в.в.овчинников

БАРЛЫҚ КЕҢІСТІК ЖАҒДАЙЫНДА ТҮРЛІ БОЛАТТАН, ТҮСТІ МЕТАЛДАР МЕН ОЛАРДЫҢ ҚОРЫТПАЛАРЫНАН, ШОЙЫННАН ЖАСАЛҒАН БӚЛШЕКТЕРДІ ДӘНЕКЕРЛЕУ ЖӘНЕ КЕСУ

НПО бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу процесінде пайдалануға арналған оқулық ретінде «Білім беруді дамытудың федералдық институты» федералдық мемлекеттік автономды мекемесі ұсынылды

3-басылым, стереотиптік

УДК 621.791(075.32) ББК 30.61я722

Пікір жазған — Мәскеу қаласы «№42 политехникалық колледж» МББМ ОКБ жоғары біліктілік санатындағы оқытушысы Р. Ю.

Остапец,

Овчинников В.В.

Барлық кеңістік жағдайында түрлі болаттан, түсті металдар мен олардың қорытпаларынан, шойыннан жасалған бӛлшектерді дәнекерлеу және кесу . Орта кәсіби білім        беру        мекемелерінің        студенттеріне арналған оқулық / В. В. Овчинников. — 3-басылым, стер. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2017. — 304 бет.

Оқулық «Пісіруші (электрмен және газбен пісіру жұмыстары)» мамандығы бойынша орта кәсіби білім берудің федералдық мемлекеттік білім беру стандартына сәйкес. Металды доғалы, плазмалы және газбен пісіру, түсті металды және қорытпаларды пісіру технологиясы туралы жалпы мәліметтер келтірілген. Доғалы, плазмалы және газбен пісіруге және кесуге арналған жабдық сипатталған. Аталған оқулыққа «Түрлі болаттан, түсті металдан және оның қорытпаларынан, шойыннан жасалған бӛлшектерді барлық кеңістіктік күйде пісіру және кесу. Екі бӛлімнен тұратын» электрондық қосымша шығарылған.

Аталған басылымның түпнұсқа-макеті «Академия» баспа орталығының меншігі болып табылады және оны құқық иесінің келісімінсіз кез келген тәсілмен

қайта шығаруға тыйым салынады

Құрметті оқырман!

Бұл оқулық – «Пісіруші (электрмен және газбен пісіру жұмыстары)» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік жинақтың бӛлігі болып табылады. Оқулық ПМ. 02 «Түрлі болаттан, түсті металлдан және олардың қорытпаларынын, шойыннан жасалған бӛлшектерді барлық кеңістіктік күйлерде пісіру». Жаңа ұрпақтың оқу-әдістемелік жинағы – жалпы білім беретін және жалпы кәсіптік пәндерді және кәсіби модульдердің зерттелуін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдарынан тұрады. Әр жинақ жалпы және кәсіби құзыреттіліктерді меңгеру үшін қажет, оның ішінде жұмыс берушінің талаптарын ескерумен, оқулықтардан және оқу құралдарынан, оқыту және бақылау құралдарынан тұрады. Оқу басылымдары электрондық білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электрондық ресурстарда интерактивті жаттығулар мен жаттығу құрылғылары бар теориялық және практикалық модульдерге, интернеттегі қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемелер бар. Оларға терминологиялық сӛздік және оқу процесінің негізгі параметрлері: жұмыс уақыты, бақылау және практикалық тапсырмаларды орындау нәтижелері белгіленетін электрондық журнал енгізілген. Электрондық ресурстар оқу процесіне жеңіл кіреді және әртүрлі оқу бағдарламаларына бейімделе алады.

Алғысӛз

Пісіру техникасы және технологиясының заманауи ӛндірісте алатын орны үлкен. Алып супертанкерлердің корпусынан бастап, адам кӛзінің торқабығы, жартылай ӛткізгіштік аспаптардың майда бӛлшектері және хирургиялық ота кезінде де қолданылады. Кӛптеген заманауи машиналар мен құрылғыларды, мысалы, ғарыш зымырандарын, сүңгуір қайықтарды, газ және мұнай құбырларын пісірудің кӛмегінсіз дайындап шығару мүмкін емес. Техниканың дамуы пісіруді орындау әдістерімен технологияларына жаңа талаптарды ұсынуда. Қазіргі таңда күні кеше ғана экзотикалық болып есептелген материалдарды, мысалы, титан, ниобий және бериллий қорытпаларын, молибден, вольфрам, композициялық жоғары тӛзімді материалдарды, керамиканы, сондай-ақ әртекті материалдардың түрлі-түрлі үйлесулерін пісіру мүмкіндігі пайда болды. Электрондық техниканың қалыңдығы бірнеше микрон және қалыңдығы бірнеше метр ауыр жабдықтардың бӛлшектері пісіріледі. Пісіру жұмыстары орындалатын жағдайлар үнемі күрделеніп отырады: пісіруді судың астында, жоғары температурада, терең вакуумда, аса жоғары радиацияда, салмақсыздықта жүргізеді. Ресейлік ғарышкерлердің әлем бойынша ғарышта ең бірінші болып сынаған екінші технологиялық процесс (құрастырудан кейінгі) болуы тегін емес. Еңбек ӛнімділігін арттыру қажеттілігі – пісіру ӛндірісін механизациялау және автоматтандыру деңгейін арттыруға, оның жаңа күрделі машиналармен және агрегаттармен қамтамасыз етуде, оларсыз бүгінгі күні кӛптеген ӛнім түрлерін шығару мүмкін емес. Сондай-ақ, пісіру ӛндірісіне роботтар қарқынды еніп келеді, бұл – бӛлшектерді пісіру циклын толығымен автоматтандыру, яғни оны жұмысшы-пісіруші қатысуынсыз орындау мүмкін емес. Осының бәрі пісіру саласындағы мамандардың, соның ішінде жұмысшы-пісірушілердің біліктілігіне, пісірудің жаңа тәсілдерін

у

және пісіру машиналарын меңгеруіне жоғары талаптар қояды. Бүгінде жұмысшы-пісірушіге күрделі болса да ӛзі меңгерген бірнеше операцяияларды орындау жеткіліксіз. Ол пісіру барысында жүретін негізгі процестердің физикалық мәнін түсінуі тиіс, әртүрлі конструкциялық материалдарды пісіру ерекшеліктерін, дәстүрлі, сондай-ақ жаңа да перспективалық пісіру тәсілдерінің мәнін және технологиялық мүмкіндіктерін білуі керек. Сӛйтіп, жұмысшы-пісірушілерді оқыту, олардың кәсіби шеберлігін және мәдени-техникалық деңгейін үнемі жетілдіріп отыру қажет. Даярланатын пісірушілердің саны бойынша Ресей әлемдегі алдыңғы орындардың бірінде. Пісіру пәні бойынша кейінгі кездері шығарылған оқулықтар мен оқу құралдарының бірқатары оқу процесіне арналған жақсы әдістемелік базаны құрап отыр. Аталған оқулықта қолмен пісірудің, доғалы және газбен пісірудің бірнеше түрін орындаудың негізгі мәселелері қарастырылған. Оқулықта газбен пісіру, қапталған электродты пайдаланып қолмен доғалы пісіру, қорғаушы газдарда қолмен доғалы пісіру және плазмалық пісіру технологиялары бойынша мәліметтер келтірілген. Әртүрлі класты болатты, шойынды және түсті металды пісіру ерекшеліктері қарастырылған. Металдарды айыра кесудің технологиялық аспектілері берілген. Доғалы және газбен пісіруге, сондай-ақ металдарды кесуге арналған жабдықтың сипаттамасы келтірілген. Оқулықтың материалы студенттердің химияны, физиканы, металдар мен конструкциялық материалдар технологиясын зерттеу барысында алған деректеріне негізделеді.

1- тарау

1.1.

Пісірушінің жҧмыс орны

Пісіруші кабинасының ӛлшемі 2x2 немесе 2x3 м. Оның қаңқасы металдан, ал қабырғалары мен едендері — отқа шыдамды материалдан жасалады. Есік ойығы отқа шыдамды сіңіргіші бар брезент жабынмен жабылады. Бӛлшектерді жинақтау және пісіру үшін торы және соратын желдеткіші бар биіктігі 0,5-0,9 м ССНЗ және ССНЗ-001 типті металл үстелдер пайдаланылады. Үстелге электродтар мен күйінділерге арналған «қалта» бекітіледі. Үстелдің орнына кабинада кӛмкергіштер, манипуляторлар және бұйыммен жұмыс жасауды жеңілдететін ӛзге де жарақ, соның ішінде жүк кӛтергіш құрылғылар орнатылады. Пісірушіге ыңғайлы болуы үшін оның орындығы реттелетін бұранда құрылғымен жарақтандырылған. Пісірушінің орнының жанында дайындамалар мен дайын бұйымдарға арналған сӛрелер немесе контейнерлер, аспаптарға, қосалқы және ауыстыратын бӛлшектерге, құжаттамалар мен жеке заттарға арналған тумбочкалар орналасады. Нәрлендіру кӛзі ретінде кабиналарда неғұрлым кең таралған ауыспалы токта пісіруге арналған ТДМ типті бір бекеттік пісіру трансформатролары

немесе тұрақты токта пісіруге арналған ВД немесе ВДУ типті пісіру түзеткіштері пайдаланылады. Сондай-ақ кӛп бекеттік, яғни бірнеше тәуелсіз бекеттерге есептелген нәрлендіру кӛздері де пайдаланылады. Пісіру бекеттерін кӛп бекеттік кӛздерден нәрлендіру барысында пісіру тогын кабиналарға ток келтіретін сымдардың немесе шиналардың кӛмегімен таратады. Кабинада пісіру тогын қосуға арналған ажыратқыш немесе магниттік қосқыш орнатылады. Ӛлшемдері 2000 х 2000 немесе 2000 х 3000 мм дәнекерлеу кабиналары кішігірім бұйымдарды пісіру барысында пайдаланылады. Кабиналардың қабырғалары жанбайтын материалдардан жасалады және ультракүлгін сәулелерді сіңіретін отқа тӛзімді бояумен боялады. Желдетуді жақсарту үшін кабиналардың биіктігі 1 800-2 000 мм қабырғалары еденнен 200-300 мм биік болуы керек. Кабина есігінің ойығын отқа тӛзімді зат сіңірілген брезентпен жабады. Еденді отқа тӛзімі материалдан — кірпіштен немесе бетоннан жасайды. Кабиналардың табиғи және жасанды жарықтандырылуы (80-100 лк), желдеткіші (ауа алмасу 40 м

/сағ) пісіру аймағынан газ бен буды сіңіретін орнындағы сорғыштар болуы шарт. Кабинаның ішінде отырып жұмыс істеу үшін биіктігі 500х600 мм немесе тұрып жұмыс істеу үшін биіктігі 900 мм шамасындағы (алаңы шамамен 1 м

), пісіру тогы кӛзінен ток ӛткізгіш сымды бекітуге және үстелді жерге тұйықтау сымын ӛткізуге арналған металл пісіру үстелі орнатылады. Үстелдің сол қабырғасынан

1.1- сүрет. Пісіру кабинасы:

электродтар  мен  қоспалық  сымды  сақтауға  арналған  ұялар  бар болуы шарт (1.1-сурет). Электродтарды кептіру үшін нәрлендіру кӛзіне жалғанатын арнайы пеналдар бар. Пеналдағы шығару  клеммасына электродұстағышпен 10-60с жанасумен қол жеткізілетін пеналдағы қажетті температура 100-110 °С (қыздыру спиральдары соның ішінде) 1-1,5 сағ. бойы сақталады. Пісіру тогы жұмыс орнында арнайы реттегіштердің және пісіргіш доғамен бірге бірізділікпен қосылатын БР (РБ) типті балластық реостаттардың кӛмегімен реттеледі (1.1-кесте). Егер бекетті тұрақты токпен нәрлендіру кӛпбекеттік кӛзден жүзеге асырылатын болса (кері полярлылық тогымен пісіру барысында), УР-301УЗ реттеу құрылғысы пайдаланылады. Пісіруші ыңғайсыз қалыпта (металл бұйымдардың ішінде немесе басқа да қауіпті жағдайларда) пісіру жұмыстарын орындағанда, бос жүрісі 70 В кернеуі бар нәрлендіру кӛзі, доға үзілсе, 12 В кернеуге дейін тӛмендететін арнайы блокпен жарақтандырылған. Пісіру жұмыстарын орындау үшін пісірушіге аспаптар мен құрал-саймандардың белгілі бір жиынтығы, сондай-ақ  жеке қорғаныс құралдары мен арнайы киім қажет болады.

Электрод ұстағыш

Конструкциясы бойынша аша тәріздес, тістеуік тәріздес, серіппелі және серіппелі сақинасы бар электрод ұстағыштар болады (1.2-сурет).

1.1-кесте.  Балластық реостаттардың техникалық сипаттамалары

Габариттік ӛлшемдері, мм

Массасы, кг

580 х 355 х 648

600 х 410 х 390

580 х 410 х 648

580 х 465 х 648

а

б

в

г

Электрод ұстағыш (МЕСТ 14651 — 78) жеңіл болуы тиіс (массасы 0,5 кг аспауы тиіс), берік изоляциясы болуы тиіс, жұмыс барысында қызып кетпеуі керек және электродтың тез және сенімді бекітілуін қамтамасыз етуі тиіс. Электродтарды бекіту тәсілдеріне қарай ЭП (1.3-сурет) және ЭД типті тістеуік тәріздес, бұрандалы (1.2-кесте), ЭУ және ЭДС типті эксцентрлі электрод ұстағыштар болады. Қорғаныш қалқандары және шлемдер МЕСТ 12.4.035 — 78 бойынша ток ӛткізбейтін материалдардан – фибра немесе пластмассадан жасалады. Қалқанның массасы 0,48 кг, шлем — 0,6 кг аспайды. Қалқан мен шлемнің ішкі қабаттары — тегіс, күңгірт, қара түсті .

6        5

1.2-кесте. Әртҥрлі типті электрод ҧстағыштардың техникалық сипаттамалары

/ св

Электрод диаметрі d э

5-ке дейін

0,43

0,80

0,32

2.6

0,48

4.16

0,62

Иінтіректік және қысқыштық

6-ға дейін

0,52

0,72

4-ке дейін

0,22

0,34

0,40

5.8

4-ке дейін

0,24

4.6

0,37

0,50

Қалқан қарау терезесі бар корпустан және дӛңгелек кӛлденең қимасы және 120 мм кем емес ұзындығы бар корпустан тұрады. Шлем қорғаныш сайманы, корпусының бекітілген екі қалпы бар: тӛменге түсірілген (жұмыс кезінде) және артқа шалқайтылған. Кӛзді доғаның зиянды сәулесінен қорғау үшін қазіргі таңда қалқандар мен шлемдер қою жасыл түсті С типті жарық сүзгішімен жарақтандырылады, олар Э типті жарық сүзгіштердің орнына шығарылады. Доғалы пісіру кезінде С-3...С-8 жарық сүзгіштері пайдаланылады, оларға арналған пісіру тогы  1.3-кестеде кӛрсетілген, сондай-ақ «Хамелеон» типті сұйық кристалдардан тұратын жарық сүзгіштер берілген.

1.3-кесте. Пісірушінің кӛзін доғаның сәулеленуінен қорғайтын жарық сҥзгіштерге арналған пісіру токтарының мәні

15…30

30…60

50... 150

150.275

275.350

350.600

Пісірушінің кӛзін доғаның сәулеленуінен қорғауға арналған қорғаныш жарық сүзгіші (күңгірттендірілген әйнектер) 13 класта немесе нӛмірде (МЕСТ 12.4.080—79) дайындалады. Жарық сүзгішінің нӛмірі ең алдымен пісірушінің кӛру ерекшеліктеріне қарай таңдалады. Алайда, кейбір объективті факторларды ескеру керек: пісіру тогының мәні, пісірілетін металдың құрамы, доғалы пісіру түрі, пісіру ваннасын ауа газдарының әсерінен қорғау тәсілі. Ӛлшемдері 52 х 102 болатын жарық сүзгілері қалқанның рамкасына салынады, ал сыртынан металл және шлак шашырандыларынан әдеттегі әйнекпен қорғайды. Мӛлдір әйнекті ауыстырып отырады. Пісіру аппаратынан жұмыс орнына пісіру тогы ПРГ, РГД, РГДО, ОГДВ, АПР немесе ПРГД типті резеңке изоляциялы иілгіш сымның бойымен түседі, оның ұзындығы 40 м аспауы тиіс. Электрод ұстағышқа жалғау үшін ұзындығы 3 м кем емес ПРГД типті иілгіш жез сым пайдаланылады. Сымдардың қызу температурасы 70 °С аспауы тиіс. Құрылыс және монтаждық алаңдар жағдайында пісіру кабелінің ұзындығы 40-50 м жетуі мүмкін. Бұйымды нәрлендіру кӛзімен жалғайтын кабель негізгі кабельдің қимасына қарағанда оның қимасы кем болмаған жағдайда арзанырақ бола алады,  мысалы ПРН типті. Ток ӛткізетін сым бұйыммен арнайы қысқыштар арқылы жалғанады. Пісіру бұру аспабында арнайы клеммалар қарастырылуы тиіс. Сым сенімді бекітілуі тиіс. Металл кесектері немесе қиындылары түріндегі ток ӛткізетін сымдардың қолдан жасалған ұзартқыштарын пайдалануға жол берілмейді.

а

б

в

Қысқыштардың кейбір түрлері 1.4-суретте кӛрсетілген. Ӛткізгіш сым жоғары температуралы дәнекердің кӛмегімен дәнекерленеді немесе механикалық түрде бекітіледі. Пісіруге арналған қорғаушы газын мол мӛлшерде пайдаланған кезде, орталықтандырылған құбыр бойымен немесе бір (немесе бірнеше) баллоннан әр жұмыс орнына тартылады. Газ баллондарының сипаттамалары 1.4-кестеде берілген. Пісірушінің арнайы киімі негізгі екі талапқа сай келуі тиіс әртүрлі матадан дайындалады: Осы талаптарға байланысты пісірушілерге арналған арнайы киімді — күртеше мен шалбарды — брезенттен, шұғадан, жұмсақ теріден тігеді. Маталардың және арнайы киімдер ассортименті үнемі кеңейіп отырады. Шетелдік және отандық фирмалар пісірушілер, автошабандоздар, апаттық-құтқару қызметінің жұмыскерлері қолданатын әмбебап арнайы киімді шығарады. Жұмысшы ұзақ уақыт бойы ӛзін жайлы сезінетін температура 20-25 °С-ты құрайды, барлық пісірушілер қорғаныш брезент немесе силикон қолғаптарды пайдалануы тиіс. Қазандықтардың, резервуарлардың және басқа да сыйымдылықтардың ішінде пісіру жұмыстарын орындау барысында пісірушілер резеңке,

1 А-кесте .

Газды тасымалдауға және сақтауға арналған баллондардың техникалық сипаттамалары

Газ

Қысым, МПа

Баллондағы газ кӛлемі, л

Жұмыс

Сынақтық

Баллонның

Азот

Сұр

7,5 9,5

Ақ

6 200 Ауа

22,5

Ақ

6 000

Ескерту.Кӛмірқышқыл газы баллонда сұйылтылған күйде, қалған газдар – қысылған күйде болады.

