Астана 2012
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының кітап сериялары
Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан

Майлыбаев Бағлан, кеңес төрағасы
Асқаров Әлібек, жауапты хатшы
Абдрахманов Сауытбек
Атабаев Қамбарбек

Аяған Бүркітбай
Әбжанов Хангелді
Әбусейітова Меруерт
Әжіғали Серік

Әлімбай Нұрсан
Байпақов Карл
Байтанаев Бауыржан
Балықбаев Тахир

Дүйсембаев Еркін
Есім Ғарифолла
Жақып Бауыржан
Жұмағалиев Асқар

Жұмағұлов Бақытжан
Қасқабасов Сейіт
Қозыбаев Ілияс
Құл-Мұхаммед Мұхтар

Құрманбайұлы Шерубай
Мұхамадиұлы Арыстанбек
Мыңбай Дархан
Нысанбаев Әбдімәлік

Салғараұлы Қойшығара
Самашев Зейнолла
Сұлтанов Қуаныш
Тұяқбаев Қанат

Шаймерденов Ербол
Шеңгелбаев Бақытжан
«Мәдени мұра» ұлттық стратегиялық жобасын
жүзеге асыру жөніндегі Қоғамдық кеңес

жүз томдық
Күй аңыздар
84 том

Құрастырушылардан
М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты
Мем­лекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарық
кө­ретін «Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми

ба­сылымын әзірлеуді одан әрі жалғастырады. Серияның
бұған дейін баспаға ұсынылған сексен үш томы ұлттық
фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді саласы болып
саналатын эпостық шығармаларға, қара өлең, ертегілер,

жұм­бақтар мен мақал-мәтелдер т.б. шағын жанрларға арнал­
ды. Дәлірек айтқанда, «Хикаялық дастандардың» он үш,
«Діни дастандардың» жеті, «Ғашықтық дастандардың» он
бір, «Тарихи жырлардың» он бір, «Батырлар жырының»

жиырма, «Мақал-мәтелдердің» бес, «Қара өлеңнің» екі,
«Ше­жірелік жыр-аңыздардың» бір, «Жұмбақтар» мен «Ба-
лалар фольклорының» бір-бір томы, «Ертегілердің» бес то­
мы, «Қазақ мифтерінің» бір томы, «Моңғолиядағы қазақ

фольклорының» бір томы, «Топонимдік аңыздардың» бір
то­мы, «Шежірелік аңыздардың» үш томы баспаға дайында-
лып, басылым көрді. Бұл жинақтардың он екі томына Қы­
тай қазақтарының, бір томына Моңғолия қазақтарының

фольклорлық мұралары қамтылды.
Күй аңыздары—қазақ мәдениетінің бастауларымен са­
бақтасып жатқан біртұтас рухани құбылыс. Аңыздар­дың

күй  аңыздар
түп-тамырына назар аударғанда, олар халықтың руха­ни
әлемінде айырықша орны бар, ғасырлар қойнауынан бас­
тау алатын дәстүрлі мұра екендігін аңғаруға болады. Оған

Қорқыт атадан бастап бүгінгі күнге дейін үзілмей келе
жатқан күй өнері, олардың шығу тарихына байланысты
ауыздан ауызға тарап, кейінгі ұрпаққа жеткен аңыздар
айқын дәлел бола алады. Күй аңыздарда халықтығымен

қоса, синкретті сипатымен де ерекшеленеді. Бұл арада
күй мен күйшінің, күй мен аңыздың, күй тарихы мен оны
айтушылардың және күйді орындаушылардың арасында­ғы
ажырағысыз байланыстың барлығын әрдайым есте ұста­ған

абзал.
Осы жанрды арнайы түрде зерттеген профессор А.Сейдім­
бек күй аңыздарының пайда болу тарихын бес кезеңге бөліп
қарастырады. Алғашқы кезең—жыл санауымызға дейінгі

VІІІ-V ғасырлардан біздің заманымыздың VІ ғасырына
дейін­гі аралықты қамтиды. Бұлар—ислам дініне дейінгі
қиял-ғажайып тақырыптарға, атап айтқанда, жаугершілік
ке­зеңдердегі жорық сарындары, атақты қолбасшылар, пара-

сатты арулар, қанатты пырақтар, киелі жануарлар туралы
күйлердің аңыздары («Қос мүйізді Ескендір», «Көк төбет»,
«Көкбөрі», «Аққу», «Сарын» т.б.).
Екінші—Оғыз-қыпшақ кезеңіндегі (VІ-ХІІ ғғ.) Қорқыт ата

сарындарына қатысты, сондай-ақ «Абыз толғауы», «Саймақ­
тың Сарыөзені», Балжыңгер» сияқты күйлерге байланысты
аңыздар.
Үшінші—Ноғайлы кезеңіндегі (ХІІ-ХVІІ ғғ.) күй аңыздар.

Бұлардың қатарына «Жошы ханның жортуылы», «Әмір ақ­
сақ», «Қамбар күйі», сонымен бірге Кетбұғаның «Ақсақ құ­
лан», Асанқайғының «Ел айрылған», Қазтуғанның «Сағыныш»
сынды күйлері туралы ел аңыздары жатады.

Төртінші
топта
жоңғар
шапқыншылығы

кезеңіндегі
(ХVІІ-ХVІІІ ғғ.) тарихи деректілігі басым «Қаратаудың шерт­
песі», «Абылай ханның Майдақоңыры», «Қалмақ биі», «Қал­
мақтың қара жорғасы» т.б. күйлерге байланысты аңыз­дар

құрастырушылардан
Бесінші—ХVІІІ-ХІХ ғасырлар мен ХХ ғасырдың басын­да
дүниеге келген халыққа танымал, авторлары белгілі шы­ғар­
малардың шығу тарихына қатысты аңыздар. Бұл туындылар

көлемі тұрғысында да, көркемдік сипаты жағынан да маңызды
болып табылады.
Топтаманың 84-томына М.О.Әуезов атындағы Әде­биет
және өнер институты мен Орталық ғылыми кітап­хана­ның

қолжазба қорларында жинақталған Б. Жақып­баев­тың,
Қ. Айнабековтің, А. Құдайбердиевтің, А. Бейсенғали­қы­
зының қолжазба мұралармен қатар, А.Жұбановтың «Ға­
сырлар пернесі» (1975), А.Сейдімбектің «Күй шежіре»

(1992), У. Бекеновтің «Күй табиғаты» (1981), Т. Мерғалиев­
тің «Домбыра сазы» (1972), М. Сатыбалдиевтың «Шара-
пат» (1973) Б. Мүптекеев пен С. Медеубекұлының «Жетісу
күйлері» (1998), Т. Мерғалиев, С. Бүркіт пен О. Дүйсеннің

«Қазақ күйлерінің тарихы» (2000), К.Сейдехановтың
«Өл­ген қазан» (1985), «Қазақ музыкасы. Антология: Бес
томдық». 1, 3, 4, 5-томдары (2005, 2006), Б. Жүсіповтың
«Жиделі Байсын күйлері» (2000), А. Райымбергенов пен

С. Аманованың «Күй қайнары. Голоса народных муз»
(1990) еңбектеріндегі, cондай-ақ Қытай қазақтарының
«Шин­жаң халық баспасынан» шығарған «Күй аңыздары»
жинақтарының 1-2-кітаптарындағы (2009) күй аңыздар

қамтылды.
Томның алғашқы бөлімі «Халық күйлерінің аңыздары»
аталып, авторы белгісіз туындылар туралы аңыздар топ­
тастырылған болса, «Күй және күйшілер жайындағы аңыз­

дар» атты екінші бөлімде Қорқыт атадан бергі кезеңдерде
өмір сүрген күйшілердің шығармаларына қатысты аңыздар
жинақталды. Томды дайындау барысында жоғарыда атал­
ған профессор А. Сейдімбектің жүйелеу тәсілі басшылық­қа

алынды.
Топтаманың ұстанымдарына сәйкес беріліп отырған мә­
тіндер ғылыми қосымшалармен қамтамасыз етіліп, рет­тік
санмен нөмірленді. Томның ғылыми қосымшалары: том­­

күй  аңыздар
лар және басылымдар туралы мәліметтер, томға енген мә­
тіндерге ғылыми түсініктеме, сөздік, жер-су атаулары,
мә­тіндерде кездесетін тарихи тұлғалар мен күйшілер тура­

лы түсініктерді, пайдаланылған әдебиеттер тізімін және
том­ның орыс, ағылшын тілдерінде жазылған түйіндерін
құрайды.
Томның жалпы көлемі—27,0 б.т.

(І нұсқа)
Есте жоқ ескі заманда ен даланы еркін жайлап, мұңсыз-
қамсыз ғұмыр кешкен ел күтпеген бір нәубетке тап болады.
Ел шетінен білінген қалың жылан ордасы көзіне көрінген мал-

жанға шабуыл жасап, қырып-жоя бастапты. Небір ақ орда үй­
лерді сақиналап орап алатын жыландар күтірлете сыққанда
күл-талқан етеді екен. Алып жыландардың қыспағына түс­кен
атан түйелердің өзі танауынан қаны дірдектеп, аяқ серпуге ша-

масы келмепті.
Мұндай сұмдықтан дүрліккен қалың ел шошынып, бас сау­
ғалай қашады. Тау-тасты, үңгір-оқапты паналайды. Бірақ жы­
лан нөпірінен сонда да құтыла алмайды. Әсіресе осынау орда-

лы жыландардың көсемі—қос мүйізді айдаһар тірі жанға сауға
таптырмайды. Оның қос мүйізі дем тартып, уытын шашқанда
адамдардың еті ағып түсіп, саудыраған қу сүйектері қалады
екен.

Әбден айласы таусылған адамдар құрып бітетін болған
соң, Тәңіріге жалбарынып көмек сұрайды. Адамдардың зары
Тәңірінің құлағына жетсе керек, кешікпей көктен белгі білі­
неді. Алдымен, аспаннан жолақ жасап жарық сәуле көрінеді.

Сон­соң, сол жарық сәулені жол етіп, қос өркеш түйеге теріс
қарап мінген Нұртөлі атты бала түседі. Баланың қолында аққу
мойын қара қобыз болса керек, небір сиқырлы саз шығарып,
күй төге келеді. Жер бетінен күйдің сарыны естілуі мұң екен,

қаптаған ордалы жылан шиыршық атуын қойып, сілтідей ты­
нады. Бұрынғы қан құмар обыр мінезін ұмытып, күйдің дауы-
Халық күйлерінің аңыздары

күй  аңыздар
сын ұйып тыңдағандай болады. Осы кезде көктен түскен Нұр­
төлі қобызын сарнатқан қалпы Қаратеңізді бетке алып жүре
береді. Оның соңынан күйді үздіге тыңдаған жыландар да

қалмай жылжып, теңіз тұңғиығына бірге кіреді.
Сөйтіп, ен даланы еркін жайлаған халық иықтарынан ауыр
жүк түскендей көңілдерін демдеп, қайтадан мұңсыз-қамсыз
күйлерімен қауышады.

Адамдарға араша түскен Нұртөлі күні бүгінге дейін Қара­
теңіздің астында тоқтатпастан күй төгіп отырса керек. Ал
мүйізді аждаһа бастаған жыландар ордасы қобыздың сазды са-
рынын жалықпай тыңдауда көрінеді.

Нұртөлі қобыз күйін тоқтатпауға тиісті. Егер қобыз кө­мейі­
нен күй сарыны үзілсе, жыландар ордасы қайтадан жер бетіне
шығып, тіршілік атаулыға қырғын таптырмақ.
Нұртөлінің жыландарды күймен шақырып, соңынан ерт-

кен сиқырлы сазын естіген бір құйма құлақ қобызшы кейін
«Шақыру» күйі деп жұртқа жайса керек.

Есте жоқ ескі заманда домбырада жалғыз ғана ішек, тау­
құ­діретте жалғыз ғана қанат болыпты. Тауқұдіреттің жалғыз
қанаты еркегінің оң жағына, ұрғашысының сол жағына біте­
ді екен. Домбыра не істерін білмей іштен тынады. Тауқұдірет

болса күндіз-түні Тәңірге мұңын шағып, қалықтап ұша алатын
қос қанат сұрап, «құдірет-ау, құдірет» деп жалбарынумен бо­
лыпты.
Күндердің бір күнінде тауқұдіреттің аталығына бір ой келе­

ді, «бүйтіп зарлап жүре бергенше, талпынып тірлік етіп кө­
рейік» дейді де, аналық тауқұдіретпен қолдасып ұшуды ойлай-
ды. Бірінде—оң қанат, екіншісінде—сол қанат, екі тауқұдірет
бір-бірімен қолдасып, қанаттарын кере серпеді. Сол кезде

жерден бауырлары көтеріліп, қалықтай ұшып жөнеледі. Жер
беті дөңгеленіп төменде қалады. Қос тауқұдіреттің қанатта­
рын жел сүйемелдеп, көк жүзінде рақаттана самғайды. Сонда
көңілдері шаттанған қос тауқұдірет қуаныштарын жасыра ал-

май «құдірет-ау, құдірет, мұныңа да шүкіршілік!» деп Тәңірге
ризашылықтарын білдіріпті. Кейін бұл тауқұдіреттерден ту­ған
балапандарға тәңірі қос қанат дарытып еді дейді.

халық  күйлерінің  аңыздары
Осы оқиғадан құлағдар домбырашы «Қос қанат бірігіп еді—
ұшты, егер домбырада қос ішек болса ше?» дейді де, екінші ішек
тағып көреді. Сонсоң қос ішекті домбырасын тартып көрсе,

ғажайып үн шығады дейді. Домбырашының қуанышында
шек болмайды. Тіптен, риза болғандығы сонша—ең алғашқы
күйін тауқұдіретке арнайды. Тауқұдіреттің алғашқыда қалай
қиналғанын, «құдірет-ау, құдірет» деп Тәңірге қалай жал­ба­

рынғанын, сонсоң қолдаса ұшып көкке самғағанын күй тіліне
салады.
Шынында да, бұл күйді тыңдап отырғанда, көсіп шертетін тұс­
тары «Құдірет-ау, құдірет» деп сөйлеп қоя бергендей әсер етеді.

(І нұсқа)
Ертеде құралайды көзден ататын бір аңшы болыпты. Тәңі­
рінің бұйыртқан несібесін түзден теріп жеп, аң аулап күн көреді
екен.

Күндердің бір күнінде сағым шалған сары далада өзегі та-
лып, өкпесі өшіп аң аулап келе жатса, бетегелі белде жайы­лып
жүрген жалғыз шұбар киікті көреді. Иіс шалдырмау үшін ық
жағын алып, сайды жалдап, беткейді құлдап, садақ тартым

жерге келеді. Баспалап қараса, желіні жер сызған ешкі екен.
Аң деген көздің құрты, аңшы сол жерде «сенде жазық жоқ,
менде азық жоқ» деп, садағын кезенеді.
«Түз тағысы табиғатпен тілдес» деген емес пе, бір қатердің

төнгенін сезген шұбар киік селт етіп басын көтерсе, садағын ке-
зеп тұрған сұр мергенді көреді. Оқтан жүйрік емес, енді қашып
құтылмасын білген шұбар киік көзі мөлдіреп аңшыға қарай­ды
да, жалбарына тіл қатады.

ріп үлгермеген егіз лағым бар еді. Сол панасыз лақтарымды
аңсап, жүрегім елжіреп, желінім дертіп келемін. Мені атпа.
Тілімді алсаң, «атқан оғың жерге түспесін» деп батамды бе-
рер едім. Сонда сен ұшқан құс пен жүгірген аңды құтқармас

несібелі аңшы боласың. Өле-өлгенше тарықпай өтесің! Жаныма
сауға сұраймын, атпа!—дейді.
Аңшы бұл сөзді тыңдамайды. Күнімен табанынан таусы­
лып, дала кезген аңшы бұл киіктен айырылса, үйіне құр қол ба­

күй  аңыздар
ратындай болады да, садағын тартып жібереді. Сонда киелі киік
аңшының көз алдына шұбар тасқа айналыпты дейді.
Осыдан кейін Сұрмергеннің жолы болмайтын болыпты.

Бұл оқиғаны естіген домбырашы «Шұбар киік» деп күй
тартқан екен.
4.«Шұбар киік»
(ІІ нұсқа)

Ертеде несібесін түзден терген бір аңшы болыпты. Бір күні аң
аулап жүріп, шұбар киікке ұшырасады. Жас лақтаған, желі­ні
жер сызған киік екен, бірақ аң деген көзің құрты емес пе, аң­шы
«сен­де жазық жоқ, менде азық жоқ» дейді де, садағын кезенеді.

лағым бар еді. Жүрегім елжіреп, желінім дертіп келеді. Сен ма­
ған мұрсат бер, сол лақтарымды тойғыза бір емізіп, соңғы рет
бауы­рыма алып, мауқымды басқан соң өзіңе қайтып келейін,—
дейді.

Аңшы ойланып қалады. Нанбайын десе адамша сөйлеп тұр,
нанайын десе басқа кепіл болар ештеңе жоқ.

кепіл болады?—дейді аңшы.
Осы сөздің айтылуы мұң екен, аспан шарт етіп, найзағай
жарқ етіп, жерге Мұхаммед пайғамбар түседі де:

Мұнан соң аңшы киікті босатады. Кепілдікке келген Мұ­
хаммед пайғамбар жанында, енді аңшы лақтарын емізуге кет­
кен киіктің қайтып оралуын күтеді.
Арада біраз уақыт өтеді. Күт батуға айналады. Сол кезде

ған емес!—депті.
Осы сөзді Мұхаммедтің айтқаны сол екен, таңы жарқырап
шұбар киік те жетіпті дейді.
Бұл оқиғаны естіген күйші домбырасына келтіріп күй тарт-

(І нұсқа)
Таудың тарлан тағысы аю бірде баласын ертіп етекке түседі.
Етекте күркіреп ағып жатқан ақ жал толқынды өзен бар екен.
Аюдың қонжығы өзен ағысын қызықтап жарқабақтан қарап

тұрғанда құлап кетіпті. Арыны қатты тау суы қорбаңдаған
қонжықты жаңқа құрлы көрмей, қақпақылдап ала жөнеледі.
Көз алдында ақ көбікпен араласып, бір батып, бір шығып
ағып бара жатқан баласын қимай аю жанталасады. Құтқара­тын

дәрмені жоқ, су ішінде қараңдаған баласынан көз алмай жар
жағалап жүгіре береді. Бауырын бұтақ жырып, табанын тас
тіледі. Бірақ баласына деген аналық сезімі сүлдерін сүйре­леп,
қонжығынан қалыспай жүгіре береді.

Осы бір жағдайды көзі көрген күйші домбыра мен сыбыз­
ғыға күй етіп салған екен.
Мынау сондағы аюдың жорғалай балпаңдап жүгіргендегісі
екен дейді.

(І нұсқа)
Көктемде ұшып келіп, күз түсе жылы жаққа қайтатын жыл
құстарының ылғи алдын бастап, қарқара тарта ұшып отыра-
тын Қызылқан атты бір құс болыпты дейді. Қызылқан өзінің

соңындағы мың сан құсты небір қанат талар шөлден, топшы
талар белден өткеріп, оты-суы мол өлкеге бастап келіп жүреді
екен.
Бірде моншақтай тізіліп, жылы жақты сағалап келе жат­

қан қалың құс қарлы боранға ұрынып, жойдасыз шығынға
ұшырапты. Сонда, соңынан ерген ұяластарының ауыр халіне
күйзелген Қызылқан мұңын шағып Тәңірге барады. Тәңірі
Қызылқанның шағымын тыңдап болып: «Е-е, түз тағысын та­

би­ғатпен тілдес етпей болмайды екен. Жарайды, мен сендер-
ге адаспай ұшу үшін аспаннан жол салып берейін!»—деп, көк
жүзіне ақ белдеу жол салып береді. Аспандағы ақ белдеу құс
жолының пайда болу себебі содан болса керек.

Ұрпағының қамын ойлап, Тәңірімен тілдескен Қызылқан
атты құсқа арнап сыбызғышы күй шығарған.

(І нұсқа)
Ертеректе байлық-берекесі шалқыған, сән-салтанаты ке­ліс­
кен Байсары деген бай өтіпті. Мекені Өр Алтайдың салқын сабат
аясына біткен Марқакөлдің шүйгін жағасы болса керек. «Бірі

кем дүние» деген емес пе, Байсарыда тұяқ жалғар, шаңырағы­
на ие болар ұл болмапты. Бірақ, оның есесіне ақылына көркі
сай, жұрт аузына ілінген Айымкүл есімді жалғыз қызы бар
екен. Жоққа жүйрік жеткен бе, Байсары бай барға қанағат

етіп, жалғыз қызы Айымкүлдің тілеуін тілеп, бетінен қақпай
өсіріпті.
Жылжып жылдар, сырғып күндер өтіп жатады. Айымкүл
айдай толысып бой жетеді. Байсарының ақылына көркі сай

қызы туралы тамылжыған тәтті сөз аяқ жетер жерге жайы-
лады. Содан өзіне теңдес өмірлік жар іздеген небір нәнталап
жігіттер қыз көруге Байсарының үйіне күн құрғатпай ағылып
келіп-кетіп жатады. Батыры бар, байы бар, шешені мен көсем

бар, бірінен-бірі мойын оздырған қыз көрушілер Айымкүлді
көріп, көңілдері толып, сөз сала бастайды.
Осы кезде Байсары дал болады. Бірінен-бірі иық асырған
өңшең мықтыларға не деп уәж айтарын білмей қиналады.

Жалғызын құтты орнына қондырып, көңіл орнықтыруды ниет
қылған Байсары енді қартайғанда дұшпанымды көбейтіп, ар-
тыма зиянымды тигізбесем неғылсын деп уайым етеді. Мұның
бәрін іштей ұғып жүрген Айымкүл әкесіне сөз салады: «Ұям үйде

болғанмен, өрісім түзде болған соң шара бар ма?! Шара бол­ма­
ғандықтан да, табиғаттың дегеніне көніп, перзенттік өтіні­шім­
ді білдіруге бел будым. Әкем маған күйеу таңдап қиналмай-ақ,
ерікті өзіме берсе екен. Маған атақ-даңқ та, байлық-береке де,

сұлулық-салтанат да таңсық емес. Оның бәрі бір басыма бұйыр­
ған. Сондықтан әкем аяқ жетер жерге жар салып, хан-қара, би-
төре демей, күйеу таңдар тойын жасап берсе екен»,—дейді.
Байсары жалғыз қызының бұл тілегіне қарсы болмайды:

«Тәңірі маған ұл бермеді. Бірақ ұлдан кем емес қыз берді. Оған
да шүкірана! Айымкүлім бой жетіп, перзенттік еншісін сұра­
ған екен, бердім ұлықсатымды! Аяқ жетер жерге жар салың­дар!
Күйеу таңдар тойға қамданыңдар!»—деп ризалығын білді­ре­ді.

Содан күйеу таңдар тойдың межелі күні де келіп жетеді.
Марқакөлдің жағасына жер қайысқандай жұрт жиналады.

халық  күйлерінің  аңыздары
Тойға киіз туырлықты жалпақ қазақты былай қойғанда, Ұрым
мен Қырымнан, Бағдат пен Мысырдан, Шын мен Машыннан,
Үнді мен Хорасаннан үміткерлер келген. Бірінен-бірі асып

түскен сән-салтанат көз тұндырады.
Бір мезгілде кернейлер тартылып, дауылпаз қағылып, ор­
таға әлекедей жаланған жаршылар шығады. Жұртшылық­қа
алқа-қотан жасатып, еңселілеу орынға алтын тақта қойды­рып,

Айымкүлге жол ашады. Көрген жанның көңілін үйіріп, көл­де
жүзген аққудай сызып келіп тақтаға отырған Айымкүл баста
деп белгі береді. Жаршылар саңқылдай жөнеледі.

йық. Ұрым мен Қырымнан, Бағдат пен Мысырдан, Шын мен
Машын­нан, Хорасан мен Үндіден келген қонақ бар. Ен даланың
еркін өскен жігіттері және бар. Барлығында бір мақсат—айдай
сұ­лу Айымкүлдің сынынан сүрінбей өту. Бір ғана шарт бар, әр­кім

өзін, елі мен жерін таныстырып, ең басты қасиетін айтып өтсін!
Жаршылардың хабарынан кейін үміткерлер бірінен соң бірі
ортаға шығып, қойылған шарт бойынша өздерін таныстырып,
ең басты қасиеттерін айта бастайды. Бірі жеті атасынан бері

ел билеген әулеттен шыққанын айтады. Екіншісі төрт түлік
малына жер қайысқан бай екенін тілге тиек етеді. Үшіншісі
алтыны мен күмісін түйеге теңдесе, алды-арты түстік жерге
созылатын керуен болатынын көлденең тартады. Келесісі бұл

дүниеде қарсыласы жоқ батырлығын айтып, кеуде қағады. Енді
бірі жеті қат жер астының, жеті жұрттың тілін білетін ғұлама
екенін ескертеді. Тіптен, тағы біреуі қара суды теріс ағыза ала-
тын сиқыр өнерін меңгергенін айтып өтеді...

Айымкүл әрқайсысына ізет көрсетіп қойып, айтылған сөз­
дерді іштей бір сын ғып отырады.
Бір мезгілде қарапайым киінген, есік пен төрдей кер ат мін­
ген бір жас жігіт ортаға шығады. Күнұзынғы сән-салтанатқа

көзі үйренген жұрт гу ете қалады. Батырлар менсінбеген, бай-
лар теңсінбеген шырай танытады.

қатардағы қарапайым бір перзентімін. Есімім—Қастер. Жа­у
алмайтын, жұт шалмайтын дәулетім бар, ол—мен үшін ойлан­
бай жанын қиятын достарым. Қашсам құтылатын, қусам же­
тетін қанатым бар, ол—астыма мінген пырағым—Балжың­

гер!—дейді жас жігіт.
2-136

күй  аңыздар
Айымкүл ойланып қалады. Ойлана отырып: «Рас-ау, мал
өлер, дүние тозар. Сол өлер мал, тозар дүниені қаперіне ілмей,
достарын мақтан еткен пейілі қандай кең еді, жүрегі қандай ақ

еді!»—деп іштей күбірлейді. Жай ғана күбірлеп қоймайды, на-
зары тоқтаған осы бір кер атты жігітті сынамақ болады. Сыны-
на толса, тағдырдың жазуы осы шығар деп тәуекел етпек.
Сол жерде Айымкүл ақ орамал көтеріп, жұртшылықтан

сауға сұрап, кер ат мінген Қастерге шарт қояды: «Сөзің ұнады,
жігітім. Енді ісіңді сынағым келеді. Алайда сынаушы жал­
ғыз мен болсам, әділдікке қиянат келтірер едім. Сондықтан
істің сыны екеуімізге бірдей ортақ болсын. Мен қазір осынау

қауымның көз алдында алтын оқалы, жез түймелі күдері тон
тігуге кірісемін. Күдері тон толық тігіліп біткенше астыңдағы
кер атпен Марқакөлді айналып шығасың. Егер үлгерсең, мен
сендікпін!»—дейді.

