Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша жарық көрді

ДАЛА ЖЫРЫ. . – Алматы:
“Хантәңірі”, 2014. – 286 бет.

О, менің сырлы далам, жырлы далам,
Шегіртке шырылынан жыр тыңдағам.
Жүрегіме сіңіріп өсіп едім,
Ертегі, аңызыңды мың-мыңдаған.

О, менің ұлан далам, құлан далам,
Қурайдың ызыңынан мұң аңдағам.
Дауылыңнан естимін бабам үнін –
«Алаш! Алаш! Алаш!» деп ұрандаған.

Маған бірдей жақының, алысың да,
Қызылкүрең топырақ намысың ба!
Жылы жаңбыр ананың көз жасы ма,
Нар інгендей боздаған «арысымдап...».

Таңмен бірге таңдайға түседі өлең,
Жабыққанда жаныма күш едің сен.
Шер құйылып кеудемді сыздатады,
Домбыра мен қобыздың ішегінен.

О, менің құдіретті құйын далам!
Өзіңе сиынды әкем, сиынды анам.
Топырағыңда қанымның иісі бар –
Өзекжарды өзіңнің ұлың болам!

Көк сүңгімен сілтегенде ашынып,
Өрт боп келген дұшпан тірі қалмаған.
Жауың келіп жағаңа сан қол салды,
Соңдарынан шұбырынды жол қалды.

Қызылқұмың қызыл қанға малшынып,
Бастар жатты тұяқтарға жаншылып.
Арқалаған қанша арман, қанша үміт,
Жолдар жатты жотасынан шаң шығып.

Бүгінгі дос ертең қайта қастасып,
Қас болғандар, қайыра кеп достасып.
Тұрлауы жоқ алмағайып заманда,
Аш қасқырдай ұмтылды адам-адамға.

Ойын етіп қайырымсыз ажалды,
Сонысымен жеңді Қорқыт тажалды.
Көрден қорықпау керектігін ұқтырып,
Қарсы ал деді ажалды да тік тұрып.

«Есің болса өлемін деп жылама»,
деген екен Анахарсис ғұлама.
Өз ағасы – Скифтердің көсемі,
Жебесінен өмір оты өшеді.

Өлерінде сөз айтыпты көшелі:
«Менің жаным басқа әлемге көшеді.
Мен өлмеймін, Бақида өмір кешемін...»
деп ағасын кешіріпті деседі.

Бұл далада аңыздар бар мыңдаған,
(Дала жырын бесігімде тыңдағам).
Ұлы Гомер ақындықпен жырлаған,
Күні – өмір, көкжиегі мұң далам.

Бабалардың ерлігінің елесі,
Түсіме еніп, Рухымды шыңдаған.
Көне тарих бетіндегі ізбенен,
Көк Түріктің қағанатын іздегем.

Ұлы қаған Мөде маған сыр айтты,
Сыр айтты да тынысымды тыңайтты.
«...Табанымның астындағы қара жер,
Менікі емес, Тәңірқұты болсам да.

Сол жер үшін отқа оранып жансам да.
Жаным қиып жаудан тартып алсам да.
Менікі емес. Ол халқымның байлығы,
Бере алмаймын жанымды әзір алса да!»

Бұдан өткен көрегендік бола ма!
Ғасырлардың көші өткенмен арада,
Мәңгі өшпейтін із тастапты Санаға!
Мирас болған атадан жас балаға,

Не жетеді, не жетеді Далама!
Отаныңды Тәңірқұты тәрізді,
Сүю керек, күю керек жан аға.
Онсыз сені адам деуге бола ма?!

Туған Жер мен туған Елің – бір ұғым,
Жүрегіңде сақта мәңгі тұнығын.
Жүрегіңде сақта мәңгі құлыным!
Сол екеуін көкірегіңде аяла,

Қажет болса, жаныңды да аяма!
Екеуінен айырылсаң, сол жанның,
Қажеті де бола ма?!
Қайран далам,

тарлан далам,
боз далам!
Жүрегімде сағынышым маздаған.
Қойын-қоншың толған байлық...

Түп-түгел,
Маған тастап кеткен екен Әз-бабам!

Тұр-ан депті көне түркі жұртымыз,
(Көк Түрік-ті, ол кездегі ұлтымыз).
Афрасиаб – Алып Ер Тоңға басқарып,
Жортқан екен ер-тоқымын жастанып.

Иранменен неше ғасыр алысып,
Тұлпарының тұяғынан шаң ұшып.
Тұран жұртын паш етіпті баршаға,
Қара қарың, қара белің талса да,

Ғасыр жүгін көтеруден шаршама!
Дала жыры сыр күтеді қаншама?
Тұрандықтар жетті аман бүгінге,
(Берекеден белім енді бүгілме!)

Жыр төгейін нәрлі қазақ тілінде.
Көне шежіре жетегіне үңілсем,
Тас жазулар тағдырына жүгінсем,
Сол тамырдан өндің дейді бүгін сен!

Ұшар шыңы Көк аспанмен жарасқан,
Барар жерім Көкше теңіз, Қараспан.
Көкте Тәңір, Жерде Ұмай таласқан.
Сол заманда жаралыппын Алаштан.

Сахарада Күлік мінген мен екем,
Көк теңіздей толқып жатты берекем!
Аяқ астым қазыналы кен екен.
Жағам алтын, ал, күмістен жең екен.

Далам дархан, дастарханым кең екен.
Арыстандай теңдік сұрап ақырып,
Дұшпаныма жолбарыстай атылып,
Кетеді екем келіспесе жапырып.

Көк Түрікті сахараның серісі,
Ғайыптан кеп сап ететін перісі,

Деп біліпті бейбіт күнде ел іші.
Қобыз тартып күңірентіп даланы,
Жазады екен жүректегі жараны.
Домбыраның шанағынан күй тулап,

Басады екен арындап сай-саланы.
Қыз дауысты сыбызғыдан сыр тыңдап,
Қызды ауылда жігіт жүрер қылтыңдап.
Жастардың бал-шекермен тең сезімін,

Жеке-дара көкте ай мен түн тыңдап,
Бәйге тігіп, жүйірікпен жарысып,
Сайын дала жататын-ды бал ішіп.
Палуандар арыстандай алысып,

Атан жілік, қара күштен майысып,
Қарыс сүйем қабырғалар қайысып,
Тас үгітер алақандар қарысып,
Жататын-ды боз кілемнің шаңы ұшып.

Айтыс деген қазақтардың айбыны,
Ұмыттырар қан жұттырған қайғыны.
Ақындарың аузын айға білейді,
Түйдек-түйдек сөз түкірген қай күні.

Қоңыр ағаш домбырасын сабалап,
Арғы-бергі Алаш жұртын саралап.
Асылдарын айдар тағып даралап.
Жасықтарын жорта қайрап қаралап.

Жыр төккенде қос ішекті сабалап,
Құйқылжиды құлан жортқан бар алап.
Қыз-жігітке жараспай ма перілік,
Ойын-сауық желпілдетіп, желігіп.

Еліктіріп салқам сал мен серілік,
Өзегінде ойнақ салып өр үміт,
Сұлу тұрса кермаралдай керіліп,

«Екі аяғын бір басуға ерініп».
Жігіт жүрер келіп-кетіп, көрініп.
Қыз ән салса күміс әуен төгіліп,
Жұрт тыңдайды жан-тәнімен беріліп.

Алты Алаштың әрбір күні осындай,
Сөз сөйлейді шешен тілмен тосылмай.
Ақ жүрекпен келсең – қимас досыңдай,
Арамдықпен ара-жолы қосылмай,

Боз даланың еркін өскен төсінде,
Алаш жұрты жыр тыңдайды кешінде.
Қобыланды, Қыз Жібек пен Ер Тарғын,
Ер Төстігі жас-кәрінің есінде.

Баласына, құлын мінген күн ұзын,
Жырмен құяр тәрбиенің уызын.
Іше отырып толғап сары қымызын,
Аңыз айтар кейі қысқа, кейі ұзын.

Астау толы қазы менен қартасы,
Қыза түсер әзілменен ортасы.
Әзіл-айтыс, бәдік-айтыс бәрі бар,
Тола түсер «тіл-төренің» қалтасы.

Алаш жұрты ата сөзін сыйлаған,
Сары алтындай жауһарларын жинаған.
Жасына емес, жаққа қарап, сөйлесе,
Аталы сөз айтар болса топ жарып,

Алты жасар баланы да тыңдаған.
Мұз тауынан мұнар көшкен мұң далам,
Мұң даламда ізі жатыр Шыңғыстың,
Тағдыр өзі тасқа ұрып шыңдаған.

Бейбарыстың жебесіндей сынбаған,
Түркі жұрты – сайын далам, құм далам.
Қыран едім қиындықтан қыңбаған,

Сұм саясат шерге салды шырмап көп.
Аярлыққа құлақ асып тыңдап па ек?!
Жаралғаным рас болса асылдан,
Үш кессең де, кесірткіге бас ұрман!

Табыд Алаш, табыл досым қасымнан!
Жауларыма бас ие алман басынған.
О, боз Далам, жебе сыйла жасыннан!
Жоңғарлардың зәре-құтын қашырған.

Сақпан сыйла, оқ жаудырар тасымнан,
Тасын борат тауларымның ашынған.
Оқ пен оттан мың өліп, мың тірілдім,
Өзегі сол менің өлмес жырымның.

Күйіп кетіп, күлден қайта жаралған,
Қасиетті феникстің бірімін –
Өйткені мен өлген жоқпын, тірімін!
Кешегі Алаш арыстары қасқайып,

Айтып өткен өлмес Дала жырымын!
Абылаймын басын қосқан Үш Жүздің.
Ынтымақ пен Бірлікте деп күш біздің!
Төле, Қазыбек, Әйтекенің тілімін,

Бұхар сынды абыздардың жырымын!
Қабанбай мен Бөгенбай Һәм Наурызбай,
Ерлігінің ескірмейтін сырымын.
Өткенімнен алған өлмес тағылым,

Қайнап тұрған мен Қазақтың қанымын,
Ахмет пен Әлиханның, Мағжанның,
Кеудесінде жалындаған жанымын!
Сәкен, Ілияс, Бейімбеттер аңсаған,

Арайлаған Алаштың ақ таңымын!
Шындық іздеп өрге тартқан даңғылмын,
Құрманғазы, Сүйінбайлар жалғасы,
Құланаяң Құлманбетпін, Жамбылмын!

Ақиқатты аңсаған Абай-далам,
«Сөз патшасына» өзіңсіз қалай барам?!
Төбе-төбе, төбе боп жатыр әне,
Дүние үшін таласқан талай надан.

Жырлап жатқан көсіліп Жамбыл-далам,
Күмбірлейді күмбездер сан мыңдаған.
Жүрегімнің қанына қалам малып,
Ғұсни-сырын жанымның жаздым саған.

Рухыңмен жебей гөр ақын ұлды,
Келе жатыр арқаға артып мұңды.
Өзегіңді қақ жарып туғаннан соң,
Көрер дейсің өзіңнен артық кімді.

Көбе бұзар көк сүңгі – қаламымнан,
Қан емес, жыр төгілер сағағынан.
Боз даланы боздатып айлы түнде,
Көкбөріге қосылып саламын ән.

Тұмшалайды ойды түнек дегенің,
Жылт етердей сәуле тапсам деп едім.
Жыр сүйетін жүректер тек сенерім,
Жоқ болса да тоғышарға керегім.

Игіліктің нәрін жинап тереңнен,
Қара түнек қасіретін жеңеммен.
Сартап болып жата-жата архивте,
Даналар мен ойшылдар да көнерген.

Ұлы Дала ақиқаты аңыз боп,
Ертегідей сөнген Еске тамызды от.
Сенбестердің сезімімен қарасаң,
Тарихқа да таңылатын «арыз» көп.

Өткенімді аршып алсам тозаңнан –
Осы менің көкейімде таза арман.
Ертеңіме алып барсам деп едім,
Шежіремді шаң-қоқыстан тазарған.

Тағдырыма етсем деп ем иелік,
Өзегіне дана Қорқыт-күй еніп.
Анахарсис, Геродоттан басталған,
Дала данышпандарына сүйеніп.

О, Дана ой, сәуле түсір санама,
Сансыз ғасыр өткенімен арада.
Ғарышқа жол салып жатқан ұрпағың,
Өткеніне қарап көзі тала ма?!

Соғысса да қызыл қанға малшына,
Бейбіт күнде айналатын малшыға.
Дәстүрге бай, салауатты салты бар,
Ұлы халық Массагет те, Парсы да.

Билеушінің соғамын деп сойылын,
Толтырам деп тоғышардың тойымын.
«Шахматтың тақтасында» - бейбіт ел,
Құрбаны боп қырылды арам «ойынның».

Билеушілер ел қанымен семірген,
Арзан атақ, даңқтан шет не білген?
Зұлқарнайын алғанымен әлемді,
Бір-ақ уыс топырақтан жеңілген...

Ұлы Дала ақиқаты осындай,
Әр-бір күні болғанымен тосын жәй.
Уақыттың тылсымына көмілген,
Тарих жыры тот баспайтын асылдай.

Ашып қалсаң жарқырайды шағылып,
Өзегінде бар қасірет, бар үміт.
Арыстандай арпалысқан батырлар,
Топырақты жатыр үнсіз жамылып.

Ей, тағдырым, мынау әлем не дейді?
Назарын сап менсінгісі келмейді.
Қарамаса, мен оларды қаратам,
Жырларымды сары жебедей боратам.

Сенбегенді иландырам, көндірем,
Селебе жыр жүрегіне төндірем.
Тайбурылдай өршеленіп, өрлеймін,
Қазған орын жыра құрлы көрмеймін.

Жігерімді қалқан қылып арыма,
Сырымды айтам Елім саған жарыла.
Нарқы қымбат намысыңды қорғаймын,
Қыраның боп көк жүзінде самағаймын.

Туған жердің топырағынан нәр алам,
Қас жауыңа қанжарың боп қадалам!
Ей тағдырым, ашам солай жолымды,
Мойындатам бағым түгіл, сорымды.

Керек болса тау қопарып, тас жарам,
Тас бұлақтан өлең болып басталам.
Байқағысы келмегенге байқалам,
Аруларға гүлзар болып жайқалам.

Қарттарыма жастық болып жастаған,
Сақалына тамған тамшы жас болам.
Мейірім нұры әжімінде ойнаған,
Әжелердің ұршығы боп айналам...

О, тағдырым, сен білесің мұңымды,
Мұңымды да, айтылмаған сырымды.
Бүгін мені менсінбеген пенденің,
Ұрпақтары жатқа оқиды жырымды.

Тал бесікте таңменен тербетіле,
Келген екем «іңгәлап» жер бетіне.
Содан бергі қызығым-шыжығыммен,
Жүрегі кең Жер-Анам, сенде өтуде.

Өзіңе аян Өмірге талпынғаным,
Шуағыңа шомылып, ән тыңдадым.
Көз арбады күміс пен алтындарың,
Нарқы қымбат алтыннан

халқым барын –
Жүрегіммен, жаныммен сезіп өстім,
Қаңбағың боп қырқаңды кезіп өстім.
Жанартаудай жалынды намыс бердің,

Намыстансам көрінбес көзіме ешкім!
Жүрегі кең Жер-Анам, қасиеттім,
Сұлулыққа мәңгілік ғашық еттің.
Өзен-көлің... Тауларың...

бәрін-бәрін,
Көкірегіме келеді басып өпкім.
Күлімдеген бір болып гүліңменен,
Мұңыңменен бөліссем, сырыңменен.

Адам салған жаныңның көп жарасын,
Емдесем деп келемін жырымменен.

Бәсіре еттім о бастан жанымды арға,
(бұйырта гөр жұртыма барымды Алла!)
Дала жырын ғасырға тәбәрік қып,
Шашу етіп шашамын жаным барда!

Сүйеу етіп сүрінсем Пір-Құтыңды,
Үйренгемін сұңғыла сыр күтуді.
Сары Далам, сағыныш-мұңым болдың,
Төрт құбыла түйіссе – бір бүтін-ді.

Бүтін болсын жырың да, сырың далам,
Талай дұшпан қол сұғып жырымдаған.
Көк бөрідей ұлыған көкке қарап,
Бесік жыры секілді мұңың маған.

Қырқалардан гүл теріп қаласа кім,
Еске алуға құқылы бала шағын.
Құлан еді ұрпағың... Жылан болып,
баратқандай қинайды болашағың.

Тұманданып, белгісіз халың-мұнар,
Жан қалды ма, құдай-ау,
жаныңды ұғар?
Табыс қуып талтаңдап жүргендердің,

Көксегені тәңірге мәлім шығар?!
Күдігі көп ақынды жүдетті арман,
Жыр жазатын шапағат тілеп таңнан.
Түлкібұлаң дүние, түңілдірме,

Жатқандай боп
дайындап түнекті алдан

Тіршіліктің қол үзбей күйбеңінен,
Ой өрбітіп көңілге түйгенімнен.
Таң шапағын қондырып жанарыма,
Ораламын шабытты күйге кілең.

Ал, содан соң, жортамын күлік мініп,
Жұмыр жерді қиялмен біріктіріп.
Шайқасамын жамандық атаулымен,
Жүрегімде ізгілік тұнып тұрып.