кілемшелермен резеңке етіктермен, галоштармен, тізе мен шынтақты сақтауға арналған арнайы бұйымдармен, ағаш тӛсеніштермен және т.б. қамтамасыз етілуі тиіс. Пісірушінің аспаптары пісіру алдында бӛлшектердің жиектерінен және пісіруден кейін пісіру жікті шашырандылар мен қождан тазалауға арналған болат шӛтке; қож қабықты, шашырандыларды кетіруге және жікті сомдауға арналған балға- кирка; жеке таңба; болат сызғыш; таразы; бұрыштық; абразивтік шеңберлер мен металл шӛткелер жиынтығы бар ажарлағыш машинка КПМ-37 болуы керек.

1.2.

болып табылады. Тұрақты токтың кӛзі трансформатор және жартылай ӛткізгіштік түзеткіш базасында құрастырылған

Негізгі түзеткіштер мен инверторлар арасындағы аралық орынды құрамына қарапайым пісіру түзеткіші кіретін кӛздер алады, олардағы токты реттеу жоғары жиілікте жұмыс істейтін жартылай ӛткізгіштік реттегішпен жүзеге асырылады. Пісіру доғаны тұтандыру үшін (электр энергиясын қалыпты тұтынушыларға қарағанда) оның жануына қарағанда неғұрлым жоғары кернеу талап етіледі. Доға үзілістермен жанады, ол кезде электр тізбегінің ажырауы, не болмаса қысқа тұйықталу орын алады. Доғаны тұтандыру сәтіндегі қысқа тұйықталу және балқыған электродтық металл тамшылары бӛлшекке түсуі барысында кернеу нӛлдік мағынаға дейін құлайды. Екі жағдайда да доғаны одан әрі қалпына келтіру үшін 25-30 В шамасында кернеу қажет болады, ол 0,05 с аспайтын уақытта қамтамасыз етілуі тиіс. Доғаның ұзындығының ӛзгеруімен жануы кезінде токтың кернеуі және күші ӛзгереді. Пісіру доғасының нәрлендіру кӛздерінің негізгі техникалық сипаттамалары сыртқы вольт-амперлік сипаттама (ВАС), бос жүрістің кернеуі, жұмыстың қатыстық ұзақтығы және жұмыстың үзілмелі режимі барысындағы қосудың қатыстық ұзақтығы болып табылады.

Сыртқы сипаттама деп белгіленген режимдегі нәрлендіру желінің кернеуінің тогына нәрлендіру  кӛзінің қысқыштарындағы кернеудің тәуелділігі аталады. Нәрлендіру кӛзінің конструкциясына қарай ішкі сипаттамалар болады (1.5-сурет):тіп-тіке құламалы – 1, жапқыш құламалы – 2, қатты –

және ӛспелі – 4.

Статикалық сыртқы сипаттамаларының түрлері бойынша ток кӛздері сәйкесінше «тіп-тіке» және «жапқыш» құламалы (ҚСС) және қатты сыртқы сипаттамалары (ҚСС) бар кӛздерге бӛлінеді. Екі түрлі сыртқы сипаттамалары бар кӛздер әмбебап деп аталады. Пісіру жіктің сапасының кейбір сипаттамалары тікелей немесе жанама пісіру тогының қасиеттеріне тәуелді болады: Доғаны тұтандыру сенімділігі тӛмен және жану процесі тұрақсыз болған кезде пісіру доғасы жиі және ұзақ үзілістермен жанады,оның нәтижесінде шалапісірілімдері, тартылулары және оксидтер мен қождардың қосылулары бар тегіс емес пісіру жік түзеді. Сенімді жанғызу, бірақ тұрақсыз жану барысында жік пішінінің ақаулары ӛте үлкен болмаса да, білініп тұрады. Токтың және кернеудің 1 сағаттан астам ауытқуы барысында ақаулар анықталады. Пісіру доға тұрақты болуы үшін оның статикалық сипаттамасы ток кӛзінің статикалық сипаттамасына сәйкес болуы тиіс.

-сурет. Нәрлендіру кӛзінің сыртқы сипаттамалары:

Бұл үшін доғаның вольт-амперлік сипаттамалары және нәрлендіру кӛзінің сәйкес сипаттамалары бір нүктеде қиылысуы тиіс (1.6- сурет), яғни и д = и ист . 1.6-суреттен тік құламалы сипаттамасы бар пісіру ток кӛзінен доғаның ұзындығын ӛзгерту барысында пісіру тогының

св аздаған ӛзгеруі орын алады, ал жабындық құламалық сипаттамасы бар кӛзде доға ұзындығының аздаған ӛзгеруінің ӛзі пісіру тогының маңызды ӛзгеруін туғызады. Сыртқы  сипаттамалардың  түріне  қойылатын  талаптар  пісіру процесінің келесі кӛрсеткіштерімен анықталады:

Даналық электродтар қапталған электродтармен қолмен доғалы пісіру үшін, вольфрамды электродтармен аргон-доғалы пісіру, доға кернеуіне қарай электродты сымды беру жылдамдығын реттеуіші бар автоматтарда флюс астында пісіру үшін құламалы сыртқы сипаттамасы бар кӛздер пайдаланылады. Доғалы пісіру барысында пісіру тогын пісіру жұмыстарының түріне, сапасына және ӛлшемдеріне байланысты таңдайды, сондықтан нәрлендіру кӛздерінде әртүрлі жұмыс режимдерін алуды қамтамасыз ететін реттеуіштер қарастырылады.

Пісіру режимінің энергетикалық параметрлері — пісіру тогы

св

және доға кернеуі и д әдетте кӛз құрамындағы реттеуіштердің кӛмегімен пісіру алдында жӛнге келтіріледі. Пісіру тогын арттыру үшін бос жүріс кернеуін ұлғайту немесе нәрлендіру кӛзінің кедергісін тӛмендету керек (1.7-сурет). Құламалы сыртқы сипаттама барысында нәрлендіру кӛзі пісіру тогын реттеуіш режимінде жұмыс істейді. Бұл жағдайда пісіру тогы берілген диапазонда бірқалыпты және сатылы реттеле алады. Технологиялық шарттар бойынша екі (немесе одан да кӛп) сатылар әр сатының ішінде бірқалыпты реттеумен үйлесетін бірқалыпты реттеуді жиі қолданады. ПВХ барысында пісіру тогын реттеу шамамен бос жүрістің үнемі кернеуі барысында орындалады. Пісірудің әр түріне ПВХ еңісінің белгілі бір тіктігі сәйкес келеді. Сериялық нәрлендіру кӛздерінің кӛпшілігінде жұмыс режимдерін бірқалыпты реттеу қамтамасыз етіледі, бірақ кейде реттеуіш бос жүріс кернеуін немесе қуаттың ішкі кедергісін тек дискретті ӛзгертуге мүмкіндік береді. Мысалы, орамдық реттеу барысындағы орамдар саны тек бүтін бола алады. Аталған жағдайда реттеу сатылы болып шығады, мұнда токтардың аралас мағыналары арасындағы ажырау олардың кӛбінің 7,5 % -данаспауы тиіс. Реттеудің еселігін ұлғайту үшін бірқалыпты реттеуді кейде сатылымен толықтырады (екі, үш сатылар), мұнда сатыларды реттеу диапазондары жабылуы тиіс (1.8-сурет).

Қапталған электродтармен пісіру және қорғаушы газда балқымайтын газбен пісіру барысында қалыңдығы аз бӛлшектерді жалғау үшін импульстік-доғалы пісіру қолданылады. Ток импульсінің әрекет ету уақытында бұйымда кішігірім мӛлшерлі дӛңгелек ванна түзіледі, ондағы металл пауза уақыты ішінде £ п

ішінара кристалданып үлгереді. Берілетін импульс параметрлері (ток

и

және уақыт f

) меттал бұйымның күйік теспесіз толық балқуын қамтамасыз ететіндей таңдалуы тиіс, ал пауза параметрлері (ток

п

және уақыт f

б

-сурет ) және пісіру тогын реттеу кӛздің ішкі кедергісін ӛзгертумен қамтамасыз етілетін нәрлендіру кӛздері пайдаланылады. Ӛздігінен реттелу қағидасы бойынша жұмыс істейтін үнемі жылдамдығы жоғары аппараттармен қорғаушы газда жартылай автоматты пісіру барысында нәрлендіру кӛзінің жабындық құламалы сипаттамасы болуы шарт.

а

б

Ӛздігінен реттелу

Қатты сыртқы сипаттама барысында кернеуді реттеу бірқалыпты, сатылы және аралас бола алады. Бұл жағдайда пісіру тогының мағынасы электродтық сым беру жылдамдығымен анықталады, ал нәрлендіру кӛзі доғаға кернеу береді және доға ұзындығының ӛздігінен реттелуін қамтамасыз етеді. Ӛздігінен реттелу пісіру доғасының ұзындығын ұлғайту барысында оның кернеуі ұлғаяды. 1.10-суреттен кӛріп отырғанымыздай, доға кернеуінің и д болмашы ұлғаюының ӛзі пісіру тогының барынша кемуіне алып келеді және нәтижесінде, электродтың балқу жылдамдығының кемуі орын алады. Доғаның ұзындығы бұл жерде  азаяды. Доға ұзындығының кемуі доға кернеуінің кемуін және сәйкесінше дәнекерлеу тогы мен электродтың балқу жылдамдығын арттыруды туғызады. Пісіру тогын ӛздігінен реттелетін жүйелерде реттеу нәрлендіру кӛзінің кернеуін ӛзгертумен жүргізіледі, ал пісіру ӛнімділігі — сымды беру жылдамдығын ӛзгертумен жүргізіледі.

Жұмыс режимі деп пісіру уақытының £ св

және бос жүріс уақытының £ х . х

немесе пауза уақытының £ п арақатынасы түсіндіреді. Бос жүріс немесе пауза кезінде электродтарды алмастырады, дайындамаларды құрауды, жікті қождан тазалауды орындайды және бұл жерде нәрлендіру кӛзінің салқындауы жүреді.

Нәрлендіру кӛздерінің жұмыс ұзақтығы олардың күш бӛлігінің жол берілмейтін қызып кетуін болдырмау үшін үлкен болмауы тиіс.

Жұмыстың ұзақтығы, %, формула бойынша анықталады:

[( t

/ t

+ t x . x

Қайталама-қысқа мерзімдік жұмыс режимі қосылу ұзақтығымен сипатталады, %,

[( t

/ t

+ t

Жұмыс ұзақтығы қолмен доғалы пісіру барысында және механикаландырылған доғалы пісіру барысында ескеріледі. Пісірудің ӛзге тәсілдерінде сан бойынша жұмыс ұзақтығына тең қосылу ұзақтығы ескеріледі. Қолмен доғалы пісіру барысында қабылдайды t

+ t

= 5 мин, мұнда t

= 3 мин; t

= 2 мин.

Қолмен доғалы пісіруге арналған нәрлендіру кӛздері номиналды жүктеме барысында ұзақ режимде жұмыс істейді (ПН). Бұл режим пісіру уақытының сомасына және бос жүріс уақытының қатынасымен анықталады у х

[( t

/( t

+ t x . x

Әр нәрлендіру кӛзі қатты қызып кетусіз номиналды жүктеме барысында белгілі бір жұмыс ұзақтығына есептелген. Нәрлендіру кӛзінің паспортында ток күшінің номиналды мағынасы

н

және жұмыс ұзақтығы ПР н кӛрсетіледі. Қолмен доғалы пісіруге арналған нәрлендіру кӛздерінің номиналды жүктемесі барысындағы жұмыс ұзақтығы әдетте 60% құрайды. Қайталама-қысқа мерзімдік режим пісіру жартылай автоматтарымен жұмыс барысында пайдаланылады.

Кӛпбекеттік  нәрлендіру  кӛздерінің  жұмысы  барысында  ПВ  =

1.4.

Пісіру тогының кӛздері келесі түрде жіктеледі:

Сондай-ақ  нәрлендіру  кӛздері  әрекет  ету  және  конструктивті орындау қағидасы бойынша бӛлінеді. Нәрлендіру кӛзінің шартты белгіленуі дефис арқылы бӛлінген екі бӛліктен тұрады.

жұмыс істеу үшін — 1, жаппа астында — 2, жылытылмайтын орынжайда — 3, жылытылатын орынжайда — 4). Қолмен доғалы пісіруге арналған трансформаторлар әдетте табиғи  салқындату  барысында  жұмыс  істейді,  ал  қалған  кӛздер мәжбүрлі ауа вентиляциясын қажет етеді.

1.5.

Пісіру  трансформаторларында  пісіру  үшін  220  немесе  380  В қажетті тӛмендетілетін желілік кернеу(100 В кем) болады.

Барлық   пісіру   трансформаторлары   кернеу   трансформаторлары болып табылады. Ауыспалы токтың пісіру доғасының ерекшеліктерінің бірі нәрлендіру кӛзінің тогын және кернеуін кезеңдік ӛзгерту болып табылады, яғни ол нӛлдік мағыналар арқылы қисық токтың ауысуы барысында кезеңдеп жанбай қалады. Сырттай бұл жанып тұрған доғаның күрт дыбысында және сұйық металдың жоғары шашыралуынан кӛрініс  табады. Электродтардың  бүкіл  гаммасын пайдалануға мүмкіндік бермейтін ауыспалы ток доғасының тӛмен жану тұрақтылығы пісіру трансформаторларының кемшілігі болып табылады. ТД және СТШ типті пісіру трансформаторлары ауыспалы токта пісіру үшін арнайы арналған жоғары тұрақтандырушы қасиеттері бар электродтарды пайдалану барысында доғаның жеңіл тұтануын және тұрақты жануын қамтамасыз етеді. Трансформаторлардың басты қасиеті құнының тӛмендігі болып табылады: олар түзеткіштерден 2 — 4 есе арзан және дәл сондай қуаттылығы бар пісіру агрегаттарынан 6—10 есе арзан. Трансформаторлар сондай-ақ пайдалануда арзан, пайдалы әрекет етудің салыстырмалы жоғары коэффициентіне ие (шамамен 0,7- 0,9) электр энергиясының шығыны үлестік (шамамен 1кг балқытылған электродтық металлға 2.4 кВт-ч). Бұдан басқа, пайдалануда қарапайым және жӛндеуге жеңіл келеді. Электрмагниттік сұлбаға және реттеу тәсіліне қарай қалыпты шашырап тарауы бар трансформаторлар және ұлғайтылған шашырап тарауы бар трансформаторлар болып бӛлінеді.

Қалыпты шашырап тарауы бар трансформаторлар.

Мұндай трансформаторлардың әрекет ету қағидасының негізінде электрмагниттік индукция құбылысы жатыр, ол ӛткізгішпен қамтылған магниттік ӛрісті ӛзгерту барысында, осы ӛткізгіште электрқозғалтқыш күш (ЭҚК) туындайды, ал ӛткізгіштің тұйықталуы барысында онда ток пайда болады. Қалыпты шашырап тарауы бар пісіру трансформаторының (1.11- сурет), әдетте, ӛзекшелі магнит ӛткізгіші 3, цилиндрлік алғашқы

және екінші

орамдары болады, олардың әрқайсысы екі катушкадан тұрады. Алғашқы және екінші орамдардың катушкалары мұндай трансформаторда ӛзекшелі типті тұйық магнитӛткізгіште концентрациялы орналасады, сондықтан магниттік лектердің шашырап тарауы болмайды. Нәтижесінде мұндай трансформаторлардың жапқыш құламалық және қатты сыртқы сипаттамалары болады. Трансформатордың екінші тізбегіне пісіру тогын реттеуді жүзеге асыру үшін қосымша индуктивтілік енгізіледі.

Осы индуктивтіліктің орналасуына қарай біріктірілген және бӛлек реактивті катушкалары бар трансформаторлар болып бӛлінеді.

Шашырап тарауы кӛп трансформатор.

Магниттік ағынның шығындарын азайтуға тырысатын қалыпты мақсаттағы ток күші трансформаторларына (пісіру емес) қарағанда, ұлғайтылған шашырап тарауы бар  пісіру трансформаторларында керісінше, магниттік шығындар ағыны ұлғайтылады. Бұл магниттік ағындардың бір бӛлігі магнитӛткізгіштен тыс ауада тұйықталатын және шашырайтын, алғашқы және екінші орамдарды бір-бірінен барынша алшақ орналастыру есебінен қол жеткізіледі. Нәтижесінде жүктеме тогының ұлғаюымен екінші орамның магниттік ағыны тӛмендейді. Бұл трансформатордың тік құламалы сыртқы сипаттамасының құрылуын анықтайды. Әдетте мұндай трансформаторлардың цилиндрлік (дискілік сирек) алғашқы және екінші орамдары және ӛзекшелі магнит ӛткізгіші болады. Ұлғайған шашырап тарауы бар трансформаторлар электрмагниттік сұлбасына және реттеу тәсіліне қарай қозғалмалы магниттік шунты бар, үстеме магниттелетін шунты бар және реактивті орамы бар болып бӛліненді. Ұлғайтылған шашырап тарауы бар трансформаторлардың жұмыс режимін реттеу олардың алғашқы және екінші орамдарының айналымдар санын ӛзгерту кӛмегімен жүргізіле алады, бұл жерде бос жүрістің кернеуі және оған пропорционал екінші (пісіру) тогы ӛзгеріске ұшырайды. Алғашқы орамның айналымдар санын ӛзгерту кӛмегімен жұмыс режимін реттеу барысында магнит ӛткізгіштің қимасын ӛсіруге тура келеді, ал екінші орамның айналымдар санын ӛзгертумен реттеу барысында— ораушы сымның қимасын ӛсіру керек, сондықтан да

айналымдық реттеу сирек және ӛзге тәсілдерге қосымша ретінде пайдаланылады. Магнит ӛткізгіштің биіктігі бойынша орамдарды ажырату есебінен магниттік ағындарды ӛзгерту немесе магнит ӛткізгіштің терезесіне магнит материалдан жасалған қозғалмалы шунттарды енгізу кӛмегімен пісіру тогын реттеу неғұрлым кең таралған. Автоматты және электрқожжы пісіру үшін пайдаланылатын неғұрлым қуатты трансформаторларда магниттік шунттармен – магнит ӛткізгіштің терезесінде орналастырылған және тӛмен кернеу тогымен басқарылатын арнайы дроссельдермен реттеу пайдаланылады.

Қозғалмалы орамдары бар трансформаторлардың 1.12-суретте келтірілген неғұрлым кең таралған құрылымдық сұлбасы ӛзекшелі магнит ӛткізгіштен 3, әрқайсысы екі катушкаға бӛлінген цилиндрлік алғашқы

және екінші

орамнан тұрады. Қозғалмалы орам (әдетте екінші) бұрандалы жетекпен

жылжытылады. Трансформатордың негізгі ағыны Ф т

магнит ӛткізгіш бойымен тұйықталады, ал шашырап тарау ағындары Ф 1р

және Ф 2р

Қозғалмалы орамдары бар трансформаторда пісіру тогын реттеу оның индуктивті кедергісін ӛзгерту есебінен жүзеге асырылады: бірқалыпты — орамдарды жылжытуменс атылы - катушкалардың

құрылымдық сұлбасы 1.13-суретте келтірілген. Мұндай трансформатордың қозғалмайтын алғашқы

және екінші

орамдары, ӛзекшелік магнит ӛткізгіш

және қозғалмалы магниттік шунты

болады. Әр орамның  әртүрлі  ӛзекшелерде орналастырылған екі катушкасы бар. Шашырап тарау ағындары Ф 1р

және Ф 2р

магниттік шунт арқылы тұйықталады.