«Уәде—серт, мақтан—дерт» деген, сол жерде екі жақ та
сертке тәу етіседі. Қастер кер аттың айыл-тартпасын тартып,
үзеңгіге аяқ салады, Айымкүл ине-жібін қолына алады...
Содан Балжыңгерге қамшы басқан Қастер Марқакөлді кө­

белей шауып жөнеледі. Аспантаудың аңғарына сұғына кір­
ген айна көлді айналып шығу оңай болмайды. Із түспеген
шалғынды кешіп, сыңсыған орманнан өтеді. Көлге төне біткен
құз-жартастарды басып, қарлы шыңдардан асады. Қара қо­

рыс батпақтарды жалдап, арқырап аққан ақ жал толқынды
өзендерден өтеді. Шыға шықса, қарлы боранға оранып, ойға
түссе, қара тұманға тап болады. Мұның бәрі аздай-ақ, орман-
тоғай, тау-тастың арасынан ақырып аю шығады, шабынып

жолбарыс кезігеді, күркіреген қабыланмен беттеседі... Осының
бәрінде де Қастер мінген Балжыңгер нағыз ерге серік пырақ
екенін көрсетеді. Көлді көбелеп, қияны жебелеп, қуса жетіп,
қашса құтылып, шапқан сайын ширыға түседі. Содан, күн мен

түннен жаңылып, батысы-шығыс, шығысы-батыс болғандай
бір мезгілде көз ұшынан Байсарының ауылы көрінеді. Шал­ғын­
ға шашқан жұмыртқадай ағарып, алқа қотан қонған ауыл­дың
қарасы көрінгенде Балжыңгердің белі көтеріліп, созыла ша­

бады. Сол бетінде жұлдыздай ағып келіп, Қастер тізгін тарт­қан­
да, Айымкүлдің қадап үлгермеген соңғы түймесі қалса керек.

ғыз түйме—ердің басшы, әйелдің қосшы екенін мегзегенің деп
білемін!—дейді Қастер.
Сол жерде жиналған жұртқа Айымкүл тіл қатады:

қа жіптей күрмеуге келмейтін қыз дәуренімнің қызығына куә
болдыңыздар. Ең алдымен кіндік қаным тамған туған жердің
атынан, сонан соң алтын бесік елімнің атынан алғыс айтамын.
Жеңдім деп желігудің, жеңілдім деп жасудың қисыны жоқ.

Мен—жалғыз, сіздер—көпсіздер. Бәріңді бірдей құрметте­сем
де, біріңді ғана таңдағанымды айтқым келеді. Тағдырымды кер
ат мінген Қастерге тапсырдым... «Тойдан—тобықтай белгі» де-
ген, барлықтарыңызға қалы кілем, нар түйе, тай тұяқ баста­ған

үш тоғыздан сый тартамын. Бәсекелес емес, бауырлас бо­лып
тарасаңыздар екен!—дейді Айымкүл.
Айымкүл мен Қастердің сынына да, сырына да жұрт көңілі
толып, риза болады. Екі жастың көңіл қосуы ұлан-асыр тойға

ұласады...
Осы оқиғаға куә болып, ер жігіттің даңқын шығарған
Балжыңгердей пырақты көзімен көрген күйші «Балжыңгер»
атты күй шығарады.

Ел ішіне «Балжыңгер» күйінің үш нұсқасы кеңінен тара­ған.
Күйді жете меңгерген, аңызын да жақсы білетін домбырашы­лар
бұл үш нұсқаны бір күй етіп тартады. Күйді тарту бары­сын­да
мынау «Балжыңгердің аяғы», мынау «Балжыңгердің ша­бы­

сы», мынау «Балжыңгердің желісі» деп, күйдің сарынын та-
раулап, жіктеп отырады.
«Балжыңгер» күйінің аңызы ғана емес, әуен-сазы да драма-
лы тартысты бейнелейді. Бірде мамырлап, бірде ширығып оты-

(І нұсқа)
Ертеде бір кедей шал мен оның ақылына көркі сай жалғыз
қызы болады. Кедейліктен басқа міні жоқ, ұжымдары жарасқан,
төңірегіне сыйлы жандар екен. Жар дегендегі жалғыз нарын

сауып тамақ, мініп көлік етсе керек. Соның арқасында ешкімге
көзін сүзіп тіленбей, барды қанағат етіп күн көреді.

күй  аңыздар
Күндердің бір күнінде сауып отырған бекбатша нардың жас
ботасы қос кіндік болып ауырып өледі. Ботасын жоқтап сар­
наған нар сүтін бойына тартып, иімейтін болады. Сөйтіп, түйе

сүтін жалғыз қорегі еткен әкелі-балалы кедей мүлде ас-су­сыз
қа­лады. Әсіресе қарт әке жалғыз қызының жаутаңдаған жү­зі­не
қарап, еш қайраны болмай қатты қапаланады. Сонда ақыл­ды
қызы жұбату айтып; «Әке, уайымдай беріп қайтесіз, Құдай­дың

бір жақсылығы бар шығар, шыдай тұрайық» дейді екен.
Әрине, қанша сабыр сақтағанмен, шыдам тамақ бола ма?! Бір
күні әбден шарасы таусылған ақылды қыз әкесіне тіл қатады:

өрісім түзден ғой. Маған ақ батаңызды беріңіз де, халқыңызға
хабар салыңыз. Біздің бекбатша нар тек қана ботасындай бозда-
тып күй тартқан адамның алдында йюге тиісті. Кімде-кім өнерін
асырып, нарды иіте алса, мені сол өнерпазға қосыңыз,—депті.

Әкесі қызының сөзін жерде қалдырмай, аяқ жетер жерге
жар салады. Ел іші өнерпазсыз болған ба, сұлу қыздан дәмелі
күйшілер төңіректен ағылып келе бастайды. Жұрттың етек-
жеңі жиналып болды-ау дегенде, төрешілер сайланып шығып,

күйшілердің өнерін сынауға кіріседі. Небір саусағынан саз
төгілген дәулескер күйшілер сай-сүйегіңді сырқыратар сарын­
дар­ды судай сапырады. Бірақ ботасын жоқтап, көзінің жасы
мөл­тіл­деген бекбатша нар меңірейген қалпы тұрып алады. Тар­

тылмаған күй, шертілмеген мұң қалмайды. Көбелері сөгіл­ген­
ше күй төккен өнерпаздардың әбден мысы құрып, бі­рі­нен соң
бірі шеттей береді. Бекбатша нар мұның ешқайсысын шыбын­
ның ызыңы құрлы көрместен түнерген қалпы тұрып алады.

Содан, күйшілердің ішінде іріктеліп-сұрыпталып бір қарт,
бір жас домбырашы қалса керек. Кезек қарт күйшіге беріледі.
Өзі де бір, күй күйдіріп, сарын сүрлегендей жан екен дейді,
нардың алдына қаққан қазықтай болып отырып алады да:

«Ал, қарағым, білегіңді түрініп, көнегіңді оңтайлай бер!»—
дейді қызға. Сонан соң қу тақтай, екі ішекті бауырына басып,
шерткенде алыс бір қиырдан ботаның боздаған үні естілген­
дей болады. Алғашқыда елестей елең еткізген сарын бірте-бір­

те айқындалып, енді бір сәтте ботаның өзі үкідей үлпілдеп, ба-
ладай елпілдеп келіп қалғандай әсер береді. Осы сәтті күткен
қарт күйші одан сайын қағына тартып, біресе ілме, біресе шал-
ма қағысқа салса, енді бірде тебеген қағыспен тарпып-тарпып

халық  күйлерінің  аңыздары
жібергенде домбыра шанағы «көс, көс!» деп сөйлеп қоя береді.
Сонда күн ұзын мелшиіп тұрған нардың тұла бойы шымырлап,
алпыс екі тамыры босап, емшегі дертіп қоя береді.

Малының сыры иесіне мәлім, нардың ағыл-тегіл иіп бара
жатқанын алдымен қыз сезеді де, көнекті көтере түскен қалпы
түйенің емшегін қатты қысып, кернеп келген сүтті үрпінен
шығармай қояды. Мұның себебі—қыздың көңілі қарттың со­

ңында кезек күтіп отырған жас күйші жігітте еді дейді. Түйенің
емшегін уыстай қысып, иінін тоқтатқаны—жігіттің кезегіне
іріккендегі қулығы болса керек.
Қарт күйші мұны бірден сезеді де: «Пах, күйім келіскенмен,

күнім өтіп кеткен екен ғой!»—деп, кезекті жас жігітке береді.
Жігіт домбыраны тарта жөнелгенде, қыз алақанын керіп, уы-
сына сыймай бара жатқан нардың емшегін босатып қоя береді.
Ақ саумал көнектің бүйірін тесіп жіберердей саулап жөнеледі.

Бұл кезде осы гәптің бәрін аңғарып, біліп отырған жас күй­
ші іштей намыстанып, бір жағы қызға деген сезімін білдіргісі
ке­ліп «Күйдім-жандым» деген күйге салған екен.
Күй бітіп, нар ағыл-тегіл иіп, жұрт мәре-сәре болысады. Сон-

да төрешілер жағы отырып жаңағы қарт күйшіге: «Төрелік­ке
өкпе-наз, күдік-күмән болмағаны керек, күйім келісті деге­нің­
ді түсіндік, күнім өтті дегеніңнің мәнісі қалай?»—дейді. Қарт
күйші: «Оның мәнісі—түйені иіткен менің күйім еді, бірақ

қыздың көңілі өзінің теңінде болды да, иіп келген сүтті іркіп
қалды. Осы айтқанымның ақиқат екенін білгілеріңіз келсе,
мына жас жігіт екеуміз әлгі күйлерімізді қайта тартқан қалпы
екі бағытқа жүрейік. Сонда мына тұрған жануар кімге «ботам»

деп ергенін көресіздер» деген екен.
Бұл шарт төрешілердің көңіліне қонып, қос күйшіні қайта
сынға салады. Сонда, айтқанындай, бекбатша нар қарт күйші­
нің шалғайын иіскеп, соңынан ере беріпті.

Қыз бетін басып ұялады, жұрт аңырып қалады. Сонда
қайтып оралған қарт күйші: «Уа, ағайын, мен бүгін өзім қар­
тайсам да, күйімнің қартаймағанын көріп бір жасап қалдым.
Тосылмаңдар, «тең теңімен, тезек қабымен көрікті» деген, екі

жастың бақытын тілейік!»—деген екен. Сөйтіп, кедей шал мен
қызының басына бас қосылып, күйеу бала үшеуі ұжымдары
жарасқан қалпы, ештемеден тарықпай, келісті ғұмыр кешіпті
дейді.

Әйгілі Ескендір патшаның басында қос мүйізі болса керек.
Бірақ мұны тірі жан білмейді екен. Себебі шашын алдырған
сайын сол шашын алған адамның басын шаптыртып тастап
оты­рыпты. Мұның мәнісі, Ескендірге түсінде бір әулие аян бе­

ріп: «Егер шашыңды алушыдан басқа адам мүйізіңнің бар еке­
нін білсе, сол күні жарық жалғанмен қоштасасың!»—деп ес­кер­
тіпті дейді. Осыдан кейін-ақ сақтық жасап, шашын алдырт­қан
адамының басын кестірте берген ғой.

Осылайша, Ескендір төңірегінде қолының ебі барлар си­рей­
ді. Бір күні шаш алу кезегі патшаның жақсы көретін жақы­нына
келсе керек. Сонда Ескендір сол жақынына шашын алдырып бо-
лып былай депті: «Шарт бойынша, менің мүйізімді көрген адам

бұ дүниемен қоштасуға тиісті еді. Бірақ мен саған тиіспеймін.
Шашымды тек қана өзіңе алдыртып тұрамын. Тек, есіңде болсын,
мүйізімнің бар екенін екінші адам білген күні басың кесіледі».
Осыдан кейін-ақ шаштараздан маза кетеді. Алдымен, Ескен­

дірдің қос мүйізі жатса түсінен, тұрса есінен кетпей есі шығып
жүреді. Бара-бара бұған еті үйреніп, енді өзі ғана білетін
жаңалықты жұртқа айтқысы келген бір сезім билейді. Бірақ ай-
тайын десе, жанынан қорқады, айтпайын десе, ішіне толған құ­

пия сыр шыдатпайды. Ақыры, амалы таусылғандықтан патша
сарайындағы жеті жұрттың тілін білетін тәуіпке келіп, өзінің
дертті болғанын айтады. Тәуіп болса, әрі-бері қарағаннан кейін:
«Дертің ауыр болғанмен, емі жеңіл. Ішіңе толған бір құпия сыр

бар екен. Сол сырды сыртқа шығару үшін елсіз-күнсіз бір жер-
ге барып, басыңды ойға қарат та, ішіңе толған сөзді айтуың
қа­жет. Жай айтпайсың, әрине, аузыңнан сілекейің шұбырып,
ішің ортайғанша қайталайсың. Тек, даусыңды ешкім естімей­

тін болсын. Біреу-міреу естісе, басыңа қатер!»—дейді.
Шаштараз тәуіптің айтқанын бұлжытпай орындайды. Ел­
сіз-күнсіз жердегі бір құрғаған құдықты тауып алып, басын сол
құдыққа салбырата түсіреді де. «Ескендірдің басында қос мүйіз

бар! Ескендірдің басында қос мүйіз бар!..»—деп, жанын жегі­
дей жеген сөзді іші ортайғанша қайталайды. Осылайша, айы­
на екі рет елсіздегі құдыққа келіп, ішіне толған сөзін қайта­лап,
дертін жеңілдетіп жүреді. Жақынының аузы беріктігіне патша

да риза, күтпеген кеселден оңай құтылып жүргеніне шаштараз
да риза болып жүріп жатады ғой.

халық  күйлерінің  аңыздары
Күндердің бір күнінде, шаштараз барып жүретін құр құ­
дықтың басына әлдеқайдан келе жатқан керуен тоқтайды. Ел
кезген керуеншілердің ішінде неше түрлі қабілеттің адамдары

болатын әдет емес пе. Мына керуеншілердің ішінде де жұрт­
тан асқан бір сыбызғышы бар еді дейді. Сол сыбызғышы ері­
гіп отырып құр құдықтың түбіне қарайды да, онда өсіп тұрған
қамысты көреді. Бұл қамыс, әлгі дертті шаштараздың аузы-

нан ақтарылған сілекейден нәр алып өссе керек. Сол жерде,
сыбызғышы жігіт құдыққа қарғып түседі де, бір сабақ қамысты
жұлып алып, сыбызғы жасайды.
Ескендір патша құпиясы осы жерде кереметін көрсетеді.

Керуенші жігіт сыбызғысын ойнатайын десе, сыбызғысы «Ес­
кендірдің басында қос мүйіз бар!» деп адамша сөйлеп қоя береді.
Керуенші жігіт өз құлағына өзі сенбей, сыбызғыны қайта ойна-
тып көрсе, жаңағы сөз тағы да қайталанады. Сол жерде басқа

керуеншілер де мұндай ғажапқа таң қалса, екіншілері әлемге
даңқы әйгілі патшаның сыртынан ғайбат сөз айтылғандай се-
кем алысады.
Тағдырдың бұйрығы бойынша, құпиясы жария болған Ес­

кен­дір сол күні жарық жалғанмен мәңгілікке қоштасып еді
дейді.
Бұл оқиға керуенші жігіттің сыбызғысы арқылы дүниенің
төрт бұрышына күй болып тараса керек.

(І нұсқа)
Ел аузында «Жанкент жеті рет күйреп, жеті рет көтеріл­ген»
деген сөз бар. Соның бірі Шаншар ханның ханымы Бегім-анаға
қатысты айтылады.

Шаншар хан Жанкенттің әміршісі болып тұрған күндердің
бірінде нөкерлерін ертіп, сейіл-серуен құрып, аң аулауға шы­
ғыпты дейді. Шаһардан ұзаңқырап шыққанда ханның есіне
садақ ұштайтын егеудің сарайда қалып қойғаны түседі. Оған

өкініп жататын хан ба, көзіне көрінген нөкерінің бірін «бар,
жылдам алып кел» деп жұмсап жібереді.
Хан сарайына тіке шауып келген нөкердің суыт жүрісінен
сарайдағылардың бірі тіксініп, бірі секем алғандай болады.

күй  аңыздар
ралған көрік-келбетіне қайран қалған нөкер есінен танып, ат-
тан ауып түссе керек. Содан бас көтеріп, есін жиғанша біраз
уақыт өтеді. Одан кейін мән-жайды айтып, егеуді алып, ханға

кешігіп жетеді.
Шаншар хан нөкерден неге кешіккенін сұраған екен, ол
болған жайды бүкпесіз айтып беріпті. Сол жерде хан тарс ашу-
ланып, аттың басын кері бұрады. Нөкерді жеті қабат зынданға

тастады. Бегім-анаға сенімсіздік білдіріп, оның оң қолы мен
бұрымын шорт кестіріп тастайды.
Сол кезде Бегім-ананың аузы дуалы әулие әкесі тірі еді дейді.
Бұл оқиға сол кісіге жетеді де, дереу Жанкентке келеді. Әу­лие

қарт Шаншар ханға: «Уа, Шаншар хан, шындық екеуміздің
бірімізге зауал келтірсін. Мен сол шындықты білгелі келдім.
Егер қызымда күнә болса, сенікі жөн. Ал, күнәсіз болса, ертеңге
дейін қолы мен шашы орнына келсін де, өзің зауалын тарт!»

депті де сырт айналып кетіп қалыпты.
Әулиенің қатал шарты бүкіл шаһар халқын үрейлендіре­
ді. Ертеңінде үрейлі жұрт Бегім-ананың сарайына келсе, ақ
білегі жарқырап, қолаң шашы салбырап орнында тұр дейді.

Ал жазықсыз нөкер өзінен-өзі жеті қабат зынданның сыртына
шығып қалған екен.
Сол жылы сары ала күз түсе Жанкент шаһарына адам ой­
ламаған зауал келіп, улы жыландар қаптап, жұртшылық дүр­

ліге қашуға мәжбүр болып еді дейді. Осы оқиғаны бір өнерпаз
күй тіліне көшіріп, ұрпаққа аманат етіп қалдырса керек.
Бегім-ана—тарихта болған адам. Сырдарияның төменгі
сағасына жақын маңдағы Арал теңізінің түбегінде Бегім-ана

мұнарасы /бейіті/ күні бүгінге дейін күңгірлеп тұр. Зерт­теу­
шілердің анықтауында мұнара ІX-XІ ғасырда салынған. Бұл
кезең түрік-оғыз тайпалары шаңырағын көтерген Салжұқ
мемлекетінің заманына жатады. Түрік-оғызының қынық тай-

пасын билеген Тұқақтың баласы Салжұқ мемлекет басына кел-
ген соң, ислам дініне мойын ұсынған. Мұның өзі Сыр бойында
моншақтай тізілген қалаларын қыстап, жазға қарай желпіне
көшіп жүретін тәңірілік наным-сенімдегі тайпалардың елеулі

қарсылығын тудырған. Салжұқтардың 985 жылы Жент қала­
сын тастап, Нұрата тауына қоныс аударуы Бегім-ана аңы­зы­ның
астарындағы тарихи шындық сорабын аңғартады. Сал­жұқ­
тың өзі осы Жент қаласында өлген. Салжұқтың ұрпағы Сан-

халық  күйлерінің  аңыздары
жар сұлтанның /1118-1157/ тұсында қыпшақ-қимақ ода­ғы­
ның қайы деп аталатын тайпасы Жентті қиратып, Сыр бойы­на
тәңірілік рухтағы қалпын қайта орнықтырған.

Енді аңыз бен ақиқаттың үндестігіне қараңыз, аңыздағы
Шаншар хан—өмірдегі Санжар сұлтан екені ден қойғызады.
Ал аңыздағы Жанкентке қаптайтын ордалы жылан—қайы
тайпасы. Өйткені монғол тілінде «қайы» деген сөз «жылан»

деген мағына береді. Сондай-ақ Кіші жүздің Жетіру тайпалық
бірлестігінің құрамындағы Табын руының бір бұтағы Бегім деп
аталатыны да осындайда еске түседі.

(ІІ нұсқа)
Баяғыда бір жесір кемпір болыпты. Не малы, не жаны жоқ
кемпір қартайған қара басын сақтау үшін бегі /алмұрттың бір
түрі/ теріп күн көрсе керек. Күзге қарай әбден толысып піскен

бегіні көптеп теріп, баптап кептіріп, келер жылғы терімге дейін
талғажау етеді екен.
Сол әдетпен сүрлеп, кептіріп қойған кемпірдің екі қап бегін
бірде ұрылар алып қашыпты. Күнелтіп отырған жалғыз ғана

тағамын көз алдында алып кетіп бара жатқанын көрген кем­пір:
«Ойбай, бегім бер, бегім бер!» деп дауыстайды. Сайланып кел-
ген ұрылар қартайған кемпірге жеткізе ме, әне-міне деген­ше
көзден таса болады. Жесір кемпір қатты налып, осындай күй­ге

түсірген Тәңіріне мұңын шағып, зарлапты.
Кемпірдің зарын естіген бір күйші тебірене толқып сыбыз­
ғыға салған екен дейді.

Ертеде, жаугершілігі мол заман болса керек. Бірде, қаннен-
қаперсіз бейбіт жатқан ауылды жау шауып, ойранын шығара­
ды. Ойда жоқта басталған аласапыранда бір балажан ана есейіп
қалған жалғыз баласын қазанның астына жасырып үлгереді.

Ауылдың қарсыласқандары ажал тауып, қолға түскендері пен-
де болып, жаудың айдауына кетеді. Содан, қазан астында жа-
сырынып аман қалған бала шаң-шұң басылған соң орнынан тұ­
рып, ойраны шыққан ауылын көреді, тірідей айырылған ана­сын

күй  аңыздар
жоқтайды. «Айналайын, Құдай-ау!» деп зар төгеді (Осы тұста
домбыра «Айналайын құдай-ай!» деген сөздің буын ырғағы­мен
үндес қайғылы сарын шығарады).

Тағдырдың тауқыметінен қашып құтыла ала ма, жетім бала
жатағынан түңілген құлындай болып, иесіз жұртты артқа тас­
тап, беті ауған жаққа жүріп кетеді. Қанша жүргені белгісіз,
күндердің бір күнінде ерні шөлден кезеріп, әбден титықтаған

шағында көз ұшынан қарайған аттылы көрінеді. Жай аттылы
емес, соңына ерткен тазысы бар, қолына қондырған қаршыға­
сы бар, қанжығаға байлаған дабылы бар Қошан сері деген аңшы
болса керек. Құлазып келе жатқан жетім бала жүгіре дауыс­

тап: «Ағажан-ау, ағажан, атыңның басын тарта тұр!»—деп
шақырады (Осы тұста домбыра «Ағажан-ау, ағажан, атың­ның
басын тарта тұр!» деген сөздің буын ырғағымен үндес қайғы­лы
сарын шығарады).

Сол сәт аңшының алдынан құсы қалың отырған көл көрі­ніп,
қолындағы қаршығасы тіленіп ұшып жөнеледі. Қаршы­ғасы
кеткен соң, құстың қызығымен балаға қарай алмай, дабы­лын
дүңкілдетіп, аңшы да шаба жөнеледі. (Осы тұста домбы­ра­ның

үні соғылған дабылдың дүңкіліне, шапқан аттың дүбіріне ұқ­
сап кетеді).
Жетім бала екі өкпесін қолына алып жүгіріп көлге жетсе,
аңшы атын көл жағасына қаңтарып тастап, өзі қамыс арасына

түскен қаз-үйректі жинауға кетіпті дейді. Жапан түзді жаяу
кезіп жаны қиналған бала аттың тұсауын шешіп, қарғып мінеді
де жүріп кетеді. Қошан сері қаз-үйрегін арқалап, қамыстан
шықса аты жоқ. Төңірегіне қараса, көз ұшында желе жортып

кетіп бара жатқан баланы көреді. Дүние кезек деген емес пе,
енді баланың соңынан жүгірген аңшы: «Балажан-ау, балажан,
аттың басын тарта тұр!»—деп дауыстайды. (Осы тұста домбы-
ра «Балажан-ау, балажан, аттың басын тарта тұр!» деген сөздің

буын ырғағымен шертіледі).
Бала болса, қайтып оралсам қандай ниеттегі адам екенін кім
білген, тағы да тентіреп далада қалармын, оның үстіне мендей
емес қой, қолында қаршығасы, соңында тазысы бар, деп ойлай-

ды да, тоқтамай жүре береді. Сол бетінде қара үзіп, шығандай
ұзап барып, бір тақырға іркілген қақтың басына келгенде тізгін
тартады. Аттан түсіп, атының ауыздығын алып, суармақшы
болады. Осы сәт күрс еткен мылтық дауысы естіледі де, суа-

халық  күйлерінің  аңыздары
рып тұрған аты жалп етіп құлайды. Жетім бала жанына ара-
ша болған атының басын құшақтап, еңіреп қоя береді. Сонда
үстінде жарғағы, қолдарында мылтығы бар қос мерген келіп

баланы жұбатады. «Әттеген-ай, жаңылған екенбіз! Шырағым,
құлан ататын мергендер едік. Мына тақырдың қағына құлан­
нан басқа ұшқан құс, жүгірген аң келмеуші еді. Біз байқамай
жазым еттік»,—деп қос мерген өкініш білдіреді.

Сол жерде жөн сұрасып, жайды біліскен соң қос мерген
балаға: «Алаңдар ешкімің жоқ екен. Біздің елдің байының ба-
ласы жоқ еді, балшықтан кісі жасай алмай отыр. Сол кісіге бала
боласың»,—дейді. Жетім баланың бұлданар жайының жоқ

екені белгілі, қос мергеннің сөзіне құлақ асып, ауылына еріп ке­
леді. Айтқандай, баласы жоқ бай жетім баланы зор қуанышпен
бауырына басып бала етіп, ұлан-асыр той жасайды.
Сонымен, күндер жылжып өте береді. Бойы өсіп, бұғанасы

қата бастаған бала жүре тапқан әкесінің үйір-үйір жылқысы­на
бас-көз болып, жылқышылардың қосағасы болады.
Күндердің бір күнінде жетім бала жылқышылардың жайын
білуге келе жатса, тау арасынан түгі жетіліп үлгермеген тып-

тықыр бір құлынды көреді. Бала құлынды қосқа алып келіп,
бағуға кіріседі. Кешікпей-ақ, тықыр құлын тез жетіліп, ат бо-
лады. Жай ат емес, желсе желдей есетін, шапса құстай ұшатын
тұлпар болып өседі.

Бір күні бала атын мініп, әкесіне көрсету үшін үйіне келіп,
атын белдеуге байлап жатқанда пысқырып қалады. Сонда бай
үйінің түндігі құйын соққандай желп ете түсіп еді дейді. Бай
үйге кірген баласынан: «Шырағым, мынауың неғылған ат,

мұндай жылқы бізде жоқ еді ғой»,—депті. Бала мән-жайды ай-
тады. Бай: «Е, дұрыс-ақ, мінетін атыңды тапқан екенсің»,—деп
оң шырай танытады.
Бала осы бір сәтті пайдаланып, көптен көкейінде жүрген

ойын айтады. «Әке,—дейді бала,—тумасам да туғандай көріп,
бауырыңызға бастыңыз. Ол үшін алдыңызда мәңгі қарыздар­
мын. Алайда қазақ «Ер туған жеріне, ит тойған жеріне» демей
ме? Ұлықсат етсеңіз, туған жерімді көргім келеді».

