Астана
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының
кітап сериялары

Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевтың
бастамасы бойынша шығарылды

Тасмағамбетов И.Н., бас редактор
Тәжин М.М., бас редактордың орынбасары
Асқаров Ә.А., жауапты хатшы
Әбділдин Ж.М.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Зиманов С.З.
Кәлетаев Д.А.

Кекілбаев Ә.
Кенжеғозин М.Б.
Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.

Мағауин М.М.
Мәмбеев С.
Нұрпейісов Ә.К.
Рахмадиев Е.Р.

Сұлтанов Қ.С.
Сүлейменов О.О.
Хұсайынов К.Ш.
«Мәдени мұра»

Мемлекеттік бағдарламасының
кітап сериялары
Бас редакциясының алқасы

жүз томдық
Діни дастандар

ББК 82.3 (5 Қаз)
ІSBN 9965-619-17-4 (т. 12)
© Әдебиет және өнер институты, 2005

Қисса Зарқұм
Табылар сөйлесе сөз жоқтан ғайып,
Сөзде қате көрінсе қылма айып.
Кешегі хазірет Расулдың заманында

Бір үлкен соғыс болды таңғажайып.
Аяман «ал» дегенде тіл мен жақты,
Ұқсаған тыңлағанға ынтымақты.
Сөйлейін Пайғамбардан бір хикаят,

Отырған көп жамағат, сал құлақты.
Анық бір күн табармыз о дүнияны,
Өлсек қайтып көрмейміз бұ дүнияны.
Отыз үш мың сахаба, төрт шаһариар

Біраз күн мекен қылды Мәдинені.
Олар һәм өтіп кетті сабаздарың,
Кетіп кейін тастады қағаздарын.
Хақ Пайғамбар бас болып баршасына,

Оқып тұрған бамдаттың намаздарын.
Ішіне бір мешіттің енді сонда,
Пайғамбарды имам қылып тұрды сонда.
Хазірет Жәбірейіл Хақтан келіп,

Хабибіне хабарды берді сонда.
Достына бұ хабар берді сонда,
Құдадан сәлем айтып тұрды сонда.

діни  дастандар
Есітіп шаһ Зарқұм ашуланды,
Ашуланып ләшкерін жиып алды.
Қисапсыз көп ләшкермен келмек болды,

Өзі жалғыз Тәңіріңе сиын,—деді.
Онан бұрын әскерің жиып алып,
Болады бармасаң қиын,—деді.
Үш айлық Ирақ мұннан жол,—деп айтты,

Оған ерген халайық мол,—деп айтты.
Олардай бұ дүнияда күшті жан жоқ,
Қауіпті бір дұшпан сол,—деп айтты.

Бұ сөзді күтіп, тақсыр, ал,—деп айтты,
Алып іздеп алдынан бар,—деп айтты.
Ирақта кәпірлердің көбі,—деді,
Бұрын бармай, келмейді ебі,—деді.

Бұ Зарқұм сақыпқыран балалары
Қаһарман, Қатыранның теңі,—деді.
Зарқұм сынды-ай падиша жоқ өзге,—деді,
Әскері жұп, қадірлі көрінер көзге,—деді.

Жаман қатты, машақат қайғы беріп,
Ақыры қайыр болар сізге,—деді.
Сарқырар, судай ағар қызыл қандар,
Не сынды қаза табар серке сандар.

Бұ жақтан бізге келген бір қаза деп,
Өлеміз деп жөнелсін барған жандар.

Біліп тұрды келгенін сахабалар,
Өлімнен қорықпайтұғын бәрі де олар.
Намазын оқып болған соң хақ Пайғамбар,

Жасауратты хақ Пайғамбар екі көзін,
Қызартты қайғыменен нұрлы жүзін.

Уақыт жоқ мұнан қашар, қиын сын,—деп,
Құдаға боларсың өлсең шаһидсың,—деп.
Жар салдырды Мәдиненің шаһарына,
«Батырлар Үхүд тауына жиылсын» деп.

Жар салдырды Мәдиненің елдеріне,
Шаһардың бөлек асқар белдеріне.
«Үхүд тауының етегіне жиылың,—деп,
Хамзенің шаһид болған жерлеріне».

Біләлға жар шақыртты айқай салып,
«Бұ жаннан қалмаңыз,—деп,—жаныңды алып».
Отыз үш мың сахаба, төрт шаһариар
Аттанып Мәдинеден тұрды барып.

Мәдинеге тастатты кәрі-жасты,
Ішіндегі бәрінің қайраты асты.
Халайық бір-біріне бақұлдасып,
Мүбәрак хақ Пайғамбар хабар шашты.

Сонда хазірет Пайғамбар сөз сөйлейді,
Шариғат қамын айтып, жөн сөйлейді.
«Бұ жолдан екіталай қайтуымыз» [деп],
Амандасып жылады жас пен кәрі.

Халайық сонда бәрі көп жылады,
Бұ дүнияның қайғысын жеп жылады.
«Қиямет күндерінде жолығайық,
Аман бол қалғандарың» деп жылады.

Садақа бас-басына бермек болды,
Құданың не салғанын көрмек болды.
Екі қос ер басына аттан алып,
«Құдаға тәуекел» деп жүрмек болды.

діни  дастандар
Әбубәкір, Омар, Осман, Әли де бар,
Сүйікті, жақын палуан бәрі де бар.
Бір Әлидің он сегіз баласы бар,

Баһадүр палуандардың бәрі де бар.
Әбілмәжін, Мәлікаждар, Садуақас,
Омар Мәди Кәраппен болды жолдас.
Пайғамбардың туын алған Акаша ер,

Сахаба бәрі палуан, құрбы-құрдас.
Бас болған баршасына ақ Пайғамбар,
Қасына өңкей ерген палуан бар.
Отыз үш мың сахаба, төрт шаһариар

«Тәуекел» деп жөнелді мұнша жандар.
Бұлардың қорықпайтұғын бәрі батыр,
Һәр сөзі мың ділдәлық, балдай татыр.
Тәуекел Аққа қойып тақсыр ерлер,

Бет алып Ирақ жұртын келе жатыр.
Олардың кім таңданбас данасына,
Түспеген кәпірлердің табасына.
Жол жүріп үш-төрт айлар арасына,

Келді көз жетпейтін дария жағасына.
Тілейді қор қылма деп бір Құдайдан,
Келеді демін алмай үш-төрт айдан.
Мұхиттың аяғы жоқ, басы жоқ дария екен,

«Қалайша өтеміз?!» деп қалды қайран.
Ұйықтап жатар болды күн батқан соң,
Оқып намаз, азықтан дәм татқан соң.
Хазірет Пайғамбар берді жауап:

«Өтерміз, иншалла, таң атқан соң».
Өте алмай таң атқан соң тұрды ләшкер,
Тәуекелді Құдаға берді ләшкер.
Пайғамбар имам болып баршасына,

қисса зарқұм
Оқып намаз, ол тұрды дәрет алып,
Дарияның зорлығына таңға қалып.
Арғы жақтан кәпірдің адамдары

Қарады-ай бергі жаққа дүрбі салып.
Бұрыннан қауіпті екен кәпір олар,

Арғы жақта бірталай ләшкер бар,—деп,
Барып Зарқұм шаһиге берді хабар.

Келсе де орны болар жер,—деп айтты.
Ажалы қуып келтірген ғаріптерге,
Апарып төрт жүз кеме бер,—деп айтты.
Оларға бермей кеме болмас,—деді,

«Өлерсің, қайт» дегенге қанбас,—деді.
Бұ дүнияның әскерін жиып алып келсе-дағы,
«Һәй» деген сөзімізден қалмас,—деді.
Барған кісі оларға айтсын,—деді,

Аз болса, олжа қылып өздерін байытсын,—деді.
Жүз мың ұрысатұғын теңім емес,
Екі, үш миллион болмаса қайтсын,—деді.
Жөнелді сексен ерлер кемені алып,

Оларға бармақ болды хабар салып.
Азсынып Пайғамбардың әскерлерін,
Сөздерін Зарқұм шаһтың айтты барып.
Кәпірлер сөз сөйлейді келгеннен соң,

Қамын дін мұсылманның жеп келеміз.
Сендердей көп ләшкерге исенбейміз,
Жалғыздың жары—Құдай,—деп келеміз.

Баян қыл, кім боласың сенің өзің?
Өлесің соғыспастан қорыққаныңнан,
Біздердің ләшкерімізді көрсе көзің.

Бір дұшпан болды саған кез,—деп айтты.
Құда досты—Мұхаммед хақ Пайғамбар,
Оның ләшкерлеріміз біз,—деп айтты.
Оларға осылай сөз айтып салды,

Пайғамбар мұны есіткеш қайран қалды.
Жазудан ғайри нәрсе һеш болмас деп,
Кемесіне кәпірдің мініп алды.
Жөнелді кемесіне мініп алып,

Жаратқан бір Құданы еске салып.
Шығып дария жүзінен сау-саламат,
Ақ Пайғамбар бір жерге түсті барып.

Ләшкерді хақ Пайғамбар:—Жи,—деп айтты,
Құдай үшін жаныңды қи,—деп айтты.
Бір жерді ұрысуға лайықтап,
Қаруын хақ Пайғамбар ки,—деп айтты.

Қаруын киді тамам сахабалар,
Тәуекел Құдаға қылды-ау олар.
Иә, Салман, қайда менім сандығым?—деп,
Бұйырды Тәңірі досты—хақ Пайғамбар.

Даяр болды бұ сөзді есіткен жан,
«Кәпірден ағызармыз,—деп,—қып-қызыл қан».
Бар екен келген қылыш бір Құдайдан,
Хазірет Пайғамбарға берді Салман.

Бұ төртінің зұлпықар асыл заты,
Оның жаудан шыққан жоқ жаман аты.
Қылышының бірі—қамқам, бірі—самсам,
Мына зұлхажа еді бірінің аты.

қисса зарқұм
Қамқамды [және] ақ Пайғамбар өзіне алды,
Расулға сахабалар таңға қалды.
«Зұлхажа, самсам менен бұ екісін

Алсын» деп ер Әлиге хабар салды.
Әлидің үш қылыш бар бір басында,
Оның күйі түседі жау қасына.
Әскерлерін төрт бөліп төрт жағына,

«Әскердің оңында—Әбубәкір, солында—Омар,
Артында—молда Осман, алдында—Әли Хайдар.
Осындай салтанатпен тұрың» деп,
Бұйырды Тәңірі досты—хақ Пайғамбар.

Киіндірді бұл елден тамам жанды,
«Ағыз,—деп,—шықса кәпір қызыл қанды».
«Бұ келген Пайғамбардың ләшкері» деп,
Барып Зарқұм шаһқа хабар салды.

Бұ Зарқұм сақыпқыран батыр екен,
Діні жаман, пұт параст кәпір екен.
Мәдинеге ләшкерді жөнелтуге
Тап сол күнде даярланып жатыр екен.

Есітіп шаһ Зарқұм бек қуанды,
Жаман қатты шаттанып, көп қуанды.
«Мехнат тартып іздейтін дұшпандар
Аяғынан келді ғой» деп қуанды.

Қуанып түрлі-түрлі ойлайды ойды,
Бұған ұрыс қылмағы—жиын, той-ды.
Бар екен бұ Ирақта төрт жүз қақпа,
Бәрін Зарқұм бұйрығымен ашып қойды.

Қуанып шаһи Зарқұм айқай салды.
Мұны естігеш батыр Кәлар жетіп барды.
«Бес-алты ауыз насихат айтайын» деп,
Шақырып балаларын жиып алды.

Көңілім тасып, дәулетім толды,—деді.
Мехнат тартып іздейтін дұшпандарым,
Ажал айдап өздері келді,—деді.
Барыңдар айбаттанып қастарына,

Ажал себеп болыңдар бастарына.
Іздеп келген кедейдің ләшкеріне,
Қара күндер салыңдар бастарына.
Бірің мыңын барыңдар алғандай қып,

Жарық дүния қараңғы салғандай қып.
Қатты ұрыс жұрт көрмеген көрсетіңдер,
Қиямет қайымға ше қалғандай қып.
Барар ең биік өрлеп келмегендей,

Алур ең жүрсең тартып бермегендей.
Қаһарман, Рүстем Дастан соңғылардан,
Қылыңдар, асла, һеш қылмағандай.
Қызыл қанға бояңдар араларын,

Екеу түгіл, қырыңдар дараларын.
Осындай насихатын айтып-айтып,
Шығарды ол өзге балаларын.
Ұғылы шаһи Зарқұмның—ер Жанәбіл,

Оған адам пар келмес дер Жанәбіл.
Жиырма жеті лек ләшкерімен
Шығып тұрды майданға сол Жанәбіл.
Махәбіл деген ұғылы шықты он алты лек

ләшкер алып,
Асхабтарға кетерге қырғын салып.
Қарулары көкпеңбек темір болып,
Жанәбілдің жанында тұрды барып.

Және Зарқұм баласы Қыртас атты
Он екі лек ләшкермен келе жатты.

қисса зарқұм
Махәбілдің жанында қатар тұрып,
Көрсетіп асхабтарға көп айбатты.
Және Зарқұм баласы Қыртас батыр,

О да он екі лек ләшкермен келе жатыр.
Келіп, үш ағасымен қатар тұрды,
Дұшпанға саламыз деп заманақыр.
Хаман деген бар екен немересі,

Оны да артық палуан дейді-ау расы.
Бұ дағы он екі лек ләшкерменен,
Айбаттанып келе қалды сол немесі.
Тағы сұлтан шықты он екі лек ләшкер алып,

Ағасының жанында тұрды барып.
Есеп жетпей бұларға көзін салып,
Асхабтар қарап тұрды таңға қалып.
Көрінбей кетті шаңнан аспан-жерлер,

Шыққан соң бәрі де артық палуан ерлер.
Жүз он батыр оларға басшы болып,
Жүз он лек және шықты найзагерлер.
Нағылып жан болады бұларға тең,

Бәрі палуан соғыста қайраты кең.
О да Зарқұм шаһтың бұйрығымен,
Тағы да зәңгі шықты екі жүз мың.
Зарқұмның қырық бес палуан жолдасы еді,

Онсыз оның көңілі тынбас еді.
Бастығы һәммасының Хақан еді,
Падиша менен барабар сырлас еді.
Бұ Хақан қамал бұзған батыр еді,

Қосылған падишамен ақылы еді.
Немере—Зарқұмменен бір туысқан,
Ағайын өзгесінен жақын еді.

діни  дастандар
Осындай палуаннан естіңіз сөз,
Бәрі мықты, ұрыста қайраты тез.
Кейі жүзге, жетпіске, жүз он,

Бойлары кейбірінің екі жүз кез.
Жүреді темір киіп бауын шешпей,
Нағып тұрған елінің қамын жеспей.
Қолдары бір шынардың ағашындай,

Бойы таудай, кәпірдің аузы үңгірдей,
мойны шидей.

Өзің медет бермесең, патша Құдай.
Ана шыққан екі жүз мың зәңгілердің
Бойлары һәрбірінің мұнарадай.
Таусылмас сөйлегенмен оның сөзі,

Аждаһадай айбатты көрсең жүзі.
Үш жүздік өз алдына ләшкерменен,
Шаһи Зарқұм патшаның келді-ау өзі.
Осынша ләшкерлермен келіп тұрды,

Асхабқа айбат көрсетіп қатты жүрді.
Биік жерге көтеріп мұнара ғып,
Алтын саты жалаумен тақыт құрды.
Хақан, Зарқұм тақытқа мінді барып,

Һәр түрлік салтанатпен айқай салып.
Және қырық мың кәманд атушыны
Қойды қатар, жанына шақырып алып.

Бұ әлемге кәпірден ләшкер толды,
Зарқұм жиып, күтініп мұнша қолды.
Алдына мұнтасы хайла бірлән
Он екі мың пілдерді алып келді.

Бәрінің темір қалқан бастарында,
Түзілген тас пен шойын жастарында.

қисса зарқұм
Кіші ұғылы Зарқұмның тұрды Қайсар,
Отыз лек садақшымен қастарында.
Таусылмас сілегенмен кәпір тегі,

Түбінде мәлім болұр, тыңла мұны.
Сонан байқап біле гөр қисап қылып,
Он екі мың болады һәрбір легі.
Қараңғы болды шаңнан жер менен көк,

Бірін-бірі көре алмай жылады тек.
Тұтылды күннің көзі қап-қара боп,
Тұрғасын жер жүзі көкпеңбек боп.
Ақылы көрген жанның ауды сонда,

Көрген соң кәпірлерді қуды сонда.
Құданың құдіретімен шаңды алуға
Аспаннан қара жаңбыр жауды сонда.
Жиылып тұрды кәпір бәрі де олар,

Бұларға неткен адам соғыс салар.
Қарады көзін салып алды-артына,
Шығып бір тау басына сахабалар.
Ай асты әскер екен күннің көзі,

Адам көзі жетпестей мұның өзі.
Бұ дүнияның баршасын әскер алып,
Көкпеңбек боп кетіпті жердің жүзі.
Тауға шығып қарады көздеріне дүрбі салып,

Тұрады көрген сайын қайран қалып.
Алды-артына ләшкерлердің көз жетпейді,
Қарағандар ақылдан кетті талып.
«Қырар,—деп қорықты,—біздің халқымызды,

Біреу түгіл, өлтірер жалпымызды.
Көз жетпей әскер алды бетімізді,
Жібермей дария таяп тұр артымызды».

діни  дастандар
Мұны көрген адамдар жылады зар,
Бүгінгі күн кең дүния көрінді тар.
Бұ дүния үштен бір ләшкер екен,

«Құдаға жыла» деді сахабалар.
Есіткеш зар жылады айқай салып,
Әскердің көптігіне қайран қалып.
«Қашарға алды-артымыз бірдей қамау,

Сақтаймыз жанымызды қайда барып».
Халайық сонда бәрі көп жыласты,
Қамын өз басының жеп жыласты.
Құшақтасып бір-бірі бақылдасып,

«Аман бол, қалғандарың» деп жыласты.
Осындай қайғы толды асхабтарға,
Бет алып ұрыспастан ал кетті кәпірлерге.
«Қорықпасын деп айтсын» деп асхабтарға,

Бір Алла бұйрық қылды Жәбірейілге.
Жетіп келді Жәбірейіл Пайғамбарға,

Тұрса да олар ажалды, жатса да өлер,
Келсе қаза Құдайдан шара бар ма?
Қорықпасын, жыламасын, тұрсын жайға,
Енді не жылағанмен табар пайда.

