Ауызға сөйлей берсе сөз келеді,
Хикая нелер қызық кез келеді.
Бұл дүние – көне сарай, көшкен керуен,
Ауысып бірден бірге өзгереді.

Қызықты қыз бен жігіт әңгімесін,
Сауықшыл жастар көзі тез көреді.
Мақалы ата-бабам бәрі де рас,
“Құлақпен естігенді көз көреді”.

Адамға жастық – жалын, қарттық – қайғы,
Жас күнде бәрің де ойнап күлдіңдер ме?
“Қажисың, қартаясың” дегендердің
Сөзіне көңіл қойып кірдіңдер ме?

Жас өтер, сауық кетер, кәрілік жетер,
Ойлашы, бір қалыпта жүрдіңдер ме?!
Көрген түс, өткен өмір бәрі бірдей,
Өзгермес өмір тауып сүрдіңдер ме?

Қош айтып, разы бол өткен күнге,
Тәрбие аз да болса еткен күнге.
Өсіріп, бізді ұзатып, жолға салып,
Ауысып кейін қарай кеткен күнге.

Біреулер арманына жетіп өліп,
Біреулер зар илеумен кеткен мүлде.
Осындай аума-төкпе замандарда,
Өтіпті екі ғашық өткен күнде.

Тыңдасаң сөзді бұзбай, енді айтайын,
Садық пен Сәлиқанның әңгімесін.
Жүрмеді қазақ кімнің қолтығында,
Шықпаған басқа мүйіз – мұжығында.

Қанша жыл Сырдың бойын мекен еткен
Заманның ілгергі бір толқынында.
Сол жерде мекен етіп тұрған байып,
Кеткенше бағы қашан табан тайып.

Айтайын сөзді ұзатпай келтелетіп,
Қызығын ұқтырайын ертелетіп.
Қызының бірі он бесте, бірі он үште,
Сәли, Сағи дейді екен еркелетіп.

Ұлы жоқ, екі қыз бар, дәулеті мол,
Бай менен бәйбішенің ермегі сол.
Ешкімге құда болмай жүруші еді,
Байлар келіп айтса да бірнеше жол.

Міні жоқ он төртінде туған айдай,
Ақылды, һәм оқыған аса зерек.
Жайдары мінезі бар ашық-жарқын,
Етпейді басқа қыздай елек-селек.

Қол жетпес әуедегі ол бір алма,
Секілді қара шашы торғын желек.
Уылжып, жаңа пісіп келе жатыр,
Көзге түсер көрікті елден ерек.

Жас та емес, үлкен де емес, деген бапта,
Қауындай жарылмаған жаңа қапта.
Бір бай бар аты шулы Нұрым деген,
Туысы, жері жақын, басқа тапта.

Нұрымның екі ұлы бар: Садық, Сабыр,
Онда жоқ одан басқа аға-бауыр.
Садығы саспас сабаз, сабырлы ер,
Көреген өткір көзді, мінезі ауыр.

Сол бала дүниесін басқаратын –
Өзі ие, мал мен мүлік, ат пен асқа.
Қайын жоқ жүрген еді бұл да бойдақ,
Табылмай өз теңдесі жүрсе де ойлап.

Кезіксе ылайық қыз алайын деп,
Әр жерге көзін салып, жүрді бойлап.
Қайынсыз басы бос жүр Сәли де әзір,
Ойламай еш нәрсені ол да қазір.

Нәзірге Садықты ертіп келді Нұрым,
Көрген жоқ Сәлиқанды Садық бұрын.
Ауылдың нәзір берген маңайында,
Есімнің ауылы отыр анақұрым.

Әдеті қыз баланың бар емес пе,
Бұлақтан су таситын кешкітұрым.
Садықтың жүрегіне түсті бір от,
Судан қайтқан Сәлиқанның көріп түрін.

Шолпандай қалың жұлдыз ішіндегі,
Толықсып, нұрдай балқып келе жатқан.
Маралдың бұзауындай бауыры жарап,
Жел тұрып қара шашы қойған тарап.

“Қайсы үйге кіреді деп, қайда барып”,
Тесіліп Садық арттан тұрды қарап.
Садықты қыз да көріп тұрып кетіп,
Тулады жас жүрегі дір-дір етіп.

Аяңдап Сәли жетті үйге таман,
Бұзылды Садық көңілі тіпті жаман.
Мұндай жан болады екен деп таңырқап,
“Аһ” деді қыз көрінбей кеткен заман.

“Болсаң да ханның қызы сені алайын,
Келмейді осы күнде неге шамам.
Жолыңа жаным құрбан болса-дағы,
Тұрмаспын бұл дүниеде сенсіз әман”.

Не қылсаң да жарға қос деп, Жаратқан,
Құйылды бір-ақ жерге тілектері.
Кеш болды, қас қарайып күн де батып,
Ас ішпей намазшамда қалды жатып.

Таң атса көрем бе деп дөңгелеумен,
Бір кезде көзі ілінді сіле қатып.
Таң атып, тауық шақырар мезгілінде,
Төсектен шошынғандай тұрды атып.

Аздан соң ел де тұрды, күн де шықты,
Қасірет жүректегі болды мықты.
Жайлауға Есім сол күн көшпек еді,
Ат ұстап, түйе қомдап, үйін жықты.

Садықтың өңі кетіп, қаны қашып,
(Сыр емес шығаратын сыртқа шашып).
Нұрым кеп “не болды?” деп сұраса да,
Айтпады ұялғаннан сөзін ашып.

Деді де: “Аһ, дүние”, теріс айналып,
Еріксіз егіліп кеп төкті жасын.
Нұрымның көзі алақтап, есі кетіп,
Баласын екі көзі тесіп өтіп.

Ақырын сыртқа шығып қарап еді,
Есімнің барады екен көші кетіп.
Жүдеген баласының көріп түрін,
Кетуге ат ерттеді шығып Нұрым.

Садық кеп: – Бүгін тоқта, атам, – деді,
Науқасым емес онша қатаң, – деді.
Бой жазып, атқа мініп, қырға шығып,
Тамақты суып ішіп жатам, – деді.

“Құп” деді баласының сөзін тосып,
Ағып жүр Нұрым жасы көзден жосып.
Мінгізіп боз жорғаға Садық салды,
Қасына бір жігітті берді қосып.

Аттанып шалқар түсте боз жорғамен,
Артынан Есім көшін кетті қуып.
Көк майса, жасыл текше түсті жолға,
Заулады запқы тастай қос боз жорға.

Кезінде қазақ бесін күн еңкейген,
Соңынан қалың көштің жетті зорға.
Келеді сергелдең боп бір қыз үшін,
Сарып қып жар жолына қуат-күшін.

Көргенше Садықта жоқ сабыр, тұрақ,
Жас бала тіс қақпаған, балдыр құрақ.
Көшкен кім қасымыздан деп болмаса,
Алсасы аттанарда атын сұрап.

Көш те көп, көш шетінде қыздар да көп,
Келмей жүр басқа қыздар Сәлиге дөп.

Сұрап жүр: “Осы бүгін көшкен кім?” – деп.
Білмейді жер жадысын тау мен сай көп,

Ол жерден, – дейді, – бүгін көшкен бай көп.
Тұруға сабыр қылмай көп сөз теріп,
Оларға былайша деп жауап беріп:

Кетіпті жылқысына бір ат еріп, –
Деді де жөнеледі көштен озып,
Делебе әбден шалқып, алды қозып.
Арасын қатын, қыздың көктей заулап,

Ешкімнен енді тіктеп сұрамады,
Әлгіндей жауап берді сұрағаны.
Не сықылды келеді кербез қыздар,
Ешбірі көңіліне ұнамады.

“Сабылтқан қара тер қып қос боз атын, –
(Таңырқап көште көрген қыз бен қатын)
Жұмысы бір қысылшаң болу керек,
Жаратқан жан екен деп артық затын”.

Толықсып аттан ауып кете жаздап,
Талай қыз талмаусыды – имансыздар.
Келеді жол шетімен сырқыратып,
Түтін қып, шаң-тозаңды бұрқыратып.

Үкілі, сап жорғалы топ-топ қыздар,
Қуалап бірін-бірі тырқыратып.
Оларды ағындап кеп аралайды,
Тізесін соғып өтіп саралайды.

Қарайды басқа қызға несін енді,
Еңкейді намаздыгер болып, бесін енді.
Шұбалып Көкқайқыға ілінгенде,
Есімнің жақындады көшіне енді.

Артынан жетті қуып қыздың көшін,
Бір-екі малайымен бәйбіше, Есім.
Қызсыз көш, танымайды өте салды,
Қарайды қыз болмаса оған несін.

Асығып, нағып сасып жүрсің? – деді.
Қасына келіп тұрды сәлем беріп,

Таңертең қасымыздан көшкен елге,
Кетіпті аяғынан бір ат еріп.
Ей, ата, өзің көштің бүгін қайдан,
Атымды енді іздеймін қандай жайдан?

Мекенім Ағашоба жүрген жайлап.
Білмедім, ілесті ме? Жылқы ілгері,
Балалар кетіп еді бұрын айдап.
Көккерде жүре берсең жылқы жатыр,

Балалар тіккен шығар жұртқа шатыр.
Бар болса, жоқ болса да қайта алмайсың,
Асықпай мейман боп кет бүгін, батыр.
Жылқы ізі көк шалғында жатыр жосып,

Бар шығар балаларда қымыз, сусын,
Соны ішіп отырыңдар көшті тосып.

Заулады жібергендей зақпы тасты.
Намаздыгер намазшам арасында,
Көккерде көп жылқыға араласты.
Жылқыны аралады ары-бері,

Шатырды тағы көрді Садық сері.
Жотада қыз да үмітпен тұрған атшаң,

Жылқының шаршап келген шырқын бұзып,
Әлде бір ұрымысың, – деді, – ажалды?
Сөйледі сонда Садық: – Шалқыма қыз,
Қараңыз айтар сөздің артына, қыз.