Көре алмастар көз сүзіп «аһ» ұрады,
Қызғаныш ит қыңсылап жатыр әлі.
Ал, ақынды аялап ақ қанатты,
Поэзия-періште шақырады.

Жұмақ нұры ескендей қанатынан,
Жылу алып жүректің жан-отынан.
Қу тірліктің күйбеңін лақтырып сап,
Ақын отыр сәбидей жаңа туған.

Сырын шертсе Әлемге жүрегінің,
Адам үшін құдайдан тілері – күң!
Періштеге айналып бара жатыр,
Бір қанаты сағыныш, біреуі мұң...

Жерге қонып жұлдыздай самала мың,
Таратқанда өмірге таң алауын.
Бақытымды басқамен бөлісуге,
Күлік мініп Ғарыштан ораламын.

Мен сеземін,
Бар әлемге нұр боп тарап шапағы,
Ертең менің бұла таңым атады.
Абыз далам ақтарып ақ батаны,

Бақ жолына бастап бара жатады.
Мен сеземін,
Оңнан туып сүмбіледе жұлдызым,
Жырға бөлеп

туған жердің шың-құзын,
Мұзбалақ боп қалықтаймын мұз тауда,
Қара шашты құшаққа алып түн қызын.
Мен сеземін,

Қиялыммен тү-у-у Ғарышты кеземін,
Көре алмастан, көз жетпеске беземін.
Қызғаныштың қызыл иті қыңсылап,
Қызыл жалын өртейтінін өзегін.

Мен сеземін,
Өрге сүйреп өрт ішінен өлеңім,
Шыңға алып шығарына сенемін!
Поэзия пырағына ер салып,

Жыр садағын толғай тартып өлемін.
Ал, содан соң...
Жыр сүйетін жұрттың қалып есінде,
Жиналамын Ғарыш жаққа көшуге.

Жер-Анамның ақ білегін жастанып,
Дамылдаймын сайын Дала төсінде...

О, туған ел, керегімді сайлаған,
Тұғырыңа кіндігімнен байланам.
Сенен қымбат емес күн де, жұлдыз да,
Сенен қымбат емес көкте ай маған!

Ес кіргеннен ерлігіңе сүйсініп,
Өсіп едім нарқыңды ұғып, түйсініп.
Шыныменен сенен туған ұл болсам,
Езілмеймін қиындыққа күрсініп.

Еңбек етем, тауды қолмен қашаймын,
Арманыма жетпей неге босаймын!
Мәңгілік Ел ұрпағы екем, ендеше,
Бақытымды өз қолыммен жасаймын!

Сені көрген жатжұрттықтар сүйінсін,
Кердең басы кекіреймей иілсін.
Нарқы қымбат намысыңа шаң жұқпай,
Дос қуанып, дұшпандарың күйінсін!

Игілікті білігіме жаратам,
Біліміммен жұртты аузыма қаратам.
Сұлтан емес, ұлтаның боп жүрсем де,
Мен сен үшін жаралғанмын жан-Отан!

Оралғанда құйын-дауыл ақпа жыр,
Қаңбағың боп домалаймын тап қазір.
Қиял құсы бағыт сілтеп аспаннан,
Дейді, сонау гүлзар көркем баққа жүр.

Бақта бұлбұл тамылжытып ән-күйін,
Күйге еріп, қоғасындай балқиын.
Рахат бір сезім баурап шалқиын,
Рахатқа батып барам... Қалғиын...

Жо-оқ, қалғыман!
Ақпа жырым қайдасың?
Құйын-дауыл
жан-дүниемді шайқасын!

Рахатқа елтуге әлі ертерек,
Қыран-түйсік қияға өрлеп байқасын.
Көрінбейді Ел қайғысы етектен,
Сәйгүлікті босат енді жетектен!

Қасірет боп қара дауыл соққанда,
Қара емен боп,
қарсы тұрып төтеп пе ең!
Еліңді аршып алам десең күйіктен,

Қара сонау қыран ұшар биіктен.
Мәстектер мен жайылып жүр жабылар,
Дүлдүл қайда шабысымен сүйінткен?

Суат қорып шайнасады жабылар,
Шұрқырасқан мәстектері тағы бар.
Нағыз тұлпар тұяғынан от шашып,
Шықпаған соң жабы-мәстек қағынар.

Кие-далам, күнің қарап соларға,
Құшағыңа құрт-құмырсқа толар ма?
Жо-о, болмаса,
құлан жортып жоныңда,

Тобыр дүние,
дәргейіңнен қашсам ба?
«Мыңқ» етпейсің,
жан сырымды ашсам да.

Қылышыңа,
төнген қызыл тіліме,
Былқ етпейсің,
мойынымды тоссам да.

Сол емес пе,
бар қазынам, асылым,
Онсыз құны
көк жармақ қой басымның.

Қырық жамау шекпеніңді көргенде,
Қайран тілім,
қайыстым сан, жасыдым.
Қайыстым көп,

қабырғама қан қатып,
Шешуі жоқ түйін жанға сан батып.
Өрісіңе өзге тілдер лап қойды,
Жуық маңда босатпасын аңдатып.

Сан тозаққа өртенсең де...
өтіп ең,
Бүгін таңға құр сүлдерің жетіп ең...
Көсегеңді көгертсем деп тамшыдай,

Әкім емес,
ақын болып кетіп ем.

Тобыр дүние,
қалай тілсіз толайын,
Шүлдірлеумен қайда барып оңайын?
Асылыңды арамдауды ойлаған,

Міскіндерге толып кетті маңайым.
Айыра алмай сөздерінен кімді-кім,
Сәбилер жүр жат тіл кескен кіндігін...
Ертеңіңе есім кетіп қараймын,

Арман далам, абыз далам, паң далам.
Сағымыңмын құладүзді шарлаған.
«Отыз жеті кереметтің» ішіннен,
Ойланбай-ақ, мен өзіңді таңдағам.

Жон арқаңда талай жүйірік көсілді,
Көсілді де тағдырлары шешілді.
Сырт қарасаң, көзге қораш көрінген,
Құлагермін дүбірлеткен төсіңді.

Бабаларым берген мұра-байлықтай,
Қалап алғам жан-жүрегім шайлықпай.
Құлагердей құшағыңнан табылам,
«Батыраштың» балтасынан қаймықпай.

Қызғаныштан күйсін, мейлі өртенсін,
Сен мен үшін бәрінен де көркемсің.
Ерменің мен жусаныңның исімен,
Өзегіме өлмес қуат бергенсің.

Мен ұлыңмын сол исіңнен нәр алған,
Топырағыңның түйірінен жаралған.
Болашақтың шақырғанда таңы алдан,
Сендегі өткен күндерімнің бәрі арман!

Саған арнап барымды да, нарымды,
Жыр жазамын өзеніңдей арынды.

Шырылдаған, үмітіңе ілініп,
Бозторғайым деп білгейсің жанымды.
Ал жүрегім...
Сен деп соққан жүрегім,

Сен деп жырлап өтетінін білемін.
Тас қияңда қыраның боп самғаған,
Өрлігіңнің белгісі боп жүремін.

Осынау жасыл өлкемде,
Қаламын бүгін, ертең де...
Жалғыз-ақ үміт-арманым,
Өлең боп жетсем ертеңге.

Қаламас едім өзгені,
Арман боп жастық кездегі.
Өлең боп жетсем ертеңге,
Сағыныш болып көздегі.

Ілесіп ерке сағымға,
Арайлап атқан таңымда.
Мұң толы, тәтті сыр толы,
Өлең боп қалсам жадыңда,

Қиялға қанат жалғасам,
Бақ құсы болып самғасам.
Болашақ, нұрлы болашақ,
Өзіңе өлең арнасам!

Күндерім келер...
күте алсаң,
Таусылмас тағы құт алсам.
Жүректе мәңгі өшпейтін,

Махаббат болып тұтансам.
Сағым боп самғап даламда,
Төгілсем нұр боп адамға.
Армансыз өттім дер едім,

Сексеуілдер, құмдауыт топырағың,
Мекендепсің шөлейіт атырабын.
Жаз жайлауда жүрсем де,
күз күзеуде,

қамыңды ойлап өзіңнің отырамын.
Қызық керек қайда да мына бізге,
Аңшы итімнің көңілі тұрады ізде...
Қарсақ, қоян, түлкіге пана болып,

Қарауытып тұрасың құладүзде.
Секілдісің сексеуіл, сертке берік,
Туған жерден безбейсің текке жеріп.
Жер киесін ұқпайтын ебелектер,

Тәубасына түссе екен сені көріп.
Ыстыққа да, суыққа төзімдісің,
Хас батырға балаймын өзіңді шын.
Беріктігің басқаға ой салсын деп,

жаратқан ба, Жаратқан төзім үшін?!
Арса-арса тұлғаңнан сыр аламын,
Сұлулықты құдайдан сұрамадың.
Саған қарап сексеуіл, әлде қалай,

Көрнекті жазушы
Бексұлтан Нұржекеұлына
Бексұлтан аға, айтқан сөзіңіз көшелі,
Көшелі сөзбен көш бастаған деседі.

Жаркеттегі қалам ұстаған жастардың,
Өзіңізсіз рухани көсемі!
Біз де жүрміз кітаптарыңыздан нәр алып,
Сөздеріңізде нәрлі сиқырдың бары анық!

Оқыған сайын сол сиқырдың қуаты,
Өн-бойыма бара жатады таралып.
Көшелі жанның
бөлінбейді дейді көші елден,

Сүрлеуі бар көрікті ойдан төселген.
Алдыға қарап, арттағы бағыт жоғалтпас,
Тағдыр өзенін тәуекел етіп кешерде...
Мақтаныш етіп, іздейді Сізді санам көп,

Алты Алаштың аузында жүрген ағам деп!
Ініңізбін ілескен сөздің көшіне,
Өрелі оймен өз сүрлеуімді салам деп.
Ұлы сапарда, сиынып намыс, арына,

Сенеді дейді Ел, қайыспас қара нарына!
Естияры болып,
жұртымның жоғын жоқтайтын,
Өзіңіздей, шүкір, ағамның барына!

Ілияс Жансүгіровтың «Құлагер» поэмасын
65 жасында жатқа айтқан Жаркенттік
Аманжолов Қыстаубай Мәтелұлына
Түсінбесе қасиетін халқының,

Түсінеді тіршіліктің нарқын кім?
Ілиястың «Құлагерін» жатқа айтып,
Көрсеттіңіз жаныңыздың жарқылын.
Өмір мәнін ұғар адам сенгенде,

Ал, ұқпаса – сенімің де шерменде.
Көрсеттіңіз өлең сүю үлгісін,
Алпыстың бел ортасына келгенде.
Кісіліктің мәнісі бұл, білерлік,

Білерлік те, мақтан етіп жүрерлік.
Қырық емес, елу емес – бұл жаста,
«Құлагерді» жатқа айту – шын ерлік!
Қыcтау-аға, тәнті болдым шын мен де,

Өлең жаттау оңай емес, білгенге.
Поэманы** меңгеріпсіз, біз болсақ,
Бір өлеңді жатқа айта алмай жүргенде.
Мықтылар бер елді аузына қаратқан,

Байлар да бар миллиондар санатқан.
Мысқалдай кем демес едім солардан,
Мұндай зерде сыйлаған соң жаратқан!
* Поэма- екі мың төрт жүз алпыс жол.

Өмір ғой бұл, үміт оты сөнбеген,
Ұрпақ үлгі алса Сізден, жөн дер ем.
Қадірлі аға, өлең үшін мен Сізді,
Алтын тақта отырғанмен тең көрем!

Мыс деп жүрген, айра алмай алтынды,
Батыраштар ұға алар ма нарқыңды?
«Құлагер-аға» дейді енді құрметпен,
Түсінгендер жаныңдағы жарқылды.

Жынды ойлар ойнақтап не түрлі,
Иектеп Жалғыздық – жетімді.
Бастағы қоймалжың бірдеңе,
Ми емес, мипалау секілді.

Неге де көнетін түрі бар,
Ынсап та ырыққа жығылар.
Дегендей, жетесіз жетпегір,
Жатбауыр Жалғызды қырыңа ал!

Жында ойлар жетемді кеміріп,
Саламын дегендей не бүлік.
Санаңды сайтанға бердің деп,
Ұятым жылайды егіліп.

Қу нәпсі ақылға көнбесе,
Құрдымға кеткенің ендеше.
Адамдық кейпімнен адастым,
Иманым көмекке келмесе...

Не келіп, не кетпес басымда,
Ағарған түп-түгел шашым да.
Елес боп айналып әлі жүр,
Адасқан бір арман, жасымда.

Тәтті екен, әлі де тамсанам,
Арман-ай, қайдасың, аңсаған!
Алдыңда отыр бір ақ бас шың,
Өзіңді күтумен шаршаған.

Едің ғой ең асыл ардағым,
Еркімді билеген қайда мұң?
Күтумен сарғайған таңдарым,
Келмедің. Келем деп алдадың.

Көктем де, жаз өтті...
Күз деймін,
Күз түгіл, қыстан да іздеймін.
Көретін күнім бар...

Сондықтан,
мен сенен үмітім үзбеймін...

Еркіменен балалық пәк сананың,
«Анашым» деп жазды алғаш қаламым.
Қабағыма түскен сәтте реніш,
«Әке» деген сөзден таптым сүйеніш.

Жігіт болып жүрген шақта жалындап,
Ғашықтықтан жүректе мұң қалыңдап.
Нарқы қымбат мендегі асқақ ой-арман,
Қызға деген іңкәрліктен оянған.

Одан кейін орындалмай тілегім,
Көп жыладым көкаяз боп жүрегім.
Өз жарамды өзім жалап жазып ап,
Бөлтіріктей ұлыдым кеп азынап.

Азуымды айға білер сәтімді,
Күттім ұзақ...
Жұрт таныса атымды, -
Деген оймен түн ұйқымды төрт бөліп,

Қанжығама бір шумақ жыр бөктеріп,
Жолға шықтым Темірқазық бетке алып,
Қол бұлғады шырамытып көп халық.
Ай астына алып ұшты арманым,

Артта азап, мұнартады алда мұң.
Ақыныңнан текке жұртым түңілме,
Сырын түсін жүрегіне үңіл де.
Тү-у Ғарыштан түп жусанның түбіне,

Өлең деген – сезімдердің
сөзге айналған тұнығы,
Көңілдердің кілті ол –
ашылатын құлыбы.

Өлең деген – жан сарайы,
қымбат асыл жиһазы,
Сол сарайды жырға бөлеп,
құлпыратын сыр-үні.

Өлең деген – өмір нәрі,
таңдайыңа таматын,
Өлең деген – үміт-сәуле,
өзегіңде жанатын.

Көрінбейтін қиял құсы,
тілге ғана қонатын,
Содан оны іздеп өтер
әлемдегі бар ақын.

Жазылатын ғашықтардың
тілегінің «үкімі»,
Сезім қылын шертетұғын,
нүктесі де, үтірі.

Өлген соң да,
тірілермен бірге өмір сүретін,
Өлең деген – ақындардың
жүрегінің лүпілі.

Мен сені көргім келеді,
Жүректің серті – сенері.
Сабырлық етейін десем –
Сағыныш дерті жеңеді.

Назыңды аңсадым айым,
Аңсаумен шаршадым айым.
Күн сайын бірге күтеді,
Арайлап таң-сағым дәйім.

Мен саған барғым келеді,
Құшаққа алғым кледі.
Тәп-тәтті исіңді жұтып,
От болып жанғым келеді.

Ойлаймын қиялдап кей күн –
«Келші» деп келтірсең деймін...
Аймалап мауқымды басып,
Содан соң... өлтірсең мейлің.

Соғатын кей сор дауылдан қалқалап,
Дүлдүл болып дүр сілкінді нар талап.
Нар талапты намысыммен қамшылап,
Шыңға ұмтылдым ащы терім тамшылап.

Шыңға ұмтылдым, көрейін деп алысты,
Алыстан да, алабұртып шаң ұшты.
Етектегі елегізген пенделер,
Сол шаңды да таң нұрымен тең көрер.

Бірін тақтан, бірін аттан құлатып,
Ұлылықты жасайтын да – уақыт!
Уақыттың басы да жоқ, соңы да,
Туылған соң шырмаласың торына.

Пенделерден жасап алып Данышпан,
Тарихтан да алашұбар шаң ұшқан.
Адамдарға, атақ үшін алысқан,
Құдай ғана көз салады ғарыштан.

Күнәларын жіпке тізіп жердегі,
Жазалайтын пендесі оның – ермегі.
Өлшеп берген өмір солай өтеді,
Уақытқа сіңіп бәрі кетеді.

Тарғыл-тарғыл
шаңдақ қалып соңымен,
Ғарышқа ұшып барады «Құс жолымен»...
Қаратаудан Қараормандай көш көрем,

Шың басынан
бұлыт болып көшті өлең.

Басқаларды кінәламан сорыма,
Бақыт әне, түспей кеткен қолыма.
Бар қазынам басымдағы мұнар мұң,
Мұнар қуған бір дәруіш шғармын.

