә, иә... бәрі де сол қалпымен көз алдыма келе бастады. Осынау бір өзінен жаулығы үлкен ақ тұйғын келіншек кім?—деп едім-ау мен, сонда Назгүл не деп еді?..

— Сонда ол: сізге ғашық болып алыстан келген біздің бір құдаша, Дәмеш жеңгейдің мылқау сіңлісі деп сізді алдапты, сіз оған алданыпсыз.

— Ол емес еді-ау шын ғашық оған мен ғашық едім-ау, мен... Есіңде ме төсек үстінде жылап жатқан саған не деп зарлағаным?

— Бәрі, бәрі де есімде.

— Сонша ауыр жаралағандай Назгүлге мен не жаздым екен,

— Оған да кінәлі менмін.

— Қалайша?

— Сізді өз көзіммен көріп, әніңізді өз аузыңыздан үйреніп қалу үшін, оған солай деуді үйреткен өзім.

— О, алдамшы дүние, мұнан да сен неге сайқалдың өзі болмадың екен?

— Кім? Мен бе?

— Жоқ, ойбай, өмірді айтамын.

— Назгүл сізге мені ғашық демеген болар.

— Ол солай деп күлген-ді. Сол күлкіде нендей сыр барын мен неге ойламадым екен?

— Ойлағанда не істер едіңіз?

— Тым болмаса бетінен бір сүйетін едім ғой.

— Бір сүйгенде не болар еді?

— Бетінен бір сүйсем мен сенің жүрегіңде де, өз жүрегімде де сөнбейтін от тастайтын едім ғой. Егер кеудемізге сондай от түсе қалса, мен бұл бүліншілікті салмас едім де, өзім мұндай қасіретті шекпес едім ғой.

— Оны арман етуші жалғыз сіз емес, келмеске кеткен күндерге жоқтау айтып қайтесіз.

— Мына қыз мені жындандыратын түрі бар, сен береріңді беріп болсаң, аларыңды ал да тезірек әкетші,— деді.

— Келбет болмаса, мен аларымды алып болдым,— деген сөзіне де назар салған жоқ. Дел-сал күйі келіп атына мінді де Келбетке қарап:

— Кәне, көрсет қалаған айғырыңды,— деді. Соны айтты да Келбеттің жауабын күтпестен жылқыға қарай жүріп кетті.

— Міне, нағашымның мен сұрай келген айғыры.

— Балақай, әуре болма, ол айғыр саған ұстатпайды, өзіңді жазым етуі мүмкін.

— Кім балақай?- деді Иман, «балақай» деген сөзге шамданып.

— Иман! Осы тұрған анық сенсің бе?

— Ие, менмін.

— Кешір, бауырым, мен сені танымай қалдым.

— Ерді кебенек ішінен де тани білетін жақсы қыз екенсіз, сол үшін кешірдім кінәңді, енді жолымды бөгеме.

— Тоқташы, өзің біздің ауылдың қыздарын шетінен қызықтырған қырғи едің, жаңбыр өткен бөденедей немене бүрісіп кеткенсің?

— Ой, апажан-ай, менің бір ғана кешегі көргенімді көрсе, сіздің мына мырзаңыз бөдененің құйрығы болып кетер еді.

— Қалай, бұл жорық саған жақпады ма?— деді Келбет күлкісі келсе де сазара түсін.

— Менің көрген жорығым — аш-арықтардың жорығы. Егер бүгін мына ағайларға тап болмасам, сіз менің осы қиқы-жиқы сиқымды да көре алмай арманда қалатын едіңіз.

— Зарлап болсаң жөнел,— деп Мәди оған иек қағып еді, Келбет жөнеле берген Иманның қолындағы құрықты ұстай алды.

— Ол айғыр менен басқаға ұстатпайды. Сен оған намыстанбай-ақ қой, бауырым, құрығыңды маған бер де, осы жылқының ішінен екі жылқы таңда.

— Оны қайтемін?

— Мәди ағамыз мендей қарындасына екі жылқы енші берер, мен сол еншімді саған сыйладым. Сен оның бірін ат қып мін де, екіншісін сатып киім ал. Мәди аға, менің сізден тілер соңғы тілегім осы.

— Екеуіміз бір тілекті тілеппіз. Мұның еншісіне берілетін ат астында тұр. Қаражаты үшін қалаған жылқысын алады.

— Көп жасаңыз,— деді Келбет сәл дір етіп.

— Сол тілекті мен саған тіледім,— деп Мәди де оған телміре қалды. Екеуі біріне бірі осылай табынып тұрған кезде, Иман атына қамшы басып жылқыға қарай тұра ұмтылды. Оның көзеген айғыры қашаған емес, тек басын тұқыртып алып құрық салдырмай тепкілей беретін қу екен. Иман оның құрық салдырмасын білді де қанжығасындағы жіңішке қыл арқанды шешіп алды. Ондағы ойы бұғалықтай бастау еді, онан да ештеңе шығар емес. Иманның бар амалы таусылды, арқанды лақтыра-лақтыра шаршады, әбден әккі болған айғырдың тұзаққа ілінер түрі жоқ. Мәдидің бұйрығын орындап қайтқан Қанаш та келіп қосылды. Екінші жақтан күнше күркіреп, өзіне сай ұзын қара атын ағызып манағы қаба сақалды шұбар да келіп килікті. Үшеуі ортаға алып үш жағынан қысқан сайын боз айғыр мүлдем өршеленіп кетті. Алдыңғы екі аяғын жерге тіреп алып, артқы аяқтарымен шыр айнала сартылдатқанда зеңбірек атылғандай. Қара шұбардың көзі аларып кетті.

— Көздеріңіз енді жеткен болар,— деді Келбет ол үшеуіне күле жақындап.— Осы көрген қызықтарыңыз да жетер, құрықты маған беріңіздер де кейін кетіңіздер.

— Көмекке келмеңіздер, мені осы жерден күтіңіздер,— деді.

— Ана қыздың сиқыры бар ма-ей?—деді Иман тамсана таңданып.

— Бұл ештеңе емес, ол қыздың сиқыры қандай екенін қазір көресіңдер, барыңдар да, айғырды ноқталап беріңдер.

— Бақи, сен бақытты жігіт екенсің, тек малдың буына мастанып сол бақытыңды жоғалтып ала көрме,— деді.

— Малдың буына мастанатын мал емеспін де, Келбеттей бақытымды жоғалтатын ессіз емеспін,— деді ол бір сұраудың жауабын осылай еселегісі келіп. Ондағы есебі Мәдиге өзін таныта, Келбеттен үмітін үздіре түсу еді, ол ойының лағу екенін кейін сезді.

— Сенің бақытың бір ғана Келбет емес, сенде онан да қымбат, онан да үлкен бақыт бар, ол — адамшылық. Сенің Келбеттің тілін алып жаныңды шүберекке түйіп, жарыңды жолыма тосқандай күйге түсетініңді біле тұра, менің соңымнан келуін адамшылық. Адамшылықтан үлкен нендей бақыт барын өзім білмеймін. Сондықтан да мен адамшылық үшін, намыс үшін өлісемін. Өзімді өзіңдей көрген достардың бәріне де айтарым осы, олардан тілейтінім де осы.

— Осы аманатыңызды баламның баласына да жеткізейін, ол үшін сіз менің бір тілегімді қабыл алыңыз,— деді.

— Мен қанымнан басқаның бәрін шашып жүрген адаммын, керегіңе жарарым болса аямаспын, айт та ала бе p.

— Біз ұл туса да, қыз туса да тұңғышымыздың атын Мәди қойғымыз келеді, сіз соған рұқсат етіңіз.

— Немене, сенің әкең атыңды Бақи деп біреуден сұрап алып қойған ба екен?

— Жоқ, бұл әкемнен қалған мұра емес, өзімнен қалатын мұра, өзімнен басталатын салт. Біз кеше сізді қуа шығарда Келбет екеуіміз, егер сіз Келбеттің ойындағыдай болып шықсаңыз, тұнғышымызды сіздің атыңызбен атауға ант етіскен едік. Өзіңіз ойлап қараңызшы, біздің осы кездесуіміз ертеңгілер үшін, тіпті өзгелер үшін болмаса да, өзіміздің балаларымыз үшін ертегідей емес пе?

— Торға түсіп қалмасам сол шылдақанаға барамын да, балаңның атын өзім қоярмын.

— Анық па, анық келесіз бе?

— Ант етемін.

— Қолыңызды әкеліңіз.

— Ау, анттарыңыздан мені де құр қалдырмаңыздар,— деді бақытты жүзі бал-бұл жанып.

— Мәдиіңді дүниеге тезірек әкел, қарындасым, кімнің кімді неден құр қалдырғанын сонда көрерміз.

— Әмин!— деді Келбет ақырын. Оның ендігі арманы сол бала болу керек, «әминді» айтқан кезде жалбарынған жаны жапырылып түскендей, үні де, өңі де құбылып, құлпырып кетті.

— Ал, қарындасым, енді қандай бұйымтайың бар?— деді.

— Ендігі бұйымтайым: жылқыны бір айналып, кетуге рұқсат етіңіз.

— Ол рұқсат мана берілген, тек «мені алдадым деп марқайма» деген сөзді ұмытпа, енді қош айтысайық, қолыңды әкел.

— Біздің елдің қыздары ағасымен осылай қоштасады.

— Сіздің елдің жігіттері қарындасының бетінен сүйерде былай құшақтайтын болар-ау,— деді Мәди оны бір қолымен құшақтап.

— Әрине.

— Сондай ізгі салты бар, сендей асыл қызы бар еліңнен де, сондай пейілді елі бар сенен де айналайын,— деп Мәди оны өзіне қарай қыса түсті.

— Ал, аға, іні-бауырлар, бәрлеріңіз де cay болыңыздар. Іштеріңізден керуенге ерген әлденеге ұқсайтындар болмасын, бізге ондай күзетшінің де, аңшылықтың да керегі жоқ, қош болыңыздар.

— Ал, Бақиым, сәт сапар.

— Сапарларың мәңгі-бақи сәтті болсын,— деді Мәди.

— Әмин,— деп олар кете берді.

— Мәди аға, шылдақананы ұмытпаңыз,— деді ол анадайдан дауыстап.

— Шылдақанамызға тартар сыйыңыз жаңа ән болсын, ән болғанда мынадан кем болмасын,— деп Келбет Мәдидің «Жас дәуренін» шырқай жөнелді. Оны Бақи іле көтеріп еді, жан-жақтағының бәрі, тіпті жылқының арғы шетінде жүргендер де қосылып, кең даланы тамылжытып жіберді.

— Тез жет те жігіттерге айтшы, ана екеуінің соңынан ерген жылқы болса, қайырып әуре болмасын.

— Сонда қалай, олар соңдарынан ерген жылқыны әкете бере ме?

— Әкете берсін, сөзді қой да бар!

— Неге?— деді ол кеселді керден дауыспен.

— Олардың әкететіні Түнекбайдың жылқысы емес те, біздер кез келгеннің жылқысын әкете беретін ұры емеспіз.

— Енді кімбіз?—деді қара шұбар көзін ежірейтіп.

— Олай десең, егер өзің ұры болсаң, жаның барында жоғал көзімнен.

— Мәдижан-ау, біздер басымызды өлімге не үшін байладық? Түнекбайдың қызы үшін емес еді ғой,— деді ол тісін бір шықыр еткізіп.

— Жазықсыз біреуді шабу үшін де байланған бас жоқ. Ашыққан елді қырғыннан құтқару үшін Түнекбайды шапсақ онда елдің кегі бар, ол кек қайтпай, кеудедегі шер тарқамайды.

— Ала алмаған әйелім үшін берген қалың малымның қарамын көрсетейін, бері жүр,— деп атының басын кері бұрып алды.

— Мынау бір қызық болды-ау,— деді Мәди мырс етіп.— Менің бұл қылығымды естіген жұрт не дер екен?

— Түк те демейді, тек бастарын ғана шайқайды,— деді Иман ренішті түр көрсетіп.

— Бастарын шайқағаны қалай?

— Сіздің бұл қылығыңызға ешкімнің миы жетпейді, миы жетпеген бас шайқамай қайтеді. Міне, менің де басым шайқалып тұр.

— Неге?—деді Мәди оның өткірлігіне қызыға қарап.

— Ол қызға мына жылқының қақ жартысын бөліп берсеңіз де, жазаңыз бәрібір енді жеңілденбейді ғой. Оны сіздің білмеуіңіз мүмкін емес, біле тұра қаншама жылқыны қайтарып бердіңіз, оған кім түсінеді?

— Кімді не үшін шабатынымды жаңағы қаба сақалды қара шұбарға айттым ғой.

— Мына қалған қалың жылқы тек Түнекбайдың ғана жылқысы екенін қайдан білесіз?

— Білем, мен оның жылқысын таңбасынан танимын. Кеше қуғыншылардан құтылғаннан кейін жылқыны іріктегенде сол таңбасына қарап іріктегенмін. Басқа таңбалардан әкеткенім — айшық таңбалы осына бір қылаңдар еді, өзінің жаны да сондай қылаң біреу шығар, Келбеттің өз әкесіне ара түспей, сауғаға оның жылқысын сұрауы сондықтан шығар.

— Мәдижан, ана қыз сені алдап тастап, менің ішімнен иемденіп көз тігіп келе жатқан жылқымды түгел әкетіп барады, мен ол жылқылардың жалғыз тал қылшығын да бере алмаймын.

— Иә, бере алмаймыз,— деп қасындағылар да шуылдап қоя берді.

— Саған ол жылқыны беретін кім?

— Кім екенін қазір көрсетейін, жігіттер, тартыңдар!—деді де, қара шұбар атына қамшы басты.

— Тоқта... атамын, тоқтаңдар!—деді Мәди де атына қамшы басып. Оның Көкдауылы қара шұбардың тобын адым жерге жіберген жоқ, қолында алты атар, «атамын» деген сөз аузында саңқ-саңқ етеді.

— Ке-ке-шір, ба-уырым,— деді ол кекештеніп.

— Мұндай жанжалдың боларын манадан сезіп едім, бірақ дәл сенен күткен жоқ едім.

— Кешір, Мәдижан, кешір.

— Басқаның кінәсі кешілсе де, сенің кінәң кешілмейді.

— Неге? Туған ағаң Қақабайдың қатынын ғашық, өзін қас қып қойған мен бе саған?

— Сен артыңа ерген жастарды адастыратын алапаттың тұманысың.

— Алапат?

— Сондықтан өз үлесіңе тиетін екі жылқыны ал да көзіңді жоғалт,— деді де, Мәди оның жігіттеріне бұрылды,— сендердің де түрлеріңді көріп болдым, өз үлестеріңді алыңдар да, сендер де жоғалыңдар!