Жылқыңа қос атымды қосып айдап,
Еліңнің ылайық па салтына, қыз.
Алған ұры бола ма, іздеуші ме –

Адамның аңғалы деп ойладың ба?
Қарасам тәуір екен қалпыңа қыз.

Айтпаймын әзілімді көрсең өзге.
Жылқымда атың түгіл, бөтен тай жоқ,
Түспей ме болса егер біздің көзге?
Қарай бер ілескен жоқ сенің атың,

Байқадым жан екенсің артық затың.
Жетпей ме жолаушыға бір ат мінсе,

Артыңнан құрбың қуып жетіп отыр.
Бола ма екі ат артық азаматқа?
Атым түгіл, адамым кетіп отыр.
Ойлашы, не ойлап ең кеше кеште?

Әлі жүр ишаратың біздің есте.
Екі күн еру болмай ең болмаса,
Келеді талай кегім осы көште.

Атың кім, қай жерліксің, қайдан келдің,
Ұқтыршы кім болады ата тегің?
Матаймын, затым Найман, әкем Нұрым,
Құйыпты жеті атама Қызыр нұрын.

Нәзірге өзің көрген сауын айтып,
Бізге де хабар барған жазғытұрым.
Атым – Садық, шығамын он бес жасқа,
Құмар едім өзіңдей қаламқасқа.

Бұдан басқа сөзім жоқ саған айтар,
Мен емес өліп кетсем серттен қайтар.
Менің үшін, сен не дейсің, ынтам осы,
Атың кім, қайсы тапсың, жауап қайтар?!

Иесі жоқ қалың мал – арам есек.
Есімнің ұлы да мен, қызы да мен,
Өзің көрген дүние маған есеп.
Атым Сәли, он беске келді жасым,

Артымда бір жеткіншек бауырым жоқ,
Дүниені айтып-айтпай не қыласың?
Өсіп ем ерке болып қолды сермей,
Ешкімге қойып еді әкем бермей.

Орнады жүрегіме сенің отың,
Тұра алман енді тірі сені көрмей.
Кетерсің, шатырға жүр бүгін қонып,
Тұр едім келе ме деп сені шолып.

Жиренбе дүниеден “бекер боқ” деп.
Айтқаны бұрынғының бар емес пе,
“Мал – бір жұттық, батырың – бір оқтық” деп.
Менде де бар көп емес жалғыз іні,

Білінер аздығынан ердің міні.
Екі қыз, екі ұл болып баға аламыз,
Нұрымды Есімменен сөздің шыны.
Шатырға осыны айтып келіп түсті,

Бір болып өлсе шұңқыр, шықса төбе,
Жалынды жас жүректер алды да ұшты.
Жылқышы екі жігіт барлығы алты,
Қалған жоқ айтылмаған сөздің қалты.

Отырды сұхбаттасып, қымыз ішіп,
Бір жерге тоқтағандай істің шарты.
Мұңдасты екі ғашық қамын жесіп,
Көш келді намазшамда шалғынды есіп.

Бұл елдің біз көшіп ек алдын-ала,
Ешкім жоқ бұдан былай бәрі кейін,
Таңертең көш тастамай қайта қара.
Соны айтып, біраздан соң сойды малды,

Бәрі жеп ет пысқан соң тойды да алды.
Көтеріп көрпе, жастық Сәли сұлу,
Апарып көк майсаға төсек салды.
Жаппада – бай, бәйбіше, қонақ – сыртта,

Төсегі екі қыздың ақ шатырда,
Бағана жөндеп қойған оны ымыртта.
Сәли жүр төсек салып, бұраң қағып,
Басына бұлғақтатып үкі тағып.

Төсекке салып жатқан Садық келді,
Табылды іздегені жатсын нағып.
Жолдасы ат қойып жүр алып ерін,
Төсекке жалғыз келді Садық серің.

Қыз айтты: – Біраздан соң ұйықтайды ел,
Тоңасың мұнда жатсаң, соғып тұр жел.
Бұл жерде қалған сөзді тоқтатайық,
Жатқызып жолдасыңды шатырға кел.

Лапылдап сөз айтылмай жүрек күйіп,
Бірінің ойлағанын бірі түйіп.
Ендігі сөз шатырда болмақ болды,
Ажырасты ауыздан бір-бір сүйіп.

Шатырға Садық жүрді ел жатқан соң,
Көз салып төңірегін бір абайлап.
Кіріп келсе Сәлиқан отыр жатпай,
Кереуетке сүйеніп кірпік қақпай.

Еш нәрседен хабарсыз Сағи жатыр,
Сөз бастады Сәли қыз оны оятпай.
Лүпілдеп сөз айта алмай шертіп жүрек,
Оралғандай мойынға суық білек.

Берем десең, айтамын тілегімді,
Ұстат оң жақ, бердім деп, білегіңді.
Сабырланып жауап бер саспай, жайлап,
Тоқтатып қызуланған жүрегіңді.

Тастай көшіп кетсең де соңыңа ердім.
Үш емес, үш жүз тілек тілесең де,
Жаным, тәнім сенікі түгел бердім.
Менің сертім, уәдем, міне – қолым,

Ант емес құр бос сөз, уәде емес,
Артым дүмді, келешек кең ғой мүлдем.
Сонда Сәли құшақтап, аузын сүйіп,
Лебізі беттеріне оттай тиіп.

Шалқаласып кетеді, жанталасып,
Буын босап, аққудай мойынын иіп.

Тілегімді берер ме ең, сыйламасаң.
Ең бірінші тілегім: осы түні

Бұл мүбәрәк бірінші, тұңғыш түн ғой,
Шын тілекпен өткізер Қадір түн ғой.
Ер жігіттің бар тірегі нысап, сабыр,
Шын жүрек, таза тілек бізге сын ғой.

Ата-анамды екінші, зарлатпасаң,
Ренжітіп, кейітіп, қарғатпасаң.
Менен қалып Сағижан не болады?
Көзден жасын сорлының парлатпасаң.

Ең ақырғы, үшінші тілегім сол,
Ашық келіп, құда түс осы күзде.
Інің менен ертіп кел атаңды алып,
Құда түсіп, мал сойғыз, батаңды алып.

Неке оқытып қосылсақ, Құдайға жөн,
Қашқын, кезеп, некесіз атанбалық.
Қашып-пысып жол таппай қолға түсіп,
Арманда боп байланып, маталмалық.

Құдалыққа көнбесе, сермерсің қол,
Алдарынан бір өтіп, армансыз бол.
Епті жігіт бар шығар елдеріңде,
Талаптанып, талпынып, табарсың жол.

Осы менің тілегім айтып тұрған,
Бір сөзінде тұра алмас Тәңір ұрған.
Жаным, тәнім – сенікі, Құдай қалыс,
Шыбын жаным жолыңда болсын құрбан.

Айтқанынан қайтпады есіл батыр.
Сәли жылап аузынан тағы сүйді,
Қылығына бойы еріп, іші күйді.
Таймас болат, табанды қайтпастығын,

Сырын алып, сипатын жүрек түйді.
Сағижанды оятып, жақты шамын,
Жас жүректің ғашықтар жеген қамын.
Бастан-аяқ ұқтырды сіңілісіне,

Мынау сенің жездең деп таныстырып,
Көрді екеуін азырақ жаныстырып.
Қуаныш қып сыртынан тұрды күліп,
Жездесі мен балдызын алыстырып.

Кірпік қақпай Сәлидің көзі тесіп,
Қымыз ішіп, азырақ тоқаш жесіп.

Іштен киген мешпетін берді шешіп.
Міне, ғашық жандардың көр қызығын,

Берді Садық суырып, мөр жүзігін.
Балдызы оған бір торғын жаулық беріп,
Маңдайынан бір сүйді аузын керіп.
Балдызының жаулығын Садық алды,

Бірін-бірі қия алмай жүре еріп.
Күзде келмек уәде болды қатты,
Бұлбұл сайрап, бозарып таң да атты.
Қол алысып, сүйісіп, қош айтысып,

Тұрып отқа жолдасы атын қойды,
Өзінше ол да ойлап жүр әрбір ойды.
Күн шыққан соң шақырды шай ішуге –
Итарқаның астында асқа тойды.

Даярланып жүруге ерттеді атын,
Көзі қимай Сәли жүр асылзатын.
Түсін бұзып, көзіне жасын іркіп,
Шыны ғашық білдіріп махаббатын.

Зорға басып аяғын шықты Садық,
Өртеніп от кеткендей денесіне.

Болма енді ат үшін алаң, – деді.
Сәли менен Сағиға тысқа шығып,
Мейманыңды аттандыр, балам, – деді.
Жүгіріп кеп Сағи қыз есік ашты,

Қош айта алмай Сәли де төкті жасты.
Қарағайды перде қып, елжіресіп,

Сәли қыз деді: – Садық, қош айтқаным,
Шын ынтам, емес саған бос айтқаным.
Ата-енеме сәлем де, Сабыржанға,
Көкейіңнен шықпасын осы айтқаным.

Сағи жылап Садықтың ұстап қолын,
Айырмаған жас бала оң мен солын.
Садық жылап бетінен сүйген шақта,
Әрең айтты: – Болсын, – деп, – Аға, жолың!

Осы күзде өлмесем, бір келемін,
Мені ұмытар дегенді естен қалғыз.
Садық сүйдеп әреңге атқа мінді,
Жастар сырын жолдасы әбден білді.

Ат үстінен еңкейіп, еңіресіп,
Сілекейін жұтысты, сорып тілді.
Қош айтысып, ат мойынын бұрып қалды,
Екі қыздың буыны құрып қалды.

Садық қалай ат басын тарта алады,
Естен танып Сәли қыз шалқалады.
Қайың, терек, қарағай перде болып,
Ғашықтарды саяға ап қалқалады.

Еңіресіп айырылды екі ғашық,
Кетті Садық көрінбей белден асып.
Бір қарап ап артына жасын сүртіп,
Боз жорғаға жөнелді қамшы басып.