Сағынышым сары күздей самсаған,
Мен бармын деп
барша жұртқа жар салам.
Сен деп туған сері көңіл бір Ақын,

Жонын төсеп жел өтінде тұратын.
Бар арманы – болу саған ықтасын,
Жанын оның ұқсын, мейлі, ұқпасын.
Түсінгісі келмегеннен түңілмей,

Қалса деді Қараорманым бүлінбей.
Сен бүлінбей,
сен сүрінбей жүрсін деп,
Табаныңа батқан шөңге,

маңдайыма кірсін деп.
Құрақ ұшқан Мәжнүнің мен едім,
Қасиетті Қараорманым сен едің.
О, туған ел, тұрымтайдай ұлың ем,

Қырға салсаң
«қың» демейтін «құлың» ем.
Өтсем деп ем азабыңды арқалап,
Өлтірсе де өгей Тағдыр балталап.

Қызық іздеп
құнықпадым құлшынып,
Шекпенімде тердің исі тұр сіңіп.
Қадіріңді қаймана жұрт білсін деп,

Жүрегің боп соғып едім дүрсілдеп...
Түсінбесе бәз біреулер, түңілмен,
Ертең қызық деп түсінгем бүгіннен.
Қараорманым, мен өзіңе жүгінгем –

Жыртып жейтін ауызды жырынды емен,
Аяқталар кім білсін мұңым немен?..
Бұла жырды бұлақтай ағызатын,
Ақын өлді, шырылдап қырылды өлең.

Ақын өлді, өлген жоқ өмір бірақ,
Бәйтеректей қалғанмен көңіл құлап.
«Жүрегі тоқтап қапты, рас па?» деп,
Ел ішін кезіп кетті жеңіл сұрақ.

Мырс еттім жұрттың аңғал сұрағына –
Жүрегі тоқтаған соң құлады да.
Егерде, тоқтамаса жүрмес пе еді,
Өзі кеп жауап беріп сұрағыңа...

Жыр сүйер қауым тұрды жоқтап нарды,
Біреулер біреулерді боқтап та алды:
«Шындықты айтқаны үшін шырылдатқан –
Жүрегі қиянаттан тоқтап қалды...»

«Тілі оның қылыштан да бетер еді...»,
«Он қабат алтын тоннан өтер еді...».
«Әлсіздің көз жасы үшін күйінетін...»
«Сол күйік ажалға ерте жетеледі...»

Осылай өрістеді елдің сөзі,
Жұмыла салысымен ердің көзі...
Ақынға амалсыздан құшақ ашты,
Қорқыттай күңіреніп көрдің өзі.

Соқпайды тоқтап қалған жүрек енді,
Жұбатсам деп жүретін жүдегенді.
Ақсақал «ақ өлім» деп бет сипады –
«Елінің есендігін тілеп өлді...»

Толып жатқан теңсіздіктер маңайым,
Жыртығымды қайда барып жамайын?!
Ел теңдігін алғанменен аллалап,
Тіл теңдігі қиын боп тұр, ағайын...

Толып жатқан теңсіздіктер айналам,
Кім боп бара жатырмыз деп ойланам.
Алаяқтар алшаңдап жүр «құл» ұстап,
Жұмыссыздың жүйкесімен ойнаған.

Жомарт елміз, өзіне емес, басқаға,
Алалаймыз шақырғанда асқа да.
Біреулерге сарай соғып берсек те,
Жеріміз жоқ салып алар баспана.

Ескі етігім аяғыма тар боп жүр,
Артым адыр, алдым құзар жар боп жүр.
Иттеріне ет сатып ап біреулер,
Ал, біреулер нан алуға зар боп жүр...

Біреулерде байлық бар да, сана жоқ,
Біреулерде сана бар да, шама жоқ.
Мал аласы сыртында ғой, ал, біздің,
Ішімізде көрінбейтін «ала» көп.

Шарасыздың жан қайғысын ұғармыз,
Бөз бермесек... сөз береміз бұған біз.
Тіршілікте өйтіп-бүйтіп күн кешіп,
Көрде ғана теңесетін шығармыз...

«Тоқсан, көрейін деген жасым ба еді?
Быламық жейін деген асым ба еді?»
Халық мәтелі
Қартты көрдім қайғысы қалыңдаған,

Күнін ойлап, Күлікпен арындаған.
Білетіндер еріксіз күрсінеді,
Жетпісте де жан еді жалындаған.
Енді міне шал бопты томыртқадай,

Шала мүжіп тастаған омыртқадай.
Терезеге телміріп отырады,
Мынау жарық жалғаннан қорыққандай.
Әңгімесі бірде жөн, бірде бөтен,

(дедің бе екен, осындай күйге жетем?)
Бұрынғылар бұл жәйді бір сөзбенен:
«Кәріге күл – күлсең» деп түйген екен.
Қартқа қарап кетесің ойға небір,

(алыпқаша бересің қайда көңіл?)
Есіңді алып, сұрқыңды кетіріпті,
Сұрап алған мешіннен қайран өмір.

(Есенқұлдың екпінімен)
Біздің елдің жігіттері –
Арқас таудың қыраны,
Елдік жәйлі, Ерлік жәйлі,

айтатын бір ұраны.
Құлай сүйген адамына,
құшақтары ып-ыстық –
Секілді дәл, жанға шипа,

Арасанның бұлағы.
Біздің елдің жігіттері –
жігіттердің бөрісі,
Серігіне қастық қылмас,

арамдықпен жоқ ісі.
«Аттан» десе ел, жауға атылар
ұшы болат сұр жебе,
Бейбіт күнде, малын баққан

еңбектің қой торысы.
Біздің елдің жігіттерін,
суы дерсің Іленің,
Тынық аққан, тұнып жатқан,

Ұлы өзендей жүрегің.
Кеңдік пенен тереңдіктің
нышаны бар өңінде,
Сұрамай-ақ таныр едің,

Біздің елдің жігіттері –
Баркөрнеудей еңселі,
Белжайлаудай кең де, дархан,
көңілінің өлшемі.

Ата-бабам «айдаһардың»
қақпақ бол деп аузына,
Ерлігіне аманаттап,
сеніп берген Ел шебін.

Игілікті бір жұмыс, мұрап – ол да,
Атыздарға бұратын «құлақ» қолда.
Көктемеде дән түскен топырақтың,
Аңызақта шөлін бас бұлақ бол да.

Су – ананың сүтіндей, топыраққа,
Нәр сұрайды жас өскін жапырақ та.
Мұрап – судың иесі Сүлеймендей,
Өң береді қолымен атырапқа.

Жалғасады пенденің жолы немен?
Толы қырат, алдыңда толы белең.
Патыша да, басқа да азықтанар,
Қарапайым мұраптың қолыменен.

Салғаныңша тайраңдап текке сайран,
Бір іс жаса тиетін көпке пайдаң.
Кімсің? Мына өмірге неге келдің?
Маңдай терін батырым, төк те, ойлан.

Ел жағдайын түп-түгел түсінемін,
Түсінгеннен кіреді ішіме мұң.
Секем ала қарайсың биліктіге,
Кіріп-шықты дейсің деп, ішіне кім.

Аузы күйген үрлейді асын алда,
Сенің добың, дейсің де, басым Алла.
Өміріңді күйбеңмен өткізесің,
Бір түкіріп, өзегің ашығанда.

Үйде айтқанды базарда нарық бұзып,
Тойдыра алмай баланы жарытқызып.
«Қыс киерін, жаз киіп» бір жарымай,
Жүргенің сол «әкесін танытқызып!»

Қолында жоқ – басшының ауызында,
Қолы жүрер жарбиып арызыңда.
Баланың оқуы деп былтыр алған,
Жанды жейді қалыңдап қарызың да.

«Тауып жатыр осы ел қайдан алып?»
деп те ойлайсың бір уақ қайран қалып.
Жайды білмес ағайын өкпелейді,
«Барғызбасың, барғызбай»

тойдан қалып...
Жағдайыңды өзімдей, түсінемін,
Түсінгеннен кіреді ішіме мұң.
Теледидар «баймыз» деп күнде айтады,

Кетпесін деп сұраусыз Ердің құны,
Көктесін деп шырмаусыз жердің гүлі.
Бір басыма бір метр жер жетеді,
Менің айтып жүргенім Елдің мұңы.

Елдің халін егер біз сұрамасақ,
Шын егіліп сол үшін жыламасақ.
Бұрап айтар жерде сәл бұғып қалсақ,
Сөз тиер деп егер де ұнамасақ.

Жарып айтар жерде де жалтаңдасақ,
Елдің сөзін естіртіп айта алмасақ.
Шенділердің алдында шешіле алмай,
«Жалпақ шешей» көрініп жалпаңдасақ.

Тіліп айтар жерде тіл қата алмай,
Күйбеңдесек билікке бата алмай.
Малды тесіп мұрнынан матағандай –
Не қып жүрміз, тірідей қата қалмай!

Хақ Таһала, сендім саған,
Жүрегімде иман кәміл.
Құлдық ұрып құлың болам,
Атыңды айтып дәміл-дәміл.

Рухымды ақын қылып,
әкеліпсің бұл фәниге.
Жырға қосып атыңды Ұлық,
Жан жүрегім жүр әрине.

Ұлылықтың иесі сен,
Пендең ұлық бола алмайды.
Жүргенді ақыл жүйесімен,
Ұлысың деп неге алдайды?

Күлу емес, түсінгенге,
Білу үшін жаралғанбыз,
Құранды Аллаһ түсіргенде,
Әр сөзінен нәр алғанбыз.

Шындықты іздеп шырылдадық,
Дедік, сол күн туар ма екен.
Бұрын неге бұрылмадық,
Шындық нәрі Құранда екен.

Аллаһқа тән жалғыз ғана, Ұлылық,
Білмекке ұмтыл, һақиқаттың сырын ұқ.
Қайдан келдік және қайда барамыз,
Қайдан шықты тіріге тән жылылық?

Тірісің бе, білу басты мұратың,
Жеткенінше жүректегі қуатың.
Тән азығын күйіттеумен келеміз,
Ал, Рухтың кім ойлайды ұятын?

Ұмтылмасаң ой жеткенді білмекке,
Ілескенің ебелек боп дүрмекке.
Ғасырлардан-ғасырларға жиналған,
Адамзаттың ақыл-ойы жүр көкте.

Ғұмырыңды уақытқа санатты,
Фәни, Бақи – екі дүние жаратты.
Хақ Таһала өзі ұстап тұтқасын,
Өзегіне білім нұрын таратты.

Екі дүние адам үшін жаралған,
Һақиқаттың атары хақ таңы алдан.
Екеуінің түйісетін есігі,
Басталады «Өлім» атты аралдан.

Тәнқызыққа надан ғана тасынар,
Тасынғанның тозақ құтын қашырар.
Адам үшін һақиқаттың есігі,
Білімнің ақ нұрыменен ашылар.

Бір сыйлы дастарханға келіп едік,
Шақырған соң көңілдің теңі көріп.
Кезінде шолақ бастық болған біреу,
Ұмтылды дастарханның төріне өліп.

Жайғасып, тындырғандай бірдеңені,
Өз- өзінен ыржаңдап күлген еді.
Әлгіден сыйлы, әрі милы адамдар,
Отырып төменірек, үндемеді.

Көрдің бе дегендей боп төрде мені,
Өзіне көптің көңілін бөлмек еді.
Тартып алған біреудің «беделіндей»,
Ой-өрісі бірақ та өрлемеді.

Тұшынарлық сөзінің мәні болмай,
Отырды өз-өзінен жарылардай.
Көп назары көшелі қарияға,
ауғаннан соң, төрдің де сәні болмай,

Қалып еді...
Дастархан киесі бар,
Әзілдің де, қылжақтың жүйесі бар.
Былайғы жұрт айтқызбай түсінетін,

Өзіне сай төрдің де иесі бар.
Көпшілік «мұның әбес» демес тергеп,
Өте берер кетсең де белеске өрлеп.
Баса-көктеп шыққанмен жоғарыға –

Алашпыз деп атқа қонған ел едік,
Уақыт өзің айтшы бізге төрелік.
Дауға салса, қансыз қызыл жебе едік,
Жауға салса, бірі мыңға тең едік.

«Атым Алаш, керегеміз ағаш-ты»
Кермеағашта сәйкүлігім таңасты.
Өзбек, Ноғай, Түрікпен, Созақ
бір кезде,

Батыс, шығыс... Төрт құбылам
санасты.
Алаш атты Ұлыс едім ұранды,
Дала жыры қайталайды бұл әнді.

Алты Алаштың бағы аспандап
тұрғанда,
Туған жерім аты әйгілі Тұран-ды.
Сол заманда бүтін еді іргеміз,

Өзбек, Ноғай, Қырғыз, Қазақ
біргеміз!
Сегіз арыс Түрікпенім тұрғанда,
Алаш десе, алшаң басып жүргеміз.

Бүтін еді Ұлан Байтақ жеріміз,
Бөлінбеген өзен-тоғай, көліміз.
Бөлінбеген қырқа, қырат, беліміз,
Тұтас еді босаға мен төріміз.

Бірге еді қайнап аққан қанымыз,
Бірге еді малымыз да, жанымыз.
Ортақ еді қайғымыз да, бағымыз,
Ортақ еді ұятымыз, арымыз.

Ортақ еді Қаратау да, Қараспан,
Сәніміз де, әніміз де жарасқан.
Жауларымыз айбыныммен санасқан,
Санасқан да, сый ұсынып жанасқан...

«Бөлінгенді бөрі жейді» дегендей,
Бөліндік те, қалдық көзге еленбей.
Ағайынды бөлшектеді айдап сап,
Ал, әйтпесе, күш жоқ еді жеңердей.

Алауыздық құтымызды қашырды,
Алты алаш тарыдай боп шашылды.
Жанын сақтап қалу үшін, бодан боп,
Күштілердің дәргейіне бас ұрды.

Сақтаймын деп Алаш деген атыңды,
Алашорда көсемдері «аһ» ұрды.
Алты алашты біріктірем деп жүріп,
Әлихандар... Ахметтер... атылды.

Бүгінгі алаш ұрпақтары майдамыз,
Жеке-жеке ойлаған бас пайдамыз.
Сегіз арыс Түрікпенім, Өзбегім,
Қарақалпақ, Қырғыз, Ноғай...

қайдамыз?!
Ойлайсың ба тарих артқан жүгіңді?
Ойлайсың ба шыққан сонау, түбіңді?
Тәңір өзі еркіндік ап бергендей,

Шыдап келген сан қатал сынақтарға,
Ұмтылған тек, жылап та құлап та алға.
Басқа емес, өзінің отанында,
Елдің зарын тыңдайтын құлақ бар ма?!

Байғұстардың неліктен таңы атпайды?
Қатал тағдыр сұсымен қаратпайды.
Мекемеде қарулы күзет отыр,
Зарыңды айтсаң жанына жолатпайды.

Мекеме ме, түрме ме, неғып отыр?!
Автоматпен сұсты айбат беріп отыр.
Қаруыңды қоя тұр айналайын,
Мұңын шағып мүсәпір келіп отыр...

Осы міне бүгінгі елдің күні,
Ақшада тұр, ақиқат сөздің шыны.
Азын-аулақ көмегің болса дейді,
Ал, әйтпесе, емес қой ердің құны.

Мекемелер, тас жүрек мекемелер,
Темір есік ашылса өтеді егер.
Кем-кетіктің зар-мұңын жүре тыңдар,
Жуан қарын, бұлтиған бөтегелер.

Сыйламайды деген ғой, танымасын,
Бара, бара өзің де жалығасың.
Толарсақтан саз бенен баз кешетін,
Кедей Зары – биліктің Арына сын!

Аңызақта кеберсіді таңдайым,
Қайда барсам құмға тиіп маңдайым.
Шетсіз-шексіз сары далада көсілген,

Айғайлай ма, құдайым-ау, зарлай ма?
Құлақ түрші, кім жүр екен шалғайда?
Кім болса да, біреу келіп шіркін-ай,
Су тамызса кеберсіген таңдайға.

Көкмайсада шіркін, шалқып жүрген күн,
Бірдей еді жас көңілге күн мен түн.
Алтыннан да болатынын су қымбат,
Шөлге барып шөліркемей білген кім?

Әлгі дауыс тағы шықты, сездің бе?
Құлақ аман, бұлдырайды көз мүлде.
Құм төбеден естілетін сияқты,
Бұрын-соңды бұл даланы кездің бе?

Киіктер де орын тепкен іргеден.
Киінгендей үлде менен бүлдеден,
Жыңғыл әне, күлгін тартып гүлдеген.
Білмейтіндер ерекше таңқалатын,

Үркектердің есіне үрей салатын.
Сары желмен сансыз рет айтысып,
«Айқайқұм» бұл, күнде айғай салатын.

Ей, жолаушым, сәтті болсын жорығың!
Сайын дала толы құм мен толы мұң...
Есту үшін «айқайқұмның» дауысын,
Аралап қайт Алтынемел қорығын.

Жас талапкер жыр оқыды жұлқынып,
Жырларынан сыр естілді бір тұнық.
Тіфә, тіфә... тіл мен көзден сақтасын,
Бәйтерекке айналғанша бұл шыбық.

Жыр оқыды жастық жігер жалындап,
Жас талапкер, тілегің де, жаның да ақ.
Таңдағаның бұл жол болса... Кетеді-ау,
бірте-бірте мұң құрсауы қалыңдап.