— Еліміздің үлесі қайда?— деп біреу баж етті.

— Ел үлесі сендерге тимейді.

— Неге?— деп айғай салды.

— Неге? Неге?—десіп оның бөлтіріктері де сойылдарын сайысқа ыңғайлады.

— Қарқылдаңдар, ажалды қарғалар, қарқылдай түсіңдер... Болдыңдар ма қарқылдап? Болсаңдар мені тыңдаңдар. Елдің сыбағасын сендердей құзғындардан жіберетін мен ақымақ емеспін, өзім үлестіремін. Енді ұққан боларсыңдар?

— Тартыңдар!—деген дауысы да күж етті.

— Ей, туған жер, сағынышың неткен шерлі еді?!

— Сағынарымыз артта да қалып барады-ау, Мәди аға.

— Білемін, Иманым, білемін, қалып бара жатқандардан сенің сағынарың кешегі бір қызыл шырайлы қыз екенін айтпасаң да білеміз.

— Оллаһи, дәл осы сапар түк те білмепсіз. Әне, менің сағынарым, сонау бөркін бұлғап тұрған достар,— деп, Иман ағаш үзеңгісіне бар салмағын сала шірене түсті.

— Ана біреуі тымағының тамақ бауын ұстап алып шыр айналдырады, жалаң бас қалар ма екен байғұс,— деп Қанаш та үн қатты.

— Ән... шіркін ән... асыл, сенен рахат не бар екен дүниеде, сенен қымбат қандай ғана сәні бар өмірдің? Ей, бауырлар, тыңдасаңдаршы, тыңдап алып шырқасаңдаршы.

— Олардың айтып тұрғаны өзіңіз үйреткен Абайдың «Айттым сәлем, Қаламқасы».

— Онда біз неге олар үйреткен «Сұрша қызды» сұңқылдатпаймыз.

— Қалай, Иманым, үнің шықпай қалды, тілің ақ тоқалдың тіліне жабысып келе ме?

— Тоқалдардың жарасы жеңіл-ау, менің ойымды улап, тілімді буып келе жатқан — түнеугі Келбет дейтін қыз. Сіздің бүкіл елден таңдап сүйген Самалыңыз сол Келбеттің кебісін салуға да жарамай ма деп қорқамын.

— Самал! Самал!—деген үні де кең кеудесін керіп мұңлы шықты,— қиялымды қанат етіп кең жиһанды қанша кезсем де, сенің келешегіңе көзімді бір жеткізе алмай күрсінді-ау жаным.

— Ей, сұм заман! Сен жалмамаған менің нем қалды? Ендігі бар күткен бақытым Самалымның құшағы еді, көрерім тағы да сенің қанды бұғауың болғаны ма? Енді қайттім? Самалымды шынымен-ақ тірі жесір еткенім бе? Ондай перизаттың жас өмірін өксуменен өткізіп, бағын байласам, менің кім болғаным? Жоқ, дүниенің бар қасіретін жалғыз тартсам да, өмірден жар қызығын көрмей өтсем де, оның обалына қалмаймын, бағын байламаймын. Маған темір торлы шымылдығын құрып, тас төсегін жайып тұрған қасіреттің қандай екенін жасырмастан айтамын да, ризалығын алып қоштасамын. Ол үшін менің ендігі барып аялдайтыным — соның ауылы болсын. Бірақ ол елдің жайлауы биыл өртеніп кетті деген еді, биыл қай елдің жерін жайлады екен? Оны кімнен, қалай білсем екен? Жоқ, ол үшін ойды босқа сабылтпайын, жолдағы елден сұрай отырармыз, бетті сол елдің былтыр өзім көрген, биыл өртеніп кеткен жайлауына мегзейін.— Бұл ойлар да оның жанына сая бола алмады. Тарыққан көңіл, ашыққан жанына талшық етері — тағы да ән, шіркін ән.

— Мәди аға! Мынау бұрын біз естімеген өлең ғой,— деді Иман тамсана жақындап. Үйреніп алу үшін қайта айтуын өтінгісі келіп еді, Мәдидің қабағындағы кірбеңді көрді де, өзін тежеп қалды.

— Қалай, ұнай ма?

— Ұнағанда қандай!

— Қанаш, сен не дейсің?

— Осы талпақ дәл айтып келеді, шынында жаңағы өлеңнің сыры тым терең.

— Оны жазған — орыстың Лермонтовы болса, аударған — қазақтың Абайы болса, сыры неге саяз болсын.

— Қайдағы жақсы өлеңді сол екеуіне тели береді екенсіз осы,— деді Иман томсарып,— Абайыңызды білемін, ал, ана Лермонтов дейтін кім? Ол да Құнанбай сияқты қажының баласы ма?

— Ей, бауырлар, тоқтаңдар!—деп бала жігіт астындағы көк шолағын екі өкпеге тепкілеп, екі жағынан кезек сабалап келеді.

— Ей, ағалар, ей, бауырлар, — деді деміге сөйлеп, — жан керек болса, мына таудың ішіне кірмеңдер.

— Ассалаумағалейком!

— Ә-л-и-к сә-лә-м,— деді Мәдиге жақындап,—кешіріңіз, айғайымды тыңдағысы келмей бара жатқан мырзалар, мендей қойшының сәлемін алмас деп едім, кешіріңіз.

— Айғайың әдемі екен, сәлеміңнен бұрын дауысыңды тыңдағымыз келді, ол кінәмізді сен де кешір.

— Тек, мына таудың ішіне кіре көрмеңіздер.

— Неге?

— Кірсек не болады?

— Жеп қоя ма?

— Қан боласыңдар, қан!—деді қойшы жігіт үшеуін бір сөзбен тоқтатып,— астағы мынау аттан да, үстегі киімнен де жұрдай болып тоналасыңдар.

— Тоналатын кім? Тонаушы кім?

— Тоналушы — сіздер, тонаушы — Мәдилер.

— Мәди? — деген дауысы булығып зорға шықты. Ал Иманды күлкі, Қанашты ыза қысып барады.

— Мәди деген кім?—деді Иман күлкісін күшпен тежеп.

— Ей, Мәдиді білмейтін кімсің-ей, өзің қайдан шыққан немесің? Әнші Мәдиді, ақын Мәдиді, батыр Мәдиді білмесең білетінің кім сонда? Мен бе?

— Кешір, бауырым, біз сонау алыстағы сармантаймыз,— деді Мәди.

— Сармантай... Сармантай... өмірімде естімеген елім.

— Бұрын естімесең енді есті, бұрын білмейтін Мәдиді біз де біліңкірейік, жөн-жосығын жөндеп айтшы.

— Сендей батырды қорқытатын ол кім өзі?

— Ол сен сияқты мырзалардың ғана жауы, сендейлерге ғана қорқынышты.

— Жау болғанда не істейді?

— Жүйрік болса атыңды, сұлу болса қатыныңды тартып алады да тауға әкетеді, не істейтінін сонда білерсің. Қайтып келген соң не істегенін сол қатыныңнан сұра.

— Сен қырық өтірікті бірден суырып салатын тазшаны білесің бе?— деді ол қойшы жігітке маңғаздана қарап.

— Білемін, талай естіген ертегім.

— Шыныңды айтшы, сен сол тазшаның жиені емессің бе?

— Мырза, мына күшігіңді үргізе бермей тоқтат,— деді де, бас бармағын ыңғайлап алып Иманның өзіне шүйілді.— Сеніңше, болыс атаулыға қырғидай тиіп жатқан кім? Мәди емей сенсің бе? Ит жеккенге қайтадан жіберілсін деп, басқа болыстардан бұрын мөр басқаны үшін Дүйсетай дейтін болыстың тоқалын тауға алып кеткен кім? Мәди емей сенсің бе? Сол Дүйсетайға көмектесіп, мылтықтарымен тау кезіп іздескені үшін Қарамоладағы орыстардың қырық өгізін елсіз таудың ішіне апарып қырып тастаған кім? Мәди емей сенсің бе? Мә саған қырық өгіздің дорбасы. Біздің елдің болысы Зынданның баласын кеше қызыл іңірде сонау тобылғылы сайдың ішінде тонап, атқосшысына қосақтап кеткен кім? Мәди емей сен бе? Мә... мә... мә...

— Сабыр, інішек,— деді Мәди сөзге енді ғана араласып,— сабыр ет те, мынаны айт. Мәдилердің кешегі тонағаны кім дедің?

— Зындан болыстың баласы болса да қосақтаулы күйі өлетін еді.

— Қосақталғаны қалай?

— Білмеймін, екеуін арқасынан айқастыра байлап кетіпті.

— Оларға сен қалай тап болдың?

— Таңертең қойымды қаптатып келе жатыр едім, төрт аяғы бар, екі басы бар бір дажал келе жатыр. Көре сала қаша жөнеліп едім, біреуінің «ей, бауырым, тоқташы» деген зарлы үні іші-бауырымды елжіретіп жіберді. Тоқтай қалдым. Қорқа-қорқа жақындасам, төрт аяқты дажалдай көргенім арқасынан айқастырылған екі адам екен, бірі Жапбастың өзі, екіншісі соның атқосшысы,

— Сонау көрінген обаны маңдайға алсаңдар тауға соқпайсыңдар, сол тауды бөктерлеп отырсаңдар, алдарыңнан Қаршығалының өзені кездеседі. Сол өзеннің бойында Шомбалдың ауылдары отыр.

— Шомбал! Ол қай Шомбал?—деген даусы да саңқ етті.

— Жеті қатыны жеті ауыл Шомбалды да білмейсіздер ме?

— Естуіміз бар, оның аулына қашан жетеміз?

— Бұлаң құйрыққа салып кетсеңіздер, көз байлана жетіп қаласыздар.

— Қош бол, бейтаныс тілеуқорым,— деді де, Мәди атына қамшы басты.

— Апыр-ау, жүзінен нұр, тілінен бал тамған бұл кім болды екен? Тым болмаса аты-жөнін сұрап қалмағанымды қара. Әй, ақылы да, шашы да жоқ қу бас-ай,— деп қойшы маңдайын бір сарт еткізді де, қойына қарай шаба жөнелді.

— Әне, бір үйір қатыны бар шонжар Шомбалдың ауылы,— деді Мәди бөкен желіске салып кете жатқан атының басын кенет тежеп.

— Шомбалыңыз шонжар болса, оның ауылына біз неге барамыз?

— Неге бармаймыз?

— Өзі бай болса, сіздің кім екеніңізді біліп қалса, Шомбалыңыз бізді шоқпарламай ма?

— Назгүлден басқасы бізді танымас, ол таныса да танымаған болар.

— Назгүліңіз кім? Әлгі Түнекбайдың сізге тимей кеткен қызы ма?—деп Иман осы арада Мәдиді бір шымшып алды.

— Тимей кетсе де, менен басқаны сүймей кеткен болар.

— Оны Шомбалдың өзі алғанын қайдан білесіз? Мүмкін, баласына яки інісіне әперген болар.

— Жоқ оны өзі жетінші тоқалдыққа алғанын мұнан жеті жыл бұрын айдауға кетердің алдында, түрмеде жатып естігенмін. Естігенмін де естен танып түрменің есігін тепкілегенмін, әйтеуір ол есіме түссе бойымды қайдағы бір қияпат сезім билеп кетеді.

— Сол қияпатты сезіміңіз өзімізді қинап жүрер, осы ауылға соқпастан өте шықсақ қайтеді?

— Осы қу талпақ дұрыс айтып келеді,— деп Иманды Қанаш та қостап еді, Мәди өзінің алған бетінен қайтпайтын әдетіне басты.

— Қорқатын түк те жоқ, Шомбал да өзіміз сияқты адам,— деп иек қағып еді, Иман тағы да кие жөнелді.

— Шомбалдан өзіңіз де сескенетін секілдісіз, сізді сескендіре алған ол бізді селкілдетіп жібермей ме, сонда біз онан қалай қорықпаймыз?

— Кім екенімді біле қалса Шомбал өзінің қайын атасы Түнекбайдың мен талауға салған малы үшін басымды өлімге байлайтынын білемін, біле тұра барамын, тәуекел. Сендер сонау Ақсұңқар тауына қарай тарта беріңдер, мен қымыз ішуге барған болып Назгүлді бір көрейін де, соңдарыңнан қуып жетейін.

— Жоқ ол болмайды,— деп Қанаш та өзінің қайсарлығына басты,— болмайды дедім, болмайды.

— Не-ге?

— Біздер өлсек, бірге өлеміз, кетсек, бірге кетеміз.

— Мен барда ешкімнен қорықпаңдар, тек кісі өлтіруден сақтаныңдар.

— Оны қоя тұрыңыздар, бізге мынаны айтыңызшы: нысана алғанымыз Текештің ауылы еді, бетіміздің неліктен бұлай бұрылып кеткенін мына Қанаш екеуіміз енді ғана біліп келеміз. Алдақашан біреудің қатыны болып кеткен бір қыз үшін басты өлімге неге байлаймыз? Ол қыз өзіңізді қанша сиқырлап алса да осыны бір ойлаңызшы.

— Мені сиқырлай алған дүниеде бір ғана қыз бар. Жауларыма емес, сол қыздың алдына тізе бүгу үшін қиғаштау тартып келе жатқаным рас.

— Келбет болар ол қыздың аты.

— Сен мүлдем лағып кеттің. Назгүл мен Келбет мен үшін өлі жандар. Менің көкейімді тескен қыздың аты — Самал. Жол қырсығынан аман болсақ, оның ауылына ертең кешке, не бүрсігүні таң ата жетеміз.

— Қанаш,— деді ол көңілді дауыспен,— ертеңгі кештің думаны мәңгі-бақи естен кетпестей болсын, тамағыңды осы бастан кеней бер.

— Жоқ, бауырлар,—деді Мәди ауыр күрсініп,— ертеңгі кеште көретіндерің сол аяулы қыздың жазықсыз төгілген көз жасы ғана.

— Жазықсыз төгілген?

— Кімнің дейсіз?

— Сол Самал дейтін қыздың.

— Оны жылататын кім?

— Мен,— деді Мәди. Жастайынан жанын жаралаған өміріне лағнат айтқан жүрегі қан жыласа да, серіктеріне сыр сездірген жоқ, қайратын қайта шақырып қатуланып алды да:—Мен!.. Мен!..—деп бар даусымен ызалана айғай салды.

— Неге? Неге?—деді Иман да өршелене айғайлап.— Жазықсыз болса ондай қызды сіз неге жылатасыз?

— Өмір бойы жыламас үшін жылатамын.