Сонсоң көңілінен қорқу кетер,
Әуелі зікір айтсын бір Құдайға.
Бұлайша хабар берді Пайғамбарға:

Қарсыласып кәпірмен жүрісіңіз.
Жалғыз діннің жары Құда деген қайда,
Құдаға тәуекел деп ұрысыңыз.

қисса зарқұм
Олар өлсе, кетеді жаһаннамға,
Сіздер шаһид боласыз барсаң онда.

Пайғамбар айтты жылап тұрғандарға.
Бұ сөзді ұғып алды сахабалар,
Құдаға зікір айтып бәрі де олар.
«Иә, Тәңірі, кәпірлерге қор қылма» деп,

Дұғаға қол көтерді хақ Пайғамбар.
Қорықпай қарап тұрды жау бетіне,
Қаһар түсті асхабтың келбетіне.
Баршасы мұсылманның ер боп кетті,

Дұғасы Пайғамбардың құрметіне.
«Бір дұшпан саған, кәпір, келді ғой кез,
Бізге кір, өз дініңнен үмітіңді үз».
Мұсылман қуаттанып алды бәрі,

Енді Зарқұм шаһидан айтсақ сөз.
Мұнараның басында тұрды Зарқұм,
Хақанмен қол ұстасып жүрді Зарқұм.
«Қараңыздар қарақшы кедейге» деп,

Үш-төрт ай жол арада жүргеніне.
Жетім қалған бас қылып бір кедейді,
Қырылмай айбатымнан тұрғанына.
Ғаламның ұрысайын түзігі үшін,

Олардың келбеттері бұзық үшін.
Ақырып ашулансам қиратармын,
Шығарамын тамашаға қызық үшін.
Біреуі жекпе-жекке барсын,—деді,

Кедеймен соғысты салсын,—деді.
Кешікпей барған жерден ғаріптердің,
Басын кесіп кедейдің алсын,—деді.

діни  дастандар
Бұлайша бұйрық қылды тақытта жатып,
Ашуланып аларша шапшаңдатып.
Һәр ойын ойнады осы кәпір,

Қылышын әрлі-берлі жарқылдатып.
Қамшылап ойын ойнап жүрді қатты,
Қылышын әрлі-берлі жарқылдатты.
Бұ палуан түрлі өнер шығарғанға,

Орын болар келгенге жер,—деп айтты.
Омар Мәди Кәрап деген сахаба түсе қалды,
Жаяулап Пайғамбарға жетіп барды.
Ішінде асхабтардың белгілі еді,

Келіп хазірет Расулдан рұқсат алды.
Рұқсат алды хазірет Пайғамбардан,

Келіп ат үстінде қылышпен Омар мардан
Артық өнер көрсетті алуан-алуан.
Ойнай-ойнай қасына жетіп барды,

Екісі қарсыласып келісіменен,
Кәпірді қылышымен салып қалды.
Қалады сонда кәпір жерге барып,
Омар тақсыр ұрған соң қаһарланып.

Онан кейін жақындап, «кел бері» деп,
Зарқұмға қарап тұрды көзін салып.
Сонда жұрт қайран болды Омар ерге,
Бата алған Пайғамбардан абзал шерге.

Бір кәпір келе жатыр піл үстінде,
Сүйретіп екі аяғын қара жерге.
Піліне бұрын кәпір қамшы басты,
Қайраттанып сыртына қаһар шашты.

қисса зарқұм
Көтеріп қылыштарын қолына алып,
Жүгіртіп екі палуан қарсыласты.
Омардың кім ермеген өз қасына,

Күнінде патша болған жолдасына.
Жүгіртіп салды семсер қақ басына,
Айырылып түсті кәпір жамбасына.
Тамаша қылды көрген Омар ерді,

Пайғамбардан бата алған батыр шерді.
Ұрыс майдан жерінде дал-дал қылды,
Кәпірлерден мен-мен деп келгендерді.
Мұнарадан Омарға бақты Зарқұм,

Арыстандай жігітті тапты Зарқұм.
Бек жаман қаһарланып, есі кетіп,
Ұрыстың барабанын қақты Зарқұм.

Келісімен күйені жақты бетке.
Енді майдан жеріне қан тимей,
Біреуің атып жібер Мұхаммедке.

Осындай бір іс қылмай болмас,—деді,
Лақтырмай бұ кедей талмас,—деді.
Жүрегіне бір тисе әуел бастан,
Екінші ер батып оған келмес,—деді.

Барабар ер шықсын оған дайын,
Мұның біліп едім осындайын.
Лақтырып жіберсе Мұхаммедке,
Насихат қылар,—деді,—оның жайын.

Осындай үкім қылды Зарқұм батыр,
Кедейлерге саларға заманақыр.
Бір жігіт керкүдәнін мініп алып,
Жүгіртіп ер Омарға келе жатыр.

діни  дастандар
Әр не батыр, батыр десең сондай еркін,
Көрген кісі білгендей оның түрін.
Сегіз жүз батпан күрзі қолында бар

Қолыңда бар ма, палуан, хатың?—деді.
Сияқты патша болған жан екенсің,
Жан, құл*, кім болады-ау атың?—деді.

Әскер жиып, патша болып жүрдім,—деді.
Тастап тәж-тақтымды талақ қылып,
Қызметкер Пайғамбарға болдым,—деді.

Бір күнде қолың жеткен екен құсқа,—деді.
Пайғамбарға қызметкер болған болсаң,
Мықты боп қалқаныңды ұста,—деді.
Былайша жетіп келді қаһарланып,

Түкіріп екі қолға күшін жанып.
Ендеше, кезек бердім, ұрыңыз,—деп,
Көтеріп тұрды қалқан басына алып.
Ұрғанда қалқаннан от аспанға ұшты,

Күші басым болар ма мұндай күшті.
Осы ұрған күрзінің зардабынан,
Атының белі үзіліп жерге түсті.
Ұрып жерге түсірді Омар ерді,

Пайғамбардан бата алған батыр шерді.
Атының белі үзіліп, өзі аман,
Аяғымен жер тірей түрегелді.
Омар есен екенін көрді асхаб,

Әуелі болжай алмай тұрды асхаб.
* Құл [а]—айт, жөніңді баянда.

Және бір арғымақ берді асхаб.
Ұруы Жанәбілдің тым-ақ қатты,
Ұрған сайын Омарға қатты батты.
Осылайша ретімен ұрыс қылып,

Тақсыр ер-ді өлтірді сегіз атты.
Тағы бір арғымақты берді келіп,

Бек жаман есі кетіп қайраттанып,
Үстіне арғымақтың алды мініп.
Баяғыдай ер келді тағы,
Әлі де артық боп тұр оның жағы.

Қайта айналып Жанәбіл ұрғанында,
Белі үзіліп, жығылды арғымағы.
Қалып тұр ақыр кәпір тобасынан,
Асып тұр мұсылманның бағасынан.

Жанәбіл жетіп келіп ат үстінен,
Ұстады ер Омардың жағасынан.

Маған келген өлмейді шет.
Көтеріп ер Омарды аспанға атты,

Құстай боп тақсыр Омар аспанға ұшты,
«Күші басым болар ма бұлай!» десті.
Жіберген бір садақтың оғындай боп,
Жанына асхабтардың барып түсті.

Құлады тақсыр Омар ұшып келіп,
Әлсіздер қалар еді әлфун өліп.
Саламат, тұла бойы аман болып,
Пайғамбардың қасына келді жүгіріп.

Жанәбілмен соғысты салдым,—деді.
Оның тек ерді һәр кез көргенім жоқ,
Дұғаңызбен саламат қалдым,—деді.
Қолын бұлғап Жанәбіл бақырады,

Ағызам,—деп,—көл-дария қызыл қанды.
Біріңді енді қоспай бір-біріңе,
Алармын,—деп,—құл қылып палуанды.
Мынау сөз қатты тиді Пайғамбарға,

Біріңіз барыңыз,—деп,—Жанәбілге,
Бетін бұрып қарады асхабтарға.
Қарады бетін бұрып хақ Пайғамбар,
Ол айтса бармай қалмас есіткен жар.

Келіп хазірет Расулдан рұқсат алып,
Жетіп барды майданға Мәлікаждар.
Мәлік батыр күрзісін қолына алды,
Қаһарланып күшінің молын алды.

«Иә, кәпір, кел бері» деп, айқай салды,
Келетін Жанәбілдің жолын алды.
Көріп сонда Жанәбіл шықты шауып,
Бір ерді ұрмақ болып қайраты ауып.

«Әуелі жол кәпір[ге]» деп, кезек беріп,
Басына тұрды тақсыр қалқан жауып.
Көтеріп күрзісімен ұрды сонда,
Мәлікті шығаруға осы жолға.

Қалқаны дал-дал болып басындағы,
Күрзісінің зардабы тиді қолға.

қисса зарқұм
Күрзісінің зардабы тиді қатты,
Екі қолға зардабы жаман батты.
Мәліктің денесінен қуат кетіп,

Сонан соң кәпірлерге байлап атты.
Олардай, сірә, палуан жұртқа жақпас,
Мұнан басқа қылып іс пайда таппас.
Кәпірдің мұнысына шыдай алмай,

Расулдан рұқсат алды Садуақас.
Рұқсат алып майданға келді жетіп,
Атына қамшы басты екпіндетіп.
Қолындағы күрзісін оңтайланып,

Жанәбілге жүгіртті қаһар етіп.
Барған таң көреді оның нұрын,
Құдайым кез келтірді мұндай ерін.
Оны көріп ер Сағид қалқан жапты,

Жанәбіл салды күрзі мұнан бұрын.
Осындай салды күрзі қатты айқайлап,
Құтырған арыстандай көзі жайнап.
Қалқаны сынып, қолы ауып, қуат кетіп,

Сағидті кәпірлерге атты байлап.
Мұны көріп шыдамай Әбілмәжін батыр,
«Замана ақыр салды мына кәпір».
Хазірет Пайғамбардан рұқсат алып,

Жүгіріп Жанәбілге келе жатыр.
Ашуланып шыдамай Мәжін барды,
Келетін Жанәбілдің жолын алды.
Қолын көтергенше аял бермей,

Оны һәм күрзі бірлән салып қалды.
Салып тура зар-қайғы бастарына,
Жібермей тұр келгенін қастарына.
Мұның да қалқаны сынып, қолы арып,

діни  дастандар
Жанәбіл тұр барғанды билеп алып,
Мұсылман тұр оларға қайғыланып.
«Қор-жапа қылайын, Мұхаммед» деп,

Жаман-жаман сөйлейді айқай салып.
Сөйлейді ер Жанәбіл жаман-жаман,

Қуатым бұрынғыдан басым болды,
Салайын,—деп,—кедейге ақырзаман.
Кім барсын Жанәбілдің бұ шағына,
Бәрекелді кәпірдің аруағына.

Бұ сөзді есіткен соң хақ Пайғамбар,
Мойнын бұрып қарайды жан-жағына.
Қамалды өтіп желмей жұрттың бәрі,
Қасында қайғыланды асхабтары.

Баратұғын еш адам болмаған соң,
Түсе қалды Дүлдүлден хазірет Әли.
Келіп:—Тақсыр, хазірет бабам,—деді,
Заман қалай болып кетті жаман,—деді.

Бұ кәпірдің жауабын біз берейік,
Қыла көр бір фатиха маған,—деді.
Әлиге рұқсат берді хақ Пайғамбар,
«Құдаға тапсырдым» деп палуанды жар.

Секіртіп Дүлдүлімен айбаттанып,
Жөнелді Жанәбілге Әли Хайдар.
Секіртіп Дүлдүлімен жетіп келді,
Келісіменен таң көрді Әли ерді.

Айбатынан жер мен көк тітіреген,
Тамаша тақсыр ерге қылып тұрды.
Кигені жібек киім, қызыл бетті,
Өзі шалқақ, тақсырың кең көкіректі.

Сұлулығы бойының тоты құстай,
Әлидің сипатына есі кетті.

қисса зарқұм
Кісі екен өзі жуан Әли Хайдар,
Көзі оттай жайнаған палуан жар.
Басында сегіз қабат болат қалқан,

Қолында екі жүзді қылышы бар.
Және шалқақ сұңқардай жемге тойған,
Ұзыны, көлденеңі бірдей бойдан.
Сапары* екі мұртының екі жақта,

Тамаша құлағынан орап қойған.
Бұ аттан және бөлек мінген аты,
Сегіз жүз батпан күрзісі қолда қатты.
Ғаламның жігіттерін жисаң-дағы,

Бұған пар болмастай көрінді салтанаты.
Таныды:—Бәрекелді, ерсіз сіз,—деді,
Жұрттан асқан бір айбатты шерсіз,—деді.
Мен сізді көрісімен қайран қалдым,

Дұғагөйім—Пайғамбар кәри,—деді.
Он сегіз мың ғаламның бәрін кезген,
Менім есімім сұрасаң—Әли,—деді.
Ол тұрды біраз есі кетіп,

Көтеріп күрзісін ала келді жетіп.
Ер Әли қалқан ұстап алды сонда,
Жанәбіл күрзіменен салды сонда.
Дүлдүлі бөксесінен кірді жерге,

Қалқаны пара-пара болды сонда.
Жанәбіл артық палуан, қуаты көп,
Әлиді қатты ұрды күрзімен дөп.
* Бұл жерде ұшы деген мағынада қолданылған.

діни  дастандар
Жерлері бұ майданның жарқ-жұрқ етіп,
Қызарып кетті дүния жап-жасыл боп.
Қызарып кетті дүния жанған шоқтай,

Жанәбілден басқада қайрат жоқтай.
Қалқанның сынған тастары аспанға ұшты,
Садағынан шығарған атқан оқтай.
Әлидің кете жазды ақылы ауып,

Жата жазды кәпірден қаза тауып.
Басын Дүлдүлінің бұрып алып,
Хазірет Әли Пайғамбарға келді шауып.

Жас ақты екі көзден қан,—деп айтты.
Бұ дүнияның тау-тасынан қатер жетіп,
Иә, баба, кете жазды хал,—деп айтты.
Маған кетті тау менен тас тигендей болып,

Көңілім кетті бек жұмсап игендей болып.
Жанәбіл мені ұрғанда қол көтеріп,
Қызарып кетті дүния күйгендей болып.
Бұ жолдан, тақсыр, менім кетті күшім,

Күйіп-жанып барады ішім-тысым.
Бір сапар қыла жаздым бұ дүниядан,
Дұға қыл,иә, Пайғамбар, менім үшін.
Мінәжат Хаққа қылды Нұр Мұхаммед,

Құдай-а, хүкіміңді пәрмен қылып,
Қиындық-мүшкіліңді енді асан ет.
Өзіңнің хас Шерің-дүр Әли Арыслан,
Арыслан деп атадың әуел бастан.

Рахима, Рахман атты падишаһым,
Қор қылма ер Әлиді осы тұстан.

қисса зарқұм
Жанәбіл келді майдан кәпірден қар,
Кең дүния халайыққа көрінді тар.
Өзіңнің сақтауыңмен сақта, Құдай,

Ерікті не қылсаң да құдіретің бар.
Есітіп алды тақсыр қуат мініп,
Жанәбіл тұр майданда һәм мақтанып.
Көңілін енді Арыслан бекітіп алды,

Сабырсыз көргенім жоқ сендей адам.
Бар еді кезек деген уағдамыз,
Ұратын бұ нәубет келді маған.
Бұлай деп келді Әли қастарына,

Көтеріп тұрды қалқан бастарына.
Арыслан салды күрзі Жанәбілге,
Әлемде кім шыдаған ондай ерге.
Ошал ұрған күрзіден есен қалып,

Керігі бөксесінен кірді жерге.
Әлидің бәрекелді аруағына,
Ұрғанда кім шыдаған сол шағына.
Қалқаннан тыпыраған тас аспанға ұшып,

Қызарып шоқ боп түсті жан-жағына.
Жанәбіл түрегелді бойын безеп,
«Барабар жан екен» деп көңілін тежеп.
Екісі бұ майданда тас-талқан қып,

Ұрады бірін-бірі кезек-кезек.
Қалмады сонда дағы біреуі өліп,
Ұрады бірін-бірі кезек беріп.
Болат қалқан болады пара-пара,

діни  дастандар
Күрзісін тастап, қолға алды найза,
Шанышқанда шар мағми жанды найза.
Күрзілерін қолына тұтып алып,

Жүгіртіп бір-біріне салды найза.
Ауырлық үш жүз батпан қолын басты,
Бұларды көрген халық жаман састы.
Жүгіртіп, ақырып бір-біріне,

Ошал майдан жерінде найзаласты.
Екі ердің топырақ ұшты жүрген жерден,
Қаһарланса кім қалар Әли ерден.
Екі-үш жүз батпан найзалары

Сынды екеуі де орта белден.
Мұндай жан жаратар ма Құдай Тағала,
Көз көрген қайран болды төре-қара.
Ақырып бір-біріне тағы ұмтылды,

Қынабынан қылышын суырып ала.
Жүгіртіп бір-біріне қарсыласты,
Бұларды көрген халық жаман састы.
Қылыштарын көтеріп қолына алып,

Екі арыстан бір-біріне шапқыласты.
Әзір аулақ бір-бірі табасынан,
Ұрыстың көрсетіп жүр ағасынан.
Қылышын қынабына салды-дағы,

Ұстасты бір-бірінің жағасынан.
Ұстады бір-бірін қатты қысып,
Екпіні екісінің желдей есіп.
Бірінің табанына табан қойып,

Тартысты ат үстінде шіренісіп.
Бұлардың тартулары болды қатты,
Құдай мұндай қылар ма адамзатты.
Екі ердің жағаласқан зардабынан,

қисса зарқұм
Ұмтылды бірін-бірі алайық деп,
Біріміз дүния салып қалайық деп.
Жанәбіл айтты сонда ер Әлиге:

Мұны естіп ер Әли түсе қалды,
Оны көріп Жанәбіл жетіп барды.
Екісі екі жақтан рұқсат алып,
Ошал майдан жеріне күрес салды.

Ұстасып бірін-бірі көп салысты,
Көшіріп жер дүнияны қатты алысты.
Екі жақтан қарады екі ләшкер,
Бұлардың күресіне таң қалысты.

Бірін-бірі жеңісіп алмайды һеш,
Олардай болсаң палуан, майданға түс.
Арасын жер менен көктің шаңдақ алды,
Намаз ақшам уақыты болды, күн кешікті.

Кетпейді көбісі бір-бір ынтымақтан,
Кәпірлер, мықты болсаң енді сақтан.
Екі ләшкер қарауыл қатты қойып,
Шам жағып қарап тұрды екі жақтан.

Мұсылмандар тұрған жерге қарап,
Тұрысты екі алысқан ерге қарап.
Осы күн ұйықтамастан шықты ләшкер,
Әли бірлән Жанәбіл ерге қарап.