Ержеткен азаматты зорлап ұстап бола ма, бай қаншалық­ты
балаға бауыр басып, қимағанымен, ақылға жеңдіріп ақ бата­сын
беріп, ұлықсат етеді.
Бала қуанышы қойнына сыймай жолға шығады. Былай

күй  аңыздар
Бір мезгілде тізгін тартып артына қараса, көз ұшында жал­
пылдап бай әкесі қуып келеді дейді. Сөйтсе, бауыр басқан бала-
сы енді қайтып келмей ме деп қимай, тұлпарына мініп, соңы­нан

ере шыққан екен. Сонда баланың да жүрегі елжіреп: «Сағың
сы­нар қайт, әке!»—деп дауыстайды. Осы тұста домбыра «Сағың
сынар, қайт, әке!» деген сөздің буын ырғағын сұңқылдай қай­
талап тұрып алады.

Баланың алған бетінен қайтпайтынына көзі жеткен бай:
«Қайтейін, қайыр қош, алдыңнан жарылқасын!»—деп, көзінің
жасын іркіп, кері қайтады.
Жетім бала сол жүргеннен мол жүріп отырып, күндердің бір

күнінде тау қойнауынан бұрқырап ағып жатқан бұлаққа тап бо-
лады. Бұлақты өрлеп келе жатып, көңілі тасыған бала әнге са-
лады (Осы тұста домбыра үні жан сергітер әсем сазға ойысады).
Кешікпей-ақ, жетім бала бұлақтың бастау қайнарына жа­

қындап келсе, оның әсем әнін елти тыңдап бір қыз тұр дейді.
Жөн сұрасып, тілдесе келе бала қызды ұнатып қалады. Сол
жерде бала: «Маған өмірлік жар болсаң, алдыма мінгізіп алып
кетер едім»,—дейді. Сонда қыз: «Әніңді естідім, тегін жүрек­

тен шықпайтын ән екен, атыңды көрдім, қашса құтылып,
қуса жететін ат екен. Тағдырдың жазуы осы шығар, айтқаның
болсын»,—деген екен. Сөйтіп, көңілдері жарасқан екі жас
тықыр атқа мінгесіп жолға шығады.

Сол уақытта қыздың артында қалып бара жатқан шешесі
мен Ер Көбен деген бір ағасы бар еді дейді. Шешесі күндік жер-
ден жыланның күйсегенін біліп, иісін сезетін қазық аяқ қара
кемпір болса керек. Су алуға кеткен қызының кешіккенінен

секем алып, тың тыңдап жібереді де, болған жайды біледі.
Сол-ақ екен, аттанды салып: «Ер Көбен, әлгі жүзіқара жалғыз
қыз көлденеңді көк аттыға мінгесіп, күндік жерде кетіп ба-
рады, жылдам жете гөр!»—деп байбалам салады. Ер Көбен де

намысқа басып, тұлпарына мініп, қуып береді. Келесі күні де­
генде қараларын көреді. Сонда Ер Көбен: «Қашпа, батыр, қаш­
па, тоқта, батыр, тоқта!»—деп дауыстайды (Осы тұста дом­бы­ра
«Қашпа, батыр, қашпа, тоқта, батыр, тоқта!» деген сөздің буын

ырғағына ойысады).
Сол жерде жанындағы жетім балаға қыз: «Біз мінгесіп қа­
шып құтыла алмаймыз, мені түсіріп кет. Ағамның алдынан
зор­лықпен ілескендей болып шығайын да, «асқар таудай пана

халық  күйлерінің  аңыздары
болған ағам-ай» деп, құшақ жайып жылаған болайын. Біраз
бөгелер, сонда қара үзіп, ұзап кет»,—дейді. Бұған жетім бала:
«Е, мен неге қашайын, зорлық-қиянатым жоқ. Ағаң ет пен

сүйектен жаратылған адам шығар, мән-жайды айтармыз»,—
деп көнбейді. Алайда олай болмай шығады. Ашу буып келе жат­
қан Ер Көбен тықыр атты бір айналып өтеді де: «Ой, әттеген-ай,
кінә сенен емес, қарындасымнан болған екен. Сен ісің ақ болған

соң қашпаған екенсің. Әйтпесе, атың қуса жететін, қашса құты­
латын жануар екен. Енді өткен іске өкінбей, маған ер. Атың­ның
төрт тұяғына төрт табақ жамбы берейін»,—дейді. Жетім бала:
«Алтының маған ат болар ма, ат болса да тықыр атымдай бо­лар

ма?!» деп ермейді. «Ендеше өзің біл, мен саған «қыз алып қаш»
дегенім жоқ»,—деп, Ер Көбен қарындасын мінгестіріп жүріп
кетеді. Жетім бала болса: «Берген жомарт емес, алған жо­март.
Мен көрдім, ол ерді, сен жеңдің. Қайсымыздың ісіміз ақ екені

бір тәңірге аян!»—деп жетім бала қала береді.
Содан, есіз далада ер-тұрманын арқалап жалғыз қалған
жетім бала тағдырына мұңын шағып, зар төгеді (Осы тұста дом-
быра ерекше мұңды сазға ойысады).

Есіз далада ұзақ еңіреп, сілесі қатқан жетім балаға бір
мезгілде ой келеді. «Қой, мен бүйтіп езіле бергенмен іс бітпес.
Әрі жаяу-жалпы қалып, әрі жазықсыз жапа шегіп, сүйгенім­
нен айырылғаным жараспас. Бір амалын қарастырайын»,—

деп орнынан тұрады да, Ер Көбеннің ауылын бетке алып жүріп
кетеді. Сол бетінде тоқтамай жүріп отырып, түннің бір уақы­
тын­да ауыл іргесінде жусап жатқан Ер Көбен жылқысының
үстінен шығады. Ақырын көз үйретіп қараса, ағаш саясын-

да бір жылқышы қалғып тұр дейді. Жетім бала еппен басып
келеді де, шылбырын тұзақтап жылқышының мойына салып,
ағаш бұтағынан асырып тартып тұра қалады. Сонан соң: «Жан
керек болса шыныңды айт, жылқы ішіндегі ең жарамдысын

ата!»—дейді. Шыбын жанын сауғалаған жылқышы: «Айта­
йын, ай­тайын! Ер Көбеннің жұма сайын бәйгеден келетін егіз
күрең аты бар. Бірін кеше қинап мінген екен, үйінің жанында
таңасып тұр. Екіншісі—мына менің астымдағы ат. Шыным

осы!»—дейді жылқышы.
Мұнан әрі жетім бала шылбырды ағаш бұтағына орай тар-
тып, жылқышыны байлап тастайды да, оның астындағы атына
мініп алады. Сол бетінде өзін ұнатқан қыздың ауылына келіп,

күй  аңыздар
қыз үйінің тұсынан кешегі бұлақ басында айтқан әніне салады
(Осы тұста домбыра үні әсем сазға ойысады).
Әнді естіген қыз бұл әннің кешегі бұлақ басында жетім бала

салған ән екенін бірден таниды. Таниды да ойға қалады. «Бұл
келіп тұрған жетім бала болар. Жетім де болса сертке берік
екен. Сол сертінде тұрған соң, есебін тауып егіз күреңнің бірін
қолға түсірген ғой. Қолға түсірген соң маған ат басын бұрып,

белгі беріп тұрғаны болар, тәуекел!»—деп, қыз еппен киініп,
затын салған қоржынын қарына іліп, сыртқа шығады. Сыртқа
шыққан соң алаңсыз болайын деп, есікке қамыттай қара құлып
салады. Сонан соң таң асып тұрған күрең атқа мінеді.

Мұның бәрін көз жазбай бағып тұрған жетім бала қызға
келіп: «Тағдыр жолымызды оңғарсын! Сен жылқыға барып, ай-
дап кете бер. Мен ағаңмен қоштасып қайтайын!»—дейді. Қыз
мұны жөн көреді.

Жетім бала Ер Көбеннің үйінің тұсына келіп: «Ау, Ер Көбен,
Ер Көбен! Сен ер екенсің. Кеше қарындасыңды қалыңсыз бер­
гің келмей алып кетіп едің. Бүгін егіз күреңді мінгізіп, бір та­
бын жылқыны алдымызға салып бердің. Мәрттігіңде шек жоқ

екен, тәңірі жарылқасын!»—деп дауыстайды. Мұны естігенде
Ер Көбен: «Өй, мынау не дейді ей!»—деп, орнынан тұра жүгір­
генде құлыптаулы есікке соғылып, шалқасынан түседі.
Мұны естіген жетім бала: «Ұрит соқ-соқ!»—деп іштей күліп

жүріп кетеді.
Осылайша жетім бала мол жасауымен сүйгенін алып, туған
жеріне жетіп, ел болып кетіп еді дейді.

(І нұсқа)
Көктем туа жер ананың тас емшегі жібіп, төс емшегі иіген
кезде жыл құсының шұбап келіп, дала төсін думанға бөлейтін
әдеті. Салқын сабат көлге, жасыл жайлау белге ынтыға жеткен

мың сан құс кешікпей-ақ ұя салып, жұмыртқа төгеді. Ұрпағын
өргізіп, табиғаттың аялы алақанында мәре-сәре күй кешеді.
Осы әдетпен, жыл сайын қалың шеру құс керуеніне ілесіп
келіп-кетіп жүретін қос қоңыр қаз болады екен. Әрине, оның

бірі—ата қаз, екіншісі—ене қаз. Келер жолына көзі қанық
қос қаздың аңсап келіп қанат бүгетін айна көлі болса керек.

халық  күйлерінің  аңыздары
Сол көлдің көк майса құрағын орып жеп, салқын шымына
бауырын төсеп, ерке самалына қанатын керіп рақаттанады.
Әсіресе, ақ үрпек балапандары апыл-тапыл аяқ басып, үпір-

шүпір үйіріліп, құлдыраңдап соңдарынан ергенде қос қаздың
көкірегін шаттық кернеп, қоңыр үнін қосарлай созып өмір
әніне салады екен. Мұндайда қос қаздың саңқ-саңқ еткен әсем
үні сай-саланы қыдыра жаңғыртып, дүние дидарына құлақ

түргізгендей ерекше естіледі. Жел тынып, көл беті айнадай
жалтырап, гүлқұлақтар сыбдырын қойып—қос қаздың әсем
үніне маужырап мүлгігендей қалып танытады.
Күндердің бір күнінде қос қоңыр қаздың шаттық күйі,

өмір әні дала кезген сұр мергеннің құлағына шалынады. Тіс
қаққан сұрмерген сайды сағалап, көлді жағалап, қамысты па-
налап келеді де, қаннен қаперсіз жүрген қос қазға садақ тар-
тады. Қапысыз тартылған садақтан жұлқына шыққан жебе

жолындағы гүлқұлақтың басын шала заулап келіп, ене қаздың
қақ жілігін шорт үзеді. Шошына шыққан ащы үні маужыр
көлді селк еткізгендей, қанат біткен дүрлігіп көкке көтеріледі.
Ақ қанат балапандар үрпиісіп, жаралы анасының бауырына

тығылады. Сонда жаралы қаз ақ үрпек балапандарын құтқа­
ру үшін қанатымен жер сабап, жалғыз аяғын жанталаса сер­
піп, бауырлай жылжып келеді де суға ілігеді. Сол бетінде қа­
нын шұбыртып көл ортасындағы аралға балапандарын бастап

жөнеледі. Мысы құрып, санын соққан сұр мерген жағалауда
қалады.
Жалғыз аяқ-жарым жан болып қалған қоңыр қаздың ендігі
өмірі қасіретке толады. Бұрынғыдай балапандарын өргізіп,

отын қандырып мамырлап қайтар күн жоқ. Жаз жайлаудың
ең бір қызықты күндерін сұлық жатумен өткізеді. Аштан өліп
бара жатқан соң, мойыны жетер шөбін орған болады. Суға
түсіп сыланбаған соң, желге желпініп таранбаған соң бой жүні

қобырап, қауырсыны ыдырай бастайды.
Ол да ештеңе емес екен. Күн өткен сайын балапандары қара
қанат болып, сирақтары серейіп, мойындары сорайып ата қаз­
бен бірге ұзап жайылатынды шығарады. Қоңыр қаз төсімен жер

сүзе жылжып, балапандарына ілеспек болады. Бірақ дәрмен
жоқ. Мұндайда көкірегі шерге толып, көлдің аясын күңіренте
зар төгеді. Ене қаздың сұңқылдаған қайғылы үні төңірегін
мұңға бөлеп, көл беті уайымнан қабаршып жатқандай болады.

халық  күйлерінің  аңыздары
ағайынды екі жігіт жастайынан аң аулауды кәсіп етіпті. Бой­
лары өсіп, бұғаналары қата бастаған кезде бұлардың аңшы­лы­
ғы төңірегін тәнті ететін болыпты. Әсіресе түздің бөкен сияқ­ты

көп кездесетін аңын аулауға машықтанғаны сонша—үсті­ле­рі­не
бөкен терісінен тіккен жарғақтарын киіп алып, түз тағы­сы­мен
араласып жүріп қалағанын атады екен.
Күндердің бір күнінде ағайынды екі жігіт тізе қосып, әдет­

тегідей бөкен аулауға шығады. Ен далада сынаптай сырғып
жүрген бөкеннің бұрылып келіп су ішер орындарының болаты-
ны белгілі. Сондай бір бұлақтың басына ертерек келген екі жігіт
атуға ұрымтал орынға бекінбек болады. Сонда ағасы інісіне

ақыл береді: «Екеуміз бұлақтың екі қабағын ала жайғасайық.
Қаталап келіп суға бас қойған бөкенді екі жағынан қақпалап
атсақ қарық боламыз»,—дейді. Інісі ағасының айтқанына кө­
ніп, көрсеткен жеріне бекінеді.

Түс мезгілі болып, күн тас төбеге көтеріліп, тірі жанның
аңқасын кептіргендей ыстық көтерілген кезде мүйізі жарқ
етіп, бөкеннің шолғыншы текесі көрінеді. Іле даланың шаңын
шүйкедей созып, артынан кимелей кеуделеген ешкі-лақтары

жетеді. Сол бетінде қалың киік айналы астаудай жарқырап
жатқан бұлаққа бас қояды ғой. Осы кезде, ұрымтал сәт кел-
ген шығар деп, ағасы садақ тартады. Дүр етіп кері серпілген
бөкеннің келесі шетінен уәде бойынша інісі де оқ жаудырады.

Талай бөкен оққа ұшады. Аң қызығы ағайынды екі жігіттің
делебесін қоздырып, одан сайын құныға атады.
Сөйтіп, екі ортада ұйлыға жөңкілген бөкеннің тұяғынан
қалың шаң көтеріледі. Әлден уақытта аман қалған бөкендер

шаң арасынан сытылып шығып, түзге бет алады. Әлі де болса
шаң арасында ұйлыққан бірер бөкенді атып алып қалмақшы
болған ағайынды екі жігіт қалың киікті өкшелей қуып, садақ
тартады.

Бір мезгілде ағайынды жігіттердің үлкені шаң арасынан
бөкеннің ойқастаған сүлдерін көргендей болады. Қылт еткенді
құтқармай атып машықтанған жігіт садағын құлаштай керіп
тартып жібереді. Бұл жолы да атқаны қапы кетпейді, көздеге­

нін мұрттай ұшырады. Сол бетінде бауыздап ала қояйын деп
жүгіріп келсе, бөкен деп атқаны өзінің жалғыз інісі екен дейді.
Сол жерде бауырының басын құшып жылаған жігіттің зары
кейін ел ішінде «Бөкен жарғақ» деген күй болып тараса керек.

(І нұсқа)
Тепеңкөк әу баста бір байдың қойға салған шабан аты екен.
Мың салса бір баспайтын шабандығына бола Тепеңкөк атанса
керек.

Күндердің бір күнінде тақымында жүрген Тепеңкөкке жұрт­
тан асқан бір сыншының көзі түседі. Сыншы Тепеңкөктің ал­ды-
артына шығып, сұқтана қарап тұрып: «Апыр-ай, осы за­ман­ның
жылқысы азды ма деп жүрсем, жоқ, менің көзім тозған екен

ғой. Мына жануар бүйірімді қыздырсаң, бәйгеден келем деп тұр
ғой!»—дейді.
Бұл сөзді естіген қойшы: «Бәрекелді, қойға да жете алмай-
тын Тепеңкөкке қайдағы бәйге!»—деп күледі.

Сыншы сол бетінде ат басын байдың үйіне тірейді. Сөз ара-
сында сыншы: «Байеке, қырық жылда бір туатын ерен жүйрікті
қор қылып, қойға салып қойғаныңыз қалай?»—деп сұрайды
байдан.

Бай бұл сөзді көңіліне алып, сыншы келеке етіп отыр-ау
деген оймен: «Шын жүйріктің қырық жылда бір туатыны рас
болса, сол қырық жылда ортаймайтын дәулетім бар. Менен

халық  күйлерінің  аңыздары
жүй­рік жылқы көргің келсе, қырық жылдан кейін кел!»—деп
қырыс қабақ танытады. Сонда сыншы: «Байеке, көңіліңізге
алмаңыз, мен шынымды айтып отырмын. Шыққыр көзім шық­

паса, қойшының астындағы Тепеңкөк алдына қара салмас жүй­
ріктің өзі. Тек, бабын білмей жүрсіздер. Тепеңкөк бүйірі қыз­
бай шаппайтын, арқасы қозбай арындамайтын ат. Сол үшін,
бәйгеге қосарда екі қоржын басы құм теңдеп алу керек. Әрі-бері

шапқан соң құлағының түбінен тер білінер. Тер білінген соң-ақ
Тепеңкөктің бауыры жазылып, созыла шабуға тиіс. Сол кез­де
қоржын түбін өткір кездікпен тіліп жіберіп, құмын төксе, со-
нан соң аруағын көтере ұрандап, айқайға салып отырса, Те­пең­

көк сақпанның оғындай заулар еді!»—дейді.
Сыншының айтқан сөзіне бай құлақ асып, бәйгеге қосады.
Жай қоспайды, аяққаптай ала қоржынға құм теңдеп қосады.
Айтқанындай, сол жолы Тепеңкөк небір желаяқ жүйріктерге

шаң қаптырып, жалғыз қара болып бәйгеден келіпті. Осыдан
кейін бабы табылған Тепеңкөк бәйгенің алдын бермейтін бо-
лыпты дейді.
Мына күй сол Тепеңкөктің шабысын келтірген, арасында ат

Ертеде халқына қайырымды бір хан болыпты. Халқына
қайырымды болған соң, ханға төңірегіндегілер де құрметпен
қарайды екен.
Ханның бар үміт-тілегіндей жалғыз ұлы болса керек. Сол

жалғыз ұлы енді есейіп, ат жалын тартып міне бастаған шағын­
да қайтыс болады. Жалғыз ұлдың мезгілсіз қазасы ханды қатты
қайғыға батырып, көз жасы көкірегін жуады. Ақылы құмдай
шашылып, қасірет шеккен ханды жұбату үшін аяқ жетер жер-

ден небір ел бастаған көсем, сөз бастаған шешен келіп, көңіл ай-
тады. Қайғыны ақылға жеңдіруін өтініп, сабырға шақырады.
Бірақ хан қайғыдан езіліп, тірідей солып, басын көтермей жа-
тып алады.

Сол кезде, ел ішінде жұрттан асқан бір сыбызғышы бо-
лады екен. Ханның басындағы азалы халді естіп, арнайы
ордаға келеді. Ел болып иіліп, жұрт болып жиылып, ханның
қайғысына ортақтасып жатқанда мен де шет қалмайын деп ой-

күй  аңыздар
лайды. Сөйтіп, ханға келіп, сәлем беріп, басу сөз айтады. Хан
сол қалпы, сәлемге жауап қатпастан, іштей мүжіліп, өзімен-
өзі болып, меңірейіп жатып алады. Сыбызғышы сәлемінің

өтпегенін көңіліне алмайды. Төмендеу жайғасып отырады да,
құтысынан сыбызғысын шығарып, асықпай сарната жөнеледі.
Бұрын-соңды тартылмаған тың сарын естір құлақты елеңдетіп,
ғажайып сазымен баурай жөнеледі.

Сыбызғы үні ұзақ сарнап, уілдей өксіп, уһілей күрсініп, шер-
шеменнің бәрін дыбысқа айналдырып жібергендей боздап ке­ліп
тоқтайды. Сонда хан төсектен басын көтеріп, сыбызғы­шы­мен
амандасып, жоғары шығып отыруын өтініп еді дейді.

Сыбызғышы төрге шығып жайғасқанда, ханның қас-қаба­
ғын бағып жүргендер күйшінің иығына шапан жабады.
Міне, ханның қайғысын серпіп, басын көтерткен осынау күй
ел ішінде «Хан жұбату» болып тараған екен.

(І нұсқа)
Ертеректе бір өнерпаз жігіт болса керек. Ол кезде жігіттің
жақсысы жылқы бағып, жүйрік мінеді. Күндердің бір күнінде,
сол өнерпаз жігіт саяқ шыққан жылқыларын іздеп жүріп, бір

ауылға кез болады. Сол ауылда шеткерірек тігілген ақ боз үй
бар екен. Үй сыртынан ат байлар мама ағаш көзге шалынған
соң, кісі түсетін «қонағуар үй» боларсың деп ат басын бұрады.
Жігіттің ойлағанындай, үй төңірегі тап-тұйнақтай, аяққа ша-

лынып жатқан мүлкі жоқ. Оймышталған сықырлауықты жара
ашып үйге кіріп келсе оң жақта бір бойжеткен кесте тігіп отыр­
са керек. Жігіт сәлем береді. Қыз лып етіп орнынан тұрып, сы-
пайы ғана амандасып, төрге көрпе салады. Жігіт төрге озып,

қамшысын сыртына тастап, жайғасқан соң, қысқа-қайырым
тілмен жөнін айтады. Қыз: «Е, жоқ іздеп шаршаған екенсіз ғой,
сусын, дәм қамдайын, жайғасып отыра беріңіз»,—дейді де,
шығып кетеді.

Жігіт үй ішіне бажайлап көз салса, жүк аяққа сүйеулі бір
сары домбыра тұр дейді. Құлықсыздау қол созып, жай ғана
дыңғырлата бастайды. Жол соқты болып келген жігіттің құ­
нығып тартуға зауқы жоқ, әшейін ермек еткен сыңайы бай­

халық  күйлерінің  аңыздары
ресе жастық тастап жүріп байқайды. Жай байқап қоймайды
«домбыраның берекесін кетірді-ау» дегендей жымиып өтеді.

дың?—деп жігіт сыр тарта сауал қояды.
Қыз күлкісін тыйып, кербез қалпымен:

мін іздеу үйде отырған бізге жараспас. Мін іздегенмен табыл-
мас. Жәй әшейін, сайрап тұрған домбыраның тілінің күрме­ліп
қалғанына күлгенім ғой,—деп сөзінің соңын әзілге бұрады.
Кербез қыздың қылығына сай есті сөзі, күмістей сыңғырла­

ған үні бей-жай отырған жігіттің жан дүниесін баурап, дүр
сілкінткендей болады. «Аталы сөзге арсыз ғана дау айтады» де-
ген бар. Есті жігіт қыз сөзіне іштей ұйып, еңсесін түзейді де:

дейді де бір күйді бастай жөнеледі.
Қыз сыпайы ғана тізе бүгіп, қос жанары мөлдіреп, кірпік
қақпай күйге ден қояды. Уыз өңі құбылып, ақ маңдайы кері­ліп,
күйді беріле тыңдаған сыңай байқалады.

Күй тартылып бітеді. Қыздың мамық төсі дірілдеп, жеңіл
ғана күрсінеді де:

сенің кербез қылығың. Осы дидарласуымыздың бір белгісі деп
біл. Күйдің аты «Кербез қыз» болсын,—деген екен. Сөйтіп, екі
жастың көңілін жарастырған күй «Кербез қыз» деген атпен
жұртқа жайылған.

(ІІ нұсқа)
Бір байдың алақанына салып аялап өсірген жалғыз қызы
болыпты. Жалғыз да болса жүзге татитындай ақылына көркі
сай болып өскен екен. «Қыз өссе, елдің көркі» деген рас, бай

қы­зының ақыл-көркі аңызға айналып, төңірегіндегі аяқ же­тер
жерден арнайы ат сабылтып келушілер көбейді. Малына сен-
ген байлар, әліне сенген батырлар сөз салады. Жалғыз перзен­
ті болған соң, бай қызының қас-қабағына қарап, өмірлік жар

күй  аңыздар
толмаған сыңай танытып, «теңім емес» деген жауаппен тойта-
рып тастай береді.
Сонымен, күндер зулап, жылдар жылжып өтіп жатады.

«Кербез қыз» атанған бай қызының көңілінен шығар ешкім
кезіге қоймайды.
Әрине, бұл жағдай алдымен ата-анасын алаңдатып, кер-
без қыздан жеңгелері арқылы шешесі «не ойлағаны бар екен?»

деп сыр тартады. Сонда қыз: «Ертеңімді ойламай кергіп жүрген
жайым жоқ. Бірақ көрінгеннің етегінен ұстамай, көңілім құ­ла­
ған біреуге тағдырымды тапсырсам ба деп едім. Ата-анама риза­
мын, жарық дүние сыйлады, әлпештеп өсірді, еркімді өзіме бер­ді,

соның арқасында ел ішіне «Кербез қыз» атым жайылды. Ен­дігі
ойым, менің осы кербездігімді кімде-кім сыбызғы тілінде жет­кізе
алса, жанымды түсінетініне көзім жетіп, соған барар едім» дейді.
Қыз ниеті ел ішінде тез тарайды. Осыдан кейін-ақ бай ауы-

лына жорға мінген бай да емес, найза ұстаған батыр да емес,
енді небір нәнталап сыбызғышылар ағылып келе бастайды. Кер-
без қызға көпке дейін бірде-бір сыбызғышы ұнамайды. «Жай
тақпақ, белгілі сарын» деп жақтырмай қайтара береді.

Содан күндердің күнінде кедейқолдылау киінген қарапайым
бір жігіт келіп, «Кербез қыздың көңілін өсірейін, кербездігін
сыбызғыма көшірейін» деп күй тартады. Кедей жігіттің күйі
қыз көңілінен шығып, екеуі көңіл қосады. Бұған қыздың ата-

анасы да риза болып, ұлан асыр той жасайды.
Сонда тартылған осы «Кербез қыз» күйі еді дейді.