Магниттік шунты бар трансформаторда пісіру тогын бірқалыпты ретеу магниттік шунтты жылжытумен жүзеге асырылады, ал сатылық — катушкалардың жалғасын айырып қосумен жүзеге асырылады.

Флюс астында механикаландырылған пісіру үшін ӛзекшелік магнитӛткізгіші

және ӛзекшелік типті жылжымайтын шунты

бар

трансформаторлар (1.14-сурет) қолданылады. Шунттың магниттік ӛткізгіштігі тұрақты токпен нәрлендірілетін басқару орамының

кӛмегімен реттеледі. Екі параллель жалғасқан алғашқы орам

жоғарғы мойындырыққа бекітілген. Екінші орам үш катушкадан тұрады, олардың әрқайсысы екі параллель жалғасқан секциядан тұрады. Катушка 2а

алғашқы ораммен қатар орналасқан, ал 2б

және 2в

катушкалар алғашқы орамнан магниттік шунтпен бӛлінген.

m

а        б

2а, 2б, 2в

Үстеме магниттеу шунты бар трансформатордағы пісіру тогын реттеудің негізгі тәсілі шунттың магниттік кедергісін ӛзгертуден тұрады.

Реактивті орамы бар трансформаторлардың тар реттеу дипазонына ие, алайда тӛмен құндылығының салдарынан монтаждау жағдайларында және тұрмыста пайдаланылады. Реактивті орамы бар қарапайым трансформатор (1.15-сурет) ӛзекшелік магнит ӛткізгішке 3, әртүрлі ӛзекшелерге таратылған алғашқы

және екінші орамға

ие. Нәтижесінде шашырап тарау ағындары тек маңдай беттерінің бойымен және магнит ӛткізгіштің терезелерінде ғана емес (Ф 1ок

және Ф 2ок ), сонымен қатар жоғарғы және тӛменгі мойындырықтар арасындағы ауаның бойымен (Ф 1яр

және Ф 2яр ) де тұйықталады. Мұндай құрылымды мойындырықты шашырап тарауы бар трансформатор деп атайды. Пісіру тогын реттеу үшін мойындырықты шашырап тарау ағындарымен ӛзара әрекеттесетін реактивті орамды

пайдаланады. Бұл орам қарсы қосу барысында пісіру тогын азайтады, ал келісімдік барысында - арттырады. Реактивті орамы бар трансформатордың мысалы тӛменкӛмітекті және тӛменлегирленген қаптамалы электродтармен қолмен доғалы пісіруге арналған кіші габаритті пісіру трансформаторы ТДМ-169 болып табылады .

Бұл трансформаторда пісіру тогын реттеу кӛлденең орындалған магниттік шунтты қолмен жылжыту арқылы қамтамасыз етіледі. Шунттық реттеу механизмі пісіру режимін ӛзгертуге  қажетті уақытты күрт азайтады .

1.6.

Пісіру тҥзеткіштер деп жартылай ӛткізгіштік элементтердің кӛмегімен бір фазалы немесе үш фазалы желінің ауыспалы тогын тиісті сыртқы сипаттамасы бар тұрақты ток кернеуіне түрлендіретін құрылғылар аталады. Тұрақты токпен пісіру ауыспалы токпен пісірумен салыстырғанда неғұрлым жоғары сапалы  пісіру жалғасын алуды қамтамасыз етеді. Бұл жағдайда токтың нӛлдік мағыналарының болмауы салдарынан доғаның жану тұрақтылығы артады, балқу тереңдігі артады, доға қорғанысы жақсарады, пісіру жігі металының беріктік сипаттамалары артады, жік ақауының саны кемиді, ал тӛмен шашырау қоспа материалды пайдалануды жақсартады және пісіру жалғасын қождан және қатып қалған металл шашырандыларынан тазалау операцияларын жеңілдетеді. Осыған

байланысты, жауапты жалғастардың сапалы жіктерін алу үшін негізінен тұрақты токты пісіруді пайдаланады. Бұдан басқа, жоғары легирленген және жылуға тұрақты болаттар, шойындар, титан, жез және никель негізіндегі қорытпалар тек тұрақты токпен пісіріледі. Пісіру түзеткіштері кең таралған. Трансформаторлармен салыстырғанда тұрақты токты нәрлендіру кӛздері ретінде пісіру түзеткіштерінің басты қасиеттері доғаны тұтандырудың жоғары сенімділігі және оның тұрақты жануын қамтамасыз ету болып табылады. Бұдан басқа, олар үшін ПӘК жоғары және бос жүрістің қатыстық аз шығыны, аз электр магниттік индукция барысындағы жоғары динамикалық қасиеттер, айналып тұратын бӛлшектердің болмауы, нәтижесінде  жұмыстың  шуылсыздығы  және  фаза жүктемелерінің тегістігі тән. Пісіру түзеткіштерінің кемшіліктеріне ұзақ уақыт бойы қысқа тұйықталу барысындағы диодтардың істен шығу мүмкіндігі және желідегі кернеу тербелістеріне сезгіштік жатады. Пісіру түзеткіші екі негізгі блоктан тұрады: кернеуді және пісіру тогын реттеуге арналған құрылғысы бар тӛмендетуші трансформатор және түзеткіш блок. Бұдан басқа, түзеткіште оның қалыпты пайдаланылуын қамтамасыз ететін қосуды реттеуші және қорғаныс құрылғылары бар. Неғұрлым оңтайлысы үш фазалы токтың түзеткіштерінде пайдалану болып табылады. Түзеткіш блокты қуат үшін әдетте құрылысы мен әрекет ету қағидасы бойынша пісіру трансформаторларына ұқсас ток күші трансформаторлары пайдаланылады. Бір фазалы трансформаторлар түзеткіштерде салыстырмалы сирек қолданылады. Трансформатор кернеудің тӛмендеуін қамтамасыз етеді, ал кейде тиісті сыртқы сипаттаманың қалыптасуын және пісіру режимін реттеуді қамтамасыз етеді. Пісіру түзеткіштерінің ток күші трансформаторларында (1.16- сурет) үш ӛзекшенің

әрқайсысында әдетте сәйкес фазаның бір алғашқы

және бір  екінші

орамы  орналастырылады. Қалыпты магниттік шашырап тарауы бар трансформатор (1.16, а-сурет) қатты сыртқы сипаттамаға ие. Алғашқы және екінші орамдарды бір- бірінен едәуір алшақ орналастыру барысында ұлғайтылған шашырап тарауы (1.16

суретте берілген магнит ӛткізгіштер симметриялы емес деп аталады, ӛйткені В фазасының орамдарымен құрылатын ағын жолындағы магниттік кедергі А және С орамдарымен құрылатын ағындардың кедергілерінен аз. Магниттік кедергі асимметриясы

1        2        3 -сурет. Қалыпты (а) және ұлғайтылған (б, в) шашырап тарауы бар үш фазалы трансформаторлардың құрылымдары:

В фазасындағы токтың А және С фазаларындағыға қарағанда жоғары болуына алып келеді, ал мұнда түзетілген токтың қисығында гармониялық құрамдас пайда болады. Симметриялы магнит ӛткізгіш (1.16 в-сурет) құрылымы неғұрлым күрделі және дайындау құны жоғары. Пісіру тогын түзету үшін жартылай ӛткізгіштік бұранданың токты тек бір бағытта ӛткізу қасиеті пайдаланылады. Қазіргі таңда кремнийлі ток күші шұралары пайдаланылады: басқарылмайтын (диодтар) және толығымен басқарылатын (тиристорлар). Токты түзету Ларионовтың үш фазалық белдікті сұлбасы бойынша жүзеге асырылады. Бұл сұлбада түзеткіш белдік алты иіннен тұрады, кернеу пульсациясы нәрлендіру желінің алты еселік жиілігіне тең, яғни 300 Гц. Жартылай ӛткізгішті шұралар белгілі бір температуралық және ток режимдерін сақтауды талап етеді, сондықтан да түзеткіш блоктың суыту элементтері болады:

Пісіру түзеткіштеріндегі пісіру тогын реттеу екі жолмен жүзеге асырылады: электромеханикалық және электрлік. Электр механикалық реттеулері бар түзеткіштерде ұлғайтылған магниттік шашырап тарауы бар, яғни қозғалмалы катушкалары бар (1.17 а- сурет) трансформаторлар және қалыпты магниттік шашырап тарауы, яғни қозғалмалы магниттік шунты(1.17 б-сурет) бар трансформаторлар пайдаланылады. Пісіру тогын реттеу оның үш фазалық орамдарын жылжыту, магниттік шунтты жылжыту есебінен, сондай-ақ орамдар жалғасының сұлбасын ӛзгертумен жүзеге асырылады. Бұл жерде токтың ӛзгеруі түзету блогына дейін жүреді, яғни әр фазада түзеткіш шұраларға берілген пісіру параметрлері бар, яғни әр фазадағы түзетуші шұраларға берілген пісіру параметрлері бар ауыспалы ток түседі. Пісіру түзеткіштерін реттеудің электрлік сұлбалары түзету блогынан кейінгі немесе тікелей түзетуші блоктағы пісіру тогын ӛзгертуге құрылған. Бұл сұлбаларда (1.18-сурет) түзету блогынан

кейін  пісіру  доғасына  ток  күші  транзисторы  (немесе  параллель жалғанған транзисторлар блогы) жалғанады. Әдетте транзистор кілт режимінде жұмыс істейді, яғни ток базасының жеткілікті мағынасы барысында айыру күйінен бір сәтте қанығу күйіне ауыстырылады. Кілт режимінде күшейткіш режиміне қарағанда транзистордағы энергия шығыны аз, бұл жоғары КПД және транзистордың салыстырмалы аз ысуына кепілдік береді. Биополярлық та, сондай-ақ далалық та транзисторлар пайдаланылады. Биополярлы транзисторлардың үлкен номенклатурасы бар, үздік игерілген және ӛндірісте арзан. Алайда МДП-транзисторлардың үлкен КПД және неғұрлым жоғары тез әрекетке ие. Кернеуді реттеу жиілік импульсты немесе ендік- импульсивтік тәсілмен орындалады. Транзисторлық реттеуіштері бар түзеткіштердің жұмыс қағидаты неғұрлым әлсіз токты ӛзгерту есебінен күшті токты басқарудан тұрады. Ток реттеудің транзисторлық сұлбаларын пайдалану жоғары тұрақты доға бойынша реттеулердің кең спектрі бар тік құламалы вольт-амперлік сипаттаманы алуды қамтамасыз етеді, бұл жез және алюминий негізіндегі қорытпаларды, жоғары легирленген болаттарды қорғаушы газындағы балқымайтын электродтармен пісіруге мүмкіндік береді.

Барынша қарапайым және кең таралған  тиристорлық түзеткіштер болып табылады. Тиристорлық түзеткіш блок тиристорларды қосу сәтін фазалық басқару есебінен пісіру режимін реттеуді қамтамасыз етеді, ал ток және кернеу бойымен кері байланыстарды енгізу барысында — кез келген сыртқы сипаттамалардың қалыптасуын қамтамасыз етеді.

н

1.5-кесте. Балқымайтын электр

одпен піс

іруге арналған тҥзеткіштердің техникалық сипаттамалары

Түзеткіш маркасы

и с , в

г *■

(при ПН, %)

в

Цэабг В

Пісіру тогын реттеу диапазоны, А

Габариттік ӛлшемдері, мм

Массасы, кг

80 (60)

2...90

х

х

160 (60)

х

х

315 (60)

30...350

х

х

400 (60)

5...400

х

х

630 (60)

5...680

х

х

Кейде тиирриисторлық реттеуішті трансформатордың алғашқы орам

тиристорларрды  басқару  бұрышын  ӛӛззггеерртуден  тұрады.  Фазалық басқару үшін электр сұлбаларын реттеудің барлық қасиеттері тән::

тиімділігіі, бірқалыптылық және кернеу реттеудің жоғары еселігі, дистанциялық және бағдарламалық басқарудың қарапайымдылығы.. Фазалық  басқарудың  басты   кемшілігі  түзетілген  кернеудің

астам болуы барысында қисықта ажыраулардың түзетілген кернеуінің пайда болуы болып табылады. Кернеу пулльсін және токты тӛмендету үшін тегістеуші дроссель орнатылады. Түзетілген кернеудің сәттік мағынасы азайған кезде, пісіру тогы дроссельмен алдыңғы уақыт аралығында жинақталған энергиямен ұстап тұрылады. Нәтижесінде ток қисығы тееггііссттееллееддіі.. Түзеткіштерді   балқымайтын   электродпен   пісіруге   арналған түзеткіштердің тееххннииккааллыыққ сипаттамалары 11..55-кестеде келтірілген..

1.7.

Резонансты пісіргіш нірлендіру кӛздерінің жоғары таңдамалы қасиеттері пісіру доғасына артылған  қосымша  сұлбалардың қасиеттерімен анықталады. Индуктивті және сыйымдылығы бар трансформаторды (1.19-сурет) қолдану кезіндегі пісіру доғасының тұрақтылық дәрежесі жоғары. Себебі, қайта тұтандыру доғаның трансформатор мен сыйымдылықтан қатар қуат алуы арқылы жүзеге асады. Іс жүзінде бұл қолмен доғалы пісіру кезінде сыйымдылығы жеткілікті конденсаторды қолдану доғаның жану тұрақтылығының тӛмендеуінен қауіптенбестен t/ xx бос жүрісінің кернеуін шамамен 35-40 В дейін тӛмендетуге болады дегенді білдіреді. Бос жүрістің кернеуін тӛмендету трансформация коэффицентінің кӛбеюіне және бастапқы тоқтың пропорционалды азаюына әкеліп соғады. 100 А дейінгі токқа есептелген және желіден 15 А кӛп ток алмайтын пісіру трансформаторлары осы қағидаға сәйкес жасалған. Бұл оларды 220 В кернеулі жарықтандырушы тораппен қуаттандыруға мүмкіндік береді.

Трансформатордың қайталама тізбегінде резонансты контурды қолдану іс жүзінде пісіру тоғы ауытқымасының синусоидалығын кӛрсетеді. Аталған кластағы пісіру жабдығының мынадай артықшылықтары бар:

1.8.

Пісіру аппарат – бұл белгілі бір шығыс кернеуі және тоғы бар қуат беру блогы. Бұрын пісіру аппаратына арналған барлық қуат беру блоктары жүктемесіне қарай үлкен немесе кіші желілі

трансформаторлардың қолданылуымен дайындалатын.

Жоғары жиілікті жартылай ӛткізгіш қуатты құралдардың пайда болуы, әсіресе, тұрмыстық радиоаппаратурада жиі қолданылатын қуат беру блоктарындағы кернеуді трансформаторсыз ӛзгерту қағидасына кӛшуге мүмкіндік берді. Темір де, мыс та жоқ. Тек қана радиоэлементтермен жабдықталған жеңіл әрі ықшам мӛрлеу тақшасы бар. Уақыт ӛте келе бұл технологиялар пісіру техникасында қолданыла бастады да пісіру аппараты ауыр құрылғыдан электроника салынған шағын қорапшаға айналды. Одан кейін сипаттамалары бойынша бірегей, аралық жоғары жиілікті кернеуді ӛзгертетін пісіру аппараттары – транзисторлы инверторлар пайда болды. Инверторлы пісіру аппаратының барлық жұмысы тоқты біртіндеп күшейтетін электронды микропроцессорлік сұлба арқылы іске асырылатын кернеуді фазалық жылжыту (инверсия) қағидасына сүйенеді. Фазалық жылжыту қағидасын қолдану ток кӛзінің сыртқы сипаттамаларының кең спектрін – тіп-тіке құламалыдан үдеушіге дейін және тегіс ток ауытқымасын алу мүмкіндігін береді. Транзисторлы инвенторы бар түзеткіштің сызбасы 1.20- суретте кӛрсетілген. Мұнда желілі түзеткіш V1 блогы 50 Гц жиілікті 220-380 В үш фазалы айнымалы кернеуді тӛмен жиілікті, L1 мен C1-ден тұратын сүзгіштің кӛмегімен тегістелетін тұрақты шамаға ӛзгертеді. Содан соң тегістелген кернеу екі транзистордан

Әрі қарай кернеу жоғары жиілікті шағын габаритті Т трансформаторымен тӛмендетіледі, V2 блогының шұраларымен түзетіледі, L2 мен С2-ден тұратын, тегістейтін жоғары жиілікті сүзгіштен ӛтеді, содан соң доғаға беріледі.

Желілі түзеткіштің кернеуін арттыру арқылы жоғары жиілікті кернеудің амплитудасын кӛбейтуге, яғни түзетілген кернеудің орташа мәнін реттеуге болады. Сонымен бірге инверторлы түзеткіште режимді  амплитудалы, ендік  және  жиілік реттеу қолданылады. Инверторлы нірлендіру кӛздерінің жұмыс жасау қағидасы ӛндірістік жиіліктің (50 Гц) айнымалы тоғын электронды сызбаның кӛмегімен ирелең жоғары жиілікті тоққа (жиілігі 35-55 кГц) алдын ала ӛзгертуге негізделген. 50 Гц жиілікті кернеудің трансформациясынан бұдан мың есе артық жиілікті кернеудің трансформациясына аралық жоғары жиілікті, шағын габаритті және салмағы аз трансформатордың кӛмегімен ауыстыруға болады. Транзисторлы кілттерде жоғары жиілікті ӛзгертуді қолдану сұлбадан желілі трансформаторды шеттетіп қана қоймай, аппараттың ПӘК шамасын 82,85% дейін арттыруға мүмкіндік береді(дәстүрлі аппараттың ПӘК шамасы 75,80%). Бос жүріс режимінде инвертордың қуатты пайдалануы әдеттегі трансформатормен салыстырғанда шамамен 10 есеге аз. Жоғары жиілікті құрамдас бӛліктің есебінен пісіру доғасын орау және тұрақтандыру жүзеге асады, магнитті үрлеудің әсері айтарлықтай бәсеңдейді, балқыма металдың құрылымы жақсарады. Бұл сұлбаларда тоқтың ауытқуы пайыздың оннан бір бӛлігінің деңгейіне дейін кемиді. Ӛз кезегінде бұл қалыпты ғана емес, жемірілуге тӛзімді болаттардың да  жоғары  сапалы пісірушіге жағдай жасайды. Сонымен қатар инверторлы нәрлендіру кӛздері оған ұқсас дәстүрлі аппараттармен салыстырғанда шағын габаритті және жеңіл. Аз қуатты инверторлардың жеңілдігі пісіру жіктеріне қатаң талап қойылатын, бірақ монтаждау жағдайы цехта қолданатын ауыр ӛндірістік жабдықты қолдануға арналмаған аса маңызды металл құрастырылымдар мен құбыр желілерін монтаждауда ӛте тиімді. Бір ток кӛзіне негізделетін модульдік қағидаға сай жасалған қуатты ӛндірістік инверторлар доғалы пісірудің кез келген түріне арналған пісіру кешендерін жасауға мүмкіндік береді. Барлық инверторларда пісіру тоғының жатық реттеуі бар. Ал микропроцессордың сандық сұлбасы мен жады ұяшықтарын енгізу дпісірудің жиі қолданылатын бірнеше режимдерінің жадталуын ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

с

ипаттамалары

Түзеткіштің маркасы

с

x.х

раб

Р, кВт

Габаритті ӛлшемдері, мм

5...150

12...28

675 х 252 х 280

Пирс-315

15...350

14...38

800 х 388 х 640

Пирс-500

15...500

14...42

790 х 388 х 705

50... 350

16...36

640 х 400 х 575

Форсаж-125

6,7

Форсаж-160

Форсаж-250

Форсаж-315

Форсаж-160 ПА

Пирс-160

5...150

12...28        5        675 х 252 х 280        2

Пирс-500

15...500

Форсаж-500

140 (50)

5... 140

20...26        6        320 х 110x20

4,6

Transpocket 2000

4,2

6x400 9,3

3        180x420x485

150 (15)

5... 150

320 х 1

30 х 17

Chopper

Жартылай автоматтар үшін.