Түсесің-ау, топан судай топқа да,
Шешінген соң... нар тәуекел, тоқтама!
Маңдайыңа өлең жазып әкелсе,
Тағдырыңа жол көрсетер Хақ қана.

Хақ қолдаса, жалындарсың, жанарсың,
Өз арнаңмен мұхит іздеп ағарсың.
Мүмкін інім, асылыңды аңсаған,
Көсемсөздің көкірегінен табарсың.

Бәлкім бәсің тұрар дәйім жоғары,
Жыр жазарсың жұртың үшін бағалы.
Балта ұстаған Батыраштың мойнында,
Есіл жырдың кетпесе екен обалы.

Тіфә, тіфә, тілім тасқа ағайын,
Таза болсын көреалмастан маңайың.
Тастүлегім, жас жүрегің жырласын,
Туған жердің асқақ алтын арайын!

Ер елім менің, өр елім,
Өзіңсің жалғыз сенерім!
Қасиетті қазақ тілімнің,
Жыртығын жамап келемін.

Намысым, арым – тілімде,
Жеттің-ау, аман бүгінге.
Санама түсер салмағың,
Тіліме түсер жүгіңде.

Тілің мен Ділің аманда,
Өзің де барсың әмәнда!
Жоғалту оңай барыңды,
Толғауы тоқсан заманда.

Ер елім менің, өр елім,
Ерлігіңнен де айырылма,
Өрлігіңнен де айырылма.
Өзіңсің жалғыз сенерім!

Ерліктің нұры – қаныңда,
Өрліктің нұры – арыңда!
Ұрпақтарыңа үлгілеп,
Салт-дәстүріңнен жаңылма.

Бағыңды батпан, табарсың,
Таңыңды атқан санарсың.
Тілің мен Ділің бүтінде,
Қазақ боп мәңгі қаларсың.

Асу да асу бел едім,
Қызылқұм, Нарын шөлі едім.
Атырау, Алтай, Тянь-Шань,
Жетісу-жерұйық жері едім.

Дұшпан ниетті пендеге,
Асу бермес Өр едім.
Дос ниетпен келгенге,
Мәелі, жұпар төр едім.

Ұрпағым соны сезінсін,
Тамырда қаның – өзімсің.
Айбын-сұсыңа шыдамай,
Жауларың жаннан безінсін!

Біліммен терең нәрленген,
Ақыл нұрымен әрленген,
Естілсін еркін сөзің шын.
Тоқсанда әкең – Аталық,

Сексенде шешең – Аналық,
Уайымсыз тыныстап,
Ертеңін күтіп көз ілсін.
Сенерім еш күмәнсіз,

«Алла Таһала, Арыстың ұрпағына
пейіл-пікіріне лайық ғұмыр бере көр.
Елім деп еңірегенде етегі жасқа толатын,
қазағым дегенде, қабырғасы сөгілетін

ұрпағымызды көбейте көр!»
Шапырашты Қазыбек бек
Тауасарұлы
Боз далам, менің боз далам,

Көргенде сені мәз болам.
Қурайың желмен күй төгіп,
Жанымның шерін қозғаған.
Жусанның исі бұрқырап,

Кеудемді жара жаздаған.
Гүлдерің көркем, үлбіреп,
Арнаған тәтті наз маған.
Қырқаңда жатқан баяғы,

Балалық тоным тозбаған.
Өзіңді көрсем, анамды,
Көргендей бейне, мәз болам.
Ебелек қуып, еркелеп,

Бала боп кете жаздағам.
Боз далам, менің боз үйім,
Аунап-қунаған өз үйім.
Асыр сап сенде алыстым,

Тай мініп, желмен жарыстым.
Жұлдыздар сәлем жолдайтын,
Төрінен сонау ғарыштың.
Боз далам, балаң мен едім,

Боз жаулықты анам сен едің.
Ақының болып арқалы,
Жырлап бір өтсем деп едім.
Әр тасың – қиял ертегім,

Жартасың аңыз шертетін.
Бұйра бас, бүртік аршаңды,
Жамылсам жасыл көрпе-тін.
Қарағай қалың сарбазың,

Миллион найза кезенген.
Ентелей шапқан жауына,
Ерлердің рухын сезем мен.
Гүрілдеп өткел бермейтін,

Өрлікті көрем өзеннен.
Ақсауыт киген сардар боп,
Шашақты қолға ту алам.
Қарсы кеп көрсін, шыдаған!

Найзамды қанмен суарам...
Желкілдеп шығып қырқаға,
Жеңдік деп жауды қуанам...
Боз далам, менің кең далам,

Құшағыңда өскен мен балаң.
Өзіңе тартқан ұлыңмын,
Мен де өзіңдей кең болам!
Отқа салса жанбайтын,

Суға салса батпайтын,
Қайраулы қылыш шаппайтын,
Алпамыс Ермен тең болам!
Көгіңнен күн боп көрінем,

Төсіңе гүл боп өрілем.
Көктесін далам-анам деп,
Жыр-нөсер болып төгілем.

Таланттың жауы – қызғаныш,
Қызарып іште жүретін.
Бұғынып жатқан, былғаныш,
Осал тұсыңды білетін.

Бақталас болып басқаға,
Басына бақыт қонды деп.
Қара ниетпен қастана,
Ішіне қыжыл толды кеп.

Ол неге асып барады,
Мен неге одан кем болам?
Ел мақтап жатыр ананы,
Несі артық менен, оңбаған!

Қызғаныш иттің қыңсылы,
Ішіңді солай тырнайды.
«Мен білмес бар-ау, бір сыры,
Сүріндірсем де қыңбайды.

Өтірік мақтап оңаша,
Осалдау тұсын табайын.
Сенгіш неме еді балаша,
Омақастыра шалайын»

Қызғаныш шіркін осынай,
Қыңсылап маза бермейді.

Боламын деуге досындай,
Өзіне-өзі сенбейді.
Тарыл мейлі, тарылма,
Бәрі де Тәңір қолында.

Таланттың жауы – қызғаныш,
Жарбиып жүрер жанында.

«Хақ Таһала тау мен тасты да
адамзаттың тәлейіне бола жаратты...»
Қасиетті Хадистен
Мақтан қып, Арқас, Лабас тауым барын,

Қалмайды араласам, жанымда мұң.
Бір үйдің бес баласы секілдісің,
Шу, Талас және Шымбас – бауырларың.
Далама бес Алатау қоныс тепті,

Бауырынан аю, барыс өрістепті.
Бір-біріне бұлттан сәлем жолдап,
Қуаныш-сүйінішіңді бөліс депті.
Көгінде мұзбалағы қалықтаған,

Шөбіңнен шипа тапқан тәуіп бабам.
Құшағыңда аралас-құраласып,
Сырына тау мен тастың қанықты адам.
Аң мен құс араласып жамыраған,

Арқар мен тауешкісі маңыраған.
Тауларды құз-жартастан жаратқандай,
Пендеме пана бол деп Тәірі оған.
Сасқанда адам, тауға кеп бас құрапты,

Аңды азық қып, сіміріп тас бұлақты.
Ата-бабам баурайын мекен еткен,
Жау келгенде таудан да тас борапты...

Бес Алатау – бес сала, атамекен,
Кен төгіліп қойнынан жатады екен.
Баба хаты – шекіген таңбалы тас,
Шертіп қалсаң шежіре тіл қатады.

Бес Алатау – бес сала, мақтанышым,
Ұрпағыма өзіңнен бақ дарысын.
Рухына өмірлік бас иемін,
Бабаларым сені іздеп тапқаны үшін.

Аттарыңды атақтап ұрпағыма,
Жүрегімнен төгілер жыр тағы да.
Арқас, Лабас, Шу, Талас және Шымбас –
Атамекен аманат ұлт арына!

Ұшпағына өмірдің жетеді кім,
Бүлкілін де білдірмей өтеді күн.
Әлдебір танымайтын біреу келіп,
«Бауырым» десе езіліп кетеді ішім.

Осы сөзде бір ыстық мейірім бар,
Жібітетін адамның пейілін тар.
Шын жүрекпен айтылған болса егер,
Бес жастағы балаға дейін ұғар.

Айтарыңның астарын, жүйесін біл,
Тілмен жарым ырысың ілесіп жүр.
Бауыр десе бауырың жылынады,
Кісіліктің сол сөзде киесі тұр.

Бауыр десе бауыр ет езілмей ме,
Осы сөзден нұр шуақ сезілмей ме.
Бауырым деп бар қазақ басын қосса,
Маңайынан дұшпаны безінбей ме!

Көңілдің көп түйіні тарқар ма екен,
Дәл осыны демеймін байқар бөтен.
«Бауырым» деп бас салып жер бетінде,
Қазақ қана қапысыз айтады екен.

Сезесің бе сен де мендей,
мынау жарық ғаламды,
Тылсым түйсік түрткілейді,
күндіз-түні Санамды.

Тұздық ойлар ашытады,
тұз құйғандай жарамды,
Иманым тұр есіме сап,
тобықтай бір тобамды.

Түйсікпенен түсінемін,
Атқан сәттен ақ таңым,
Өзегімде өрт аралас,
Майдан жүріп жатқанын.

Сәтсіздіктер сәтін тауып,
толарсақтан қаққанын,,
Сәттіліктер қапы кетіп,
қанды қақпан қапқанын.

Бәрі мендей сезіне ме,
қасіретті, ғажапты,
Жүрегімді қанқақсатқан,
өкінішті, азапты.

Толғану мен торығудан,
Бас тартар ем қуана,
Хақ Таһала мәңгі қамсыз
етем десе Қазақты.

Еркіндікке қол жеткіздік,
Ал, Рухым азат па?!
Мың өліп, мың тірілуді,
бұйырған ба қазаққа?!

Елдің мұңын еншілеген,
түйсікпенен түйсініп,
Шерлі жүрек шегелейді,
өзін-өзі азапқа...

«Айтпасаң, сөздің атасы өледі»
Халық мәтелі
Жанымды жаралайтындай,
Ағымды қаралайтындай,

Тегімді саралайтындай,
Сонша сен кім едің Бөгде?
Саясат шырмалағанын,
Түзуді бұрмалағанын,

Жеріңнен қудалағанын,
Ұрпағың ұмытты неге?
Атаңды азаптағанын,
Анаңды мазақтағанын,

Жанғанын тозақта жаның,
Ұмыттың неліктен Пенде?
Сансырап сасқан кім еді,
Босқын боп босқан кім еді,

Көзі тірі қартың біледі –
сұрап қал кіргенше көрге.
Сол жылдар жылап жүрегі,
Құшағын ашқан кім еді,

Бауырына басқан кім еді,
«Бауырым» деп шығарып төрге.

Ұрпағың біле ме соны?
Құдайға жеткендей қолы,
Қалтасы ақшаға толы,
Арқасын салып жүр кеңге.

Жерімді жерсінбейтіндей,
Тілімді менсінбейтіндей,
Салтымды теңсінбейтіндей,
Қонаққа шақырған мен бе?!

Жанымен сеніскені үшін,
Нанымен бөліскені үшін,
Бауырым деп көріскені үшін,
Қазаққа қарызсың Бөгде!

Келдің бе тағы да бір құба таңым,
Өзіңмен сырласуды ұнатамын.
Отбасым балбыраған тәтті ұйқыда,
Оятбай тағы сәл-сәл шыда таңым.

Сақтай тұр тамылжыған тыныштықты,
Осы сәт ақын үшін тым ыстық-ты.
Мешіттер азан айтып жатыр әне,
Болсын деп бақ баянды, ырыс құтты.

Ұрпағым өссе екен деп кемелденіп,
Отырмын от қиялмен денем де еріп.
Аяулы ақ қанатты періштедей,
Маңдайымнан өбеді өлең келіп.

Күн батып бара жатыр ұясына,
Қам жасап қайта таңмен ұласуға.
Отбасым дастарханда табысады,
Күні бойғы көргеннен «сыр ашуға».

Немерелер жыр етіп ойнағанын,
Қызық көрем көздері жайнағанын.
Тіршіліктің таусылмас қарекетін,
Ұмыттырып, қалады ойлағаным.

Ал, содан соң кешкі асқа отырамыз,
(Әзіл-қалжың , күлкіні қатырамыз).
Кешкі асымыз әкімнің жиынындай,
Түгендейміз, келмесе шақырамыз.

Қолдағы барды-жоқты есептейміз,
Ананы-мынаны айтып өсектейміз.
Арасында тәп-тәтті тәмпіш мұрын,
Толғанайды сөйлетіп, өбектейміз.

Тойып алып ас үйдің тамағына,
Кіреді әркім өзінің «барағына».
Мен қолыма газет пен кітап алып,
Кіріседі Ай-Зере сабағына...

Табам деп бақты тарыдай,
Талқан қып ойды көп қудым.
Қиықтай дәнін қиялдың,
Кеудеме жиып бөктірдім.

Өтірік мақтап өстің деп,
Алдады жиі көп құрдым.
Өнбесті қуып өрекпіп,
Бермеске бекер кек қылдым.

Шама жетпеске шабам деп,
Қабырға етін сөктірдім.
Жалғыз жанымнан безініп,
Жүзімен жүрдім өткірдің.

Ібілістің еріп еркіне,
Қаһарлы Хақты шет қылдым.
Көңілшектікті көрпе ғып,
Арыма азап шектірдім.

Намыстың нарқы осы деп,
Тұмсықты бұзып бет қылдым.
Санама сосын салмақ сап,
Сабырдың дәнін ектірдім.

Қурамасын деп қулықтан,
Жүректің қанын септірдім.
Баянды болсын бағым деп,
Маңдайдың терін төктірдім.

Жер таянарға жеткенде,
Жемісін соның жеп тұрмын.
Тәубә...

«Дүниенің тезегін тергенше,
Рухыңның өзегін тербе...»
Автор
Тамырымда қаны бар,

Бәйдібек – Ұлы бабамның.
Ақ сүтінің дәмі бар,
Домалақ асыл анамның.
Албан, Суан, Дулат боп,

Жарықшақ сенен таралдым.
Бәйтүгей, Тоқарыстан,
Сүйегінен жаралдым.
Елтінді мен Жылкелді,

Өзегіме өшпес нұр берді.
Салқам Жәңгірдің серігі –
Елтінді асқан ер еді.
Орбұлақтағы ерлігі,

Елу мың жауға тең еді.
Ханға да кеңес бергендей,
Кеудесі толы кен еді.
Елшібек – Бағай туғанда,

Дүйім қазақ қуанды –
Қуанардай ұл еді.
Он бесте қолға ту алды.
Атойлап жауға бастады,

Албан менен Суанды.
Солай да, солай, сол Бағай,

Тәңірім ісін қолдады-ай.
Қасында батыр серігі –
Қасқары ұлы Молдабай.
Жетісу жау қолында,

Көгімді бұлт торлады-ай.
Көзінен қанды жас ағып,
Қайран да жұртым сорлады-ай.
Қара күші мол Бағай,

Алдаспан алып қолына,
Құрбан деп жаным жолыңа,
Елінің кегін қуады,
«Қырыққасқа» еді ұраны.

Мұқырдай алып қалмаққа,
Қарсы келіп тұрады.
Мойыномыртқа тұсы деп,
(Білекте қара күші көп),

Алдаспанмен ұрады.
Мұқыры бассыз құлады.
Кегіңді алдым жұртым деп,
Қуанып батыр жылады...

Ерліктің ізі жалғасты,
Аралбай, Бөлек, Сатайлар,
Атқа мінгенде жау қашты.
Көгімнен бұлт ашылып,

Бейбіт күн келіп алмасты...
Намысты туған ұрпақпыз,
Жаралған жауһар, асылдан,
Кейінгі сегіз батыр бар,

Фашисті Берлин асырған.
Сегіз Еңбек Ерім бар,
Тер төккен елге жасынан.
Әбілхан мен Дәнештер,

Өнерді өрге асырған.
Оразақын, Бексұлтан,

Әбен, Қайрат, Жандарбек...
Ғасырға жетер, ғасырдан.
«Ел іші – өнер кеніші»,
Таланты тас жаратын,

Айтылмай қалды сан ақын,
Әлемге атын шығарып,
Қазақтың даңқын жаятын.

Томпаңдап жүрміз, тойып бүгін біз,
Уақыт қайда ойлайтын?
Заманның біздер «ойыншығымыз»,
Жүйкеңді бұрап ойнайтын.

Тоқ болғаннан соң, мұңың да аздау,
Құбылтып құрғақ сөзбенен.
Санаңды сүйреп салса да қозғау,
Қараймыз марғау көзбенен.

Не пәле бұған жетпейді екен?
Шырылдап отқа түсердей.
дейміз ғой, неге кетпейді екен,
Шындық деп, жоққа күшенбей.

Тоқмейіл жүрек, тоғышар ниет –
«Өзімде болса болғаны».
Бір-бірін неге жанұшар сүйеп?! –
Өзгенің «күңгірт» арманы...

Тоқшылық саған тойынған құлмыз,
Маужырап, болбыр денеміз.
Ойыншық болып, сөреде тұрмыз,
Бұрасаң ән сап береміз...

Тұмшағанда сәтсіздіктің бұлты,
ар-ұятты жалғыз сәтке ұмытып.
кетемін деп, өмір бойы өкініп,
біреу жүрер ішінде ит ұлытып.