— Түсінбедім, Қанаш, сенің анау жалпақ мұрныңа ештеңе барды ма?

— Сен түсінбегенде мен қайдан түсінемін?

— Оның рас-ау,— деді де, Иман Мәдиге қарады.— Ал, ағасы, біздей меңіреулерге бірдеңе түсіндіре көріңіз.

— Ол қыз мені сүйсе, жас өмірі ауыр аңсаумен өтеді, мен оны сол аңсауды көрсетпес үшін жылатамын. Мен оның бағын байлап, обалына қалғым келмейді, сол үшін жылатамын.

— Мен жаңа байқадым, сіз қатал екенсіз-ау, Мәди аға.

— Өмірдің өзі де қатал болса, онан ұзап қайда барамын.

— Иә, біздің өмір Текеш секілді мейірімсіз.

— Сондықтан мұнан былай сендер де бақыттарыңды байламай, басқа бір түзу жолға түсіңдер.

— Ол қандай жол?

— Текештен кегіміз алынғаннан кейін менімен қоштасыңдар да, Қарағандыға барып шахтаға түсіңдер, жұмысшы деген халықтың қандай екенін осы сапар өздерің де көрдіңдер ғой.

— Сіз ше?

— Мен ұшарын жел, қонарын сай білетін, тағдыр қайда айдаса сонда кететін өмірдің қаңбағымын ғой. Мүмкін бір шайқаста қанжарымды жауымның қанына малып өлермін, мүмкін туған елімнен безіп басқа бір елге кетермін, оны әзір өзім де білмеймін. Бар білерім — өзімнің тұңғыш махаббатыма у құйған Текеш пен қыр соңымнан қалмай қойған Қарқаралының оязынан кек алу.

— Мәди аға, мына Қанаш мырзаның жанағы бір сөзі әулиенің сөзі екен. Шынында біздер өлсек бір молаға көмілетіндерміз ғой, сондықтан өзіңізге не тілесеңіз, соны бізге де тілеңіз. Ал қазіргі тілегім: бүгінгі кештің билігін Қанаш екеумізге беріңіз.

— Неге?

— Қыз кезінде кездессеңіз Назгүліңіз құшағын ашар еді, ол қазір қатын ғой, қатын қатындығын істесе, біздердің қан шашуымыз мүмкін ғой.

— Қатындық істегені қалай?

— Мәди екеніңізді байына айтып берсе...

— Жоқ, Иманым,— деді Мәди жақсы үмітке жадырап,— мен кісі танысам, Назгүл маған қастық етпейді, сондықтан ол Шомбал түгілі ажалдың құшағында жатса да, мен оны бір көрмей кете алмаймын.

— Қорқамын, Мәди аға, қорқамын.

— Қорықпайтын ессіз емеспін, мен де қорқамын, бірақ тәуекелдің қайығына мінемін. Тіпті Назгүлдің мені танымауы да мүмкін, онан бері өткен сегіз жылдың ішінде өзімнің қанша өзгергенімді жақсы білемін. Қазір мені Назгүл түгілі, бірге туған ағам Қақабайдың әйелдері де танымас.

— Әлденені сезгендей жүрегім дір-дір етеді, мұндай әдет бұрын жоқ еді.

— Байлардың сыры мәлім, олар менің кім екенімді білген күнде ашық айқасқа шықпайды, не қапылыста бас салады, не жолымызды тосады, мұның екеуіне де жол бермес үшін мұнан былай ел ішіне түнемейміз, жол тосушылар болса онан қорықпаңдар.

— Қызыл тақия кигісі келгендер болса келсін, тоссын жолымызды,— деп Қанаш күшін көрсеткісі келгендей шіреніп қалып еді, тақымында келе жатқан көк шолақ бес атары жанды жерін ауыртып кетті. Бірақ етінен ет кесіп алса да мыңқ етпестей көрінетін қайсар еді, мылтықтың соққысы жанына қанша батса да, қасындағыларға да сездірген жоқ.

— Дегенмен сақтаныңдар,— деді Мәди ойлана сөйлеп, — әсіресе менің кім екенімді жасыра біліңдер. «Сапты аяққа ас құйсаң сабына қарауыл қойып» ішер шақ жетті. Мұнан бұлай айламыз түлкіні де алдайтын болсын, қайратымыз жолбарысты да жұмарлайтын болсын. Ол үшін ең керегі сабырлы болу, қандай қатер төнсе де саспай қайратпен қарсы алу. Айтпақшы, мен бүгіннен бастап Мәди емеспін, менің ендігі есімім Жапалақ, әкем аты Алдияр, Ақмола уезіне қарайтын Нілді болысының қазағымын. Қаракесектің қашқыны Мәди дейтін қарақшы ұрлап әкеткен қалыңдығымды іздеп келемін. Ол қарақшыны қолға түсірер тұзағым, қолға түсе қалса буындырып өлтіретін бұғауым — Қарқаралының оязына апара жатқан өзімнің арызым мен болысымның мөр басып тұрып сол оязға жазған қағазы. Ұғып алыңдар да ұмытпаңдар, әсіресе менің әкем аты мен өз атымды ұмытып қалмаңдар.

— Ақмола уезі, Нілді болысының қазағы, Алдияр баласы Жапалақ мырза... егерде біреу-міреу руымызды сұрай қалса, не дейміз?

— Айтуға жеңілдеу, «Қарекеміз» дей салыңдар,— деді.

— Қареке... Қареке... шынында ауызға жеңіл екен, еске де оңай түсетін болар, біздейлерге керегі сол ғой, Қареке... Қареке... Қанаш, сен жаттап келесің бе?

— Сенің жаттағаның екеуімізге де жетер!—деді де, Мәдидің бір тұңғиық ойға түскенін көріп Иманға күңк етті.— Доғар.

— Шомбалыңыз нағыз Шомбал екен,— деді ол, осындай байлықты аңсағандай тамсана сөйлеп.

— Ол Шомбал ғана емес, көкжал. Қанаш, мына бір жылқышыдан сол көкжалдың өз ауылын сұрап келші.

— Бұл Шомбал деуді ұмытып, «көкжалдың ауылы қайсы» деп жүрер, мен барайын.

— Бар, тапалым, бар. Шынында менің солай деп бүлдіруім ғажап емес, Мәди аға, мынаған рұқсат етіңіз.

— Мен Мәди емеспін.

— Кешіріңіз, Жапеке... Мен ән салу мен сойыл соғудан басқаға жоқ екенімді сізге былтыр айтқанмын.

— Жапалақ аға, мынау бір жаман ырым,— деді ол анадайдан күле сөйлеп,— мен құлағы жоқ саңырау, тілі жоқ мылқаудан жөн сұрай барыппын.

— Ол мылқау болса да саған жөн сілтеген болар.

— Бірдеңе деп бажылдап еді, мен түсіне алмай тұра қаштым.

— Неге түсінбедің?

— Мылқаудың тілін мылқау ғана түсінеді, мен мылқау емеспін ғой.

— Көрдіңдер ме, тілі жоқ болса да намысының үлкенін. Ол кедейлігін бүркеп, көйлегінің жоқ екенін бізден жасырып келеді.

— Ассалаумағалайком...

— Рақмет, бейтаныс бауырым,— деді оның арқасын бір қолымен құшақтап.

— Мәди аға, а, кешіріңіз, Жапеке, мынаның мұнысы не дегені?

— Ей, барша әлемнің иесі, тәңірім! Бір сұрауға жауап берші! Қасіреттен басқаның бәріне зар қылғандай мынау адамның жазығы не? Құдіреті күшті құдайым, именерім жоқ қой, осы сұрауға жалтармай жауап берші. Сен онан екі елі тілді аяп едің, ол өмірден алар сыбағасының бәріне зар болды. Ол өмір бойы сөйлеуге зар. Ол өмір бойы естуге зар, ол мынау сұлу табиғатпен сырласуға зар. Ол жар құшып, перзент сүюге зар. Ол, адам баласының жылы лебізі мен жалынды лебіне зар. Ол соның бәрін жұдырықтай жүрегімен ғана тыңдайды, сол арқылы ғана сырласады. Жұдырықтай жалғыз жүрек қайсысына жетсін, қай қасіретіңді жеңсін. Ол ең ақыры бала болып берген сәлемін бір адамға алдыра алған жоқ, ешбір бала оны адам көріп, үлкен тұтып сәлем берген жоқ. Ол көзін не үшін жұмып, басын не үшін шайқады? Сол үшін, сол қасіреттерін айту үшін. Менен басқа сәлем беріп адам тұтқан бір жанды көрмегенін айтып зарлау үшін. Неге олай? Мен осы аз жастың ішінде мыңдаған адамға сәлем берген шығармын, солардың ішінде менің інілік ізетпен берген сәлемімді дәл осы мылқаудай қадірін білген біреу жоқ. Біздің бәріміз де осы секілді мылқаумыз, тек біздер сөйлейтін тілі, еститін құлағы бар мылқаумыз. Неге олай? Құдіретің күшті құдай-ау, егер мылқау етсең, бәрімізді неге бірдей тілсіз етпейсің? Әй, құдайым-ай, құдіретің күшті болғанымен, өзің де мылқаусың-ау.

— Мына ымдасына қарағанда, Шомбал зор денелі, сақалы ұзын адам екен. Иә, бізге керегі соның ауылы, айта беріңіз.

— Сол, соның ауылы қайсы?—деді де, Мәди жерден жеті түйір тас теріп алып, қатарластыра тізді де, мылқаудың өз қимылын өзіне көрсетіп.— Салалы сақалын сипай беретін, қалқаны мен найзасын әлі тастамаған сол Шомбал батырдың ауылын мынадан көрсетші,— деді тастарды нұсқап.

— Шо-о,— деді. Содан кейін тастардың біреуін жеке қойды да, бетін түрткілеп шұбарлап қайта-қайта тамсанды, онысына Мәди түсінген жоқ.

— Рақмет,— деп ол арқасынан қағып еді, мылқау байғұс тағы да құшақтай алып баж-баж етті. «Мен сендей абзал адамды өмірде көрмедім» дегені ме, кім білсін, әйтеуір көзін сұқ қолымен тағы бір түртіп, басын тағы да шайқады. Сонан кейін аспанға қарап қолын жайып еді, көзінен жас парлап кетті.

— Тілің жоқ болса да тілегің жақсы екен, байғұс; қайтейін, тілім бұлбұлдай сайраса да, мен де өзіңдей мылқаумын, сен екеуміз ғана емес, өмірдің өзі де мылқау. Сен тым болмаса соны ұға білсең екен, сонда сен тілі бардың бәрі бірдей бақытты емес екенін, өмірде өз теңдесіңнің аз емес екенін білер едің, оны білсең қасіретің біраз жеңілденер еді, қош бол, байғұсым,—деп арқасынан бір қақты да, атына мініп жүріп кетті.

— Сток,— деді көн ұстап отырған Шомбал. Екеуі де қолдарындағы картадан басқаны көрер емес, әсіресе қылидың қарайтын түрі жоқ. Ол ақшасымен қоса ақылын да ұтқызған болу керек, қолындағы қарғанын мәткесіне барлық ызасымен қадалып тістеніп отыр.

— Жартысына,— деді ол алақанын шарт еткізіп.

— Мынаның үстіне тағы қуласаң қайыр сұрап кетерсің, сақтан,— деді миығынан күле қарап.

— Қайыр сұрасам да сенің үйіңнен сұрамаспын, сөзді қой да әкел... тоқташы... Мына бір қу табандар қылқиып қайдан келе қалды. Мырзалар, аласыларың болса алыңдар да, осы жерден тезірек тайсаңдар...

— Сіздің ойыныңыздан ойыңыз қызық екен, мұндай қызықты қалай тастап кетеміз,— деп Мәди әзіл тастап еді, қылидың көзі онан сайын шапыраштанып кетті.

— Мен... мен мына бір қаңғыбастар кетпей бірде-бір карта баспаймын,— деп ол картасын алдына тастай салды.

— Әлик-сәлем, мырзалар... Хош келдіңіздер,—деді Мәдидің астындағы Көкдауылға есі кете сұқтанып. Мәдидің өзіне де қарамақшы болып еді, көзі Көкдауылдың жер сыза керіліп жатқан кең кеудесінен жоғары көтерілмей сылқ етіп қайта түсті. Өйткені, ол жүйрік атты кеудесі мен сирағынан, әсіресе тұяғы мен шашасынан танушы еді.

— Кешіріңіз, мырза,— деді жалмауыз көзі аттың тұлғасына тойған соң ғана жадырап,— сендегі сол мінез менде де бар еді. Мен картаны ақша үшін емес, қызық үшін ойнаймын. Онда да мына сияқты ақша жандылардың жанын қинап, қанын қайнатқанды қызық көремін. Ал жол сұрамақ бізден болсын.

— Жөн сілтемек сізден болсын, бізге Шомбал батырдың үйін сілтеп жіберсеңіздер.

— Оны қайтейін деп едің, құда түсейін деп пе едің?

— Кейбіреулердің қырық жеті берген құдалығынан қымбат батасын алайын деп едім.

— Осы өзеннің бойындағы тоқсан үй түгелімен Шомбалдың үйі, қайсысына түсем десең де еркің, өзі — осы сөйлеп отырған карташы.

— Рақмет, балалар, аттан түстіңдер, сол ізеттеріңе қанағат. Мен жас иісті жан азығы етіп өткен шалмын. Жас ұлғайған сайын сол әдетім ұлғайып барады, сол үшін осы бір алақандай жердің шалғынын өзімнен басқаға басқызбаушы едім.

— Кешіріңіз, батыр.

— Үшеуің бірдей сәнді киінген екенсіңдер, сірә, сауық-сайран салып жүрген сері боларсыңдар.

— Серілердің ішіндегі шерлісіміз.

— Шерлілерді тыңдай-тыңдай ішім шерменде, құлағым шеміршек болған. Енді ести алмаймын.

— Онда шерімді өзіме сақтадым.

— Менің серілеу бір балам бар, осы отырған жеті ауылдың жастарын түгел жинап алады да, күн батқаннан таң атқанша алтыбақан құрып сауық салады. Оның ауылы — сол жақтағы шеткі ауыл. Сері болсаңдар соның ауылына барыңдар, жай мейман болсаңдар үй міне. Қане, менің мырза балдызым, қарыз алар қалта тапсаң, ал картаңды, бас көніңді.

— Кешіріңіз, батыр, ойындарыңызды бөлдім, егер рұқсат етсеңіз, өзім туғалы көрмеген бір тамашаны тамашалағым келіп тұр. Ол — сіздің мына бір үйіңіз.