Fronіus фирмасы, Австрия.

PROTEC фирмасы, Италия.

Инверторлы нәрлендіру кӛздері қолданыста аса үнемді. Олардың қуаттылық коэффиценті (cosj) бірге жуық, ПӘК шамасы 0,7-ден кем емес, кейде 0,9-ға дейін жетеді. 1.6-кестесінде әмбебап инверторлы түзеткіштердің техникалық сипаттамалары кӛрсетілген.

1.9.

Пісіру трансформаторлар мен түзеткіштерде токты ӛңдеу айналмалы тетіктер мен түйіндердің (токты реттеудің механикалық жүйелерінің элементтерін есепке алмағанда) қатысуынсыз жүретін электрлік және электромагниттік процесстердің нәтижесінде іске асырылады. Сондықтан мұндай нәрлендіру кӛздері статикалық деп аталады. Дегенмен статикалық нәрлендіру кӛздерінен бұрын пісіру генераторлары деп аталатын электр машиналы нәрлендіру кӛздері жасалып шығарылды. Пісіру генераторы зәкір айналымының мехникалық қуатын пісіруге аса қажетті тұрақты тоқтың электр қуатына айналдырады. Пісіру генераторларының ерекшелігі – ондағы сыртқы жетектің күшімен айналатын зәкірдің болуында. Мысалы, іштен жанатын қозғалтқышының әсерінен. Пісіру генераторы әрекетінің қағидасы кез келген тұрақты ток генераторының жұмысына ұқсас. Пісіру генераторлары коллекторлы және шұралы болып екіге бӛлінеді.

Коллекторлы генераторлардың тӛмендегідей түрлері бар:

деп аталады. Ал іштен жанатын қозғалтқыш (бензинді немесе дизельді) жетегі бар қондырғылар

Пісіру агрегаттары негізінен далалық жағдайдағы қолмен пісіру жұмыстарында, электрлік нәрлену желісінсіз жасалатын монтаждау және жӛндеу жұмыстарында қолданылады. Генератордағы зәкір мен статордың магнитті ағындарының ӛзара әрекеттесуінің есебінен пісіру тоғы қалыптасады. Генераторларың сыртқы сипаттамалары ӛте ауқымды. Сыртқы құлдыраушы сипаттамалары бар пісіру генераторлары кӛбірек таралған. Генераторлардың сыртқы сипаттамалары ӛршудің магнитсізденетін бірізді орамаларын жалғау арқылы қалыптасады. Оны қосқанда сыртқы сипаттама тіп-тіке құламалы, ал ажыратқанда кӛлбеу құламалы болады. Ӛршудің магниттегіш орамасын қуат үшін тұрақты тоқтың автономды кӛзі қажет. Сол себепті мұндай генераторлар әдетте жетек ретінде айнымалы тоқтың электрқозғалтқышын пайдаланған кезде қолданылады. Ӛздігінен ӛршитін генераторларда коллектордағы тұрақты кернеуді қамтамасыз ету үшін екі негізгі шӛткелердің арасына аралық шӛтке орнатады. Негізгі және аралық шӛткелердің арасында фазалардың үздіксіз ығысуының салдарынан аралық және одан озық негізгі шӛткелердің арасындағы кернеу тұрақты болады және ол ӛршудің магниттегіш орамаларын қуат үшін пайдаланылады. Бұл тектес генераторлар әдетте іштен жанатын қозғалтқыш жетегі бар мобильді пісіру агрегаттарында қолданылады. Тәуелсіз ӛршитін пісіру генераторларында жартылай ӛткізгішті түзеткіш арқылы айнымалы тоқтан қуат алатын магниттегіш 2 орамасы генератор шӛткелерінде доғаның ӛршуіне қажетті магниттегіш Ф н (1.21, а сурет) ағынын құрайды. Бос жүріс кезінде, тоқтың күші нӛлге тең болғанда, магнитсіздендіруші 4 орамасы әрекет етпейді. Пісіру тоғының кӛбеюімен Ф н

магниттегіш ағынына қарсы бағыт алған магнитсіздендіруші Ф р ағыны артады да, салдарлы магнитті ағын азаяды. Нәтижеде генератор ықпалдандыратын ЭҚК азаяды. Осылайша 4 ораманың магнитсіздендіруші әрекеті генератордың құлдыраушы сыртқы сипаттамаларын алуға мүмкіндік береді. Пісіру тоғын реттеу магнитсіздендіруші ораманың санын ауыстыру (кіші ток – үлкен тоқ) және реостат арқылы жасалады.

1.21- сурет. Тәуелсіз ӛршитін және бірізді магнитсіздендіретін орамасы бар (а), дігі- нен ӛршитін және параллель магниттегіш орамасы бар генераторлардың сызбанұсқа сұлбалары (б): 1 – реостат; 2 – магниттегіш орама; 3 – генератордың зәкірі; 4 – магнитсіздендіретін орама; 5 – пісірілетін дайындама; 6 – электрод ұстағыш; Ү – үлкен тоқ; К – кіші тоқ; a, b, c – генераторлардың шӛткелері

Ӛздігінен ӛршитін генераторлар әдетте тӛрт негізгі полюсы бар статор мен коллекторы және тӛрт негізгі, бір қосымша шӛткесі бар цилиндрлік зәкірден тұрады. Бұл генератордың осылай жасалу себебі: жүктеменің ауысуы әсерінен а- с шӛткелеріндегі кернеу ӛзгермеу үшін. Сондықтан магниттегіш орамадағы ток іс жүзінде жүктеменің тоғынан дербес. Қалдық магниттегіш ротордың есебінен генератор айналғанда параллель магниттегіш орамада  генераторды магниттейтін ток тудыратын қалдық ЭҚК пайда болады. Бұл ретте генератордың магниттік ағыны ұлғаяды және ЭҚК артады. Демек, магнитті ағынның қайта артуына ықпал ететін магниттегіш ток кӛбейеді. Генератордың ӛздігінен ӛршу процессі ЭҚК шамасы параллель магниттегіш орамадағы кернеудің құлдырауымен теңескенге дейін жалғасады.

Басқа жағынан ӛздігінен ӛршитін генератордың жұмыс жасау қағидасы тәуелсіз ӛршитін генератордың жұмыс жасау қағидасынан ешқандай айырмашылығы жоқ. Коллекторлы пісіру генераторларының дайындалуы оңай және пайдалану кезінде кӛп шығынды талап етпейді. Дегенмен ӛндіріс жағдайының қолайсыздығы (ылғалдылықтың жоғары деңгейі, майлы булар, түрлі түйіршіктермен араласқан шаң) шӛткелермен қажалатын коллектордың тез істен шығуына әкеліп соғады.

Шұралы генератордың сұлбасы әлдеқайда жетілген.

Шұралы генератор дегеніміз – айнымалы тоқтың  генераторы мен түзеткіш блоктың құрамдастырымы. Әдетте оларда айнымалы ток айқын үйекті құрылымның роторы бар синхронды генератордан немесе индукторлы генератордан алынады. Олардың ішінде индукторлы генераторлар кең қолданысқа ие. Индукторлы генераторларда әдетте үш фазалы болатын статордың орамасы фазалары үздіксіз жылжымалы келетін статорда орналасады. Сонымен бірге ӛршу орамасы да статордың корпусына бекітілген.

а-суретте кӛрсетілген индукторлы генератордың тісті 4- ротор-индукторы және 1-статорда орналасқан тұрақты тоқтан қуаттанатын 3-ӛршу орамасы бар.

1.22-сурет. Әраттас-полюсті (а) және аттас-полюсті (б) индукторлы генераторлардың сұлбасы: 1 – статор; 2 – күшпен тарту орамасы; 3 – ӛршу орамасы; 4 – тісті ротор-индуктор

Ӛршу орамасы үздіксіз магниттегіш күш тудырады. Бірақ 2-күш орамасын тесіп ӛтетін Ф в ӛршу ағыны лүпілдеуіш болып келеді. Себебі оның жолындағы магниттік қарсылық ротордың айналуы кезінде ӛзгеріске ұшырайды. Күш орамының білігі ротордың тісіне сәйкес келгенде ӛршу ағыны ең жоғарғы деңгейге жетеді. Ал ротордың ойымымен сәйкес келгенде ең тӛменгі деңгейге түседі. Демек, күш орамасында айнымалы кернеу пайда болады.

1.22а

1.22 б

Статордың екі қалтасының арасында тұрақты тоқпен қуатталатын 3 ӛршудің сақиналы орамасы бекітілген. 2 күш ормасы статордың жіктерінде жинақталған. Ф в ӛршу ағыны алдымен ротордың білігінен ӛтеді, содан соң жұлдыз тәрізді тармақталады, ротордың тісті қалтасынан, одан әрі статордың тістерінен ӛткен соң генератордың корпусында тұйықталады.

1.22 б -суретте статордың жақын қалтасының барлық полюстері оңтүстік бӛлігі, ал алыс қалтасындағы – солтүстік бӛлігі болып саналады. Сондықтан мұндай индукторлы генераторды аттас полюсті деп атайды. Индукторлы генераторлардың шашырау ағынының әрекетімен және магнитсіздендіргіш қасиеті бар  зәкір әсерінің ағынымен шартталған кәдімгі тіп-тіке құламалы сипаттамалары бар. 1.23-суретте ӛздігінен ӛршитін шұралы пісіру генераторының электрлік сұлбасы берілген. Ол жоғары жиіліктегі индукторлы лүпілдеуіш генератор мен басқарылмайтын V1-V6 шұраларында үш фазалы кӛпірлі сұлбасы бойынша жинақталған түзеткіш құрылғыдан тұрады. Іске қосу кезінде генератор жүктемесіз болып, ал оның белдігі айнала бастағанда, қалдық магниттегіштің есебінен статор орамасының қысқышында аздаған кернеу пайда болады.

1.23-сурет.  Ӛздігінен ӛршитін шұралы генератордың электрлік сұлбасы: 1 – статор орамасы; 2 – түзеткіш блок; 3 – электрод ұстағыш; 4 – ӛршу орамасы

трансформаторы бұл кернеуді үдетеді де, түзетілген соң ол ӛршу орамасының қысқыштарына жіберіледі. Ӛздігінен ӛршу процессі R1 резисторымен реттелетін бос жүріс кернеуімен теңескенге дейін жүреді. Т2 трансформаторының кӛмегімен жүктеме тоғы ӛршу орамасын қосымша қуаттандырады. Пісіру тоғын R2 резисторы реттейді. Шұралы генераторларды дәнекерлегіш режимдері айнымалы ток сатысында реттеледі: бірсарынды – ӛршу орамасының тоғын ӛзгертумен; сатылай – күшпен оралған орамалардың тоғын ӛзгертумен (жұлдызбен, үшбұрышпен, параллель). Шұралы генераторлар коллекторлы генераторларға қарағанда сенімдірек. Бірақ олар температураның ӛзгерістеріне сезімтал. Сонымен қатар жартылай ӛткізгіш шұраларды суыту жағдайының жасалуын және жетек айналымының жиілігінің дәл сақталуын талап етеді.

1.8.

В многопостовых системах источник питания  снабжает энергией  одновременно  несколько   сварочных   постов.   Исходя из эксплуатационных и технико-экономических соображений применение многопостовых систем целесообразно, когда на относительно небольших производственных площадях сосредоточено  большое  число  однопостовых  источников питания  (несколько  десятков).  От

одного        многопостового        источника        питания        может        работать        6...9 постов. При расчете числа постов, обслуживаемых данным источником питания, вводят коэффициент е одновременности включения  сва- рочных  постов.  Для  ручной  дуговой   и   механизированной   сварки под  флюсом  принимают  е  =  0,5.0,6,  а   для   сварки   в   среде защитного  газа  —  0,7.0,9. В современной сварочной технике в качестве многопостовых источников питания применяют многопостовые выпрямительные установки, а многопостовые генераторы постоянного тока  и трансформаторы  не  применяют. Многопостовые системы обеспечивают более рациональное использование  производственных  площадей  и   значительное уменьшение расходов  как  на  электроэнергию,  так  и  на обслуживание        оборудования.        Основными        требованиями, предъявляемыми к многопостовым системам, являются обеспечение независимости  работы  постов  и  незначительного   падения напряжения  в  шинопроводе.  Это  особенно  важно  если   данный пост достаточно удален от места нахождения многопостового выпрямителя. Выпрямительные многопостовые системы рассчитывают на продолжительный режим работы, а сварочный пост — на повторнократковременный  режим  с  ПВ  =  60%. Многопостовые установки типа ВДМ для ручной  дуговой сварки   плавящимся   электродом. Упрощенная   электрическая схема установки  типа  ВДМ  приведена  на  рис.  1.24.  Фазы первичной обмотки трехфазного трансформатора установки Т, соединенные  треугольником,   имеют   отводы,   что   создает возможность   повышения   вторичного    напряжения    трансформатора на  5  %  в  случае  понижения  напряжения  сети.  Трансформатор

имеет  нормальное   магнитное   рассеяние   и   обладает   жесткой внешней  характеристикой. Выпрямительный узел установки  собран  по  шестифазной  коль- цевой  схеме  выпрямления.

На каждом стержне магнитопровода трансформатора

распо- ложены  витки  фаз  первичной   обмотки   (І)   и   две   фазы одинаковых вторичных обмоток  (ІІ).  Электродвижущие  силы вторичных обмоток  смещены  относительно  друг  друга  на  180°. Фазы вторичных обмоток соединены звездой, а их нейтрали

и

образуют отрицательный и положительный выводы (полюсы) выпрямителя. Последовательно  с  фазами  вторичных  обмоток включены неуправляемые кремниевые вентили

В реальном выпрямителе это не одиночные вентили, а блоки  вентилей, включенных  параллель-

Сеть

Рис.   1.24.   Упрощенная   электрическая   схема   многопостовой установки типа ВДМ для ручной  дуговой  сварки  плавящимся электродом

но.        Число        вентилей

в

ветви

зависит

от

значения

На рис. 1.24  показано  подключение  постов  для  сварки током  обратной  полярности. Сварочные  посты  получают  питание   от   шинопровода через балластные резисторы

б .

Эти резисторы являются регуляторами  тока   поста,   а   также   осуществляют независимую работу постов. Внешняя характеристика самого выпрямителя жесткая. При номинальном токе снижение напряжения   у   самого   удаленного   поста   составляет   порядка 5 %. Регулирование сварочного тока  поста  автономное. Падающая форма внешней характеристики поста, пред- ставляющей  собой  зависимость   напряжения   дуги   от сварочного   тока и д

=   /(7 св

),   обусловлена   падением напряжения  в  балластном  резисторе

б

(рис.  1.25).

От кратковременных перегрузок установка защищена быстродействующим автоматом,  включенным  на  входе первичной  обмотки   трансформатора.   От   длительных перегрузок  в   магнитном   пускателе   многопостового выпрямителя  предусмотрены  тепловые  элементы.

Рис.        1.25.        Зависимость        напряжения        дуги        сварочного        поста        от сварочного  тока   при   питании   от   многопостового   источника

Многопостовые системы для механизированной сварки плавящимся электродом  в   углекислом   газе. Технология   сварки   плавящимся электродом в среде углекислого газа  предъявляет  ряд  дополнительных требований к многопостовым системам с централизованным  питанием сварочных  постов  на  близких  по   токам   режимах.   При   сварке плавящимся электродом в  углекислом  газе,  сопровождающейся периодическими короткими замыканиями посредством капель, наблюдается сильное  разбрызгивание  металла.   Причиной   разбрызгивания   является наличие  быстро  нарастающих  пиков  сварочных   токов   при   резких колебаниях  проводимости   разрядного   промежутка,   что   нарушает устойчивость  горения   дуги. Разработанная  многопостовая  система  с  централизованным  питанием постов для механизированной сварки в  углекислом  газе  плавящимся электродом   предназначена   для   одновременного   питания    нескольких десятков  постов.   Эта   система   обеспечивает   получение   качественных сварных  швов  во  всех  пространственных  положениях  при   сварке плавящимся  электродом  током  обратной  полярности  в  среде   углекислого газа. Источником  питания  централизованной  многопостовой  системы, приведенной на рис. 1.26, является выпрямитель ВМГ-5000. Питание от выпрямителя   к   отдельным   сварочным   постам  подается  по  шинопроводам. Многопостовой выпрямитель ВМГ-5000 имеет шестифазную схему выпрямления   с   уравнительным   реактором   L yp (рис.    1.27).    Частота пульсаций выпрямленного напряжения 300 Гц. Питание выпрямителя осуществляет  понижающий  трансформатор   Т,   имею-

Сеть

Рис.  1.26.  Функциональная  блок-схема   централизованной многопостовой  системы  с  питанием  постов  от  выпрямителя  ВМГ- 5000:

4, 5

и  с  изделиями  сварочных постов

Сеть

Рис. 1.27. Электрическая схема  силовой  цепи  многопостового выпрямителя   ВМГ-5000

щий  одну  первичную  (І)  обмотку  и   две   одинаковые   вторичные   (ІІ) обмотки.  Фазы  первичной   обмотки   секционированы,   что   позволяет получать  пять  значений  фазных  ЭДС  вторичных  обмоток.  Схема выпрямления   представляет   собой   собственно   два   трехфазных   выпрямителя

с  выведенными  нейтралями

и

Эти   выпрямители   работают параллельно   на   нагрузку   через  уравнительный   реак то р

yp.