Жазылып қалдым, – деді, сылтау етіп.
Баласы сауыққанға қуанды көп,
Білмейді қызға барып уанды деп.
Ертесі елге қайтып кетті бұлар,

Етті жеп, оқыды да Құранды көп.
Күз болса арманынан бұлар шықпақ,
Досты өсіріп, дұшпанның көңілін жықпақ.
“Ауызыңнан күзге дейін шығарма” деп,

Дүркіреп сауықпенен көңілі өсіп,
Ауылға келіп жетіп, желдей есіп.
Арасы Садық – Сәли бес күндік жол,
Бұлар да жайлауына шықты көшіп.

Көктеуден бұлар көшіп кеткен кезде,
Арада он шақты күн өткен кезде.
“Қалмақпен соғысамыз, қамдансын” деп,
Жайлауға хабар келді, жеткен кезде.

Қалмақпен қарсы шығып соғысуға,
Аттанды еркек қалмай тайлы-таяқ.
Ту байлап, ұран салып, қарсы шауып,
Біреу ұшып, біреулер аттан ауып.

Бір жарым ай соғысып жеңісе алмай,
Шегінді екі жағы қырын тауып.
Көрім, Садық қайтып аман келді,
Кім жақсы, мәлімсіз кім жаман болды.

Бірі қалмай аттанды қазақ тағы,
Қиян-кескі соғысты екі жағы.
Бес жүз қазақ қалмаққа тірі түсіп,
Қазақ жақтың жеңіліп сынды сағы.

Қалмақ байлап оларды алып кетті,
Үйді-үйіне тарасып халық кетті.
Баласынан адасып Нұрым келді,
Сол бес жүздің ішінде Садық кетті.

Жерді берсе адамын қайтарам деп,
Қалмақтардан хат келді күзге таман.
Бұл әңгіме қазаққа ермек болды,
Талас жерін қалмақтың бермек болды.

Адамдарды тапсырып, жерді алуға,
Қанша қалыс қалмақтан келмек болды.
Қазақ жағы үй тігіп, малды сойды,
Адамы кеп қуанып, қылды тойды.

Жер алам деп адамын алып кепті,
Бермей қойып қазақтың қорлығы өтті.
“Қазақ, бәлем, асықпа қылармын”, – деп,
“Екін оқсын” деді де қалмақ кетті.

Ызаланып соныменен қалмақ кетті,
Келістіріп қазекең алдап кетті.
Он бес күнге жетпей-ақ, соғысуға
Он екі мың қалмақтан солдат кепті.

Қазақ тауға сүйеніп жатып алды,
Тағы бір ай соғысып ала алмады.
Келер жазда келуге қайтты қалмақ,
Не қылса да қазақтың жерін алмақ.

Қос қара сан оқ өтіп, қалың еттен,
Жаралы боп, Садыққа түсті салмақ.
Жарадар болды Садық қалмақ атып,
Жар қайғысы бір жақтан жанға батып.

Жарын ойлап, кетеді жасы зырлап,
Қапалық жатты күйіп, ішін тырнап.
Асқынып жазылмады, күз айналды,
Жарықшақтап сүйекті кеткен қырнап.

Кеп еді осы күзге әрең жетіп,
Жеткізбей қойды Тәңірім жаралы етіп.
Қазан айы кезінде келмекші еді,
Қазан түгіл, қараша барады өтіп.

Бірге барған баяғы жан жолдасын
Бір күні шақырып ап, ақылдасты.
Шақырып, оңашада қасына алып,
“Қайтерміз” деп отырды ақыл салып.

Жасынан тәрбиелеп өзін баққан,
Жиырма бес жаста еді аты – Мәлік.

Жерің жоқ кемшіл болған ат пен астан.
Сәлиді осы күзде бір көре алмай,

Жатырмын екі түрлі қайғы тартып,
Тамақ сау, дертім қапты жерді тарпып.
Бір хабар қаралында қыла алмасақ,
Жүргенше “жігітпін” деп өлген артық.

Шығарма сырды сыртқа, аузыңды жап,
Келмейді іс орнына дегенмен “қап!”.
Денің сау, жасың үлкен, көргенің көп,
Болады қалай қылсақ, ақылын тап?

Не “бар” дер, иә бастап өзі барар,
Әкеңе бастан-аяқ ұқтырайын.
Көнбесе егер әкең, қырсық шалып,
Тәуекел деп кетемін жалғыз салып.

Ахуалды ұқтырып, күн кеңітіп,
Не қылсам да келемін хабар алып.

Кімді сүйсе сындырмай әпер сағын,
Жарамайды тартынсаң мұның, – деді.
Арғынға ат жетпей ме, болса да алыс?
Өзі барып болыпты қызбен таныс.

Үкі тағып келеді, басын байлап,
Мәлікті ертіп, бір-екі жібер қалыс.
Талабынан қоя бер жасты тыймай,

Қалмақ алса қабырғаң қайыспай ма,
Жатқан малды қайтесің жерге сыймай?
Балалар жас, өзің де боп қалдың шал,
Менің айтқан сөзіме құлағың сал.

Екі әлемде, кәпір сен, оңалмассың,
Садық пенен Сабырдан аясаң мал.
Қой қатын, қой деген соң, алсаңшы тіл,
Қыз іздейтін заман ба биылғы жыл?

Ағаш оба алыс жер, арасы тау,
Алып кетсе қайтесің, аңдыған жау?
Балаларды қыздырмай жайыңа жүр,
Отың жағып, бие мен сиырды сау.

Шығып кетті соны айтып Нұрым батыр,
Қайғыланып бұл күнде Садық жатыр.
Мәлікті ертіп Садыққа Мәржім келді,
Тігіп берген оңаша торғын шатыр.

Бір атқосшы қасына жалдап алып,
Мәлік өзі арғынға барсын, – деді.
Екі жамбы берейін, екі ат алсын,
Еш адамға білдірмей кетіп қалсын.

“Жазылған соң келеді деп келер жазда”,
Үкі тағып, келінге хабар салсын.
Сөзіне Садық жылап анасының,
Қарашы ақылының данасының.

Мәлік шықты, бір жолдас тауып алды,
Екі жамбы қоржынға Мәржім салды.
Жылқыдан екі жорға жетекке алып,
Еш адамға сездірмей кетіп қалды.

Жүр еді Сабыр сонда жылқы бағып,
Зеріксе аң қуалап, түлкі қағып.
Емшектес Садықпенен он төрт жаста,
Аға – ауру, келеді ұйқы нағып?

“Тез бар” деп екі атты ұстап өзі берген,
Садықтан керегі жоқ дүние аяп.
Садықты ойлап, кейіп жүр Сабыр әрең,
“Кімге пайда қылар деп бес күн әлем”.

Өзім ертіп барамын, жазылған соң,
Үш қайтара жеңгеме, – деді, – сәлем!
Алла деп, жолға түсіп Мәлік кетті,
Неше қырқа, сай-сала таудан өтті.

Жол сұрап, жолдағы елден сусын ішіп,
Ел жайлаудан қалыпты қайта түсіп.
Бір суық сөз естіді жолдан сұрап,
Есім жазда кетті деп садаққа ұшып.

Аяғы неге соғар, ақыр? – дейді.
Есімнің мал мен мүлкін ағайыны,
Үлеске саламыз деп жатыр, – дейді.
Өлтірді Есім байды биыл қалмақ,

Жыл уағы толған соң – келер жазда,
Үлесіп ағайыны түгел алмақ.
Мұны естіп Мәлік батыр кейіді көп,
Жұмысым енді қандай болады деп.

Есімнің ауылы мынау деді біреу,
Ренжіп келе жатса уайым жеп.
Айналып мама ағашқа келіп түсті,
Сығалап Сәли танып тұра ұшты.

Өтешек өстіп жүріп аз күн өмір,
Ешкімді алмай қоймас дүние жемір.
Көрісіп, қол берісіп отырған соң,
Жұпарға Құран оқып, айтты көңіл.

Танысты амандасып, жөн сұрасып,
Қайғы басып жүргендер тұнжырасып.
Сонда көрген Есімің енді жоқ деп,
Қайтадан тағы да алды бір жыласып.

Жалғыз Алла жаратты бар адамды.
Сол соғыста оқ тиіп қара саннан,
Садық мырза жаман боп жараланды.
Жатыр зарлап жүре алмай, “жалғыз жар”, – деп,

Бұл өмірдің ойлаңдар жолы тар, – деп.
Осы жақта бір зәру ісі болып,

Сүйегі аман, оқ өткен қалың еттен,
Қаны қашып жүдеді екі беттен.
Дәрігер бағып жатыр, біраз жақсы,
Жұмысына мен келдім сол себептен.

Жұпар оны ұққан жоқ, не біледі?
Аңқаусыман, мінезі кеңір еді.
Теріс айналып, Сәли қыз тысқа шығып,
Белбеу салып мойынына еңіреді.

Сүйгеніме жалғанда қосылмасам,
Садықты алсаң, мені де ал, Құдіретім.
Дастарханды шай ішкен Сағи жиып,
Ол да отырған әреңге үйге сыйып.

Сәлиқанның қасына келді-дағы,
Ала алмады өксігін ол да тыйып.
Сағи айтты Сәлиге: – Есіңді жи,
“Жазылады” деді ғой, жасыңды тый.

Соны айтып, көңілін басып үйге жүрді,
Сәли, Сағи екеуі қабат кірді.
Қыздарының қызарған көзін көріп,
Бір хикмет барлығын Жұпар білді.

Қымыз ішіп отырды, батты күн де,
Мәлік, Сәли сөйлесті іңір түнде,
Сөздің шынын Жұпарға айтпақ болды,
Бастан аяқ барлығын түгел мүлде.

Жаздағы, күздегісін түгел айтып –
Не дейсіз деп, Жұпарға сөйледі жай.
Жұпар айтты: – Жақсы орын тапсам болды,
Елге аштырмай етекті жапсам болды.

Сәли менен Сағиды армансыз қып,
Өзім жанды солармен бақсам болды.
Шығармаңдар бұл сырды сыртқа шашып,
Жаз шыққан соң кетелік ептеп қашып.

Екі атыңды алып қайт, қалсын жамбы,
Атты алмады демеңдер, күмісті алды.
Өзің бізден айдап қайт он шақты ат,
Көшсек, қайда тастаймыз мына малды?