Әли сынды кез келді бір Арыслан,
Кәпірге деп жаралған әуел бастан.
Күресіп шықты екеуі дамыл таппай,
Күні-түні екеуі шаршамастан.

Тапсырған бір Құдайға Әли өзін,
Зікір таһлил Құдайға айтқан сөзін.
Таң атып, күн шыққан соң екі ләшкер,
Халайық тамаша етіп салды көзін.

діни  дастандар
Анлардың жұрты Ирақ еді, байлар
Ашуланса ұрысқа бәрін айдар.
Қараса көзін салып екі ләшкер,

Жанәбіл шаршамайды бірлә Хайдар.
Бұлардың күндегісі күнде алуан,
Дамыл-тыныштық көрмеді бір шыбын жан.
Күші басым көрініп күннен-күнге,

Түрлі өнер көрсетті екі палуан.
Қазылып қалды ор боп жүрген жерлер,
Тамаша ғып көреді көрген ерлер.
Бірін-бірі үйіріп, бірі сілтеп,

Ғажап іс көрсетті екі шерлер.
Екі жұрт қарап тұрды таңға қатып,
Болар деп әлдеқандай көзін сатып.
Бірін-бірі ақырып сілтегенде,

Бөксесінен кетеді жерге батып.
Һеш қуат көрінбейді аз секілді,
Сөзі жоқ айтатұғын наз секілді.
Қара тас дал-дал болып, сулар шығып,

Семіз қой майдан кетті таз секілді.
Екі жұрт қайран қалды осы бастан,
«Әлемде жан болмас,—деп,—мұнан асқан».
Әли бірлән Жанәбіл—екі арыстан,

Әгар менім сөзіме көнсең,—деді.
Тамақтанып келемін бүгін барып,
Рұқсат, батыр, маған берсең,—деді.

Сен екенсің баһадүр, шер,—деп айтты.
Тез барып бек тезінен енді өзің,
Әгар сен жігіт болсаң кел,—деп айтты.

қисса зарқұм
Барып сонда Жанәбіл бұйрық қылды:

Осы қой етіменен жүз қара нан,
Бәрін батыр Жанәбіл жалғыз жеді.
Бола алман жегендерінің бәрін айтып,
Тамақтанып нәпсіні алды байытып.

Мұқым бір жарты көлдің суын ішіп,
Қасына Арысланның келді қайтып.
Жанәбіл келіп тақсыр ерді көрді,
Құдай абзал жаратқан Шерді көрді.

Бір тасқа көтін қойып қалып еді,
Әуелгі тұрып қалған жерде көрді.

Кесеменен суларды ішіп,—деді.
Жә, батыр, қосыңызға бармадыңыз ба,
Тағам жемей тұрасыз нешік?—деді.

Қуаныш ойлап, нәпсіге батпағаным.
Дінімнің асылдығын байқа сонан,
Тағамнан татқанмен бірдей тағам татпағаным.
Қаруда толып жатыр найза, мылтық, оқ,

Екеуі қайта ұстасты қолма-қолтық.
Әуелгідей екісі күрес салды,
Бұларды көрген халық қайран қалды.
Ұғылы ер Мұхаммед-Ханафия,

Қасына Арысланның жетіп барды.
Қасына атасының жетіп келді,
Келіп тақсыр Әлиге хабар берді:

діни  дастандар
От шықты сонда Әли көздерінен,
Ұғылының ашуланып сөздерінен.
Киімінен түгі тұтам тесіп өтті,

Сақал-мұрты тікірейді жүздерінен.
Және үш жүз алпыс алты тамырынан,
Көтерген қырық бес сүйек бір денеден.
Қуатын екі қолға келтіріп ап,

Деп айтты: « Иә, Ханнан, уа иә, Маннан».
Мықтап ұстап белінен алды қатты,
Жанәбіл салмағымен жерге батты.

Көтеріп тақсыр Әли аспанға атты.
Аспанға атып жіберді қолын жайып,
«Мұны алсам кетемін,—деп,—жолдан тайып».
Үстінде бес мың батпан сайманымен

Көрінбей көк жүзінде болды ғайып.
Жанәбіл кетті палуан көк айналып,
Қылыш, мылтық, садағын һәм байланып.
Болғанда сүт пісірім, Пәруардигар,

Келеді бозторғайдай қайта айналып.
Налаш қылып қауымы, Зарқұм жылап тұрды,
Әли ер аспанға атты мұндай ерді.
«Иә, Әли, түсірме,—деп,—Жанәбілді,»

Хазірет хақ Пайғамбар бұйрық қылды.
Арыслан сонда көкке көзін салды,
Жанәбілді көтеріп қағып алды.
Екі жүз сахабалар байлап алып,

Алдына Пайғамбардың алып барды.
Қуанды мұны көріп тамам жандар,
Оларға қажет емес дүние-малдар.
Ақырет қамын айтып Жанәбілге,

қисса зарқұм
Жанәбіл сонда дінге кіріп қалды,
Ислам діні ақтығын біліп қалды.
Мүбәрак Пайғамбардың сөзіменен

Иман орнап кеудеге толып қалды.
Талай ер жығылғанда барған екен,
Қаруына көздерін салған екен.
Қолына алып келіп, қайтып берді,

Әуелде олжа қылып алған екен.
Қуанды дін-мұсылман «иә, Құдайлап»,
Жанәбіл палуанға тамаша-айлап.
Алып келіп батырға бергеннен соң,

Әуелгідей қаруын алды байлап.
Қосылғаш дос боп кетті асхабтарға,
Және жақын көрінді шаһариарға.

Әдеппен сөз сөйлейді Пайғамбарға.
Сонда Расул:—Шыдамсыз болма,—деді,
Бұрынғыдай қайратпен тұрма,—деді.
Ол сенің ата-жұртың, иә, шырағым,

Бұ жерде сабырсыздық қылма,—деді.
Болады қазір рұқсат Пайғамбардан,
Жанәбіл есі кетіп болды қайран.

Сұрады қайта-қайта асхабтардан.
Осылайша Жанәбіл жалынды көп,
Бәрісі тұрды оның қайғысын жеп.
Бәрісі Пайғамбарды тағзым қылысты,

Көрсетпе енді бізге о күніңді,
Тәкаппар, астамшылық, ақыл алмай,
Пақырлықпен жүр,—деді,—көңіліңді.

діни  дастандар
Жөнелді Пайғамбардан рұқсат алып,
Көтеріп күрзілерін белге салып.
Ақырып кәпірлерге, айбаттанып,

Баяғы майданға тұрды барып.
Барып майдан жеріне тұрды сонда,
Қаһарланып ақырып жүрді сонда.
Мұнараның басынан шаһ Зарқұм

Баласының келгенін көрді сонда.
Дейді:—Балам, шырағым, азғаның ба?
Бүтін жолдан бір жонды қазғаның ба?
Бұрынғы жөніңменен өлсең еді,

Дініңді жаннан қорқып бұзғаның ба?
Жылап Зарқұм бұлайша тұрды айтып:

Сенің мен шын сүйікті атаң емес пе едім?
Қалайша тұрсың маған қылыш тартып?

Кәпірлерге түседі батырлығым.
Әгар де иман айтып, дін таппасаң,
Бола алмас енді менім жақындығым.
Жанәбіл— атым менім, адам жеңбес,

Нағылған жан келеді маған теңдес.
Жаратқан бір Құданы жаңа таптым,
Сіздердің бас қойғаның Құдай емес.
Жаманды неге жақсы қаратамыз?

Өтірік жеңілмеске таратамыз.
Әгар ол бізді қылған Құдай болса,
Оны біз нешік қолмен жаратамыз?
Өтірік,—деді,—кәпір, сенің дінің,

Көзім жетіп өлтіруге келді жыным.
Пайғамбардан Құранды естіп білдім,
Айланып көңілім қатты кетті менім.

қисса зарқұм
Көрерсің көрмегенді көп, жамағат,
Қаласың дінге енсең сау-саламат.
Үйрендім Пайғамбардан бір мың аят,

Кәпірден болса палуан, маған қарат.
Осылайша сөйледі айқай салып,
Тамам барша қуатын жиып алып.
Зарқұмның бұ бір палуан баласы еді,

Махәбіл шықты бұған ашуланып.
Махәбіл келді бұған жаудай болып,
Төгілген қара суға аудай болып.
Үстіне жеті мың батпан сауыт киіп,

Жаңа білдім жат бауыр болғаныңды.
Кез келдің ажалыңа өзің,—деді,
Қоям ба мың жаныңнан бір жаныңды.
Махәбіл осылайша келіп қалды,

Қап-қара қайратынан болып қалды.
«Иә, Алла, иә, Мұхаммед Мұстафа» деп,
Көтеріп күрзіменен салып қалды.
Күрзісі Жанәбілдің тиді қатты,

Махәбіл қаттылықтың дәмін татты.
Ошал ұрған күрзіден дүния салды,
Жаны орын жаһаннамнан алып жатты.
Өлтіріп Махәбілді тұрды сонда,

Дініңнің бәрекелді қуатына,
Салауат, иә, Мұхаммед—расул Алла.
Жанәбіл—өзі палуан, жиһани сал,
Оларға керек емес дүниядан мал.

Бір ұғылы бір ұғылын өлтірген соң,
Жылап Зарқұм жағасын қылды дал-дал.

Қадірімді халайық білсін,—деді.
Жанәбіл ашуланып тағы да айтты:

Және Зарқұм баласы—Қыртас батыр,
Асхабқа салмақ еді заманақыр.
Қолына жүз жетпіс кез алмас алып,
Жүгіртіп Жанәбілге келе жатыр.

Жеті мың киген сауыт, болат қалқан,
Бауы бар—өңкей темір, шынжыр арқан.

Болғаның және Жанәбіл,—деді,—талқан.
Сахармен келдің ұрыс салып,
Үлкен күрзі ажуни қолына алып.
Бар болса бұ дүнияңда жеті мың жан,

Құтылар бәрі менен қайда барып?
Бұрын Қыртас семсерін алды сонда,
Жаман қатты қаһарға қалды сонда.
Ұмтылып інісіне батыр палуан,

Ақырып күрзісімен салды сонда.
Күрзісі Жанәбілдің тиді мықты,
Қалқан қабат Қыртастан жалын шықты.
Аты менен екісін күлдей жаншып,

Және кәпір шіркінді жерге тықты.
Шүкір қылды Жанәбіл бір Құдайға,
Екі інісін өлтіріп тұрды жайға.
Салауат Нұр Мұхаммед Мұстафаға,

Онан басқа қалады не қылған жан.
Осы майдан ішінде қан бояйын,
Келсін маған өлімін сағынған жан.

қисса зарқұм
Мұны көріп жылады Зарқұм тұрып,
Екі ұғылы өліп қалды ұрыс қылып.
Көзінен жас ағып, қолын тістеп,

Екі ағаң өліп бүгін болды жаман.
Олардай сен өзіңді ғапыл қылмай,
Жанәбілге барғыл,—деп бұйырды оған.
Киген сауыты жеті мың батпан еді,

Ұрыста жауды қырып олжаға батқан еді.
Адамның ішкі сырын оймен білген,
Данышпан боп халқына жаққан еді.
Өзгеден артық еді Хашам басы,

Күнде жиын-той еді оның қасы.
Белінде алтын кемер, асыл белбеу,
Гауһар тас жарқырайды дулығасы.
Осындай кім таң қалмас палуан ерге,

Қамал бұзған баһадүр кемеңгерге.
Ашуланып бек жаман қайраттанып,
Жүгіртіп жетіп келді Жанәбілге.

Басына туған айыңның жеттің,—деді.
Хашам тірі дегенде, иә, Жанәбіл,
Махәбіл мен Қыртасты неттің?—деді.
Бұлайша айтып күрзімен салды тежеп,

Жанәбіл шыдап тұрды бойын безеп.
Ошал ұрған күрзіден есен қалып,
Хашамды енді ұратұғын келді кезек.
Жанәбіл өзі басым, қолы күшті,

Кәпірлер мұны көріп қайғы жесті.
Осы ұрған батырдың күрзісімен
Хашамның басы құстай ұшып түсті.

діни  дастандар
Көріп Зарқұм адасты ақылынан,
Жанәбіл қайғы тапты батырынан.
Адасып жерге Зарқұм талып түсті,

Осындай іс көрген соң жақынынан.
Тағы Зарқұм бұйырды палуанға,

Хаман деген бар еді немересі,
Майданға бар, жаным,—деп айтты сонда.
Жетіп келді:—Жанәбіл, қашпа,—деді,
Не өнерің бар болса баста,—деді.

Осылайша ақырып қаһар айтты,
Ұруға тақсыр ерге айла етті.
Көтеріп күрзісін ер Жанәбіл,
Басына інісінің салып кетті.

Құлады жаны шығып жерге барып,
Бұған да кетті Зарқұм қайғыланып.
Сұлтан деген інісі келіп жетті,
Отына жатты жаһаннамнан орын алып.

Бек үлкен қуаныш болды асхабтарға,
Қайғы күнін көрсетті діні тарға.
Еш адам келмеген соң ұрысарға,
Жанәбіл қайтып келді Пайғамбарға.

Келген соң құрметтеді жұрттың бәрі,
Мұхаммед Мұстафаның асхабтары.
Оны қатты көтеріп шаһариары,
Өз қасына шақырды Пайғамбары.

Сені артық жаратты Құдай Тағала.
Жаратқан бір Құдайға жалбарынып,
Тағы майдан жеріне барып қара.

Келетінін білдің бе шамам,—деді.
Кімде-кім өз жанымен дұшпан болса,
Тез келсін жекпе-жекке маған,—деді.
Құдай мұндай жаратты Жанәбілді,

Өзі абзал баһадүр, кемеңгерді.
Ұрыс-майдан жерінде дал-дал қылды,
Талай-талай мен-мен деп келгендерді.
Жанәбілдің келгенін көрді Зарқұм,

Мұндай палуан таныды ерді Зарқұм.
Бұрынғы өлген ерлерге қайғыланып,
Жаман қатты күйініш қылды Зарқұм.
Таңданды Жанәбілдей жұрт еріне,

Қарасып жылай тұрды бір-біріне.
«Қане, Қыртас, Хашам менен Махәбіл» деп,
Бетін бұрып қарады әскеріне.

Олар-дағы алмайды пайда,—деді.
Шыдатпас жекпе-жекке барғанменен,
Бәрің бір жабылуға ойла,—деді.
Осылай бұйрық қылды саптарына,

Есендігін бәрі батыр заттарына.
Қылышын суырып алып үш мың кісі,
Ұмтылды, қамшы басты аттарына.
Бойында Жанәбілдің таудай талап,

Бір өзін ұрысады мыңға балап.
Қылыш, күрзі, найзасын оңтайлап ап,
Баршасы жалғыз ерді алды қамап.
Бұлайша бұйрық қылды үш мың ерге:

Бірі оңнан, бірі арттан, бірі солдан,
Бәрісі салды күрзі Жанәбілге.

діни  дастандар
Бұл ұрыс жұртқа қызық жарысқандай,
Нағып кәпір пар болсын данышпандай.
Бұ үш мың баһадүрлер қой секілді,

Қырып жүрер бір Жанәбіл арыстандай.
Қырған жан мұнан артық қайтушы еді,
Ақырып атының басын тартушы еді.
Қылыш шауып, найзаменен шанышқан шақта

Салауат Пайғамбарға айтушы еді.
Керігі Жанәбілдің сондай жүйрік,
Кейін шауып кетеді, кейін үйіріп.

Жүз ерге хақ Пайғамбар қылды бұйрық.
Бұлайша бұйрық қылды хақ Пайғамбар,
Жүз кісі шапты батыр сахабалар.
Мұны көріп кәпірден он мың кісі,

Қылышын суырып ала келді-ау олар.
Бұ он мың қайтіп келді кәпір надан,
«Салармыз оларға ақырзаман».
Тағы да Пайғамбардың бұйрығымен

Мың кісі және ұмтылды сахабадан.
Бола алман енді айтып бәрін мақтап,
Шығарған ажалсызды Құдай сақтап.
Шаһ Зарқұм падишаның бұйрығымен

Кәпірден жүз мың ләшкер кетті қаптап.
Асхабқа «қапта» деді хақ Пайғамбар,
Жөнелді қарсы алдында Әли Хайдар.
Бәрісі « иә, Аллалап» жар шақырып,

Ұмтылды бірі қалмай асхабтар.
Далада енді соғыс болды қатты,
Көп адам барысымен өліп жатты.
Шаһ Зарқұм падишаның бұйрығымен

қисса зарқұм
Жанында Пайғамбардың Әбубәкір,
Акаша ту ұстайды, қолда шатыр.
Дүния жүзі күңіреніп, тамам болып,

Тамам дария жайқалып бара жатыр.
Асхабқа Пайғамбар бар қөңілге тоқ,
Бәрі медеу қылды, қайғысы жоқ.
Ат қойған екі әскердің дүбірінен,

Шағылғандай боп кетті жер менен көк.
Ұрыс боп, жер мен көкті шаңдақ басты,
Періште көк жүзінен жаман састы.
«Япырым-ай, не болды,—деп,—жер жүзіне!