Нагрузкой для  выпрямителей  являются  сварочные  посты,  под- ключенные к многожильному шинопроводу, соединенному с выходными зажимами  (плюсом  и  минусом)   выпрямительной   установки.   Начала   фаз а

, b

, c

одной из вторичных обмоток выпрямителя соединены с анодами неуправляемых вентилей V1...V3, а концы фаз  а

,  b

и  с

другой  его вторичной   обмотки   —   с   анодами   вентилей   V4...V6.    Катоды    всех вентилей соединены вместе и образуют положительный полюс (вывод) выпрямителя ВМГ-5000. Отрицательным полюсом служит средняя точка  У обмотки   уравнительного   реактора   Lyp,   имеющего   замкнутый магнитопровод.  Уравнительный   реактор   соединяет   нейтрали

и

вторичных обмоток трансформатора Т, фазные ЭДС которых сдвинуты относительно друг друга на 180°. Уравнительный реактор

yp служит для обеспечения четкой параллельной работы  двух  выпрямителей  ВМГ-5000. Кроме того, при наличии уравнительного реактора в магнитопроводе трансформатора

отсутствует   постоянная   составляющая   магнитного потока, что позволяет значительно уменьшить габаритные размеры трансформатора. Нормальный режим работы многомостовой системы устанавливается при обеспечении непрерывной работы вентилей обоих выпрямителей  в  заданной  последовательности. Централизованная многопостовая система имеет распределительные многожильные шинопроводы низкого (см. рис. 1.26) и  повышенного напряжений.  На  каждом  из  этих  шинопроводов   можно   изменять напряжение  вне  зависимости  от  напряжения  на   другом.   Изменение напряжения  на  шинопроводе   производится   посредством   изменения выходного напряжения на зажимах одного из выпрямителей ВМГ-5000. Изменение  выходного   напряжения   выпрямителей   ступенчатое, осуществляется  посредством  специального  переключения   числа   витков   фаз их   первичных   обмоток. Выпрямитель  рассчитан  на  пять   ступеней   выходного   напряжения (низкого   —  30;   35;  40;  50  В   и  повышенного   —  60  В). Распределительный шинопровод многопостовой системы выполнен из алюминиевых   шин   трех   разных   сечений   и   длин:

Таблица   1.7.  Технические   характеристики   многопостовых  выпрямителей

Марка

х

(при

Масса,   кг

1   000

ю

735   х   605  х  950

1   000

1   100x   700x  900

1   250

1  050  х  620  х  800

1   600

1  050  х  850  х  1

3   000

2  175  х  835  х  1

1   750

1   000

ю

ю со

100...200

1  035  х  820  х  1

1   600

со -о

со

180...360

1  035  х  820  х  1

5   000

о

4x400

36...45

1   350   х   850  х   1

ны.   К  шине

посты  присоединяют   в  любом   месте,  а   к   осталь- ным   —   на  участках,   длины   которых   больше l

Разделение   шино- провода   позволяет  уменьшить  расход   алюминия.   При  этом   для

шин  разных  длин  допустимое  падение  напряжения  Ди ш

остается   в установленных   нормах.

Напряжение  дуги  поста  регулируется  автономно   с  помощью специального  балластного   резистора  РБГ-502.  Режим  работы  по- ста  регулируется  также   изменением   скорости  подачи  электродной проволоки,  которую  определяет  значение  сварочного  тока. Для   механизированной   сварки   плавящимся   электродом  в   среде углекислого  газа   выпускается   многопостовой   выпрямитель   ВДГМ- 1602,   обеспечивающий  постоянство   выпрямленного   напряжения   с точностью   -1  В   как   при  изменении   нагрузки,  так  и  при   колебани- ях   напряжения   сети   в  диапазоне   от  +5  до   -5  %   от   номинального. Многопостовые  выпрямители   оборудованы  пускорегулирующей  и защитной   аппаратурой.   Предусмотрена  возможность  параллельной   работы   выпрямителей  типа   ВДГМ.   В   комплект   их   поставки входят   балластные   реостаты  и   дроссели. В  табл.  1.7  приведены  технические  характеристики  многопо- стовых  выпрямителей.

Импульсные стабилизаторы дуги.

Основным недостатком работы сварочных   трансформаторов   является   невысокая    стабильность    горения дуги, вызываемая  периодическими  переходами  сварочного  тока  через нулевые значения при смене полярности на электроде и изделии. Для ликвидации этого недостатка используют импульсные стабилизаторы дуги, применяемые  для  облегчения  ее  возбуждения,  повышения  устойчивости горения и улучшения процесса переноса капель расплавленного металла в сварочную  ванну. Устройство стабилизации горения  дуги  (УСГД)  служит  для  им- пульсного повторного поджига дуги и  поддержания  устойчивого  дугового разряда посредством генерирования и  подачи  в  дуговой  промежуток импульсов   напряжения   в  начале  каждого  полупериода. Стабилизация сварочной дуги заключается в следующем. При сварке переменным  током  дуга  гаснет,  когда  сварочный  ток  уменьшается   до значения,   близкого  к  5   А.  Обрывы   дуги  происходят  с

удвоенной частотой переменного тока. Повторное зажигание дуги требует более высокого напряжения,  чем  напряжение,  поддержи- вающее ее горение. При этом в каждый полупериод синусоиды сварочного тока зажигание происходит при уравнивании напряжения холостого  хода  сварочного   трансформатора   с   напряжением зажигания. Для надежного зажигания дуги  необходимо,  чтобы  в  начале полуволны  синусоиды  сварочного  тока   УСГД   выработало   и   подало на вторичную  обмотку  трансформатора  импульсы  с  амплитудой 200...500 В. Подача импульса энергии в УСГД  происходит  после перехода сварочного тока через ноль  и  достижения  на  вторичной обмотке  сварочного  трансформатора  напряжения,  близкого   по значению к напряжению дуги 15.20 В. После прохождения ста- билизирующего импульса сварочный трансформатор самостоятельно поддерживает   горение   дуги. Принцип работы УСГД заключается в следующем: после про- хождения сварочного тока через ноль блок управления формирует управляющий   импульс,   который   поступает   на   один   из   тиристоров и  заряжает  конденсатор  цепи.  В  следующий  полупериод   открыва- ется  другой  тиристор,  и   этот   же   конденсатор   сначала   разряжает- ся, а затем перезаряжается через второй  тиристор  этой  же  цепи, создавая на дуговом промежутке  стабилизирующий  импульс.  Эти импульсы облегчают повторное зажигание дуги, что и способствует повышению   стабильности  ее  горения. На рис. 1.28 приведен график сварочного тока с импульсами повторного   зажигания  дуги.

Рис. 1.28. График  сварочного  тока  с  импульсами  повторного зажигания   дуги

В настоящее время разработан целый  ряд  УСГД,  позволяющих  вести ручную   дуговую   сварку   практически   любыми    электродами    с    питанием как переменным, так и постоянным током. Следует отметить, что для подключения  УСГД  пригодны  все  сварочные   трансформаторы   с повышенным магнитным рассеянием любой мощности:  от  бытовых, рассчитанных на питание от сети 220 В, до мощных сварочных трансформаторов   на   номинальный   ток   500   А,    рассчитанных    на напряжение   сети   380   В  с  частотой  50  или   60  Гц. Кроме   того,   начато   серийное   производство   трансформаторов   для дуговой сварки с встроенными в них УСГД-4МУ2. Эти трансформаторы предназначены   для  выполнения: МР — переменным током и электродами УОНИ-13/45,  УОНИ-13/55, ВИ-10-6   и  другими  —  постоянным  током;

электродами  ОЗЛ-8,   ОЗЛ-26,   ЦЛ-39  и   др.; боты  сварщика   за   счет   уменьшения   времени   ее   начального   зажигания и увеличения времени горения в  каждом  полупериоде  синусоиды сварочного  тока; счет увеличения стабильности  процесса  сварки  и  уменьшения разбрызгивания   металла.

Блок  снижения  напряжения  холостого  хода.

Блок   снижения напряжения холостого хода, предназначенный для повышения электробезопасности сварочных работ, необходим при выполнении сварки изделий в условиях повышенной опасности и в особо опасных условиях эксплуатации:  например  в  замкнутых  и  стесненных  условиях  —   в туннелях,  колодцах,   резервуарах. Универсальный блок снижения напряжения  холостого  хода  БСН-10 позволяет выполнять сварочные работы переменным и  постоянным  током. Данный блок должен эксплуатироваться со сварочными трансформаторами, имеющими  напряжение  холостого  хода  не   более   80   В   и   номинальный ток до 500 А (ПР = 35 % при токе 500 А), или  со  сварочными выпрямителями с напряжением холостого хода  не  более  100  В  и номинальным   током   до  500  А.

Реостат балластный.

Балластные реостаты предназначены для создания падающей внешней характеристики источников питания и регулирования  сварочного  тока   на   каждом   посту   при   питании   их от многопостового источника постоянного тока. Реостат собран из резисторов,  скомпонованных  в  блоки,  и  рубильников,  включение которых в определенных сочетаниях позволяет  осуществлять ступенчатое регулирование режима сварки в достаточно широких пределах  (20   ступеней). Балластный реостат включается в сварочную  цепь  последова- тельно  с  электродом.  Как  видно  из   рис.   1.29,   минимальное  значе- ние сварочного тока обеспечивается включением рубильника І, а максимальное   —  включением   всех  пяти   рубильников   (І...V). Промышленность выпускает следующие балластные реостаты: с регулированием   сварочного   тока   от   10   до   200   А   через   каждые 10  А,  с  регулированием  сварочного  тока  от  15  до  300  А  через каждые  15   А   и   с   регулированием   сварочного   тока   от   25   до   500 А  через   каждые   25  А. При   сварке   в   защитных   газах   первоначальное   возбуждение дуги производится бесконтактным  способом.  Напряжения  холостого хода   источника   питания  (60.80   В)   недостаточно  для  того,

Рис.        1.29.        Электрическая        схема        балластного реостата:   1...22   —   реостаты;   І...V   —  рубильники

чтобы  вызвать   электрический   разряд.   Следовательно,   для   возбуждения дуги  необходим  кратковременный  импульс   напряжения,   который   обеспечил бы пробой  и  последовательное  развитие  искрового  разряда  вплоть  до получения  дугового  разряда.  Для  решения   этой   задачи   источники   питания для  сварки  в  среде  защитного  газа  снабжаются   дополнительным устройством  —  сварочным  осциллятором. Осциллятор представляет собой генератор затухающих по амплитуде переменных  высокочастотных  (100...300  кГц)  импульсов   высокого напряжения  (около   3   кВ).   Применяют   две   схемы   включения   осциллятора в цепь дуги: параллельную и последовательную. В схеме параллельного включения (рис. 1.30) трансформатор

промышленной частоты 50 Гц повышает  напряжение  сети  до   3.6   кВ.   Его   вторичная   обмотка подключена  к  разряднику  F,   входящему   в   колебательный   контур   С к

к , в котором  возникают  колебания  с  частотой  150.300  кГц.  При возрастании   напряжения   на   выходе   трансформатора    заряжается конденсатор С к . По достижении определенного напряжения  на  вторичной обмотке  трансформатора  происходит  искровой  пробой  воздушного промежутка   разрядника. Электрическая   схема   осциллятора   последовательного   включения приведена на  рис.  1.31.  Трансформатор

повышает  напряжение  сети  и подает его на разрядник

,  входящий  в  колебательный  контур  С к

к .

Катушка   индуктивности   колебательного   контура   включена   последовательно с   дугой.  Сечение   обмотки  трансформа-

Рис.   1.30.   Электрическая    схема    параллельного    включения сварочного   осциллятора  в   цепь  дуги:

ИП   —   источник   питания   дуги;   L,£,   Сф   и

к

Сеть

Рис. 1.31. Электрическая  схема  последовательного  включения сварочного   осциллятора  в   цепь  дуги

тора  рассчитывается   исходя   из   сварочного   тока,   генерируемого источником  питания  дуги.  Защита  источника  питания  дуги   от   воз- действия   высокочастотного   высокого    напряжения,    возникающего    на катушке  индуктивности  при  разряде  конденсатора,  осуществляется посредством шунтирования его конденсатором Сф. Осцилляторы последовательного  включения  компактнее  и  проще   осцилляторов параллельного  включения,  и  обычно  работают  они  только   в   начале процесса  сварки.   В   схеме   источника   питания   предусмотрено автоматическое  отключение  осциллятора  после   возбуждения   дуги.

вентильных  источников  питания?

Қапталған металдық электродпен қолмен доғалы пісіру сұлбасы 2.1-суретте кӛрсетілген. Бұл жағдайда доғаны қоздыру электродтың ұшының пісірілетін металға жанасуы арқылы электр пісіру тізбегінің қысқа мерзімді тұйықталуы кезінде орын алады. Электродты балқытуға қарай пісіру процесінде оны қажетті пішін алу және жікті кесу үшін жалғастың бойына және жіктің кӛлденеңіне бір мезгілде жылжыта отырып, бұйымға тақайды. Электр доғасын қоздыру әр жолы  пісіру  процесі басталғанға дейін, ал содан кейін – ол үзілген кезде пісіру процесінде жүргізіледі. Пісіру доғасы электродтың тұғыры тиген кезде қозады, одан кейін электрод бұйымның бетінен жылдам алынады. Бұл ретте, егер саңылау тым үлкен болмаса тоқтың пайда болуы және доға бағанын орнату бірден орын алады. Электродтың бұйымға жанасуы қысқа мерзімді болуы тиіс, себебі олай болмаған жағдайда ол   бұйымға   балқып   жабысып   қалады   («жабысып   қалады»). «Жабысып қалған» электродты оны қатты оңға және солға бұрай отырып, жұлып алған жӛн. Доғаны қыздыру электродтың пісіріліп отырған металға жеңіл түрде бүйірімен жанаса отырып және келесіде оны бұйымның бетінен 2-4 мм бұру сериясымен қайтымды-ілгерілеме қозғалыспен (2.2-сурет) не болмаса электродтың тұғырымен тырналау қозғалысымен (2.2-сурет, б) жүргізіледі. Доғаны қоздырғаннан кейін электрод қысқа мерзімге, яғни пісіру жігі қалыптасқанға және негізгі металдың балқуы орын алмағанға дейін балқудың бастапқы нүктесінде ұсталуы тиіс.

(2.3-сурет). Электродтың балқуымен бір мезгілде доғаның тиімді ұзындығын сүйемелдей отырып, оны бір қалыпты пісіру ваннасына салу қажет. Доғаның тиімді ұзындығының кӛрсеткіштері кенет шытынаған дыбыс, металл тамшыларының доға аралығы арқылы бір тегіс жылжуы және металдың аз ғана шашырауы болып табылады. Доғаның ұзындығы пісірудің сапасына айтарлықтай әсер етеді. Қысқа доға жоғары сапалы тігіс алуды қамтамасыз ете отырып,

а        б

а

б

себебі электродтың балқытылған металы доға аралығынан жылдам ӛтеді және қышқылдануға және азоттануға сирек  ұшырайды. Алайда ӛте қысқа доғаны пайдалана отырып пісірушінің жоғары біліктілігін талап етеді. Ұзын доға ӛзіне тән шыжылдаумен тұрақсыз түрде жанады. Бұл ретте балқудың тереңдігі жеткіліксіз, электродтың балқыған металы шашырайды және кӛбірек қышқылданады және азотталады. Жік қалыпсыз болып шығады, ал жік металының құрамында тотық кӛп болады.

Егер пісіру процесінде қандай да бір себеппен пісіру доғасы с

түрінің жақсы болуын қамтамасыз ететін, оны қайтып жағатын арнайы техниканы қолданады. Қайталап тұтандырған кезде кратердің алдыңғы жиегіндегі доғаны қоздырады, содан кейін барлық кратер арқылы жаңа ғана балқытылған металға қарсы орналастырылған жиекке, содан кейін тағы да жүргізіліп отырған пісірудің бағыты бойынша алға жылжытқан (2.4-сурет) жӛн. Егер электродты доғаны қайталап тұтандырған кезде артқа жеткіліксіз

түрде әкететін болса, басталған және соңғы пісіру бӛлікшелері арасында шұңқыр қалады. Егер қайтадан тұтандырған кезде электродты артқа қатты әкетсе, онда пісірілген білікше бетінде биік томпақ қалыптасады.

ЭЛЕКТРОДТЫҢ ПІСІРУ КЕЗІНДЕГІ КҮЙІ ЖӘНЕ ЖЫЛЖУЫ

Пісіру процесінде электродқа мынадай қозғалыстар беріледі:

Пісіру жылдамдығы ӛте жылдам болған кезде аздап дӛңестелген және ірі қабыршақтары бар жіңішке балқытып қапталған білікше шығады. Электродты ӛте ақырын жылжытқан кезде ӛте дӛңестелген пісіру білікшесі және шеттері балқытып қапталған тегіс емес пішінді жік шығады.

Электродтың пісіру кезіндегі ию бұрыштары 2.5-суретте кӛрсетілген. Пісіру түрлі бағыттарда жүзеге асырылуы мүмкін: солдан оңға, оңнан солға, ӛзінен және ӛзіне қарай.

Жіктің ұшында пісіру доғасын кенеттен үзуге және қысым шоғырлаушысы және құрамында зиянды қоспалары кӛп аумақ болып табылатын кратер металының бетінде қалдыруға болмайды. Кратердің қалыптасуының алдын алу үшін электродты жылжытуды тоқтату, яғни оны 1-2 с ұстап тұрып содан кейін 5 мм артқа жылжытып, жоғары және артқа қарай шапшаң қозғала отырып, доғаны үзу қажет. Пісіруді қате аяқтаған кезде доға сӛнген жіктің аяқталған орнында ылғи да терең кратер қалыптасады. Кратер балқудың тереңдігінің кӛрсеткіші болып табылғанымен жіктің соңында оны толтыру және пісіру керек. Бұл мынадай үлгіде  жүргізіледі: кратерде доға қыздырылады, қысқа доға орналастырылады және электрод осындай күйде кратер балқыған металмен толтырылғанға дейін ұсталады. Кратерді доғаны үзіп және қыздыра отырып, бірнеше рет пісіру ұсынылмайды, себебі бұл кезде металдың тотығы және қождың ластануы орын алады. Электрод тұғырының екі қозғалысының (ілгерілемелі және жік желісінің бойымен) нәтижесінде қалыптастырылған 1 пісіру жігі (2.6-сурет) жіптік деп аталады. Оның ені пісірудің тиімді жылдамдығы кезінде электрод диаметрі d

болған кезде (0,8-1,5) құрайды. Жіптік жікпен жіктің тамыры толтырылады, жұқа дайындамалар пісіріледі, балқыту жұмыстары орындалады және тіліктерді пісіру жүргізіледі. Электродтың кӛлденең қозғалысын пайдаланбастан білікшені балқытып қаптау үшін доғаны қоздыру, оны созу және негізгі металл қызуы үшін бірнеше уақыт бір орнында ұстап тұру керек. Содан кейін тиісті мӛлшердегі пісіру ваннасы қалыптасқанға дейін доғалық аралықтың ұзындығын біртіндеп азайта бастаған жӛн, ол

электродтың  пісіру  бағытында  ілгері  қарай  қозғалуы  басталған сәтке дейін негізгі металмен жақсылап балқып қосылуы тиіс. Бұл ретте жік осі бойымен электродтың аздап теңселуін орындау ұсынылады. Алайда кӛп пісірушілер электродты пісіру жылдамдығын білікшенің қалыптасуы бойынша айқындай отырып, қандай да бір бойлай тербелістерсіз жік осінің  бойымен жылжытуды жӛн санайды. Электродтың тұрақты жиілікпен және амплитудамен жасалған және оны жіктің бойымен жылжыта отырып, біріктірілген белгілі бір траектория бойынша кӛлденең тербелулері талап етілетін енді

пісіру жігін алуға мүмкіндік береді (2.6-суретті қараңыз).