Бір ауыз сөз айтайын тыңда сізге.
Тышқақ лақ қалдырмай әкетеміз,
Бірінші Алла, екінші сенсең бізге.
Жазға салым қоныңыз елді шеттеп,

Жігіт жиып, сайланып, жабдықтанып,
Әкетуге келеміз бір-ақ беттеп.
Абысындар сырласып келген шақта,
Аузына ас, астына қойып мақта.

Ести берсін, ертеден сөз қыла бер,
Қайны бар деп Сәлидың найман жақта.
Осыны айтып жатысты, тамағын жеп,
Екі қонды, жатпады жайланып көп.

Екеуіне мінгізді екі жақсы ат,
Сәлем-сауқат, тағы да жаздырды хат.
Атын алып, жамбыны сонда тастап,
Мәлік кетті деді де: “қош, аман жат”.

Екі атын тастамады, ырым қылды,
Құдағидың сөйлесіп, сырын білді.
Ауылына бесінші күн Мәлік келді,
Бұлардың қып жүргенін Нұрым білді.

Қаракесек – Арғынға келдім барып.
Айтпағанмен қоймайсыз мені қысып,
Бар деген соң жөнелдім құстай ұшып.
Есім байдың қызына өзің айтқан,

Ел еңкейіп жайлаудан келген екен,
Есім жазда, соғыста өлген екен.
Жалғыз қатын, екі қыз, жетім-жесір,
Малды аямай Құдайым берген екен.

Жетім қыздар жылайды баламыз деп,
Ел үркісе біз қайда қаламыз деп.
Ағайыны жүріпті сөз қылысып,
Мүлкін бөліп, мал-жанын аламыз деп.

Екі қызды беремін екі ұлыңа,
Деп жылаған сөздері жанға батты.
Садық өзі айласын тапсын дейді,
Бір пәледен бізді кеп қақсын дейді.

Бар дүнием, екі қыз Нұрымдікі,
Өлгенімше өзімді бақсын дейді.
Қандай тәтті дүние адамзатқа?
Қайта-қайта қарады Нұрым атқа:

Еске алыңдар ертеден жазға салым –
Деп қымыңдап сөйледі Нұрым шалың, –
Жігіт жиып, аттанып, таумен барып,
Әкеліңдер көшіріп барлық малын.

Солай сөйлеп бай Нұрым қойды жайлап,
Өзі шықты мал үшін белді байлап.
Сылап-сипап екі атқа үкі тағып,
Қаймақ жағып сауырын қойды майлап.

Бұрынғыдан Садық та жақсы болып,
Кіріп-шығып балдақпен қалған екен.
Сөзін айтып қуанттты Садық ерді,
Мәлік келді аралап талай жерді.

Сабыр ертең екеуін ертіп барып,
Таңдап ұстап жылқыдан екі ат берді.
Сонымен, жазды күтіп жатты бұлар,
Садық та көп ызалы, қайғы – мұнар.

Жылаған бұл сықылды талай ғашық,
Кейбіреуі қосылған мауқын басып.
Кейі жетіп мұратқа, кейі жетпей,
Кімге опа қылады дүние сасық!

Бірі жылап солардың, бірі күлді,
Ойлағанын бірінің бірі білді.
Садық мырза жылаумен қысқа келіп,
Қаңтар айы болғанда атқа мінді.

Келе ме деп бір хабар құр алақтап,
Түнде ұйқы жоқ, таң атса күнде үмітті.
Жарын тілеп жалғыздан қылады зар,
Тілегені басқа емес, бір ғашық жар!

Садық Сабыр, Мәлікпен ақылдасты,
Көк шыққанға қар кетіп бірталай бар.
Жолдасы жоқ адамға кім ермекші,
Жақсыға адам, жаманға жын ермекші.

Жиырмаға Әріптің келген жасы,
Ол – Сабырдың жолдасы, ақылдасы.
Оқуы бар, өзі де қушыкештеу,
Күлімдеген жайдары көз бен қасы.

Айласы бар әртүрлі, қалжыңға ұста,
Ондай епті жігіт жоқ осы тұста.
Ат, киімі Сабырдан болғаннан соң,
Қалмаушы еді қасынан жазы-қыс та.

Үйін тауып Есімнің, сырыңды айтып,
Малай боп тұр сол жерге барып, – деді.
Араламай сонда тұр елдің ішін,
Бір қызмет етіп кел Құдай үшін.

Жаз шыққанда сендерді біз табамыз, –
Деп ұқтырды ендігі етер ісін.

“Алшынмын” де алыстан келген ауып,
Ауылымды кеткен де қалмақ шауып.
Пұл бергенге малай боп істеймін де,
Ендігісін өзің біл ебін тауып.

Жолға шықты “мақұл” деп сайтан Әріп,
Ел аралап келеді жерді шарып.
Сұрап жүріп Есімнің үйін тауып,
Намазшамда бір күні түсті барып.

“Диуананың” кейпіне түсіп алып,
Отыра қап “аһ” деді Құдай ұрғыр.
Асасын қойды шаншып аша таяқ,
Үкі таққан әлемдеп бастан-аяқ.

Ала сеңсең бөркі бар, тысы ақ киіз,
Көрген ел есіркейді бұрқыны аяп.
Екі көзін алартып, есінейді,
Көкке қарап бір мезгіл тесіледі.

Күңкілдесіп жынымен қалады ұрсып,
Шошынғандай орнынан тұрады ыршып,
Бәйбішеге бір қарап басын шайқап:

Қаны қашып, қарайған суық пішін,
Құжырланып егейді қайрап тісін.
Албасты ма, адам ба жан білмейді,
Үркердей қылды сараң үйдің ішін.

Сүйенгенің күшті екен түбі – қайыр,
Бейшаралар, Құдайға сыйын, – дейді.

Бармақсыңдар қай жаққа жазда қашып.
Алыс емес аңдушың – ағайының
“Жұтамыз” деп жүр екен аузын ашып.
“Жұтамыз” деп жаз шықса сұқтанады,

Үлкен қызың біреумен жұптанады.
Бір қатерден бейшара қалған екен,

Отырыңдар шошымай, өңкей ғаріп,
Мен бір жүрген бұрқымын дүние шарып.
Аға-іні, ата-ана еш нәрсем жоқ,
Тұрарымды білмеймін қайда барып?

Көрсеткенін Құдайдың айтам елге,
Сонан басқа айып жоқ, шеше менде.
Ауылымды жау түгел қырып кеткен, –
Деп жылады: – болмасын мендей пенде!

Бір қазаншы, бір қойшы өздері – үш,
Алтау болды барлығы адам саны.
Бәйбіше айтты: – Жылама, жас қой басың,
Мұңыңды айтып ағыздың көздің жасын.

Айтқаныңның бәрі шын, біз де өзіңдей,
Айтып-айтпай дүниені не қыласың?
Мұңдасты түзеліп ап, бәрі қайтып,
Бір шошытып бұл сараң, бір қуантып.

Әріп Құран оқыды, тамақ ішіп,
Бір-бір жылап бәрінің қабағы ісіп.
“Ата-анасы жетім” деп мұны есіркеп,
Бәйбішенің отырды мейірі түсіп.

Жатыр толып есепсіз дүние тұл.
Маған бала бол-дағы, жүр осында,
Төртеумізге жетеді мал менен пұл.
Көп емеспіз бұл үйде үш-ақ бас бар,

Бір Құдайға тапсырып, саған берем,
Дүние, мал есебін өзің басқар.
Мұңыңды айтып күйдірдің ішімізді,
Білдің барлық айтпай-ақ ісімізді.

Құдай-Құран айтысып, борышсыз қып,
Балам, саған атадым кіші қызды.
Қарғып тұрды, “құлдық” деп “кәпір” Әріп,
Сүйегін Жұпар сөзі кетті жарып.

Енді сені бала қып алам, – деді.
Жалпайған үй, жайылған мал сенікі,
Бәрін түгел алдыңа салам деді.
Соны айтысып, отырды мауқын басып,

Шай қайнатты тағы да шәугімді асып.
Түбі қандай болар деп бұл жұмыстың,
Қиялдап Әріп отыр басын қасып.
Әріп тапқан қулық пен ол амалды,

Белгіге Салық берген Сәлиқанға,
Бетін сүртіп, қолға алды орамалды.
Жастан қулық бұл сайтан терген еді,
Талай сұмның соңынан ерген еді.

Бұл орамал тегінде Сәлидікі,
Мәліктен сәлемдеме берген еді.
Бетін сүртіп шұбатып қолына алды,
Сәли қыздың селт етіп көзі шалды.

Талай сұмдық сұрқия қылып отыр,
Танығанын жаулықты біліп отыр.
Өз қылғаны өзіне ұнамды боп,
Іші сезіп, ішегі күліп отыр.

Әбден танып жаулығын алды байқап,
Әріп отыр құбылып, қудай жайқап.
Бір хикмет барлығын сезіп Сәли,
Төкті жасын көзінен басын шайқап.

Жаулық жайын ұққанша диуанадан,
Сабыр, тағат Сәли қыз қыла алмады.
Сырт киімін диуана шешінді де,
Жатып алды жантайып көсілді де.

Анда-санда қояды бетін сүртіп,
Көз айырмай қыз қалды тесілді де.
Бір отырды, бір тұрды Сәли сұлу,
Қалды мүлде тықыршып, тағат қылу.

Көрген күнді сұрама, құрып қалсын? –
Десе-дағы қолына жаулық отыр,
Енді бұған Сәлиқан қайдан насын.
Осыдан басқа жауап қайырмады,

Көзін Сәли жаулықтан айырмады.
Шай ішкен соң жайлады атын шығып,
Төр алдына төсегін дайындады.
Қайтып келді диуана атын байлап,

Үй іші де, қонақ та жатып қалды,
“Таң атқан соң сұрармын, деді, жайлап”,
Төсегіне диуана келіп жатты,
Сәли қыздың қайғысы жанға батты.