Сәтсіздіктен сабақ алып осылай,
туа қалса тағы да бір тосын жәй,
ақылды адам,абдырамай, тосылмай,
тәжірибе жинақтайды осындай.

Өмір – ұстаз, деген осы, ежелден,
Сәт болады, ажал оғын кезенген.
Сабыр сақтай алсаң ғана, ақылың,
алып шығар ағысы асау өзеннен.

Тіршіліктен жеңіл тұсын таңдап ап,
өрлікті де, өзіне сай майдалап.
Өз ісіне өмір бойы өкінбей,
біреулер жүр ар-ұятын саудалап.

Сауда жүрген жерде – алдау, арбау да,
шынның өзін өткізеді жалғанға,
Өмір заңы – кәріден, жас алымды,
балаң сені алдап кетсе, таңданба...

Алдыңда тұр арман атты дара шың,
дара шыңға кай жолменен барасың?
Күтеді ылғи жаңа емтихан, жаңа сын –
өзің ойла, кімге жолдас боласың?...

Жастық жалын уақытқа тоналып,
Қанымда да салқындықтың бары анық.
Көнбей жүрген елу үш жыл алысып,
Жабысқан дерт бара жатыр бел алып.

Сезем, бірақ, мойындағым келмейді,
Сәл иілсем – ыңғайма көн дейді.
Алысайын ақырына жеткенше,
Содан кейін үміт оты сөн мейлі.

Ал, әзірге мазамды алма ескі дос,
Өтпеу үшін өлшеулі бұл өмір бос.
Ақ қағазға ақтарайын барымды,
Сертке таққан сеніміме, сенім қос!

Қанымды да, терімді де төгейін,
Ертеңіме үміт дәнін егейін.
Жаһандағы жаным сүйген жалғызым –
Өлең сені өлгенімше өбейін!

Содан кейін ұрпағыма аманат,
Оқып көрсін қолына алып жамағат.
Асылы не, жасығы не – саралап,
Уақыт өзі бәсін айтар бағалап.

Бір жиналыс аулда өтті дейді,
Бір көкеміз жастарды сөкті дейді.
«Өз бабасын әркімдер батыр жасап,
Батыр деген көбейіп кетті дейді...»

Осы әңгіме қалдырды ойға мені,
Көкіректің ашлар қайда кені?
Әрі бармай, беріге көз жіберсек –
Кеше қалмақ қылышын қайрап еді.

Оңайлықпен толмайды араным деп,
Ұлан-байтақ жеріңді аламын деп.
Ұлыңнан құл, қызыңнан күң дайындап,
Бар қазақты тозаққа саламын деп.

Таптаймын деп табанға Рухыңды,
Былғаймын деп, саф кәусар тұнығыңды.
Ойрат-қалмақ озбырлық жасағанда,
Күндер өткен «ақтабан - шұбырынды».

Бермеймін деп жерімді жатқа қолдан ,
Сол жылдары бар қазақ атқа қонған.
Арасында жеткіншек ұл мен қызы,
Арасында ақ сақал қарт та болған.

Қара таудың басынан көш көрдің бе,
Ер тоқымды тұлпарды бос көрдің бе?

Төбе-төбе көз салшы қорымдарға,
Адам емей, сол жерге тас көмдің бе?...
Ақымаққа тарих та елес пе еді?
Болып-толған пенделер неге өстеді?!

Айдаһардың аузынан аман қалған,
Бәрі ержүрек, қазақтың емес пе еді!
Біз ұрпағы солардың – көремісің!
Құрыды жау, құрта алмай Ел өрісін!

«Ел қорғаған Бабамыз, батыр еді» -
кінәлі ме, ұрпағы, дегені үшін?
Тірілте алмай жүргенде сағымды біз,
Қарығандай сол сөзден жаныңды мұз.

Батырлықты көп көріп бабаларға,
Неге ағасы, жастарға тарылдыңыз?
Туған жерде кіндігін кескен ұрпақ,
Санасына Ұлы Рух көшкен ұрпақ.

Өзі қорқақ болуы мүмкін емес,
Бабаларым батыр деп өскен ұрпақ!

Білдіретін қаламгерлер тынысын,
Сапыратын сөздің байлық-ырысын.
Сексендегі сері көңіл абызым,
Қазақ әдебиетінің үнісің.

Бағамдайтын жақынды да, алысты,
Қотыр сөйлеп қолдан бермес намысты.
Талай арыс жүгін артып жүрекке,
Еліменен Сен арқылы табысты.

Саған айтар талғамын да, арманын,
(Айтып өткен азаматта бар ма мұң?)
Әр бетіңнен, әр жолыңнан күн бүгін,
Көріп келем әдебиет майданын.

Сол майданның алыптары нарқасқа,
Тілі өткір – суырылған алмас па!
Әдебиет – ақыл-ойы халықтың,
Әрлі, нәрлі болашаққа ал,баста!

Сөз өнері биіктермен табысып,
Шешендердің таңдайынан шаң ұшып.
Апта сайын отырайық әлеумет,
«Қазақ әдебитімен» қауышып.

Даналық сөз
Бұл әлемнің жік-жік болған,
қатпарынан не таптым?
Сақылдайды сақ-сақ күліп,

ақтарылған апат күн.
Бүгінінен аса алмаған,
пенделерің, Жаратқан,
Етегіне жармасады,

есі кетіп атақтың.
Өзімшілдік өрекпіп тұр,
өзегінен у тамып,
Жалпақ жерде жүргенде көп,

Кімді жатыр кім танып?
Менмендіктің мешел ойы:
«Мынау көркем дүние,
Менікі ақыр болмайды екен,

Оған да жоқ...Құрталық!»
Адам азған,
Сана тозған,
Көрін қазған пенделер.

Алла солай жаратқан соң,
Жер де марғау дөңгелер.
Азғандардан, аң да бүгін,
Мейірімді секілді –

Ырызғысын үлестіріп,
үйірімен тең бөлер.

Бір болғанмен қазақтың туысы Алла-ай,
Бір-біріне «бауыр» деп жұғыса алмай,
Туыстан да жақын боп «жүріс» қандай,
Шығыса алмай жүрміз-ау, ұғыса алмай.

Сөзімізге ісіміз неге бөтен?
Қан тартпайды қанына деме көкем.
Қандастықтан қаймыққан қара ниет,
«Сыйласқанға – жат жақсы» деген екен.

Жалау етіп бұл сөзді жанымызға,
Қарсы шықтық бір кезде «қанымызға».
Қазаққа қазақ қастық қылған күндер,
Қалып қойды таңба боп арымызға.

Қысқа кесіп үмітті күзегенбіз,
Соны ойлап ұяттан жүз өлерміз...
Мәңгілік ел болуға қадам басып,
Сөз түзелді, біз де енді түзелерміз.

Жақсымызға жан тартып ұлықтайық,
Құйса толмас құлқынды «құлыптайық».
Жердің қайсы шетінде жүрсек-дағы,
Қанымыз бір екенін ұмытпайық.

Өлеңменен қарсы алатын әр таңын,
Атпай қалса...
таусылғанда талқаным.
Қорасынан қой таба алмай соятын,

Жалғыз ұлды қинай ма деп қорқамын.
Ауырғанда соны ойлаумен қиналам,
Кітаптарым ас бола ма, жинаған.
«Қорасынан қотыр лақ шықпады-ау,

ақын еді дүниеге сыймаған...»
деген жұрттың табасына қалам ба?
Ауырғанда осы тұрар санамда.
Ұлымның өз қолы аузына жеткенше,

Жыр жазамыз ниетті оңдайын деп,
Мойнымызға артып ап сондай міндет.
Жексұрынмен жем жейміз бір ыдыстан,
Мен де сондай жексұрын болмайын деп.

Ақиқаттың ақ жолын таңдайын деп,
Үзіп алмай үмітті жалғайын деп.
Жанталасып жүргенде, жазатайым,
Тасқа тиер сарт етіп маңдайың кеп.

Содан біраз жүресің есің кетіп,
(Сондай кезде келіп ең несін жетіп?)
Қолдан келер шама жоқ...
У жұтамыз,

Өлекседей біреуге, өшің кетіп.
Өтірікке өзгеріп кей шын ұғым,
Төмендетіп барамыз өрдің құнын.
Соның бәрін өзің де көріп жүріп,

Айтамын деп, бар сырымды ақтарып,
Жаратпайтын кеуделерге жақпадық.
Жаным қалды жапырақтай үзілген,
Танкі табан біреулерге тапталып.

Айтамын деп, бар шынымды шешіліп,
Кетті талай жалған көңіл өшігіп.
Айғымнан шалғаннан соң осылар,
Келем ылғи пойызымнан кешігіп.

Айтамын деп адалдығын адалдың,
Қитығы көп қабақтарға қамалдым.
Өркеудеге өбектеген заманда,
Есігімді іздеп келіп қағар кім?

Айтамын деп
жалпақ жұрттың мұң-зарын,
айбат шеккен «арыстаннан» қыңбадым.
Айта-айта, ақырында өзіме,

Бара жатыр бірім-бірге жалғанбай,
Лаулап емес,
бықсып жаным жанғандай.
Айнала жұрт ақтарылып жатқанда,

Бұл сиқыма көр періштем таңқалмай.
Маңдай терім құм ішіне төккендей,
Дүние-қызық мені көрмей өткендей,
Бара жатыр қиыс жолмен бөктерлей,

Су ішінде кенезем шын кепкендей.
Жалған дүние, жазғаныңды көрермін,
Тағдыр жолын таспен бітеп бөгер кім?!
Бірім-бірге жалғанбаса қайтейін,

Ұстазымның қызы, бүгінде «Ирада»
шаруа қожалығының иесі,
аяулы қарындасым
Изимова Суриям Тұрғанқызына

Үлкеншыған ауылының ауласында ойнаған,
бір қызы едің, бұрымына үкілі үміт байлаған.
Қақ-соқпенен жұмысы жоқ,, қарапайым күн кешкен,
таза жүрек, таза ниет жандар болды айналаң.

Сол ортадан көріп өстің адалдықтың ақ таңын,
көргеніңді титтей балғын жүрегіңе сақтадың.
Арманыңа жетеледі ата-анаң, ауылың,
татулықпен бөліп жеген, маңдай тердің ақ нанын.

Сол нан саған ынтымақтың тәттілігін білдірді,
қызықты етті адал еңбек бір күніңнен бір күнді.
Арманыңа жетер жолда тәңірі өзі қол созып,
қанат байлап қиялыңа мұңайтты да, күлдірді.

Тәуекел мен сенім тартты арманыңның шыңына,
ақ шабақтар асыр салды таудың тұнық суына.
Жігеріңді жаныдың да, маңдай термен суарып,
төтеп бердің тыңнан салған өмірдің көп сынына.

«Ираданың» гүлзар бағы бірте-бірте гүлдеді,
Жаркентіңе көрік беріп, гүлге орадың іргені.
Қандай ғажап, сол гүлзардың ортасынан орын ап,
Суриямдай ауылымның ару қызы жүргені...

О туған жер, ұрпағыңды өзің қолдап келіп ең,
қаршадай қыз өз жұлдызын өзі жақты қолымен.
Қос анасы – Еңбек ері, Адалят пен Күләштің,
келе жатыр үлгі етіп салған еңбек жолымен.

Алпыстан астық, ата боп балаларға,
(ата болу арман-ды сана барға)
Қайран уақыт,
Көңілге алып-ұшқан,

Сағыныштар мұң болып жамалар ма?
Уақыттың еркіне бағынумен,
Сары мұңды тон қылып жамылумен.
Алпыстан соң адамдар қартая ма,

өткен күнін келмейтін, сағынумен?
Найзағайдан деуші едік от өреміз,
От өреміз, тауды да көтереміз!..
Жай отындай жайнаған қайран жастық,

Махаббатты жанына етер егіз.
Соны ойласам, еріксіз күрсінемін,
ұйқы көрмей атырар түн түнегін.
Маза бермей қинайтын оңашада,

қу жанының тапқандай шын бір емін...
Ата болу арман-ды, жасымызда,
қонды міне қырау боп басымызға.
Қарттың көңілі-дәрия деген рас –

Армысыздар, қазақтың мықтылары,
Ауызына қараған жұрттың бәрі.
Батасынан бақ дарып, кие қонып,
Ұя салған ұртына құттың нәрі.

Армысыздар, қазақтың қасқалары,
Сөзін тыңдар «ләппәй» деп басқалары.
Соңымыздан ерген із басарым деп,
Сол ағалар біздерді жасқамады.

Армысыздар, қазақтың ірілері,
Ақыл сұрап сіздерге ел жүгіреді.
Иілмеген ер басы иіледі,
Бүгілмеген тізесі бүгіледі,

Іздеп келіп алдыңа, жүгінеді...
Нардың жүгі жолында қалмағандар,
Ел тілегін екі етпей, аңдаған дәл.
Армысыздар, ағалар, бармысыздар,

Оңашада отырам ойға қалып,
Қайдан келем?
Тоқтаймын қайда барып?
Керексіз бір заттаймын,

Осы орныма,
тастап кеткен, біреулер пайдаланып.
Жүргендеймін ішінде бөтен елдің,
Танымайтын ағайын, өте бергін.

Шетсіз-шексіз түсіп ап қара жолға,
Кете бергім келеді, кете бергім.
Шексіз Әлем, танырсың бәлкім мені?
Таңдандырмас сұрықсыз қалпым сені.

Түсініксіз өмірде сенен басқа,
Кімге керек жанымның алтын кені?!
О, шексіздік, тыңдашы, сырласайық,
Кел екеуміз бірігіп мың жасайық.

Өмір атты тұйықтан қашып шығып,
Шексіздікке жегілсем, болмас айып.
Жаңбыр болып әлемге тамшы қаным,
Сарқылмасын, мәңгілік тамшылағын...

Шексіздіктің ендім де құшағына,
Тұмшаланған жанымды аршып алдым.

Уақытта шек бар ма,
Қыран ғұмыр өшкенмен.
Қарқылдаған көп қарға,
Балақта да, төсте өрген.

Қарға да өмір иесі,
Менсін мейлі, менсінбе.
Тірліктің қаракүйесі,
Қырандығыңа көнсін бе?

Қанатым бар деп бәлденіп,
Қыран болғысы келгендей.
Қанатсыздарға сәнденіп,
Қыр көрсетеді көлбеңдей.

Қыранның орнын басам деп,
Шарықтап көрді көк төсін.
Қанаты талды тасам деп,
Білді ме шама жетпесін?

Қалбаңдап жүріп тауысты,
Азғантай ғана ақылын.
Жем араласқан нәжісті,
Бас салды қарға батырың.

Сұлу қыздар өмірдің көркі-ау, шіркін,
Қылығы да тартымды, ерке сылқым.
Емексіте есіңнен тандырады,
Құлын мүше көз арбап еткен бұлтың,

Еркек біткен қарайды қутың-қутың.
Сұлулыққа сүйсінбес жан бола ма?!
Бас-басына бір қиял әр кәллада.
Алдана ма нәпсіге, арбала ма,

Қызыды көрген пендеде жан қала ма!
Онсыз мынау өмірде сән бола ма!
Отты айналған көп жындыкөбелектей,
Тұлабойды күш кернеп кереметтей.

Жырғаламыз, ес-түссіз жынданамыз,
Сұлу қыздан басқаны керек етпей,
Еркек біткен боп жындыкөбелектей...

Ерке қиял еркіне матады ма,
Көк бөрідей көз тіккен отарыңа.
Қарап қойып аулаңа қайта-қайта,
Түнді орап жылытам шапаныма.

Тәтті күткен баладай анасынан,
Сілекейім шұбырып таңасырам.
Шығыс жақтан сәулесін себездейді,
Алау таң да мұңлыққа жаны ашыған...

Ғашықтардың мұндайда жоқ жақтасы,
Жүрер болдым аулаңа боп бақташы.
Махаббатты аңсаумен, құлдық ұрар,
Қағбам болды үйіңнің көк қақпасы.

Өтіп жатыр зымырап күндеріміз,
Кімге керек жылаған – күлгеніміз.
Кімге керек біз өмір сүргеніміз,
Қалса болды өлең боп білгеніміз.

Қалса болды өлең боп қуанғаным,
Қуанғаным бәріңе шығар мәлім.
Әлдеқалай күн шықса біз жаққа да,
Көлеңкені жанымнан қуа алмадым.

Біз желқайық, шалқыған өлең теңіз,
Бөленсін деп шуаққа кең өлкеміз.
Нұр себездеп тұрса да тас төбеден,
Жарбияды жаныңда көлеңкеміз.

Қалса болды өлең боп жылағаным,
Жылап тұрып құдайдан сұрағамын:
«Құмықтырма құдайым құрақ әнін,
Былықтырма құдайым бұлақ әнін»

Көн дейсің бе тағдырым, көнейін бе,
Көніп-көніп көр болып өлейін бе.
Көлденеңдеп біреу жүр қарсы алдымда,
Көлденең бір сұрақ тұр көмейімде.

Қалансам деп дүние кетігіңе,
Айтсам деп ем келгенін не тіліме.
Кері итеріп кеудемнен өркеуделер,
Өмірдің де көрінді көті міне.

Айтылмаған жүректің сазы бар-ды,
Айтылмаған тілектің назы бар-ды.
Айтқанымды тыңдатам деп жүргенде,
Көбі кетіп өмірдің азы қалды.