Электрод ұшының кӛлденең тербелісті қозғалысы бӛліктер қалпымен, жіктің мӛлшерімен және күйімен, пісірілетін материалдың құрамымен және пісірушінің дағдыларымен айқындалады. Ені (1,5-5,0) d

жіктер 2.7-суретте кӛрсетілген электродтың кӛлденең тербелуінің кӛмегімен алынады.

Электродтың пісіру кезіндегі кӛлденең тербелісі оның үш диаметрінен аспайтын амплитудада жүргізілуі тиіс. Білікше қалыптастыру процесінде балқып қапталған қабат балқыған күйде болуы тиіс. Егер элекродты ӛте алыс жылжытса немесе оның қайтып келуін бӛгейтін болса пісіру ваннасы металының сууы және кристалдануы мүмкін. Бұл металда қожды қоспа бар пісіру жігінің пайда болуына әкеліп соқтырады және оның сыртқы келбетін нашарлатады. Пісіру кезінде пісіру ваннасын мұқият қадағалау, оның ені мен металдың балқу тереңдігін бақылау қажет, сондай-ақ электродты ӛте жылдам жылжытпау керек. Әрбір жылжытудың соңында электродты бір сәтке тоқтатқан дұрыс. Кӛлденең тербелістердің амплитудасы балқытып қапталған білікшенің талап етілетін енінен біршама кіші болуы тиіс.

2.3.

Пісіру режимі дегеніміз қадағаланатын параметрлердің жиынтығы, олардың кезінде пісіру доғасының тұрақтылығы және белгіленген мӛлшерлердегі, пішіні және құрамдағы жік алуды қамтамасыз етіледі. Пісіру режимінің параметрлері негізгі және қосымша деп бӛлінеді. Пісірудің негізгі параметрлеріне  электродтың диаметрі, пісіру тоғы, оның тегі мен кереғарлығы, доға қысымы, ал қосымша параметрлерге қаптаманың құрамы мен қалыңдығы, жіктің кеңістіктегі күйі, ӛткелдердің сандары жатады. Электродтардың диаметрі пісірілетін металдың  қалыңдығына, жіктің катетіне және жіктің кеңістіктегі орналасуына байланысты болады.

Жікті пісіру кезіндегі s

металл қалыңдығы мен d

электрод диаметрі арасындағы байланыс шамамен тӛменгі күйде мынадай:

30...60 d

, мм        2.3 3.4 4.5 5.6

6 және одан кӛп тік, кӛлденең және тӛбелік жіктер пісірілетін металдың қалыңдығына қарамастан диаметрі үлкен емес (4 мм дейін) электродпен орындалады, себебі бұл ретте сұйық металл мен пісіру ваннасынан шығатын қож аз сорғалайды.

Пісіру тоғы әдетте электродтың таңдап алынған диаметріне байланысты белгіленеді. Жікті пісіру кезінде тӛменгі күйде тоқтың күші мынадай эмпирикалық формула бойынша есептеледі:

4в=kd

,(2.1)

Мұнда к

Коэффициент к

мынадай шектерде d

-ке байланысты ӛзгереді:

d

, мм        2

к

45...60

Пісіруді тік күйде орындаған кезде пісіру тоғы 10-15%-ға, ал тӛбелік күйіндегі тӛменгі күй үшін таңдалған мәнмен салыстырғанда 15-20%-ға азаяды. Пісіру тоғының тегі мен кереғарлығы пісірілетін металдың түріне және оның қалыңдығына байланысты болады. Электродта кері кереғарлықтың тұрақты тоғымен пісірген кезде кӛбірек жылу бӛлінеді. Табақша болаттың түйіс жалғастардың қолмен доғалы пісіру режимі 2.1-кестеде берілген. Қолмен доғалы пісіру кезінде доға қысымы 20-дан 36 В-ға дейін ӛзгереді және режимді есептеу кезінде регламенттелмейді.

2.1-кесте.

Табақша болаттың доғалық пісіру режимінде тҥйістіре пісірілген жалғастар (тӛменгі кҥйде)

мм

Пісіру тоғы, А 1.4 1,5

160.200

60…7

220.280

және артық

220.280 4.5

280.340

160.200

350.400

2.4

ТҮРЛІ КЕҢІСТІКТІ КҮЙДЕ ЖІКТІ ОРЫНДАУ ТӘСІЛДЕРІ

Тік күйде пісіру кезінде балқытылаған металл тӛмен қарай ағуға талпынады, соныдықтан тік жіктер ӛте қысқа доғамен, ол ретте тӛменнен жоғары қарай да, жоғарыдан тӛмен қарай да орындалады. Тӛменнен жоғары қарай пісіру кезінде доға тік орналастырылған тілікшенің ең тӛменгі нүктесінен қыздырылады және сұйық металл ваннасы қалыптастырылғаннан кейін бастапқыда кӛлденең орналастырылған электрод біршама жоғары жылжытылады. Бұл ретте жіктің қатып қалған металы таяқша секілді қалыптасады, оған металдың келесі тамшылары ұсталып тұрады. Сұйық металдың ваннадан ағып кетуінің алдын алу үшін электродты жоғарыға және кезегімен екі жаққа жылжыта отырып, жіктің осінен кӛлденең тербелісті қозғалыс жасау қажет. Бұл сұйық металдың жылдам қатуын қамтамасыз етеді. Жоғарыдан тӛмен қарай пісіру металдың қалыңдығы аз болған немесе кӛп қабатты пісіру процесінде жіктің бірінші қабатын салу кезінде қолданылады. Бұл жағдайда доға астына сұйық металдың ағуы тесіп ӛткен күйіктеспелердің қалыптасу мүмкіндігін азайтады. Мұндай пісіру процесінің басында доға электродтың кӛлденең орналасуы кезінде тілікшенің ең жоғары нүктесінде қыздырылады. Сұйық металл ваннасы қалыптастырылғаннан кейін электродты доға негізгі және балқытып жапсырылған металға бағытталатындай есеппен 15-20°-қа иіледі. Жік қалыптастыру шарттарын жақсарту үшін электродтың тербеліс амплитудасы үлкен болмауы тиіс, ал доға балқытылған металдың тӛменге ағып кетпеуі үшін ӛте қысқа болуы тиіс. Жиегі Х-үлгісінде дайындалған қалыңдығы үлкен металдағы тік жіктер жоғары бӛлігінен бастап орындалады. Егер екі пісіруші жұмыс істеп жатқан жағдайда олардың біреуі пісірілетін секцияның бірінші қабатын орындайды және бірден осыдан кейін бірлескен жерінің сыртқы жағынан жіктің тамырын кесіп алады. Одан кейін басқа пісіруші ӛз жағындағы барлық қабаттарды салып жатқанда бірінші пісіруші секцияның ӛз жағындағы барлық қабаттарын салады. Осындай кезекпен барлық келесі секцияларды пісіреді. Пісіруді алдыңғы ыстық қабат бойынша үзіліссіз орындайды. Жіктерді кӛлденең (тӛменгі) күйде орындау кезінде сұйық металдың ағып кетуінің алдын алу үшін жиек қисығын әдетте бір

жоғары бӛлшекте жасайды. Бұл жағдайда доға тӛменгі кӛлденең жиекте қыздырылады, содан кейін бӛлшектердің қайырылған жеріне және металдың ағып бара жатқан тамшысын жоғары кӛтере отырып, жоғары жиекке жылжытылады. Электродтың тербелісті қозғалысы спираль бойынша жүргізіледі. Кӛлденең пісіру жіктерін түйіс жалғастарға қарағанда айқасқан жалғастарды орындау үшін пайдаланған жеңіл, себебі табақшаның кӛлденең жиегі металды тӛмен ағып кетуден сақтауға қабілеттендіреді. Жиектері Х-үлгісінде дайындалған қашықтығы үлкен кӛлденең жіктерді (бір жиектің екі симметриялы қиғашы, әдетте жоғарғы) екі пісіруші осындай бӛлікшедегі екіжақты жікті пісіруді бір ауысымда аяқтай алатындай есеппен бӛлікшелерге бӛледі.

Жіктерді тӛбелік күйде орындау бұл кӛп еңбекті қажет ететін операция, себебі ауырлық күші металды электродтан пісіру ваннасына жылжытуға  кедергі келтіреді, ал балқыған металл ваннада тӛменге қарай ағуға тырысады. Осының салдарынан пісіру процесінде пісіру ваннасы кӛлемінің ауқымды болмауына қол жеткізу керек. Бұл диаметрі кішкентай (3-4 мм) электродтарды және тӛмен пісіру тоғын қолданумен қамтамасыз етіледі. Сапалы жік алудың негізгі шарты электродты сұйық металл ваннасымен кезең-кезеңімен тұйықтау арқылы ең қысқа доғаны сүйемелдеу болып табылады. Осындай пісіру процесінде электродтың тұйықталуы сәтінде металл тамшысы беткі созылу күшінің әсерімен пісіру ваннасына тартылады, ал оны жойған сәтте доға ӛшеді және тігіс металы қатаяды. Бұл ретте электродқа сонымен бір мезетте қозғалыстың жіктің бойымен тербелісі хабарланады. Электродтың бӛлшектің бетіне иілуі пісіру бағытында 70-80°-ты құрауы тиіс.

Тӛменгі кҥйде тҥйіс жалғастарды пісіру.

Жиек қиғашынсыз аралық пісіру кезінде жіктің бір немесе екі жағынан кішірек ұңғыма болуы керек. Бір немесе екі жиектің қиғашымен түйіс жалғастарды бір немесе кӛп қабатты жіктермен пісіреді. Бір қабатты жікпен пісірген кезде доғаны жиек қиғашының шетінде қыздырады, содан кейін оны тӛмен қарай жылжыта отырып, жіктің тамырын толық пісіреді. Жиектердің қиғаштарында электрод қозғалысы оларды жақсылап пісіру үшін бәсеңдейді. Доға бір жиектен басқасына ауысқан кезде электрод қозғалысының жылдамдығы жиектер арасындағы саңылауда күйіктеспенің  алдын алу үшін арттырылады. Кӛп қабатты жіктерді пісіру диаметрі 4 мм-ден артық емес электродпен жік  тамырын мұқият пісірумен бастайды,  ал келесі жіктерді диаметрі үлкен электродтарды пайдалана отырып, кеңейтілген білікшемен балқытып қаптайды.

Түйіс  жіктерді  пісіру  кезіндегі  қабаттардың  саны  мынадай қатынастарды пайдалана отырып, таңдалады.

Табақша қалыңдығы, мм ...... 1...5

Қабаттар саны        1

Кӛлемді кернеулердің пайда болуы және жарықшақ қалыптасуы қаупі арту салдарынан қалыңдығы үлкен (25 мм артық) жауапты конструкциялардың түйіскен жерлерін пісіру жік жиектерінің ӛңделуін: блоктармен (2.8, а- сурет) немесе каскадтармен (2.8, б - сурет) толтыру арнайы тәсілдерін пайдалана отырып, орындалады. Каскадпен пісіру кезінде жиек ӛңдеуіне бірінші ұзындығы кішірек қабатты (200-300 мм), содан кейін бірінші қабатты жауып тұратын және ұзындығы шамамен екі есе екінші қабатты балқытып қаптайды, үшінші қабат бірінші және екінші қабатты жауып тұруы тиіс. Келесі қабаттар кішірек бӛлікшеде бірінші қабаттың үстінде бӛлініс толтырылғанға дейін үшінші қабат сияқты балқытып қапталады. Одан кейін осы бӛлікшеден пісіруді сол тәсілмен қысқа жіктермен жан-жаққа  алып кетеді. Осылайша пісіру аумағы  бар уақытта ыстық күйде тұрады, бұл жарықшақтың пайда болуының алдын алады. Блоктық тәсіл кезінде кері сатылы пісіру пайдаланылады, яғни кӛп қабатты жік олардың әрқайсысын толық біртіндеп толтыра отырып, жеке бӛлікшелермен орындалады. Ұзындығы бойынша пісіру жіктері қысқа (300-350 мм), орташа (350-1 000 мм) және ұзын (1000 мм артық) болып бӛлінеді. Қысқа жіктерді ӛңделуінің бір ұшынан басқа бұрышына қарай  ӛткелде (2.9, а -сурет), ұзындығы орташа жіктер – түйіскен тұстың ортасынан ұшына қарай (2.9, б -сурет), ал ұзын жіктер – керісатылы тәсілмен орындалады, яғни олар бірінен кейін бірі бӛлікшелермен орындалатын жіктердің кері үстемеленуі бағытында болады (2.9,

в... д -сурет). Сатылардың (бӛлікшелердің) ұзындығы жұқа металды пісіру кезінде 100*350 мм, ал қалың металды пісіру кезінде сатылар неғұрлым ұзындау болады.

<-----------А        А ----------- ►

тттттттттттт

7        5        3        1        2 в

шттттшттшшт

2а

За 4а

Керісатылы пісіру жалғастың ортасынан ұшына қарай жалпы А бағытта орындалады. Бұл ретте пісіруді бір немесе екі пісіруші орындайды (2.9 г.- суреттің 1, 1а, 2, 2а бӛлікшелерін қараңыз). Кӛп қабатты жіктерді орындау кезінде де жоғарыда орналасқан қабаттардың бағытында, кері бағытында тӛменде орналасқан қабаттардың іргелес бӛлікшелерін пісіріп отырып, керісатылы тәсіл пайдаланылады. Іргелес бӛлікшелердің жіктерінің ұштары 25-30 мм іргелес болуы тиіс. Негізгі металдың қалыңдығының артуымен (15-20 мм артық) пісірілген жалғастарда кӛлемді пісіру қысымы артады, олар жіктерде жарықшақтардың пайда болуы және дамуы қаупін тудырады. Осындай құбылыстардың алдын алу үшін қалың табақшалы болатты пісіруді түрлі тәсілдермен (2.10-сурет) орындайды. Қалыңдығы 15-20 мм металды қос қабатпен пісіреді (2.10 а -сурет):

t со

t с

_ 1

f ■*

3 л —7 Л        /

/5        /з —/1 —

гу

2—► \ в—

и.

Ұзындығы 250-300 мм І бӛлікшеде жіктің бірінші қабаты балқытылып қапталады, одан бірден қожды тазалайды және бірінші қабаттың ыстық металы бойынша (150-200°С-тан тӛмен емес температурада) екінші қабатты салады. Осылайша ІІ, ІІІ және келесі бӛлікшелердегі жіктерді пісіруді орындайды. Қалыңдығы 20-25 мм және одан қалың металды блоктармен немесе каскадпен (секциямен) пісіреді. Блоктармен пісіру кезінде (2.10,б -сурет) кӛп қабатты жікті жекелеген бӛлікшелермен орындайды, ал олардың аралығын барлық жалғастарды пісіру аяқталғанға дейін толтырады. Каскадпен пісіру кезінде (2.10, в- сурет) кӛп қабатты жіктің әрбір келесі пісірілетін  бӛлікшесі алдыңғы бӛлікшенің бір бӛлігін немесе барлық бӛлігін жабады. Жіктің жиегін U-тәріздес дайындау кезінде каскадты пісіру секциясының ұзындығы 300-400 мм-ді, ал Х-үлгіде дайындағанда

«Қайықшаға» пісіру.

Бір ӛткелді бұрыштық жік қалыптасқан кезде шала пісірудің алдын алу пісірілетін жазықтықтар кӛлденең жазыққа 45° бұрышпен жантайтылады - «симметриялық қайықшаға» пісіру (2.11, а -сурет), сондай-ақ 30 немесе 60° бұрышпен — «симметриялық емес қайықшаға» ( 2.11, б-

сурет ).

Пісіруді тік және сол сияқты кері кереғарлықта пісіру тоғының жоғары кӛрсеткіштерінде жүргізеді. Кері кереғарлық  тоғымен пісіру қысқа доғамен жүргізіледі. Бұрыштық жікпен пісіру кезінде электродты дұрыс салу 2.11, в -

суретінде кӛрсетілген.

Пісіру процесінің басында электродты пісірілетін тілікшенің жиегіне шығару және доғаланып созылған тілікшелердің жиекті қыздырғаннан кейін балқытудың талап етілетін енімен және тереңдігімен пісіру жігін салуды бастау қажет. Бұл ретте пісіру жігінің бағытында электродты кішірек қайтымды-ілгері жылжыту жүргізіледі. Бұл пісіру жігінің тамыр бӛлігін алдын ала қыздыруды қамтамасыз етеді және басты бӛлік алдындағы пісіру ваннасының балқыған қождың ағып кетуінің алдын алады. Электродты пісіру доғасының пісіру жігін қалыптастыру аумағының шегінен тілікшенің бетіне шығып кетуіне жол бермей тікелей пісіру жігінің тамырына бағыттаған дұрыс. Бір ӛткелде ӛте кӛп металды балқытуға жол берілмейді.

Тӛменгі кҥйде сыртқы бҧрышы бар бҧрыштық жалғасты пісіру . Сыртқы бұрыштық жіктері бар бұрыштық жалғастар конструкцияларда сирек қолданылады. Бұл жалғастар технологиялық, ал олардың пісіру режимдерінің  параметрлері жиектер қиғаштары бар түйіс жалғастарды пісіруде қолданылатын параметрлерге ұқсас.

Дәнекерлеу  бағыты а б

-сурет.  Электродтық  жазықтықтық  күйі  (а)  және  тӛменгі  күйде  сыртқы бұрышы бар бұрыштық жалғасты пісіру кезіндегі оның жылжу бағыты(б):

Мұндай пісіру жалғастарының барынша беріктігін қамтамасыз ету үшін жікті кері жағынан балқыту қажет. Ішкі бұрыштық жікті сыртқы бұрыштық жікке қосу барлық бұрыштық жалғастың беріктігін айтарлықтай арттырады. Тӛменгі күйде сыртқы бұрышы бар бұрыштық жалғасты пісіру осындай кері кереғарлықта орындалады. Электродтың дұрыс күйі бұл ретте 2.12-суретте кӛрсетілген. Бірінші ӛткел кезінде электродтың кӛлденең тербелісінсіз жіңішке жік салу кезінде қолданылатын пісіру техникасы пайдаланылады. Бұл ретте жалғастың кері жағының толық балқуын және екі тілікшесі бар жік металының жақсы балқуын қамтамасыз ету қажет. Осы мақсатқа қол жеткізу үшін қысқа доғаны сүйемелдеудің маңызы зор.

Тӛменгі кҥйдегі айқасқан жалғастарды пісіру . Жалғастың осы түрі ӛнеркәсіпте, әсіресе, резервуарларда, құрылыс және кеме конструкцияларында пайдаланылады. Айқасқан жалғастар қандай да бір дайындалуға және жинауға айтарлықтай шығынды талап етпейді. Айқасқан жалғастардың максималды беріктігіне бұрыштық жігі бар екіжақты пісіруді пайдалану кезінде қол жеткізіледі. Осы жалғасты орындау тік және сол сияқты кері кереғарлықта жүргізіледі, бұл ретте пісіру тоғы ӛте жоғары болмауы тиіс (2.13- сурет). Тік кереғарлық тоқпен тӛменгі күйде айқасқан жалғастарды пісіру қысқа доғамен, ал кері кереғарлық тоқпен – одан да неғұрлым қысқа доғамен жүзеге асырылады.