(ІІІ нұсқа)
Бір байдың үш ұлының ортасында бұлғақтап өскен жалғыз
қызы болыпты. Қыздың бір аяғының туа біткен сылтымасы
болса керек. Бірақ әке дәулетіне шалқып, үш ағасына ар­қа

сүйеп өскен қыз көкірегін көтеріңкі ұстайды екен дейді. Тіп­
тен, аяғының сылтымасын білдірткісі келмей, кербезсінген қы­
лығына қарап, төңірегі «кербез қыз» деп атап кеткен екен.
Кербез қыздың басы жас, бойы жеңіл кезінде қыз «теңім

емес» деп талай жігіттің меселін қайтарады. Осыменен жүр­
ген­де қыз біраз уақыттың өткенін байқамай да қалады. Қыз
ғұмыры қызғалдақтай келте ғой, қатарының көбі бас құрап,

күй  аңыздар
Ол аңыз бойынша, қыз қылығы мен ақыл-парасатына риза
болған жігіт «өзіңе бір белгі болсын» деп «Кербез қыз» күйін
тартады ғой. Сөйтсе, кербез қыз өзінің ақыл-парасаты мен көз

тартар көркіне қоса дәулескер күйші де екен дейді. Сол жерде
өнерпаз жігіттің ықыласын аяқсыз қалдырғысы келмеген қыз:
«Ықыласыңа дән ризамын. Халқымыз «Сыйға—сый, сыраға—
бал» деуші еді ғой. Менен де бір белгі болсын, «Кербез қыз»

(І нұсқа)
Бір байдың мәпелеп өсірген егіз ұлы болады. Ата-ананың
тілегіне сай егіз ұлдың екеуі де жұрт аузына іліккендей аза­мат
болып өссе керек. Қай істе де екеуінің жұбы жазылмай, бірі­не-

бірі сүйеу болып, бірін-бірі толықтырып, көрер көзді қуан­тып
жүреді екен.
Бір күні бай отырып: «Бұл екеуінің кіндігін Құдай бір етіп
жаратқанда, менің айырғаным болмас, екеуіне егіз қызы бар

үйге құда түсейін»,—дейді. Сол оймен бойжеткен егіз қызы бар
үй іздеп құлағдар болып жүреді.
Ел іші болған соң әртүрлі гәп кездесе бермей ме, бір үйден
егіз ұл туғанда келесі үйден егіз қыз неге тумасын? Кешікпей-

ақ, бойжеткен егіз қызы бар үй белгілі болады да, бай құлшына
қимылдап құда түседі. Екі жақтың да ықылас-ниеттері жара-
сып, құйрық-бауыр жесісіп, төс қағыстырған құда болысады.
Содан уәделі мерзім жетіп, қос келіншек ақ тілеумен босаға

аттайды, келін болып түседі. Бір басы екеу болып, екі басы төр­
теу болып, тілегі орындалған бай неден аянсын, аяқ жетер жер-
ге жар салып, ұлан-асыр той жасайды.
Бірақ, бәрі де жазудан ғой, той қызып, ел мәре-сәре болып

жатқанда «аттандай» шауып жаушы келеді. Ел шетіне қа­ра­
құрым қаскөй жаудың киліге кіргенін хабарлайды.
Сонда отау үйде мәз-мейрам болып отырған егіз жігіт жұбын
жазбастан атқа қонады. Тас-түйін болып бекініп, қатыгез жау­

дың алдын алу үшін ағайынға ұран салып, қол бастап шығады.
Ал қос келіншек болса әлгінде ғана шырқап отырған шат­
тық әнін мұңды зарға ұластырып, Тәңірге жалбарынады. Ақ
тілеумен қосылған асыл азаматтарының аман-есен оралуын,

халық  күйлерінің  аңыздары
жаудың беті қайтып, ел ішіне қайтадан тыныштық орнауын
тілек етеді.
Естіген жанның жүрегін елжіреткен қос келіншектің осы­

нау зарлы тілегін кейін бір өнерпаз домбыра тіліне түсірген
екен. Сол күйі «Қос келіншек» деген атпен жұртқа жайылған.
«Қос келіншек» күйі—тел бұраумен тартылатын санаулы
ға­на күйлердің бірі. Домбыраның астыңғы және үстіңгі ішекте­

рі бір дыбысқа келтіріліп тартылғанда, шынында да үміт-тілегі
бір егіз келіншектің қатар шыққан мұң-сырындай әсер береді.

Ертеректе жүйрік атты жазбай танитын сыншы, атбегі бо-
лыпты. Оның өзімен бірге қартайған Кәрібоз деген жүйрігі бол-
са керек. Кәрібоздың даңқы құнан күнінен шығып, қашан ар­са-
арса болып қартайғанға дейін небір егелескен жарыста ал­дына

қара салмайды екен. Тіптен, Кәрібоздың даңқы дүрілдеп тұр­ған
кезде талай тойдың бас бәйгесін шаппай-ақ алып жүріпті.
Бірақ, мәңгіні Құдай жаратқан ба, Кәрібоз да әбден шегіне же­
те қартаяды. «Өміріме серік болып, талай қызық күндерді бір­ге

өткізген пырағым едің ғой» деп, иесі Кәрібозды бос қоя береді.
Ақтылы қой, алалы жылқы баққан ел іші жүйріксіз бола
ма, сол кезде Салторы деген бір аттың атағы шыға бастайды.
Жүйрік атқа марапат көп, Салторының бітім-қасиеті жұрт ау-

зынан түспейтін болады. Әсіресе, Салторының шыға шабатын
ұшқырлығы, сол бетінде алдына тұяқтыны шығармастан мә­
реге жеке-дара келетіні ел ішіне аңыз болып тарайды.
Күндердің бір күнінде ұлан-асыр той болады. Той иесі ат жа­

рысының бас бәйгесіне қырық тай тігемін деп, дәмелі жұртты
қызықтыра жар салады. Ұлы дүбір бәйгеге Салторы бастаған
небір жал-құйрығы сүзілген жүйріктер келеді. Мұндай дүбірлі
шақты талай көрген Кәрібоз сол күні бір бөлек мінез шығарып,

өзінен-өзі тықыршып, үй желкесіндегі ат байлар мама ағашты
шырқ айналып, жер тарпып тұрып алады. Бұған иесі онша мән
бермейді. «Жануарым, әбден алжып, үйкүшік болдың-ау енді!»
дейді де қояды.

Осының бәрін көріп, байқап жүретін бір тазша бала бола-
ды екен. Өзі де бір, жыланның күйсегенін білетін зерек болса
керек. Сол тазша бала Кәрібоздың иесінің жанына келеді де:

күй  аңыздар
«Ақсақал, Кәрібоздың әлі де бір шабарлығы бар екен, тіленіп
тұр ғой, обалына қалмаңыз. Егер тілімді алсаңыз, бас бәйгенің
қырық тайы өрісіңізді толтырады. Кәрібоздың шын жүйрікке

лайық ең соңғы өнерін көресіз. Ал тілімді алмасаңыз, осы үйден
өз сүйегіңізді Кәрібозға артып шығарады»,—дейді.
Мына сөзді естігенде шалдың зәресі ұшып кетеді. «Қой,
осы баланың аузына Құдай сөз салып тұрған шығар» дейді де,

Кәрібозға тазша баланы мінгізіп қоя береді.
Ұлы дүбір бәйге де басталып кетеді. Әдеттегідей, Салторы
суырылып алға шығады. Сол бетінде алдына қара салмай, со-
зыла сілтеп келе жатады. Салторының шабысы көрген жанның

айызын қандырғандай еді дейді.
Ал, Кәрібоз болса, ә дегенде кәрілігін жеңе алмай кібіртіктеп
барып, бірте-бірте бауыр жазады. Содан көмбенің қарасы
көрінгенше Салторының артында арқан бойы келе жатады.

Кешікпей-ақ, көмбенің қарасы көрініп, ат қосқан елдің
ұрандаған дауысы естіледі. Сол кезде қырқылжың тартқан
Кәрібоздың белі көтеріліп, делебесі қозып, Салторыны тықсыра
түседі. Салторымен жесісіп келе жатқан Кәрібоздың үстіндегі

тазша бала:
«Алыспан да салыспан,
Салторыдан қалыспан.
Салторыдан қалыссам,

Байдың тайын алыспан.
Бұл Кәрібоз әлі де
Қалған емес жарыстан!»—
деп, қамшыны басады ғой. Кәрібоз ышқына шауып, көсіле

сілтегенде Салторыны тұсаған аттай артына қалдырып, көмбе­
ге оқ бойы бұрын келеді. Келген бетте пышаққа ілінген екен.
Кәрібозды білетін халық мұны да қас жүйрікке тән қасиетке
балап, ырым көріп, етін бір-бір жапырақтан пышақ үстінен

бөлісіп әкетеді.
«Кәрібоз бен Салторы» күйі үш буынға бөлініп тартылады.
Күйдің басын «мынау Салторының шабысы» деп, күйдің ор­
тасын «мынау—Кәрібоздың шабысы» деп, күйдің аяғын «мы­

нау—Кәрібозға тазша баланың қамшы басқан жері» деп тар­та­
ды домбырашылар. Ел ішінде бұл күйдің аңызы бір бол­ға­ны­мен,
тартуға келгенде екі бөліп «мынау—Кәрібоз күй», «ал мы­нау­�

Орта жүз Керей ішіндегі он екі ата Абақтың бір бұтағы—
Жантекей деп аталады. Жантекейлер өсіп-өнген іргелі ел. Ол
жөнінде ел ішінде «Бір Жантекей ауса бүкіл Абақ-Керейге сый-
майды, бүкіл Абақ-Керей ауса, бір Жантекейге сіңіп кетеді» де-

ген сөз бар. Мұнысы, Жантекейлер санының көптігін айтқаны.
Міне, осы Жантекей елінің ішінде елдің қадірлі бір адамы-
на әңдігер ас беріліпті дейді. Аяқ жетер жерге сауын айтылып,
Қара Ертістің батыс қапталынан құятын бір өзеннің шүйгін

алқабында ас беру белгіленеді.
Межелі күн де келіп жетеді. Көшпелі елдің қуаныш пен
қайғыны бөліп көтерісетін қашанғы әдеті ғой, ас беретін алқап
ақтылы қой, алалы жылқыға толады. Әр үйден, әр ауылдан

арнайы әкелінген еміздікті қара сабалардың сары қымызы бы-
жылдап, өзен жағасындағы салқын шымға қаз-қатар бауыр ба-
сады.
Әрине, ас пен тойдың өкпе-назсыз өтпейтін әдеті тағы бар.

Осы аста Абақтың ноқта ағасы—Ителі елінің бір адамы «маған
арнайы үй тігілмеді» деп жатып ашуланады. Ноқта ағасы ру­
ларға өзгеден бөлектеу құрмет көрсетіліп, алдымен жол бе­рі­ліп,
төрелігіне тоқтайтын дәстүрдің бары рас. Сол дәстүр Ите­лі­нің

адамына көңілдегідей болып жасалмаған ғой.
Содан бұрқ еткен ашу оңайлықпен басыла ма, Ителінің ада-
мы ашу үстінде өзен жағасында қаздай тізілген қара сабалар-
ды бір-бір төңкеріп, қымыздың бәрін суға ағызып жіберсе ке-

рек. Асқа әкелінген қымыздың көптігі сондай—өзен арнасы
көтеріліп, ақ толқын көбік шашып еді дейді. Содан бері Қара
Ертістің бұл сағасын Ақ Ертіс деп атайтын болыпты.
Осы оқиғаны асқа қатысқан бір өнерпаз күй тіліне түсіріп,

оны «Ақ Ертіс» деп атаған екен.
Күні бүгінге дейін Ителі руы Монғол Халық Республикасы­
ның Баян-Өлгий аймағындағы Қобда алабын, Ақ Ертіс бойын
мекендейді. Ителі өз ішінде Ақбақты, Күйік, Бесшал болып үш

атаға бөлінеді. Ұрандары—Бұқарбай, Күйік пен Бесшал ұрпағы
осы ғасырдың 30-50 жылдарындағы аласапыран ауыртпалық­
та Еуропаға ауып кетті. Бірақ ата жұртында қызық дәурен­нің
белгісіндей болып күй қалды.

«Ақ Ертіс» күйінің ел ішінде айтылатын екінші бір аңызы
бар. Бұл аңыз бойынша, төрт түлік малды тіршілік тірегі ет-

күй  аңыздар
кен ел Ақ Ертістің қос қапталына кезек аунап көшіп, мұңсыз-
қамсыз ғұмыр кешеді екен дейді. Яғни өзеннің бір беті қыстау,
бір беті жайлау болған ғой.

Бір жыл көктем ерте белгі беріп, қар аяқ астынан күрт еріп,
Ақ Ертістің суы көтеріліп кетеді де, қалың ел жайлауға шығып
үлгере алмай қалады. Қыс бойы аяқты малдың тебінінде бол­
ған қыстау маңының өрісіне қамалуға мәжбүр болады. Сол жы­

лы төрт түлік мал қоң жинай алмай біраз шығын болып, елдің
берекесі кетіңкіресе керек.
Ел бейғам болмасын, Ақ Ертістің де ақ өркеш толқыны бо­
латынын ұмытпасын деген ниетпен бір өнерпаз «Ақ Ертіс»

күйін шығарыпты дейді.
Бұл күйді ел ішінде «Ертіс толқыны» деп тартатындар да бар.

Арғы, алыс заманда қазақ даласында барымта-сырымта де-
ген болмапты. Ол кезде жауды алыстан күтіп, бір жағадан бас,
бір жеңнен қол шығарған заман екен. Тіптен, алалы жылқы­
ны барымталау былай тұрсын, біреудің жалғыз атын ұрлаған

адамның жанын қиып жіберген қатал тәртіп болған. Беріде
ғой, халық ханынан айырылып, хан тағынан айырылған соң,
«Үлкені жоқ ауылдың жастары дуана» дегендей, қазекем өзді-
өзін түртпектеп, барымта-сырымтаны әуезе етіп алғаны.

Осындай ауыл-үйі аңдысып, барымта-сырымта қабындап
тұрған кезде бір ауылдың қарттары екінші бір ауылдың
ерулікке шақыруынан қайтып келе жатса, сайтандай сақ етіп
ұрылар кездеседі де, қаукерік қарттарды топылдатып аударып

тастап, аттарын ала жөнеліпті. Осы жағдайдың үстіне басқа
жақтан жолаушылап келе жатқан бір қара атты, бір торы атты
жігіт тап болады. Көз алдарында қарттарға жасалған зорлық­ты
көрген қара атты мен торы атты бөгеліп тұрмастан, тақым қаға

ұмтылып, ұрыларымен сарт-сұрт ұрысып кетеді. Қара атты
мен торы атты екеуі де өз күштеріне сенген жігіттер болса ке-
рек, әрі-бері қағысқан соң-ақ басымдық көрсетіп, қарттардың
мінген атын алып қалады. Жай алып қалмайды, құрық тиіп

елірген аттарды қоғамдап, ұстап береді. Шалдар кәукілдесіп,
қос жігітке алғыстарын жаудырады. Қара атты мен торы атты
қош айтысып жөндеріне кетеді.

халық  күйлерінің  аңыздары
Сонда көрген түстей болған жағдайдан абдырап қалған қарт­
тар, аттарына мініп, өздеріне-өздері келген соң, «ау, әлгі екі
жігітті құрғақ алғысқа тойдырып қоя бергеніміз ұят болды-

ау, тым болмаса аты-жөндерін сұрап қалайықшы, өздері алты
сай етіп бөрік киген екен, керей жігіттері болар» дейді де, соң­
дарынан қуғыншы жібереді. Қуғыншы астындағы атын қам­
шылай түсіп, «Қара атты мен торы атты, тоқта, керей, тоқта!»

деп дауыстай шауыпты дейді.
Осы оқиғаны қарттардың ішіндегі бір өнерпазы кейін ауыл­
ға келген соң күйге салып тартса керек.
Қазақтың күйшілік дәстүрінде бұл сияқты күй атауын

әуен-ырғаққа салып тартатын күйлер көп. «Қара атты мен то­
ры атты» күйінде де «қара атты мен торы атты, тоқта, керей,
тоқ­та!» деген сөздер күй ырғағына бағынып, адамша сөйлейді.
Адамша сөйлей отырып, әуен-сазымен бүкіл оқиғаның жанды

Аңшылықты кәсіп қылған екі ағайынды жігіт әлдебір се-
беппен елден кетіп, бір таудың шатқалын мекендейді. Күндер­
дің бір күнінде екеуі екі қырқада аң аулап жүргенде, ағасы
бір құлан атып алады. Атып алған құланның етін қапқа са-

лып, терісін күнге дегдітіп отырғанда аспанды аяқ астынан
бұлт торлап, қалың нөсер бұршақ құйып кетеді. Аңшы құлан
терісін тастың бір қуысына күркелеп, соны паналауға мәжбүр
болады. Міне, осы бір шақта, бір қырқаға шыға келген інісінің

көз ұшында құлан көсіліп жатқандай болады. Ойланбастан
садақ тартқан інісі, құланды бауыздап ала қояйын деп кел-
се, өліп жатқан өзінің ағасы болып шығады. Ағасын келмеске
жөнелткен бейбақ ауыр қайғыға душар болып, еңіреп жүріп,

ағасын арқалап қосына қайтады. Бірден қосқа әкелуге баты-
лы бармай, сүйекті жақын бір жерге жайғастырып, ағасы­ның
қосына келеді. Алдынан шыққан жеңгесі қайнысын қан­нен-
қаперсіз қарсы алады. «Кешіктіңдер ғой, ағаң қайда?» деген

сұраққа, қайнысы айтарға жауап таппай, жоқ сылтау айтып қо­
сына кіреді. Сол кезде керегеде тұрған қоңыр домбыра қолына
түсіп, бір мұңды күй шертеді. Сезімтал жеңгесі: «Ойпырым-ай!
Мына күйің бұрын-соңды естілмеген зар ғой! Сен не сұмдықты

күй  аңыздар
бастап отырсың! Осы, ағаңнан айырылып қалып отырғаннан
саумысың?»—депті. Сонда аңшының қолынан домбыра түсіп
кеткен екен деп аңыз қылады.

(І нұсқа)
«Қорамжан» жесір әйелдің жар дегенде жалғыз ұлы екен.
Байдың түйесін бағып жүріп, қыстың бір боранды күні адасып,
үсіп өліпті. Сондағы қайғылы хабарды естігенде, шешесінің:

«Жалғыз қалған сорлы анаң,
Қайғы мен зарға жаралған.
Ажалың болды бораннан,
Айналайын Қорамжан,

Сорлап қалдым, Қорамжан!
Зарлап қалдым, Қорамжан»,—
деп айтқан жоқтауынан туған күй екен.

(ІІ нұсқа)
Қорамжан бір кемпірдің жалғыз баласы екен. Қорамжан­
ның «Тепеңкөк» деген жүйрік аты бар екен. Қорамжан алыс­
та­ғы бір елден қыз айттырып, соған ұрын барып, қалыңдық

ой­нап жатады. Түнде сол Қорамжан жатқан ауылдың жылқы­
сы­на жау тиіп, аттандаған айғай естіледі. Қорамжан да аттан-
ды естіп орнынан тұрмақ болғанда, қасындағы қалыңдығы
«шаппа, қума» деп қолқа қылады. Қорамжан болмай қаруын

алып, Тепеңкөкке мініп, айғай шыққан жаққа қарай жөней­
ді. Алдыңғы қуғыншыларды қуып жетеді. Бірақ ұзап кеткен
жау қарасы көрінбейді. Тепеңкөк бүйірі қызбай, еті терлемей
жақсы шаппайды екен. Қорамжан атымның бүйірі қызып тез

шапсын, жауға тез жетейін деп екі қап құм теңдеп алып, жауды
қуып кетеді. Тепеңкөк терлей бастағанда, қаптағы құмды төге
бастайды. Сөйтіп, бүйірі қызған Тепеңкөкпен құйындатып,
ұзап кеткен жауға Қорамжан сәтте жетіп келеді. Оны көрген

жау батыры жарда бұғып отырып Қорамжанды атып түсіреді.
Қорамжан оққа ұшып өледі. Осыны күйшілер «Қорамжанның
шешесінің жоқтауы», жас оң жақта қалған «қалыңдығының

халық  күйлерінің  аңыздары
жоқтауы», «Тепеңкөктің шабысы» деп, домбыраға тартады.
Мұны «Қорамжан күйі» дейді.

(І нұсқа)
Бұл күйді ертеде «Алатау асқан боз тарлан» деп те шерткен
екен бабаларымыз,—дейді Бағаналы ақсақал. Тұлғасы кесек
жануар бір топ жылқымен бірге жоғалады. Жыл уағына дейін

іздеу салынып, табылмаған айғырды «қолды болдыға» жорып
қояды. Сонымен жыл уағынан асқанда ел жайлауға қонып жай­
ғасқан күндердің бірінде, биенің екі сауымынан кейін алыс­тан
бір боз жылқы құйындатып келе жатады. Желі басынан көз

тіккен жылқы иесі: «Я, пірім-ау! Мынау не жылқы болды екен?
Тұлғасы тым кесек қой»,—деп тамашалап тұрады. Сөйтсе
әлгі көзден ғайып, көңілден ұмыт бола бастаған Бозайғыр бо-
лып шығады. Бозайғыр кісінеп кеп, жер тартып желі басына

көлденең тұра қалады. Жал-құйрықтан айрылған, көк шолақ
болып өзгерген. Басында ноқтаның жұрнағы ғана қалған. Кө­
зінен қанды жас парлайды жануардың. «Құрулаған» иесі де
жылап көріседі.

(ІІ нұсқа)
Өткен заманда бір байдың жылқыларының ішінде боз ай­
ғыры бар екен. Боз айғыр жылқылардан ұзап алысқа кетпей,
шет жағында жүретін. Бір күні жылқыны ұрылар айдап кетеді.

Бозайғыр үйірімен бірге ұрылардың қолында үш күн болып,
төртінші күні өздерін айдап келе жатқан адамдардың бөтен
екенін сезіп, ауылға қарай қашып, үйге келеді. Бозайғырдың
үйірінен бұлайша бөлініп келуінің тегін емесін сезген бай­

дың баласы, айғырды жүгендеп, жылқының соңынан қуады.
Жыл­қыға жетіп, алдын орап үйірді кейін қарай қайырады.
Ұры­лар балаға жан-жақтан лап қойып ортаға алмақшы бол­
ған­да, Бозайғыр үстіндегі баланы бір шетке алып шығады. Ба­

ла ұрыларға бір бүйірден тиісіп, бір-екеуін құлатады. Ұрылар
баланы тірідей ұстап алып, жәбірлегісі келеді. Бірақ олардың
бұл ойына бала да, Бозайғыр да көнбей, ұрылардың тағы екеуін

күй  аңыздар
құла­тып, кейін қарай бет бұрғанда, ұстай алмасына көздері жет­
кен ұрылар садағымен баланы атып санынан жаралайды. Ба­ла
жаралы санын белбеумен таңып алып, ұрыларға өшіге қай­та

тиісіп, өзі аттан түсіп, жүруге шамасы келмей қансырап жата­­ды
да, атты қоя береді. Бозайғыр босанған бойда ауылға тартады.
Бозайғырды көрген бай қамығып: «Балам өлген екен, енді
не болса да ізіне түсіп іздейін» деп айғырға мінгенде, Бозайғыр

байға бас бермей, тауда қалған балаға қарай ала жөнеледі.
Келсе, шынында, бала өліпті. Баласының өліміне қайғырып,
жылап-еңіреп бай далада отырғанда қасында тұрған Бозайғыр
оқыранып қоя берді. «Тағы да ұрылар келіп қалған екен»,—деп

бай зәресі кетіп, орнынан ұшып тұрса, бір салт атты жалғыз жо-
лаушы екен. Ерінің қасында домбырасы бар. Әлгі жолау­шы­ға
бай болған жағдайды түгел баяндайды. Сонда жолаушы:

балаңдай болсын. «Жақсы ат ер сүйегін далаға тастамайды» де-
ген осы да. Балаңның ерлігіне астындағы аты сай екен. «Жақсы
ат жаман жігітті де ер етеді» деген бар ғой. Мына жануар дәл
соған сай келеді екен,—деп қолына домбырасын алып бір күйді

тарта беріпті.
Күй күңірене барып аяқталғанда күйзеліп отырған бай:

тарттым, өйткені бұл айғыр болмаса, сенің балаң қайда қалар
еді, сен балаңды қайдан табар едің?—депті.
Осыдан бастап бұл күй ел арасында «Бозайғыр» атанып,
таралған көрінеді.

(ІІІ нұсқа)
Ертеде тау бөктерінде жатқан жылқыларды ұрылар айдап
кетулі. Жылқы ішінде Бозайғыр бар екен. Ол үйірден ұзап
алысқа кетпей, шет жағында жайылып жүрсе керек. Ұрылар

жылқыларды қуғанда Бозайғырды да үйірімен қоса әкеткен.
Жолда үш күн болып, төртінші күні жердің, оны айдап келе
жатқан адамдардың бөтен екенін сезген Бозайғыр айнала пыс­
қырынып, ауылына қашып келеді.

халық  күйлерінің  аңыздары
Бозайғырдың үйірінен бұлайша бөлініп келуі тегін емес
екенін білген байдың баласы, айғырды жүгендеп, ерттеп, қару-
жарағын асынып, жылқының соңынан қуады. Жылқыға же­

тіп, алдын орап үйірді кейін қайырады. Мұны көрген қарақ­шы­
лар жан-жақтан қаумалап баланы ортаға алып, қолға түсі­ріп,
қорламақшы болады. Бірақ олардың бұл ойын түк шық­пай­
ды. Өйткені бала Бозайғырмен бір шетке шығып, ұрылар­ға

тұтқиылдан тиісіп, екеуін құлатады. Қызып алған айғыр­мен
қайта шауып, қарақшылардың тағы екеуін түсіріп, ауылға
қарай жылқымен бет бұрғанда, баланың енді ұстатпайтынына
көздері жеткен ұрылардың тірі қалғаны оны білтелі мылтық­

пен атып, санынан жаралайды. Оқ тиген бала бұрынғыдан да
бетер өшігіп, тұла бойын ыза кернеп, жаралы санын қыл бел-
беумен қатты таңып, қарақшыларға қайта тиіседі. Олардың
қалғандарын құлатып, жылқыны айдап ауылға қайтады. Жол-

шыбай бір төбенің етегіне жетіп, ілгері жүруге шамасы кел­
мей қансырап, атынан жығылады. Бозайғыр әрі-бері оқыранып,
баланың қасынан кете алмай, ақыры болмаған соң ауылға тартады.
Баланың әкесі Бозайғырды көріп, «балам өлген екен, енді не

болса да іздейін» деп жолға шығады. Бозайғыр иесіне бас бер-
мей, тауда қалған балаға қарай оны ала жөнеледі. Келсе, шы-
нында да бала өліпті. Баласының өліміне әкесі қатты қайғы­рып,
жылап-еңіреп отырғанда қасында тұрған бозайғыр оқыра­нып,

кісінейді. Тағы да ұрылар келіп қалған екен деп, бай зәресі
кетіп орнынан ұшып тұрса, ерінің қасына ілген домбрасы бар,
салт атты жалғыз жүргінші екен. Жолаушы баланың жанына
келіп, әкесіне көңіл айтады. Бай болған жағдайды оған түгел

балаңдай болсын! «Жақсы ат ер сүйегін далаға тастамайды»
деген осы да. Балаңа астындағы аты сай екен. Жақсы ат ерге
қа­нат бітіреді деген. Мына жағдай дәл соған келеді,—деп,
домбы­расын алып, бір күйді тартыпты. Күй күңірене барып

арнап тарқан күйім еді, атын «Бозайғыр» қойдым. Бұл айғыр
болмаса, балаң қайда қалар еді, сен оның сүйегін қайдан табар
едің?—депті.
4-136

(ІV нұсқа)
Қазақ даласында үлкен жұт болады, даладағы жылқы малы
көп қырылады, көп жылқыдан жалғыз бозайғыр қалады. Көк­
ке тойғаннан кейін үйір іздейді.