— Ей,— деді Мәдиге шақырая қарап,— сыпайылап айтқанда, ондай былшылды қой да, мынаны айтшы, өзің карта ойнай білесің бе? Білсең отыра қал, тек қалтаң қалың болсын. Егер ондай байлығың жоқ болса, былшылды қойып жөнел.

— Мен карта ойнай білмеймін, бірақ осы «сыпайылығыңыз» үшін, білмесем де сізбен ойнаймын.

— Карта білмесең, біздің ойынымызға қалай қызықтың? Қызықпасаң өтіп бара жатып неге бұрылдың?

— Жел жақтарыңыздан келіп тоқтасам, тұра қалған атымыз әдепсіздік жасап қарсы отырған сіздің аузыңызды арамдайтын еді, сізге керегі сол екенін білмедім, ғафу етіңіз.

— Батыр-ау, мына бір қаңғыбасты қуасың ба, жоқ әлде басыма осылай секіртіп қоясың ба?—деп қыликөз Шомбалға шағына қарап еді, ол Мәдиге күле қарады:

— Сері болсаң да, өзімнің қонағым бол. Мына келе жатқан менің Келдек дейтін балам,— деді өзен жақтан келе жатқан боз жорғалы біреуді иегімен нұсқап.— Мен мынаның мауқын басқанша, сонымен кеңесіп кереметіңді көре бер, рұқсат,— деді.

— Көке-ау, көніңіз қайда?—деді омыраулап.

— Нағашың мына мырзалармен сәлемдесе білмей ақымақтық етті, сол ақымақтықтың айыбын мен төледім.

— Кешіріңіздер... карта ойыны көздің құрты ғой, көзімді сол құрғыр тартып әкетіп, сіздерді байқамаппын, кешіріңіздер.

— Оқасы жоқ, картаның құрты қандай екенін мен де білемін. Ол көздің ғана құрты емес, қалтаның да, қасиеттің де жұты.

— Мына бір сөзіңіз жаттап алатын сөз екен, қайта айтыңызшы.

— Кейін жаттарсың, қонақтарды қонақ үйге апарып орналастыр,— деп зірк етті.

— Ол үйде құрдас әжем ұйықтап жатыр еді ғой, оянды ма екен.

— Мезгілі болды ғой, оянған болар.

— Ол оянса, жарлығыңыз қазір орындалады. Маған ұтысыңыздың бар-жоғын айтыңызшы.

— Нағашың қалтасын қақты, қарызға да батты, көнде жатқан астындағы бәйгі күреңі. Қалтаң қалың болса көмектес нағашыңа,— деп Шомбал мырс-мырс күліп еді, балдызы оны қыли көзімен бір атты да, қолындағы картаны лақтырып тастап тұрып кетті. Ұтылған байлық, мазақ болған намыс жанына қатты батқан болуы керек, құшақтай алған жиенін бір-ақ серпіп шалқасынан түсірді де кете берді. Оның бұл қылығы намысына қатты тиген екен, ашуға булыққан Келдектің алқымы ісініп кетті. Бірақ ол ашу түтінін өзінен басқаның бірде-біріне, тіпті әкесіне де сездіргісі келмей, өтірік күліп түрегелді.

— Бар, атын ал да, тоқымын қолына бер,— деп иек қағып еді, ұзап бара жатқан қыликөз артына жалт қарады, қарады да баж етті.

— Немене, сонда мен жаяу кетпекпін бе?

— Қонақтар, аттарыңызды ана бір керме ағашқа байлаңыздар,— деп қолындағы ырғай сапты қамшысын ысқырта сілтеп нағашысына жақындады.— Немен кететініңізді жездеңізден емес, жиеніңізден, мына менен сұраңыз, нағашы. Ер-тоқымыңызды арқалап жаяу кетесіз бе, жоқ әлде сонау қойшының астындағы көк шолақты мініп кетесіз бе, оны мына мен ғана білемін.

— Сен білсең, сыпайылап айтқанда, көп былшылдамай, сонау шідерлеулі жүрген менің күреңімді алып кел.

— Ойбай, менің байғұс нағашым-ай, қалтаңдағы ақшаң мен астыңдағы атыңды ғана емес, басыңдағы құлағыңды да ұтқызған екенсің ғой. Мен бәйгі күреңнің сізге енді бір тал қылшығы да жоғын айтып тұрмын ғой, сіз оны естімепсіз ғой.

— Келдекжан-ау, ұялмастан мен қалай жаяу кетемін, ұялмастан сен қалай жаяу жібересің?

— Ұят деген не?— деді Келдек кеселдене түсіп.

— Ей, жезде, сенің де айтарың осы ма?—деп қыликөз картасын түгендеген болып, Мәдидің Көкдауылына алыстан ұрлана қарап сұқтанып отырған Шомбалға дауыстап еді. Келдек оның иығынан ұстай алды.

— Әкем айтарын айтты, берер бұйрығын берді, сіз мені тыңдаңыз. Алдымен мына сұрауыма жауап беріңіз: бұрын ұятыңыз қораздың ұятына ұқсас мардымсыз бірдеме еді, мұнша мол ұятты кімнен ұтып алдыңыз?

— Ойбай-ай, ойбай-ай, мына күшіктің сөзін-ай!— деп шапыраш көзін шақырайта түсіп тыпырлап еді, Келдектің күткені осындай бір қырсықты көз екен, іздегені табылғандай шаттана күліп, сотқарлана қимылдап, қылидың сақалынан ұстай алды.

— Апа, мынау ініңіз мені күшік дейді, сонда сізді кім дегені? Айтпақшы, ол бұл ауылда жоқ екен ғой, құрдас әже, сен не дейсің? Не дейсің? Сақалынан сүйреп үйге әкел дейсің бе? Мақұл, — деп үйге қарай жетелей жөнелді. Анадай жерде керме ағашқа аттарын байлап тұрған Мәдилерге дауыстады:— Қонақ мырзалар, сіздер мына бір аспаны бар үйге кіре беріңіздер. Назгүл, ау құрдас әже, қонақ келді, қолыңды қусыр да, қойыңды сой, құлақ жеуге мен әзір.

— Құрдас балам, мен сол жарлығыңды түгел орындайын, сен мынау сотқарлығыңды тоқтатсаң қайтеді. Жасы үлкеннің жағасына жармасуың нақұрыстық болар.

— Шашың жетпейтін жерге қолыңды созба, әжеке, менің жармасқаным нағашымның жағасы емес, уысым толатын сақалы.

— Құрдас әже, анау қанжығадағы үйректерді мұнда әкеле сал, есіктен кіре бере «үйіріңмен үш тоғыз бол» деп босағаға ұруды ұмытпағайсың.

— Ау, менің жарты патшам,— деді Шомбал Мәдилерге жақындай бере Назгүлге дауыстап,— қонақ жайы жасалды ма?

— Мына бір сөзіңіз қызық екен,— деді Шомбалға қарап.

— Немене, өзің ешқандай патшаның құлдығында жоқ па едің?— деп Шомбал мырс етті, Мәди оның сөз емеурініне түсіне кетті де:

— Патшасыз құлдық жоқ-ау, Шөке,— деді.

— Мені бүкіл бір дуан елі «Шөке» деп шөмитпей, «батыр» деп баптаушы еді, оны білмейтін сен қай елдің меңіреуісің?

— Кешіріңіз, батыр, мен бұл дуанның адамы емеспін.

— А, онда жөн,— деп Шомбал ашуынан тез қайтты да, өтірік аңқаулығына қайта мінді,— Естімесең естіп, білмесең біліп ал, кешегі батыр, бүгінгі пақыр Шомбал мен боламын. Әлдеқалай біреулер, әсіресе сен сияқты мырзалар «батыр» дей қалса, соған да мәз болып бір жасап қаламын.

— Кешіріңіз, батыр, дәл осы сөзіңізге сену қиын.

— Неге?

— Мүмкін, кей күндері патшаларыңыздың жарлығын орындай алмай, жапа шегетін шығарсыз, басқа пақырлық сізден әзір алыс секілді.

— Көңіліңді құдай көтерсін, шырағым, түнімен сүйреленіп шаршаған кеудемді бір көтеріп тастадың.

— Түнімен сүйрелесе шаршамайтын кеуде болмас.

— Қазір бір ғана патшаға табынудамын, оның әзірше жазалайтын түрі жоқ. Менің қол қайырымды жарты патшам ана тұрған, аты — Назгүл.

— О, мырзамыздың кеудесінде қайнаған бір сасық буды көрген едім, ненің буы десем, қанжығасын бояған қанның буы екен ғой. Жарайсың, көк қаршығам, жарайсың. Көзіңе ілінген үйрек пен қазды құтқармайтыныңды кеше-ақ білгенмін.

— Сол көк қаршыға өзі бола қалса, осы баламыз сіз екеуімізге не істер еді?

— Айтар дауың барын даусыңнан таныдым, сол сұраудың жауабын өзің айтшы?

— Менің бүгінгі байқағаным, осы балаңыздың сізді сақалыңыздан, мені шашымнан сүйрейтін күні жақындаған секілді. Сізден қайрат азайған сайын, оның күшейе түсетін түрі бар.

— Бекер айтасың, падишам, бекер. Сен екеумізге қол тигізетін — өлімімізге кірген сүйекшілер ғана. Онан беріде қол тигізу патшаның да қолынан келмейді.

— Онда жаңа қайда қалдыңыз? Қолын қағып жіберуге болатын еді ғой. Балдызыңыздың өзі өзіңізден, көзі көзіңізден кем болса да, сақалы сақалыңыздан кем емес еді ғой, оны неге ойламадыңыз?—деп Назгүл жөнеле беріп еді, Шомбал оның білегінен ұстай алды.

— Оның таудай мәні бар. Ол шапраштың біздер жайында таратып жүрген өсегі бар, сол өсегі үшін әлі де тартар жазасы бар. Ол үшін сенің қимаң қышымасын, онан да мені тыңда. Өмірде сүйген соңғы әйелім сен едің, соңғы мінген жүйрігім мына бір қаракөк ат болсын, сен соны қолға түсірудің жолын тап.

— Масқара, сіз не айтып тұрсыз? О заман да бұ заман, әйелін ұрлыққа жұмсаған...

— Мен сені аттың өзіне емес, иесіне жұмсап тұрмын, сенің ұрлайтының — иесінің ақыл-есі.

— Есін ұрлағаны қалай?

— Қаракөктің иесі мына бір кербез жігіт. Сол жігіттің көрмей жатып саған ғашық болғанын алыстан сұқтанған көзінен көріп тұрмын. Есіңде болсын, ол менен бата алып, сенің төсегіңе намаз оқығалы келіпті. Сондай неменің сайтанын қоздырып, өзіңе қызықтыра түссең есін ұрлағаның.

— Оның есін ұрлау не үшін керек?

— Менің оған өшігуім керек болып тұр. Өшікпесем қиянат жасай алмаймын. Жазығы жоққа мұнан былай қиянат жасамаспын деуші едім, мына бір көк тұлпар сол антымды бұзбай қояр емес.

— Бір-екі жылқы беріп неге сатып алмайсыз?

— Екі үйір жылқы берер едім, мұндай серілердің сырын білемін, олар мұндай атты жүз жылқыға да сатпайды, әттең баяғы күшім болса тартып алар едім, ендігі зорлықтың түбі қорлық болуы мүмкін, сондықтан оны қолға түсірудің жалғыз жолы бар, менің адал төсегіме арам нәпсінің намазын оқымақ болғаны үшін айыпқа тартып алу.

— Астағпыралла... Онда мен қарабет болмаймын ба?

— Болмайсың, болсаң да өзім ақтап аламын.

— Ой құдайым-ай,— дегеннен басқа сөз таба алған жоқ,— мына үйректерді үлкен үйге сіз ала барыңыз, мен үйге барып қонақтарға орын дайындайын, оларды арбайтын сиқырымды сайлайын. Ол үшін айнаға қарап өзімнің немене екенімді сол айнадан көріп алайын, сіз кешікпей келіңіз де қызығымызға қараңыз, бұқаның күшіне өгіз сүйсініпті дейді ғой, — деді де, Назгүл қонақ үйге кіріп кетті.

— Жұлдыз шығысымен Темірқазықты белгілеп алыңдар. Біздің ендігі бағдарымыз сонау күн шұғыласына шомылып тұрған Ақсұңқар тауының оң жақ иығы.

— Сонда қалай, түнделетіп жүреміз бе?

— Біздер үшін күннен түн жақсы.

— Ұлдарым, үйге кіріңдер,— деді ол үлкен үйіне беттеп бара жатып. Оның бұл сөзі Мәдиге тағы бір ой салды.

— Хош келдіңіздер, қадірменді мыр-за-лар...

— Жантайсаңыздар жастық салайын.

— Көп жасаңыз.

— Көзіңізді бесіктен алар емессіз, бөбегіңізді сағынғансыз-ау, сірә?

— Мен сағынары өте көп жанмын, жеңеше.

— Кешіріңіздер, сағынбасаңыздар да шөлдеп аңсаған боларсыздар.

— Сол ма?

— Назгүліңіз осы ма?—деп екі жағында жантайып жатқан серіктері, шолпының үні өшісімен сыбырлай түрегелді.

— Жайырақ сөйлеңдер. Ол мені шырамытты да жөнімді сұрауға батылын жеткізе алмай кетті. Оның қымыз әкелуге асығу себебі де сол болуы мүмкін.

— Қымыздың мұнда шаруасы не?

— Бұл елдегі байлардың бір бәсекесі қымыздан арақ жасау. Сондай арағы болса қымызға қосып беруі мүмкін. Сақтаныңдар, көп ішіп мас болып қалмаңдар.

— Келе жатыр,— деп Иман күңк етіп еді, Мәди жаңағы Назгүл тастаған жастықты бауырына баса құлай кетті.

— Қайран Назгүлім-ай, атың гүл болса да өзің гүлдеместен қалған ба едің?

— Көп жасаңдар, барыңдар, бәрі де бабында болсын, картаға қарап қалмаңдар,— деп Назгүл үстел басына отыра бере иек қағып еді, малайлар шыға жөнелді.

— Мынау ішілместен мас қылатын қымыз екен,— деді Иман көп ішпеудің сылтауын әлден іздеп.

— Бауырым-ау, қымыздың иісіне мас болсаң өзін ішкенде қайтесің? Әлде қымыздың иісіне де мас, қыздардың көлеңкесіне де ғашық болатын бейбақ па едің?— деді Назгүл миығынан күле қарап.

— Мен көлеңкесі бар қыздарды көрмеймін, көрмесем қалай ғашық боламын.