Періште көк жүзінен жаман састы.
Шаң басып, жұрт айырылды жақынынан,
Ирақтың жері қозғалды кәпірінен.
«Иә, Алла, жер жүзіне не болды!» деп,

Періштелер адасты ақылынан.
Қараңғы күндізгі күн түндей болды,
Тас-топырақ аспанға ұшып, жүндей болды.
Тұтылып күннің көзі топырақтан,

Бірін-бірі көрместей күндер болды.
Қараңғы, шаң мен тұман дүния жүзі,
Көрінбей кетті тітіреп күннің көзі.
Айырылып асхабтан хақ Пайғамбар,

Қалыпты ортасында жалғыз өзі.
Әли жалғыз бір жақта ұрыс салды,
Асхабтан айырылып жалғыз қалды.
Хазірет Нұр Мұхаммед бабасынан,

Тамам балаларын ойына алды.
Әли тақсыр баласын ойына алды,
Хасен менен Хұсайынға қайғыланды.
«Әбубәкір, Омар мен Осман, олар нешік

діни  дастандар
Осындай үміт үзді ер ерінен,
Кәпірлер қаптаған һәр жерінен.
Хасен менен Хұсайын, Жағыпар таяр,

Олар да кетті адасып бір-бірінен.
Әскерді бет алып бір шетінен,
Кәпірлер зар иледі келбетінен.
Мұхаммед-Ханафия, Омар мен Әли, Аббас

Адасып кеттілер бет-бетінен.
Бір ұрыс болды душар өздеріне,
Бәрінің қаһар толды жүздеріне.
Һәрқайсысы он мыңмен ұрыс салды,

Көрінбей бір мың кісі көздеріне.
Бір мыңды ойға алмады сахабалар,
Аянбай болды көңіл ұрыс салар.
Ақырып, айбаттанып, қаһарланып,

Бірі он мыңмен ұрысты сахабалар.
Көрсеттім біраз долбар мұнша жардан,
Олардың паруай қылған жоқ дүния малдан.
Осындай қаптап кетті екі әскер,

Қылайын, тыңла, кеңес Пайғамбардан.
Қамқамды кәпірлерге салушы еді,
Қан болып майдан іші қалушы еді.
Қырылып кеткен шөптей көп кәпірлер,

Бұларды көрген халық талушы еді.
Бұ қамқам кетуші еді тыраңдатып,
Өлімге қалушы еді кәпір батып.
Екі қолға екі жақта ләнгар алып,

Жіберіп кетуші еді аспанға атып.
Бұ дақатта ұрысты Әбубәкір,
Бір онымен соғысты он мың кәпір.
Жүрген жағын кәпірдің дал-дал қылып,

қисса зарқұм
Ұрысы жалғыз Омар таң қалғандай,
Қырып жүр кәпірлерді дамыл алмай.
Өліктер қисабы жоқ, толып жатыр,

Мысалы жанған өртке шөп салғандай.
Біреуі шаһариардың—молда Осман,
Онымен талай кәпір қарсыласқан.
Мың қойға жалғыз тиген қасқырдай боп,

Әскерлерді тітіретті бұ бір тұстан.
Мұхаммед-Ханафия кірді бір шетінен,
Шошиды көрген кісі айбатынан.
Қылыш, күрзі, найзаны бірдей салды,

Көрген соң талып жығылды келбетінен.
Осындай болды майдан бір жарысқан,
Ұрыста бір-бірі [мен] көп танысқан.
Қырғынын Мұхаммедтің көзі көрген

«Мынау екен,—деп айтты,—аш арыстан.
Кәпір әзір көрген жоқ мұнан пайда,
Ұрысқаны қылған жоқ әзір айла.
Аямай жалғыз жанын салды ұрыс,

Өзін-өзі тапсырып бір Құдайға.
Әуелі жаман ұрысып жүрді қатты,
Кейін шауып, кейбірін аспанға атты.
Талай-талай батырлар құлап жатты,

Үкімі сол … …* батты.
Хасен менен Хұсайын—екі батыр,
Өлім күнін көрсетті заманақыр.
Бұлардың жүрген жағы зар еңіреп,

Өзегі күйген күдедей бара жатыр.
Жағыпар, Мұса фазыл мен екі палуан,
Ағызып майданнан қып-қызыл қан.
* Екі сөздің мағынасы ашылмады.

діни  дастандар
Әбубәкір, Омар менен Әлидің балалары,
Олар һәм салды қырғын алуан-алуан.
Әли ұғылы бәрі он сегіз, өңкей мықты,

Кәпірді қырып-жойып жерге тықты.
Оның жүрген жағынан ойбай шықты,
Кәпірді қырып-жойып жерге тықты.
Арыслан ұғылы екенін сонан білші,

Оның жүрген жағынан ойбай шықты.
Айта алман көп асхабтың бәрін мақтап,
Құмдай басып, топырақтай жүрді таптап.
Тағы Зарқұм шаһтың бұйрығымен

Кәпір жүз мың ләшкер келді қаптап.
Бәрі он мың асхабтар ұрыс салды,
Кәпірден шөптей шауып палуанды.
Япырым-ай, сонда-дағы таусылмайды,

Ағызды сахаралардан қызыл қанды.
Осындай болды қырғын дүния боқ,
Асхабқа Пайғамбар бар көңілі тоқ.
Әуелі хазірет Адам атадан бері қарай,

Мұндай, асла, қырғын болғаны жоқ.
Екі әскер қырғын салды дүния толып,
Ешбірі ұрысқан жоқ мұндай болып.
Олардың әрбіреуі он мың ердей,

Талай-талай кәпірлер қалды-ау өліп.
Бұ ұрыста [Рүстем] Дастан болса еді,
Қаһарман, Фағпұр, Жәмшид тұрса еді.
Қабадара, Қасар менен Шаһрабаздар,

Бұлардың соғыстарын көрсе еді.
Сандимен, Қайсарлар насар еді,
Жүніс сахар тамаша етер еді.
«Япырым-ай, бұ не ұрыс, немене» деп,

қисса зарқұм
Олар һәм ұрысып еді жұртты жайлап,
Алыпты дұшпанын тірі байлап.
«Нағылған дүния толған ләшкер-ау» деп,

Солардай тұрар еді тамаша айлап.
«Кезектеніп жаңа келдің осы бастан,
Әлемде қай баһадүр менен асқан?!»
Қолда күрзі, қолында найза, қылыш,

Ұрысты ортасында Әли Арыслан.
Жүз отыз мың палуан темір киген,
Тағы тоқсан екі мың пілді мінген.
Және жетпіс екі мың кәпір зәңгі,

Бұларға тақсыр Әли жалғыз тиген.
Әлиге Тәңірі берген таудай талап,
Бұ өзі ұрысады мыңға балап.
Тағы да мұнан басқа он екі мың

Піл қаптап, айналасын алды қамап.
Ұрысуға жүреді Әли, япырым-ай,
Кәпірдің көптігінен еш жапырмай.
Жүгіртіп бір-біріне ұмтылғанда,

Кетеді жер тітіреп көк көрінбей.
Ат аяқ өлген жаннан баса алмады-ау,
Бірінен-бірі ілгері аса алмады-ау.
Қырады демалмастан хазірет Әли,

Кәпірлер табандағы қаша алмады-ау.
Ағады кәпір қаны дариядай боп,
Мың сан аяқ қалмады жығылған боп.
Қызыл қанға Дүлдүлі жүріп жүзді,

Қырылған кәпірлердің қисабы жоқ.
Әли—тақсыр да, мәлік, қырған да өзі,
Сонда зікір Құдайға айтқан сөзі.
Тағы да жүз мың кәпір келді қаптап,

діни  дастандар
Кәпірдің ашуланып жолына алды,
Қайраттанып қаһардың молына алды.
Чоқтары дүния толған немене деп,

Суырып зұлпықарын қолына алды.
Суырды зұлпықарын айбаттанып,
Кетерге бұ майданға ойран салып.
Арыслан жаман қатты нағыра тартты,

Қаһарларын түсіріп қайраттанып.
Ақырды айбаттанып Әли Хайдар,
Кең дүния халайыққа көрінді тар.
Бұ дүния қалт-қалт етіп, қақ айрылып,

Бұлардың жүрген жері болды дал-дал.
Есіткен бұ нағырадан қалды талып,
Мұсылмандар қуанды айқай салып.
Қара жер қақ айырылып бұ дауыспен,

Алды-ау зұлпықарын жанып-жанып.
Есіткен өз жанынан үміт үзді,
Көрген соң тақсыр ерден нағыра сөзді.
Әлидің сибағында зұлпықары

Кеседі кәпірлерден екі жүзді.
Бойламдап өлтірді кәрі-жасты,
Кейінің иіпті, кейінің кесті басын.
Осындай қатты қырып жүріседі,

Қамап алған бір ләшкер айналасын.
Ағызды майдан жерден қызыл қанды,
Кәпірден жерге басып палуанды.
Жүгіртіп шатырлатып қаранады,

Көрмеді асхабтардан жалғыз жанды.
Қырады, күзеді хазірет Әли,
Есіне түсіп кетті Пайғамбары.
Бұ нешік хал болды соғысынан,

Әбубәкір, Омар, Осман ағам,—деді.
Хасен менен Хұсайын екі нұрым,
Қарағым, не болды екен балам?—деді.
Қанеки, ол Мұхаммед арғымағым,

Жағыпар, Фазыл, Абзалдай шам-шырағым.
Ақыреттік он сегіз шырақтарым,
Қарағым, қай жақта екен?—деп жеді уайым.
Сонда жоқтап жылады балаларын,

Өзінің бір Құдаға айтты зарын.
«Қиын-қыстау бір заман болды-ау» [деді]
Көре алмай Расулдың асхабтарын.
«Иләһым, патшамсың, Тәңірі Тағалам,

Сиынады патшам деп пендең саған.
Сахаба отыз үш мың аттанып ек,
Арадан қалар ма екен жалғыз адам?»
Сонда тақсыр Арыслан көп ойлады,

Қамын жолдастардың жеп ойлады.
«Жүдә болып жолдастарымнан жалғыз қалып,
Көрем бе Мәдинені,—деп ойлады.
Қиын іс бүгін маған болды,—деді,

Қызыл қан сахараға толды,—деді.
Осы екен Жәбірейілдің айтқан сөзі,
Һәр қаза басымызға келді»,—деді.
Мұны ойлап қайраттанды хазірет Әли,

Қолында екі жүзді зұлпықары.
Сыпырған тас төбеден шаш-жалды,
Ләшкердің дал-дал болды аралары.
Бұлайша қырғын салды жүз мың ерге,

Талай ерлер құлады қара жерге.
Дем алмастан зұлпықар сипағанда,
Қосады кәпірлердің мыңын бірге.

діни  дастандар
Кәпірлердің қосып жүз мыңын бірге,
Құлады талай батыр қара жерге.
Бұларды көргеннен соң патша Зарқұм,

Тағы «бар» деп бұйырды жүз мың ерге.
Атына жүз мың ерлер қамшы басты,
Төгіп көздерінен қанды жасты.
Қаһарланып баршасы айқай салып,

Ләшкерлерге жәрдем беріп араласты.
Ұрып жүрді зұлпықарын жаман қатты,
Кейін шауып, кейбірін аспанға атты.
Тартқан пішеншінің жолындай боп,

Кәпірлер төбе-төбе болып жатты.
Жоғары шаһ Зарқұм тұрды,—дейді,
Әли ердің ұрысын көрді,—дейді.
Хақанменен екісі қол ұстасып,

Бұлардың палуан екен баршасынан.
Әр ұрғанда өлтіріп екі жүзді,
Қылып жүрер майдан ішін қып-қызыл қан.
Тамаша қылды Зарқұм Әли ерді,

Қызыл қанға бояды жерді,—деді.
Не болды мына біздің ләшкерлерге?!
Балқыған қорғасындай болды,—деді.
Қылады-ау,–деді,—дария қызыл қанды,

Еш қоймас бүйте берсе жалғыз жанды.
Әгар де ол біздің елде болса,
Жаһанға қайтер ек,— деп қайғыланды.

қисса зарқұм
Аһ, дүния, Мұхаммедтің жары болды,
Қызыл қандар арыққа судай толды.
«Мұны,—айтты,—не айламен ұстармыз?» деп,

Біздерді кетеді енді қайғы басып.
Кәманд атып Әлиді байлап алсақ,
Барады өзгелері қайда қашып.
Бұ сөзбен жиырма мың палуанға

Жібермей осы ерді жан-жағына,
Темір шынжыр бұғалық сал,—деп айтты.
Осындай бұйрық қылды Зарқұм батыр,
«Әлиге салыңыз,—деп,—заманақыр».

Жиырма мың баһадүр, палуандар,
Көтеріп шынжырларын келе жатыр.
Бояп жүр бұ майданды қызыл қанға,
Әлиді көрген кісі қалар таңға.

Кәпірді ат үстінен қыра берді,
Бұ келген көзін салмай палуанға.
Кәпірлер ұрыс қылды дүния толып,
Кетті жер күңіреніп, тұман болып.

Әлиге жетпіс жерден кәманд атты,
Байқатпай арттарынан салды келіп.
Жетпіс жерден түсірді Әли Хайдар,
Өзі Арыслан баһадүр, Құдайы жар.

Ысқырып зұлпықары сипағанда
Кәманд шынжыр арқан болды дал-дал.
Сонда Зарқұм көзінен төкті қанды,

діни  дастандар
Жуытатын болмады Әли бізді,
Амал нешік, әйлай,—деп қайғыланды.
Жылап, қойды бетін жерге Зарқұм,

Қырылған қайғыланды ерге Зарқұм.
«Әлиді тарпып-таптап кетіңіз» деп,
Жиырма мың бұйырды пілге Зарқұм.
Тілі аз кәпірлердің айтар сөзден,

«Әли жан қоймас,—деп,—бүгін бізден».
Пілдердің тұмсығында әрбірінің,
Темір шойын шоқпар бар отыз кезден.
Пілдердің мұнтасы жүрсе бастар,

Піл үйренген кісі еді кәрі-жастар.
Темірсіз тұмсығымен ұрған шақта,
Дал-дал боп кетуші еді кәрі-жастар.
Піл қаптап он екі мың келе жатыр,

Салмақ боп Әлиге заманақыр.
Мұны көріп Дүлдүлден түсе қалып,
Етегін түріп тұрды Әли батыр.
Қырыменен тұрды тақсыр есі кетіп,

Кәпірге жүзін тұтып айбат етіп.
Он екі мың пілдердің қарсы алдында,
Мұхым деген біреуі келді жетіп.
Бәрісі қайраттанған келе жатып,

Жолында халайықты таңырқатып.
«Иә, Ханнан,—деп,–иә,Маннан» ұстай алып,
Жіберді осы пілді аспанға атып.
Мына піл бара жатып жылады көп:

Сендердің баршаңыз қуатың жалғыз мендей еді,
Жылады:—Өзгелерің қашыңыз,—деп.

қисса зарқұм
Есітіп сонда піл[дер] састы жаман,
«Біз енді кетелік,—деп,—есен-аман».
Көзінен жас ағызып, зар-зар жылап,

Жөнелді қашып бәрі тауға таман.
Жөнелді өзге пілдер тауға қашып,
Ер Әли қаһарланды қайрат ашып.
Сол барған жолменен жұртты басып,

Барады кәпірлерді басып-жаншып.
Ақылы баршасының кетті ауып,
Құлады талай ерлер жерді қауып.
Қызыл қан сахаралардан судай ағып,

Екі жұрт қан ішінде жүрді шауып.
Ұрысып жүр екі жұрт соғыс қылып,
Қызыл қан майдан іші қалды толып.
«Тағы майдан жеріне қаптаңыз» деп,

Жіберді жүз мың ерге бұйрық беріп.
Бұған да тақсыр Әли салды ойран,
Жылаулы кәпірлердің көңілі гөриан.
Мұнараның басынан Зарқұм, Хақан

Әлидің қылғанына қалды қайран.
Қисабы кәпірлердің шеттен асты,
«Қырар,—деп,—көп болса да» Зарқұм састы.
Көтеріп қылыштарын жүз мың кәпір,

Әлиді ортаға ала қамшы басты.
Қараңғы жарық дүния болды ұрыс,
Һешбірінде болмады дамыл-тыныш.
Бәрісі айбаттанып ақырысып,

Әлиге жан-жағынан салды қылыш.
Ақырып айбаттанды хазірет Әли,
Кәпірдің қаптаған соң ләшкерлері.
Кеседі сипағанда кәпірлерден

діни  дастандар
Қырып жүрер тақсыр Әли шапшаңдатып,
Өлімге байып кәпір қалды батып.
Ұрған сайын кескен соң екі жүзді,

Талайлары қалды сонда жерде жатып.
Қисапсыз қатты қырды хазірет Әли,
Кәпірдің дал-дал болды аралары.
Ошал ұрыс ішінде жүргенінде

Қарады жан-жағына Пайғамбары.
Олардың рахмат жауған аруағына,
Кәпірден кім бітеді сол жағына.
Намаздігер уақыты екен со мезгілде,

Қарайды мойын бұрып жан-жағына.
Қараса, ағып жатыр қызыл қандар,
Басылып топыраққа өлген адам.
Бойын созып жоғары салды көзін,

Сонда да көрінбеді сахабалар.
Сонда тақсыр жан-жағына көзін салды,
Көрмегеш жолдастарын қайғыланды.
«Отыз үш мың сахаба, төрт жарымнан

Айырылып қалам ба» деп ойына алды.
Хақ Пайғамбар қайғырды тамам жанға,
Құданың хикметіне қалды таңға.
Тақсырдың астындағы мінген аты

Енді жүрер болмады қызыл қанға.
Біле алмай қан төгілді бекер тегін,
Дінді қабыл көре алмай дүниядағын.
Әгар да бұ соғыстан аман қалса,

Бір тау бар табысуға белгілеген.
Пайғамбар салды қырғын кәпір жауға,
Мұнан қалған қылғандай жанын сауға.
«Сахаба, жаның барың, келіңіз,»—деп,

қисса зарқұм
Әуелі шықты бәрі жақсы жайда,
Баяғы жыртылмаған киім қайда.
Ұрысқан ләшкерге көзін салып,

Сиынып тұрды тақсыр бір Құдайға.
Онан соң шықты аман Әбубәкір,
Кәпірге күнін салып заманақыр.
«Иә, тақсыр, аман ба ең,»—деп зар-зар жылап,

Жүгіріп Пайғамбарға келе жатыр.
Қуанғаннан көзінен төкті жасты,
Жасын төгіп бір-бірі [мен] амандасты-ай.
«Көретін асхабтарды болар ма» деп,

Хазірет Пайғамбарға құшақтасты-ай.
Онан соң келді Омар, молла Осман,
Кәпірді жүндей түтіп қарсыласқан.
Зар жылап олар дағы көрген жерден

Хазірет Пайғамбарға амандасқан.
Нұры күндей балқыды Пайғамбары,
Қасында есен келгенге шаһариары.
Ағызып өне бойынан қызыл қанды,

Аман-есен қосылды хазірет Әли.
Әуелі шықты бұлар мұнша жардан,
Бәрісі кейін қалмады Пайғамбардан.
Денесінде он жеті жарасы бар,

Жаяу келіп көрісті Шаһимардан.
Хасен менен Хұсайын есен-аман,
Кәпірге күнін салып ақырзаман.
Ирақтың көп ләшкерлерін дал-дал қылды,

Оларға жар болмайды жалғыз адам.
Бір-бірлеп, бөлек-бөлек болды нәубет,
Кәпір әзір қылған жоқ оған құрмет.
Қисапсыз кәпірлерді дал-дал етіп,

діни  дастандар
Бір-бірлеп келіп жатыр өлмеген палуан,
Кәпірге қырғын салып өңкей палуан.
Он сегіз Әли ұғылы бәрі де аман,

Ағызып келді тамам қып-қызыл қан.
Олардың кезек-кезек келді бәрі,
Сүйікті Пайғамбардың жолдастары.
Жыласып, қойдай шулап баршалары,

Қосылды есен-аман қалған асхабтары.
Екі әскер соғысты ғой дүния толып,
Қалады талай ерлер жаны солып.
Қызыл қан тұла бойы дал-дал болып,

Расулға амандасты бәрі келіп.
Зарқұм ұғылы Жанәбіл о да аман келді,
Салып келді кәпірге ақырзаман.
Мәлікаждар, Садуақас, Әбілмәжін жетіп,

Ағызып бойларынан қып-қызыл қан.
Олардың халі-жайын көп сұрады,
Қамын үшбу батырдың жеп сұрады.
Бұ бәледен нешік халас болдыңыздар,

Саламат-есенбісің?—деп сұрады.
Бұлайша сөз сұрады Пайғамбары,
Қасында қайран болып асхабтары.