Кірпік қақпай төсекте дөңгеледі,
Бір мезгілде ел тұрып, таң да атты.
Бәрі тұрып бет жуып, ішті шайын,
Қыз өртеніп жаулықты көрген сайын.

Атын жөндеп жүргенде далада Әріп,
Жұпар тыста тұр еді отын жарып.

Бара жатыр бір іске ішім жанып.
Мен жіберген Мәліктен бет орамал,
Қолында жүр осының тұрмын танып.
Оңашалап сұрайық мұның жайын,

Біздің жайды білетін жан ұқсайды,
Диуана емес бір сыр бар, апатайым!

Сырлы аяққа салып қой толтыра май.
Шақырып ап қонақты, оңашада,
Бастан аяқ сөйлесіп, сұрайық жай.
Даяр қылды “мақұл” деп Сәли шайды,

Тоқаш салып, аяқпен қойды майды.
Отырғанда шай ішіп оңашада,

Түсті мейірім, шырағым, көре сала.
Қайдан келдің, жаулықты қайдан алдың?
Сырыңды айтшы қалдырмай титтей шала.
Боп жүрмесін сеніспей бір жаман нам,

Қалай болдың “диуана” оныңды айт әм.
Құдай атын атасып, бала болып,
Татып едің, шырағым, қолымнан дәм.
Ал диуана сөйледі Әріп жынды,

Матайлығын, Садықтың жібергенін,
Бірін қоймай сөйлеп кеп бір-ақ тынды.
Жұпар, Сәли, Сағимен қуанды көп,
“Ұзын болсын Садықтың өмірі” деп.

Әріп мұнда малай боп жүрмек болды,
Оңашада қып алды осындай еп.
Көңілі тынды бұлардың Әріп келіп,
Құдасынан қош хабар алып келіп.

Қыстай жүріп бұл үйде қызмет етті,
Күн жылынып, жаз шығып, қар да кетті.
Садық, Мәлік жайланып келер кезде,
Қара қорым әскермен қалмақ жетті.

Қазақ қалмай аттанып, соғыс салды,
Елдің шеті үркуге ойлап қалды.
Қайта келіп көшіріп әкетем деп,
Әріп кетті қой, жылқы айдап малды.

Қалмақ жеңіп, бар қазақ қашты көшіп,
Быт-шыт болып тұс-тұсқа таба алмай ес.
Бір малаймен Жұпар да қашты көшіп,
Жүр әркімдер өзінің қамын жесіп.

Жүкке түйе, мінетін аттары сай,
Жол білмейді, тек әйтеуір елге ілесіп.
Ел бет алды жөні сол шығыс жаққа,
Тиген кезде жаңа аузы жұрттың аққа.

Арт жақта жүр еркектер соғыс сала,
Тау мен тасқа ел кетті, қалды дала.
Адасқанның алды жөн, келеді үркіп,
Бастаушы жоқ, шулаған қатын-бала.

Бұлар көшіп өзінше кете тұрсын,
Көңілге алған жеріне жете тұрсын.
Садық жақтан азырақ сөз сөйлейік,
Сәли қыз тіршілігін ете тұрсын.

Адам аман Садықтың ауылындағы,
Қалды қалмақ мал-мүлкін түгел басып.
Бір-бір атпен құтылып бұлар кетті,
Ұстағанын қалмақтар зар еңіретті.

Сабыр бастап ауылын, тауға шығып,
Жан қалатын бір берік жерге жетті.
Қайта қуды қазақты қалмақ асып,
Талайларды қырмаңдап, қанын шашып.

Үйлер құлап, дүние жатыр қирап,
Керектісін әкеткен қалмақ жинап.
“Жан бағалық” деді де бұлар кетті,
Кейігеннен не пайда жанды қинап?

Бас айналып, қасірет-қайғы буға,
Арыстандай еліткен жеген уға,
Біреуді біреу біліп болар емес,
Ізі-шу кетті кіріп қалың нуға.

Бейне көкпар тартқандай қалаймақан,
Қою шаңмен келеді араласып.
Анадан қыз бөлінген, атадан ұл,
Естен шығып дүние, мал менен пұл.

Тілі келсе білгені иман айту,
Болғаннан соң “бір үмбет, Құдайға құл”.
Бұл соғыстан таба алмай қазақ пайда,
Жол таба алмай шулап жүр тау мен сайда.

Әріп кеткен малды айдап елден бұрын,
Үркетұғын осы елдің біліп сұрын.
(Қызға ұнамай мал десе жанын салып,
Дүниеге тоймаған әттең, Нұрым.)

Жер ортаға малды айдап Әріп келді,
Неше қырқа, сай-сала, асып белді.
Шығыс жаққа малды айдап кете берген,
Үркіпті деп ұққан соң былайғы елді.

Ол кетсін Жұпар жақты бір шолалық,
Бейшаралар жетті екен қандай халге:
Күн-түн демей бассыз көш жүріп кеткен,
Аралықта бірнеше күндер өткен.

Құла түзге бет алып жүре беріп,
Желдіқия дейтұғын жерге жеткен.
Қазақ әр кез мақсатқа жеткен емес,
Дүниеден армансыз өткен емес.

Тас ұшырып, соғады қара түнек,
Деген сайын “басылар” кетеді үдеп.
Салт аттылар, көш емес сан адасып,
Ат-тонынан айырылып, қайтқан жүдеп.

Бесінші айсыз кетпейді қарлы боран,
Басты кессе білгендер жүрмейді одан.
Намаздыгер шенінде келіп жетті,
Өтпек болып қалың көш тура сонан.

Жұпар, Сәли көшінде басқа мал жоқ,
Бес түйе бар жүк артқан жетегінде.
Екі түйе қолында, алда – малай,
Екі түйе Жұпарда жүгі талай.

Сәли, Сағи, соңында бір түйемен,
Болар екен қияда заман қандай?
Қия жолға жақындап келе жатыр,
Боран шықты түскендей заман ақыр.

Шаң-тозаңмен екі бет тілінгенде,
Бір сұмдықтың болары білінгенде.
Қара боран қағынды тас ұшырып,
Қалың көш Қияға кеп ілінгенде.

Қара боран желдетіп, тұман басып,
Көрінбейді қарыс жер түтін басып.
Көз аштырып, көтеріп қаратпайды,
Бірін-бірі кете алмай кетті адасып.

Сағи, Сәли келеді жігін ашпай,
Қайда кетті өзгелер қалды білмей.
Осы таудың осындай киесі бар,
Бәрінің де сыйынған иесі бар.

Сағижанды Сәлиқан жүр жетелеп,
Сағи қыздың қолында түйесі бар.
Кетті адасып талайлар жолдан шеттеп,
Тас бұршаққа жүре алмай қарсы беттеп.

Ол қайғыға бұл түні кірмеген жоқ,
Аузын ашып ту-тулеп жүрмеген жоқ.
Екі көзін еріксіз жыпыңдатып,
Ықтиярсыз ырсыңдап күлмеген жоқ.

Көңілі босап көзге жас алмаған жоқ,
Есеңгіреп, есі ауып, талмаған жоқ.
Бөрік, тымақ, айырылып шылауыштан,
Тоқырайып жалаң бас қалмаған жоқ.

Егер тауып дәл жүрген адам болса,
Жарым күндік жер еді тура жолы.
Қарсы итеріп, жүргізбей адым басса,
Боран шықты қалмақтан қорқып қашса.

Көз жұмылып, қарауға жарай алмай,
Құм-топырақ құйылып аузын ашса.
Әлеметте осындай қалды халық,
Біреу жылап, біреулер жатыр талып.

Қайда барса сәлемет жүрген еді,
Балапанмен ұшпаған бірдей еді.
Осы таудың ары асса қай жерінен,
Қарағайлы, шағыл тас, күнгей еді.

Иен дала, елсіз жер, мойны қашық,
Бөгеті жоқ, жалғыз-ақ аңғар ашық.
Түйесімен жетекте Сәли, Сағи,
Осы таудан ары асып, кетті адасып.

Су бойына дем алды жүк түсіріп,
Адасқанын білген соң екі бала.
Алсын демін бұл жерде бұлар жатып,
Еңіреумен егіліп, сіле қатып.

Сәли қызға аз жылап, бір ой түсіп,
Қайраттанып орнынан тұрды атып.
Секілді емес Сәлиқан қысылған қыз,
Өзін түзге жасынан пысырған қыз.

Теңді шешіп еркекше киім киін.
Жүр жыламай, қайрат қып ел ізделік,
Басқа Құдай салған соң мұндай қиын.
Пайда бермес жабырқап, бекер жүдеу,

Жаратқаннан тілелік жақсы тілеу.
Шығыс жаққа отырмай бет алалық,
Жолықпай ма көп елден бізге біреу.
Атқа мініп, соны айтып, жүріп кетті,

Бір Құдайға сыйынып екі жетім,
Жолына тәуекелдің кіріп кетті.
Бет алып шығыс жаққа жүре берді,
Ағызып нұрлы жүзден жас пен терді.

Жасынан асыраған күшік еді –
Бұларға жолдас болып Сырттан ерді.
Бұларға мұндай қайғы Құдай салды,
Лағып кетті түзге құр бет алды.

Екеуі төрт түйемен алда жүріп,
Ішіне қалың көштің кеткен кіріп.
Олар да ел көргенді көре-көре,
Сүйреліп шықты ашыққа етек түріп.

Сәли мен Сағижанды іздеді көп,
Адасып қайсы көште жүр екен деп.
Таба алмай іздеп-іздеп бетін жыртып,
Жығылды естен танып “аһ” ұрып кеп.

Ері өліп Жұпар жесір қалғанында,
Ішінде жарым айлық қалған бала.
Күн шығып сәске мезгіл болып қалған,
Көшкен ел су жағалап қонып қалған.

Аяқтың бірі көрде, бірі жерде,
Айы да босанатын болып қалған.
Жүк түсіріп малайы, көлік байлап,
Дүниесін басқарып түгел жайлап.

Ата-анасыз бұл жалғыз жетім еді,
Мұнда жүріп адам боп жетіп еді.
Сегіз жаста Жұпардың қолына кеп,
Малай демей, бала боп кетіп еді.