— О, онда түнде жортатын бөрі екенсің,— деп Назгүл алғаш құйылған қымызды Мәдиге ұсына бере тоқтай қалды,— ағат болса айып етпеңіз, мырза. Мен сізге қайта-қайта қараймын, қараймын да қайран қаламын, есіміңіз кім?

— Соны білмей-ақ қойсаңыз қайтеді?— деді Мәди қиылып.

— Неге?

— Атымды естісеңіз мазақ етіп өзімнен безе қашуыңыз мүмкін, сол себепті атай алмаймын.

— Егер, мазақ етпеске ант етіп, айтыңыз деп жалынсам қайтесіз?

— Сізді аяғандықтан сонда да айтпас едім.

— Қырғи көз бауырым, сен айтшы?

— Бұл кісінің кім екенін мен айтайын, сіз тыңдай беріңіз. Сонау Қарөткел дуанына қарайтын Нілді болысы дейтін ел бар. Сол елдің ішінде Қареке дейтін ру бар, сол Қарекеден шыққан серілігіне салдығы сай, батырлығына байлығы сай, тек қатынға ғана кедей Жапалақ дейтін батыр бар. Бұл отырған сол мырза, біздер сол мырзаның атқосшысымыз.

— Маған айттыруға келгендей мырзаңды тәуір-ақ шелейттің, бауырым. Бірақ мен үшін сол айтқандарыңның барлығының құны жарты тиын екенін де ескергейсің.

— Неге?

— Менің күткен жауабым дүниенің бар байлығынан қымбаттырақ.

— Оһо!

— Жапалақ мырза, менің сұрауым сізді ауыр ойға тастады-ау дейім. Олай болса, кешіріңіз. Оған кінәлі мен емес, өзгенің көзіне ұқсаған өзіңіздің көзіңіз.

— Өзгенің көзіне ұқсаған менің көзім бе?

— Иә, сіздің көз жанарыңыз мен білетін бір адамның көзіне қатты ұқсайды екен.

— Апыр-ай, сіздің жадыңызда сақталған ол неткен бақытты жан еді?

— Ол бақытты емес, осы елдегі ең бақытсыз бишара.

— Бекер болар,— деді де, Мәди қолындағы қымызды қағып салды.

— Нені бекер дейсіз?— деді Назгүл көзін күлімдете түсіп.

— Көзінің жанары сіздің жадыңызда сақталған адамды бейбақ деуіңіз бекер.

— О, сіз онда бақытсыздықтың не екенін білмейді екенсіз,— деп Назгүл ақырын күрсінді де, тез өзгере қалып мырс етті,— кешіріңіздер, мен қайда лағып кеткенмін? Қымыз алыңыздар.

— Мүмкін емес,— деді ширығып.

— Нені айтасыз?—деп Назгүл әлденені сезгендей қадала түсті.

— Ондай махаббатқа ие болған адамның бақытсыз болуы мүмкін емес.

— Неге мүмкін емес?

— Неге екенін айттым,— деді де, Назгүлге қарай қалды.— Әлде оның бақытсыздығына себепкер сіздің махаббатыңыз ба еді?

— Сіз менің ескі сырласымдай тым омыраулап барасыз-ау.

— Қанша омырауласам да қорықпаңыз, өйткені екеуіміздің арамызда көз жарым үстел жатыр.

— Өтірік аңқауланбаңыз, менің айтып отырғаным кеудеңіздің өзі емес, жаны екенін жақсы білесіз.

— Жанымның толқыны жүрегіңізді тербетсе оған кінәлі мен емес.

— Жапе-ке, — деді Иман ақырын.

— Мырзалар, илаһи ау-мин!

— Егер сіз рақым етсеңіз, мен сіздің қолыңыздан өзгеден татпаған тағамды татар едім.

— Өзгеде жоқтың менде болуы мүмкін емес қой, жоқты қайдан табар екенмін?

— Мен сіздегі бардың өзіне де ризамын.

— Барым жолыңызға...

— Сіздің қолыңыздан татқым келген дәмім — манағы «құрдас балаңыз» әкелген үйректердің еті, бізге сол да қанағат, обалына қалмай қозыны қоя бергізіңіз.

— Үйректердің еті қаймаққа, қозының еті сұр қазымен қоса қайнасын,—деп иек қағып еді, Иман:

— Аллау әкпәр,— деп бетін сипады, малай жігіт басқаның батасың күткен жоқ, қозыны сүйрей жөнелді. Мәди Назгүлдің бұл сый-құрметінің не үшін екенін біле алмай, ойланған күйі жастыққа жантая кетті.

— Мырза, жантаймаңыз,— деді Назгүл наздана қарап.— Жарасқан әзіліміз үшін жақсы әндердің бірін айтып жіберіңізші!

— Әзілдің бірі жарасса, енді бірі жараспайтын заманға тап болдық-ау, жеңеше. Маған жарасатын ән тала қоймас.

— Сізге жарасапайтын ән табылмас, жалтармаңыз.

— Оны қайдан білдіңіз?

— Сіздің бір өзіңізде екі таңдай бар секілді. Жай сөйлесіңіздің өзінен бұлбұл мен қыранның үні бірдей естіледі.

— Көрдіңдер ме, жеңешеміз мені қалай-қалай шелитеді,— деп иегін бір қақты да Назгүлге сөз тастады.— Онда мен неге әнші емеспін? Ән сала бастасам дауысым жан-жаққа жамырап-маңырап кетемін, ол неліктен?

— Неліктен екенін қазір көреміз.

— Неге екенін білмеймін, сіздің әнші емеспін дегеніңізге сенер емеспін.

— Неге екенін мен де білмеймін, сіз сөзіме сенбеген сайын менің қуана түсетін түрім бар,— деді көзін тұнжырата күрсініп.

— Неге?

— Жанарым жанарыңызда, өзім жадыңызда жұмбақ күйде сақталсам, өзімді-өзім бақытты жандай сезінемін, оның не екенін өзім де білмеймін,— деп Мәди шын жанымен ынтызарлана қарап еді, Назгүлдің көзі оның көзімен тайталаса алмай тайқып кетті.

— Өлі көңіл бір оянсын, мені алдаймын деп әуре болмай сайрап жіберіңіз,— деп ән құмар Назгүл тағат таппай, тілегімен перделеп мұның да айтып салды. Шомбалдың өзі де, оның бұйрығы да есінен мана шығып кеткен еді, сонан қайтып әлі оралған жоқ.

— Сіз қанша қанаттандырсаңыз да, мен бұлбұл бола алатын емеспін, жүректің қыбырымен жанымды тербеп көрейін, көзімнен жас көріне қалса, кірпігіңізбен сүйкей салыңыз.

— Жыласа жан жыласын, көздің жыласын жылау демеңіз.

— Тағы да, тағы да, тек жайырақ,— деді алқынып. Оның сыбырмен айтқан бұл сөзі Мәдидің өзін де балқытып жіберді. Ол іштегі шерін домбыраның ішегінен төккісі келгендей еңірете еңкілдетіп отыр.

— Мынау Назгүл дейтін жас болса да менің басым. Басым орталарыңызда, мені жоқтай қоймассыздар. Мені жоқтайтын анау үйдегі ақылы аздардың ақшасы. Егер сіздер рұқсат етсеңіздер, мен ет піскенше сол ақылы аздарды, ақшасы көптерді біраз сорлатып келейін. Ойнағыңыз келсе, яки олжалас болғыңыз келсе, менімен бірге жүріңіз.

— Барлық құрметіңізге мың да бір рақмет, мен карта ойнай білмеуші едім. Олжалас болуды қан жаласқандай көруші едім, сол себепті мені қинамаңыз. Ақшасы көп, ақылы аздардың барлығын бірдей сорлатуыңызға тілектеспін, жолыңыз болсын.

— Әмин...

— Қаракесектің қарақшылары атымызды қағып кетсе, қара жерді сабалап қалармыз, мен аттардың қасында болайын,— деп ол кереге басында шапанымен бүркеулі тұрған мылтығын бүркей ұстаған күйі шығып кетті. Оның сол сөзі орайын келтірген соң:

— Қаракесектің Мәдиінен де енді қорқа алмаспыз,— деп Мәди көз қиығын Назгүлге тастап еді, ол жұмбақ жымиыспен қадала қарап аз отырды да:

— Менен де қорықпайсыз ба?—деді ақырын ғана күңк етіп.

— Сізден неге қорқамын?—деп Мәди күлім қағып еді, Назгүл қабақ шытты.

— Қорықпасаңыз, атыңызды неге жасырасыз?

— Менің әлі де өмір сүргім келеді.

— Өмір сүргіңіз келсе, ажал аузына неге келіп түстіңіз?

— Өлсем де сізді бір көріп өлгім келді.

— Атыңызды атап, жау мұндалап, аттан салсам қайтесіз? — деген дауысында ғана діріл бар.

— Дауысыңызды да сағындым, қаттырақ салыңыз аттанды, қаттырақ. Жалғыз ғана тілегім, көз жасыңыз көрінбесін.

— Немене, әйелдердің көз жасынан қорқасыз ба?

— Өзімнің қан болып жатқанымды көрсем де, сіздің көз жасыңызды көргім келмейді.

— Мен сізді білетін едім ғой, осы сөзді несіне айттыңыз?

— Ағат айтсам кешіріңіз.

— Ағат, бәрі де ағат. Мені сағынуыңыз да ағат, мен үшін мұнда келуіңіз де ағат, бүгін осы үйге түнемек болған ойыңыз да ағат.

— Неге?

— Жазым боласыз. Соны ескеріңіз. Сезік шақырмайтын бір сылтауын табыңыз да, тамақ ішісімен аттанып кетіңіз.

— Назгүлге тартар сыйымыз болсын,—,деп Мәди ауылдан ұзай бере «Сұрша қызды» бастай жөнелді.

— Мәди... Мәди...—дейді күрсіне сыбырлап.— Ол әне, әнімен түнді тербетіп барады, мен қалай тебіренбейін. Не істесем екен? Аттан салсам ба екен? О, сұм дүние,— деді де, жаңағы Мәди жантайған қос жастықтың үстіне құлап түсті.

— Жазыққа, өзен бойына қарай тартыңдар! Бұл ауыл арасының шолақ ұрысы емес жар жағалап, тау көбелейтін, ел торып керуен тонайтын нағыз қанды балақтар болуы мүмкін. Қапы соқпаңдар, ажал төнбей қан төгуге бармаңдар. Айқасқа жақсы екен, сәл қиғаштау болса да бетіміз сонау аңғар болсын.

— Мыналардың ойы біздің жолымызды кесу екен, аттың басын жіберіңдер.

— Ей, мен Мәдимін... түс аттан... түс... Мен Мәдимін, мен Мәди... түс... түс...

— Құтылмайсың, құтқармаймын, мен Мәдимін... Мәди... Сен түсесің, мен түсіремін аттан, түс... түс жаның барында, мен Мәдимін. Мәди... Мәди...

— Әй, жиенім-ай, әкеңе тартқан батырсың-ау, ұмтылшы, бар да көк тұлпардың құйрығына бір жармасшы,— деп күрең төбелдегі қартаңдауы күле сөйлеп, майда тілімен сипай қамшылап келеді, бірақ жиені шақар екен!

— Өзің неге ұмтылмайсың?— деп шақ етті.

— Мен сендей батыр емеспін, қорқақпын.

— Қорқақ болсаң атыңды ана Жақияға бер.

— Мә!— деп күрең атты қолын бір шығарды да жөнеле берді.— Ей, менен қалмаңдар,— деді түйдегімен жеткен тобына айғайлап,— бас қамшыны.

— Е, бұлар менің кім екенімді, кімге соқтығарын біліп, аяспасқа бекініп келгендер екен. Қайтеміз, жалынғанмен жан қалмайды, аяспаса аяспаспын.

— Иман! Бір көруді аңсап жүрген соғысыңды көретін болдың, көріп қал. Көзін ілесе алмай қалмасын, ол үшін атыңның басын жіберіп ұзап ал да, алыстан қара менің қимылыма. Қанаш, сен сайысқа әзірлен!

— Мен әрқашан да әзірмін ғой.

— Ей, жанын барында аттан түс, мен Мәдимін... мен Мәди,— деп айғайлап келеді.— Мен Мәди. Мәди...

— Иә, сәт, сол болғай,— деді.

— Ағатай-ау, қайда барасыз, қайда?—деп ол айғай сала ағызып келеді.

— Мен бұларға атымды былғатып кете алмаймын, екеуің менен арқан бойы артта отырыңдар, аттың айылын тартыңдар,— деп түсе қалып айылын мықтап алды да, атына қайта мініп жауларына қарай шаба жөнелді.

— Ойбай, ойбай,— деді екі мырзаның арасында шыжық болып жүрген жігіттердің бірі,— ананы қараңдар, қайта келе жатыр.

— Келсе, келсін, жаңа аттың үстінде жалтара алмай қапы кеткен едім, енді келсін, жанын жаһаннамға жіберейін,—деп Келдек ақсаңдай басып түрекеліп еді, оның сөзі ешкімге дем бере алған жоқ, бәрі де үрейленіп, сойылдарына жармасты, қайсы бірі атына ұмтылды, бірақ Мәди бірін де үлгіртпестен келіп айғай салды:

— Ей, қанды қол мырзалар, жан керек болса аттарыңды түйіндер де сойылдарыңды тастап былай шығыңдар. Сендермен сөйлесетін сөзім, тартқызатын жазам бар, алдымен маған Мәдиді көрсетіңдер.

— Менмін Мәди, мен!— деп Келдек екілене айғай салды. Ол ақсаңдай басып, сойылын сүйреткен күйі алға шықты.

— Мұнда Мәди екеу еді ғой, сен қайсысың?

— Мен нағыз Мәди, мен,— деп Келдек екілене айғайлап Мәдиге қарай жүре бастады. Ойы қолындағы ақ табан қара сойылды қайқайып тұрып бір сілтемек.

— Анық Мәди сен болсаң үкімің әлдеқашан айтылған, енді иманыңды айта бер,— деп Мәди алты атарын суырып алып еді, жаңа ғана батырсып тұрған Келдектің екі тізесі бірдей селкілдеп, арқасын аяз қысқандай тісі-тісіне тиместен сақылдап кетті. Не ілгері, не кейін кетуге хал жоқ, қолындағы сойылы кескіленген кесірткенің құйрығындай оршиды.

— Мен... мен... Мә-ди емеспін, ағатай.

— Өтірік айтасың, нақұрыс,— деп Мәди алты атарын кезей түсіп еді, Келдек ыршып барып шалқасынан түсті.

— Ол-ла-һи, ме-н... Мәди емеспін.

— Жаңа не дедің?