а

б

в

г

Доға жалғас тамырының бағытында және тілікшенің кӛлденең бетінде бағдарланады. Пісіру процесінде пісіру жігінің осіне қатысты электродтың кішірек қайтымды-ілгері тербелісі жүргізіледі. Бұл қозғалыстағы пісіру доғасының алдындағы жалғастың алдын ала қызуын, дӛңестік  және пісіру  ваннасының соңғы жағының қожды қабатымен жабылуын қамтамасыз етеді. Тік кереғар тоқпен пісіру кезінде жоғарғы тілікшенің жоғарғы жиегі күю тенденциясына ие болады, сондықтан үнемі балқытылған білікшенің толмау және пісіру доғасының жеткілікті түрде қысқа болмау қаупі болады. Тіліктер бұл ретте ӛте сирек пайда болады. Кері кереғарлық тоғымен пісіру кезінде тік кереғарлық тоғымен пісіру кезіне қарағанда неғұрлым қысқа доға ұстау, сондай-ақ тілікшенің тегіс бетінде де сол сияқты жоғарғы тілікшенің жоғарғы жиегінде де ықтимал тіліктің алдын алу керек. Доғаның жылжу тіліктерін жою үшін пісіру жігінің мӛлшерін шектеген дұрыс.

Тӛменгі кҥйде таңбалы жалғасты пісіру.

Жалғастың осы түрі электродтың барлық түрлерімен бір ӛткелді пісірумен де сол сияқты кӛп ӛткелді пісірумен де орындалуы мүмкін. Таңбалы жалғасты тӛменгі күйде тік кереғарлық тоғымен бір ӛткелді пісіру кезінде пісіру тоғы үлкен пісіру ваннасы үшін жеткілікті болуы тиіс, ал кері кереғарлық тоғымен пісіру кезінде тоқ бірнеше есе аз болуы тиіс.

Тік кереғарлық тоғымен пісіру кезіндегі электродтың күйі 2.14, а -

суретке, ал кері кереғарлық тоғымен пісірген кезде 2.14, б-

Доғаның ұзындығы тік кереғарлық тоғымен пісіру кезіне қарағанда кері кереғарлық тоғымен пісіру кезінде аз болуы тиіс. Электродты жылжыту жіктің барлық бойымен тегіс жүргізілуі тиіс. Тік кереғарлық тоғымен пісіру кезінде тіліктер ешқашан проблема болып табылмайды. Кері кереғарлық тоғымен пісіру тіліктердің алдын алу үшін арнайы шаралар қабылдауды талап етеді. Ірі бұрыштық жіктер кӛбінесе электродтың кӛлденең тербелісінсіз тар білікшелерді кӛп рет салу арқылы орындалады. Кӛп жағдайда қапталған қабат және соңғы білікше де электродтың кӛлденең тербелісінсіз орындалады.

а

б

Кӛп ӛткелді таңбалы жалғасты орындау кезінде пісіру тік кереғарлы тоқпен де сол сияқты кері кереғарлы тоқпен де орындалады, ал пісіру тоғының кӛрсеткіші жіңішке бір ӛткелді жікпен пісіру кезіндегідей белгіленеді. Бұл жағдайда электродтың күйі қабаттарды салу кезектілігіне байланысты ӛзгереді, ал оны жылжыту бір ӛткелді жікпен пісіру кезіндегі жылжытуға ұқсас болады. Тараптар бойынша білікшелердің орналастыру  немесе тарату қапталған қабат бұрышты жік катетінің белгіленген мӛлшеріне нақты сәйкес келетіндей үлгіде жүргізілуі тиіс.

Кӛлденең кҥйде жиек қиғашы бар таңбалы жалғастарды пісіру.

Жіктерді орындаудың осы тәсілдері құбырларды пісіру кезінде, сондай-ақ басқа да жауапты таңбалы жалғастарда жиі кездеседі. Кейбір жұмыстар кезінде жіктерді электродтың кӛлденең тербелісімен орындау талап етіледі. Алайда кӛптеген жағдайларда осындай пісіру электродтың кӛлденең тербелісінсіз жіңішке білікшелермен жүргізіледі. Бұл жағдайда пісіру үшін кері кереғарлық тоғы пайдаланылады, бұл ретте бірінші ӛткелде пісіру тоғы кішірек кӛрсеткішке ие болуы тиіс.

Кӛлденең тербелісті пісіру кезіндегі электродтың күйі 2.15 а -

суретте кӛрсетілген.

Пісіру кезінде электродты металды жалғастың тікелей тамырлы бӛлігіндегі тесікте балқыуына күштей отырып, қысқа доғалық аралықты ұстау және электродтың қайтымды-ілгері жылжуын пайдалану керек. Электрод алдыға қозғалған кезде пісіру доғасының үзілуіне жол бермеу керек. Осындай жылжулар процесінде металдың балқудағы жік алдында алдын ала қызуын қамтамасыз ету керек. Сонымен бір уақытта пісіру ваннасының балқыған металының жеткілікті түрде жылдам қатуын бақылау керек, яғни ол тӛменгі тілікшеге ақпауы тиіс. Бұл ретте жалғастың кері жағында металдың толық балқуы қамтамасыз етілуі тиіс. Екінші және келесі ӛткелдерді пісіру тоғын айтарлықтай арттыруға және электродтың кӛлденең тербелістерінсіз немесе кӛлденең тербелуімен жіңішке білікшелермен пісіруді пайдалануға болады (2.15 б -

сурет ).

Бұл ретте әрбір ағымдағы ӛткелдің барлық алдыңғы ӛткелдердің бетімен, сондай-ақ балқытылатын тілікшелердің бетімен кепілді балқуын қамтамасыз ету талап етіледі.   Пісіру процесінде

Бірінші ӛткел        Екінші ӛткел        Үшінші ӛткел

-сурет. Кӛлденең күйде жиектің қиғашымен айқасқан жалғастың кӛлденең тербелісімен пісіру кезіндегі электродтың күйі (а) және электрод бүйірінің кӛлденең қозғалысының мысалы (б):

Айқасқан жалғасты кӛлденең күйде тӛменнен жоғарыға қарай пісіру. Кӛлденең күйдегі айқасқан жалғастарды пайдалана отырып, жауапты пісіру жұмыстарын орындау кезінде әдетте пісіруді тӛменнен жоғары қарай жүргізеді. Мұндай пісіру кеме жасаудағы пісіру жұмыстарын орындау кезінде және қысымы жоғары түтікшелерді дайындау кезінде, сондай-ақ металл конструкцияларын дайындау кезінде орын алады. Қалыңдығы кішірек бӛлшектерді пісіру кезінде, сондай-ақ айқасқан жалғастардың кӛп ӛткелді пісіру жіктерінің бірінші ӛткелдерін орындау кезінде тӛмендеу  пісіру тоғын пайдалана отырып, бір ӛткелді бұрыштық жіктер орындалады. Мұндай пісіру кезінде жалғастың тӛменгі бӛлігінде балқытылған металдан мӛлшері пісіру жігінің мӛлшеріне сәйкес келетін сӛре түзіледі. Электродты қайтымды-ілгері жылжытқан дұрыс болады. Электродты металды жылжыту кезінде  қысқа доғаны сүйемелдеу қажет, ал жоғары ауысқан кезде оның үзіліп кетуіне жол берместен доғаны созу керек. Электрод пісіру ваннасының үстінде тұрған кезде оны аздап кӛлденең жылжытуға болады, бұл пісіру жігінің жақсы қалыптасуына мүмкіндік береді. Алайда пісіру процесінде электродтың қозғалысы ылғи жік енінің шегінде болуын, яғни жоғарғы білікшенің жиегі күйіп кетпеуін, ал тілімшенің тегіс бетінде тіліктердің пайда болмауын қадағалау керек.

Қалың айқасқан жалғастарды пісіру жіктерін орындау үшін электродты кӛлденең жылжыта отырып, кӛп ӛткелді немесе бір ӛткелді пісіру қолданылады. Бұрыштық жікпен кӛп ӛткелді пісіру кезінде бірінші ӛткел электродты кӛлденең жылжытпастан жіңішке білікшемен орындалады. Екінші ӛткелді орындау кезінде пісіру тоғы жалғастың түпкі бӛлігінің кепілді балқуын және жиектермен жабысуын қамтамасыз ету үшін жеткілікті болуы тиіс. Кӛп ӛткелді бұрыштық жікті орындау кезіндегі электрод қозғалысының күйі және траекториясы 2.16 а -суретінде берілген. Бұл жағдайда электродты пісіру ваннасының бетінде ұстай отырып, оны жоғары қарай жылжытқан және бір мезетте солға және оңға кезектестіре отырып, жан-жаққа жылжытқан жӛн. Айқасқан жалғастарды пісіруді, сонымен бірге, электродтың кӛлденең тербелісімен бір ӛткелді бұрыштық жікпен жүргізуге болады. Бұл жағдайдағы электрод қозғалысының күйі және траекториясы 2.16 б -суретінде берілген. Бұл кездегі пісіру техникасы кӛп ӛткелді пісірудің екінші ӛткелін орындау кезіндегідей, тек электродты тӛменгі білікшеге үлкен бұрышпен орналастыру және оның тек тӛменгі білікшеде ғана жылжуын ұстап тұру қажет.

Таңбалы жалғасты тік бағытта пісіру .

Тік түйістерді пісіру, кӛбінесе, тӛменнен жоғары қарай орындалады. Алайда, пісіруді жоғарыдан тӛмен қарай орындауды қажет ететін жағдайлар да кездеседі. Ӛту санын таңдау осы қосылыстың мақсатымен, сондай-ақ, пісірілетін пластиналардың қалыңдығымен белгіленеді. Таңбалы жалғас электродтың кӛлденең жылжытуынсыз бір ӛтпелі бұрыштық жікпен тік қалпында пісіру кезінде, пісіру тогы жалғастың негізгі бӛлігінің тұрақты балқытылуын, сондай-ақ, пластиналар беттерімен қосып қорытылуын қамтамасыз ететіндей жеткілікті түрде үлкен болу керек. Осы пісіру электродтың жоғары-тӛмен қарай теңселуімен кері полярлық токпен орындалады. Электродты металды басқа жерге тасымалдау кезінде, қысқа доғаны сақтап, ал электродты жоғары қарай жылжыту кезінде, доғаны созу керек, алайда, бұл жағдайда, оның үзілуіне жол берілмеу керек. Пісірілетін металдың қызып кетуін және оның бұдан кейін жарылуын, сондай-ақ пісіру ваннасының ағылуын болдырмау үшін электродты пісіру ваннасынан мерзімді түрде алып отыру керек. Оған қоса, талап еті- летін балқытуға, пісірілетін жиектерімен қосып қорытылуға қол жеткізілгенде және тіліктері жоқ қажетті профильді жік пайда болғанға дейін, пісіру ваннасын бір орында ұстап отыру керек. Таңбалы жалғас бір ӛтпелі бұрыштық жікпен тік қалпында пісіру тӛменнен жоғары қарай, әдетте, кері полярлық токпен, бірақ, кейде тура полярлық токпен де орындалады. Бұл жағдайда пісірілген жік электродтың кӛлденең теңселуінсіз жіңішке білік- шелермен орындалу мүмкін, бірақ, ол кӛбінесе электродтың кӛлденең жылжытуымен орындалады. Жалғас электродтың кӛлденең теңселуімен кӛп ӛтпелі жікпен пісіру кезінде, алғашқы ӛтуі бір ӛтпелі ретінде, яғни электродтың кӛлденең теңселуінсіз немесе кейбір жағдайларда оның кішкене кӛлденең теңселуімен орындалады. Бұл жағдайда пісіру тогы жалғастың негізгі бӛлігінің жақсы балқытылуын және жиектерімен қосып қорытылуын қамтамасыз ететіндей жеткілікті болу керек. Пісіру процесі кезінде электродты пісіру ваннасының үстінен ұстап тұрып, оны жоғары қарай және кезектеп сол мен оңға қарай бір уақытта шетке жылжыту керек. Пісіру процесі кезінде орындалатын пісіру ваннасының біркелкі жылжытылуы беті кішкене дӛңестеу, тегіс жікті алуға мүмкіндік беріп, кӛлденең жылжыту кезінде электродты шеткі нүктелерде қысқа мерзімге тоқтату тіліктердің пайда болуын болдырмайды. Пісіру кезінде қысқа доғаны сақтап отыру керек.

Бірақ,  электродтың  пісіру  ваннасының  балқытылған  металымен түйісуіне жол берілмеу керек.

Таңбалы жалғасты тӛбелік қалпында пісіру . Бұл пісірілген жалғас кӛптеген жағдайда кеме жасау саласында және металл құрастырылымдарын жасау кезінде қолданылады. Таңбалы жалғас бір ӛтпелі  бұрыштық жікпен тӛбе қалпында пісіру кері полярлық токпен орындалады. Бұл жағдайда пісіру тогы тым үлкен мәнге ие болмауы тиіс. Былай пісіру кезінде электродтың қалпы мен жылжу бағыты 2.17-суретте кӛрсетілген. Пісіру процесі кезінде электродтың қайтымды ілгерілеме жылжытылуы пайдаланылады. Металды балқытып қаптау кезінде қысқа доғаны сақтап отыру керек, алайда электродтың алға қарай жылжытылуы кезінде, доға үзілмеу тиіс. Жалғастың негізгі бӛлігінің жақсы балқытылуын, сондай-ақ, бүйір жиектерімен қосып қорытылуын қамтамасыз етуге ерекше кӛңіл бӛлу керек. Қождың пісіру ваннасының бас жағына ағып кетуіне, сондай-ақ, пісірілген жіктің артық биіктігі мен дӛңестігінің пайда болуын болдырмау мақсатында оның қызып кетуіне жол берілмеу керек.

бір ӛтпелі бұрыштық жікпен тӛбе қалпында пісіру кезінде электродтың қалпы (а) мен жылжу бағыты (ә):

Таңбалы жалғас бір ӛтпелі бұрыштық жікпен тӛбе қалпында пісіру электродтың кӛлденең теңселуінсіз орындалады. Пісіру кері полярлық токпен орындалады. Бұл жағдайда пісіру тогы тым үлкен болмау тиіс. Әрбір ӛтуі жақын білікшелермен және пісірілетін жиектердің беттерімен жақсы қосып қорытылуын қамтамасыз етіп, жіктің беттік жағы әрбір ӛту кезінде барынша тегіс болу керек. Таңбалы жалғас электродтың кӛлденең теңселуімен кӛп ӛтпелі бұрыштық жікпен тӛбе қалпында пісіру кері полярлық токпен орындалады. Сонымен бірге, алғашқы ӛтуді орындаған кезде, пісіру тогы жеткілікті түрде үлкен болуы тиіс.

-сурет. Таңбалы жалғас электродтың кӛлденең теңселуімен (а) кӛп ӛтпелі бұрыштық жікпен тӛбе қалпында пісіру кезінде электродтың қалпы мен жылжу бағыты және оның қозғалыс траекториясы (ә):

Бұл жағдайда пісіру доғасының ұзындығы үлкен болмау тиіс. Бұлай пісіру кезінде электрод қозғалысының траекториясы 2.18,

Электродтың жылжытылуы тез және жылжымалы түрде орындалып, алайда, бұл жағдайда доға ұзындығының елеулі ұлғаюының орын алмайтынын қадағалау керек. Пісіру процесі кезінде пісіру доғасының тұрақты жануын сақтап, оның үзілуіне жол берілмеу керек. Кратер кристаллизацияланғаннан соң оған электродты жақындатып, кратерді қайтадан пісіру керек. Бұл пісіру ваннасының қызып кетуін және пісірілген жік металында жарықтардың пайда болуын болдырмай, электрод металын балқытып қаптау алдында пісірілген жіктің негізгі бӛлігінің алдын ала жылытуын қамтамасыз етеді. Оған қоса, бұндай пісіру техникасы қожды балқытып қапталған металдың үстіңгі бӛлігіне ығыстыруға мүмкіндік береді. Бұл жағдайда балқытып қапталған металды және пісіру доғасын бақылау мүмкіндігі жақсарып, пісірілген жік тіліктерінің, қатпарлар мен артық дӛңестігінің пайда болуы болдырылмайды, сондай-ақ, үстіңгі бетінің сырты жақсарып, ол біртекті болады. Пісірудің екінші ӛтуі алғашқысы сияқты орындалады, тек екінші ӛтуінде электродты металдың кӛбірек мӛлшері балқытып қапталады. Әдетте, бірінші ӛтуге қарағанда, екінші ӛтуді орындау әлдеқайда қиын.

Айқасқан жалғасты бір ӛтпелі бҧрыштық жікпен тӛбе қалпында пісіру. Бұл пісірілген жалғас кӛбінесе резервуарларды салу және кеме жасау саласында қолданылады. Осы объектілердің үлкен габариттік ӛлшемдері мен ӛздеріне тән ерекшеліктеріне байланысты, пісіруді орындау үшін оларды кӛмкеру дұрыс болып табылмайды. Осыған ұқсас кӛптеген жұмыстар кері полярлық токпен орындалады. Алайда, осындай пісіруді тура полярлық токпен орындауды қажет ететін жағдайлар да кездеседі. Тура полярлық токпен пісіруге қарағанда, кері полярлық токпен пісіру кезінде пісіру тогының мәні кем болмау тиіс. Пісіру процесі кезінде электродтың пісіру бағытына қарай теңселіп жылжуын қолдануға болады. Оған қоса, электродты алға қарай жылжытқан кезде, пісіру доғасының үзілуіне жол берілмеу тиіс. Электродтың осылай жылжуы жиектеріне электродты металды балқытып қаптау алдында олардың алдын ала жылытуын қамтамасыз етіп, пісіру ваннасының қызып кетуін болдырмайды. Сондай-ақ, электрод пен пісіру доғасының жылжуы қождың пісіру ваннасының артқы жағына ығыстыруын тудырады. Пісіру доғасының  үстіңгі  пластинаның  бетіне  және  пісірлген  жіктің

Тура полярлық токпен пісіру кезінде пісірлген жікте артық дӛңес- тіктің түзілуі байқалады. Тӛсемдегі жиектерін қисайтып, түйіс жалғас кӛп ӛтпелі жікпен тӛбе қалпында пісіру. Бұл пісірлген жалғас кӛптеген жағдайда құбырлар мен резервуарларды пісіру кезінде қолданылады . Пісіру кері полярлық токпен орындалады. Бұл жағдайда пісіру тогы жеткілікті түрде үлкен болу керек. Металды басқа жерге жақсы тасымалдау үшін қысқа доғаны сақтау керек. Бұл жағдайда электродтың жылжуы сырғымалы түрде орындалу тиіс. Сондай-ақ, тӛсем жағында және жалғастың негізгі бӛлігіндегі жиектері арасында дұрыс қосып қорытылуын қамтамасыз ету керек. Пісірілген жіктің беттік жағының дӛңестілігі мүмкіндігінше азырақ болу тиіс. Осылай пісіру кезінде екінші және одан кейінгі ӛтулер электродтың кӛлденең теңселуінсіз оның сырғымалы жылжу техникасын пайдалану арқылы да орындалады. Металл қызып кете бастаса, доғаны ұзартып, қызып кеткен пісіру ваннасы бар кратер суығанша, электродты алға қарай жылжыту керек. Бұл жағдайда алдында балқытып қапталған білікшелердің беттерімен де, бӛлшектеу қабырғаларымен де жақсы қосып қорытылуын қамтамасыз ету керек. Әрбір ӛтуден кейін жіктің беттерін қождан тазартып отыру керек.