Жұмысына ерінбей көп жүреді,
Шын пейілмен қамдарын жеп жүреді.
Жұпар байқұс сөйлесіп әрбіреуге,
“Үйлендіріп қоямын” деп жүр еді.

Сәли, Сағи Қасымды аға дейтін,
Бұл да бірге еңіреп төкті жасын.
Сусын жұтты түрегеп Жұпар ғаріп,
Бара жатыр жүрегін қайғы жарып.

Таяқ ұстап қолына бетке шығып,
Ал зарлады бір биік тасқа барып.
Әркімнің бар қайғысы бас-басында,
Мұндай қайғы жоқ шығар басқасында.

Жаратқан жалғыз Құдайым,
Қор қылдың неге осынша?
Бұрынғы қайғың аз ғой деп,
Бердің бе мұны қосымша?

Мен зарламай, кім зарлар,
Ашық жолым тосылса.
“Апа!” деп келіп кім сүйер,
Көзімнің жасы жосылса.

Садық пен Сәли қосылса.
Тағы да арман қылмас ем,
Сағи менен Сәлидің
Қасымда бірі отырса.

Тән жаратып, жан беріп,
Жоқтан өзің бар еттің.
Осынша кең әлемді
Жалғыз маған тар еттің.

Бір перзентке зар еттің.
Өлгенге жүрсем қайғырып,
Тіріден түгел айырылып.
Мен секілді бейбақты,

Мұнша неге қор еттің?
Мені деген бұл қырсық
Артымнан қалмай шалды ғой.
Қаңғырған келіп диуана,

Не Садықтан хабар жоқ,
Қанша түрлі пәлесін
Аямай Тәңірім салды ғой.
Төрт бірдей алып малайды,

Зарлатқан кезеп талайды.
Әулие боп көзі ашық,
Берекемді алды ғой.
Екі бірдей жас жетім,

Үсіп өліп қалды ғой.
Зарлаған шығар “апа” деп,
Өлерінде күндерім.
Бірге өлмес пе ем сендермен,

Қасыңда неге жүрмедім?
Апалап жатып өлдің бе,
Тағдырға сөйтіп көндің бе?
Жел шығармай даусыңды,

Қалар ма едім қасыңнан,
Мұндай сұмдық боларын,
Амал бар ма білмедім.
Бәрің кеттің, мен қалдым,

Жаратқан жалғыз, неңді алдым?
Артымнан қалмай осынша,
Аңдыған қырсық бір менің.
Маған, Алла, тар қылдың,

Жеткізбедің сәлемді.
Есімді жеке бір алдың,
Балаларды тірі алдың.
Аядың ба бар, Құдай,

Маған деген пәлеңді.
Бір кезепті кез қылып,
Жоқты, барды сөз қылып.
Ақыры жетті түбіме,

Іште тұрған дертімді.
Мұныңды да көпсінсең,
Ризамын ,ал енді!
Көтерілмес көңілім,

Ендігі қалған өмірім.
Өстіп жүріп өтер ме –
Жығы мен жылау зар енді.
Кешіктірмей мені де ал,

Маған қайда бар енді?!
Жұпар зарлап, соны айтып егіліп тұр,
Қанды жасы көзінен төгіліп тұр.
Екі қолы жағада, шылауыш та,

Қабырғасы қайғырып, сөгіліп тұр.
Шылауышын еңіреп, мойнына іліп,
Екі бетін ағып тұр жасы тіліп.
Қасым жоқтап апасын, көрді-дағы,

Шерік боп апасының қапасына.
Тоқтай алмай қасында кетті боздап,
Шыдамай тартып тұрған жапасына.

Тірі болса табылар, барса қайда.
Жыламалық, болмалық досқа күлкі,
Жаны ашитын жақын жоқ бұл маңайда.
Басқа сырды дұшпанға білдірмелік,

Күндеп жүрген достарды күлдірмелік.
“Ұқпаймыз” деп қоялық малдың жайын,
Аман болса бір жерден болар дайын.
Кімнің малы қалмады бұл үркінде,

Қой, жылама, сабыр қыл, апатайым.
Бұл дүние болады кімге мұра,
Барлық жаннан қалады бара тұра.
Жақсылығы Алланың таусылмайды,

Сен жоқ болсаң, кетеді тіпті, бағам.
Не үміт бар, не күтеміз, не тілейміз?
Артын сұра дегенді айтпа маған!
Сұрайтұғын арты мен түбі де жоқ,

Енді артатын ауырлық, жүгі де жоқ.
Өміріңді бір сенің сұрамасам,
Сонан басқа беретін түгі де жоқ.

Тағы-дағы болмайсыз ешкімнен кем.
Мына қайғы жалғыз-ақ естен кетпес,
Жұбату ғой деген сөз “еш нәрсе етпес”.
Үміт үзбей тұралық, сабыр сақтап,

Жақсылығы Алланың кімге жетпес.
Сүйемелдеп, соны айтып алып кетті,
Жұпар жылап, есі ауып талып кетті.
Енді қайтсын, ері өлген, екі қыз жоқ,

Алда тағы кім білсін, қуана ма?
Үш адамнан айырылып, жалғыз қалып,
Малды былай айдатты диуанаға.
Қосқа келіп шай ішті, есін жиып,

Тастай алмай Қасымның көңілін қиып.
Еске түссе еңіреп тоқтата алмай,
Ала алмайды көзінің жасын тыйып.
Азық-түлік әйтеуір, дүние мол,

Жатса-тұрса тілейтін тілегі сол.
Тоқтады сол жерге ел артын тосып,
Түгелденіп алуға басын қосып.
Адасқандар табысып, көріскенде,

Жұпар жасы кетеді судай жосып.
Ағайыны күндейді сандалды деп,
Бала болған диуана “малды алды”, деп.
Еш біреуі қараспай кетті тастап,

Ес қалмапты оларда қуып қалмақ.
“Бір қатынның қу басын қайтеміз” деп,
Жоламады түсер деп бағып салмақ.
Қасым, Жұпар өзінше жанын бақты,

Әрбіреуі әртүрлі атақ тақты.
Күні жетіп, толғатып, аман-есен,
Жұпар жеңгей сазандай бір ұл тапты.
Есін жиды босанып бір ұл тауып,

Неше талып тірілді есі ауып.
Қол-аяғын сәлемет баурына алды,
Күн шыққандай селт етіп бола қалды.
Ағайын, абысын түгел жиып,

Бір түйесін той қылып, құрбан шалды.
Бұған жетті бейшара мұндай халда,
Жақсылық бар деп еді-ау Қасым алда.
Жұпар, Қасым баламен үш бас болды,

Қуанғаннан бейшара жасап тойды.
Азан айтып, бір молла бата беріп,
“Төленді” деп баланың атын қойды.
Төлен туып азырақ мауқын басты,

Жібіткендей бұл бала қылды тасты.
Сәли, Сағи есіне түсіп кетсе,
Жұпар жүрді ағызып көзден жасты.
Бір қуанып, бір жылап Жұпар жүрсін,

Қандырайын кезекпен құлақ құрышын.
Жатсын бұлар дем алып осы жайда,
Салқын ауа, тұнық су, көгал сайда.
Бірден-бірден ізделік өкше ізімен,

Сәли, Садық, Әріп пен Сабыр қайда?
Сабыр шыққан бағана тауға қашып,
Дүниесін артына тастап-шашып.
Нұрым, Садық, Мәлікпен ол да кеткен,

Қашқандардың жолдас боп талайымен.
Жартас, ағаш түбінде жанын бағып,
Қашып шыққан мырзалар сарайынан.
Өзін қуып қалмақтар, малын шапты,

Талай елдің өлтіріп, бетін жапты.
Нұрым, Садық, Мәліктер іздеп жүріп,
Сабырларды сәлемет әрең тапты.
Аман-есен қосылды қойдай шулап,

Жас жүрегі тықыршып аттай тулап.
Жүрген жан жоқ мәз болып, шалқып-күліп,
Сап-салт атты, таусылған азық-түлік.
Сып-сыпайы болды да жолға түсті,

Қалды олжа боп қалмаққа мал мен мүлік.
Бір бұл емес, осындай жұрттың бәрі,
Бәрі де жүр таба алмай дертке дәрі.
Шығыс жаққа бет алып келе жатыр,

Әріпті іздеп келелік тауып алып,
Ренжімей беріңіз бата, – деді.

Мен де білем боп жүрсің алаң, – деді.
Аман тапсаң малымен көшіріп кел,
Құр адамын әкелме жалаң, – деді.
Тағы мықты бір жолдас атқосшы алды,

Өкше ізімен қуалап тура салды.
Жаралған соң не көрмес жан боп туып,
Тәуекелге кірген соң белді буып.
Әріп қайда, бір іздеп көрмейміз бе?

Кете берсін Садықтар көшті қуып.
“Қу диуана” малды айдап кеткен жосып,
Бұрын барып ол жатыр елді тосып.
Мойнын бұрып бұл сөздің имектелік,

Кететұғын аяғы тіпті алысқа.
Сөзге шорқақ, өлеңге олақ басым,
Ауыр келіп барады мен байқұсқа.
Әріп түсті бір өзен – көгал сайға,

Ел тоқтайтын түрі бар осы жайға.
Ұшқындаған ел алды келіп қалды,
Бас-аяғы жетпей-ақ жарым айға.
Шығыс жағы көк қырқа адыр екен,

Жүрген жолы азырақ шадыр екен.
Әріп жатыр тай сойып, бие байлап,
Ерулігін Нұрымның әбден жайлап.
Елдің алды тоқтады көк өзенге,

Әрбіреуі әр жерден мекен сайлап.
Шілдей тозып, быт-шыт болып халық кетті,
Кейбіреуі дүниесін алып кепті.
Тапсырды да бар малды жата бер деп,

Көшкен қазақ қалайман абыр-сабыр.
Аш мойнақ, көк кезеңге ұшырасты,
Екінші күн ауылымен Нұрым, Сабыр.
Амандасып, жыласып көрісті кеп,

Жұпар, Сәли кетті екен әлде қайда?
Төрт жігітпен қой, сиыр, жылқыны айдап,
Көк өзенде жатырмыз бие байлап.
Қам жемеңдер жетерлік дүние бар,

Іс етелік жалғыз-ақ түбін ойлап.
“Бір Нұрым бір Құдай” деп сенді Жұпар,
Сенген үшін бар малын берді Жұпар.
Садық, Мәлік не қылып келер екен,

Малға жетіп бір жөнін қылармыз, – деп,
Қылмаң қағып жөнелді бұрын шалың.
Мал үстіне бір қонып келді жетіп,
Малды көріп, Құдайға шүкір етіп.