— Бір мен емес, осы тұрғандардың бәрі де өзін Мәдимін дейді.

— Неге олай?

— Оның аты айдынды, ең ақыры менің мынау шапыраш көз нағашым да Мәдидей болғысы келеді.

— Мен кеше Шомбал батырдың ауылынан Келдек дейтін бір арсызды көрген едім, сен соған ұқсап барасың. Соған ұқсас болғандықтан да ол тартатын жазаны да сен тартасың. Алдымен бізді тонау үшін бастап келген батырды айт. Неге үндемейсің? Әлде сен өзің бе едің бас қарақшы?!

— Жо-жоқ, мен емес, осының бәрі...

— Бәрі бірдей басшы болса, бәрі неге сендей жақсы киінбейді? Сен мінген жүйрікті олар неге мінбейді?

— Бастап келген сол, мына нағашысымен екеуі.

— Солар, қара киізден көзілдірік киген осы мырзалар бізді бастаушылар,—деп оқшаулау тұрғандардың біреуі ызалана айғай салды.

— Бұларға ерген ақымақтар кім десеңіз, олар осы тұрған төртеуіміз,—деген екінші біреудің ызалы дауысы шықты.

— Онда, екінші Мәди, бері жақында, сайысқың келмесе сойылыңды сол жерге таста.

— Сен қашаннан бері Мәдисің?

— Оллаһи мен емеспін, Мәди, ол менің мына жиенім.

— О, сақалыңды...

— Менің күрең төбеліме мініп келген қайсың?

— Ол мен, иә мен едім, тақсыр, кешіре гөр, тақсыр.

— Сен болсаң менің құрбандыққа бірінші шаларым да сенсің. Осы екеуіңе еріп жас өмірін өлімге байлап келген мына ақымақтардың жазасы кейін беріледі, әзірше мына бұйрықты орындаңдар. Әрқайсың өз сойылдарыңды ортасынан сындырыңдар да, әрқайсың өз аттарыңның құйрығына мықтап байлаңдар. Қанаш батыр, суыр «қырып салыңды». Иман мырза, сілте «сайтан соққан сарыалаңды». Жауды аясаңдар жаралы қаласыңдар, қылп еткені болса аямаңдар, басып салыңдар.

— Мыналардың сойылдарымен қоса сағы да сындырылған екен-ау. Қане, мырзалар, сынықтарыңды түгелінен ат құйрығына байлаңдар! — деді Иман жез ораған тобылғы сапты сарыала қамшысын жыланша ысқырта жақындап. Келдек сылтау іздеп, сойылын сындыра алмай тұр екен, Иманның соған көмектескісі келді, мұндайлар жаны қиналса ғана күшейетінін ол жақсы білетін еді. Белбеудің төменгі тусын ала тартып жіберіп еді, ол белі үзілген жыландай қайқаңдап барып құлап түсті де, жандәрмен қайта түрекелді. «Ойбай-ай» деді ышқынып, басқа сөз айта алған жоқ, қатқан қара сойылды қақ бөлді.

— Қой, енді ұрмаймын, енді ұрсам, мынау Шомбалдан да мықты батыр болып кетер де, талай әйелдердің обалына қалар.

— Сен неге байламай тұрсың?

— «Күңгір-күңгір кісінетіп, күреңді мінер күн қайда» дейтін күн маған да туып тұр-ау, мырза,— деді ол жыламсырап.

— Садаға кет, садаға,— деді Мәди долдана айғайлап. Намыс оты қанша тұтанса да, дәл мынау үшін ашуын қорлағысы келмегендей өзін-өзі тежеп алды да:

— Күрең төбелді күзге дейін өзіңе қалдырамын. Ол осы сағаттан бастап менің атым, боз қырау түсе келіп аламын. Оған дейін жүген-құрық тигізбейсің. Егер оған бір күн мінер болсаң, мен өзіне бір ай бойы мінемін, жоғалтар болсаң, мынау бүркеніп тұрған көзіңді жоғалтамын, жасырар болсаң, жаныңды жаһаннамның түбіне жіберемін, қасқырға жегізер болсаң өзіңді тірідей құмырсқаға талатамын. Бар, тез байла сойылыңды.

— Енді аттарыңның ер тоқымын алып, жүгенін сыпырыңдар,— деген әмірлі дауысы шықты.

— Бауырым-ау...

— Ағатай-ау...

— Ағатай-ау...

— Көкетай-ау... сонда біз мынау жапан түзде жаяу қаламыз ба?

— Ойбай-ау, ағатайлар-ай, арқам-ай, ойбай-ай, жаным-ай, арқам-ай, ағатайлар-ай, не істейін-ай.

— Оны ертерек ойлауың керек еді, жаның тәтті екенін сонда білетін едің де, бізді жаяу қалдырмақ болған жапан түзіңде еөзің қалатыныңды білетін едің. Бізге арнап қазған сол орға өздерің түсіңдер де, жатыңдар енді жер жастанып. Қанаш, бұлардың жазасын өзім беремін, сен мына жануарлардың жолына бір оғыңды садақа етсең қайтеді?

— Мен әрқашан да әзірмін, бірақ жол өзіңіздікі ғой.

— Бұл сапарға жол жастың үлкені емес, мылтықтың үлкеніне берілсін.

— Қанаш, мылтығыңды оққа толтыр, мырзалар, ер-тоқымдарыңды арқалаңдар да өзеннің сонау бір тасқыны қатты жеріне қарай тартыңдар.

— Шылбырына орап жүгенді, ерінен айырып тоқымды, тоқымнан айырып ерді суға лақтырыңдар. Қаттырақ... қаттырақ... Міне, енді бәрің де ақылды бола бастадыңдар, әрқашан да осындай тіл алғыш болыңдар. Қане енді, анадан қалай тусаңдар, дәл солай жалаңаштаныңдар... Ешқандай қыңқыл болмасын, аттарыңның бір тал қылына тимегеніміз секілді бір сабақ жіптеріңе тимейміз. Мына бір мырзаның күміс сағаты жылтырайды, оны да лақтырыңдар, лақтырылмаған бірде-бір лыпа қалмасын. Өзеннің тасқыны қаттырақ жеріне лақтырылсын, бірде-бір бұйым жағаға жақын түспесін. Үн шығармаңдар, сендермен енді мылтық қана сөйлеседі. Ол мылтықтың, Қаракесек, сендерде кегі бар, Мәди дейтін қарақшылардың қалыңдығын ұрлап әкетіп, намысы тапталған ердің кегі бар. Сол тапталған намыс үшін сендер құрбандыққа шалынасыңдар.

— Ей жаның бар ма, шешсеңші жылдам.

— Сен неге шешпейсің?

— Сенің жасың үлкен, сен баста.

— Қара мұның үлкенді сыйлағышын. Менің жасым үлкен болса, сен...

— Жап аузыңды,— деп Келдек қылидың көзілдірігіне шап етіп еді, ол Келдектің көзіне шап берді.

— Келдек мырза!—деді Мәди енді ғана таныған болып, тандана қарап,— осы тұрған анық сіз бе, Келдек мырза? Жөніңізді енді айтпай-ақ қойыңыз, өзім де таныдым, мынау кешегі сіз сақалынан сүйрелеген нағашыңыз, мұны да таныдым. Ойпырай, құдайдың сақтағанын-ай. Кім екендеріңізді білместен екеуіңді бірдей ол дүниеге жібере жаздадым-ау, онда ғой Шомбал батырдың бетін өмір бойы көре алмастан кеткенім. Апыр-ау, сіздерді мұнда айдап келген қандай ажал, бастап келген қандай сайтан? Айдап келген ажалға шамам келмес, бастап келген сайтанды көзіме бір көрсетіңіздерші, мынау талай сайтанды соққан сары аланың астына бір алайын.

— Сақалы кешегі бір сайтанның сақалына ұқсайды екен, осынау біреуі болар бастап келген,— деп Иман қыликөзге жақындап еді, ол ыршып түсті.

— Бауырларым-ау, кім күшті болса бастаушы да, айдаушы да сол ғой, кімнің күшті екенін жаңа өздеріңе сойыл ала ұмтылған түрінен көрдіңдер ғой.

— Келдек мырза, нағашы жиеніне жала жаппайды, қарсы даумен қарыс жерге бара алмайсыз, онан да иманыңызды тезірек айтыңыз да, баратын дүниеңізге тезірек жөнеліңіз,— деп еді, ол:

— Ағатай-ау,— деп бар дауысымен шар етті.

— Сіздің мені ағатай деуіңіздің өзі қорлау,— деді Мәди оның сөзін бөліп,— мен сізден екі жас кішімін.

— Басқа былшылды қойыңыз да, айтарыңызды қысқа айтыңыз,— деп Мәди сөзін қайта жалғады.

— Әкең ұтқан ақшаларым ішімді өртеп, ұйқыдан да, күлкіден де айрылдым, соның ызасы маған мұндай өтірікті айтқызған. Етімнен ет кесіп алсаң да, маған енді өтірік айтқыза алмассың.

— Сақалына қосып көзіңді, көзіне қосып сақалыңды сыбаймын. Жаның барында айт, құрдас әжеммен қайда, қашан, қай жерде кездестің, соны айт, басқа сөздің маған керегі жоқ.

— Өлдім, ойбай, босат кеудемді, өлтірсең де басқа айтарым жоқ.

— Егер шыныңды айтпасаң, әкем бәйгі күреңіне, мен анау күрең тоқалына мінемін.

— Міне бер, тек... тек...

— Тоқалының орнына мына бір көк тұлпарға мінсең қайтеді?— деген-ді.

— Көк тұлпар! Қайдағы тұлпар?—деп Келдек нағашысының үстінен атып тұрған-ды.

— Қонақ үйдің сыртындағы керме ағашта байлаулы тұр. Нағашың соны шу шығармай бас салып қолына түсіріп берсе, сен оның тоқалына да мінбе, күреңіне де тиме,— деген-ді.

— Келдек мырза, бұған сіз не дейсіз?

— Әкемнің солай дегені рас, сол кезде сен не дедің, нағашы? Өзіңнің не дегеніңді неге жасырасың? Менің астымнан атып тұрып барып әкемнің аяғын құшақтай алғаның қайда? Екеуің алақандарыңды шарт-шұрт соғыстырып анттасқандарын қайда? Сонда өзіңнің не дегенің есіңде ме? «Көк тұлпардың иесі қарсыласар болса, қанын өз қолыммен төгемін, оның куәсі мына балаңыз болсын, бірге жүріп көзімен көрсін» дегенің қайда?

— Ал, бұған сіз не дейсіз, нағашысымағы?

— Құдайдан жасырмағанда, сізден несін жасырайын, мырза,— деді қыликөз маймаң қағып,— бұлар адам емес, адамды жейтін жыртқыш. Жыртқыштардың тырнағынан құтылу үшін солай дегенім рас, бірақ бұл бөлтірік сіздің қаныңызды ішіп, көк тұлпарыңызды мініп қайту үшін келгенін жасырып тұр.

— Обалы қаніки, жиеніңіздің дәмесі жаман емес.

— Өтірік, өтірік,— деді Келдек жындана айғайлап.

— Мүмкін сіз өзіңіздің екі аяқты малғұн екеніңізді де өтірік дерсіз?

— Әкең Шомбал батырға айтар бір ғана сәлемім, өзіне тартқызар төрт түрлі жазам бар,— деп Келдектің арқасын қамшының ұшымен шып еткізіп еді, манағы қамшының жуан таңбасының жанынан екінші бір жіңішке таңба түсе қалды.— Шомбал батырға айтар сәлемімді бірің емес, бәрің де айтыңдар, айтпағандарын ендігі кездескенде менен жақсылық күтпеңдер. Жеткізесіңдер ме менің сәлемімді?

— Жеткіземіз, жеткіземіз.

— Оған айтар сәлемім: мына баласы өз баласы емес. Шын батыр болса мына малғұнды балам демесін. Ат жанды көрінеді, бір асау аттың құйрығына байласын да жіберсін. Егер бұл айтқанымды істемесе, менен жақсылық күтпесін. Солай деп айтасыңдар ма?

— Айтамыз... Айтамыз...

— Ант етіңдер.

— Ант етеміз.

— Сіздің ант еткіңіз келмейді, ә? — деп тағы бір тартып жіберіп еді, қамшы тым қаттырақ тиді ме қалай, Келдек жанын қоярға жер таппай жерге ұшып түсті.

— Айтайын, ағатай, айтайын, тек өлтіре көрмеңізші, енді ұра көрмеңізші.

— Сіз жасы үлкен ағаны, жолы үлкен әйелді сыйлай білмейтін сотқарлығыңыздың жазасын әлі тартқан жоқсыз. Оны тартпай кетпейсіз, алдымен менің соңғы сұрауыма жауап беріңіз. Осы тұрған алтауыңыздың қайсыңыздың менен қиянат көргені бар?

— Жоқ,— деп Келдек бастап еді, бәрі соны айтып шу етті.

— Жоқ болса, әкелеріңнің құны кеткендей сонша жерден не үшін қуып келдіңдер?

— Бәрі мына нағашым мен әкемнің қырсығы, егер бұл екеуі сіздің мынау көк тұлпарыңызға қызықпаса, мұндай лаң болмайтын еді.

— Көк тұлпардың үстінде жарбиып жапалақ кетіп барады, мен бейбақ ол қорлыққа көніп қала беремін, сіздер мәз болып кете бересіздер, ә? Мені ондай қорлыққа көндіретін сіздер, ә?—деп Келдекті шартылдата жөнелді.— Сіздер мәз болып кете бересіздер, мен жапан түзде кебінсіз, көрсіз қала беремін, ә?

— Қош болыңдар, ақымақтар, мұнан былай ақылды болыңдар. Сонша жерден қуып келіп өз абыройларыңды өздерің аштыңдар. Әсіресе, сендер ақымақ болмаңдар, жігіттер. Сендердің абыройларыңды бұлай төкпей-ақ кетер едім, мына жалаңаш мырзалар сендерге киім қоймайды, менен ала алмаған өшін сендерден алады, сондықтан өздеріңді аямайтын осындайлардың айтағына ергендерің үшін, сендер де жалаңаш қалып, сендер де елдің мазағы боласыңдар.

— Ана қызықты қараңыздар, жанағы өзеннің жағасындағы жалаңаштардың соғысы болып жатыр,—деді Иман бір белден аса бере артына қарап.

— Ол қызық емес, қырғын ғой, барлық жыртқыштардың әдеті ғой бірін-бірі жейтін, -деді Мәди ауыр күрсініп.