Тарта берсем таусылмай жыр садағын,
Өркеудеге деп едім бір қадармын.
Елеусіздеу етекте қалсам-дағы,
Шаттық гүлін кеудеме бір тағармын.

Осы үміт келіпті сүйреп мені,
Табан ізім талайды иректеді.
Қайда барсам қарсы алып, көкейімде,
Көлденеңдеп бір сұрақ бір кетпеді.

Өзіңе ұқсып жарқ етіп алау таңым,
Жүрегімнен атылар жанартауым.
Тұнжыраған әлемді дүр сілкінтіп,
Ерте-кеш пе, өзіме қаратамын!

Жарығымды түсірем күңгірттерге,
Менен от ап жанады күңгірт кеуде.
Ен байлығым – өлеңім, одан өзге,
Ақындарға айтарлық шыр біткен бе?

Болған кезде талтүсім, тамырланам,
Мен келдім деп, әлемге дабыл қағам!
Қолтығымнан демейді сағым Далам,
Сол Даламнан жұғысты сабыр маған.

Сары алтынлай сары белді басып өтем,
Тағдыр деген – таңбалы тасым екен,
Өзегімнен жырымды тамшылаған,
О, туған жер, өзіңе шашу етем!

Күнмен бірге қызырып батам-дағы,
(Таусылды дер біреулер татар дәмі).
Туған жердің айналам топырағына,
Төмпешік боп бір жерде жатам-дағы.

Ірітеді сенімді күдік деген,
Күдік кірсе, көңіл де бірікпеген.
Лайланып кетеді, шыр айналып,
Тас тұмаң да, тұңғиық, тұнық деген.

Күдік кірсе, сенімің тұншығады,
Қаракүйе қалбаңдап құлшынады.
Сенімсіздік иектеп, сергелдеңмен,
Түннен кейін тұнжырап күн шығады.

Өмір солай өтеді әрі-сәрі,
Белгісіз боп көп істің мәнісі әлі.
Іштен жеген жұлынқұрт секілденіп,
Мүжи-мүжи төзімді тауысады.

Алыстатып аңсаған арманыңды,
Айыра алмай шындық пен
жалғаныңды.
Бір-ақ біліп жатасың, аяғында,

Қанағат көзбен қарасаң,
Дүние неткен көрікті!
Әлем де мынау орасан,
Қанағатқа ғана сеніпті.

Санаулы өмір беріпсің,
Соған да Алла, қанағат.
Сайтанға кейде, еріп шын,
Жанымды алдым жаралап.

Қанағат кетсе санадан,
Жегенің – желім, тас болар,
Қанағат етсең – қара нан,
Өзегің талмас ас болар.

Дегенді ата-бабадан,
Сіңіріп өскем санама,
Жаңыла көрме тобадан,
деп жүрмін қазір балама.

Орнымен ойнап-күліңдер,
(бала боп өстік біз-дағы).
Қанағат ете біліңдер,
Қазақтың ұл мен қыздары.

Жұтса да әлем-жәлемді,
Толған жоқ адам араны.
Сақтаса мынау Әлемді,
Қанағат сақтап қалады.

Күнтізбенің беттері парақталып,
Ақпан айы келеді аяқталып.
Кетпеймін деп қасат қар жылап жатыр,
Ебіл-себіл, көз жасын сайға ақтарып.

Бар тіршілік көктемге асығуда,
Асығуда, бұрқырап тасынуға.
Мал азығы азайып бара жатыр,
Қыс зәбірін бола ма жасыруға.

Отынның да барады арты ашылып,
Қатты аязда қалмайтын жаңқасы ұмыт.
Қыста үйіп тастаған төбе-төбе,
Ауладағы азайды қар тасылып.

Жыл құстарын шақырып келісімге,
Мен дайынмын жырыммен бөлісуге.
Малымыз да, жанымыз жарбаң қағып,
Асығамыз көктеммен көрісуге.

Көтерумен тіршіліктің салмағын,
Күндерімді күндеріме жалғады.
Қас шақырса қасарысып бармадым,
Дос шақырса домалаңдап қалмадым.

Көрдім талай қызығын да, бұзығын,
Жүрегімді кернегенде «қызуым».
Серігім деп сенім артып, түз ұлын,
Құшағында табылдым бір қызының.

Көрдім талай көктемінің нөсерін,
Көктем келсе құрақтай боп өсемін.
Тұлпарымды тұмшаладым, тұмарлап,
Қосақтамай біреулердің есегін.

Сары алтындай көрдім сары күзін де,
Сары жалқан жыр, жатыр сайрап ізімде.
Арулардың кеудесінде жүзім бе –
Қымсынады қолым созсам үзуге.

Өмірімнің көрдім қысын, жазын да,
Жүректердің жаттым шалқып сазында.
Түсінгенім, тіршіліктің кілті,
Арудың бір күлімдеген назында...

Толмағанмен толайым көңлің бүгінге,
Есігіңді ашар ертеңнен жаным түңілме!
Адамзат үшін арманың биік болғанмен,
Жеңілдей қоймас желкеңе түскен жүгің де.

Арқас тауыңа қара да түзе еңсеңді,
Тіршілік жаса, тірнектеп емес, белсенді.
Жырыңмен көрсет ақиқат жолдың анығын,
Қай заманда да, ақындарына ел сенген.

Шарықта, самға Арқастан ұшқан қырандай,
Ұрпаққа қарау үшін де ертең ұялмай.
Аршалы беттен қуат ал аунап-қуна да,
Тамырың жайып, Шежінге өскен шынардай.

Еңсеңді көтер, айдардан самал жел ессін,
Екпінің Ебі дауылыменен теңессін!
Ақындар өткен айтарын айтып, солардың,
Басы да сен, ақыры да сен емессің.

Ашық болып арайлы өнер көгі,
Еркелене түссе екен ел ертеңі.
Белжайлаудай, арқама қондырсам-ау,
Баркөрнеудей бір шыңды өнердегі.

Көңіл тұрса Үсектің нуындай боп,
Құстар қонса көктемде шуылдай кеп.
Жыр екпіні кеудемде тасқындаса,
Өткел бермес Іленің суындай көп.

Түрі де әсем, Шежіннің гүлі де әсем,
Иісі де бірі өткір, бірі бәсең.
О, туған жер, өмірлік нәр бересің,
Жүрегімнен құйылған жырыма сен.

Шекара деп бағытын жол бұрмайды,
Бейбіт ниет ызғары тоңдырмайды.
Сағыныштың сарғайған әнін айтып,
Арғы беті Қорғастың қол бұлғайды.

Артқа тастап тарихтың бар сағымын,
Жаңа ғасыр, дегендей ал тағылым.
Алтынкөлде темір жол қатынасы,
Екі елдің жалғайды қан тамырын...

Бейбіт өмір – береке бастауындай,
Дос жалынбай өтсе екен, қас тарынбай.
Иінталда ойнаған балық аулап,
Бүгінгінің еш қамсыз жастарындай.

О, киелі туған жер, атырабым,
Саған деген кеудемде жатыр әнім.
Қаламымды сияға батырамын,
Таңмен бірге сол әнді шақырамын.

Сағынамын, әкемді сағынғандай,
Табынамын, анама табынғандай.
Саған деген кеудемде нұр шуақ бар,
Сол шуаққа жүрегім малынғандай.

Естелікті ескірген теріп мың-сан,
Шежініме бетімді келіп жусам.
Ата-анамды көргендей болам ылғи,
Арқас тауым, төбеңді көріп тұрсам.

Жұмаққа тең мен үшін кең өлкесің,
Ардақтаған ақынын – ел еркесін.
Байлығым да, іздеген атағым да,
Барлығы да, туған жер сен екенсің.

«Тіл-бас жарады,
бас жармаса-тас жарады»
Халық мәтелі
Жетелейді баласындай, кәрі үміт,

Тұрғанымен тас тәлейің тарылып.
Жүрген ақын тілден басы жарылып,
Айта-айта кетті өзі де жалығып.
Тұрмыс үшін қалтыраумен санамыз,

(Пайда көрсек, байға көнсек – аламыз).
Тұтынушы мінезіне бой ұрған,
Бесенеден пенде болып барамыз.
Өзім үшін өткенді аңсап көрелі:

Жүргеніміз жасыл жайлау, төр еді.
Қасқайып кеп, қасқыр ішік жамылып,
Талабымыз таудай биік, өр еді.
Әр ауылда бір-бір абыз қарт еді,

Ойы терең, жүректері мәрт еді.
Арғымаққа жайдақ мінген жастарым,
Іске мығым, қимылдары шалт еді.
Аруларым көздің жауын алатын,

Аққу сынды, ерке жайған қанатын.
Адамзаттың бар асылы бойында –
Мінезіне ақылы сай болатын.

Әжелерім, аналарым – асыл жан,
Ақ самайын, ақ кимешек жасырған.
Бесігінен сәби үні үзілмей,
Қазағымның берекесін асырған...

Кір жұқпайды деуші едік қой, адалға,
Сол күндер де арман болып қалар ма?
Жанталасқан жаһандану заманда,
Не жетпейді, деп ойлаймын адамға.

Қарт Алатау, Қаратауға қарасам,
Алтай әне, аумағы тым орасан.
Памир әне, Карпат міне, Альпі бар...
Сан жетпейді «қарттарымды» санасам.

Таулар, таулар, тауларыма таң қалам,
Таусыз жетім сияқты ғой паң Далам.
Қойны-қоншы аң мен құстың ұясы,
Балағынан байлығы әне саулаған.

Болғаннан соң Жаратқанның жаны ізгі,
(ойлап тапқан адам талай аңызды).
Желге ұшып кетпесін деп жазықтар,
Тауларымен қымтап қойған тәрізді.

Ортақ екен адамға Жер, мекен-бау,
(кейін шыққан бөлу деген бөтен дау).
Бар байлықты – өзі тауып алсын деп,
Тауларменен басып қойған екен-ау.

Тек жақсылық ойлағын деп Жаһанға,
Үлесіңді қосып жүр деп Отанға.
Арқас таудың алып шығып шыңына,
«Таудай бол!» деп бата берген атам да.

1941-де шерменде,
Ел басына қара бұлыт төнгенде.
Қайран ерлер, сендер болдың қорғаным,
Батыс жақтан аждаһа жау келгенде.

Қаңыраған, елдің қараорманы,
Жарқылдаған оқ пенен от жан-жағы.
Бүкіл Отан саған сүйеп арқасын,
Иығыңа түскен еді салмағы.

Қан кешу...
Қан кешу сол жылдарда,
Озбырлықтан Отан жылап тұрғанда,
Еркек тоқты құрбандық деп ел үшін,

Өздеріңді қиып ең-дер құрбанға.
Қан кешу...
Қан кешу сол күндер менен түндерде,
Оқ пен оттың ортасында жүргенде.

Қан тілеген қара ниет фашистер,
Қорқау болып қыңсылады іргеңде.
Көкірекке ыза мен кек толғанда-ай,
Сөйлермісің жылап тұрып, толғанбай.

Қайран ерлер, бірі мыңға татитын –
Шын Бауыржан –
мың Бауыржан болғандай.
Қайран Далам, күңіреніп аһ ұрды,

Ұландарын қан майданға шақырды.
Әр жауынгер жұлып алып жүрегін,
Жау жолына бомба болып атылды.
Ежелгі ерлік үлгісінен жаңылмай,

Қазақтың ер ұландары жалындай.
Қан майданда жанын қиды тік тұрып,
Жас генерал Рақымов Сабырдай!
Қайран Далам, күңіреніп аһ ұрды,

Батыр туыр деген қазақ, батырды.
Томиристей – Әлия мен Мәншүктер,
Гитлердің басын қанға батырды.
Тұмар ханша істегенін – істеді,

Өзің жаққан отқа өзің түс деді.
Фашистердің аңсағаны қан еді,
Ал, сол қанды тойғаныңша іш деді...
Қабыл болып жылаған ел тілегі,

(олардың ой-мүддесі де бір еді).
Жеңістен соң қақ айрылған Берлиндей,
Қақ айрылды фашизмнің жүрегі...
Қастандықтан көрмеді бұл Далам не?

Қаскөйлікке қарсы тұрар шарам не?!
Бүгін осы ерлікке де күмәнмен,
Қарайтындар шығып жатыр...
Амал не?!

Жетер емес, төзер емес ақылым,
(Сене қоймас сергелдеңге ақының).
Бейбіт күннің бейпіл сөзін кеше гөр,
Жиырма сегіз панфиловшы батырым!

Қайран ерлер!
Ақыныңды тыңдағын,
Өсек түгіл, фашистен де қыңбадың.
Батырсыңдар – ұрпағыңның айтары,

Қан түгілі, тер төккенің, тылдағы.
Қан сасыған сол жылдары шерменде,
Қарауға да мұрша болмай өлгенге.
Осы жеңіс – жаяу жетіп Берлинге,

Тірі қалған, керек еді сендерге.
Керек еді, келер ұрпақ біздерге,
Керек еді үміт жібін үзбеуге.
Керек еді, Өмір гүлін егуге,

Қансоқта боп, қирап қалған іздерге...
Бүгінгі күн менің сөзсіз сенерім –
Ұмытпайды ерлігіңді өр елің!
Атқан таң мен батқан күннен,

өздерің,
айта алмаған арман нұрын көремін...
Соны айтсам деп едім.

«Менің туған жерім Қоңырөлең ауылының
маңынан Арқас алатауына көз салсаң,
шашын жайып жіберіп, мызғып кеткен
«Ұйқыдағы ару» аталған тау жотасын

анық көресің»
(Апамның әңгімесі)
Жанарынан күн көрінген,
Қара шашын – түн дедім мен.

Маңайынан күндік жерден,
Жүре алмайтын кім көрінген.
Әуезінен жыр бөлінген,
Күлкісінен сыр бөлінген,

Жанға шуақ тарайтындай,
Ерке басып жүргенінен.
Жымиғанда көзі жайнап,
«Қырылатын» тамам бойдақ.

Сөйлейтін-ді, айтар сөзін,
Ақылменен терең ойлап.
Айтқан әні асып қырдан,
Көрген жанды ғашық қылған.

Аружан қыз аймағында,
Ару еді асып туған.

Той дегенде ағылатын,
Алтын, күміс тағынатын,
Қазақ деген сері халық,
Бәрі күйші, бәрі ақын.

Қызбен ауыл танылатын,
Кездескендей бағыңа кім?
Аружан да бой жеткен соң,
Арқасты ойлап сағынатын.

Алғаш оны тойда көрген,
Тұлпар мініп тойға келген.
Бірін-бірі ұнатып қап,
Айрылмастай ойға келген.

Бір көрмесе сағынатын,
Мұңнан торқа жамылатын.
Бар қазақтың кезі еді ол,
Салт-дәстүрге бағынатын.

Қыз жігітке сөз бергенде,
Сөз бергенін көз көргенде.
Ата-баба жолыменен,
Құдаласар кез келгенде...

Қарс айрылып көк терегі,
Жасын жайпап өткен еді.
Ел басына ойда-жоқта,
Қара бұлт шөккен еді.

Шығыс жақтан жау келді деп,
Суық хабар жеткен еді.

Жердің құрты, қайдасың?» деп ақырды,
Ер еді ол батыл әрі ақылды.
Елім үшін жаным құрбан қашанда,
Жебей гөр деп Пір бабасын шақырды.

Жебей гөр деп жасын төкті анасы,
Жебей гөр деп тұрды салқам даласы.
Боз қасқасын шалып құдай жолына,
«Сақтай гөр!» деп бата берді бабасы.

Сұржорғадан туған құлын – Сұр аты,
Айдаһардан кем емес-ті қуаты.
Жолға шықты «иә, Пірім қолда!» деп,
Елді қорғап қалу болып мұраты.

Жау ішінде бір жәдігөй жүретін,
Көрінгенге ыржалаңдап күлетін.
Есерсоқтау біреу болып көрініп,
Ел ішінде не жатқанын білетін.

Арқас батыр атқа мінді дегенді,
Естігенде, естен танып бөгелді.
Өнбойынан әлі кетіп, қалшылдап,
Астындағы түйені енді шөгерді.

Тоқтап қалған секілденіп жүрегі,
Сұп-сұр болып, құты қашқан түр-өңі.
Жындарына ыржалаңдап күледі,
Қара суды қанжарымен тіледі.

Арқас ердің қуатының бастауы,
Аружандай аруда деп біледі,
Мәз болады орындалып тілегі.

Қартты аяп қыз,
қымыз берді күлімдеп,
Жәдігөй шал, «өзің де іш күнім» деп.
Байқатпай, көз ала беріп, у салып,

Қызға ұсынды екі қолы дірілдеп.
Үлкен сыйлып үйренген қыз,
қайтармай,
ішіп салды, ішпеймін деп айта алмай.

Ойға алғаны орындалған жәдігөй,
Бара жатты бездең қағып, қайқаңдай...
Кенет Арқас қара терге малынып,
Әлсіреді екі өкпесі тарылып.

Дұға қылды қолдай гөр деп балаңды,
Қолдаушы Пір бабасына жалынып.
Пірі келіп қолтығынан демеді,
Айбатты ердің қысылғанын көреді.