Бозайғыр әуелі қатты желіп, соңынан шоқытып бар күші­
мен ағызып таудың басына келіп, шығады да, жан-жағына қа­
рап тұрып, пәрменімен кісінейді, кісінеп-кісінеп болып аяғын­
да бір түрлі үнмен қоңыраудай сылдыратып үзілтіп-үзілтіп кеп

тоқтайды, сонда осы Бозайғырдың кісінеген үні адамға бір ая-
нышты әсер ететін еді. Қазақ халқының өмірінің арқауы бол­ған
төрт түлік малы, оның ішінде жылқысын халық өте қадір­леген
ғой. Міне, Бозайғыр күйі жұттың әсерінен туған.

Бұл күйді бір ұры шерткен екен. Нөкерлеріне жылқыны ай­
датып жіберіп, жол-жөнекей бір үйге кіріп, сусындап отырып, ілу­
лі тұрған үкілі домбыраны алып бір күй шертеді де, аттанып ке­те­
ді. Домбыраның иесі қыз, қонақ аттанысымен: «Мына күйші­нің

тартқан күйі «Бел асар» дейді. Ол неғылса да ұры. Жылқыны бел
асырып жіберіп, өзі жәй жолаушы болып сусындап алдап отыр»
деген екен. Сол қыздың тапқырлығы бойынша ел болып ұры­ның
ізіне түсіп, жылқыны құтқарып, ұрыны қолға түсіріпті.

(І нұсқа)
«Саруалының арығы деген жерде үйір-үйір құлан жатыр»
деген хабарды естіп Жошы ханның жалғыз ұлы өзінің құра­лай­
ды көзге атқан мергендерімен жолға шығыпты. Ханның ұлы

құланды көргеннен кейін, үстіне қызыл шекпен киіп, қолына
қаруын алып, ордалы құланмен жалғыз айқаспақшы болып,
басқаларға тоқтау салады. Басқа қу шоқайлы сұр мергендер
сай-сайдың тасасымен бет-бетіне аң аулап кетеді. Сол кезде

үйір ішінен ханның баласына қарсы шапқан жалғыз құлан жер
тартып, пысқырып ханның баласын айнала шауып ойқастап
өткендей болады. Жер бетін қара түнек тұман басады. Мерген-
дер бір-бірінен адасады. Сөйтіп жүргенде, бір құдіретті өктем

халық  күйлерінің  аңыздары
дауыс: «Қу шоқайлыдан қаша жүрің, қызыл шекпендінің үстін
баса жүрің!»—деп жар салып өтеді. Осы өктем үннен кейін лезде
қараңғы түнек сейіліп, жер беті жап-жарық болып шыға келе­ді.

Енді мергендер келіп қараса, ойнақ салған құлан да жоқ, оны-
мен айқасқан ханның баласы да жоқ. Мергендердің тапқаны
ханның баласының жалғыз шынашағы екен. Сол шынашақ­ты
алып, олар аулына қайтады.

Хан өзінің баласының оралмағанына күйініп қаһарына мі­
ніп, елге жарлық айтады:

хабарын естімейтін болайын. Кімде-кім «өлді» деген хабар айт-
са, көмейіне қорғасын құйғызамын. Баламның бір хаба­рын
естімейінше, азық-түлік беру тоқтатылсын,—деп хабар­лап,
бүк түсіп жатып алады. Хабаршы болып ханның алдына ба­ру­

ға жан шықпайды. Сөйтіп, қалың ел қатты торығып, күй­зе­ліп
тұрғанда Кербұқа деген домбырашы шығып:

дүйім жұртты өзіне қаратады. Ханның босағасына келіп, тізе­леп
оты­рып бір күй бастайды. Бұл күйі құланның жүрісі мен ай­бар
шеккен сәтін суреттейді. Екінші күйін шалады. Бұл күйде хан
баласының қаза болғаны анық айтылады. Сонда мұны түсін­ген

отырмын,—депті. Сонда, хан қатты қапаланып: «Қап, мен
сөзден жығылдым. Қорғасынды домбыраның көмейіне құйың­
дар! Домбырашыны айдаһар алдына апарып тастаңдар! Жы­
лан жұтсын» деп бұйырған екен. Домбырашы жыланның ал-

дында да күй тартады. Жылан күйге балқып, бауырын жазып,
тұмсығымен, жұдырықтай алтынды күйшінің алдына домала-
тып әкеп тастайды. Кербұқа өлімнен құтылып, еңіреген елдің
батасын алып, олжаға батып, жөніне кетеді.

(ІІ нұсқа)
Жошы ханның маңдайына біткен жалғыз ұлы құлан аулау­
ға құмар екен дейді. «Құлан аулау қоян аулау емес, қауіп-қатері

күй  аңыздар
көп» деп хан оны аңға жалғыз жібермейді екен. Күндердің
күнінде ханзада әкесінен ұрланып, аңға бір өзі шығып кетеді,
бір жерлерге келгенде жайылып жүрген бір үйір құланды кө­

реді. Қуанғаннан екі көзі жайнап, қорамсағынан сұр жебесін
суырып алады да, жазықсыз жануарларды қынадай қырады.
Қырудың қызығына түсіп кеткен ол, оғының таусылғанын да
білмей қалады, ханзаданың қауқарсыз халін сезген көсем құ­

лан оны қос өкпеден қос аяқтап теуіп, айдалада өлтіріп кетеді.
Ұлы хабар-ошарсыз кеткен соң, бір сұмдықты білген хан
жаманатты естуге дәті бармай былай деп жар салады: «Кімде-
кім баламның өлгенін есіттірер болса, аузына қорғасын ерітіп

құямын». Мұндай сөзді естіген соң жаман хабарды барып айту­
ға кімнің батылы жетсін! Ешкім тіл қатып, тіс жармайды.
Бір күні тақта отырған ханның алдына қызметшісі жүгі­ріп
келеді: «Алдияр тақсыр, ханзаданың хабарын білем деп есік ал-

дына бір кісі келіп тұр» дейді ол. Хан: «Кірсін!» деп әмір етеді.
Ішке қолында домбырасы бар бір кісі енеді. Хан: «Жолау­шым,
білгеніңді жасырмай түгел айт!»—дейді. Сонда күйші қолы­на
домбырасын алып: «Менің білгенімді екі шек пен бір тиек ай-

тып береді»,—деп күмбірлетіп жөнеледі.
Күйдің алғашқы шумақтарынан шапқан аттың тұяқ дүбірі
естілгендей болады. Көзінің қарашығындай жалғызы үй жа­
нына кеп қалды ма деп жүрегі тулап қоя береді. Ханның жүзі­не

қан жүгіріп шырайлана түседі. Бірақ осы мезетте үстіңгі шек-
тен жан дүниеңді әлем-тапырық еткен орны толмас өкініш пен
қайғының сұмдық сарыны құлаққа келген еді. Домбыра адам-
ша жылап, адамша егілді. Хан қабағын демде қара бұлт жай­лап,

еңсесі түсіп қоя береді. Қол созған жақсы үміті көзден ғайып
боп, көңілін қапалықтың ауыр мұңы басады. Ендігі сәтте күйші
құланды көрген ханзаданың қуана салған әнін, ажал алып зуыл­
дай ұшқан сұр жебенің дыбысын, өлімнен қашқан аңдардың

тұяқ дүбірін суреттегенде, ханның ойы отызға бөлінеді. Күй ті­лін
түсінуді бұған несін жазды екен тәңірі! Күй шарықтап шыр­қау
шегіне жетті—кенет арындаған екпін кілт үзілді де, дом­быра
көмейінен жан тәсілім еткен жанның ақырғы демі естілгендей

болды. Ханның өңі сазарып қоя берді де, орнынан атып тұрды.
Екі көзіне қан толып, бармағын тістелей берді. Күйші бұл кезде
бастапқы қаралы тақырыпқа қайта оралып, күй екпіні әлсіреп,
қайраты кеміп, дүниеден көшіп бара жатқан пенденің жете ал-

халық  күйлерінің  аңыздары
май кеткен арманын айтып, жанары сөніп бара жатқандай еді.
Хан жас жуған жүзін екі алақанымен басып отырып қалды.
Бірақ есін тез жинап алды да, өз әмірін екі етпей орындамақ­

шы боп: «Жалғыз ұлымның жапанда мерт болғанын естірт­
тің, жазаңды ал ендеше»,—дейді де,—«жақсыны да, жаман-
ды да айтпасын, осымен өмір бақи үні өшсін» деп домбыраның
көмейіне балқыған қорғасын құйдырады.

Ұлы жүзде Тайлақ деген кісі өтіпті. Тайлақ батыр асқан
сыбызғышы адам болыпты. Тайлақ батыр «Айрауықтың ащы
күйін» өзінің Шекер мен Барақ дейтін екі ұлына арнап шы­
ғарған деседі.

Тайлақ батыр сексенге келіп әбден қартайған кезінде жыл­
қысын жау шауып кетеді. Шекер мен Барақ атты екі баласы
қарт әкесін үйде қалдырып, жау соңынан қуады. Сол жолда
Шекерге оқ тиіп, қаза табады. Барақ жылқыдан айрылып, жа-

ралы қайтқанда үй сыртында төбеде отырып, күні бұрын осы
оқиғаны, жаны сезіп, күңіреніп тартқан күйі екен. Бұл күйді
жиналған елі-жұртына тарту арқылы үйде отырған келініне
естіртеді. Сонда үйде отырған келіні: «Әкем тартар күй емес,

өзім естір күй емес, сақта Құдай, сақтай гөр!»—деп үйден шыға
алмай отырып қалады деп аңыз қылады.

(ІІ нұсқа)
Астындағы жалғыз атынан басқа маңдайында әке де, шеше
де, бауыр да, туыс та, мал-мүлік те жоқ бір кедей жігіт бір ұлан-
асыр тойда тепеңкөк жүйрігін бәйгеге қосады. Бәйгеден келер

аттардың жолын тосып, ол дөң басына шығып отырады да, дом-
бырасын шерте жөнеледі: «Терлігінен тер кешпеген Тепеңкө­
гім, алыс жолдан алқынбай жет мәреге. Ешкімім жоқ шабысың­
ды қостайтұғын қиқулап, дем беретін демің біткен сәтінде. Тек

өзіңде бар үмітім! Домбырамның үні жетсе құлағыңа, бәлкім
ұш­қыр қанат бітер тұяғыңа». Күй сарынын естіген Тепеңкөктің
бойына тың күш құйылып, не байлардың саңлақ сәйгүліктерін
шаң қаптырып, жарыста жалғыз қара боп келген екен дейді.

ты. Өзі жуас, бірақ жүйрік болса керек. Кедей онымен аңға
шығып, күнелтіс етеді екен. Аңда жүргенде қасқыр, түлкілерді
тұлпармен қуып, соғып ала береді. Тұлпардың бір қасиеті—тері
шықпаса, шаба алмайтын болған. «Аттың сыры иесіне мәлім»

дегендей, аңға шығардың алдында екі қанжығасына екі дор-
ба құмды өңгеріп алып, әрлі-берлі аяңдатып, желдіртіп, көк
тұлпардың терін шығарып алады екен.
Бір күні елде үлкен той болып, соған жер-жерден әнші-

күйшілер, ақындар, палуандар, бай-билер сәйгүлік жүйрік ат-
тарымен келеді. Той басталып, ойындар өтіп, кезек аттардың
жарысына қалады. Бәйгіге дайындалған сәйгүліктер көп екен.
Бәрі де бірінші жүлдеден үміткер. Осы жарысқа көк тұлпарды

да қосайыншы деп, тұлпардың иесі, ат айдаушы келгенше көк
тұлпардың терін шығару үшін, қанжығасына құм өңгеріп,
тұлпардың тепеңдетіп жортып жүреді.
Көп кешікпей ат шабыс басталады. Бірінші болып көк тұл­

пар келеді. Бәйгі алғаннан кейін тұлпардың иесі, атына разы
болып, жарыс алдында тепеңдетіп, жортқанын есіне түсіріп,
«Тепеңкөк» деп күй тартыпты.

(ІV нұсқа)
Ертеде бір кедейдің мал дегенде жалғыз көк аты болыпты.
Өзі бәйгеге қосқанда алдына қара салмайтын жүйрік екен.
Бірақ бір қасиеті—тері шықпаса, мүлдем шаба алмайды, ал

жақсылап тері шықса, қандай жарыс болса да алдын бермейді.
Аттың сыры иесіне мәлім демекші, сол елде үлкен ас болып,
асқа жан-жақтан небір сәйгүліктер келулі. Аста ат шабыс,
жамбы ату, балуан күрестері белгіленіп, озғандарына жүлде

тағайындалады. Бұл асқа әлгі кедей де келеді. Көк тұлпарын
жарысқа қосу үшін иесі бәйге басталмас бұрын қанжығасына
екі дорба құмды өңгеріп, әрлі-берлі желдіртіп, терін шығарып
тепеңдетіп келе жатқанда, елдегі бір домбырашы көріп, аттың

сұлулығына, жүрісіне көңілі толып «шу, жануар, тепең көк»
деп күй тартыпты. Содан бұл күй ел арасында «Тепеңкөк» ата-
нып кеткен.

(V нұсқа)
Ертеде бір ханның қойшысы бар екен. Сол қойшы ханның
жалғыз баласымен бір жаққа барып келе жатса, өзеннің
жағасында жылқының басы жатыр екен. Сонда қойшы: «Мені

Толыбай сыншының баласы деп кім айтады, сені көкорақ
тұлпар деп кім айтады?»—деп жылқының басын құшақтап
жылайды. Осы уақиға жайын ханның баласы әкесіне айтып
келеді. Мұны естіген хан қойшыны шақырып алып: «Сен

сыншы болсаң, менің бес жүз жылқымның ішінен шаба-
тын тұлпар бар ма, айқындап бер»,—дейді. Қойшы ханның
жылқыларын аралап, ешбір жылқыға көңілі толмай, ханға:
«Сіздің жылқыларыңыздың ішінде шабатын тұлпар жоқ»,—

дейді. Хан қойшыға қаражатын, керек-жарағын беріп, тұлпар
тауып келуін сұрайды. Қойшы шаһардан-шаһар кезіп, базар-
ларды түгел аралап, ешбір тұлпар таба алмай, бір қойшыдан
жауыр, жүні түскен қотыр тайды сатып алып ханға келеді. Хан

қойшыға: «Бір айдан кейін болатын бір бәйге бар, соған осы тай-
ды қосасың»,—деп бұйырады. Қойшы «мақұл» деп, тайды бір
табын жылқыға қосып жібереді. Асқа он күн қалғанда ханның
баласы үйірге барып қараса, әлі сол қалпында, жауыр арық

тайды қойшы мініп жүр екен. Қойшыдан: «Ханның бәйгеге
қоса­тын тұлпарын мініп жүргенің қалай?»—десе, ол: «Ханның
бес жүз жылқысының ішінде осыдан басқа ұшығына шыға­
тын жыл­қы көрмедім»,—дейді. Содан бәйге болып, тепеңкөк

бәйгені алып келеді. Сонда қойшы Тепеңкөкті:
Кекіліңе болайын күлтеленген жібектей,
Сауырыңа болайын, түбі түскен шелектей,—деп еркелеткен
екен.

(ІІ нұсқа)
Баяғыда бір шал мен оның жалғыз қызы болыпты. Олар­
дың күн көретіні де жалғыз нар екен: ішсе асы, мінсе көлігі.
Күндердің күнінде сауып отырған түйесінің ботасы өліп қап,

қызы мен әкесі ас-сусыз қалады. Үйлерінде үнем жоқ, аш-
тан өлуге айналады, шал не істерін білмей қатты қапаланады.
Ақылды қызы оны жұбатып: «Әке, қайғыра берме, Құдайдың

күй  аңыздар
бір жақсылығы бар шығар, шыдай тұрайық»,—дейді екен.
Сол айтқан сөзін естігендей күн сәскеге көтеріле кедейдің
үйіне екі жолаушы келіп түсіпті. Келген ақсақал қарт кісі де,

жанындағы жас жігіт те домбырашы болып шығады. Қыздың
әкесі өзегі талып, өлімнің аз-ақ алдында отырған жайын қо­
нақтарына айтып беріпті. Қарт домбырашы екі сөзге келмей
«қызыңды маған қисаң, нарыңды ботасыз-ақ иітіп беремін» де-

ген. Бұл сөзді әкесі қызына келіп айтады. Сонда қызы: «Бетін
қайтарма, әке. Әуелі түйені идірсін, қалғанын көре жатармыз»
дейді. Күйші қызға: «Қарағым, көнегіңді алып барып, желінін
ұстап дайын отыр» деп, домбырасының құлақ күйін келтіреді.

Сосын түйенің жанына барып тарта жөнелгенде, домбыра «қос,
қос» деп сөйлеп қоя береді. Бір кезде қыз түйе иіп, емшегіне сүт
келе бастағанын байқайды, бірақ шалға тигісі келмеген ол, сүті
ағып кетпесін деп үрпісін саусағымен қысып ұстап отырады.

«Қалай?» деп ымдаған қарияға әлі сүт келген жоқ деп ымдай-
ды, қыздың жайын қабағынан ұққан жігіт домбырасын алып,
енді ол тарта жөнеледі. Сол кезде сүт қысқан желінді қоя беріп
еді, сүт көнекке сауылдап төгіле бастады. Қарт домбырашы

бұған аң-таң қалады. Отағасы өзінің берген уәдесін орындап
нарды иіткен жігітке қызын береді. Сол түйенің сүтін азық етіп,
әкесі, қызы, күйеу баласы үшеуі ештемеден тарықпай көзін са-
тып ешкімге телмірмей, көңілі де, қарыны да тоқ болып өтіпті

(ІІІ нұсқа)
Ертеде бір кемпір-шал қызымен елден безіп, аң жортпас,
құс ұшпас бір құла даланы мекендеп өмір өткізіпті. Олардың
күнкөрісі жалғыз нары екен. Жылдарда бір жыл қуаңшылық

жүріп, даланың шөбі қурағандықтан, бір үйлі ғаріптің, бетіне
қарап отырған нарының ботасы өліп, нар жүдеп-жадап, суа-
лып кетіпті. Үркердей үш жанның талшығы құрып, тағды­ры­
на қауіп төніп, қасірет-қайғыда қалыпты. Бір күндері бір шал

мен бір жігіт осы араға пайда болған екен. Жүргіншілер бұлар­
дың мұң-зарын ұққан соң, әлгі шал жанындағы жігіт арқылы
кемпір-шалға: «Егер қарымжыға қызын берсе, қазір қара нар-
ды домбырамен иітіп берем!» деген екен.

халық  күйлерінің  аңыздары
Бұл сөз сорлы кемпір-шалдың қайғысын ауырлата түсіпті.
Қыздарын бейсауат біреуге қолынан жетелете салғанға шыда-
мапты. Зерделі қыз әке-шешесінің ойын аңғарып:

ген екен. Үй ішінен бебеулеген күй үнін естіген даладағы қара
нар орнынан тұрыпты. Қыз ыдыс-аяқ жақтағы шелекті ала
жүріп, шалға лесіп келген жігітке ым қағады. Ол тысқа шықса,
қара нар рас иіген екен. Қыз нардың қос емшегін тас қып қысып

тұрып, ере шыққан жігітке өз жүрек сырын жанарынан төк­кен
жаспен аңғартып, өзіне көмек сұрапты. Шалға қор болып ба­ра
жатқанына қорланып, жалын атқан жүрегі өзіне үміт ар­тып
тұрғанын аңғарған жігіт шапшаң басып үйге кіреді де, шын

жүрегі өзі деп тұрған қыз көңілінің кілті болған зарлы, мұңлы
бір күйді шертеді. Сонда қыз шелегіне сүт бұлақ болып ағады.
Қыздың көз жасы да тоқтаусыз сорғалайды. Осы кезде кем­пір-
шал да риза болып қызын жігітке атап, ақ батасын берген екен.

(ІV нұсқа)
Ертеде бір кедейдің мал дегенде жалғыз түйесі болыпты.
Жазғытұрым түйесі боталап, екі күннен кейін ботасы өліпті.
Ботасыз қалған жануар иімей, желіні сыздап, күңірене боздай-

ды. Бұл жағдай кедейдің жанына қатты батады. Қарт жалғыз
қызымен ақылдасады. Сонда қызы әкесіне:

кісіге мен тұрмысқа шығамын,—депті. Мұны естіген адам-
дар, түйені домбыраның күйімен ғана иітуге болатынын әңгіме
етеді. Талай домбырашылар маяны иітуге келеді, бірақ мая иі­
мейді. Нардың оқиғасы сол өңірге тегіс тарайды. Хабар жеткен

жердегі домбырашылар қыздан үміткер болып, өздерінің өнер
күштерін сынамақшы оймен жан-жақтан келе береді. Осындай
топтың ішінде түрліше жастағы домбырашылар болады.
Шарт бойынша, маяны кім иітсе, қыз сол кісіге тұрмысқа

шығуы керек. Қыз маяны құдықтың басына әкеліп, бұйдасын
мойнына іледі де, шелегін қолына алып, саууға даяр тұрады.
Үш домбырашы келісіп, бірінші кезекті жасы үлкен шалға
береді. Шал домбыраның үнін түйенің боздағанындай күңі­

күй  аңыздар
рен­те тартқанда, маяның алпыс екі тамыры шымырлап иій бас­
тайды. Мұны сезген қыз нардың емшегін қатты қысып тұра бе­
реді де, ортасынан аса бергенде:

Бұл шалға бармау үшін қыздың істеген әрекеті екен. Сөйтіп,
шалдың тартқан күйі «Нар идірген» өмірге осылай келулі.
Екінші кезекті алған жігіт домбыраны күңіренте тартады.
Қыз өз ісін сол жерде отырғандарға сездірмес үшін, күй біраз

тартылғаннан кейін маяның емшегін босатып сауа беріпті. Сөй­
тіп, қызды жігіт алатын болады.
Үшінші домбырашы балаға кезек жетпейді. Бұған қатты
қапаланған бала, қыздан айырылған өкінішіне арнап «Күйдім,

жандым» деген күй тартыпты.
Осылайша, үш домбырашы күйлерін тартып болғаннан соң,
өзі өнеріне сенімі мол шал қызға қарап:

отыр­сыз. Егер осы айтқанымды бекер десеңіз, біз әлгіде тарт­қан
күйлерімізді тартып үшеуміз үш бағытқа кетелік. Осы тұр­ған
жануар кімге «ботам» деп еміреніп ерер екен,—дейді.
Қыз маяны иіткен кім екенін біле тұрса да, шалдың талабын

орындауға мәжбүр болады. Айтқандай-ақ, мая шалдың арты-
нан қалмай, шапанын иіскелеп ере беріпті. Мұны көрген халық
маяны кім иіткенін біледі. Бұл жағдайды жұртшылық тегіс
көрген соң шал қайта келіп қызға:

ғыңмен бірге қартай,—деп шын батасын беріп, қызды жігітке
қосып кетіпті.
Халық күйі «Нар идірген», немесе, кейбір жерлерде «Өрелі
мая» деп аталатын күйдің шығу тарихы осылай болған.

(І нұсқа)
Керей руынан шыққан Мұса деген бір кісі қызын күйеуге
ұзатарда қалың малына қосып, «мінгізгенім» деп Бурылат де-
ген атын да береді. Жыл өткен соң Мұса қызын көріп қайтайын

деп жекжатының аулына келе жатқан екен дейді. Ауылдың
қарасын көрген соң, қолына сыбызғысын алып, «Аққабынның
толқыны» деген күйді тартқан екен. Дәм-тұзы бөтен жерге

халық  күйлерінің  аңыздары
бұйырған Бурылат шалғайдан сыбызғы үнін естігенде құла­
ғын қайшылап, кісінеп қоя береді. Жайылып жүрген үйірінен
жалғыз бөлініп шығып, ауылды айналып шаба беріпті. Жас­

тайынан сыбызғы күйін естіп өскен Бурылаттың бұл мінезін
қыз «әкем келе жатыр» екен дегенге жориды. Айтса айтқан­дай,
қыр басына қылт етіп шыға келіп, ауылға құлаған атты кісі
әкесі болып шығады.

(ІІ нұсқа)
«Аққабынның толқыны» атты күйдің аңызында Бұхтарма
ат­ты өзеннің жағасында тұрған, Керей руындағы тамаша сы­быз­
ғышы Мұса туралы айтылады. Ол өзінің жалғыз қызын «Мар­

қакөл» көлінің жағасында тұратын бір қазаққа күйеуге ұзатып,
оның жасауына өзінің сүйікті атын береді. Жат жерде ақылды
жануар сенделіп жүреді. Бір күні Мұса қызының жағдайын
бі­луге «Марқакөлге» бара жатып жолшыбай «Аққабынның

тол­қыны» атты күйін ойнағанда, жасауға берген Мұсаның аты
үйірінен бөлініп шығып, кісінеп ауылды айналып шауып жү­реді.
Иесіне шын берілген ат, Мұса ауылға келгенінен тыным
таппады. Мұсаның ойнаған сыбызғысының үніне дағдыланып

қалған ат, иесінің дауысын он шақырым жерден естіп білді.
Асыл мінезді жануардың тынышсыздануын білетін Мұсаның
қызы мұны көргенде үй ішіне: «Сірә, менің әкем келе жатқан бо-
лар, біздің аттың ойнақшып айнала шабуы тегін емес»,—дейді.

(І нұсқа)
Баяғы өткен заманда бір жарлы кемпір өмір сүріпті. Оның
бар байлығы—жетім сәбилер—немере ұлы мен немере қызы
болыпты. Оның ойлағаны соларды бағып өсіру болған. Кемпір

көрші ауылдың байының сиырын сауып, кірін жуып, тамағын
пісіріп болмашы ғана еңбек ақысын алып отырған. Немерелері
де байдың жұмысын істейді: бала қозы бағады, қыз шай қайна­
тып, анау-мынаусын істейді. Осылайша олар үйтіп-бүйтіп өмір

көре береді, тағдырға тағар кінәсі де болмайды. Бір күні ойла­
ма­ған, күтпеген жерден оларға пәле тап болады. Бай аулына

күй  аңыздар
жау шауып, ел бір түн ішінде сапырылысып басқа жаққа кө­
шіп кетеді, аласапыран кезінде жұртта абайсызда бала-шаға­
сы мен кемпір қалып қояды. Оның үстіне көзге түртсе көргісіз

дауылды, ала құйын соғады. Таң ата дауыл басылады, жұртта
қалған сорлы бейшаралар аң-таң қалады. Олардың ішейін десе
асы, баспанасы тағы жоқ. Жұртта жетім болып қалған сорлы-
лар егіліп тек жылай береді. Баланың әкесінен қалған аң ата-

тын мылтығынан және оның екі сұрағынан (ашасынан) басқа
олардың дымы болмайтын. Ақыры, алдында балаларын ертіп
кемпір, басы ауған жаққа жүре береді. Күні бойы жүріп-жүріп,
күн батуға таянғанда әбден діңкелері құрып шаршаған олар, бір-

біріне жантая жатып, үлкен көлдің жағасында ұйықтап кетеді.
Таң сәріде ұйқылы-ояу жатқан бала бір әдемі дауыс естиді.
Ояна келсе, төбесінде айнала ұшып, қонғалы жүрген аққуларды
көреді. Бала әлден кейін аққулардың көлге қонғанын сезеді.