Қымыз ішіп, дем алып, қойын сойып,
Екі қосқа жиналды дүрілдетіп.
Естен шықты тойынып, көргендері,
Мал-мүлікті қалмаққа бергендері.

Арып-ашып дем алып келгендері.
Бір күн кешке Әріпке Сабыр келді:

Жатамыз ба іздемей, тойып мәз боп,
Жұпар, Сәли адасқан бауырды енді?
Әріп айтты: – Жарайды, Сабыр, мұның,
Не дейді екен, айталық әкең Нұрым.

Жұпардың қылып кеткен жақсылығы –
Ұмытпаспын өлсем де жетпес құным.

Мал иесін жоқтамай тастаймыз ба,
Жетім-жесір жолықты қандай халға?
Малыменен бар жігіт мұнда кетсе,
Садық, Мәлік жақсы ғой тура жетсе.

Олар таппай, қарасар адамы жоқ,
Кімге обалы жылаумен өмірі өтсе?
Малын алып, ұмытсақ ол неге сеп?
Сабыр бала соны ойлап мұңайды көп.

Ел жайлап бір жерге әбден қонбай?
Ешқайсысың шықпайсың енді сыртқа,
Садық пенен Мәліктен хабар болмай.
Бірнеше күн сонымен тағы да өтті,

Әріп тауға зерігіп, аңға кетті.
Тастан ұшып, мертігіп құйымшағы,
Атқа өбектеп аулына әрең жетті.

Әкесінің ыза қып боқтағаны.
“Ел құлағы – елу” ғой естілді анық,
Арғын көшіп қай жерге тоқтағаны.
Мертігіп көп қозғалмай Әріп жатты,

Осы қайғы Сабырға жаман батты.
Бар жабдығын байланып бір күн кеште,
Сабыр бала “Алла” деп ерттеді атты.
Жай жатуға таба алмай Сабыр тұрақ,

Білгендерден тұспалдап алды сұрап.
“Аң қараймын” деді де сұрағанға,
Ішкі сырын сездірмей бір адамға.
Намаздыгер шенінде атқа мініп,

Жөнін айтпай жөнелді тірі адамға.
Тәуекел деп жөнелді Сабыр салып,
Теріскейді оңтүстік бетін алып.
Жалғыз сырын кетерде Әріпке айтқан,

Алмады не қасына адам серік.
Тамақтанды, таң атты, жолға түсті,

Сабау қамшы, салт басы жалғыз атпен,
Асқан батыр ер еді бұл да таптан.
Жолын Алла оңғарып кете берсін,
Хабар алсақ қайтеді Садық жақтан?

Қазанның қарсы ұшқандай дауылына,
Сәлидің жетеміз деп ауылына.

Кеп жетті Желдіқия бауырына.
Келді де кешке таман жатты қонып,
Ашылды түніменен боран болып.
Ізінен көшкен елдің адаспастан,

Қиядан асып түсті жолды шолып.
Ел шеті көрінеді ары асқанда,
Кезеңге бесін болды таласқанда.
Аш кезген арыстандай алас ұрып,

Қыз үшін сергелдең боп қызыл танау.
“Есімнің үйі қайда?” деп сұраса,
Бір қатын су көтерген деді: “анау”.
Ет жүрек тоқтамады дір-дір етіп,

Жарына жақындаса шыдар нетіп.
Жарымды аман көрсем деген оймен,
Дүбірмен үй жанына келді жетіп.
Келеді ат сарыны жерді жарып,

Жұпарға хабар берді қайта барып.
Не дейсің? – деп қайта айтып сөзін ұқты,

Ат байлап, олар түсіп жатқан кезде,
Жұпардың ойбайлаған даусы шықты.
Садықтар аң-таң болып, қалды шошып,
Не бар деп тыңдай қалды сөзін тосып.

Сәли жоқ, Садық келді дегенді естіп,
Бәрінің кетті көзден жасы жосып.

Түсті ғой Жұпар ғаріп ауыр күйге.
Садықты құшақтап кеп беттен сүйіп,
Боздады саулы інгендей Жұпар бейне.
Көл болып көзден жасы төгілгенде,

Адамның қабырғасы сөгілгенде.
Аң, құс та адам түгіл, шыдар емес,
Зарланып зар дауыспен егілгенде.
Садықты жас баладай бауырына алып,

Құшақта Садық кетті неше талып.
Айта алмай бәрі еңіреп сөз қайырып,
Езіліп қалды босап, құр жайылып.
Бұларға Мәлік, Қасым тоқтау айтып,

Құшақтан Садықты алды зорға айырып.
Жылады алды-алдына өксік тыймай,
Езіліп кетті Садық бойын жыймай.
Жұпардан енді шықпай тұрсын не қып,

Садық әрең тоқтатты қайын енесін.
Бет жуып, жылау тоқтап, есін жиып,
Атасына дұға оқып, жасын тыйып.
От кеткендей өртеніп, тұла бойы,

Отырды амалсыздан үйге сыйып.
Дем алып, бірер шыны сусын ішті,
Жыласып аз, тағы да сөзге түсті.

Таба алмадық бораннан жолды, – дейді.
Сәли, Сағи адасып кеткеніне
Дәл бүгін жиырма күн толды – дейді.

Бораннан ажыраспай шығып кетсе.
Киім, шатыр, азық мол түйеге артқан,
Сонымен қаңғып жүріп елге жетсе.

Деуші едім, орын тауып жайланайын.
Әлі де сені көрдім арманым жоқ,
Көзіңнен күнім, Садық, айналайын.
Жоқ еді бір сені ойлап бізде тағат,

Екі балам осындай кетті ағат.
Алла есіркеп бір күшік тағы берді,
Атаңнан қалып едім екі қабат.
Жаны кетіп жүректің шошығанда,

Шүкір қылып отырмын осыған да.
Қайғы көрген мен болдым елден ерек,
Айтып-айтпай, Садықжан, неге керек.
Қасым барып Қияны неше тінтіп,

“Өлі-тірі” таппады ешбір дерек.
Жалғыз мен зарланғанмен, не табайын?
Табалап отыр бәрі – бар маңайым.
“Малды беріп, қыздардан айырылды” деп,

Тұрмады сен келгенде Сәли дайын.
Көзінен жас аққанша бәрі күлді,
“Диуана” – айтып еді Әріп жайын.
Әріптен еш нәрсе аяп қалғаным жоқ,

Бір тоқты керек десе алғаным жоқ.
Тірі көрсем деуші едім, Садық сені,
Құдайға бүгін алса, арманым жоқ.
Енді Садық сөйлейтін кезек жетті,

Ол малды жалғыз басы не қылады?
Мен өлмесем, бағамын, шеше, сені,
Ес жиылып, етектер жабылады.
Ер жеткенше, балаңыз – Қасым серік,

Қайсы мұңды айтамыз түгел теріп.
Қасым, Сабыр, мен бармын, Мәлік те бар,
Төленнің болсын тағы “бауы берік”.

Пайда жоқ бос жылаудан назаланып.
Өлген болса, табармыз бір белгісін,
Әуелі Қия жолды тазалалық.
Қияны бір арылтып, әуел алып,

Іздерміз тірі кетсе ізін шалып.
Бар болса жер бетінде табам қоймай,
Көшіріп, сізді алдымен жолға салып.
Оларды тірі болса, қоймай табам,

Қанаттыға қақтырмай өзім бағам.
Көшіріп, әуел сізді жолға салам,
Онан кейін Сәлидің ізін шалам.
Садықтың жауабына Жұпар жылап:

Соны айтып, тамақ ішіп жатты барып,
Қылайды бір уақытта таң да ағарып.
Аттарын намаз оқып, отқа қойып,
Басын құрап, шай ішіп өңкей ғаріп.

Қасымды ертіп, жолдасын мұнда бастап.
Азық-түлік жайлап ап үш-төрт күндік,
Қия жолды тінтуге кетті бастап.
Дем алмай осы тауда үш күн шапты,

Жер тастамай тоқымдай әбден қақты.
Төртінші күн кезеңде қарап жүріп,
Түйенің күнгейге асқан ізін тапты.
Ізіменен қуалап шатқа түскен,

Су бойына от жағып, тамақ ішкен.
Азығы да таусылды, жүре алмады,
Шаршап атқа бәрі де міне алмады.
Шағыл тастақ жағадан із таба алмай,

Қалай беттеп кеткенін біле алмады.
Өстіп бұлар сабылып жаһан кезді,
Ұйқы, тамақ, күлкіден мүлдем безді.
Жайланып ап келуге қайта кетті,

Тірі екенін Жұпарға айтып келді.
“Аунап-қунап, тынықсын” деді-дағы,
Аттарын суытты да, қоя берді.
Сабыр жоқ Садық салда осы күнде,

Кірпік қақпай шығады ұзақ түнде.
Үшінші күн түйеге жүгін артты,
Көше жүріп іздеуге бәрі бірге.
Үш түйеге жеңілдеп артты жүкті,

Ізін тауып алуға қосын тікті.
Қарамай күннің қайтып өткеніне,
Қандай халге білмейді жеткеніне.
Жұпар, Садық, Мәліктер жүр қуанып,

Көз жетіп өлмей тірі кеткеніне.
Ғашықтар жар жолында жаннан кешпек,
Дарияға тәуекел белді шешпек.
Сәли, Сағи жұртында бұлар отыр,

Шөп жылдызын жесе де жанын бағар.
Садықтар осы тауды қарай берсін,
Қайтеді Сәли қыздан алсақ хабар?
Бет бұрып шығыс жаққа салмап па еді,