Бір қатты дауыс салды хазірет Әли.
Әли тақсыр дауыстай айбаттанып,
Кәпірден кетуіне қайрат салып.
Ақырған сол тақсырдың дауысымен

Темірді дал-дал қылдық қайраттанып.
Кейінің кеткен қайраты асып,
Кейінің қалған екен көңілі жасып.
Ұрыстан есен шыққан сахабалар,

қисса зарқұм
Хақ Пайғамбар Османға «кел» деп айтты,

Тірілерді қисапқа сал,—деп айтты,
Өлгендердің қисабын бер,—деп айтты.
Қалам бірлә дәуітін алды Осман,
Алып бір-бір қисапқа салды Осман.

«Он екі мың сахаба өліпті» деп,
Пайғамбарға хабарын берді Осман.
Он екі мың кісі өліп қайғы басты,
Мына өлім аз кісіден мұндай асты.

Естіп осы сөзді тұрған жандар
Баршалары «бауырым» деп зар жыласты.
Бұ дүнияға болғандай баға Зарқұм,
Мұсылманды қылған жоқ тоба Зарқұм.

Аққан қан шалқар көлдей, есі кетіп,
Жөнелді барабанын қаға Зарқұм.
Тап сол күнде жан шыдамастай қаһарына,
Өлімнің қайғыланды заһарына.

Көтінен қалған жұртын бастап алып,
Ирақтың барып кірді шаһарына.

Бұ кедей келіп қатты қылды қарлық.
Неше кісі өліпті санаңыз?—деп,
Санарға шаһ Зарқұм қылды жарлық.
Есі кетіп қайғыланды қастарынан,

Ирақтың дария толды жастарынан.
Бұрынғы қисапқа алып саптарынан,
Санады мың-мың ердің бастарынан.
Былайша жүріп санау қылды кәпір,

Кейбір жерде уағдаласып тұрды кәпір.
«Үш жүз мыңдай және жүз кісі өліпті» деп,
Хабарын осылайша берді кәпір.

діни  дастандар
Бұрын көрді көрмеген кепті Зарқұм,
Дін таппасаң өзіңе епті Зарқұм.
Ас ішпей, ұйқы көрмей қайғыланып,

Жылаумен осы түннен шықты Зарқұм.
Бұ түгіл, он екі мың кісі өлді асхабтардан,
Аз кісі қырғын тапты мұншалардан.
«Жер кеппей, атымыз жүре алмас,—деп,

Тоғыз күн Зарқұм аял сұратты Пайғамбардан.
Тоғыз күн тынықтырды көліктерін,
Және мықтап бекітіп белдіктерін.
Халайық уағдаласып бір-біріне,

Екі жұрт жиып алды өліктерін.
Тоғыз күн жатты халық дамыл алып,
«Заман қандай болар» деп қайғыланып.
Намаз бамдат оқысып сахабалар,

«Уағдамыз болды» деп тұрды барып.
Мұқым жиып күтінген елді кәпір,
Көптігінен күңірентіп жерді кәпір.
Сырнай, керней, барабан, әнін салып,

Ұрыс қыла жеріне келді кәпір.
Мұхаммед—Тәңірі досты, Пайғамбары,
Дұғада болып тұрды асхабтары.
Қолында күрзісі мен зұлпықары,

Барады майдан жеріне хазірет Әли.
Ақырып айбаттанып жетіп барды,
Қаһарын бойларына жиып барды.
Өзінің қатты дауыс үніменен

Ақырып, кәпірлерге нағыра салды.
Бұ дүния шақұр-шұқыр даң боп кетті,
Бұларды көрген халық таң боп кетті.

қисса зарқұм
Қара жер қалт-қалт қақ айырылып,
Арасы жер менен көктің шаң боп кетті.
Жануар жапандағы қашып шықты,

Жүректері айырылып сасып шықты.
Тамам дария шайқалып, жер қозғалып,
Суындай бұлақтардың тасып шықты.
Күн көзі жер сілкініп көрінбеді,

Арыслан ақырудан ерінбеді.
Әуелеп талай қорған жерге түсті,
Тау мен тас тоқтамастан дірілдеді.
Бұ дүния жер сілкініп, таңға толды,

Кәпірдің есі кетіп, көңілі солды.
Дария толқығаннан тоқтай алмай,
Суда жүрген кемелер дал-дал болды.
Арыслан нағыра тартты тағы қатты,

Қырық мың кәпірлер өліп жатты.
Бұ даусы үш мың шақырым жерге жетіп,
Бұлақтан сулар шапшып аспанға атты.
Сол жерде барша халық жылады зар,

Мына еркін, кең дүния көрінді тар.
«Біреуің, жеке кел бері,»—деп,
Шақырды палуанды Әли Хайдар.
Шақырды палуанды жалғыз тұрып,

«Келгенді өлтірем,—деп,—жерге ұрып».
Піл мініп, тау секілді болып біреу
Аяғы шықты жерге сүйретіліп.
Бойы жүз жетпіс кез кәпірдің бар,

Кең дүния, мұны көрсе, көрінетін тар.
Басында тоғыз қабат болат қалқан,
Қолында мың бір батпан күрзісі бар.

діни  дастандар
Қолында найза кәпірдің, белде—қылыш,
Әлиге барғаннан-ақ қылды күрес.
Амандық,«атың кім» деп сөзге келмей,

Жүгіртіп тақсыр ермен салды ұрыс.
Қолына батырлар алды найза,
Төгер деп тақсыр ерден қанды найза.
Екісі ақырысып бір-біріне,

Жүгіртіп ұмтылып салды найза.
Бірі шаншып, бірі қағып қарсыласты,
Ұрысқанның қисабы хадден асты.
Салар мен Әли Арыслан екі палуан,

Жүгіртіп тоқтамастан найзаласты.
Бір батыр келді кәпір мынау елден,
Екі ердің топырақ ұшты жүрген жерден.
Осы Салар батырды шаншуменен

Әлидің найзасы сынды орта белден.
Салар да мықты-ақ екен жүзіқара,
Дінсізден көзді қылды Хақ Тағала.
Әлиге бұрынғыдан артық найза,

Сахаба алып келді көре сала.
Саларды қайта шанышты хазірет Әли,
Тамаша қылып тұрды жұрттың бәрі.
Ұстаған темір қалқан дал-дал болып,

Екі ердің жыртылыпты қарулары.
Жүрген жоқ найза тастап қылышпенен,
Алған жоқ бірін-бірі бұл іспенен.
Осы күні екеуі қайтып кетті,

Кеш болып дамыл алмай ұрыспенен.
Қайтып өз еліне барды солар,
Зарқұмдай патшасы қуанышта олар.
Меніменен соғысқан кім еді?—деп,

Бір асқан батыр екен қуаты көп.
Бұ жаһанда қисапсыз палуан екен,
Мен ондай мықтыны һәр кез көргенім жоқ.
Онан менім таусылды айлам,—деді,

Қара тас болды топырақ қайран,—деді.
Қаптың тауын найзаммен шанышқан болсам,
Оны [да] бұзар еді найзам,—деді.
Тақсыр жоқ, патша Зарқұм, сен секілді,

Келген екен бұ дұшпан тең секілді.
Не қылсам да бұ найзам бір батпады,
Әлемде жан жоқ деуші едім мен секілді.
Дию, пері тұрғаннан жоқ ондай болып,

Бәрі де кетіп еді жүндей болып.
Оған тиген бұ найзам көкке тисе,
Уатылып қалар еді күлдей болып.

Оның есімін білмесең—Әли,—деді.
Бұ ғаламның қор қылған бәрін,—деді,
Ана жатқан кедейдің жары,—деді.
Қойып кәпір қарауыл жатты сонда,

Өз-өзінің тағамын татты сонда.
Мұсылманның баршасы ерте тұрып,
Азанды тақсыр Біләл айтты сонда.
Намазды сахабалар оқып алды,

Пайғамбар «бұрын бар» деп, Әлиге хабар салды.
Мініп Дүлдүл, Арыслан айбаттанып,
Ошал майдан жеріне жетіп барды.
Халқы қарап тұрған жоқ ой-ойлатып,

Қаһарланса шыққандай айқайлатып.
Кәпірлердің жағынан батыр Салар,
Жүгіртіп шыға келді ат ойнатып.

Қуатым саған, батыр, келді жаман.
Бірі аман қалар ма, Әли палуан,
Бар болса бұ дүнияңда жеті мың жан.
Бұлай айтып Әлиге жетіп барды,

Суырды тақсыр Хайдар зұлпықарды.
Көтеріп тұрды тақсыр зұлпықарды,
«Бұ Салар дін табар» деп ойына алды.
Әдеп сақтап Арыслан тұрғанында,

Кәпір бұрын қылышпен салып қалды.
Арыслан қаһарланды соныменен,
Бұрын қылыш сілтеген жөніменен.
Өкіртіп ат үстінен айналдырып,

Саларды ұрды жерге қолыменен.
Тамаша қылды мұны көрген ерлер,
Бәрі жұрттан асқан кемеңгерлер.
Салардың ұшып түскен салмағымен,

Дірілдеп тұрды біраз әуе-жерлер.
Ұрғаны Арысланның болды қатты,
Жақындап жан шығарға, талып жатты.
Түсіп, басын кәпірдің кесіп алып,

«Мінеки, басы Салар, ал»,—деп атты.
Жылады көп кәпірлер күйгенінен,
Барады дүния жұмсап игенімен.
Жығылды кәпірлерден жеті кәпір,

Басы жалғыз Салардың тигенімен.
Сахаба ду көтеріп аттанысты,
«Өлеміз» деп кәпірлер сақтанысты.
Салар сынды батырдың өлгеніне,

қисса зарқұм
Құрымайды сонда дағы уайым тынысы,
Кәпірліктің құрымай тұр жынысы.
Оның атын деп еді Мәлікте хан,

Бар еді бұ Салардың бір інісі.
Бұған Зарқұм:—Ұрысқа бар,—деп айтты,
Барып соғыс Әлимен сал,—деп айтты.
Нағылып жаның шыдап қарап тұрсың,

Ағаңның барып қанын ал,—деп айтты.
Олардың елі—Ирақ, түбі—араб,
Ұрысқа бәрін Құдай қойды қалап.
Жаман қылды Мәлікте қаһарланып,

Өлетұғын сапарға жеттің,—деді.
Менім атым, білмесең—Мәлікте хан,
Мені ойламай ағамды неттің,—деді.
Салардың ұшырдың ба жанын,—деді,

Елімнің кетірдің бе сәнін,—деді.
Бұ дүнияда болса да жеті мың жан[ың],
Ағамның алашақпын қанын,—деді.
Бұлайша Мәлікте хан айғай салды,

Ақырып тақсыр ерге жетіп барды.
Ашуланып бұ сөзге хазірет Әли,
Көтеріп бір қолымен жұлып алды.
Нағылып жан шыдасын Әли ерге,

Өзі Арыслан, баһадүр, абзал Шерге.
Бір қолымен әрлі-берлі айналдырып,
Көтеріп Мәліктені ұрды жерге.
Жерге ұрып, аяқ-қолын байлап берді,

Мәліктедей баһадүр, сабаз ерді.
Алпыс кісі сахаба жетіп келіп,
Алдына Пайғамбардың алып келді.

діни  дастандар
Апарып бір шұқырға салды тежеп,
Қуанды көп сахаба бойды безеп.
Ағасы Мәліктенің—батыр Хақан,

Шығатұғын майданға келді кезек.
Мынау қиын көрінді тамам жанға,
Екі ләшкер бәрісі қалды таңға.
«Әкел,—деп,—қаруымды» айғай салды,

Інісін шыдай алмай байлағанға.
«Салармын бүгін қайғы бастарына,
Мына араб кедейдің ләшкеріне».
Тамам жұрт таң-тамаша қылды мұны,

Хақанның келді Зарқұм қастарына.
Тамаша батыр Хақан жұртын жиды,
Қасына сәркарданнан алды биді.
Атына сегіз қабат қалқан алып,

Үстіне жеті мың батпан сауыт киді.
Тегмә сауыт һәммасы жарқылдаған,
Жаудан қорқып көңілі тартылмаған.
Шашағы дулығаның жасыл жауһар,

Тамам сауыт-саймандары алтындаған.
Хақаннан таңғажайып естіңіз сөз,
Ұрыстан қайтар емес қайраты тез.
Басы күмбез ақ үйдей көрінеді,

Қолында найзасы бар екі жүз кез.
Мың батпан қолындағы күрзі таяқ,
Бір керік тау секілді мінді саяқ.
Екі иінінің арасы елу кезден,

Пішіні сол заманда тажалдай-ақ.
Жиырма бірін қылыштың байлап алды,
Хақанды көрген кісі таңға қалды.
Жетпіс батпан киімді ерге салды,

қисса зарқұм
Таудай болып майданға келді бастап,
«Әлиді өлтірем,—деп,—жерге шаншып».
«Иә, Тәңірі, Әлиге қуат бер» деп,

Мені ойламай талайды қылдың ғапыл.
Менім атым, біліп ал, Хақан палуан,
Иә, батыр, өлер шағың келе жатыр.
Көптен бері майданда жүрдің,—деді,

Қисапсыз ләшкерімді қырдың,—деді.
Мұнараның басынан тамаша айлап,
Әуелде көзім салмай тұрдым,—деді.
Сен өлтірдің ағамның басын кесіп,

Інімді Мәліктедей қылдың нешік?!
Қылған ісің ғаламнан асып кетті,
Бүгін мен шықтым саған жыным түсіп.
Көрсеттің қамал бұзған шерлігіңді,

Бұзбадың еліңменен бірлігіңді.
Есіме алмай сені тұрамын деп,
Бүгін мен көріп қалдым ерлігіңді.
Қызыл қан енді болар қасың,—деді,

Қоятын кезек келді жасың,—деді.
Ақымақ, аға-інімді не айладың сен,
Ұшар сенің, мен келдім, басың,—деді.

Ініңнің артын ойлап сақтануды.
Көрсетіп бұрын батыр өнеріңді,
Сонан соң айтшы маған мақтануды.

Мені сен ойладың ба, надан,—деді.
Не сынды ерлік қылдың өзің,—деді,
Баян қыл, хал-жайыңды маған,—деді.

Талай майдан шығамын қуат байлап.
Хишам боп кәпірлерге салдым һәлак,
Арыслан деп ат қойды Құдай қалап.
Жіберді осы сөзге Әли ерді,

Құдайдың Арысланы кемеңгерді.
Кәманд шынжыр құрды білдірместен,
Үстіне тақсыр ердің тастай берді.
Хақанның тастағанын көрді бәрі,

Екі әскер екі жақта баршалары.
Жетпіс батпан кәманд шынжыр тордың
Оралып ортасында қалды Әли.
Әлидің қарап тұрды көзі жайнап,

Хақан да айбаттанды қатты айғайлап.
Тағы да жеті жібек арқан тастап,
Орап-орап сыртынан алды байлап.
Тірі жан бүйткен жоқ сол күнінде,

Ұрыс қып жауды қырып жүргенінде.
Аяқ-қол қимылдауға шама жоқ боп,
Жаранып тұрды қарап Дүлдүлінде.
Күшейді елі кәпір мына жақтан,

Мұсылмандар, Әлисіз боп енді сақтан.
Шынжыр тор, темір арқан жарымынан,
Әлиді орап ала тартты Хақан.
Осындай қылды айла тақсыр ерге,

Қамал бұзған баһадүр кемеңгерге.
Салмағын ашуланып салып еді,
Дүлдүлі бөксесінен кірді жерге.
Һеш адам жандарына бара алмады,

Бір көрген қайтып көзін сала алмады.
Мұхаммед—Тәңір досы, хақ Пайғамбар,
Оларға һәм кең дүния көрінді тар.

қисса зарқұм
Бұларды көріп барша сахабалар
Деп айтты: «ойбай, Хайдар, ойбай, Хайдар».
Адасып кетті ақыл өздерінен,

Қуат кетті айтарлық сөздерінен.
Әбубәкір, Омар мен молда Осман
Қызыл қан жас ағызды көздерінен.
Сөйтіп жылап тұрды бір Құдайға,

«Әлиге бере көр,—деп,—өзің айла».
Баруға рұқсат жоқ боп Пайғамбардан,
Жылаумен тұрысты көріп жанға.
Зар жылап баршалары тұрды қатты,

Мынау іс асхабтарға жаман батты.
Қылышын қынабынан суырып ала,
Мұхаммед-Ханафия қойды атты.
Мұхаммедтің келгенін көрді Қайсар,

Әкесіне келгенін білді Қайсар.
«Батыр, сені оларға жібермеймін!» деп,
Ақырып айбаттанып тұрды Қайсар.
Хақандай мықты сабаз дүнияны алған,

Талай жүрген жеріне қырғын салған.
Ат үстінде табандап шіренісіп,
Шыққан жоқ әлі тордан Шаһимардан.
Кәпірлер тұр мақтанып көңілі тасып,

Асхабтар тұр зар жылап қайғы басып.
Ішінде бұ шынжырдың тақсыр Әли,
Тулады бір уақытта қайраты асып.
Ашуланып тулады Әли Хайдар,

Құдадан жәрдем естіп палуан жар.
Құданың рақымымен сол уақытта
Оралған шынжыр торлар болды дал-дал.

діни  дастандар
Ғажайып жұрт айтатын сөздей болды,
Кең дүния жұрт қысылып көрдей болды.
Шынжыр тор, темір арқан тақсыр ерге

Шіріген, жерде жатқан бөздей болды.
Қуанып қайсар ердің көңілі тасты,
Кәпірлер мұны көрген қайғы басты.
«Мұнан басқа қыларың қалды ма» деп,

Хақанға айбаттанып қарсыласты.
Тамаша қылды көрген Әли ерді,
Қамал бұзған, жұрттан асқан кемеңгерді.
Ақырып айбаттанып тұрғанында

Қалай болды кәпірдің зары,—деді.
Оралып сен шынжырда қалғаныңда,
Қысылды асхабтардың бәрі,—деді.
Зар жылап, көрген халық жаман састы,

Ағызып көздерінен қанды жасты.
Жәрдем бере ер Мұхаммед ұмтылғанда,
Кәпірден Қайсар шығып қарсыласты.
Бұ сөзбен атын Әли бұрып алды,

Мұндай үлкен соғысты көргенің жоқ.
Сабырсыздық қыласың, иә, шырағым,
Бабаңның хал-жайын білгенің жоқ.
Күнбатыс, күншығысқа барған бабаң,

Шаһар бұзып, ойранды салған бабаң.
Неше Хақан, Қайсардай палуанды
Жүріп жалғыз жолдассыз алған бабаң.