Бала қуанғаннан әндетеді. Бар деген үйінің қымбат мүлкі—
мылтығын алып бала көздеп атып жібереді, бірақ кербез құсқа
оның оғы тимей кетеді. Аққулар ұшып кетеді, жолы болмай
қамыққан бала көл жағасында қала береді. «Үшеуіміз де енді

аштан өлеміз ғой» деп ойлайды ол. Біраз уақыттан кейін осы
арадан қашық емес тау мен орман арасындағы көлде аққулар па-
налайды деген аңшылардың сөзі баланың есіне түседі. Әжесіне
осыны айтып, оны қарындасына қалдырып, қолына мылты­ғын

алып, аққулар ұшып кеткен жаққа қарай жүріп кетеді. Жүгі­
ріп келе жатып бала әндетеді:
Барар жерің Балқан тау,
О да біздің көрген тау!

Әбден шалдыққан бала қараңғы түсе, Балқан тауының басы-
на шығып, тұңғиықта жалтыраған көлді көреді. Қалың шөпті
қақ жарып жоғары қарай тырмысып, бала көлдің жағасына
келіп, тәтті ұйқыға сүңгіп кетеді. Ертеңгісін бала тағы да көл

үстінде айналып ұшып жүрген аққуларды көреді. Міне, аққу
су­ға қонды. Ешбір қауіпсіз тұмсығын қанатының астына ты­
ғып аққудың ұйықтап кеткенін бала бақылайды. Бала аққуды
атып тигізеді. Осы кезде баланы күте-күте зарығып, оның әжесі

мен қарындасы жылайды. Бұл кезде атып алған аққуын арқа­
лап, бала да өзінің әжесі мен қарындасына келеді. Оны көріп

халық  күйлерінің  аңыздары
қуанғандығынан көңілді ән шырқайды. Олар аққудың етін
жеп, тәтті ұйқыға шомып кетеді. Ертеңгісін үшеуі көңілденіп,
тынығып алғаннан кейін жолға шығады. Кешке қарай олар

қатерлі, қауіпті түнде бұларды далаға тастап, көшіп кеткен
ауылға келіп қосылып, бұрынғысындай өмір сүре береді. Бала
тек мерген болмаған, әкесінен қонған дарынды, жақсы күйші
де болған көрінеді дейді. Еліне келіп «Аққу» атты күйін ол

(ІІ нұсқа)
Қап тауы деген дүниедегі ең үлкен тау болады екен. Бергі
бетіне қыс түссе, ар жағы жайма-шуақ жаз болғандықтан,
әлемдегі жылылықты аңсайтын құс атаулы солай қарай арқан

тартып ұшатын көрінеді. Солардың қатарында аққу деген киелі
құс та бар екен. Қанаты бүтін, топшысы берік, өзі тың болса,
сол Қап тауынан әрі асады екен де, ақсақ, қауырсыны қатпаған,
әлсіз болса, бергі жағында қалып қояды екен. Кейбірі неше рет

өрлеп, неше рет төмендеп, кейде баяу, кейде жылдам ұшып,
әрең асады дейді. Сондағы Қап тауын айналып ұшып жүрген
аққудың таудан әрең асқандағы күйі мынау...
(Соңында күйші өзін Қап тауына балап, домбыраны аққу

қылып, иығынан асырып тастайды.)
... Сол жолда аққуды бидайық құс қуады. Аққу қашып барып
суға түсіп, әрі қарай жүзіп барып, қанатын керіп сілкінеді...

Ертеде бір сұлу қыз бен күйші жігіт бір-біріне ғашық бо-
лыпты. Күндердің күнінде жігіт алыс сапарға аттанады. Аман-
есен оралып, қыздың ауылына келсе, ол осыдан сәл бұрын
қайтыс болған екен. Ел-жұрты сүйегін ауыл шетіндегі көлдің

қасындағы төбенің басына жерлейді. Жігіт сол жерге барып,
домбырасымен қалыңдығын жоқтап, күні бойы зарлана күй
тартады. Көлдің ортасында кішкене арал бар көрінеді. Сол
аралды аққулар мекендейді екен. Көл маңындағылар аққу жұ­

мыртқалаған кезде үнемі салға мініп барып жұмыртқасын алып
кетіп отырыпты. Жігіт сүйгенін жоқтап мұңайып отырса, бала-

күй  аңыздар
пандарынан айырылып сұңқылдап, тынымсыз ұшып жүрген
жалғыз аққуды көреді.

бәрі де зарлы екен ғой,—деп әлгі күйші жігіт аққудың зарын
күйге қосып тартқан екен...

Халық аңызында ерте уақытта бір ауылдың өзен жағасында
жайылып жүрген бір қора сиырларын жау қуып кетеді. Сол
сиырлардың арасында көк бұқа болады. Сол көк бұқа жанына
ешкімді жолатпайтын сүзеген болады. Сондықтан да ішінде осы

бұқа жүрген бір қора сиыр бойлай басқа малдардан бөлек жайы-
лады екен. Бір күні жем іздеп ашыққан қасқырлар осы бір қора
сиырға шабуыл жасайды. Көк бұқа қасқырлармен арпалысып,
әзірге ауылдан кісілер келгенше бірде-бір сиырды қасқырларға

жегізбей қорғайды. Міне, көк бұқа тынышсыздана бастайды
да, басын қорқынышты көтеріп алып, ауыл жаққа қарап, ауа-
ны иіскелейді. Өз үйірін еш уақытта ауылдан еш адам іздеп
келмейтінін сезген көк бұқа үйірін туған ауылына алып келеді.

Ертеде бір қазақтың жанында жақсы көретін, қасқыр мен
түлкіге найзағайдай түсетін аңшы бүркіті болыпты. Ол көп
жыл өмір сүріп, ақырында қартайып аңшылыққа жарамайды.
Оның қанат жүні сиреп, құйрығының қауырсындары түсіп,

ұша алмай, ұшса қайтып жерге қона алмай қатты қиыншы­лық
көреді. Бір күні аспанда өте жоғары самғап ұшып, содан жерге
жақындап келіп, жалбарына аянышты ысқырық үн шығарады
да, бірақ қонбайды. Ол солай әбден күш-қуаты біткенше ұшып

тастай құлдырап жерге түседі. Құстардың қалықтап түсуі­
не көмектесетін құйрық қауырсынынан жұрдай болған қарт
бүркіт өлімге душар болады. Оның аянышты шаңқылын естіген
иесі үйінен жүгіріп шығады. Өлім халінде жатқан бүркітке ол

ешқандай айла көмек көрсете алмайды, бірақ көп уақытқа дейін
есінен де шығармайды.

(І нұсқа)
Ертеде бір өзеннің жағасында жетім қыз бен бала болып-
ты. Ол қыз қайықты жақсы еседі екен. Сол маңдағы балалар
бұларға келіп қайықпен ойнап серуендейді екен. Бір күні қыз

таудан жүзім жинауға кеткенде үйде қалған бала апасының
жоғын пайдаланып қайыққа мініп жүзеді. Бірақ ол қайықты
есе білмейтін. Ойламаған жерден қатты дауыл жел тұрып қайық
үлкен толқынның арасында аударылады, бала суға кетеді. Жа-

нында қалған жалғыз інісінің суға кетіп өлгенін естіген қыз
зарлап жылайды.

(ІІ нұсқа)
Ертеде бір байдың ауылында өте сұлу қыз бойжетіпті. Әлгіні
көрген адам көңілі кетіп, үйленуге құмартады екен де, сөз сала-
ды екен. Сонда қыз:

береді екен.
Мына сөзді естігендер: «Ой, жетім екен ғой!»—деп ынтықтық
райынан айнып, қайтып кете береді екен.
Сондағы қыздың:

Көрген жанды ынтықтырды бетің, қыз.
Әкесі жоқ жетім қыздың
Кәдесі жоқ.
Шешесі жоқ жетім қыздың

Некесі жоқ.
Ағасы жоқ жетім қыздың
Бағасы жоқ.
Інісі жоқ жетім қыздың

Тынысы жоқ.
Өз-өзіңмен жетіл, қыз,
Сүйгеніңмен кетіл, қыз!—
деп мұңайып, арман қып тартқаны екен...

Бұрын елден асқан бір күйші аң-құстармен күй арқылы
тілдесіп, сөйлесе береді екен. Оны «аңның тілін білген, құстың
үнін түсінген» деп жұрт аса ардақтайтын көрінеді. Бірде әлгі
күйші тоғай аралайды. Бір-бірімен таласып жатқан бұлғын мен

сусар мұны көре сала тұра қашыпты. Жігіт сонда домбырасын ала
салып күй шертіпті. Әлден уақытта әлгі екі аң кілт тоқтап, бір-
біріне еркелей жақындап, ойнақтап, күйдің ырғағымен билеп ала
жөнеледі. Сондағы сол екі аңды достастырған күй екен...

...Бір бай болыпты. Ол кедейленеді. Күндердің күнінде
өледі. Артында азын-аулақ мүлкі, бір ұлы және бір түйесі
қалыпты. Сол түйе боталайды. Әлгі ұл ботаны сатамын деп же-
телеп жүреді. Сөйтіп жүргенде бір байдың қызы есігінің алды­на

Сөйтіп, қыз ботаны сатып алып, жеті жасқа келгенше асы­рап
бағады. Тіл үйретеді, адамның тілін білдіреді. Қыз білгіш екен.
Түйенің өсе келе қасиетті болатынын алдын ала байқайды. Түйе
өте зор, алып атан болған екен. Оны ел «түйенің пілі», ал қыз

«Ерке атан» деп кетеді.
Енді қызға біреу дарияның ар жағынан келіп құда түседі.
Қызды ұзатар күн келеді. Отыз күй ойын, қырық күн тойын
жасайтын болады. Бай қызға қалау салады:

өтті-ау дегенде маған қарай қаш. Қаш та қуып жет. Мен өтіп
болғанша сен де жетесің. Сенің соңыңнан қуады. Қуғанда да
қара жорғамен қуады. Ол жеткенше сен судан өт,—дейді. Со-
нымен қызды ұзатады. Жеті атанға «алдыңғы елім сүйінсін,

артқы елім күйінсін» деп жасау-жабдық артады.
Олар ұзап кеткенде, әлгі Ерке атан қашады. Соңынан қара
жорғамен қуады.

халық  күйлерінің  аңыздары
Ерке атан судан өтіп кетеді. Қара жорға барып суға тіреледі
де қалады.
Ерке атан аман-есен судың арғы бетіне өткен соң, қыз

жүктің бәрін бір Ерке атанға арттырып, жеті атанды қайыра
судан өткізіп, соңындағы еліне айдатып жібереді. Сондағы
жеті атанның жүгін жалғыз өзі көтеріп, Ерке атанның жолдың
жиегіндегі жантақты шалып жеп, желіп бара жатқаны дейді.

Ертеде бір қыз бен жігіт домбыра тартысады. Бірін-бірі жеңе
алмайды. Бірінің күйін бірі қайыра тартып ұзақ жауаптасады.
Ақыры қыздың күйі артыла бастайды. Сонда жігіт:

қайталасаң, жеңесің,—деп күй тартады. Тартқанда саусағы­
мен «сенікі анау, менікі мынау» деп көрсетіп тартады. (Бұл
өзі ұят күй ғой.) Қыз жұрттың көзінше әлгінің қол қимылын
қайталай ал­майтын болған соң, домбыраны тастап, бетін ба-

Баяғыда бір мерген болыпты. Бір күні баласын аңға ертіп
шығады. Баласына:

болса бері айда,—дейді.
Бала тапсырманы орындау үшін тонын теріс айналдырып
киіп, тоғайды аралап, қалың қурайдың арасымен келе жат­қан­
да, аңдып отырған әкесі «теке екен» деп атып жібереді. Жетіп

келсе, баласы өліп жатады.
Сонда: Қалың қурай, сұр теке,

Мені алмадың, қу теке,—
деп зар еңіреп тартқан күйі екен...

Ертеде, қылышынан қан тамған қаһарлы ханның жал­
ғыз қызы бойжеткенде бір кедей жігітке ғашық болып, кө­
ңіл қосып жүреді екен. Мұны біліп қойған хан жігітті дар­ға
5-136

күй  аңыздар
астырады. Жігіт өлгеннен кейін қыз мезгіліне жетпей бір
ұл, бір қыз табады. Көп көзінен, ел сөзінен сескенген хан
жаман атқа қалмаудың амалын іздеп, қос бүлдіршіннің

көзін жоюды астыртын Мыстан кемпірге тапсырады. Мыс­
тан кемпір өмірге жаңа ғана келген сәбилерді көз көрмес,
құлақ естімес жерге апарып, биік өскен жап-жасыл ағаштың
басына қызды шығысқа, ұлды батысқа қаратып іліп кетеді.

Нәрестелердің көз жасы тамған ағаш бұтақтары суалып,
қуара бастайды. Қос жүрек соғуын тоқтатқанда, бәйтерек
те өсуін доғарады.
Ел ішіндегі өсек сөз, өтірік-өкпеге шыдамаған патшаның

қызы егізін іздеп жолға шығады. Бармаған жер, баспаған тауы
қалмайды. Күлкісіз күндер, ұйқысыз түндер, арманмен айлар,
жылаумен жылдар өтеді.
Қатты шаршап, діңкесі қатқан қыз әбден қурап, қабығы

түсіп, шіруге айналған биік ағаштың түбіне келіп қисаяды.
Ұйықтап кеткен соң, оны бір сүйкімді саз, сиқырлы әуен оята-
ды. Құлақ түріп, тың тыңдаса, «ән салып» тұрған қасындағы
биік ағаш екен. Қыз күндіз қос бүлдіршінін іздеп, түнде осы

«әнші» ағаштың түбіне келіп, неше түрлі әуез естіп, көңіл
жұбатып, тынығып жүреді.
Бір күні айналаға көз салмақ болған қыз ағаштың басы-
на шығамын деп оны құлатып алады. Бірақ көп ұзамай са-

мал соғып, «әнші» ағаш қайта зарлай жөнеледі. Қыз оның
құпясын білмек болып, тексереді. Ағаш жуан түбінен басы-
на дейін қуыс екен. Жіңішке басының екі жағында бұтақтан
бұтаққа ке­рі­ліп қалған ішектерді көреді. Бұл—қыздың екі

баласынан қал­ған жұрнақ еді. Батыс жағындағы ішек бос­
тау, ал шығыс жа­ғын­дағы ішек қатты тартылыпты. Егізінің
өлімінен хабары жоқ қыз, енді ағаш неге ән салатынын
түсінеді де, өзі де қуыс ағаш жасап алып, манағы екі ішекті

соған тағады. Шертіп көрсе, үні жүрегіне жақын, жаны-
на жайлы естіледі. Қыз бай­ғұс бостау тартылған ішекке үні
мұңды шығатындықтан, «ұлым­—­Мұң­лық», ал ащы, тым
зарлы шығатындықтан, қатты тартыл­ған ішекке «қызым

Ел ішінде әйгілі бір күйшінің жүйрік күрең аты бәйгенің
алдын бермейтін көрінеді. Қазақ-қырғыз бас қосқан үлкен аста
бүкіл сыншылар барлық тұлпарды сыннан өткізе келіп, күрең
аттың қасына тоқтайды:

құлан жал, бәйгені өзге алмас, сен аларсың, күрең сал,—деп
бағалапты.
Бірақ ат күзетушінің көзін ала бере қаскөй біреу күрең аттың
табанына шеге қағып жібереді.

Күйші шегені суырып тастап, бәрібір бәйгеге қосады. Топ
ішінен ақсаңдай басып шыққан күрең атқа қарап жұрт:

ды. Күйші ерегескенде үндемейді. Денесі қыза келе аяғының
ауырғанын ұмытқан күрең сәйгүліктердің бірінен соң бірінен
озып, ақыры бірінші болып келеді.
Бірақ мәреге жеткен соң-ақ, аяғын баса алмай, сал болып,

жүруден қалады. Күйшінің күреңнің сау күнін армандап, сал
күреңнің жүрісін салып тартқаны екен...

(І нұсқа)
Жиреншенің жары Қарашаш қайтыс болады. Әз Жәнібек
хан Жиреншеге:

де, тұрмыстағы қызына барып, шешесінің өлімін күймен ес­
тіртіпті. Қарашашты жоқтап күй тартыпты...

(ІІ нұсқа)
Атақты Жиренше алыста жүргенде, жат жұртта ауырып
қайтыс болады. Қара тілдің шешені Жиреншенің еліне сөз та­
уып, жөн біліп естіртуге ешкімнің батылы бармайды екен. Сол

Жиреншенің ауылына жетіп, үйіне кіріп келеді. Кіріп кел­се,
төрде бір сұлу қыз отырады.

рауға салып, «әкең өлді, қарындас» дегізіп, бір зарлы күйді тар-
та жөнеліпті.
Қабырғасы қайысқан Қарлығаштың көңілін жұбатпақ бо­
лып, жетім бала домбыраны оң бұрауға түзеп, сабырлы сал­

мақты тарта келе, өзінің де жетімдігі есіне түсіп кетіп, зарлап
қоя бергені дейді.

Қалмақтардың ауылын шауып, малын тартып алып, жыл­
қыларын айдап келе жатқан батырдың алдынан біреу шығып:

тырасың ба?—деп сұрапты.
Сонда батырдың баласының жоқтығы есіне түсіп, күйініп
тартқаны дейді.

Баяғыда кемпір мен шал мал бағыпты. Тоғыз ұлы бірінен
соң бірі ес біле бастағанда шетіней береді екен. Оныншы ұлы
дүниеге келгенде, шілдехананың үстіне құдайы қонақ келіп
қоныпты. Қонақ кетерінде:

жетпей, тіл-көзден өледі екен. Бұл ауылдан жыраққа кетіңдер.
Ұлыңыз ер жеткен соң ораласыздар,—дейді.
Кеткен соң «қонақ—қыдыр, айтқаны жөн болар» деп кемпір
мен шал бір түнде көшіп, бір тоғайдың шетіне барып үйлерін

халық  күйлерінің  аңыздары
Күндердің күнінде шал аңға шығып, жебесіне еш нәрсе
ілінбей арып-ашып қайтып келе жатса, аспаннан бір алып қа­
ра құс көрінеді. Тырнағына қыстырған қызарғаны бар. Мұны

деп көздеп тұрып үш мәрте атады. Сонда құс қалықтап барып
үлкен дарияның ар жағына құлайды. Шал олжаға кенелдім
деп масаттанып, сал жасап дарияның ар жағына әрең өтіп,
құсқа жетіп барса, қасында сұлап өзінің баласы жатады. Тасқа

ұрылған алып қара құста жан жоқ.
Шал жылап-еңіреп, етегі жасқа толып отырғанда, құсқа жан
да, тіл де бітіпті:

ұлыңды елің өлтірді. Соңғы ұлыңды өзің өлтірдің. Мен оны ада-
сып келе жатқан жерінен алып келе жатыр ем. Сен оны көк­тегі
иесінен айырдың,—деп өледі.
Сонда барып шалдың есіне баяғы құдайы қонақтың сөзі тү­

седі де, бармағын тістейді. Баласын шекпеніне орап үйіне ора-
лады. Үйінде бәйбішесі жоқ екен. Баланы күндегі жататын ор-
нына жатқызып қойып, домбырасын қолына алып, теріс бұрап
отырғанда кемпірі кіріп келеді:

деңе болды ма деп өкпемді қолыма алып жүгіріп келмеймін бе?
Сен нағып қабағыңды түйіп отырсың? «Таңғы нәсіп тәңірден»,
«Өлмегенге өлі балық жолығар». Елден, жұрттан айналайын,
сәлемдеме беріп жіберді,—дегенде, шал «Балаң өлді, бәйбіше»

деп естірту күйін тартқан екен.
Күйді тыңдап бола бере кемпірі:

суық хабар айтып тұр ғой,—деп, жүгіріп барып шалдың шек­
пенін көтеріп қалғанда, ұзыннан түскен ұлы сұлық жатыр
екен. Сонда қарғап-сілеп, шалдың домбырасын қолынан жұ­лып
алып, «Құлыным!», «Құлыным!» деп зарлап, солқылдап, өксіп

күй тарта жөнеледі...
... Кемпірдің күйі тым зарлы, зәрлі, ащы болып, шал да шы-
дай алмай домбыраны қолына қайыра алып, «Ойбай, ботам!»
деп егіле тартады да, соңынан «Жылама, қатын, жылама» деп

күй  аңыздар
... Сөйтіп, кемпір мен шал баланың өлігін көтеріп елге
оралыпты. (Ескерту: Тағы бір нұсқасында күй соңында бала
тіріліп, көзін ашып алыпты,—делінеді.)

Орыс әскерімен белдесуге күш жию үшін:
Қамауда жатып хал болмас,
Қасыңа қалың ел қонбас,—
деп, Кенесары соңынан ерген елімен, батырларымен Ілені ке­сіп

өтіп, Шу бойын өрлей көшпеді ме? Сонан Қордайда шапы­раш­ты
Тойшыбек батырдың ауылына тоқтайды ғой. Атағы жер жар­
ған Кенесары, Наурызбай келді деген соң, ұлы жүз елі қалмай
жиналады. Күні-түні Кененің ауылын босатпайды. Дулаттың

батыры Сыпатай да, шапыраштының ерлері Саурық, Сұраншы
да, қоңыраттан шыққан Байзақ та, төре Рүстем де қалмай келе­
ді. Кенесары екі күн ұдай ешбір адаммен сөйлеспей, маң­дайын
ұстап, ауыр ойланып, төмен қарап отырып алды. Рүстем төре

де, Сыпатай батыр да Кенесары отырған ақбоз үйдің алды­нан
анадай жерден түсіп, «алдиярлап» қолын қусырып, рұқсат
сұраудан басқа бір ауыз тіл қата алмаған. Келгендердің бәрі­мен
Наурызбай ғана сөйлескен. Сонда 19 жасар жас батыр Сұран­

шы атының басын Кенесары отырған үйге тіреп тұрып, есіктің
маңдайшасын көтеріп, былай депті:

ді? Біз ұялшақ қатын көргелі келгеніміз жоқ, ондай қатындар
ауылымызда жеткілікті, біз ел бастаған, жау жасқаған батыр­ды
көргелі келдік,—депті. Сонда Кенесары басын жұлып алып:

депті.
Сұраншыға оң тізесін беріпті. Сонан кейін барып Сыпатай,
Рүстемдер де «алдиярлап» үйге кірген екен. Бірақ Кенеса-
ры олардың бірде-бірімен жылы сөйлеспей, өзінің үйіне баса-

көктеп кірген ер жігіттермен ашылып сөйлесіпті.
Он жеті жасар Байсейіт батыр да атымен құйғытып шауып
келіп, Кенесарының отырған үйінің дәл табалдырығының ал-
дына тоқтапты. Әкесі Тойшыбек:

тыр қорықпайды,—деп үйге кіре беріпті. Кенесары бұған да оң
тізесінен орын берген.
Кенесарыға еріп келген өңкей батырларға Жетісудың кі­лең
айбынды ерлері қосылып, Алатауды сілкінткендей бір қа­лың

Бір күйші-батыр жортып келе жатса, алдынан жау шауып
кеткен жұрттан жалғыз қараша үй шығады. Әлгі үйге жа­қын­
даса, іңгәлап шырылдап жатқан баланың үні естіледі. Жақын
келіп үйге кірсе, бесікті құшақтаған күйі бір әйел өліп жатыр

екен. Анасын жерлеп болғанша бесіктегі бала шырылдап жы-
лауын қоймайды. Сонда күйші-батыр айдалада жалғыз қалған
бесіктегі баланы тербетіп тартқан күйі екен...

(І нұсқа)
Сарбарпы—адамның құсқа айналған түрі екен дейді. Баяғы­
да елден асқан оқымысты адам болыпты. Көктің де, жер­дің де,
судың да, оттың да, құстың да құпиясын біліпті. Бірақ адам­

затқа ешбір пайда келтірмепті. Сондықтан Алла тағала оны
құсқа айналдырып жіберіпті.

(ІІ нұсқа)
Баяғыда Сарбарпы аталған сайрауық құс болыпты. Өте
сұлу Сарбарпы сайрағанда ұшқан құс қонып, жүгірген аң тоқ­
тап, естіген адам ұйып тыңдайды екен. Сондай қасиеттерін—

сұлулығын да, сайрауықтығын қызғанған құрлықтағы жылан
атаулы бұлбұлдың балапандарын жеп қоя беріпті. Сарбар­пы
енді ұясын судың жағасына салады. Мұнда су жылан тыныш­
тық бермепті. Көкте қырғи, жерде жылан тұқымын құрта бер-

ген соң зар еңірей сайрапты. Оның сайрағанын су тартылып,
күн тұтылып, тау шайқалып, дауыл көтеріліпті. Бірақ ешбір
аң немесе құс жәрдем жасамапты. Сонда бір аңшы көріп, естіп,

күй  аңыздар
Сарбарпы бұлбұлды әлгі озбырлықтан құтқарыпты. Өзінің
үйіне әкеліп, төрінде бағыпты. Содан бастап Сарбарпы бұлбұл
адамның айнымас досы, жыршы құсы болыпты...

Баяғыда Махмұд деген елден асқан әділетті патша болып-
ты. Оның Асан, Үсен, Хасан деген үш ұлы бар екен. Күндердің
күнінде Махмұд түс көреді, түсінде ғажайып құс көреді. Әлгі құс
жер мен көктің ортасы, көк перілер шаһарында, тордың ішінде

тұрады. Соны қолына түсіруді армандап, күндіз күлкіден, түнде
ұйқыдан айрылады. Тіпті, тағынан безіп, көшедегі күлге аунап
жатып қалады. Содан Асан мен Үсен әке арманын орындап ке-
луге жолға шығады.