Тіле деді: «Шын жүректен тілесең,
Тәңірім саған бір тілегің береді».
Арқас айтты: Тілеуім ақ жол деді,
Бердің баба тілегімді мол деді.

Аман болсын туған елім, аймағым,
Аман болсын аққу қонар көл деді.
Жүре алмаймын қара басты қорғалып,
Елдің жасы ақпау үшін сорғалап,

Шың-құзымен көк аспанды тіреген,
Айдаһар да өте алмайтын жорғалап,
Тауға айналсам, елім арқа сүйейтін,
Қолда Пірім, бар тілегім сол болад!

Қараорманым деп соққанын білемін.
Ал, ендеше, әумин!- дейді қол жайып –
Қабыл болсын арысым бұл телегің!
Арқас солай тауға айналып кетіпті,

Шың-құзымен жаудың жолын бекітті.
Ел-жұртына арқа сүйер қорған боп,
Есіл ерім, арманына жетіпті.
Еш алаңсыз өмір сүрген, ерікті,

Арқас таудай ерлеріне ел сеніпті.
Айдаһар да шың басынан құлдилап,
Найзатасқа шаншылып қап өліпті.
Туған жердің қуанышын ән ғылып,

Айтар болсаң, қосыла айтып,
жаңғырып,
Арқас таудың тізесіне бас қойып,
Аружан да ұйықтап кеткен мәңгілік.

Тау басынан көлбей ұшқан
сағым-мұң,
Менің-дағы жүрегімнен табылдың.
Арқас тауы отырғандай аялап,

Еппен ғана, ұйықтап кеткен аруын.
Ақын отыр тау басында шын жылап,
Жанын қинап, жауабы жоқ мың сұрақ...
Арудың көз жасындай боп Арқастан,

Күлме досым, мақтаншақсың деп маған,
Жан сырымды шалқып тұрып ақтарам.
Құпиясын құшағында сақтаған,
Тарихымның тереңіне мақтанам!

Не демейді шалқып тұрған шақта адам,
Ұрпақ па ол – тамырына тартпаған.
Бөтен емес деп Скиф те, Сақ маған,
Ес кіргенне ерлік жырын жаттағам.

Сол дәуірден қалған ұлы ағындар,
Өзегімде өнегелі тәлім бар.
Ал, қанымда күндей ыстық жалын бар,
Қайнап аққан Қазақ деген қаным бар!

Мақтанышым – адалдығым досыма,
Адал достар, жаныма кел, жасыма!
Сен ортақсың дастарханға, асыма,
Сен ортақсың, бақ қонса да басыма.

Айтарым жоқ қара ниет қасыма,
Аулақ, аулақ, келе көрме қасыма.
Құшағымда саған деген орын жоқ,
Жек көреді туған жердің тасы да.

Жұртқа мәлім көңілімнің кеңдігі,
Жерді орайды шапанымның белдігі.
Көкте Тәңір, жерде достық қолдаса,
Қазақ Елі болатыным белгілі!

Мақтанышым – ұланбайтақ Отаным,
Отаныма арналады шат әнім.
Бар Әлемге, бар Әлемге тарасын,
Қазақ Елі деген құтты атағың!!!

Жастау кезде бәрі керек болғасын,
Жау көрінер көңіл қалған жолдасың.
Бүгінгінің биігінен қарасам,
Болғандай ма, өз уағында ол да сын.

Бәрі керек, бәрін алам деп тұрдық,
Алу үшін кейде ептеп еп қылдық.
Жұлып-тартып оқығанға марқайып,
дейді екенбіз, өзгелерден көп білдік.

Қоқиланған бала қораз секілді,
Қыздарға да қыр көрсетіп, не түрлі.
Барымызды салатынбыз ортаға,
Көрінем деп, өзгелерден өтімді.

Толқып жүріп,
жортып жүріп жетілдік,
Өзі іздеп тапты кейін жетімдік.
Арқа сүйер ата-ана жоқ болған соң,

Өзімізге «қамал» соғып, бекіндік...
Жастық өтті, қарттық келді есікке,
Тәба дедік алла берген нәсіпке.
Осы күні жастарға ақыл айтамыз,

Бейімдел деп нан табатын кәсіпке.
Болмасақ та анау айтар нар тұлға,
Мен де өтермін, қазіргі осы қалпымда.
Жырларымды оқитындар табылса,

«Әйтеуір, бір келер деп дүр етер күн,
Алданып мен де босқа жүр екенмін...»

Кел Мұқа, сырласалық оңашада,
Емеспіз ес кірмеген бала-шаға.
Сіз ағасыз, мен іні болғаннан соң,
Мұқа десем құрметпен, жараса ма?

Ұстаған соң өлеңнің тостағанын,
дей алмаймын Сіздерден басқа жаным.
Дырау қамшың арқамда ойнай ма деп,
Жаман өлең жазудан жасқанамын.

«Әйтеуір бір келер деп дүр етер күн»,
Менің-дағы жалбаңдап жүр етегім.
Ібітанов ағамдай, ауылымда,
Жақсы-жаман өмірді жыр етемін.

Өлең шіркін жарылып сыр аш дейді,
Өмір мәңгі басыңда тұрмас дейді.
Тірі адамдар – жүрегі жыр адамдар,
Сізді Мұқаш, ал мені Слаш дейді.

Сіз әруақ, мен әлі тірі екенмін,
Мен де сәтін салған күн , «дүр етемін».
Сіз де солай еткенсіз, мен де бүгін,
Сізден қалған өмірді жыр етемін.

Қанаттанып қарттардың тілегінен,
Түлеп ұштық екеуміз бір өңірден.
Сіз секілді мен-дағы, ақын аға,
Маржан терем халқымның жүрегінен.

Арқа-жарқа жүретін ақындармыз,
Өлеңдерім ұнаса мақұлдаңыз.
Қасыңызға әзірше шақырмаңыз,
Өткен сайын уақыт, жақындармыз...

Жағам бар деп жүргенде, жағалармын,
Атақ, байлық айтары ағалардың.
Өнегелі сөз айтар, өрісі кең,
Қайда қалды үлгісі бабалардың.

Ол заман да қазақтан өткені ме?
Жағамыздың «қисайып» кеткені ме?
Байу болып барады басты мақсат,
Жаңа өмірдің көз салсам бөктеріне.

Ол да керек әрине, бәрімізге,
Әніміз де жарасса, сәніміз де.
Ақша қуған айлакер боп шықпасақ –
деп қорқамын, жасымыз, кәріміз де.

Бүгін соның елесі көрініп жүр,
Байысам деп бәрі де желігіп жүр.
Бірін-бірі жақтырмай бүтін қазақ,
қала болып, ауыл боп бөлініп жүр.

Сол қалпында қалса екен елес болып,
өте шығар сырғытып, белес болып.
Ал, әйтпесе, байлыққа о заман мен,
бұ заманда бола ма өңеш толып.

Әдет-ғұрып, дәстүрге қайтып келсек,
Ата жолын ұрпаққа айтып берсек.

Жаңа ғасыр – жас ғасыр қойнауына,
Төрт құбылаң сай болып, шалқып енсек!
Ақыныңның арманы болар ма еді!
Алау болып үміті жанар ма еді!

Дана елімнің, ақ көңіл «бала» елімнің,
Басына бақ мәңгіге қонар ма еді!

«Өзіңе-өзің қамалып, тұтқын болып,
Күн көрмеген гүл сынды біттің солып.
Мініп алып қиялдың Пырағына,
Отан деген өрісті шыққын шолып».

Дейді іштегі жанашыр ойым маған,
Ой пікірін өзім де мойындағам.
Өрісімді аралап қайтайын деп,
Орындықтан тұрдым мен, ойылмаған...

«Пырағым» да тұр екен қанаттанып,
Көк шалғынға көсіліп жарапты анық.
Қауырт істен босамай, көзін салып,
Қол бұлғайды, биікке қарап халық.

Далам қандай кең еді,
Далам қандай!
Кеңдік үшін әдейі жаралғандай.
Қазағыма қосылып барлық ұлт,

Шаңыраққа уық боп қадалғандай.
Тәубе Тәңір, осыны бергеніңе –
Тәуелсіздік шуағын көргеніме!
Қарай берсем кетемін қанаттанып,

Тауларым мен көлдерім, шөлдеріме.
Мағжан айтқан Тұранның даласы ма!
Берген құдай Қазақтың баласына.

Көк Тәңірі ырыстан шашу шашқан,
Шығыс пенен Батыстың арасына.
Қалауыңша қалап ал жолды ыңғайлы,
Көк пен Жерде пырағым болдырмайды.

Оңтүстік пен Солтүстік түсінісіп,
Бірін-бірі аялап тоңдырмайды.
Ғасырларда сан рет төнгенде егес,
Жақсылықтан үмітім сөнген емес...

Бүгінгідей, о заман, бұ заманда,
Төрт құбылам түгел боп көрген емес.
Жүрсе әркімнің көлбеңдеп Бақ басында,
Желеп-жебеп, Пір баба тап қасында.

Берекесі бекем боп, Отан-Анам,
Айналса екен, «Балалар бақшасына!»
Өрісіме келеді қарай бергім,
Көк туымнан көлбеген арай көрдім.

Жаңа қала, сән құрған сан өндіріс,
Сан жетпейді, келгенмен санай бергім.
Топырағына бабалар тері сіңген,
Жеп келемін бүгінгі жемісін мен.

Сақта құдай тіл-көзден!
Ұланбайтақ,
Өрісім кең екен ғой...
Өрісім кең!

Адамдар бір-бірін білдірмей алдайды,
Жәдігөй тәрізді,
Сиқырмен арбайды.
Уәделі жеріне барам деп бармайды,

Аясын деп мені,
Өтірік зарлайды.
Тыңдайтын жан іздеп,
сыртынан барлайды,

Мінезі қандай деп,
аңысын аңдайды.
Сөзіне сенетін аңқауды таңдайды.
Дос болып бір жүріп,

«шайтанды» қолдайды,
Сыртыңнан өсектеп,
дейді ол оңбайды.
Өйткені, әзәзіл,

ізіңнен қалмайды.
Пенделер ешқашан
періште болмайды.
Түсінсең, ақынға,

Ги де Мопассанның
«Қабірстандағы ғажайып кездесу»
атты әңгімесінің әсерімен.
Бар ма өмірде адалдығ, сенетіндей,

Адалмын деп, тік тұрып өлетіндей.
Пенделердің бәрі де бұ жалғанға,
Күнә жасау үшін-ақ келетіндей.
Жалған деген, Тірлікті, қазағым-ай,

Намаз оқып жүрсе де, қаза қылмай.
Күнәсі жоқ жарты жан табылмайды,
Бергенің-ай Тәңірім, жаза мұндай.
Өлілердің мекені – Қабірстан,

Аруақ боп адамның жаны ұшқан.
Күнәларын тірілер бүркегенмен,
«Озмыш жоқ деген ғой, жазымыштан».
Ақ-қарасын тірілер айырмайды,

Санаменен сәл ғана пайымдайды.
Қара түнде қабірін жарып шығып,
Өлілердің өздері мойындайды.
Тозған кезде таусылып тән қорегі,

Айтылады ақиқат жан дерегі.
Тас қараңғы қабірде тасқа жазып,
Шығарады сақтаған сан пәлені.

Кім ойлайды сау кезде санасын жеп,
Қу сүйек боп қабірде қаласың деп.
Мопассанның ойымен айтар болсақ,
Ақиқатты сол жерден табасың тек...

Тас қараңғы. Тірі ақын толғамақ жыр,
Аруақтай жалт етіп жарғанат жүр...
Құлпытастың бетінен айғыз-айғыз,
Тірліктегі күнәлар сорғалап тұр...

«Өкінішсіз-өзекті жан болмайды»
Халық мәтелі.
Өкінбеймін, болмады деп төрім кең,
Оның бәрі орайласар көңілмен,

Өкінбеймін, асып-тасқан байлығым,
жоқ еді деп, балағымнан төгілген.
Алтын тақта отырмадым демеймін,
Білеміз ғой олардың да көмейін.

Алтын тақтан бір мысқал да кем емес,
Жаймашуақ елім сенің мерейің.
Өмірдегі өкінерім, ағайын,
Көрмегенім емес, бақтың арайын –

Айналама алаяқтар жиналып,
Мені ұққысы келмегені, маңайым...
Ұқпағаннан жаманы әсте болмайды,
Түсінбесе жүрегіңді ел, сол қайғы.

Өлгені бар, тірісі бар, бәрі де,
Сорласа тек, ұқпағаннан сорлайды.
Ұқпағаннан жау болады жақының,
Жау көрінер, жанын қиған батырың,

Қанша тағдыр қойнауында тарихтың,
Қалып жатыр, ескерусіз, ақырын.

Жалғандықтың жайған торы шығармай,
Кеткендерде қанша мұң бар мұнардай.
Басқа түгіл, Ұлы Шыңғыс қағанды,
Әлі жүрміз жау ма, дос па – ұға алмай...

Жазмыштың жазуына не етермін?!
Түсінгісі келмегенге – бөтенмін.
Түсінуге тырыспаған ортада,
Өкінішпен мен де бір күн өтермін.

Айналайын ағайын,
Өсек- аяң маңайым.
Кір іздейсің тырнақтан-
Қайтып саған жағайын.

Айналайын ағайын
Өсегіңе болайын!
Жаратпайсың жаз келсе,
Ыстық деп күн арайын.

Айналайын ағайын,
Өздеріңсің маңайым.
Күндесең де, тілдесең
Қайтіп кінә тағайын.

Өстім сенің ортаңда,
Адам болдым арқаңда.
Өзімсің ғой өйткені
Өсегіңнен қорқам ба!

Айналайын ағайын,
Жыртығыңды жамайын.
Өздеріңсіз, қаңғырып,
Қайда барып оңайын.

Жүрген үлкен жолдағы,
Балаң едім қолдағы.
Өлеңімнің өзегін,
Түсінсең тек, болғаны.

Пендеміз ғой...
Періште бола алмаймыз,
Періштедей пәкпін деп неге алдаймыз?
Миымыздың ішіне кіріп алған,

Албастыдан арылмай, оңалмаймыз.
Миымыздың ішіне кіріп алып,
Алдын-ала ығыңды біліп алып.
Пендесінің білген соң сырын анық,

Көсемсиді кеудеге шығып танық.
Алдыға сап Ашуды ашық-шашық,
Жібереді қамшыны басып-басып.
Ашуға да сол керек, дем берген соң,

Одыраңдап кетеді асып-тасып.
Ақыл қалар сансырап айдалада,
(Ашу қозса, ақылдан пайда бар ма?)
Арандатып Албасты отырған соң,

Майдалана береміз, майдалана...
Албастының бір аты Сайтан деген,
Алданасың дос болып сайтанменен.
Басқа болып шығасың аяқ-асты,

Ағаштай-ақ, ұсталар қайта өңдеген.
Албастының бір аты Жын болады,
Ақылы азған сорлыға жын қонады.

Иектеген пендесін – иемденіп,
Құрттағандай – бір күнәң, мың болады.
Пендеміз ғой...
Пенделік өмір еді,

Тәртесіне Күнәнің жегіледі...
Мидағы сол Албасты, ми өлген соң,
Көр аузынан қайтатын көрінеді...

Ұйықтатпады мазалап бүгін өлең,
Ой шіркіннің, жетпейсің түбі терең...
Раббымның шексіз-ау, құдіреті,
Тіршілікті жаратқан жұбыменен.

Бір өзіңсің, күн мен түн санатқан да,
Сезім селін жүрекке таратқан да.
Қарап тұрсам, япыр-ай, қайтер едік,
Әйелдерсіз өмірді жаратқанда?

Өңкей еркек әйелсіз төзер ме едік?
Жұпар исін жұмақтың сезер ме едік?!
Қырмызыдай қызы жоқ, қызығы жоқ,
Тіршіліктен баз кешіп, безер ме едік.

Ойлаудан да ол жағын жасқанамын,
Талқан қылар тірліктің тас қамалын.
Махаббатты жаратқан, Раббыма,
Бас ұрудан жоқ еді басқа амалым!

Өзек болар өмірлік өлеңіме,
Махаббатсыз, тірліктің керегі не!
Арманым жоқ дер едім, арманым жоқ,
Батып өлсем сезімнің тереңіне.

Байлық іздеп, бақ іздеп өзеуреспе –
Алданбайық жігіттер, ез елеске.
Біз бақытты басқадан іздемейік –
Бақыт деген – Әйелдің өзі емес пе!

ұлым Жандосқа
Кездестіргей көңілдің теңін Алла,
Ақтарысар өмірдің кенін ол да.
«Тең-теңімен» дегеннің мәнісі кең,

Аттың нарқын түсінер бөрі бар ма?!
Әр көкейде жүрмей ме жетім дәме,
Көрсеткенде білерсің бетін бәле.
Қырда қиқу, ойда ойран – дүмекпенен,

Бара жатар бұ жалған өтіп әне.
Тасқа барып ұрынса басың анық,
Қулар жүрер құлағын басып алып.
Мына байғұс сүрініп, мүлт кетті-ау, деп,

Мүсіркейтін жан шықпас қасына алып.
Тіліменен дейтін бар «қарық етем!»
Туысың да бірге өлмес – жаны бөтен.
Өзгенікін қайтесің, өзіңе сен –

«Жаман шапан кедейге жанымен тең».
Дегізіп, «мына боздақ қандай керім»,
Басыңды бағалатар маңдай терің.
Көп дүрмекке ілесіп көлге түспе –

«Бір ауыз сөздің, адам өлтірер уы болады»
Жанат Ахмади.
Адам кейде тілінен байланады,
Байланған соң, бас салып ойланады –

«Бүйтейік...» деп біреудің сайрағаны,
«Сөйте ғой...» деп біреудің қайрағаны...
Ой маңырап, қозының көгеніндей,
Не көрініп ұштығы, не көрінбей.