— Мынаған не істесем екен, ә?— деді ол ұйқы тығылып жасаураған көзін уқалап.— Ау, бірнеше көйлекті менен бұрын тоздырған ағайлар-ау, айтсаңыздаршы, мына бәледен қалай құтыламын?

— Ғашықтарыңды аймаласаң басқаның бәрін де ұмытып, бәле біткеннің бәрінен де құтыласың,— деп сөз шақпағын шағып жіберді.

— Егер менің ғашығым сіздің Назгүліңіздей болса, өмірім шала ұйқы секілді бірдеңе болар,— деді.

— Неге?

— Қанша мақтасаңыз да Назгүліңіз ақылсыз екен, сол ақылсыздық оны бақытсыз етіпті.

— Оны қайдан білдің?

— Оның өзінің өмірі айтып берді.

— Тіліңді безей түс, Иманым,— деді күлім қағып.

— Аспандағы мына бір еттің сасығын-ай депті ғой, асулы етке аузы жетпеген бір жануар.

— Әрине, сіз солай дейсіз.

— Мен неге әрине олай деймін?

— Сіз ұйқыңыз келсе қара тасты да мамықтай көресіз.

— Мүмкін, мен сүйгім келген кезде сары қарындарды да қыздай көретін шығармын?

— Әрине. «Шын ғашық сұлулықты талғамайды» деген өлеңді шығарған мен емес, сіз едіңіз ғой.

— А, онда мынау өлеңді де жаттап ал.

— Жапеке, өлеңіңіз жақсы екен, әттең екі сөзін түсіне алмадым.

— Қай сөздерге?

— «Жігіттің болып өстім кертайлағы» дейсіз. Сіздей кісіге тайлақ түгілі бура болу да мақтан ба?

— О, балалығыңа болайын, екіншісін айта бер.

— Біріншім «балалық» болса, екіншім «шалалық» болуы да мүмкін, сонда да айтайын. «Бай-бай-дағы» деген сөзіңіз ұйқас үшін ғана айтылған қай-қайдағы бір қаңғыбас сөз бе деймін.

— О, ең қадірлі сөзді қаңғыбас көрсең, шынында сен әлі шала екенсің.

— Ең қадірлі сөз?

— Өзіңнің әкең де талай «бай-байлаған» болар. Ауыр өкініштің ондай ащы зарын әкеңнен өзің де талай естіген боларсың.

— Жапеке, жоқ, кешіріңіз, мұндай сөзді айтқан адамды мен Жапеке дей алмаймын, дұшпандарыңыз қазір естісе де, Мәди аға деп айқай саламын. Мәди аға, мына бір сөзіңіз неткен мағыналы еді.

— Сен қорсынған «кертайлақ» та осал сөз емес. Өйткені, ол сен ойлағандай түйенің тайлағы емес, атақты Ағыбай батырдың әйгілі тұлпарының аты. Ауыр өкініштің кейіспен айтылған ондай ащы зарын өзің де талай естіген боларсың.

— Солай ма? Онда кешіріңіз. Айтпақшы, сол Ағыбай батырдың денесі шағын болғаны рас па екен?

— Оны білмедім, бар білетінім, батырлық та ақыл секілді бойдың үлкен-кішілігіне қарамайды.

— Немене, сенің де батыр болғың келе ме?—деп Қанаш сөзбен қағытып еді.

— Қолынан келсе кімнің батыр болғысы келмейді дейсіз, әсіресе, ән салып, қыздардың қасына жантаюдан басқаны аз білетін сіз сияқтылардың қолынан келмейді,— деп Иман да қағыса кетті.

— Өзің ше?

— Ағыбай батыр сол кездегі батырлардың ішіндегі ең ақ ниеттісі екен. Сол ниетіне қарай, «ақжолтай» аталыпты. Мен батыр болмай-ақ, «ақжолтай» болсам да ризамын.

— Иманым,— деді Мәди,— тіл аузым тасқа болсын, сен де ақжолтайсың.

— Рас па, Мәди аға, рас деңізші.

— Мен жалған айта білмеймін.

— Оны қайдан білдіңіз?

— Сен ергелі біз ешбір қырсыққа кездескеніміз жоқ. Кедескендері болса, енді қайтып кездеспестей етіп жалаңаштап кеттік. Оның үстіне сен ергелі өрісіміз кеңейіп, тілеуқорымыз молайып келеді.

— Ау, күпірлік болмасын, тәубә деңіздер, тәубә!— деп Қанаш та қауіп күтсе де, мақтанын жасыра алмай шірене түсті.

— Айтпақшы, сізден сұрайтын бір сөзім мұрнағы күннен бері сақтаулы жүр екен-ау,— деді Иман есіне әлдене кенет түскендей.

— Мұрнағы күнгі сөз болса ескірген болар, мен тозған сөзді тыңдай білмеймін.

— Жоқ, ол өмірде тозатын сөз емес.

— Онда айта ғой.

— Көкшенің елінен үйренген «Сұрша қыз» әні бір сөзімен қоштасты, менің сізден білмегім осы еді.

— Қоштасқаны қалай?

— Соның бір сөзін сіз менсінбей әбден төркіндетіп жібердіңіз.

— Қай сөзін?

— Біз үйренген кезде «Көз салған көрінгенге көңіл арсыз» еді, сіз оны «Көз сүзген көрінгенге көңіл арсыз» дейтін болдыңыз. Мұның мәнісі қалай? Екеуінің мәні бір емес пе?

— Мәні емес, сыртқы сәні ғана бір шығар.

— Жоқ, ішкі мәні де бір.

— Көру үшін көз салу бар да, көріп алып сұқтанып, сүзіле қарау бар, сеніңше осы екеуінің айырмасы бар ма?

— Бар.

— Бар болса екеуінің қайсысы жақсы?

— Көз салғаны жақсы.

— Ендеше оны неге арсыз атаймыз? Көру үшін көз салмайтын жан болмайды, оны неге ойламаймыз?

— Солай екен-ау,— деді Иман ойлана қалып.

— Солай болса, сөздің мағынасын білместен айтушы болма. Ол үшін Абай өлеңдерін көбірек жатта.

— Мәди аға!—деп Иман айғайлай жаздап барып тоқтады. Алақанымен аузын баса қалып жан-жағына бір қарап алды да, сыбырға көшті,— мыналардың айтып келе жатқаны сіздің әніңіз, әне, тыңдаңызшы, сіздің түнеу күні Алатай қажының моласының жанындағы төбенің басында тұрып шырқаған әніңіз... міне, ол ән былай басталатын еді ғой.

— Сақ болыңдар! Бізді аңдитын, бізді арбайтын, шамасы келсе тарпа бас салғысы келетін Шомбалдар бұл елден де табылады. Қапы қалмаңдар,— деді күбірлеп.— Қанаш, көк шолағың оқтаулы болсын.

— Әрқашан да,— деді ол.

— Осынау әнді ести қалсам, оқып тұрған намазымды да тастай салатыным бар. Сол әдетім сенің сәлеміңді кеш қабылдатып мені ұятқа қалдырған, әкеңдей болсам да ол үшін сенен ғафу өтінемін,— деді де Қанаш пен Иманға көз тастады,— сәлем берместен тұрып қалған сіздер де ғафу етіңіздер.

— Алдияр әз ата,— деді қолын кеудесіне қоя бас иіп.— Сізге керегі сәлемнің өзі емес, даусы екенін білмей балалық етіппіз, балалығымыз үшін, шалалығымызды кешіре көріңіз.

— О, ағасына інісі, Інісіне ағасы сай бақытты жандар, кім болсаңдар да көп жасаңдар,— деді ат үстінен Иманның басынан сипап.

— Әмин,— деді де Иман атына қайта мінді. Шалдың көзі онан әлі айырылған жоқ, ойын Мәдиге мегзеп айтып тұр.

— Жасық жаннан сөз асылы шықпайтынын білемін, сол себепті мен «әмин» дейінші. Жолдарың болсын, мырзалар, қай елдің жұлдызысыңдар?

— Ергенек дейтін елдің Едірей дейтін жеріндегі нағашыма бара жатырмын, мына екеуі менің жол серіктерім.

— Е, «Ергенектің қыздары ергіш келеді, керегенің көзінен көргіш келеді» деген ел сіздің ел екен ғой,— деп енді сауысқанша шықылықтай бастап еді, шал оған ашумен жалт қарады. Бірақ ешкімге есесін жібергісі келмейтін Мәди шалдың ашулы сөзін үлгірткен жоқ.

— Ағай, өзіңіз қай елдің әумесері едіңіз?—деп жаңағы қарқылдаққа қадала қарап еді, ол кері шегініп кетті де, көлденең тұрған көк атты біреу іле жауап қатты:

— Байқа, жолаушым, ол да осал жау емес, ол Жамантай ханның жезтаңдай шешені тамаш Сағынайдың немересі. Соқтығар болсаң соны біле тұра соқтық.

— Айтылар сөз атылар оқпен тең, есе жібермейтін әдетім әдепсіздікке ұрындырса, ол үшін кешірімді сізден ғана сұраймын.

— Ердің құны болса да сендей ерге кешпейтін мен емес, кешірім сұрайтын сен емес, кешірімді шіріген сөздің қапшығына ұқсайтын мынау іріген ауыздың өзі сұрасын. Ел бастайтын көсемдігім болмаса да, көш бастайтын серкелігі бар Серкебай дейтін шал едім, шал болсам да баламдай сенен кешірімді мен сұрайын.

— Менің де сізге кешпесім, қимасым болмас.

— Ол — мырза көңілдің сыйлай салған жорға сөзі ғой, жорғаны кімнің мінгісі келмейді.

— Менің сізге айтар сөзімнің ішіндегі ең қырсауы осы болар,— деді Мәди. күлімсіреп.— Әр елдің өзіне сай данасы бар, бұрын бейтаныс болсаңыз да, өз еліңіздің данасы екеніңізді көріп тұрмын, тек әніңіздің неліктен мұңлы екенін біле алмай далмын.

— Ол өз әнім емес,— деді Серкебай шал.— Өзін білмесем де әнін өз әнімдей көретін бейтаныс досым Мәди дейтін батырдың әні.

— Ән сөзіне қарағанда, ол досыңыз батыр емес, елінен пана, жерінен сая таба алмай қаңғып кеткен бір қашқын сорлы секілді ғой?

— Қашқын екені рас, бірақ ол сорлы емес, оның елі сорлы, заманы сорлы.

— Жаттап алып жадымда сақтайын, қайта айтыңызшы.

— Балам, түріңде мен осынша жасқа келгенше көрмеген өзгеше бір ажар, үніңде мен осынша жасқа келгенше естімеген өзгеше бір сыр бар секілді, сен кімсің осы?

— Ағай, мынау күй сандығыңызға рұқсат етіңізші.

— Немене, мен мұны сен үшін жасатқан ба екенмін? Атың жүйрік секілді, ала қашпақсың ғой...

— Қорықпай-ақ бере бер, алып қаша қалса қуып жететін мен бармын, аты қанша жүйрік болса да менің сақалымнан құтылмас...

— Домбыраңыз шынында алып қашуға тұрады екен,— деді де күйге келтіре бастады. Көзі домбыраның қос ішегінде, ойы Серкебай қарттың жаңағы бір сөзінде. «Аты қанша жүйрік болса да менің сақалымнан құтылмас» дейді ә? Сонда бұл шалдың менің кім екенімді білгені ме? Сыртымды білмей, ішімді қайдан біледі? Фу, осындай ала құйын бұралқы ойлар қайдан келеді?»

— Солай, кәрия, мен сіздің Мәдиіңіз секілді бір бейбақпын,— деді де, Мәди домбыраны иесіне ұсынды.

— Тағы да... тағы да!—дескен дауыстар алыстан да, жақыннан да ду етіп еді, жан-жақтағы таулардың бәрі жаңғырығып, бәрі де «тағы да, тағы да» деп тұрып алды.

— Тағы да... тағы да...

— Шуламаңдар!—деп Серкебай қарт өз жұртын тоқтатып тастады да, шаттық күлкісі ойнаған көзін Мәдиге аударды,— жұмбақ балам, бері қара, мына бір кезеңнің арғы түбінде бірнеше бұлақ бар. Сен үшін сол бұлаққа бүгінше еру жасаймыз да, ертеңге дейін сауық құрамыз. Кім болсаң да атыңның басын кері бұр,— деді ол Мәдиге иек қағып.

— Құрметіңізге құлдық, кәрия,— деді Мәди он алақанын кеудесіне қойып,— мен алған бетімнен қайтып, атымның басын кері бұрсам, қырсыққа кездеспей қалған емеспін. Қырсыққа енді кездессем қыршынымнан қиыламын, обалыма қалмаңыз.

— Сырыңды айтып қойдың, балам,— деді Серкебай қарт миығынан күле сөйлеп.— Менің обалыма сен қалмасаң сенің обалыңа мен қала қоймаспын, ойлан.

— Мен сүріндім-ау деймін,— деп еді, қарт қалпын өзгертпестен:

— Сенің сүрінгенің менің құлағаным болар,— деді де ширығып алды.— Алған бетіңнен қайтпасаң қайтпа, атыңның басын кері бұрмасаң бұрма, тек ел құрметін аттап кетпе. Сен үшін біз көшті осы жеткен жеріне тоқтатып, еруді осы сусыз шөлдің өзіне жасаймыз.

— Мені тым биікке әкете бермеңіз, оның да маған арнаған өз қырсығы бар,— деді Мәди тағы да жымиып.

— Менің де көргім келмей, көзбен қуғаным сол қырсық, соның бір топ ұяластары мана осы тауда жүр еді, солар —менің бүгінгі таңнан күтер сұмдығым.

— Сол сұмдықтың не екенін білуге бола ма?

— Меке жақтан келген бір құзғынның жемтіктес тобы осы таудың жалғыз сұңқарын жем еткелі іздеп жүр. Солар еді менің сұмдық көргенім.

— Бұл жұмбағыңыз қиын болса да шешу оңай екен.

— Оңай болса шеше ғой,—деді қарт Мәдиге күле қарап.

— «Меке жақтан келген бір құзғын» дегеніңіз — мекеге барып қажы болып келген Текеш те, «жемтіктестері» дегеніңіз — оның ұрылары ғой. Олардың «жем еткелі іздеген сұңқары»— өзіңіздің Мәдиіңіз болар.

— Болса болар, егер кездесе қалсаң Мәдиге менен сәлем айт. Қаракесектің Серкебай дейтін бір шалы сәлем айтты дегейсің. Губернаторымыз саяхат жасап Қарқаралыға келген екен. Соған айтар болыстардың арызы, Мәдиге жабар жаласы көп көрінеді. Текеш қажы бастаған бір топ байлар Мәдидің бұл дүниедегі жаназасын тірісінде шығару үшін отыз өгіз, жеті ат, төрт әйелдің жаласын ала кетті дегейсің.