Ең кішісі Хасан да сұранады. Әкесі әрең жібереді. Хасан екі
ағасын қуып жетеді. Үшеуі келе жатып үш айрыққа тап болады.
Сол жерде тас бар екен, тастағы жазуда бірінші жол—«барса ке-
лер», екінші жол—«келер-келмес», үшінші жол—«барса кел-

мес» деп жазылыпты. Хасан жасы кіші болғандықтан үшінші
жолға түсіпті.
Әуелі Гүлбаһрам перінің шаһарына келеді. Мыстан кемпір
бар екен, ол Хасанды киікке айналдырып жібереді, бірақ Гүл­

баһрам оны қайта адамға айналдырып, өзі ғашық болып елу
күн, елу түн бірге болады да, Хасанды қимай жолға салады.
Жылдар жүріп биік таудың басына шыққанда, алып ағаш
кезігеді. Ағаш басында екі басты Самұрық құстың ұясы бар екен,

ұяда балапандары жатады. Сол ұяның астында дем алып жат­са,
жеті басты айдаһар өрмелеп келе жатады. Хасан қорықпай же­ті
басты жеті жаққа ұшырып, тыныш демала береді. Әлден уақ­та
күн тұтылып, дауыл тұрып, ағаш ырғалады. Сөйтсе, Самұ­рық

ұшып келіп қонған екен. Хасанды көріп өлтірейін дегенде, ба-
лапандары араша болады.

өлтірген сол адам,—дейді.
Самұрық Хасанды қасына алады. Жөн сұрасады. Мән-жай­
ды білген соң:

көк перісі—Ғайнижамалдың шаһарында ол құс. Пері, жын,
диюдың бәрі сонда. Олар тек адам етімен қоректенеді. Сен оған

халық  күйлерінің  аңыздары
бара алмайсың, барғанмен аман оралмайсың, кері қайт,—
дейді.
Хасан көнбейді. Амал жоқ, Самұрық жетпіс киіктің етін

алып, жетпіс мес су алып, арқасына Хасанды мінгізіп, жеті да­
рияның ар жағына қарай ұшты дейді. Әр дариядан он күнде
өтеді екен. Самұрық күніне бір киіктің етін жеп, бір мес суды
ішеді екен. Ең соңғы күні Хасан киік етін түсіріп алады да, өз

санынан ет кесіп береді.
Жетпісінші күні Ғайнижамал перінің шаһарына жетеді.
Келсе, перілердің бәрі ұйқыда екен. Ғайнижамал да ұйқыда.
Тек Нұрғазарын бұлбұл ғана ояу. Күлсе, көмейінен гүл төгіледі

дындағы перзенттік парызымды өтеу үшін сонша азаптан өтіп
келдім, сөзімді жерге тастай көрме,—дейді.
Нұрғазарын бұлбұл адамша сайрағанда тілінен бал тама-
ды екен, ақылы адамзаттан артық екен, тек денесі құс екен.

Онда да басы лағыл, көзі алтын, кеудесі күміс, қанаты жауһар,
құйрығы зүбәржат, әр қауырсыны күн нұрымен шағылысып,
көздің жауын алады екен.
Хасанға айтады:

орын­да. Әуелі ұйықтап жатқанда Ғайнижамалға қосыл. Мен
некелеріңді қиямын. Өз жүзігіңді оған сал, оның жүзігін өзіңе
сал,—дейді.
Хасан айтқанын істеді. Нұрғазарынды алып Самұрыққа кел­

Сонда маған ненің етін бердің? Сондай тәтті, сондай қуатты
болды,—деді.
Хасан айтты:

саған бір қанатымды беремін. Осыған мініп еліңе жетесің,—деді.
Хасан Нұрғазарынды алып ұшты. Жер перісі Гүлбаһрамға
келді. Гүлбаһрам жақсылап қарсы алды. Бір оқ берді.

күй  аңыздар
Хасан барып Мыстан кемпірді көздемей атты, оқ өзі қуалап
жүріп зәлімнің табанынан кіріп, миынан бір-ақ шықты. Сөйтіп,
өлді. Гүлбаһрам далада жүрген киіктердің бәрін адамға айнал-

дырып, тіл бітірді. Бәрін де әлгі мыстан оқып тастаған екен.
Бәрі де батыр екен. Хасанға ерді. Қалың қол болды. Еліне тарт-
ты. Жолда азып-тозып жүрген екі ағасын көрді. Азаптан құт­
қар­ды. Бірақ жолда Асан мен Үсен арамдық ойлады. Хасанды

құ­дық­қа құлатып, таспен басып кете барды.
Елге келгенде бір күнде аспаннан адам жауды. Сөйтсе,
Ғайнижамал мен оның пері, дию, жындары екен. Махмұдқа
жо­лықты. «Нұрғазарынды ұрлаған адамды көрсет» деді. Үсенді

ала қаштым,—деді.
Асанды шақырды:

қаштым,—деді.
Ғайнижамал сенбеді. Нұрғазарын бұлбұлға «сайра» деді. Бұл
құстың адамша сөйлейтінін Үсен мен Асан білмеді. Нұрғаза­рын
барлық оқиғаны бастан аяқ сайрап берді.

Ғайнижамал Үсен мен Асанның басын алды. Өзінің Мах­мұд
патшаға келін болғанын біліп ұялды. Бір күннің ішінде Хасан-
ды алып келтірді.
Оң жағында жер перісі Гүлбаһрам, сол жағында көк перісі

Ғайнижамал, екеуін де қатын қылған Хасан көп кешікпей әкесі
ұсынған таққа отырып, әділ патша болды.
Аңыздағы Хасанның ақыл-парасатына тамсанған күйші,
«ұл туса, Хасандай боп тусын» деп осы күйді тартыпты.

Баяғы өткен заманда бір асқан байдың бар жылқысын жау
барымталап алып кетіпті. Бай не істерін білмей қайғырып
жүргенде, бір әйел жолығыпты:

ды түгел қайтарып әкелем,—деген екен. Бай бұл талапты қабыл
алыпты.

халық  күйлерінің  аңыздары
Ал әйелдің сондағы күйеуі жалғыз көзді әулие екен. Соның
жалғыз қара айғыры болыпты. Күйеуін сол қара айғырына
мінгізіп, алдына үлкен қарағайды бүрімен өңгертіп, арқанмен

таңып, жаудың кеткен ізімен жетелей жөнеліпті.
Жылқыларды айдап бара жатқан жаудың шеті көрінген­
де, әйел қара айғырдың жүгенін сыпырып қоя берген екен.
Жылқыларды көрген қара айғыр жауға қарай кісіней азынап

шаба жөнеледі.
Қара айғырдың шабысы арқасын қоздырған, делебесін
оятқан жалғыз көзді әулие қаһарланып жауға жете бергенде,
«Тоқта! Тоқта деймін!» деп айғай салыпты.

Азынап шапқан қара айғырды, үстіндегі алпамсадай жал­
ғыз көзді әулиені, алдына өңгеріп алған дәу қарағайды көрген
жау «бір сұмдық келе жатыр екен» деп, айдаған жылқыларын
тастай салып, жан-жаққа қашып кетіпті.

Жалғыз көзді әулие болса, жауды жеңіп, аман-есен аулына
қарай қуана шауыпты.

(ІІ нұсқа)
Баяғыда бір елге оба тарап, оның үстіне ақ сүйек жұт болып,
ел түгел қырылып, тек бір жігіт қарындасымен ғана аман қал­
ған екен. Жігіт аң аулап, қарындасы екеуі аңның терісін киіп,

етін азық етіп күнелтіп жүріпті.
Шіліңгір шілденің бір күнінде ыстықтамас үшін бөкен те­
рісінен киген киімнің жүнін сыртына қаратып киіп алған жігіт
күндегі бөкен аулайтын бөкен жалаққа тартыпты. Ол Бөкен

жалақтың маңына таяп барып бөкен аңдып бүк түсіп жатады.
Осы кезде тағы бір аңшы жігіт бөкен ауламақ болып осы
маңайға келеді де, бүк түсіп жатқан бөкенді көріп атып қала­ды.
Аңшы жігіт оны бауыздап алмақ болып жүгіріп жетіп кел­се,

бөкен емес бір жігіттің жайрап жатқанын көреді. Оқыс жаза­ға
жаны ашып кеткен жігіт мұңайып ойға кетеді.
«Бұл жігіт те мен секілді жалғыз ба екен, әлде серігі бар-
ма екен? Егер серігі болса іздеп келер» деп тосып отырады.

Ертеңінде бір қыз келіп жігіттің өлігін көріп зар еңіреп жы-
лайды. Мұны анадайдан көріп отырған жігіт қыздың жанына
келіп:

жалғызбын, адам баласын көрмей далада жүргеніме талай жыл
болды. Адам екенін білсем, бүйтер ме едім! Ағаңның өліміне
мен де арманда қалып бармағымды шайнадым. Бақиға жол ал­
ған оралмайды. Ағаң үшін кегімді алам десең, міне құрал, мені

ат та кегіңді ал. Мен де оның соңынан кетейін, бұл өкініштің
куәсі болып артымызда сен қал!—деп жігіт қолындағы қа­руын
ұсынады.
Көп жылап іші-бауыры езілген қыз, ақылы сабасына түскен

соң жігітті өлтіруге қимайды да, жігітпен бірге өмір сүруді
жөн көреді және жігітке: «Менің өксік атқан зарымды тарих­қа
қалдырар өнерің бар ма?» дейді. Жігіт: «бар» дейді де ұзақ тол­
ғанып алған соң, домбыраға қыздың оқыс өлген ағасын жоқтап

зарлап жылаған қасіретін «Әттең, бөкен жарғақ-ай! Әттең,
бөкен жарғақ-ай!» деген күйге айналдырып шертеді екен.
Халық күйі «Бөкен жарғақ» осылай шығыпты.

(І нұсқа)
Бір жылы Ертіс өзені өткел бермей Қара айғыр деген жер­ден
ел тосылып, төрт түлік мал неше күн иіріліп күйісі кетеді. Ел
ағалары бұлай ширыға бермей ел мен малды судың аржағына

өткізуді ақылдасады да, адамды да, малды да қырқарлап өткізе
бастайды.
Осы арпалыста астында шолақ торы байталы бар бір жетім
жігіт, елден қалмайын деп, байталымен суға түсіп кетеді.

Аласұрған ақ бурыл толқын, арық байталы мен жалғыз жігітті
ала жөнеледі. Сонда жалғыз жігіт өзінің қылығына өкініп:
Ат сал! Ат сал елім! Ат сал!—деп зар қаққанымен, аранын
ашқан ажалға кім бара қойсын, сонда астында көк байталы бар

Бейілбай деген тағы бір жарлы жігіт, зар қаққан құрбыласын
құтқаруға, «көк байтал жаның үшін жүзерсің» деп, байталы-
мен суға күп береді.
Асау толқын Бейілбайды да ала жөнеледі. Әйтеуір лақ­ты­

рылған шалмаулардың бірі түсіп, ол зорға құтқарылады. Бірақ
әлгі жігіт сол беті суға кетеді. Бейілбай мен Қамади жалғыз­дық
пен жарлылықтан туған мына ойға кейінгілердің есінде жүр­сін
деп «Жалғыз жігіт» күйін шығарады.

(ІІ нұсқа)
Ертеде ешбір туыс-туғаны жоқ бір жалқы жігіт болған екен.
Жалғыздық мұңын ешкімге айта алмағандықтан домбыра мен
сыбызғыны ермек етіп, ішкі дертін шығарады екен.

Ол шерткен күйлерінде ылғи бір зардың сарыны білініп
тұратындықтан, ел де бара-бара көп тыңдайтын болыпты. Әйт­
се де, олар мұңлы-зарлы күйдің нендей күйініштен туғанын
білмек болып, жігіттен:

шерт­кенін қоймапты. Ел іздеп келіп тыңдауын тоқтатпапты.
Кейін келе ел оның осындай атсыз көп күйлерін тыңдай беріп,
ақы­ры «Жалғыз жігіттің күйі» немесе «Жалғыз жігіт» деп атап
кетіпті.

ке­тіпті. Күндердің бірінде бір байдың күйге құмар қызы
естіп, әлгі күйші жігітке ғашық болыпты. Уақыт өте келе
қыздың ғашық екенін білген жігіт, жалғыз деп кемсітпей
ғашық болған қызға ынтық болыпты. Бұл оның жалғыздық

мұңына тағы бір қасірет болып қосылыпты. Қызға сөйлесуге
жалғыздығы, байға сөйлесуге кедейлігі тұсау болған соң, ол
тағы домбыра, сыбызғысымен сол арманын күйге айналды-
рып, шерлі жүрегінен «Делдал» деген күй шығарыпты.

(І нұсқа)
Бір қойшы бір байдың қойын талай жыл бағып, тышқақ
лағын да ит-құсқа бермепті.
Өзі өрісте ұйқыдан, түнде күлкіден де ексе емес екен. Мұның

сыры күндіз-түні қасынан қалмайтын көк төбетінде екен. Көк
төбет қасқырды қойып, аюға да айбарлы екен. Бұған дән риза
болған қойшы, кезеңде отырып, «Көк төбет» деген сыбызғы
күйін шығарған екен.

(ІІ нұсқа)
Ел аузындағы аңыздарда «Көк төбет» күйінің шығуы әртүр­
лі айтылады. Соның бірі, Алтайды мекендеген Зуқа батырдың
ауыл маңына бөтен адам бастырмайтын, атты адамның дыбы-

сын күншілік жерден сезетін, құнан өгіздей көк төбеті бар екен.
Зуқаға қатты өштескен үкімет Зуқаның мықты жігіттерінің
алысқа, жортуылға аттанып кеткенін, жақын мезгілде қайтып
оралмайтынын білген соң Зуқаны ұстауға шерік аттандырған.

Осы кезде оның көк төбеті үш күн жатпай үрген. Итте тіл жоқ,
болмаса ол бір қауіптің болатынын сезген. Ұдайы үш күн, үш
түн үрген ит, үшінші күн таңға жақын дауысы қарылып, жағы
талып, үні өшкен екен. Дәл осы кезде Зуқа таң намазын оқуға

қамданады. Күндіз қарауылдап, қараңғы түсе ауылды қоршап
алған шеріктер дәл осы сәтте оның үйіне басып кіреді. Зуқа
не мылтық алып атысуға, не қашып шығуға үлгірмей қалады
да, тек қолына түскен кереге басында ілулі тұрған кісенмен

мықтысынып алдымен кірген екі шерікті ұрып өлтіреді. Бірақ
мұздай қаруланған көп шерік оны осы арада атып жібереді.
Дайын тұрғандар жалма-жан басын алып, зыта жөнеледі. Осы
оқиғадан бұрын да талай рет Зуқаны ұстауға келген әскерлерді

көк төбет алдын ала біліп үргеннен кейін, адамдар дайындық
көріп, жаудың сазайын тарттырып, өздері аман қалған. Бұл
реткі көк төбеттің үш күн үргенін ескермеген Зуқа ауылы ар-
манда қалыпты, осыны ел есіне салған бір күйші «Көк төбет»

Жалғыз боз атынан басқа ешбір көлігі жоқ бір кедей болып-
ты. Оның жайшылықта бұта артар, көшкенде жүк артар көлігі
де осы аты екен.
Ол бір күні бар-жоғын боз атына артып, көшіп бара жатса,

бір ауылда қалың адам жиналып ас беріп, бәйге қосып, дыр-
думан болып жатыпты. Олардың тұсынан әлгі адам боз атын
жетектеп өтіп бара жатқанда, боз аты бір күрсініп қалған
екен, тарту арқаны үзіліп кетіпті. Мұны көрген әлгі кедей: «е,

жануар-ай, ішіңде өнерің бар екен ғой, сенің де қарызыңнан
бір құты­лайын» деп жүгін сол жерге түсіріп тастап, аттың

халық  күйлерінің  аңыздары
ыңыршағын ал­мастан, бәйге болып жатқан ауылға барыпты,
оған ешкім қарап та қоймапты. Тек аттарды айдайтын кезде
кедей: «Атымның арқасы жайдақ мінуге келмейді, ыңырша­ғы­

мен балам мініп барады»,—депті де қалың жүйріктердің соңы­
нан ілестіріп жіберіпті.
Бәйге келеді-ау деген мезгілде аты барлар да, басқалар да
кезеңге шығып, шаң көрінген жаққа қараумен болады. Бірі ана

ат келеді десе, бірі мына ат келеді деп тұрғанда, жалғыз шыққан
боз ат екені анық болады. Аздан соң басқа аттардан көш бұрын
ыңыршағын сүйретіп боз ат келген екен.
Үстіндегі баласы жығылып, ыңыршағымен келген атқа, жол

бойынша екінші бәйге беріліпті. Осыдан бастап, бұл кедейдің
күйсіз көлігі—боз атқа арналып «Ыңыршақты боз» деген күй
шығарылған екен.

Базарқұл Байынқара деген кісі болыпты. Ол киімді тым
сәндеп киетін сәнқой, атты таңдап, баптап мінетін мырза екен.
Бір жолы бір ауылда үлкен той болып, тойдың дыр-думанын
анадайдағы дөң басына шығып, тамашалап тұрған ел ағалары,

топ арасынан өзімен аты құп жарасқан, атқа отырысы мен дене
бітімі келіскен бір жігітке таңырқасып қалады. Бұлардың өзін
сөз қып тұрғанын аңғармаған әлгі жігіт қоңыр атты алшаң басты-
рып көлденеңдей өте берген екен. Мәми Бейсі қасындағыларға:

ат шығады екен-ау?!—депті.
Мұны өз құлағымен естіп Бейсімен бірге таңырқаған бір
күйші, әлгі жігіттің қоңыр атының алшаңдай басқан әсем жү­
рісіне «Алшаң қоңыр» деген күй арнаған екен.

Мұңғұл мен қазақ арасының дау-шары бір кездері асқынып
соғысқа айналыпты.
Бұл соғысқа көк дөненін мініп, бала Жәнібек те шығады.
Хан Абылай мұны көрсе де, бетінен қақпапты.

Сұрапыл соғыс бастала сала-ақ, қарсы жақтың күші басым
келіп, Абылай жақ ығысып қашқан екен. Қалың айғай-сүрен,

күй  аңыздар
у да шудың ішінде жүрген Жәнібек бір кезде Абылайдың арт-
та қалып қойғанын аңғарып, жау жаққа қайта ұмтылыпты да,
Абылайды ұтылап, қаумалап жүрген жауға араласып кетіпті.

Жаудың бірталайын жер құштырып, бетін бір қайтарып жі­
беріп, Абылайға келіп, көк дөненін көлденең тартып:

Абылай намыс көріп, көк дөненге мінгісі келмепті. Сонда Жә­
ні­бек ызаланып:

шын суырып алған екен. Абылай амалсыз көк дөненге мініпті.
Жәнібек Абылайдың атымен қайта соғысқа шығып, жауды
қанға тоғытып, бетін қайтарыпты.
Жаудың беті қайтқан соң Жәнібек бір кезеңге шығып, атын

қаңтарып тастап, демалайын деп ұйықтап қалады.
Қайтып барған Абылай тобының ішіндегі керейдің бір шалы,
Жәнібектің қайтып келмегенін біліп, іздеп шығады. Шал Жә­
нібек жатқан маңға келгенде атын қаңтарып тастап ұйқыда

жатқан Жәнібекті көреді. Шал Жәнібекті оятып, ахуалды оған
айтады да, топқа бастап кетеді.
Бұл кезде ордадан Абылай да «көк дөненін берген баланы
қайта көремін» деп қузау салып жатқан кезі екен. Осы кездің

үстіне Қабанбай келіп ханға үш талап қойған екен.
Сондағы үш талабы мынау екен: оң тізесінен орын беру; ол
болмаса, асық жіліктің басын ұстатып бала қылып алу; ол да
болмаса, қолында ұстап туын беру. Сонда Абылай тұрып:

жіліктің басын ұстатып бала қылып алғаныммен кісі баласы
кісіге бала бола ма? Ең дұрысы ешкімнің таласы жоқ, туымды
берейін,—деп Жәнібекке қолындағы туын берген екен. (Осы
туды Жәнібектің үшінші немересі Зарыққан сақтап келген)

Бұл аңыз елге тарап, ханды жаудан құтқарып кеткен көк
дөненді домбырашылар күй етіп, «Жәнібектің көк дөнені»
деп шерткен. Осы күй шертілсе болғаны, ел әруақты батыр
Жәнібектің ерліктерін еске алады.

Ерте уақытта жылқылы бір бай болыпты. Оның жылқысын­
да бітімі бөлек бір айғыры бар екен.

халық  күйлерінің  аңыздары
Бір жылы қарашада осы айғыры із-тозсыз жоғалып, бай тұс-
тұсқа жоқшы аттандырды. Жоқшылар қанша сандалса да, бәрі
байдың алдына құр оралыпты.

Сөйтіп жүргенде аяқ астынан әлгі жоғалған ала айғыр өзі
жылқыға келіп, бай мен жылқышыларды қайран қалдырыпты.
Арқа-басы бүтін, қайта оралған айғырын көрген бай жыл­
қышыларына:

ғытпен жылқыны айдаңдар, ол хайуан да болса қыстың қатаң
боларын сезіп, өз үйіріне жер шалып келген секілді,—дейді.
Айтса, айтқандай болып шығады. Ала айғыр өз үйірін ай-
дайды. Жылқышылар да барлық жылқыны оның соңынан са­

лады. Олар осы жүріспен айлық жол жүріп, іздесе табылмай-
тын бір түнкелі иен далаға барып тиянақтайды. Жылқышылар
бір қысты осы жерде өткізіп, жылқысы аман-есен жазғытұрым
бай аулына келеді. Қыс орасан қатты болғандықтан, басқа жер­

дегі байлардың жылқылары түгел жұтап қалған екен. Қуа­ныш­
қа бөленген байдың ауылы ақсарбас сойып той жасапты. Сол
тойда бір домбырашы елдің ала айғырға алғысын бейнелеп «Ала
айғыр» күйін шерткен екен.

(І нұсқа)
Бұрын бір жетім қыз болыпты. Бір күні таңғы алаң-елеңде
біреудің тепкілеуімен қыз шырт ұйқыдан шошып ояныпты. Ор-
нынан ұшып тұрып қараса, өгей шешесі екен. Қорқып, діріл­деп

деп аяғымен қауға шелекті қызға қарай теуіп жіберіпті. Қыз
шелекті алып тауға кетіпті.
Қыздың әкесі көшетін болған соң, бір күн бұрын жоғалып кет-
кен екі сиырын іздеп кетіп, сол сиырларын тауып, ертемен үйіне

келсе, әйелінің үйін жығып көліктерге артып-тартып жат­қа­ны­
ның үстінен түседі. Келе сала көш қамымен болып көшті жүр­
гізеді. Балалары көп болғандықтан әлгі қызын да жоқтамайды.
Олар жаңа қонысқа қонып су әкелуге қамданғанда, шелек­

тің біреуі жоқ болып шығады. Сонан өгей шешенің қылығын бі­
летін қыз әкесі зар илеп жұртқа шабады.
6-136

күй  аңыздар
Ал қызы әлгі шелекті түс ауғанда әрең толтырып, аш қарын
сүйретіліп үйіне келсе, күлі шашылып жұрты жатыпты. Қыз
мұны көріп өгей шешенің қылығын ойлап, өз шешесін сағы­нып

еңіреп жылап отырғанда, астындағы атын қара тер қып әкесі
жетіп, аттан домалай түсіп қызын құшақтап, екеуі бірдей егі­
ліп жылайды.
Бір қауымнан кейін әкесі: «Жүр, балам, кетейік» дегенде,

ген екен.
Бұны естіген елдің қызға жаны ашыпты.. Бір домбырашы
осыдан «Мұңлы қыз» деген күй шығарыпты.

(ІІ нұсқа)
Қол, аяғы кемтар қыз жастайынан кемтарлықтың бейне­
тін көріп бұйығы болып өседі. Өзі теңдес балалар қозы жайып,
күр­ке тігіп, өзен бойлай жүгіріп көбелек қуып дегендей бала­

лық­тың базарының ортасында жүріп, өскенде тауда кемтар
қыз оның біріне де ілесе алмай қапада өмір сүреді. Балалық­
тың база­ры­на ілесе алмаудан басталған қайғы өскен сайын өсе
түспесе ор­таймайды. Өз теңдес қыз-бозбаланың бірі тұрмыс­

қа шығып, бірі тұрмыс құрып, өз алдында түтін түтетіп, бала
өсіріп отырғанда кемтар қыз баяғы сол күйі от басынан ұзап
шыға алмайды, мұңнан сейілмейді. Сол қыздың құрбыларына
қызықтай қа­рап, өз мұңына қапалануын көрсеткен күй деседі.

(ІІІ нұсқа)
Бір байдың алпыс жасқа келгенде жастай отасқан бәйбіше­
сі дүние салып шалқыған дәулетті, жиһазы келіскен үйі иен
қалады. Бай төсек жаңғырту үшін бір кедейдің балам дегенде

жалғыз қызына құдалық сөйлеседі. «Шал-екең алмайды, мал-
екең алады»,—дегендей, байдың қалың малға атаған ақтылы
қой, алалы жылқысын қимаған қыз әкесі жалғыз қызын байға
тоқалдыққа береді. Әкенің қатігездігіне өзегі өртеніп, за­ма­ны­

халық  күйлерінің  аңыздары
тоқтығы-ай, жалынан ұзын шоқтығы-ай. Мені малға сатқаны
әділеттің жоқтығы-ай»,—деп зарлаған екен. Қыз ұзатуға жиы-
лып, қыз зарын естіп тұрған көпшілік «О, мұңлы, сорлы-ай!»—

деп өкініседі. О баста қыз ұзату салтанатын күйге қоспақ болған
күйші адамның іш-бауырын елжіреткен мына қайғылы халге
іштей елжіреп, қыз зарына арнап, «Мұңлы қыз» күйін шертіпті.

(ІV нұсқа)
Ертеде өз заманында даңқы асқан керейдің бір байы қайтыс
болады да, байдың асына ат аяғы жетер жердегі аяқ артар
жалғыз аты бар кедей-кепсектен бастап, ұлы кәрінің бәрі жиы-

лады. Асқа өзен бойын жағалата өңшең ақбоз үй тігіліп, қатар-
қатар жер ошақ қазылады, қоралы қой, үйірлі жылқы сойылып,
қымыз сел боп ағады. Аста бүткіл керейге байлығын танытуға
талпынған байдың балалары дәулеттерін аямайды. Бірінші бо-

лып келген аттың бәйгесіне ат басындай алтынға қоса, тоғыз
ақбас атан жетектетіп, атанға бір қыз мінгізіп беретіндіктері ту-
ралы бір жыл бұрын сарын айтады. Осы сарын бойынша бірінші
атқа жоғарыдағы сыйлықтарын береді. Ат бәйгесіне тігілген

жетім қыздың зарына байланысты «Мұңлы қыз» күйі осылай
шығыпты деседі.

Қосар атпен келіп белдеуге түскен жігітті даяшылар ықы­лас
білдіріп ордаға бастайды.
Ордада жатқан бай есіктен имене сәлем берген жас жігіт­тің
бас-аяғына одырая көз салып:

тайы таңбасыз, қойы енсіз Бегеннің баласымын,—дейді.
Бегеннің аты шығысымен басын көтеріп құрмет білдірген
бай, өзіне зор Бегеннің аты аталғанда, бейтаныс қонағына жалт
ете түседі.

Жігіт белдеуге байлаған бір атты «әкемнің сізге сәлемдеме­сі»
деген соң, жігітке бай оңаша үй тіктіріп, бірнеше күн күтеді.