қисса зарқұм
Талай мұндай шынжырды үзген бабаң,
Бұ ғаламды жолдассыз кезген бабаң.
Балам, мұнан қиынды көргенің жоқ,

Адам бұзбас дегенді бұзған бабаң.
Хақандай жау батырлар келді талай,
Олар да айла қылған олай-бұлай.
Сабырлықпен ақырын күткенімді,

Миясар жары қылған Жаппар Құдай.
Мұны естіп Мұхаммед қайтып кетті,
Көзіне атасының қуаныш етті.

Сені деймін тажалмен тең секілді.
Мен қарап келбетіңе болдым қайран,
Ғаламда болар ма жан сен секілді.

Адамзаттан болғансыз ер,—деп айтты.
Тамаша етсең Зарқұмды көр кел-дағы,
Сонан соң қайтып маған кел,—деп айтты.
Ағам Зарқұм болғанда, Хақан ермін,

Ұрыста өз халқыма жаққан ермін.
Арасын жер мен көктің дал-дал етіп,
Ғаламда жан шыдатпай жыққан ермін.
Мен сөйлесем өлерсің бекер қатып,

Қаларсың қара жерге қазір батып.
Неше расиа малайды аспанға атып,
Жібердім жер мен көкті жарқыратып.
Сені айдап маған ажал келді созып,

Ашулансам кетеді күшім қозып.
Неше-неше патшаның шаһарын бұзып,
Алмадай ғып алғанмын басын үзіп.

діни  дастандар
Бәрін айтсам, жанымда тұра алмассың,
Қаһарлансам бетімді көре алмассың.
Әгарда ерлігімді баян қылсам,

Күн ілгері көп сөйлеме, жаман Хақан.
Рас сен осыларды қылған болсаң,
Аяма, көрсете көр маған, Хақан.
Осы сөзге ер Хақан ашу қылды,

Тосуға сөз таба алмай Әли ерді.
Керігіне қамшы басып, қаһарланып,
Екі жүз кез найзаны сала берді.
Осындай болды душар ер кісімен,

Адамзаттан болған Шер кісімен.
Бұ Хақанның найзасын хазірет Әли
Шаныштырмай, қағып қалды күрзісімен.
Күрзісі тақсыр ердің тиді күшті,

Күрзі тиген бұ найза аспанға ұшты.
Жүгіртіп Әли Арыслан салды найза,
Хақанның ұруымен сынып түсті.
Қараңыз таң-тамаша ұрыстарын,

Кез болған бір-біріне тұрыстарын.
Екі найза екеуі сындырған соң,
Суырып қолына алды қылыштарын.
Бірі олай, бірі былай қағысты енді,

Ұруға айла қылып бағысты енді.
Көтерген қолдарында қылыштарын
Ақырып бір-бірін шабысты енді.
Әли ұрғаш, батыр Хақан тітіреп кетті,

Қалқаны жарылуға жақын жетті.
Астындағы керігінің белі үзіліп,
Қылышының салмағымен өліп кетті.

қисса зарқұм
Аты өліп, батыр Хақан өлмей шықты,
Арыслан бір ұрғанда жерге тықты.
«Мұны мініп, иә, батыр, ұрысыңыз» деп,

Және бір керік келтірді онан мықты.
Бір керік мінді үлкен онан гөрі,
Дал болды екеуінің жүрген жері.
Екісі қылыштарын көтеріп алып,

Ұмтылды шаппақ болып бірін-бірі.
Көтеріп келді семсер Хақан бастап,
«Әлиді өлтірем,—деп,—жерге жаныштап».
Шабайын деп ұмтылып келгенінде

Жалаңаш қолымен алды ұстап.
Жүзі Әли қолында, сабы Хақанда,
Көріп ақыл қалмады тұрған жанда.
Екісі бір қылышқа тартысқанда,

Үзіліп ортасынан кетті сонда.
Қуаты тақсыр ердің палуандай еркін,
«Сонда да жеңем»,—деді кәпір шіркін.
Үзіп алған алмасты ләшкерге атып,

Хақанның зұлпықармен шапты керігін.
Аты өліп, өзі жаяу болды Хақан,
Көрініп Қап тауындай тұрды Хақан.
Бұрынғы керігінен ұлығырақ

Және бір керікті берген мінді Хақан.
Хақан кетті қара боп қайраттанып,
Ұрыспай жан тұрған жоқ жайға аттанып.
Қолына жүз жетпіс кез алмас алып,

Көтеріп келді әлгі айбаттанып.
Барабар Әли түгі қара тасқа,
Жүріп түсірген жоқ осы жаста.
Жібі жанған оттың лебіндей боп,

діни  дастандар
Бұлардың қосылған жоқ ынтымағы,
Әзір бірдей шығып тұр аруағы.
Құдайым бұ алмастан сақтаған соң,

Хақанды зұлпықармен шапты тағы.
Осындай шапты тақсыр қаһарланып,
Ішіне қайрат толып оттай жанып.
Темір болат қалқанды Әли шапқан,

Зардабынан жығылды жерге барып.
Япырым-ай, бұ не деген адамзат,
Һәр түрлі қырық жазылды хат.
Сонда да батыр Хақан өлмей қалды,

Отыз піл, он керік, осы күн өлді жүз ат.
Хақанға келді жаман қайрат толып,
Аты өлгенге барады көңілі солып.
Және бір керікке мініп, ер Әлиге

Келді, көзі керігінің күндей болып.
Хақанға қарсы Әли жетіп барды,
Шабайын деп алмаспен ашуланды.
Шаптырмай бұ алмасты хазірет Әли,

Қолынан бұ кәпірдің тартып алды.
Әли де ашуланды жаман қатты,
Тартып алған алмасын ләшкерге атты.
Жіберген бұ алмастың тиюіменен

Кәпірден жетпіс кісі өліп жатты.
Екеуі бір-біріне қаһарланған,
Бұларды көрген халық есінен танған.
Кеш болып күн батқан соң, қайтып келді

Қасына Пайғамбардың Шаһимардан.
Мұхаммед—Алла досты, Пайғамбары,
Дұғада болып тұрды асхаблары.
Таң атқаш Құдаға зар жылады,

қисса зарқұм
Таң атқаш, фатиха алды Пайғамбардан,
Қол жайып және дұға алды асхабтардан.
Келіп майдан жеріне Дүлдүлімен,

«Хақан» деп айғай салды Шаһимардан.
Оянып ұйқысынан тұрды Хақан,
Ер Әлидің даусын білді Хақан.
Көрініп Қап тауындай айбатпенен,

Шығып кәпір елінен келді Хақан.
Бұлттай болды жауар Хақан палуан,
Һәр түрлі айбаттанды алуан-алуан.

Қылармын, иншалла, пара-пара.
Осы сөзің өзіңе тұсау болар,
Ғинаят ойласа, әгар, Хақ Тағала.
Мұны айтқаш Хақан батыр ашуланды,

Жүрегі оттай жанып күйіп-жанды.
Салмағы күрзісінің мың батпанды,
Көтеріп ерінен қолына алды.
Арыслан қалқан ұстап тұрды жайға,

Сиынып өзі жалғыз бір Құдайға.
«Өзің жәрдем бермесең, падишаһым,
Хақанға қыламын,—деп,—нешік айла».
Ұруға келді Хақан қаһарланып,

Түкіріп екі қолға күшін жанып.
Ұрдырмай бұ күрзіні хазірет Әли,
Кәпірден лақтырды тартып алып.
Бұған да болды қайран жұрттың бәрі,

Бір мұсылман, бір кәпір әскерлері.
Қылышын самсам деген суырып алды,
Хақанды шабайын деп хазірет Әли.

діни  дастандар
Бұлар жүр дамыл алмай ұрыспенен,
Не болар бекер қарап тұрыспенен.
Басына ер Хақанның хазірет Әли

Ақырып шапты сонда қылышпенен.
Шаң болды екі ердің жүрген жері,
Құданың Әли Арыслан сүйген ері.
Болмады сонда дағы ешбір қатер,

Қылышпенен шабысты бірін-бірі.
Ұрысып кетті екеуі қарсыласып,
Ұмтылып бір-біріне қайраты асып.
Ұрысқан екі ердің зардабынан,

Қараңғы болды дүния шаңдақ басып.
Хақанмен салды ұрыс Әли Хайдар,
Кең дүния шаңдақ басып, көрінді тар.
Қалып шаң ортасында екі әскер,

Білмеді не қыларын тұрған жандар.
Шаңнан қараңғы болды, күн—кеш,
Олардай болсаң, палуан, майданға түс.
Жарық дүния қараңғы тұман болды,

Екі ердің не болғанын білмеді уа һеш.
Қараңғы шаң мен тұман күн шағында,
Мұсылман жан қияды дін жағында.
Екі ерден құп етіп екі ләшкер,

Шам жағып қарап тұрды түн шағында.
Ақырады анда-санда Әли батыр,

О дағы күркіреді күн секілді,
Естіген есі кетіп бара жатыр.
Екеуі салды ұрыс алуан-алуан,
Кез болды екі топтан екі палуан.

Шаңыменен тұман болып жердің жүзі,
Екі әскер екі жақта болды қайран.

қисса зарқұм
Екі ердің ұрыс болды жиын-тойы,
Жеңген жоқ, бірін-бірі жеңуге ойы.
Осы күн кеш болып, ақшам болып,

Ұрысып шықты екеуі түні бойы.
Ұрысып мықты екеуі әлі тынбай,
Әзер жүр бір-бірінің белі сынбай.
Екісі минут тыныштық дамыл алмай,

Соғысты әл үстінде жеті күндей.
Ұрыстың көрсетіп жүр ағасынан,
Құтылып бір-бірінің табасынан.
Қарулардан һеш айла болмаған соң,

Ұстасты екі батыр жағасынан.
Ұстасып бірін-бірі тұрды қатты,
Құдай күшті қылды осындай адамзатты.
Екі ердің жағаласқан зардабынан,

Тізеден керік, Дүлдүл жерге батты.
Екеуі жағаласып ұрыс қылды,
Бек жаман бір-біріне қаһарланды.
Астындағы аттары қандар сиіп,

Бауырлап қара жерді жата қалды.
Дірілдеп тұрды аттар жата қала,
Адамды күшті қылды Хақ Тағала.
«Ал, енді күрестік» деп екі батыр,

Ұстаса тұра келді айқай сала.
Бұ дүния тағы жаман шаңға толды,
Оны естіген, көрген қөңілі солды.
Арасын жер мен көктің шаңдақ қылды,

Ой жерлер қыр, қырлар ойлар болды.
Ұласты күреспенен күні-күнге,
Тау мен тастар сипаты болды шөңке.
Қараңғы шаң мен тұман күн көрінбей,

Ұрыстан түк болмады бізге,—деді.
Арасы жер мен көктің шаңдақ болып,
Топырақ кіріп барды көзге,—деді.
Жеті күн жүрдік атта ұрыс салып,

Екі күн һәм күрестік қаһарланып.
Әгар болса рұқсат, тақсыр, сізден,
Тамақтанып келейін бүгін барып.
Жалынып сөз сөйлейді Хақан батыр,

«Екеуміз біраз қарап тұралық тек».
Ішінен хазірет Әли қайғыланып,
Барады құрт аурудан меңдеген адамдай боп.

Әлі ұрыс біткен жоқ тамам,—деді.
Екеуіміз осы халден айырылмайық,
Есіттірме бөтен сөзді маған,—деді.
Маған ешкім бұлайша айтқан емес,

Қамын ойлап үйіне қайтқан емес.
Бұрынғы сақыпқыран осындайда,
Олар, сірә, іс бітпей бүйткен емес.
Кеткен жоқ оның дұшпан қолдарынан,

Күшінің сасқан емес молдарынан.
Сұрама ижазатты, батыр Хақан,
Бабамның айырылмаймын жолдарынан.
Хақанды жібермеді хазірет Әли,

Жамиғ жер толыпты қарулары.
Аспаннан қатты жаңбыр жауып сонда,
Екі ерді көрді халық, жұрттың бәрі.
Екі әскер қимылдап тұр дүния толып,

Кеткен жоқ екі жақтың көңілі ауып.
Ой жерлер қыр, қыр жерлер ойлар болып,
Қалыпты жердің жүзі дал-дал болып.

қисса зарқұм
Биік жер болған екен қара жолдай,
Бұ дүния дал болды оң мен солдай.
Екі ердің күресімен жүрген жағы,

Болып қалған секілді қазған ордай.
Барады дамыл көрмей бір шыбын жан,
Ағызып ашумен көзінен қан.
Бірін-бірі үйіріп алуан-алуан,

Бұларды көрген халық болды қайран.
Ағады ашуланса қанды жастар,
Әлі жоқ онда тыныштық, жеген астар.
Кез болып сілтегенге тиіп кетсе,

Құмдай болып кетеді қара тастар.
Бірін-бірі ақырып сілтегенде,
Қарайды кейбіреуі көзін салып.
Тұрады мұны көрген таңдар қатып,

Кетеді бөксесінен жерге батып.
Бұларға көрген халық қайран қалды,
Екі әскер тамаша ғып көзін салды.
Ұғылы ер Мұхаммед-Ханафия,

Талайды бұрын жерге ұрдың,—деді,
Халайық «жеңбеді» деп аузына алды,
Шыдамай күйгенімнен келдім,—деді.
Ұрыстың тоғыз күндей ұдайына,

Жаһанда не жан келмеді жанайыңа.
Иә, ата, енді ұрысты маған беріп,
Тамаша етіп тұрыңыз өз жайыңа.

Ойын ойнап жүрген жоқ бабаң,—деді.
Кейін қайт әскерлерге, иә, Мұхаммед,
Бабаңа намыстансаң, балам,—деді.

діни  дастандар
Есітіп ер Мұхаммед қайтып кетті,
Сөзіне атасының қуаныш етті.
Үш жүз алпыс алты тамырдан күші қайнап,

Түгі тұтам киімнен тесіп өтті.
Халайық екі жақтан тұрды қарай,
Бәріне жоқ болар деп дүния сарай.
«Аяма барлығыңды осы жолы,

Иә, Хақан, жан сақтарың екіталай».
Қарасып тұрды кәпір дүния толып,
Кімінің есі кетіп, көңілі солып.
Күркіреп, күңірентіп батыр Хақан,

Кетті-ау айбаттанып таудай болып.
Салмақпен батты Хақан орта белден,
Құтылмас келді ашу кемеңгерден.
«Иә, Ханнан, иә, Маннан» деп хазірет Әли,

Көтеріп алды тақсыр қара жерден.
Келмейді, сірә, ешкім қастарына,
Көзінің қаһар төгіп жастарына.
Таудай болған бойыменен ер Хақанды

Көтеріп, айналдырды бастарына.
Күн көзі көлеңкеден көрінбейді,
Арыслан күшін аяп ерінбейді.
Ақырып айналдырған екпінімен,

Суылдап жердің жүзі дірілдейді.
Сонда жұрт болды қайран Әли ерге,
Қамал бұзған баһадүр кемеңгерге.
Тоғыз қабат жоғары айналдырып,

Хақанды таудай қылып ұрды жерге.
Хақаннан кетті ерлік, күш баяғы,
Баяғы ерлік кетіп ер сияғы.
Қара жер қалтылдады салмағынан,

қисса зарқұм
«Болар ма,—деп,—қайтып бұрынғы жай»,
Суылдап көріп кәпір салды ойбай.
Үстінде ер Хақанның хазірет Әли,

Көрінді тау басында лашындай.
Қуанды дін мұсылман «иә, Құдайлап»,
Жығылғаш батыр Хақан жерге барып.
Жүз кісі асхабтардан жетіп келіп,

Шынжырлап қол-аяғын алды байлап.
Болар ма өтім мұндай асхабтарға,
Хақандай кім шаттанбас діні қарға.
Аяқ-қолын байлаған бойыменен,

Өңгертіп алып келді Пайғамбарға.
Хақ Пайғамбарға келгеннен соң,
Қолына алып келді бергеннен соң,
«Мұны байлап шұңқырға сал» деп айтты,

Кескінін таңғажайып көргеннен соң.
Әлидің қайраты асты тамам жаннан,
Бұ ерге қуат берді Құдайымнан.
Хақанды байлаған соң шаттанысып,

Сахаба айқай салды қуанғаннан.
Бұ күлкіге қаранып көрді Зарқұм,
Хақанның байланғанын білді Зарқұм.
Әмір Әли алып ұрып байлағанда,

Жаман қатты күйініш қылды Зарқұм.
Хошсыз боп патша Зарқұм жаман састы,
Адасып ақылынан, құты қашты.
«Қайран сабаз баһадүр Хақаным» деп,

Жиылып елі, халқы зар жыласты.
Жылап Зарқұм:—Кетті енді әлім,—деді,
Сен едің бұ ғаламда мәлім,—деді.
Мынау Хақан қарағым, ерім,—деді,

діни  дастандар
Барабар енді кім бар жауға тығын,
Хақан кетті, біздерге болды шығын.
Сақтап тұрған ер еді осы,—деді,

Бұзылар енді менім патшалығым.
Қамал бұзған бұ Хақан шерім,—деді,
Біздерге болған енді керім,—деді.
Әли бірлән барабар болатұғын,

Аман бол, кетті Хақан ерім,—деді.
Барғанмен кім пар болар Әли ерге?!
Қамал бұзған баһадүр кемеңгерге.
Бұ сөзді айтты дағы зар-зар жылап,

Бетін қоя жығылды қара жерге.
Әли Арыслан Дүлдүлге алды мініп,
Жаратқан бір Құдайға шүкір қылып.
Қуанып көңілінен қайраты асып,

Сөйлейді ләшкерлерге қарсы келіп.
Келіп сөз сөйлейді айқай салып,
Тамам барша қуатын жиып алып.