— Бұл сандарыңызға түсінбедім, кәрия?

— Мұның бәрі Мәди ұрлаған мал мен Мәди тартып әкеткен әйелдердің саны. Олардың тағы бір сандырағын айтайын, кімде-кім Мәдиді ұстап берсе, жеті болыстың әрқайсысы бір үйірден жылқы беретін болыпты.

— Байқаңдар, Мәдидің қара жердегі ізіне түсіп жүрген Текештің манағы ұрылары болмасын.

— Олардың іздегені Мәди емес, өздерінің жоғалған жылқысы еді ғой.

— Ұры шыншыл болса аштан өледі, мына келе жатқан солар болса, сендер де cay қалмайсыңдар, сай тұрыңдар.

— Олардың бізде жұмысы не, біздің оларда жұмысымыз не? Іздеген Мәдиін іздеп кете берсін.

— Енді келсе жай кетпейді, түсіндің бе?

— Түсіндім.

— Олар сонау Сарыадырды асып барады, мына келе жатқан басқа. Міне, өзі жалғыз, іздегені сіз болуыңыз керек, жолдағыларға бөгелместен осылай жүйткіп келеді.

— Жаназа... жаназа...

— Сер аға... жаназа, ойбай қымыз,— деді құлап бара жатып.

— Сенің шақыра келгенін көні кеуіп қалған өз жаназаң ба?

— Жоқ, Абайдың жаназасы,— деді де, қымызды өңешінен түгел сылқ еткізді.

— Абай! Қай Абай?

— Өзіміздің Алшынбай әулиенің күйеуі, тобықты Құнанбай қажының баласы Абай, ақын Абай,— деді де хабаршы жігіт Серкебайға қарады,— Тобықтының ол жаназаға біздің елден арнайы шақырғаны көкем мен сіз көрінесіз. Баратын болсаңыз, қазір біздің ауылға жетесіз.

— Абай өлді дегенше, бүкіл қазақтың асқар тауы құлады, айдын көлі суалды десеңші...

— Қадірлі кәрия! Тірі мен үшін жасамақ болған еруді Абайдың әруағына жасаңыз. Абай үшін аза тұтпаған ауылыңызда бір жан қалмасын, Еліңізбен бірге жеріңіз де, айдын шалқар көліңіз де, самал желді сары белдеріңіз де аза тұтсын. Көліңіздің ақ қуы шөлге тартып азалансын. Шөліңіздегі дуадақ көлге сүңгіп аза тұтсын. Халқымыздың көшін замандар бойы сүйреп келе жатқан мынау арбалар да Абай үшін азаланып, ертең осы мезгілге дейін бірде-бір дөңгелек алға қарай дөңгелемесін, қош болыңыз.

— Балам! - деген дауысы саңқ етті.— Балам, атыңның басын бұрмастан солай тұр да, жөніңді айта кет. Абайды мұнша ардақтау — адамшылықты ардақтау. Адамшылықты мұнша ардақтап, бір Абайдың қазасын бүкіл ел қайғысы еткісі келетін сен кім едің, жарқыным? Тым болмаса аты-жөніңді, барар бағытыңды айта кетші.

— Бармағым — Текештің ауылы, таптамағым соның намысы еді, ол тілегім әзір қабыл болмады. Ендігі барарым — Абай ауылы. Алты күндік алыстағы сол ауылға ертең күн батқанша жетемін де, Абай үшін жылаған елмен бірге жылап, Абай үшін қайғырған елмен бірге қайғырамын. Сізден тілегім, біреуден менің сәлемімді, сәлемімді емес, өзімнің арыма берген антымды Текеш мырзаға жеткізіңіз: «орыстардың өгізін ұрлады» деген жаласы үшін өгіздей өкіртпесем, «ат ұрлады» деген жаласы үшін өзін ат қып жібермесем, «біреулердің әйелін тауға әкетіп әйел етті» деген жаласы үшін үш әйелін бірдей тірі жесір етпесем, Мәди-атым өшсін!»—деді де атына қамшы басты. Көзді ашып, жұмғандай да уақыт болған жоқ, үшеуі жұлдыздай ағып көз алдынан лезде жоқ болды.

— Мәди аға! Сонау бір дауылға қарсы самғап, аспанның өріне қарай атылып бара жатқан не?

— Аспанға қарай атылса тұйғын болды ғой, кәне?

— Сонау кемпір қосақтың шеті ілініп тұрған айыр өркеш бұлттың кенересінде кетіп барады... Көрдіңіз бе?

— Көрдім... сонша жердегі жұдырықтай құсқа түскен көзің қандай өткір еді.

— Менің күллі құстан ең сүйетінім осы тұйғын, соның себебін білмей-ақ қойдым.

— Өзің тұйғын секілдісің, сондықтан.

— Өзің тұйғын секілдісің деген не сөз?

— Ол да көзі түсіп, көңілі сүйген қызды құтқармайтын сен секілді, құстардың ішіндегі Иманы.

— Түсінсем бұйырмасын.

— Өтірік айтасың, бәрін де түсініп келесің.

— Маған нанбасаңыз мына Қанаштан сұраңыз, дәл осы сөзіңізден бұл да түк түсінген жоқ. Солай, ә, Қанаш?

— Түк те олай емес,— деді Қанаш оның егесін қызықтағысы келіп,— тұйғынның саған ұқсайтыны рас, бірақ сен тұйғын болсаң да, жапалақтың жиені секілдісің.

— Оны қайдан біле қалдың?

— Жапалақша жарбаңдай беретін мінезіңнен білемін.

— Мәди аға, мынау рас айта ма, анық, Мәди болсаңыз жалтармаңыз, әділін айтыңыз.

— Үнемі емес, кейде жапалаққа ұқсап кететінің рас, бірақ ол балалықтың ертең қалып қоятын шалалығы ғана.

— «Жасыңда қылжың болсаң, өскенде мылжың боласың», оны да осы бастан ойла.

— Оны ғана емес, қанатын дауылға жанып, қайратын нажағайға қайрап бара жатқан сонау тұйғындай болуды да ойлаңдар, Қараңдаршы, дауылды кеудесімен тілгілеп, қанатын бір қақпастан қасқая самғауын.

— Шіркін-ай, сол тұйғынның нажағайлардың арасынан не іздеп бара жатқанын білер ме еді, ә?

— Мен білемін,— деді Иман өжеттеніп,— ол аспанның Мәдиі болғысы келеді, сол үшін нажағайдың оғын теріп алғалы барады.

— Қиялда, Иманым, қиялда! Жасыңда қиялшыл болсаң, өскенде мүмкін арманшыл боларсың, арманшыл болсаң — жол іздегіш боларсың, қиялдай түс,— деді де, бір сәт адасып қалған тұйғынды іздеп көзі аспан әлемін кезіп кетті.— Қос жұдырықтай денесі неліктен мұнша серпінді екен? Әлде сол қорғасыннан құйылғандай көрінетін шымыр тұлға түгелімен жүрек пе екен?

— Оны білу қиын емес қой,— деп Иман сөзге тағы килікті.— Жақын жерден кездескен біреуін біздің Қанекең қағып түсіреді, біздер оның кеудесін жарамыз да, жүрегін көреміз.

— О, дариға,— деді де, Иман алақанымен аузын баса қойды. Ағат көрінетін әлдене айтып қойғандай сасқалақтап Мәдиге көз қиығын тастап еді, ол өз ойымен алысып келеді екен, тек Қанаш қана үн қатты:

— Шіркін-ай, сенің де қанатың болар ма еді, ә?

— Екеуін жер бауырлай бермей қиялдарыңды сол бұлттан әрі асып бара жатқан тұйғынша көтеріңдерші,— деді Мәди көзін екеуіне кезек тастап,— жаңағы тұйғын өзін-өзі өлімге не үшін айдап, не үшін сонша қайсарланды? Менімше, оның алдында дәл осы шаңқай түсте жетуді керек ететін мақсаты бар. Сол мақсатына кезінде жету үшін от шашып, оғын атқылап тұрған ажалға да қарсы самғап барады. Сендер соған да бір ой жіберіңдерші.

— Мен соны ойлап келемін,— деді Иман Мәдиді сөйлеткісі келіп.— Егерде менің Самалдай сүйген қызым болса, үміттің талай аспанынан асып, ажалдың талай оғын қағар едім.

— Қанаш, бұған сен не дейсің?

— Ештеңе дей алмаспын.

— Өзіңіз не дер едіңіз?— деп Иман Мәдидің өзіне қармаса кетті.

— Егерде мен біздер кешіп келе жатқан өмірдің бұлты аспандағы бұлттардың бәрінен де қатерлі, бәрінен де қасіретті, бәрінен де ауыр десем, не дер едіңдер?

— Ендеше, сол қасіретті де қатерлі бұлтты неге кешеміз десек, сіз не дер едіңіз?

— Өйткені біз адамбыз. Біздей адамға заманымыздың тартар сыйы — сол қасірет бұлтын кешу, не жастай өлу.

— «Адамбыз» дедім, ә? Адам... адам... Ол өз бойынан биікке көтеріле алмайтын қанатсыз, бірақ ол қанаттылардың бірде-бірін құтқармайды. Ол екі аяқты, бірақ төрт аяқтылардың бірде-бірінен жеңілмейді. Адамның бар бақыттылығы осы. Иә, осы. Басқа нендей бақыты бар? Бар бақыты бірін-бірі бақытсыз ету ғой. Ұяласының сыбағасын тартып ішкен ит те өзінше бақытты, өлексеге үймелеген құзғындар да өзінше бақытты. Біздің екі аяқты «бақыттылар» солардан артық емес-ау. Біздер, тым болмаса, солар басқан ізді баспасақ екен. Тым болмаса, жаңағы бір тұйғындай ор болсақ екен. Қырандардың ішіндегі ең кішкентайы осы тұйғын. Оның не жұбайы, не балапаны мына нажағайлы нөсердің арғы бетінде қалып қойды, оның ұясына күн сайын осы мезетте қауіп төндіретін бір сарбас жылан бар. Егер жауынның басылып, күннің ашылуын күтсе, сол сарбас жылан оның ұясын талқандап, балапандарын жалмап кетуі мүмкін, сондықтан ол ажал оғынан да жасқанбай дауылға қарсы самғады. Сол ерлік бізде, қанаттылар мен тырнақтылардың бәрінен күштіміз дейтін бізде бар ма? Бар болса, біздер өз мақсатымызға жету үшін неге сол тұйғынша самғамаймыз? Неге біздер аяқ басқан сайын бұғауға кездесеміз? Неге біздер көзімізді ашқан сайын бірін-бірі жазықсыздан-жазықсыз жаралап, тірідей жеп жатқан жыртқыштарды ғана көреміз. Адамшылық дегеніміз: алдау, арбау сияқты бірдеңе. Қанаты жоқ болса да біріне-бірінің істейтін қастандығы бұлттан да әрі асады. Аяғы екеу-ақ болса да төрт аяқтылардың бәрінен де зұлымдары толып жатыр. Неге олай? Жердің беті сондайлардан тазарып, қой үстіне бозторғай жұмыртқалайтын заман бола ма, жоқ па? Болса қашан? Қалай?.. Сондай заманды көруіміз мүмкін бе?.

— Е, тонаушылар, тоналуларың көбейсін.

— Айтқаныңыз келсін, мырза,— деп кекештене кеңкілдегендер де бар. Қайсыбірінің жаны жыласа да, көзі күліп, ауызы ырсиып келеді. Енді бірінің қолындағы ауыр мылтығы да жерге қарай сырғып барады, Мәдидің жүйрік ат, сұлу әйел, қыран бүркіттен кейінгі қадірлейтіні мылтық еді, сол әдеті қорқақтың қолынан сырғып бара жатқан мылтықты көргенде шыдатпады:

— Ей, өлексе, мылтығыңа ие бол,— деп зірк етті.

— Мырза, бастан құлақ садаға, сізге сыйладым,— деп қолындағы қалпағымен жарыса қалбақтап.

— Ау, басы жоқ құлақтың керегі не, онан да басыңның өзін садақа етсеңші!—деп Мәди мырс етіп еді, қалпақты саудагер аузына не түссе соны оттай салғанын енді ғана сезді.

— Тфу, адам екен десем, бәрі бірдей саудагерлер екен ғой,— деді де алыста кетіп бара жатқан күймеліге қарай шаба жөнелді.

— Тыпырлама, балапаным, төлеуіңе берілген қырық кез матам үшін сені қырық-ақ күн қатын етіп, қызығыңды көремін. Оған дейін елге де жетеміз. Елге жеткеннен кейін сені жиенім еді деп үлде мен бүлдеге бөлеймін де бір байдың баласына қырық жеті жылқы алып ұзатамын. Менің жиеніме құда түскісі келмейтін, сендей көрікті қызға қызықпайтын қазақ пен өзбекті бүкіл Сыр бойынан, Қаратау қойнауларынан оллаһи таба алмайсың. Сонда маған алғыс айтасың. Соған дейін алғысты саған мен айтатын болайын, ол үшін сен менің сауабымды ал.

— Әттең— деді де өз орнына отыра кетті,— әттең, екі қатынның бірі — қасқыр, екіншісі — түлкі. Қасқырынан емес, түлкісінен қорқамын, әйтпесе сені өзім-ақ алар едім. Оқасы жоқ, оларға жеткенше өтетін қырық күнде қырық жылдың қызығын көремін, тек еліңнен бір ұзап алайын.

— Солай, менің қырық күндік ғашығым, солай,— деді, қыздың ойын көре алмай, сөзін ести алмай өзіне-өзі мәз болып отырған май желке.— Мен сені өзбектің үлдесіне орап, қазақтың бүлдесіне бөлесем жаһанда жоқ сұлу болып шыға келесің. Есіңде болсын, сен сұлуланған сайын менің қалтам қалыңдай түседі.

— Мәртебелі мырзам, жалынамын, қудай үшін мені бұлай қинай бермеңізші,— деді жыламсырап.

— Ей, сен қиналғандай не істедім?

— Не істегеніңізді өзім де білмеймін, әйтеуір осы қызға жақындай қалсаңыз, менің жаным қинала бастайды.

— Немене, Шалтай қожадан үйренген дұғамды оқып үшкірейін бе?

— Маған барлық қожаның дұғасынан осы қыздың бір тал шашы қымбат көрініп келеді. Өмір бойы құлыңыз болып өтейін, бұл үшін кеткен қырық кез матаңызды қырық есе етіп қайтарайын, осы қызды маған қиыңызшы.