Іштен мүжіп, ақыры тауысады,
Қатты ағашты жұмсақ құрт жегеніндей.
Бір тілден бал, бір тілден у тамады,
Сұмырайды деген ғой, сұм табады.

Көре-көре өмірден осыларды,
Жүрегімнің түбіне мұң тарады.
Ақымақ дос залым боп шыққанымен,
Ар жағына сұмдығы бұққанымен.

Өзімді-өзім, ал енді әлек болам,
Тілдің салған торынан құтқарумен.
Босаған тіс деген ғой, бекімейді,
Ой маңырап құдай-ау, не тілейді?

Тіл торынан шығам деп жүргеніңде,
Жүрегіңнің тігісі сетінейді...

Жетпістен ассаңыз да қаратаймаған,
Жан екенсіз бүйірі ортаймаған.
Алты ай қыста тұратын түсін бермей,
Қытайдың алмасындай әр таймаған.

Дәрлегендей, әдемі сақталыпсыз,
Жылыжайда өскендей бапталыпсыз.
Ойлануға жоқ дейсіз әуестігім,
Өмір сүру сырларын нақ таныпсыз.

Ой дегеннің салмағын ұққан ізгі,
Бағалаймын үлесін ұтқан сізді.
«Байқамаса, адамды ой дегенің,
Жеп қояды қарабас құрт тәрізді» -

дегеніңіз әрине, құптарлықтай,
Бірін-бірі, сөз екен мықтарлықтай.
Өзіңіз бен сөзіңіз жарасып тұр,
Қабағынан айтқызбай ұққан жұптай.

Еске түсті ежелден естігенім,
Біреулердің бұрындар өстігенін...
Негізінде, ой емес, адам жанын,
Уайым жеп қоярын естіп едім.

Бекініпсіз дегенмен нық қадамға,
(Секем алдым ойсызды құптағанға).
Сіз айтқандай, ойсыздар қартаймаса,
Он жыл артық жүрерсіз мықтағанда...

Шамам барда ойланып бағар едім,
Бықсып емес, лапылдап жанар едім.
Ойсыз өткен он жылдан, маған салса,
Ой тербеген бір жылды қалар едім.

Біреулер бар ішкі ойын жасыратын,
«Ел үшін» деп еліріп «ашынатын».
Ымыраға ылажсыз келген болып,
Асқа тойса, «ашуы» басылатын.

Әр істе де осылар алға шығар,
(сериалды кинодай жалғасы бар).
Шыңыраудың түбінен тәсіл іздеп,
Түсіретін құдыққа «қауғасы» бар.

Көптің ығын бұрады пайдасына,
Құрығың да бойламас айласына.
Мақсатына көздеген жеткендей боп,
Аңқау жұртым түседі арнасына.

Бедел жиып басқаның есебінен,
Ала жібін есеппен есе білген.
Аярлығын адалдық деп ұққандар,
Кемшілігін көрсе де, кеше білген.

Нысана ғып көздеген мақсатты анық,
(жеңісіне ішінен бек шаттанып).
Жүретіндер қаншама, қулықпенен,
Билікке де, жұртқа да жақсыаттанып,

Көздің жасын көбейтіп бұлаған жан,
Сүрінгені қиын боп, құлағаннан.
Кесірінен солардың, келеді Ел,
Тиесілі құр қалып сыбағадан.

Жан екеміз, жанкешті, өмір сүйген,
Көре-көре көп істі, көңіл тйген.
Кеше ғана Сталин заманы өтті,
Айтпаса – арың,

ал, айтсаң – тілің күйген.
Сол күнді де кешірдік басымыздан,
Жау шығатын, жар емес, қасымздан.
Ауызың да, арың да күйе-күйе,

Сауысқандай сақ болдық жасымыздан.
Шүкір, шүкір...
Бәрі де ел есінде,
Осы күннің зар едік елесіне.

Жаңа заман төлдері есіріктеу,
Пысқырмайтын боп барад көнесіне.
Көне болмай, жаңаға көшермісің?
Өткеніңді ұмытсаң – өсермісің.

Жақсы-жаман күндерін ұмытқанды,
дейді қазақ: «есі жоқ, есермісің?»
Ит те ұмытпас ыдысын ас сап берген,
Күндер өтті қорқытып, жасқап келген.

Тарих деген – тағдырдың қара жолы,
Осы күнге өзіңді бастап келген.
Шүкір, шүкір...
Тәуелсіз таңым да атты,

Қырсоңыңнан екі елі қалмайтын,
Көлеңкеге көз қырын да салмайтын.
Пендеміз ғой...
Адал серік ол бірақ –

Адам емес, пайдасы үшін алдайтын.
Жастау кезде қызға адалмыз дегенбіз,
Сен бар жаққа жүз қарадым дегенбіз.
Сенер болсаң, басқа түгіл өзіңді,

Көлеңкеңнен қызғанамын дегенбіз.
Қорқатын ем қарны ылғи тоқтардан,
Түрім ғой ол тойынғаннан сақтанған.
Елес пе деп есте жоқта келетін,

Қорқам енді көлеңкесі жоқтардан.
Көлеңкесіз жүру қиын білгенге,
Не жетеді аз күн тірі жүргенге.
Көлеңкемен қоштасамыз біржола,

Өзімшіл ойға көніп,
Ұрпақсыз жүре алмаспын.
Тыныштық... тыныштық деп,
айғайлап ояныппын...

Төгіп тұр бір ыстық леп,
Арайға боялып күн.

Атқылап жырдың бұлағы,
Жанғанда көздің шырағы.
Қанғанда жанның құмары,
Тілші қыз келіп жаныма:

«Бақыттысыз ба?» деп сұрады.
«Бақыттымын!» дедім ойланбай,
Қанатын шабыт жайғандай,
Аққу боп көлге қонғадай,

Ақынның қаны қызғанда –
Сәтімен сұрақ қойғандай.
Тергенде тілден жаһұтты,
Жүректер жырмен балқыпты.

Шабытты ақын – бақытты!
Құдіреті оның осында –
Ұмытып кетер уақытты...
Ұмытқам мен де, бәрін де,

Жиылған жасың, кәрің де.
Құлағыңды сал әр үнге...
«Бақыттысыз ба?» дедің бе?
Бақыттымын мен әрине!

Өзіме от боп өз демім,
Сезімнің нұрын сезгенім,
Қызғанбай бағын өзгенің,
Бақытты сәтім осындай –

Не көрмедің тарихыңда қазағым,
Арқаладың азабын да, мазағын.
Әр төбеде қаңқаң қалды шашылып,
Оба менен қорым болып мазарың.

Не көрмедің, не басыңнан өткен жоқ,
Көзден аққан «көлің» әлі кепкен жоқ.
Қадір білмес қай дұшпаның әдейі,
Жазылмаған жараңа тұз сепкен жоқ.

Бүгінгі ұрпақ соны есіңе ала жүр,
(қорымдарда көз жасы мен нала кіл).
Байысаң да байлығыңа мастанбай,
Ұрпағыңның есіне оны сала жүр.

Күндер болған азапқа да ет өлген,
Жоңғар иттің сан мазағын көтерген.
Аруларым ақша бетін айғыздап,
Ажал бер деп жалбарынған төтеннен.

Одан кейін кімдер есте қалмады,
Қонысыма кімдер ауыз салмады.
Қаншама ана естен тірі танбады,
Қанша бала тірі жетім зарлады?

Сол күндердің ұмытпайық өткенін,
Қара жерім қызыл қанға бөккенін.

Тәуелсіздік, жиырма екі жастағы,
Сол күндердің өтеуіне жеткенін.
Кел ағайын, тәубә дейік бүгінге,
Бірдеңелер жетпейді деп түңілме.

Осы күнге шүкірлік ет он есе,
Андасанда арт жағыңа үңіл де...

1986 жылғы «желтоқсан көтерілісінің»
құрбаны, жерлесім Ербол Сыпатаевтің
аруағына бағыштадым.
Автор.

«Елім-ай» әні.
Бүкіл қазақ даласы жаралғандай намыстан,
Намыстанса төсінен алай-дүлей шаң ұшқан.
Ұланы да даланың қыранындай шүйіліп,

Басын тігіп жауымен намыс үшін алысқан.
Сол боздала, боздала, не қырсықты көрген жоқ,
Қойнындағы асылын кімдер келіп терген жоқ.
Осы байтақ даланы ұрпағына қазақтың,

Алып келіп бір жақтан нағашысы берген жоқ.
Ол өзінің меншігі, ол өзінің жүрегі,
Сол далада жылайды, сол далада күледі.
Құшағында жатады өлген соң да сүйегі,

Халық оны сондықтан аялайды, сүйеді.
Ерке ұлы даланың еркіндікті көздеген,
Азабыңа төзсе де, мазағыңа төзбеген.
Көнбістігін жуастық деп білгендер,

Жанының,
Тереңінде жататын жалын барын білмеген...

Желтоқсанда ызғарлы,
Ұлы сынақ басталды,
Жалыны жоқ пенделер, жанын сақтап, жасқанды.
Бүкіл қазақ тағдыры түскен кезде сарапқа,

Намыс оты алаңға алып шықты жастарды.
Ербол Сыпатаев та сол толқынның бірі еді,
Жас болса да халқым деп соққан балғын жүрегі.
Желтоқсанда алаңға шыққан әрбір боздақтың,

Ел намысын таптатпау, болды жалғыз тілегі.
«Ұлтшылдық» мойнына кигізілген қамыт боп,
Боздаласы өзіне жатқан кезде «табыт» боп.
Аз дегендей осылар, енді міне қалмақшы,

«Өзін-өзі билеуге жарамайтын халық» боп.
Осыны ойлап Ерболдың жанарына жас толды,
«Неге заман біздерге осыншама қас болды?!
Абылай мен Абайдың ұрпағына мінеки,

Қаңғып келген бір тексіз, баса-көктеп Бас болды.
Ей жас толқын, Жас толқын!
Майданға шық, майданға!
Құл-құтандай жалтақтап, босағаңда байланба!

Тіліміз бен дініміз, салтымыздан айрылып,
Кемесіндей Аралдың, шығып қалдық қайраңға.
Төзімнің де шегі бар,
Жеттік міне шегіне!

Анам берген жас өмір арналады еліме...»
Шақырылған алыстан келіп қалды жендеттер,
Темір сойыл қолға алып,
Күрек ілген беліне.

Қазақты олар жат көрді,
Билік пенен бұйрықты басындағы бақ көрді.
Өзіміздей бұлар да адам-ау деп ойламай,
Қойды көрген қасқырдай тұс-тұсынан тап берді.

Бір халықтың ұрпағы қарауылға ілінді,
Қайырымсыз қолдармен қара шаштар жұлынды.
Қыпша белін арудың керзі етікпен езгілеп,
Алау жүздер күректің қырыменен тілінді.

Бұл халыққа олардың ата кегі кеткен бе?
Әлде тұқым-түбіне осы қазақ жеткен бе?
Жымияды кектене еңгезердей бір жендет,
Екіншісі жас қызды құрсағынан тепкенде...

Бейбіт шеру осылай, ұшырады жазаға,
Өршеленді әкімдер, жазала деп, жазала!
О, құдірет сол сәтте күңіренді ғажап ән,
Мынау неткен ән еді,

Жоқтау ма, әлде, аза ма?!
Көз жасына тұншығып, жылап өткен елім-ай,
Еркіндігін құдайдан сұрап өткен елім-ай.
Жылап өткен елім-ай,

Сұрап өткен елім-ай.
«Елім-ай» боп алаңға шыққан жұрттың ұраны,
Елім-ай деп ұмтылып,
Елім-ай деп құлады...

Өзі алға ұмтылды шегінуді ар санап,
Бүлдіршіндей бір қызды денесімен қалқалап.
Темір сойыл қапыда шүйдесіне қадалып,
Құлай берді «апа» деп...

Құлай берді шалқалап...
О, қандықол қарақшы,
Қолың неге сынбады!
Сынбақ түгіл әттең-ай, қан төктім деп қыңбады.

Жалын атқан жас ғұмыр қанға бөгіп жатқанда,
Шіміркеніп бір сәтке мойынын да бұрмады.
О, қыршын жас!
Қыршын жас!

Биік еді арманың,
Арманыңды халқыңның тағдырына жалғадың.
Ердің ері сыналар күн туғанда жасқанбай,
Ел намысын өзіңнің Өміріңмен қорғадың!

Елім деген ер ұлан қашан тізе бүгіпті,
Қырсығы да заманның, қырқа алмады үмітті.
Желтоқсанда төгілген ыстық қаны жас тардың,
Қатып қалған беріш боп, заман тоңын жібітті.

Жасап келген халыққа, жасанды әуре-сарсаңды,
Өзімшілдік жүйеге өзгелер де қол салды.
Қазағымның жастары, дүр сілкінтіп Әлемді,
Тәуелсіздік таңына қанын төгіп жол салды,

Ербол, Қайрат, Ләззәттай,
Жанын қиған ар үшін,
Сарқылмаса ұл-қызың, сарқылмаса арысың.
Жығылмайды туың да, қор балмайсың қазағым,

Біреулер бар жал бітсе, одырайып қарайтын,
Өзін осы дүниенің тұтқасына балайтын.
Кешегі «ауыз жаласып» жүрген кезін ұмытып,
Сені есігін күзеткен жалшысына санайтын.

Қылығына әлгінің, қарап тұрып таңқалам,
Бұл мінезді бір емес, бірер мәрте аңдағам.
Ыңғайланып ортаға, өзгертетін түр-түсін,
Хамелеон кесіртке болда ма осы таңда адам?

...Айтқан сөзі байыппен, есті адамға ұнаған,
Көпті көрген қартымнан соның мәнін сұрағам.
Деді ақсақал ойланып: «Зердең болса санаңда,
Күйінуге болмайды, анаған да, мынаған.

Бес саусағың тәрізді, бірдей емес пенделер,
Біреуінен- біреуі артық, яки, кем келер.
Біріккенде осылар, жұмырланып, мінеки,
Жұдырық боп жұмылып, бір-біріне тең келер.

Ауызбірлік дегенің, осы балам білгенге,
Өзгереді ол рас, бәзбіреулер бір демде.
Түсінігі таяздар талтаңдап жүр іргеңде –
дей алмайсың бәріне «кесірткідей түрленбе».

Керек мынау өмірге күндізің де, түнің де,
Санаң болса салыстыр, өз-өзіңнен бүлінбе.

Түнді жақсы көреді ғашық жандар күндізден...
Тереңірек ойласаң, жеңілдейді жүгің де...»
Қарияның сөзінен сабақ алып, көңілім,,
Арылғандай салмақтан жеңілдеді өмірім.

«Ақылдының алды кең» деген сөздің тамырын,
Байқағандай, адамға арта түсті Сенімім.

Келші көктем, түс болып
сан шуаққа боялған,
Келші көктем, құс болып,
жылы жақтан оралған.

Келші көктем, жыр болып,
жүректерде оянған,
Барайықшы бір болып,
шақырғанда ой-арман.

Келші көктем, жып-жылы
мейірім боп төгілген,
Күлімдеші күн нұры –
алтын арай көгімнен.

Ұқсатамын анамның пейіліне сені мен,
Бар Әлемге шапағат тілейтұғын сеніммен.
Келші көктем арайлап,
тірілсінші арай бақ,

Тіршіліктің осынау, жүрегінде қан ойнап.
Қатал қыстың қатулы
қабағынан қаймығып,
Ұйықтап жатқан бүрісіп,

оянсыншы бар аймақ.
Келші көктем,
анамдай алып келген өмірге,
менің әрбір жырымда шуағың бар сенің де.

Мен сеземін анашым,
қарап тұрсың көгімде,
Тірімін ғой әзірге, тірімін ғой... егілме.

Көрмей-ақ күншіл немені,
Білмей-ақ сансыз бәлені,
Өлеңнің отын лаулатып,
Өртеніп кеткім келеді.

Жаумның сезбей жаласын,
Туыстың көрмей таласын.
Өткім келеді өмірден,
Өлеңмен тауып жарасым.

Естімей елдің сыпсыңын,
Елемей тірлік бықсығын,
Өлеңмен өріп мың сырын,
Шақырса ғажап тылсым үн...

Қырқа алмай пенде қырсығын,
Қырқысып келем – бұл шыным.
Өзегіңді ұқпас неменің,
Өлеңмен бұзсам тұмсығын –

деп едім, әттең, деп едім...
Түбінде бәрін жеңемін.
Жеңемін, саған сенемін,
Сен аман бол Өлеңім!

Жағымпаздармен жанасқан,
Пайдакүнеммен санасқан.
Мен де бір қасқа екем-ау,
Қызғаншақ итпен таласқан.