Қалады өзге халқың қайда барып.
Тілімді ал, ислам дініне кіргіл,—деді,
Шын айтамын, тұғры жолға ергіл,—деді.
Құдай жалғыз, Құран шын, Пайғамбар хақ,

Бір Алланың бірлігін білгіл,—деді.
Мен бұрын жол шашқанмын талай күйге,
Ажалды дүния салды бекер-текке.
Әгарда мұны қабыл көрмесеңдер,

Кел,—деді хазірет,—маған жекпе-жекке.
Қылған жоқ енді тақсыр жаудан қауіп,
Темір сауыт, тағы тұр қалқан жауып.
Астына пілден үлкен керік мініп,

қисса зарқұм
Қылғандай ашуланса тауды талқан,
Белінде белбеуі бар шынжыр арқан.
Қолында мың бір жүз батпан күрзісі бар,

Тоғыз қабат иінінде жапқан қалқан.
Құтылатын кісі емес жұрттың жаны,
Төгілетін кез болды адам қаны.
Талай ердің алмадай басын үзген,

Қолыңда алған палуан хатың,—деді.
Арыслан тамашалап сұрады жауап:

Төгермін келген соң қаның,—деді.
Мен—Хақаннан кем емен өзім,—деді,
Сен дәли палуан болып шықтың,—деді.
Сен дәли палуан болып шықтың,—деді,

Талайларды жерлерге тықтың,—деді.
Онан бетер қылармын сені,—деді,
Саған келер ұрыстың күні,—деді.
Хақанды айламенен жыққан болсаң,

Мені де айламенен алсаңшы сен,—деді.
Бұлайша тақсыр Әли тұрды тежеп,
Басына қалқан ұстап бойын безеп.
«Армансыз, Мәлікте хан, қимылда» деп,

Әуелі бұ кәпірге берді кезек.
Мұны айтып тұрды тақсыр қалқан алып,
Көтеріп Мәлікте хан қалды салып.
Көзінен қан аралас жасы ағып,

діни  дастандар
Дұға қыл, иә, Пайғамбар, менім үшін,
Есім кетіп әлсіреп келдім,— деді.
Жаңадан дұға қылды хақ Пайғамбар:

Жеңерсің, иншалла, бұ кәпірді,
Жанына Мәліктенің барғыл, Хайдар.
Бұ жерге таң болып тұрды жиылған жан,
Алар деп үміт етіп кәпір хайуан.

Ұрайын сен тұр, Мәлікте хан.
Сөз айтып, осылайша келді бастап,
Кәпірді кетейін [деп] жерге жаныштап.
Бекітіп үзеңгіге екі аяғын,

Басына тұрды кәпір қалқан ұстап.
Көтеріп зұлпықарын алды Әли,
Қасына қаһарланып барды Әли.
Ақырып айбаттанып «иә, Ханнан» деп,

Сыртынан қалқанының салды Әли.
Зұлпықар басын жарып өтті сонда,
Атқан жайдың оғындай өтті сонда.
Құданың құдіретімен таңғажайып,

Кесерге көк өгізді жетті сонда.
Әлидің қылышы батты қара жерге,
Дүнияда кім шыдаған тақсыр ерге.
«Көк өгізді және кеспесін, тез ұста» деп,

Бір Алла бұйрық қылды Жәбірейілге.
Сонда хазірет Жәбірейіл жетіп барды,
Құданың құдіретіне таңға қалды.
«Мұнан былай баратын уақыт жоқ» деп,

қисса зарқұм
Қуаты сол бір жерде көрінді артық,
Іс қылсын мұнан артық енді қайтіп.
Мәлікте хан ашумен білмей қалды,

Ер Әли зұлпықарын алды тартып.
Сонда тақсыр Арыслан суырып алды,
Алғанын өз күшіне таңға қалды.

Таң болдым, кәпір, сенің аруағыңа.
Көрерсің көресінді, Мәлікте хан,
Әуелі қимылдасаң жан-жағыңа.
Шапты ғой мықтап тақсыр ұрғандай боп,

Тұрмады ғой хал-жайын сұрағандай боп.
«Қане» деп, Мәлікте хан қозғалғанда,
Атымен екі айырыла құлады қорғандай боп.
Сахаба да көтеріп аттанды енді,

Жолым хақ, шын айтамын ергіл,—деді.
Әгар да тіл алмасаң, шіркін, иттер,
Мәлікте шаһыңа ұқсап тұрғыл,—деді.
Шыдамай бұ сөзге кәпір надан,

Баруға жүре алмай болды жаман.
Әлидің айбатына есі кетіп,
Шыға алмады майданға жалғыз адам.
Әлидің шыдамады заһарына,

Елінің қайғы түсті бір-біріне.
Шыға алмады жекпе-жекке жалғыз адам,
Ирақтың қайтып кірді шаһарына.

діни  дастандар
Шаһарға жұмла қашып барды сонда,
Кілтін қорғандардың салды сонда.
Ашық қорған бекітіп қақпаларын,

Берік қылып байласып алды сонда.
Ошал күн жаман қатты күйді Зарқұм,
Шын жұмсап, бойы балқып еді Зарқұм.
Үйіне кірісімен жұрттың бәрін

Құлақ сал, тыңла, халқым, мұның бәрін.
Бұ қалай қиын-қыстау болды заман,
Не айла бұған табар, жақсыларым?!
Нағылып енді дүния жақтағаймыз,

Қалайша, қайтіп,—деді,—хақтағаймыз?
Өзіңіздің ойларыңша ойла, халқым,
Не ақыл бірлә жұртты сақтағаймыз?
Қылатын бар ма айла күн батқан соң?

Ұйықтап амал болмас жай жатқан соң.
Өзі табар бойынан кісі айла,
Қалайша соғысармыз таң атқан соң?!
Бұ қайғысын Зарқұмның көрді бәрі,

Бұ іске қатты жылап тұрды бәрі.
Ешбірі ұрысуға айла таппай,
Жаман қатты жыласып тұрды бәрі.

Боламыз діннен безсек оған сақыл.
Жамағаттың көтеріп басын Зарқұм,

Қысылдым бүгін, халқым, айтар сөзден,
Мен болдым екі жұрттан үміт үзген.
Әуелі ер Жанәбіл кетті бізден,
Сонда-ақ үміт үзгенмін ұғыл-қыздан.

қисса зарқұм
Жанәбіл кетті бізден дінді қалап,
Шақырды жекпе-жекке оны балап.
Махәбіл бірлә Қыртас, Хашам, Хаман,

Ол ердің күрзісінен болды һәлак.
Жанәбілден Сұхрабым қалды өліп,
Ол ердің ұрғанымен һәлак болып.
Екі жұрт қаптап кетіп ұрыс болып,

Тастады әскерімді қойдай қырып.
Біз көрдік сол сағатта Әли ерді,
Өзі—артық палуан, кемеңгер-ді.
Қисапсыз ләшкерімен зәңгілерді,

Оларға орын қылды қара жерді.
Қызыл қан сахараға жүрді батып,
Екі жұрт қан ішінде шалпылдатып.
Неше жүз мың ерлерім сонда өлді,

Жіберді Мұхым пілді аспанға атып.
Ұрыс тарқап жекпе-жекке болды Салар,
Әлимен қарсы ұрыс қылды Салар.
Ұрысып екі күндей найзаласып,

Қолында ошал ердің өлді Салар.
Өздерің көзің көрді, халқым,—деді,
Жібермей-ақ бір сағатта байлап алды.
Онан соң барды Хақан қастарына,

Әлидің қайғы салып бастарына.
Тоғыз күндей ұрысып алуан-алуан,
Оны һәм байлап берді әскеріне.
Сонан соң кетті менім сәнім,—деді,

Осылай тыңла, жұртым менім,—деді.
Қайран Хақан баһадүр кеткеннен соң,
Дүниямнан шықты менім жаным,—деді.
Тағы да Мәлікте хан барды оны көріп,

діни  дастандар
Өздерің көзің көрді, халқым,—деді,
Тастады атыменен екі бөліп.
Мен талайға салып ем заманақыр,

Бүгін мен есім кетіп болдым пақыр.
Дүниядан дүнияға қалмайды екен,
Өзіме өз қылғаным келе жатыр.
Талай жанды орнынан көшіріп едім,

Кең дүнияны тарлыққа түсіріп едім.
Адамды мұндай қылып табанымда,
Пері, дәуді қор қылып ұшырып едім.
Бұ дүния енді бізден өтті,—деді,

Өз қылғаным айналып жетті,—деді.
Аман бол, хош қалыңдар, қайран жұртым,
Бұзылып патшалығым кетті,—деді.
Біздерге орын болды қара жерлер,

Маған серік жөнелді жаһангерлер.
Солардың баршалары дүния салды,
Әлиді ойға алмаған қайран ерлер.
Есітіп барша халық көп жыласты,

Жүрегім қызыл қанға толды,—деді.
Әгар да тыңласаңдар көп ұнатып,
Бір ақыл жаңа маған келді,—деді.
Мұнан басқа қылар іс аз,—деп айтты,

Қызыл қан болды дария саз,—деп айтты.
Осы түннің ішінде жұрт жиылып,
Жабылып бір терең ор қаз,—деп айтты.
Түзетіп қойсын түнде бетін жауып,

Әлиге білдірместей айла тауып.
Шақырса біреу барып бір жағынан,
Ғапыл боп келер,—деді,—қарсы шауып.

Онан басқа қылатын айламыз жоқ.
Отырды үйге бәрі жиылысып,
Қарасып бір-біріне қиылысып.
Ұзындығы жүз, ені екі жүз кез,

Кәпірлер құдық қазды жиылысып.
Жыласып тұрды кәпір һәр ауылдар,
Жері Ирақ патша бір бауырлар.
Екі жұрт бір-бірінен қорыққанынан,

Неше мың қойды араға қарауылдар.
Шүкірлік қылды Хаққа хазірет Әли,
Кәпірдің таусылды деп палуандары.
Намаз бамдат имам боп оқып алып,

Дұғаға қол көтерді Пайғамбары.
Ертерек күн шықпастан тұрды кәпір,
Бір айласын ішінде қылды кәпір.
Қағып тұс-тұс жақтан барабанды,

Жеріне ұрыс қылар келді кәпір.
Бір палуан шықты Хишам айқай салып,
Ұзын семсер, күрзіні қолға алып.

Жанында қазған ордың тұрды барып.
Естіді үшбу сөзді Әли батыр,
Қауіпсіз еш нәрседен болып ғапыл.
Хишамды самсамменен салайын деп,

Жүгіртіп Дүлдүлменен келе жатыр.
Хишам да қаһарланды мұнан қашпай,
Қорқып тақсыр Әлиден тағы саспай.
Алдыңғы қазған орды Дүлдүл біліп,

діни  дастандар
Сонда Әли Дүлдүліне ашуланды,
«Аядың ба жүруге бүгін жанды».
Көтеріп қамшысын бауырына,

Арыслан басыңқырап салып қалды.
Секіріп сонда Дүлдүл көкке ұшты,
Әлиден қамшы тиді жаман күшті.
Бөксесінен қара жерге ойылып кетіп,

Арыслан сыпырылып жерге түсті.
Кәпірдің айласы асты тамам жаннан,
Әлидей жұрт айырылды серкесінен.
Ат қойды самсап тұрған Ирақ жұрты,

Бұларды көргеннен соң қуанғаннан.
Мұны көрген халайық жылады зар,
Жаны дос ақыреттік сахабалар.
Адасып ақылынан тұрған жандар

Деп айтты «Ойбай, Хайдар! Ойбай, Хайдар!»
Адасты ақылынан асхабтары,
Жығылып қалғаннан соң тақсыр Әли.
Қабынан қылышын суырып ала,

Тақсырдың шапты өңкей балалары.
Зарқұм айтты:—Шүкірлік, мұны көрдік,
Осындай болар ма деп айла қылдық.
Шығармай таспен атып өлтіріп бақ,

Әгар шықса құдықтан күлкі болдық.
Шыға алмас енді,—деді,—Әли батыр,
Өлімнің өлетұғын болар ақыр.
Қуанып көңілдері қатты тасып,

Жүгіртіп қаптап кетті жүз мың кәпір.
Бәрісі қаптап кетті күркіресіп,
Екпіні қарлы жаңбыр, желдей есіп.
Он сегіз Әли ұғылы салды соғыс,

қисса зарқұм
Кәпірлер бір-біріне бәрі таяу,
Хал келсе, ниеті жоқ Әлиді аяу.
Қолына һәрқайсысы тастар алып,

Жүгіріп аттарынан түсе жаяу.
Әли ұғылы мұны көріп жаман састы,
Төгісіп ашуымен қанды жасты.
Тақсырдың тамам ұғылы жаяу болып,

Жаяу жүрген кәпірге араласты.
Бірі іні, бірі үмітті ағасынан,
Бәрі де асқан мұсылман бағасынан.
Әлидің осы он сегіз балалары

Қашырды кәпірді ордың жағасынан.
Ұрысы Әли ұғылының болды қатты,
Көп адам кәпірлерден өліп жатты.
Ирақ мұны көріп жүз отыз мың,

«Мынау қайтіп барады» деп қойды-ау атты.
Кәпірлер қаптап кетті дүнияны алып,
Оларменен жүр Әли ұғылы ұрыс салып.
Жанәбіл шыдамастан Пайғамбарға

«Біздер һәм ұрысалық» деп айтты барып.
Бұ сөзді қабыл көрді хақ Пайғамбар,
Жанәбіл айтқаннан соң сүйікті жар.
Бәрісі «иә, Аллалап» жар шақырып,

Бірі қалмай ат қойды сахабалар.
Қарсы алдында Пайғамбар мен Әбубәкір,
Ту ұстап ер Акаша келе жатыр.
Шаһ Зарқұм падишаның бұйрығымен,

Жүгіртіп келді қаптап жүз мың кәпір.
Тағы да ұрыс болды дүния толып,
Жер айырылып, шаң шықты тұман болып.
Аянбай жаман қатты салды соғыс,

діни  дастандар
Қызыл шалқар көлдей қырғын болды,
Кейі өліп, кейбірінің көңілі солды.
Ат аяғы өлген жаннан басылмады,

Өліктерге шұқырлар тағы толды.
Әлидің дін мұсылман қамын жеді,
Қысылғанда керектік тақсыр еді.
Жетіп келіп хақ Пайғамбар өз қасына,

Кете ме деп қаупім бар жерге таптап.
Басқа сөз тыңлатарға аял бермей,
Кәпірдің көп әскері кетті қаптап.
Олардың кім таңданбас данасына,

Түспегін кәпірлердің табасына.
«Өзім бір кәпірлермен ұрысайын» деп,
Пайғамбар айтты он сегіз баласына.
Суырып тақсыр қамқам алды қолға,

Өзі ұрыс қылуға осы жолға.
«Балалар, өз басыңа берік бол» деп,
Сипады қылышын оң мен солға.
Бұлайша ақ Пайғамбар ұрыс салды,

Салғаннан ағызды қызыл қанды.
Жүгіртіп астындағы атыменен,
Қамқамның оңы тез астына алды.
Қызыл қан, қызыл топырақ жез боп кетті,

Кәпірлер—қой, Пайғамбар шер боп кетті.
Қырылған ләшкерлердің қызыл қаны
Тасыған таудан бұлақ, көл боп жетті.
Ұрысы тақсыр ердің болды ғайып,

Өлімге келген кәпір қалды байып.
Қарап Зарқұм падишаһ мұнарадан,
Бұған һәм болды қайран таңғажайып.

қисса зарқұм
Екі ләшкер жан аямай ұрыс қылды,
Қырғып палуан мен батыр шерді.
Кіші ұғылы Зарқұмның батыр Қайсар,

Отыз лек садақшымен келді-ау енді.
Бұрын келген жоқ еді Қайсар батыр,
Жанында жібек тудың алтын шатыр.
Артында отыз лек садақшымен,

Жүгіртіп қарсы алдында келе жатыр.
Қайсардың аруағы артық кәрі-жастан,
Өзі палуан, баһадүр қуаты асқан.
Әли түскен шұқырға келе жатыр,

Алдыңғы асхабтарға еленбестен.
Өзі палуан—батырдың даналары,
Бұлардың әзір дұшпан аралары.
Жүгіртіп қарсы алдында келгенінде,

Таниды тақсыр ердің балалары.
Қайсардың артық боп тұр аруағы,
Тағы бірдей шығады әзір жағы.
Белде қылыш һәм садақ бар жарағы,

Сахаба мұны көрген жаман састы,
Ақырып бір-біріне қайраты асты.
Мұса риза Әли ұғылы бетіне қалқан салып,
Барып Қайсар палуанмен қарсыласты.

Ақырып келді Мұса айқай салып,
Ұмтылды бір-біріне қаһарланып.
Садақтың оғыменен атып еді,
Жығылды батыр Қайсар жерге барып.

Өзін аман сақтады Хақ Тағала,
Аты өліп, жаяу боп тұрды және.
Атайын деп Мұсаға қарсы шапты,
Бос атын жетектегі мініп ала.

діни  дастандар
Сонда Қайсар садақпен атып кетті,
Бір қаһар қатты жаман батып кетті.
Мұсаның астындағы аттан өтіп,

Оқ барып қара жерге батып кетті.
Аты өліп, Мұса батыр жаяу қалды,
Қолына бір-бірінің күрзі алды.
Бірі жаяу, бірісі атты болып,

Екісі таңғажайып ұрыс салды.
Аты өліп, жаяу қалды Мұса батыр,
Кәпірге салушы еді заманақыр.
Екісі қатты ұрысып жүргенінде,

Бұларға ер Жанәбіл келе жатыр.
Кез келді інісімен жекпе-жекке,
Ұрыспай қарап тұру оларға еп пе.
Екісі Қайсар менен ұрысқанда,

Қалқандай тас ұшады аспан-көкке.
Оны батыр сабаздың барулары,
Бір-бірінен қуатты алулары.
Жанәбіл сауыты болды пара-пара,

Ұрыстан дал-дал болып қарулары.
Со күнде кәпір Қайсар өзі күшті,
Қиындық көрсетіп тұр һәрбір істе.
Қылышпен Жанәбілді шапқан шақта,

Басы тақсыр сабаздың жерге түсті.
Ұрып Қайсар қылышын төкті қанын,
Бұ жаһанның қисапсыз палуанын.
Шаһид болып Жанәбіл дүния салды,

Ұжмаққа дахил қылды әзиз жанын.
Кез келді өзі күшті діні қарға,
Кәпірге көңлі жаман, пейілі тарға.
Жанәбілді өлтіріп көңілі тасып,

Шатыр орнын сіздерге жер қылайын.
Жібермей ешбіріңді хал-халыңа,
Жанәбілмен бәріңді бір қылайын.
Бұлайша келді Қайсар көңілі тасып,

«Бәріңді кетермін,—деп,—жерге басып».
Ашуланып кәпірге Хасен ғазы,
Алдынан шықты оның қарсыласып.
О да көрді Хасендей замандасын,

Қызыл қанға бояуға мұның қасын.
Жүгіртіп ер Қайсарды шапқанында,
Астында керігінің кесті басын.
Қылышын Хасен ғазы қалды салып,

Кетті қылыш қалқанын қабат жарып.
Астындағы керігі өліп, өзі есен,
Құлады атыменен жерге барып.
Жығылды мойны үзіліп арғымағы,

Аты өліп және [қалды] Қайсар тағы.
Өзінің сол құлаған бойыменен,
Хасен атын қылышпен шапты тағы.
Аты өліп, жаяу қалды екі батыр,

Салар ер бір-біріне заманақыр.
Екісі қылыштарын суырып алып,
Жүгіріп ақырысып келе жатыр.
Сынап күшін алған жоқ ағаласып,

Әлі кәпір кеткен жоқ табаласып.
Ұстасып бірін-бірі қылыштарын,
Шаптырмай тұрды екеуі жағаласып.
Көз көрген қайран болды төре-қара,

Ұрысып тұрғанына екеу ара.
Бұларды көрісімен жолдастары,
Жүгірді аттарынан түсе сала.