Жиектерін қисайтып, тҥйіс жалғасты кӛп ӛтпелі жікпен тӛбе қалпында пісіру . Бұл пісірілген жалғас кӛптеген жағдайда құбырлар мен жалпақ илемнен жасалған құрылымдарды пісіру кезінде қолданылады. Жиектерін қисайтып, түйіс жалғас кӛп ӛтпелі жікпен пісіру электродтың кӛлденең теңселуімен кері полярлық тоқпен орындалады. Алғашқы ӛтуді орындаған кезде, пісіру тогы тым үлкен болмау тиіс. Алайда, ол металдың сырт жағынан жақсы балқытылуын қамтамасыз ету керек. Бұл жағдайда жалғастың негізгі бӛлігінде алғашқы ӛтуді орындау түйіс жалғастарды пісіру кезінде алғашқы ӛтуді орындауға ұқсайды. Бұл ретте, пісірілген жіктің беттік жағы тегіс болып, оның сыртқы жағында кішігірім білікше пайда болу керек. Екінші және одан кейінгі ӛтулерді  орындағанда,  алғашқы ӛтумен салыстырғанда, пісіру тогы біршама үлкен болып, пісіру электродтың кӛлденең теңселуімен орындалу тиіс. Пісірілген жіктің орталық бӛлігінде тым үлкен дӛңестіктің пайда болуын болдырмау үшін, электродты кӛлденең бағытта жылжыту тез орындалу тиіс.

Одан басқа, электродтың кӛлденең жылжу траекториясы пісірілген жік енінен шықпау керек. Тіліктердің пайда болуын болдырмау үшін электродты кӛлденең теңселу траекторияларының шеткі нүктелерінде ұстап тұру пайдаланылады.

3-бӛлім

ҚОРҒАУШЫ ГАЗДАРДА ДОҒАЛЫ ЖӘНЕ ҚОРҒАУШЫ ГАЗДАРДАҒЫ ПЛАЗМАЛЫ ЖӘНЕ ДОҒАЛЫ ПІСІРУ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ МЕН ТЕХНИКАСЫ

Доғалы пісіру кезінде сапалы жалғастарды алу үшін доға мен балқытылған металл аймағын ауаның зиянды әсерінен қорғау қажет етіледі. Қорғаушы газдарда (3.1-сурет) пісіру кезінде доға мен балқытылған металл аймағын қорғау үшін жанарғының кӛмегімен ағыншамен берілетін газды пайдаланады. Қорғаушы газдары ретінде пісіру кезінде металмен әрекеттеспейтін инерттік газдарды (аргон, гелий және олардың қоспаларын) және металмен әрекеттесетін белсенді газдарды (кӛмірқышқыл газ, сутегі және т.б.), сондай-ақ, олардың қоспаларын пайдаланады.

Бұл жағдайда доға электрод пен бӛлшек арасында жанады. Пісіру процесі кезінде электрод балқытылмай, пісірілетін жиектер бойы жылжытылатын доға оларды қорытады. Доға алыстаған сайын, балқытылған металл қатайып, бӛлшектің жиектерін қосатын жікті құрайды.

пісірген кезде, доға доғаға үздіксіз берілетін электродты сым мен бӛлшек арасында жанады. Доға сым мен бӛлшектің жиектерін балқытып, нәтижесінде жалпы пісіру ваннасы пайда болады. Доға жылжыған сайын, пісіру ваннасы қатайып, бӛлшектің жиектерін қосатын жікті құрайды. Қорғаушы газын үнемдеу мен процесті басқару мақсатында, пісіруді доға айналасында концентрлік түрде берілетін газдардың екі бӛлек ағыншаларында орындауға болады (3.1,

б-суреті).

Бұл жағдайда газдың ішкі ағыншасында доға жанады және электрод металының тамшысы орналасады, ал сұйық металл ваннасы газдың ішкі және сыртқы ағыншаларының қоспасымен қорғалады.

3.1-сурет. Қорғаушы газдардағы пісіру процестерінің сұлбалары: а

ә

б

3.2-сурет. Қорғаушы газдарда қолмен доғалық пісірудің негізгі тәсілдер- інің топтастырылуы

Қорғаушы газдарда пісірудің жаңа тәсілдері де әзірленді: импульсті-доғалы, вибрациялық-доғалы және т.б. Қорғаушы газдарда балқымалы электродпен пісірудің негізгі тәсілдерінің топтастырылуы 3.2-суретте келтірілген.

Аргон-доғалы пісіру процесінің негізгі параметрлеріне: балқымалы электродпен пісіру кезінде — доға тогы, қорғаушы газының шығыны мен электродты сымды беру жылдамдығы жатады.

Қорғаушы газдарда доғалы пісірудің ерекшеліктері:

3.2.

Пісіру аймағын пісіру жанарғысының шүмегінен  шығатын газбен ағындық жергілікті қорғанысы кең таралған (3.3-сурет). Ағындық қорғаныстың сапасы шүмектің 1 құрылымы мен диаметріне,

-дің шүмек кесіндісінен А — А пісірілетін материалдың бетіне (L +

бӛлінетін ядродан

және перифериялық аумақтан 4 тұрады .

Қоршаған ауа ортасына таусылғанда, ағынның ӛзегінде шүмек кесіндісінің

қимасындағы газдың жылдамдығы мен құрамы сақталады. Ағынның перифериялық аумағында қорғаушы газы қоршаған ауамен араласып, ағын ұзындығы бойы ӛтетін жылдамдық шүмектің кесіндісіндегі алғашқы жылдамдықтан ағынның сыртқы шегіндегі нӛлдік жылдамдыққа дейін ӛзгереді. Осыған орай, металдың сенімді қорғанысы ағын ӛзегінің шегінде ғана жүзеге асырылады. Осы жердің ұзындығы

неғұрлым үлкен болса, оның қорғаныс қасиеттері соғұрлым жоғары болады. Макси- малды ұзындығы

газдың шүмектен ламинарлық таусылуы кезінде байқалады. Газдың турбуленттік таусылуы жағдайында ағыншаның осындай құрылымы бұзылып, оның қорғаныс қасиеттері күрт тӛмендейді.

h

тең болатын деңгейге дейінгі арақашықтық;

Іс жүзінде конустық, цилиндрлік және пішінделген шүмектерді (3.4-сурет) қолданады. Шүмектің кіру жерінде ағындық қорғанысты жақсарту үшін жанарғыда шүмектің шығу жерінде газ ағыншасын қосымша түзетуге мүмкіндік беретін ұсақ торларды, кеуекті материалдарды және басқа да бӛлшектерді орнатады. Қорғаушы газының шығыны ламинарлық таусылуға жақын келетін ағынның

dc — қимадағы шүмектің диаметрі

Пісірудің бағыты

<У-^\

3, 4

Қорғаушы газы пісіру аймағына концентрлік түрде доғаның айналасына, ал балқытылатын электродпен жоғары пісіру жылдамдығы кезінде бүйір жағынан және екі концентрлік ағыншамен (3.5-сурет) кіру мүмкін. Белсенді материалдарды пісіру кезінде ауаның жанасуын алдын алу үшін, балқытылатын металмен ғана емес, қыздырылған қатты металмен де ұлғайтылған қорғаныс аймағы бар шүмектерді қолданады.

Инерттік газдар мен олардың қасиеттері . Аргон — бұл ауадан бір жарым есе дерлік ауыр, түссіз әрі улы емес газ  (3.1-кесте). Аргон кӛптеген элементтермен химиялық қосылыс түзбейді. Металдарда аргон сұйық күйінде де, қатты күйінде де ерімейді. Ӛнеркәсіпте аргонды кезекті терең суытумен және фракциялық қайта айдаумен таңдамалы булану арқылы бӛлгіш бағандарда ауадан алады. Осы жолмен алынған аргонның құрамында оттектің шағын мӛлшері болады. Бұдан кейінгі оттектен тазарту рәсімі аргондағы оттекті жалынсыз жағу арқылы және басқа да тәсілдермен жүзеге асырылады. Сонда да, таза аргонда оттектің, азот пен ылғалдың шағын мӛлшері кездесе береді.

Газ

39,944

-196

Оттегі

Ауа

1,006

Түсті металдардың әртүрлі қорытпаларын пісіру үшін әртүрлі тазалық дәрежесі бар аргон талап етілгендіктен, ӛнеркәсіпте оның үш маркасы (3.2-кесте) шығарылады. А маркалы аргонды белсенді және сирек металдар мен олардың қорытпаларын (Tі, Zr, Nb), Б маркалы аргонды магний, алюминий негізіндегі қорытпаларды, В маркалы аргонды коррозияға тӛзімді, қызуға берік және отқа тӛзімді болаттарды пісіру кезінде пайдалануға ұсынылады. Аргон 15 МПа қысымы кезінде газ тәрізді түрде немесе сұйық, қатты суытылған күйде (

р = 0,1-1,0 МПа кезінде) болат баллондарда сатылады, тасымалданады және сақталады.

3.2-кесте. Газ тәрізді аргонның әртүрлі маркаларындағы компоненттердің массалық үлестері, % (МЕСТ 10157—79)

Аргон маркасы

Ar, кем емес

Ылғал

артық емес

3.3-кесте. Гелийдің әртҥрлі сҧрыптарындағы компоненттердің массалық ҥлестері, % (ТШ 51-689-75)

Ne

артық емес

0,007

Кӛміртекті легирленген болаттарды балқымалы электродпен пісіру үшін, құрамында О

1-5% мӛлшері бар аргон қажет. Осындай аргон құрамы бойынша В маркалы аргонға жақын. Аргонға қарағанда, ӛнеркәсіпте гелий азырақ кӛлемдерде қолданылады. Гелий кӛптеген элементтермен химиялық қосылыстарды түзбейді. Гелий — бұл иісі мен дәмі жоқ түссіз газ, ол улы емес, қатты денелер арқылы жақсы диффузияланып, ауа мен аргоннан әлдеқайда жеңіл (3.1-кестесін қараңыз). Гелийді әдетте табиғи газдарды сұйылту арқылы алады. Пісіру үшін тазалығы жоғары және А сұрыпты гелийді (3.1-кесте) пайдаланады.

Гелий p

= 15 МПа қысымы кезінде газ тәрізді түрде немесе p < 2 МПа кезінде сұйылтылған күйде болат баллондарда тасымалданады және сақталады. Аргонға қарағанда, гелийдің құны әлдеқайда жоғары, сондықтан оны негізінен химиялық тұрғыдан таза және белсенді материалдар мен қорытпаларды, сондай-ақ, алюминий мен магний негізіндегі қорытпаларды пісіру кезінде қолданады. Іс жүзінде аргон мен гелийдің қоспалары (50 % Аг + + 50 % Не және 40 % Аг + 60 % Не) сирек қолданылады. Қоспаларды екі бӛлек баллоннан іріктелетін екі газды араластыру арқылы алады.

3.4-кесте. Газ тәрізді және сұйық азоттағы компоненттердің кӛлемдік үлестері, % (МЕМСТ 9293-79)

Азот түрлері

, кем емес

0,1

0,5

1,0

4,0

Пісіру ӛндірісінде азот шектеулі түрде қолданылады. Оны мыс пен оның қорытпаларын пісіру үшін пайдаланады. Азот оларға қатысты инерттік газ болып табылады. Кӛптеген басқа металдарға қатысты ол белсенді газ болып табылғасын, оны пайдаланбауға тырысады. Азот — бұл түссіз, улы емес газ (3.4-кесте).

Балқытылмайтын  электродтар .  Балқымайтын  электродтар ретінде                вольфрамнан                        жасалған                ӛзектерді        пайдаланады. Қолданылатын  вольфрамдық  электродтар  МЕСТ  23949   —  80 стандартының        талаптарына                сай                        болу                керек.        Вольфрамдық электродтарда лантан оксидтерінің (ЭВЛ), иттрийдің (ЭВИ) немесе торий диоксидінің (ЭВТ) қоспалары кездесуі мүмкін. Бұл қоспалар тұтануды                жеңілдетіп,        доғаның        жануын                сақтайды,        сондай-ақ, электродтың эмиссиялық тӛзімділігін арттырады. Максималды ток жүктемесіне  тӛзетін,  0,5-10  мм  диаметрлі  ЭВЛ  және  ЭВИ  типті электродтар кең таралған. Вольфрамдық электродтардың тотығуы мен  олардың  тез  бұзылуы  себепті  металды  қорғау  үшін,  пісіру кезінде құрамында оттегі бар газдарды пайдалануға жол берілмейді. Вольфрамдық        электродпен        аргон-доғалы                пісіру        жергілікті немесе жалпы қорғаныспен, қосынды сымның берілуімен немесе оның  берілуінсіз,  тұрақты  немесе  айнымалы  токпен  орындалу мүмкін.  Кӛптеген  металдарды  тура  полярлық  тұрақты  токпен пісіреді.        Алюминийді,                магнийді                және        бериллийдің        пісірілуін

айнымалы токпен орындайды.

Тура полярлық тұрақты токпен пісіру кезінде электродтан термоэлектронды эмиссия үшін ең жақсы жағдайлар қамтамасыз етіліп, сондай-ақ, электродтың тӛзімділігі мен пісіру тогының рұқсат етілетін шегі (3.5-кесте) жоғары болады. Тура полярлық токтың доғасы оңай қозып, ток тығыздықтарының кең ауқымында

10.15 В кернеуі кезінде жанады.

Кері полярлық токтың доғасында маңызды технологиялық қасиеті бар: ол әсер еткен жағдайда, пісірілетін металл беті тазаланып, оның үстіндегі оксидтер кетіріледі. Беттің үстіндегі оксидтердің кетірілу процесі катодтық тозаңдату (катодтық тазалау) деген атқа ие болды. Кӛрсетілген процесті алюминийді, магнийді, бериллийді және беттің үстінде берік оксидтік қабығы бар олардың қорытпаларын айнымалы токпен пісіру кезінде пайдаланады. Қабықтың кетірілуі кері полярлық пісіру тогының жартылай кезеңі кезінде, яғни пісірілетін бұйым катод болған кезде жүзеге асырылады. Осылайша, айнымалы токпен вольфрамдық электродпен пісіру кезінде тура және кері полярлық доғаның артықшылықтары жүзеге асырылып, электродтың тӛзімділігі мен бұйым бетіндегі оксидтердің бұзылуы қамтамасыз етіледі.

Тұрақты, кері полярлық

Айнымалы

1 000

Тұрақты, кері полярлық

Айнымалы

Айнымалы токпен пісіру үшін вольфрамдық электродтың жұмыр ұшын жарты сфера түрінде, ал тұрақты токпен пісіру үшін 60° бұрышта 2-3 диаметр ұзындығында немесе тӛрт қырлы пирамида түрінде ұштайды. Вольфрамдық электродтың шығыны үлкен емес, оны азайту үшін қорғаушы газының берілуін доға қызғанша, 10-15 с бұрын бастап, электродты газ ағынында суыту мақсатында, доға үзілгеннен соң 5-10 с-тан кейін аяқтаған жӛн. Вольфрамдық электродтың ластануын алдын алу үшін, электрод ұшын бұйымға тигізбей, доғаны тұтану үшін осцилляторларды немесе конденсаторлардың разрядын пайдалана отырып, доғаны қоздырады.

Болаттан жасалған пісіру сымы . Болаттарды пісірген кезде, негізінен суықтай созылған болат пісіру сымын пайдаланады. МЕСТ 2246 — 70 стандарты осындай сымның жетпіс бес маркасының ӛндіріс кӛздейді. Легирлеу деңгейіне байланысты МЕСТ 2246—70 стандарты бойынша ӛндірілген пісіру сымы тӛмен кӛміртекті, легирленген және жоғары легирленген деп бӛлінеді. Тӛмен кӛміртекті сымның алты маркасы ӛндіріледі: Св-08, Св- 08А, Св-08АА, Св-08ГА, Св-ЮГА және Св-10Г2. Легирленген

сымның  отыз  маркасы  ӛндіріледі.  Жоғары  легирленген  сымның отыз тоғыз маркасы ӛндіріледі. Мақсатына байланысты, болат пісіру сымды пісіруге (балқытып қаптауға) арналған сым және электродтарды ӛндіруге (шартты белгіленуі – Э) арналған сым деп бӛлінеді. Сымды пайдалану мақсатына қарай бӛлу электродтарды ӛндіруге арналған сым диаметрі бойынша шекті ауытқуларының одан да қатаң талаптарымен шартталған. Үстіңгі бетінің түрі бойынша тӛмен кӛміртекті және легирленген сымдар мысталмаған және мысталған (М) деп бӛлінеді. Сым бетінің мысталуына (мыстың жиынтық мӛлшерін қоса алғанда) қойылатын арнайы талаптар техникалық шарттармен белгіленеді. Тұтынушының талабы бойынша сым электрқожды (Қ) немесе вакуум доғалы (ВД) қайта балқыту арқылы немесе вакуумдық- индукциялық пештерде (ВИ) қорытылған болаттан ӛндірілуі тиіс. Бұл жағдайда сым металына қойылатын қосымша талаптар (зиянды және бӛгде қосындылардың мӛлшері бойынша нормалардың күшеюі, газдардың, металл емес кірінділер бойынша шектеулердің енгізілуі және т.б.) тараптардың келісуі бойынша белгіленеді. Пісіру сымның шартты белгіленуінде оның диаметрі мен маркасы; болатты қорытып шығару тәсілін сипаттайтын индекстері; мақсаты; сым бетінің түрі; стандарттың белгіленуі кӛрсетіледі. Тӛмен кӛміртекті және легирленгенн  сымда  күшәланың мӛлшері 0,08%-дан артық болмау тиіс. Тұтынушының келісуімен Св-08 және Св-08А маркалы сымда алюминийдің 0,05%-ға дейінгі қалдықты мӛлшеріне рұқсат етіледі. Св-08ГА, Св-ЮГА және Св- 10Г2 маркалы тӛмен кӛміртекті сымда және легирленген сымда (алюминиймен легирленбеген) алюминийдің қалдықты мӛлшері 0,05%-дан аспауы тиіс. Мысталмаған беті бар сымды орамдарға оралған күйде жеткізеді. Орамдардың ӛлшемі мен массасы 3.6-кестесінде келтірілген деректерге сәйкес келу керек. Мысталған беті бар сымды тікбұрышты қималы бар орамдарда жеткізіледі. 1,6-3,0 мм диаметрлі сымдарға қатысты, орамдардың талап етілетін ӛлшемдері тапсырыста келісіледі. Жоғары легирленген сым ӛңделген және ағартылған күйде немесе майлау материалының ешбір іздерінсіз, ақшыл, ақшыл- күңгірт немесе сұр беті бар инерттік атмосферада термиялық ӛңдеуден кейін жеткізілу тиіс.