күй  аңыздар
Қонақ жігіт асқан домбырашы екен де, бай қызының дом-
бырашы атағын естіп келген екен. Жігіт бай қызына өнерімен
жағып қалады. Бірақ қу қыз жігітті бағып, сынаумен болады.

Бір күні бай қызы жігіттің ұйықтап жатқан үйіне келсе,
жігіттің аяғы көрпеден шығып жатыр екен. Аяғының әр же­
ріндегі шақай бауы қиған мойыл көк бунақтарынан оның Бе­
ген­нің баласы емесін аңғарып, ендігі жерде бұрынғыдай рай

бай­қатпайды. Ақыры жігіт қайтуға ыңғайланғанда, бұйымтай
сұрай келген байға:

күңін қоса бір-ақ жолда әкеліп салып, қалың малын айдап
қайтса деген еді,—дейді.
Мал дегенде аңсары ауып, Бекеннің жер қайысқан малы­ның
жарымын айдап алуға індіні кеткен бай:

қалдырайын, баламның бас-аяғын бүтіндеп, тоғанақтарыңмен
жолға салайын, бірнеше күн аялда, балам,—дейді.
Сезікті қыз әкесіне өз ойын айтып қыңқылдай береді. Бұған
көнбеген бай ақыры арттырып, тарттырып қызын ұзатады. Салт

бойынша қыздың шешесі ілесе жүреді. Айшылық жолдан асып
кеткен соң, жігіт қалыңдығына:

мандасам да қалыңсыз маған қыз қайда, ақыры осы бір әдіспен
бір қарпып қалмақ болып өзіңді алып келемін,—деп шынын
айтады.
Бұны естіген қыз көш басшыға:

соң, қыз домбырасын қолына алып, бір сұмдық күйді шерте бас­
тайды. Күй тілімен қыздың ішкі ой дүниесін жігіт те аңғарады.
Сонда қыз өзінің өкінішін домбыра тілімен:
Келіп едім Бегенге,

Бай Беген бар дегенге.
Тайлағы сансыз, қойы енсіз,
Тайы таңбасыз дегенге.
Қош, аман бол, ата-екем,

Қош, аман бол, апа-екем.
Енді маған сай қайда,
Түсіп кетем тереңге.
Енді маған сай қайда,

халық  күйлерінің  аңыздары
Енді маған сай қайда,
Бай Бегенге қыз беріп,
Қалың малды көп айда!—

деген сөздер айтылады. Қыздың шешесі істің нағына көзі жетіп,
ертесі күйеу баласын шақыртып:

айдап алуға кісі жіберемін!—деп жол ортадан қайтып кетеді.
Сондағы қыздың шерткен күйі кейін келе, ел ішіне қызды
өкіндірген де, байды армандатқан да Беген деп «Беген» күйі
атауымен тараған екен.

(І нұсқа)
Бір ауылда жасы тоқсаннан асқан бір қария болыпты. Ауыл
адамдары бұл қарияны қадір тұтып, үнемі алдына барып аман-
сәлем жасап, амандық сұрап тұрады екен.

Кәрілік келіп қалды кезіменен,
Қарайды келін жаман көзіменен.
Қолындағы көсеумен ұрмаса да,
Ұрғандай боп кетеді сөзіменен,—депті де, төсегінің іргесінде

сарғайып сары белде отырғаным. Ал тыңдаңдар,—депті де дом-
бырасынан бір түрлі мұңлы, күмбірлі күй төгіпті. Сонан «Са­ры
бел» атты күй тарапты.
Бұл күйді кей білетіндер Отарбай Дүйсекеұлының қартай­

(ІІ нұсқа)
Байлардың жемқорлығын өткір тілімен шенеп, сыбызғы­да­
ғы күйімен әжуа-сықақ еткен сыбызғышыны елдің игі жақсы­
ла­ры бірігіп алып, көзін құртпақ болады. Оған тұс-тұсынан

күй  аңыздар
қысым жасап, тілін тигізіп, тікенегін қадайды. Ел ішін ара-
лап сыбызғы тартып, әзіл-сықақ айтуды қойып, қаршадай қа­
ра күркесінде, бала-шағасының қасында, отынының басын-

да көңілді өмір сүруіне тосқауыл жасап, басқан ізін бағатын
аңдушы қояды. Осынау қапас өмірден құтылуды армандаған
сыбызғышы таңы рауандап ататын, күні күліп бататын, адам-
дары ала-құла бай мен кедей болып бөлінбейтін, зәбір-жапасы

жоқ елді іздеп жолға шығады. Әділдіктің ордасын іздеп талай
елді аралайды, талай жолды басады, талай белден асады. Бірақ
ондай елді таба алмай, арман тауы шағылған сыбызғышы арып-
шаршап, қара күркесіне қарай қайта оралады. Қайда барса да,

еңіреген елді, шерменде болып сорлап, қапас өмірде қан жұтқан
кедейді көреді. Бостандықта өмір сүруді армандаған сыбызғы­
шы ұзақ жол жүріп, еліне бет алып келе жатады да, көлбеп
жатқан құба белге келіп, сыбызғысын тартып отырып қаза бо-

лады. Ел арасында жүрген тағы бір сыбызғышы жігіт жол жү­
ріп келе жатып, құба белде сыбызғысын сүйеу етіп қаза болған
жігітке тап болады. Жігіт аттан түсіп қайтыс болған жігітті
сол жерге жерлейді. Оның кейіп-кескінінен шаршағандық­тан,

арманына жете алмаған мұң мен зардың белгісін көреді. Жол-
жөнекей ауыр жайға, өкінішті оқиғаға тап болған сыбызғы­шы
жігіт айнала ойлана көз жүгіртеді. Шегі жоқ, шеті жоқ дала.
Дала төсінен тіршіліктің жөнкіген дүрбелеңі де, қызған өмір

әні де көрінбейді. Тек о жағы мен бұл жағы тұманданып көрі­
ніп ыстық демін ішіне тартып жатқан, мынау сияқты қаншама
қыршын жасты қапас құшағына алған төңірек сарғыштанып,
зілденіп көрінеді. Дәл мына қалпымен жаңбыр жаумаған, шуақ

көрмеген, қайғыдан басқаны білмейтін керенаудай сезіледі.
Осы тылсым тіршілікке ішқұса болып қайғырған сыбыз­ғышы
сары белде отырып, қаза болған сыбызғышыға арнап «Сары
бел» күйін тартады.

Мұңғұл-қазақ жауласып тұрған шақтарда, мұңғұл елі қа­
зақтың бір ауылының мал-жанын барымтаға алып кетіпті. Осы
барымтаға айдалған малдың ішінде бір қора сиыр кетіпті. Ке­ле­
сі көктемдердің бірінде әлгі бір қора сиырды бір көк бұқа қайта

халық  күйлерінің  аңыздары
біреуінің ішінде бұзау кеткен екен. Жануар мұңғұл жеріне ба-
рып туып, бұзауынан бұқаша болғанға дейін ол жерді жерсінбей
жүріпті де, өзі құнан бұқаға айналған көктемде бір қора сиыр-

ды айдап ежелгі мекеніне жеткен екен. «Көк бұқа» күйі осыдан
пайда болыпты.

(ІІ нұсқа)
Кезінде байлығы басынан асқан бір мұңғұл болыпты. Оның
жүйрік желмаясы, ісімер бір қызы болыпты. Атқұмар мұңғұл
байы сол өңірде Балжың дегенде бір жүйрік ат бар дегенді

естиді. Осы атты қолыма түсірсем деп ойлаған бай, Балжыңды
шақыртып алып, Желмая мен кер атты үш күндік жолға бәйге­
ге қосады. Бәйге келгенше әлгі қызына бір кісілік киімді тігіп
үлгертпек болады. Егер қыз киімді бітіре алмаса, бәйгеден жел-

мая келмей, кер ат келсе, бай Балжыңға қызын бермек, ал жел-
мая озып, қыз киімді үлгертіп кетсе, кер атты бай алмақ болып
келіседі. Келісімнен кейін жарыс басталып кетеді.
Сонымен, «бәйге келеді» дегенде хабаршы байға кер аттың

келе жатқанын, желмаяның жолда шөгіп қалғанын жеткізеді.
Ендігі сенімін қызынан күткен бай бәйге жетісімен киімнің бір
түймесі қалғанын естіп сасқалақтайды. Сонда Балжың өзінің
ұтқанына көзі жетіп:

Білмеген адам қалжың дер.
Түйме бауы бітпепті,
Былжырамай қызыңды бер,—деп айғайлап шы­
ға келеді. Ақыр көп болып байдың күш көрсеткеніне қарат­пай,

Балжыңға байдың қызын алып берген екен. Осы кер ат­тың
ерекшелігін сол кездегі аралас отыратын мұңғұл-қазақ ішін­дегі
Байжігіт күй етіп шерткен екен.

(ІІІ нұсқа)
Бұрын Марқакөл жағасын мекен еткен, дәулеті асқан бір бай
болыпты. Ол қайда жүйрік бар десе, кейде алдап, кейде зор­лап
алмай қоймайтын озбыр да екен. Күндердің бірінде бай «Сал-

күй  аңыздар
даман деген кедейде бір ат бар, ол атқа бұл жалғанда ат жете
алмайды» деген ел дақпыртын естіп, қалай да осы атты қолына
түсіруге аңсары ауыпты. Бай Салдаманды атымен шақыртып

жұқалаған екен. Салдаман да қу іші сезгендей «кедейлік бағыма
біткен әдеттегі жәй ат» депті. Бай Салдаманға:

кел. Егер ет пісірім уақытта келе алмасаң, атыңа алтын ер салып
өзім мінем, келе алсаң, саған бір тоғызға жығынды боламын,—
деп уәде беріпті. Салдаман атқа сеніп жолға шығыпты. Бай
шіне келе қуанып ордаға кіріп, есе сөйлеп, «қанат бітсе де, ет

пысқанша аттың жете алмайтындығына» көзі жетіп, еттің кө­
бігін алуға бұйрық бергенше даладан аттың қарасы көрінген
хабар келеді. Бұл хабардан шошынған бай далаға шықса, ат
тұяқтары жер ойып, ұшқан құстай екпіндеп келе жатыпты.

Сонда, өзегіне өрт түскен бай отыра кетеді. Бірақ айтқанынан
қайта алмай, амалсыз бір тоғызын беріпті. «Балжыңгер» деген
күй осыдан қалған екен.

Алтай бетінде бұрын өткен бір жылқылы бай болған екен.
Оның бір түнде екі биесі құлындап, бірінің енесін қасқыр жеп,
құлыны қарағанның түбіне кіріп аман қалыпты. Енді біреуі
құлынын емізіп тұрады. Содан бұл жетім құлынды тірі қалған

биеге теліп, екі құлын бір биені еміп өседі. Ат сыншылары екі
құлынды жақсы ат болады дейді екен. Бұл құлынның бірін
«Телқоңыр», бірін «Майдажал» деп атапты. Бай көшкенде екі
баласына екі құлынды мінгізіп қойып, екеуінің жүрісін күйге

қосады екен. «Майдажал», «Телқоңыр» күйі осыдан қалған
екен.

Ертеде бір ауылдан өзінің сүйген қызын алып қашып келе
жатқан жігіт, жол-жөнекей бір үйге сусындауға түседі. Олар
түскен үйдің есігі ғашықтардың беталысына қарап тігілген
болса керек. Жігіт есіктен сонау көз ұшында бұлдырап көрініп

тұр­ған өз елі мен жерін көріп, арттағы қуғыншылардан құты­
лып, аман-сау сол бұлдыр тауға жетсем деген арманмен, жүкте

халық  күйлерінің  аңыздары
сүйеулі тұрған домбыраны алып: «Бұлдыр, бұлдыр, бұлдыр тау,
саған қашан жетем-ау, шу-шу жаным» деп күй шерткен екен.
Мұны түсінген қыз да көзіне жас алыпты. Екі ғашықтың бірдей

күйзелісін көрген үй иелері «бұ не күй?»—деп сұрағанда жігіт:
«Бұлдыр тау» деген күй»,—дейді.

(І нұсқа)
Көктемнің шуағын көріп, қойы төлдеп, қара шаңырақты
салар жалғыз інгендері боталап қарық болып отырған үйге тү­
нерген жәй бұлтындай жауыз шапқыншылар лап қояды.

Шапқыншылар үйді ойрандап, өрістегі малға тап береді.
Осы қуғын ішінде қыр асып қана жайылып тұрған бозінген де
кетеді.
Бозінген басы-көзге сабаланып, зорлықпен жетекте бара жа­

тып, өзінің артта қалған ақ ботасын қимай зар илеп боздап, тос­
тағандай жанарынан жас сорғалайды.
Осылайша зар илеп бара жатқан бозінген бір қолдан босай
қалған орайда сытылып кейініне қашады. Қуғыншылар қанша

қуғанымен жете алмай, ақыры күдер үзеді.
Неше күндік жолды зар еңіреп ботасына жеткен інгеннің
сүлдері қалған екен. Сонда боздап тұрған бота да інгеннің алды-
нан жүгіріп табысады.

(ІІ нұсқа)
Қазақтың бақташылық өмірінен туған ғажап ертегілердің
бірі—«Бозінген» сюжеті. «Мұндағы Бағланбай малының құты
болған Бозінгенді тумады деп, бір шал мен кемпірге бақтырады.

Бозінген басы алтын, құйрығы күміс бота туғанда, кемпір
мен шал інгенді бір керуеншілерге сатып жіберіп, ботасын
алып қалады. Қысқа ғана ертегінің көп жері ботасын жоқтап
жылаған Бозінгеннің зарлы даусына құрылған. Бағланбай­дың

екі баласы Бозінгеннің даусын танып, оны ботасына қосады.
Бозінгеннің жоқтауы:
Жаралғаннан жасымнан,
Күйіп, жанып сабылдым.

күй  аңыздар
Тартып беру бала үшін,
Үстіме кілем жамылдым.
Көрер күнім бар ма екен,

Мен ботамды сағындым.
Бұдан әрі өзі жат қолына түскен Бозінген ұшқан құстар­дан,
түнде жортқан жапалақтан ботасының дерегін сұрайды. Иесі
түйені құтқарып, ботасына алып келе жатқанда да Бозінген

(ІІІ нұсқа)
Ерте уақытта бір үлкен жұт болады. Елде жөнді мал
қалмайды. Бүкіл ауылды жұттан қалған жалғыз бір бозінген
асырайды. Көпшіліктің күн көріп отырған бозінгені бір күні

иімей қалады, жан сақтап отырған халық қатты сасады. Содан
соң, пәлен жерде бір асқан күйші бар екенін естіп, кісі жіберіп,
соны алдырады. Егер күйші бозінгенді идіріп берсе, сол ауылда
бір сұлу қыз бар екен, соны бермек болады. Күйші домбырасын

күйлеп, ағызып тарта жөнеледі. Күйге құлақ салған бозінген иіп
қоя береді. Бермек болған қыз түйенің сүт аға бастаған емшегін
ұстай алады. Сол арада күйші жап-жас қызды көріп қалады.
Бірақ ол жұрттың ұйғарындысына рахмет айтып, рұқсат етеді.

Ертеде Қобда жерінде атақты жүйрік Құбақан кер ат бер
дегені естіген байлар ұрыларын аттандырып, осы атты әкелуге
жібергенмен кейбірі бос оралыпты, кейбірі ұсталып қалыпты.
Ең ақыры бір ұры ұрлап әкелгенімен, Қобданың ұрылары қайта

ұрлап әкетеді. Өстіп үш алдырып, үш алдыртқан соң, төртінші
рет ұрылар аттың кірпігін жұлып, бір жылдай үйден шығармай
бағады. Жыл уағында алып шыққан ат құбақан торылығы бол-
маса, кірпігі ағарып шығып, шарасы алайған көрер көзге ерсі

ат болады. Осы жыл дабыралы ас болады. Осы аста не бір май-
талман жорға-жүйріктен озып шығыпты. Сонда Қобдадан кел-
ген ұрылардың ішінде біреуі өз аттарын танымай, ала көз атқа
көзі түсіп, домбыраға оның жүрісін, шабысын күй етіп қосады.

(І нұсқа)
Зәулім құз жартасқа ұя салған қыран өзінен ұрпақ көрмей
шерлі өтеді. Жылдағы тапқан жалғыз жұмыртқасын ордалы
жылан жылда жарып тұқымын құртып кетеді.

Бір жылы тағы да жұмыртқаға өрмелеп келе жатқан сұр
шұбардың үстінен тап болған ызалы қандыкөз қыран өткір
тұяқтарымен құлақ-шекеден қатты серпіп, зәулім құздан зын-
дан шыңырауға қарай лақтырып жібереді. Осыдан кейін ұяда

бір күні шұңғыл көз, ақ үрпек балапан пайда болады. Жұмырт­
қа жарып жарық дүниеге көз салған балапанын аялап өсіріп,
кең әлемге қанат қақтыру үшін алыс-алыс сапарлар шегіп жем
тартады. Тянь-Шань асып, Алтай кетіп, Алатау шарлауға тура

келеді. Осындай бір алыс сапардан жем тартып келе жатқанда,
шыңырау түбінен құзға қарай өрмелеген аждаһар-жыланның
бейнесі көз алдына елестеп, қыран өз ұясына жетуге жан ұшы­
ра талпынады. Биік-биік құздарды артқа тастап самғап келе

жатқанда, үстінен қалың нөсер жаңбыр құйылады. Көзінен
тамшылаған ыстық жас жаңбырмен бірге тамшылайды.

(ІІ нұсқа)
Ертеде оңайға өткел бермейтін Көкжал деген өзеннің екі
жағалауында Байбол, Тауасар деп аталатын екі ауыл болыпты.
Байболдың кіші келіні Гүлбике енесіне ақыл салғаннан кейін,

кеткелі осы ауылдың есігін ашқан жоқ. Бала өзі келеді деп
отырсақ, күз келіп, көші-қон болып кететін түрі бар. Сен, бар да
күйеу баланы шақырып кел!—жұмсайды.
Жылқышы бала тау асып, тас басып, өткелден ат жалдап

өтіп, әзер дегенде Тауасар ауылына барады. Жылқышы бала
Әзілбекке биебау басынан кезігіп, келген бұйымтайын оған
оңашалап жеткізеді.
Онысызда сағынышпен сарғайып жүрген Әзілбек бұл хабар­

ға қуанады да, қайын жұртына кешікпей баратынын айтады.
Әнші, биші, күйшілердің бір тобын ертіп, Байболдың кіші
ауылына Әзілбектер келгенде, ауыл той болып жатқан секілді

күй  аңыздар
әбігер екен. Қонақтардың алдынан шығып ат ұстаған даяшы-
лар бірінен соң бірі келіп, қонақтардың атын алып, ілтипат
көрсетеді.

Арнайы орналастырылған үйлерге жайғасқан күйеу жігіт
және оның серіктері ауыл азаматтарының «Той бастар», «Күй
басы» деген күйлерін тыңдайды.
Әзілбектің өнерлі серіктері әр алуан өнерлерін көрсетіп,

ауыл­ды думанға бөлейді. Олар осылай отырғанда, үкілі камшат
бөркін шекесіне салған бір топ қыздың ортасында Әзілбектің
қалыңдығы Назигүл де топ ортаға келеді.
Жастардың ән-сазы күн батарға дейін толастамайды.

Кешкі қызықты да Гүлбике алдын ала орайластырып қояды.
Екі-екіден жұптасып, әріптесін тақымдап қуып айтысқандар
таңның қалай атып, күннің қалай батқанын сезбей де қалады.
Осылай өткен сауық кештер мен қызықты күндердің неше ау-

нап түскенін білгендер болмапты.
Бір күні сәске мөлшерінде шайға отырған Әзілбек Гүлбике­ге
иіліп келіп:

лыпты,—дейді. Күйеу жігіттің ойын біле қойған Гүлбике де
қонақтардың қайту талабын үлкен шешесіне жеткізіпті. Сонда
көп ойланып алғаннан кейін, қарт ана Гүлбикеге тесіле қарап
отырып:

дейді ғой, балалар абай болсын!—деген екен. Гүлбике күйеуді
жолдастарымен аттандыру қамына кірісіпті.
«Тіл астында тіл бар» дегендейін, неше түнге созылған әзіл­
дердің соңы айтылып, бірін-бірі қимаған жүректердің белгісі—

кестелі орамалдар қолдан-қолға өтіпті.
Олардың осындай аттанар кезінде, Әзілбектің кенже балды-
зы келіп, бір домбыра ұсынған екен. Бұл домбыра тоғыз түрлі
ағаштан қиылып жасалыпты. Үп еткен салқын самал тигенде

екі шегінен сазды үн шығады екен.
Олар аттанғанда, тұрып қалған жеңгесі қайта айналып үйге
кіргенде, Назигүлдің өзінің төсегінің үстінде отырғанын кө­ріп:
«Жатып, тынықшы»,—деп Назигүлді төсегіне жатқызып, шы­

мылдықты түсіріп қояды. Мамық төсекке жата сала көзі ілі­ніп
кеткен қыз «Алла!» деп ұшып түрегеледі. Оның шошып оян­
ғанын білген жеңгесі «не болды?» деп қасына барғанда, қыз:

шыңға шығып бара жатыр едік, бір алып айдаһар жолымыз-
ды бөгеді. Алдымен оны, артынан мені жұтты. Содан шошып
кеттім,—дейді жеңгесіне үрейлене қарап.
Олар дәл осылай сөйлесіп отырғанда бағана Әзілбектер кет­

кен жақтан аттан сап айқайлаған дауыс бүкіл даланы жаң­ғы­
рықтырып, жайын отырған ауылды елең еткізеді. Мұны есті­ген
Назигүл мен Гүлбике жүгіріп далаға шыға келсе, Әзілбектің
Бәйгеторысына мінген ақ жейделі бала шыр-шыр етіп келе жа-

үздік-үздік жауаптар Назигүлге анық ұғылмады.
Онсызда дымы құрып әрең тұрған арудың бойы бір ғажап
қорқынышты жалынға шарпылғандай дір етеді де, не болға­
нын өзі де сезбей, белдеуде тұрған сандал торыға қона кетіп

ұмтылады.
Оның артынан дүркірей шапқан ауыл адамдары келгенде,
Сандалторы бір боз талға байлаулы тұр екен. Маңында жан
көрінбепті. Тек өзеннің қан жұтып, құтырынып алған асау

толқыны айбар шегіп жатыр екен.
Өзеннің екі жағындағы ел екі бірдей есілінен айрылып зар
еңірейді.
Күн бесігіне дейін атты-жаяулар өзеннің екі жағын көп

қарап, түк таппай тарығыпты. Ақыры жеті дөңбекті сал етіп, екі
өнерпазды «Қан иірім» деген жерге дейін қарауға шығарыпты.
Бұл екеуі асау толқынмен жағаласып, ақыры тастан-тасқа
соғылып быт-шыты шыққан салдан, екі дөңбекке жармасып,

«Қан иірімге» жетіпті. Олар иірімдегі бүркіт ұясынан бір нәр­
сенің елбең еткенін көріп қалыпты.
Қиынның ала қанат қыранын аумен алатын бұл екеуі өмір
бойы бүркіт ұясынан осындай жәндік байқамаған екен. Олар

бұған қайран қалады.
Мына екі өнерпазға бір ғажап елес көрінеді. Суға иіліп тұр­
ған боз талға Сандалкерді іле салған Назигүл асау ағынға ашы-
на қарап тұрғанда, қанды толқын арасынан Әзілбек елестеп,

өзін суға атады.
Ол сұрапыл толқын соңынан жағаласып, «Қан иірімге» кел-
генде, бауыры Әзілбекке берген домбыра», иірімді бір айна­лып

күй  аңыздар
барып жағаға шығады. Қыз толқынды жарып барып домбыра-
ны алады да, асау ойдың езгісінен талықсып кетіп, бүркіттің
ұясынан бір-ақ шығады. Ол соңында тұрып «Қан иірімнің»

түбін бір көргісі келеді.
Тасқа жабысып тұрған екі адамның: «Қарағым, бері кел,
құлап кетесің»,—деп тұрғанын Назигүл естіген жоқ. Көз жасы
құрғаған қатулы қабағын түйіп тұрып, туған ел, өскен жеріне

қош айтып, тоғыз түрлі ағаштан қюлап жасалған домбыраны
үйіріп лақтырып жібереді де, қарын иірімге ыршиды. Оның
қызыл сәтен көйлегі көбелектей көлбеп барып, су бетіне қона
бергенде, рақымсыз тылсым күш оны лып еткізіп жалмай сала-

ды!..
Домбыраны жел аударып кетіп жағаға түсіреді. Домбыраның
күйін қойып, өзін жасап жүрген екі өнерпаз осыдан кейін көп
ойланып, ғашықтардың арманына, қиуасыздығына кез болған

бақытсыздығына толы «Шыңырау» деген күйді шерткен дейді.
«Шыңырау» күйі елге осылай тарап кетіпті.
Осыдан соң бұрынғы Көкжал өзені «Шыңырау» өзені деп
атаныпты.

(ІІІ нұсқа)
Күз жетіп құстар қайтқанда Шыңырау деген торғай да
қайтады. Ол жол ортада бір мұхитқа тап болып, шексіз мұхит­
тың үстінен ұшқанда, қанаты талып, судың бетіне шыққан қа­

мыс бастарына, сал сияқты нәрселерге қонып дамылдапты. Мұ­
хиттың ортасына жеткенде қонуға қамыс жоқ, ұша берейін десе
дәрмені жоқ шырылдап тұрған екен. Бір күйші осы жан шыры-
лын күйге түсіріп, күй атын «Шыңырау» деп атаған екен.

(ІV нұсқа)
Бір торғай бір ағаштың басына ұя салып жұмырқаласа, әр
жылы жылан жеп тоқтатпапты. Әбден запы болған торғай,
жұмыртқасына өрмелеп келе жатқан торғайды көріп, қайтерін

білмей шырылдаған екен. Мұны көрген күйші осы шырылдан
«Шыңырау» атты осы күйді тудырыпты.

(V нұсқа)
Самұрық дейтін құс болған екен. Ол үнемі мұхиттың ор­
тасындағы бір үлкен бәйтерекке балапандап, балапандарына
жем тасығанда, бір ретте бірер айлық жемін әкеліп тастап ке­

теді екен. Самұрық тұяғына бес киіктен, он тұяғына он киік іліп
әкеледі екен. Ол бір жолы жем әкеле жатып, теңізден өтерде қа­
наты талып, бірде төмендеп, бірде көтеріле беріпті. Жемді тас­
тайын десе қимай, тастамайын десе дәрмені кетіп шырылдай­ды

(VІ нұсқа)
Шыңсысай өктемдігі заманында, халық мылтық тапсыру­
дың қыл бұраулы қысымына ұшырапты. Осындай жан түрші­
гер­лік қысымда үкімет бір азаматты, әншейінде тас бірдеме­

лерді тастап жібергенде, бір-екі минутқа дейін дүңгірлеп
дауысы есті­ліп тұратын шыңырау құдыққа сүйреп апарады да,
тамам ха­лық­ты жиып алып, шешесінің зарлағанына қарамай:
«кімде-кім үкіметке қарсы шықса, осылай өлтіріледі!»—деп