діни  дастандар
Хасенді ұстайды «иә, Құдайлап»,
Халайық таң қалысып тамашалап.
Біреу аяқ, бірі қолдан алып,

Жабылып құр белдікпен алды байлап.
Кетіп кәпір барады қайраты асып,
«Хасенді байладық» деп көңлі тасып.
Ер Әлидің он жеті балалары

Жүгіртіп келді атына қамшы басып.
Ағасының үстіне келді сонда,
Келіп қатты бір соғыс қылды сонда.
О жақтан барша кәпір қаһарланып,

Бұларға күрзі-найза ұрды сонда.
Бұлардың қуатының асты бәрі,
Аққан қан шалқар көлдей тасытты бәрі.
Осы он жеті жігіттің зарпыменен,

Шыдамай кәпірлердің қашты бәрі.
Сонда Қайсар ләшкерге ашуланды,
«Неге қаштың, тоқта!» деп айқай салды.
Ақырып, тоқтамаған жолдастарын

Жауған қардай садақтың астына алды.
Бұлардың көрді бәрі салтанатын,
Шығарған жоқ ұрысқа жаманатын.
Оқтарын садақ, мылтық бірдей атып,

Өлтірді Әли ұғылының мінген атын.
Кәпірдің шошымас заттарынан,
Санаған оны есепсіз хаттарынан.
Осы он жеті жүрген жігіттерге,

Жаяу түсе жабылды аттарынан.
Жауыменен жаяу жүріп ұрыс салды,
Аққан қан шалқар көлдей дүния алды.
Кәпірлер қырылса да көптігімен

қисса зарқұм
Қараңғы болды тамам жердің жүзі,
Көрінбей кетті тағы күннің көзі.
Мұхаммед-Ханафия кәпірлерге,

Ұрысып ұстатпады өзін-өзі.
Дейді-ау Қайсар:—Бұл ерге тимеңіз еш,
Сақтанып өз-өзіңді қамыңды жес.
Мұны қойып өзгеге жабылыңыз,

Ала алмаспыз, айналып күн болар кеш.
Мұны айтып Мұхаммедті мықтады әскер,
Бірін-бірі шөптей таптады әскер.
Жіберіп өз жайына тақсыр ерді,

Алдыңғы асхабтарға қаптады әскер.
Көрсетті батыр Қайсар салтанатын,
Ұрыстан шығармай жүр жаманатын.
Бұрынғы Рүстемдей көтеріліп,

Секіртіп әрлі-берлі мінген атын.
Жанәбіл қайран сабаз кетті-ау өтіп,
Жылады оны естіген есі кетіп.
Сол ойнатқан керігін бойыменен,

Жүгіртіп Пайғамбарға келді жетіп.
Жүгірткен бойымен жетіп барды,
Келіп тақсыр Расулға ұрыс салды.
Қолында қамқамымен тақсыр Расул,

Басына ер Қайсардың салып қалды.
Қылыш қалқан жағынан тиді қатты,
Аты барып жығылды омақаса.
Қайсарды қара жерден көтеріп алып,

Жіберді хақ Пайғамбар аспанға аса.
Сонда Қайсар аспанға ұшып барды,
«Енді мен өлдім ғой» деп қайғыланды.
Келгенде бері қайтып хақ Пайғамбар,

Өзіңді-өзің көтердің бұлағандай.
Әгар да ұрсам,—деді,—қара жерге,
Боларсың бұ жаһаннан тумағандай.
Шариғат жолға жақсы [нәпсі] тыйған,

Талай сендей ер өтті жұртты жиған.
Тілімді алып менім сен, батыр Қайсар,
Құданың бірлігіне келтір иман.

Кісі едім мен пендеден тайынбаған.
Хақтығын дініңіздің кәміл білдім,
Иманыңның үйрете көр жайын маған.
Мұны айтса, енді Қайсар алғаны бақ,

Пайғамбар дұға қылса болғаны жақ.
Расулдың үйретуімен келтірді иман:
«Құдай жалғыз, Құран шын, досты Хақ».
Ислам дінге Қайсарды кіргізді енді,

Бір Алланың бірлігін білгізді енді.
Дұға қылып, ықыласына разы болып,
Пайғамбар бір арғымақ мінгізді енді.
Жаңадан дін тапқызды Хақ Тағала,

Және жақын Расулға болды бала.
«Кәпірлер, тіл алмасаң, мінеки» деп,
Жөнелді өз жұртымен соғыс сала.
Мұхаммед-Ханафия болды жаяу,

Ұрысып кәпірлермен жүрді жаяу.
Сол ұрысқан орынның бойыменен,
Хазірет Пайғамбарға келді жаяу.

Болар ма бүгін ат маған?—деді.
Жапа-жалғыз құтылдым жаяу қашып,
Кәпірде кетті інім мен ағам,—деді.

қисса зарқұм
Пайғамбар берді бір ат баласына,
Олардың кім таңданбас данасына.
Бата алып Пайғамбардан ер Мұхаммед,

Кәпірдің қайта кірді арасына.
Жөнелді арғымаққа мініп алып,
Кәпірге жүзін тұтып қаһарланып.
Қайсармен екісі тізе қосып,

Әскердің ішінде жүр ұрыс салып.
Ұрыстан шаң боп кетті дүния боқ,
Батырлар қайраты асқан қуаты көп.
Әлиді шығаруға аял бермей,

Ұрысып жүр, әлі қырғын басылған жоқ.
Жүсіптей Әли жатыр қайғыланып,
«Құдайым, сақтай көр» деп бек зарланып.
Құдыққа тас атқанда бір періште

Тұрады тидірместен қағып алып.
Зарланып тақсыр Әли жатушы еді,
Жылауға көңілі қамлы батушы еді.
Кәпірлер тас атқанда бір періште

Атқан тасты қайтарып атушы еді.
Ұрысты екі ләшкер жұрттың бәрі,
Қырылды есеп сансыз ләшкерлері.
Ошал құдық түбінде жатқан шақта

Құдайға зар жылады хазірет Әли.
Үстінде жүйрік Дүлдүл мінбеген соң,
Амалсызда не қыларын білмеген соң.
«Өңім бе, бұ жатқаным түсім бе» деп,

Жылайды жер жүзінде жүрмеген соң.
Әлидің сол шұқырда жатты-ау өзі,
Толады қанды жасқа екі көзі.
Ошал құдық түбінде жатқан шақта,

діни  дастандар
«Иләһи,—деді,—Тәңірім Хақ Тағала,
Тілеймін құдіретіңнен мен бейшара.
Бұ шұқыр су секілді болды маған,

Әуеде болған орын падишаға.
Иләһым, иә, Иләһым, падишаһым,
Ғаламда падишаһым сен, сен панаһым.
Бұ қайғыны салдың маған бұ жасымда,

Үміт қылсам көремісің жүз мың ақым.
Тілеймін сен, падишаһым, рахматыңнан,
Жамиғ сипатыңның құрметіңнен.
Жараттың Ғаршы Күрсі, Лаух-Қалам,

Ғаламға он сегіз мың тиді панаң.
Талай біздей жылады жүз мың адам,
Бәріне жәрдем бердің, Тәңірі Тағалам.
Иләһи, Зұлжалал рахматыңнан,

Жамиғ сипатыңның һәм затыңнан.
Хазірет төрт мұқарраб періштең,
Саламат құтқар, Алла, құрметіңмен.
Атамыз Адам, Ыдырыс, Нұх пайғамбар,

Олардан жәрдем іздеп, жылаймын зар.
Бабамыз Ибраһым мен Ысмайыл,
Хақ үшін құтқар мені, Паруардигар.
Хазірет Ысқақ, Салых һәм Айуб нәби,

Мұхаммед пайғамбар—Хақ досты, Хабибі.
Сүлеймен, Дәуіт, Шұғайыб, Шиш пайғамбар,
Олардың құрметіне құтқар мені.
Лұқпан хәкім, Даниал және Ескендір,

Бұлардың құрметіне тілеуді бер.
Қызыр менен Ілияс, тақсыр ерлер,
Құдайдан тілеңіздер, байланды шер.
Иә, Мұса, Жахия, Иса бабам,—деді,

қисса зарқұм
Олардың құрметіне құтқар, Алла,
Қапы боп кетті менім шамам,—деді.
Өзімнің тақсыр бабам, хақ Пайғамбар,

Кең дүния бүгін маған көрінді тар.
Әбубәкір, Омар, Осман ағаларым,
Шапағат қылсайшы»,—деп жылады зар.
«Мұхаммед хақ Пайғамбар, тыңла жарын,

Пайғамбардың көрсет, Алла, ақ дидарын.
Шапағат мен ғаріпке қыла көр»,—деп,
Зарының көңіліндегі айтты бәрін.
«Тіріде салдым қырғын көрген жанға,

Мен бүгін есім кетіп қалдым таңға.
Болам,—деп,—әлдеқандай,—зар жылады,
Әли деп атап едің бұ жаһанға».
Бұлайша тақсыр Әли жылады көп,

«Саламат құтқар, Алла, Құдайым,—деп.
Ирақтың не болғанын көзім көрмей,
Өтем бе,—деп жылады,—арманда боп».
Періште қасындағы сөз айтады,

Әлиге кешіктірмей тез айтады:
«Жылама, бұ шұқырдан шығарсыңыз,
Дұғаңыз қабыл болар» деп айтады.
Зар қылып жылап жатыр көңілі жасып,

«Кәпірлер кете ме,—деп,—жерге басып».
Әлиді шығаруға аял бермей,
Екі жұрт соғысып тұр араласып.
Қырып жүрер кәпірлерді дал-дал етіп,

Жылады өңкей кәпір есі кетіп.
Мұсылман қойдай қырып сол бір жерде,
Пайғамбар ортасына келді жетіп.

діни  дастандар
Ой жерлер қыр, қыр жерлер ойдай болды,
Бұ ұрыс бір-біріне тойдай болды.
Қаны дария кәпірдің судай ағып,

Ләшкерлер бөлек-бөлек қойдай болды.
Пайғамбар жетіп келіп:—Әли,—деді,
Саламат жатырмысың, дәли,—деді.
Тірімісің, шығаршы дауысыңды,

Қысылды жолдасыңның бәрі,—деді.
Хал-жайың қалай,—деді,—жан қарағым?
Әли палуан, сүйікті шам-шырағым.
Есенбісің, саламат жатырмысың?

Шығаршы дауысыңды, арғымағым.
Ұрыс-майдан жерінде, алуаным,
Саламат бар ма, балам, жалғыз жаның?
Шырағым, нешік болды халің?—деді,

Есен бе жаныңдағы көп жамағат?
Аман-есен шықтың ба, бабам?—деді,
Қыла көр бейшараңа бір шапағат.
Қиын болды Ирақтың алған жері,

Бола гөр осы дерттің дәругері.
Әлидің түскен жері жоқтан ғайып,
Әуелі білмей Дүлдүл кетті тайып.
Созып тақсыр Пайғамбар екі қолын,

Жіберді бұ шұқырға сәлде жайып.
Пайғамбар барша жаннан болған артық,
Жаралған әуелден-ақ нұрмен балқып.
Ішінен бұ шұқырдың сәлдесімен

қисса зарқұм
Әлидің қалған екен көңілі жасып,
Аман шықты саламат судай тасып.
Бірінің табандарына табан қойып,

Пайғамбармен көрісті құшақтасып.
Әбубәкір, Омар мен келді Осман,
Бірін-бірі көрген соң зар жыласқан.
Оларменен көрісіп кезек-кезек,

Амандасып жылады Әли Арыслан.
Амандасты асхабтың бәріменен,
Сүйікті бәрі жолдас-жарыменен.
Баласы ер Мұхаммед-Ханафия

Амандасып жылады Әлименен.
Бір-бірлеп амандасты асхабтары,
Пайғамбардың сүйікті жолдастары.
Көзіне көрінбеді жалғызы да,

Сұрады балаларын хазірет Әли.
Әлидің ұғылын сұрап шықты сөзі,
Және Жанәбілді көрмей екі көзі.
Һеш адам Арысланға жауап бермей,

Мына Қайсар сабаздан өлді,—деді.
Қиындық бүгін біздің басымызға,
Иә, Әли, бір машақат келді,—деді.
Шыдамай тұрды бәрі көңлін тия,

Ішіне барша қайғы алды жия.
«Кәпірлер байлап алды ағамды» деп,
Жауап берді Мұхаммед-Ханафия.
Айтты сонда Мұхаммед тілін жанып,

Олардың байлағанын айтты салып.
Күркіреп ауадағы күн секілді,
Бұзылып кетті Әли қайғыланып.

діни  дастандар
Жұлдыздай ауадағы қалтырасты,
Зар жыласып біріне-бірі қарасты.
Қырылғаннан қалған сахабалар,

Жаңа шыққан өлеңдей қалтырасты.
Бір түс берді асхабқа жалғыз Алла,
Қиындық күн болды осы жолда.
Шама жоқ ұрысатын сахабада,

Жарадан қозғала алмай тұрды сонда.
Бұ соғыс сахабаға жаман батты,
Қиын іс және түсі болды қатты.
Отырып іші күйіп хазірет Әли,

Ол күн ұрыс салмастан жылап жатты.
Тірі қалған асхабтың жарасы көп,
Кәпірдің көптігінен дүния боқ.
Бәрісі қимылдамай жатты сонда,

Атқа мініп шығатын шамасы жоқ.
Қиын іс болды осындай, адамзат,
Жарадан қозғалмай көп жамағат.
Таң атып күн шыққан соң, бас көтеріп,

Оқыды жиылысып намаз бамдат.
Өзі бас имам болды хақ Пайғамбар,
Кең дүния кәпірлерге көрінді тар.
Лажсыз, амалсыздан қайран болып,

Қаруын киді қалған сахабалар.
Япырым-ай, неткен кәпір дүнияны алған,
Ажалсыз, Құдай сақтап өлмей қалған.
Осы түн баласы үшін мың түндей боп,

Жылап шықты зарланып Шаһимардан.
Пайғамбар өзі бас боп жүрді сонда,
Жүріп майдан жеріне келді сонда.
Мұсылманның тағы атқа мінгендерін,

қисса зарқұм
«Қараңыз,—деді,—ұрысқа жарағанын,
Алармыз бүгінгі күн қалғандарын».
Бұларды көзі көріп патша Зарқұм,

«Аттан» деп қақты ұрыстың барабанын.
Бұлайша бұйрық қылды Зарқұм батыр:

Жеріне көптігінен шаңға толып,
Құмырсқадай жыбырлап келе жатыр.
Көріп жан қалмады асхабтары,
Көңілге тоқ ішінде Пайғамбары.

Қолына зұлпықарын суырып алып,
Ақырып жетіп келді хазірет Әли.
Дүлдүл мініп, секіртіп айбаттанды,

Иә, кәпір, менім атым—ер Әли!—деп,
Тым-ақ жаман тебініп айқай салды.
Әли батыр—сабаздың кемеңгері,
Қаһары бүгін шықты ащы тері.

Билеуші Алла ағлам, патша Құдай,
Естіп тітіреді адам мен дию, пері.
Әлидей дауыс шықты батырынан,
Бәрі араб, дұшпан тарап жақынынан.

Ішінде жер мен көктің жан-жануар,
Олар да қатты адасты ақылынан.
Отырған елі, Зарқұм жаман састы,
«Әли тірі екен» деп қайғы басты.

«Енді нешік қылатын айла бар?» деп,
Жиылған кәпірлердің құты қашты.

Ор қазып амал қылып байладыңдар.
Дәуірлеп бір күндей шіркін ер деп,
Мені сен өлді ғой деп ойладыңдар.

діни  дастандар
Біліңдер, келді қайғы, бұ сөзімді,
Бұрмаспын тіпті саған нұр жүзімді.
Қылармын қатты қайғы бастарыңа,

Жібермес зұлпықарым жалғызыңды.
Осылай сөз сөйледі қаһар етіп,
Ашудан қайраттанып есі кетіп.
Масат болған пілдей ойнап тұрған шақта,

Хишам деген бір палуан келді жетіп.
Әлиді артық жаратты Хақ Тағалам,
Ажалды дүния салды көп бейшара.
Қолындағы найзасын оңтайланып,

Жаншуға жетіп келді жүзіқара.
Жүзін тұтып кәпірге бақты Әли,
Бір ұрыс және бұған тапты Әли.
Тигізбестен найзасын бұрынырақ,

Қолынан бұ Хишамның қақты Әли.
Әли қылды һәр айла бағайын деп,
Бір қызық, көп мереке табайын деп.
Хишам және қылышын суырып алды,

Арыслан тақсыр ерді шабайын деп.
Шабайын деп ойлады Әли ерге,
Сақыпқыран жұрт асқан кемеңгерге.
Қылыш тұтқан қолымен қабат ұстап,

Хишамды айналдырып ұрды жерге.
Жерге ұрғаш кесті басын хазірет Әли,
Енді кәпір қорқар деп палуандары.
Хишамның тағы өлгенін көргеннен соң,

Ойланды ат қоюға жұрттың бәрі.
Кімі жүз, кімі мың, кімі топ-топ,
Ұмтылды бір кісіге осындай көп.
Бұлармен жалғыз жүріп ұрысқалы,

қисса зарқұм
Кәпірдің қылды қырғын һәр жеріне,
Бәрісі қайран болып жұрт еріне.
Бұларды көзі көріп шыдай алмай,

Қырылды батырларым сөз дегендей.
Тағы жүз мың палуан барсадағы,
Қырар, қоймас бәрісін «һай»дегендей.
Қиындық болды қайғы басыңызда,