Бел байлап тәуекелге алмап па еді?
Анада осы жерден аттандырып,
Содан кейін жоқталмай қалмап па еді?
Бар қызық осы қыздан тарап отыр,

Тыңдаушым, құлақ салып, қара да отыр.
Шығысқа Сәли, Сағи кете берген,
Қанша күн жылауменен өте берген.
Кеп түсті он бес күнде бір шатаңға,

Қолында түйесімен жетелеген.
Заңғар тау айналасы қорғандай боп,
Сәлиде қан қалған жоқ сорғандай боп.
Екі жас еңіреумен қалды қатып,

Аштан өлмей қайтеміз жүдеп, азып.
Далада қарға-құзғын жемей тәнді,
Кім қоймақ кебінге орап, бізді қазып?
Таусылмас тау менен тас белгісі жоқ,

Ойлаймын өткен күнім келгісі жоқ”.
Тар тұрмыс таптамасқа шара болмас,
Болмаса өзінше ешкім өлгісі жоқ.
Шатырын тігіп қойып, байлап атты,

Шығарды ішкі шерін зарлап қатты.
Тұрмысын кімнің жалған бүлдірмейді,
Жылатып, кімді фәни күлдірмейді.
Қаншалық қайғырса да, қан жұтса да,

“Жүдер” деп Сағижанға білдірмейді.
Ұйықтатып Сағижанды салды-дағы,
Жартасқа жалғыз шығып барды-дағы.
Батысқа қарап алып зарлады ол,

Ойлаған ойдың көбі ғашық жары.
Таянып бір бүйірін, жағын сүйеп,
Боздаған мұңлы үнмен мынау зары:

Неше түрлі жан қылдың.
Жер жүзіне таратып,
Адам, хайуан, аң қылдың.
Пайда алуға панаңнан

Тірі адасып қаңғырдым.
Қайғының беріп ауырын,
Жете алмадым арманға,
Іздейтін жоқ бауырым,

Мұңлы жоқ мендей жалғанда.
Лайық па, бір Алла-ай,
Мұнша қайғы салғанға.
Барамын күйіп тұра алмай,

Біз жетімде шара жоқ,
Күні-түні зарласам,
Жазылатын жара жоқ.
Сорлы анамды бағатын,

Өзінен туған бала жоқ.
Іздеп жүріп табатын,
Біз жетімде шама жоқ.
Артта құйрық, алда жал –

Тондай болдық жағасыз.
Алды-артында тайы жоқ,
Аттай ақсап тағасыз.
Тиянақ мекен-жайы жоқ,

Жан бар ма біздей бағасыз?!
Жан құсатып жалғанда,
Жаратып ең басында.
Әкем өліп арманда,

Сағи жүр жетім қасымда.
Қойдың ба, Тәңір, зарлатып,
Көк қияның басында?
Дәм бұйырып даладан,

Көл қылдың көзден жасымды.
Тірі айырып анадан,
Қаңғырттың ғаріп басымды.
Жазық дала, қыр мен ой,

Енді аман қыл Қасымды.
Жан бағармыз біз қайтып,
Болмасаң, ием, өзің жар.
Бір жағынан мұңайтып,

Сіңілім Сағи, Сырттан бар.
Сырттанда тіл жоқ, Сағи жас,
Болып тұр бізге заман тар.
Бойыма батпай ішкен ас,

Өз қолыңмен өндірдің.
Қара түнек пәлеңді
Басыма салып төндірдің.
Жанған шамдай көңілді

Бір боранмен сөндірдің.
Зарлаумен алып өмірді,
Зарлатып тасқа төндірдің.
Әкем өлді – үміт жоқ,

Бұйырмай дүние жиғаны.
Тапсырдым, апам, Аллаға,
Бізді саған қимады.
Қасымың болса сол бағар,

Аман болса бір жаны.
Аман-есен босансаң,
Қылармыз соған қанағат,
Тірлікте нәсіп болса егер,

Үлкен-кіші жамағат.
Жолыққанша, қош енді,
Аллаға бәрің аманат.
Ақ сүтіңді кешіңіз,

Мұңайтпай екі қызыңды,
Отыр қалмай есіміз,
Біле алмай дерек ізіңді.
Жақындадық өлуге

Жазсын Тәңірім жүзіңді.
Алла қабыл айласын,
Мұңлықпен қылған зарымды.
Фатима пірім, қайдасың?

Қысылды үнім, тарылды.
Әбден ашып бетімді,
Кетірдің жастай арымды.
Сүйесең біздей жетімді,

Түзу жолға кірейін.
Қан ағызып көзімнен,
Мойныма бұршақ ілейін.
Тартпасаң оңға бастырып,

Мен жетім нені білейін.
Басқасын Хаққа тапсырып,
Жалғыз-ақ тілеу тілейін.
Иә, Жаратқан, Тәңірім,

Тартсаңшы менен пәлеңді.
Жеткізсеңші желіңмен
Ғашығыма сәлемді.
Тірі адасып елімнен,

Үміт пен үздің дәмемді.
Жетімдерге дем берген,
Ұлық Алла, иемсің.
Біз бір жетім сенделген,

Білдірсең жолдың жүйесін.
Жолыңа айтып шалар ем,
Сағидың жалғыз түйесін.
Атамыз Адам пайғамбар

Хауа анадан бөлінген.
Қамықпаған қай жан бар?
Армансыз болып өлінген.
Көз жастары жосылып,

Кереметің көрінген.
Адам ата, Хауаның
Құрметіне бізді қос.
Дертке шипа – дауаның,

Бірін беріп, қылып қош.
Бір жарылтып жүректі,
Жамандықтың жолын тос.
Зарлықпен қылған тілекті,

Екі әлемнің шырағы.
Қызметінде – Фәруәр
Жетімің зарлап жылады.
Қадишаның аты үшін

Жәрдем үміт қылады.
Фәтима пірім аты үшін
Еңіреп медет сұрады.
Жаратқан ием болмаса,

Біз де сенің үмбетің.
Тас басында қол жайып,
Тұр зарланып бір жетім.
Жақсылықтың көрсетші

Үмбетім десең, бір шетін.
Жетімдерді есіркеу
Емес пе еді міндетің?
Көзімде жас, көңіл ғам,

Ерлердің пірі – Ғалишер!
Мұндай зарлы күндерде,
Жүргенде түнек түндерде
Төрт мүрсалат періште,

Төрт шәһаржар қолдай көр!
Еш нәрсе жоқ қолдасаң,
Сендер себеп болмасаң,
Алдым тұйық, артым жар,

Ерек қып Алла жол берген –
Бабақұмар, Шашты әзиз,
Жалындым, тақсыр, жәрдем бер,
Жол таба алмай бораннан,

Адасып шығып кетіп ем.
Жасымда салып бұл күйге,
Тағдыр-ау, саған не етіп ем?
Жарама жара жамалып,

Талай таудан өтіп ем.
Жеңдің бе қайғы иықтап,
Жартасқа қалдым тұйықтап.
Әулиелер, жәрдем бер –

Ашыққа шығар беті кең.
Қасейін мен Құсайын,
Дем берсең, құстай ұшайын.
Зейнел Ғабиден, қолдай көр,

Ішімдегі кірімді.
Бір-ақ жолда, дүние-ай,
Жетімдігім білінді.
Қасіреттің ноқтасы

Басыма келіп ілінді.
Зарлап жатып өлейін,
Тартқанша тағдыр тілімді.
Қайтып сарқып түгетем,

Көрер ме екем біріңді?
Қайран, апа, білмедім,
Өлің менен тіріңді.
Басқа адамға берме, Алла,

Қазіргі менің күнімді.
Ашар күнің бар ма екен,
Бастағы түнек түніңді?
Қанды жас көзден төгіліп,

Кім естиді үнімді?!
Ләйлі – Мәжнүн, қолдай көр,
Ғашықтардың бірі едің.
Жүсіп пенен Зылиқа,

Сендерден жәрдем тіледім.
Фаһирам мен Гүләндам,
Жаңа ашылған гүл едің.
Әмір менен Үзирә,

Миуа ағаштың бүрі едің.
Фархат – Шырын, қолдаңдар,
Жалғанның жасыл нұры едің.
Тахир менен Зухра,

Дем бермесең жүдедім.
Сендер еске алсаңдар,
Зарыма құлақ салсаңдар,
Айқасар ма екен жалғанда

Жеті ғашық, сені тербеттім.
Құрметінде қуантып,
Жарылар ма екен жүрегім?
Қанша қайғы көрсем де,

Жапанда жылап өлсем де,
Жалғыз Алла, өзіңсің –
Тиянағым, тірегім!
Қол жайып құбылаға қойып кетті,

Талықсып, көзі ілініп қалғып кетті.
Кез болған ғаріптерге осындай хал,
Жамағат, мына сөзге құлағың сал.
Көз іліне алдына жетіп келді,

Ақ көйлек, ақ таяқты ақ сақал шал.
Бұл шалды өңінде емес, түсте көрді,
Сәлиқан қол қусырып сәлем берді.
Сәлемін “алике” алып ақсақал шал,

Қайғыңды ішіңдегі алам, – деді.
Зар даусың құлағымды кетті жарып,
Асықпа түзу жолға салам, – деді.
Бұл жерге бүгін қонып, деміңді ал,

Сөзімді ұқ, қаңғып жүрген деме бір шал.
Таңертең осы жерден аттан-дағы,
Солтүстік ақ жартастан ары аса сал.
Бір жол бар екі жартас арасында,

Сол судың қозғалмай жат жағасында.
Өсіп тұр гүлдер жайнап қызыл, жасыл,
Ылайық қызыл гүлге сен бір асыл.
Сол жерде қам ойламай жата берсең,

Болады мұратыңның бәрі хасыл.
Жылайсың іздерім жоқ, жетім ем деп,
Адасып желді күнде кетіп ем деп.
Іздеушің алды-артыңды қабындап жүр,

Келеді, кешікпейді ғашық жарың.
Сен шақырған әруақтар бәрі жар боп,
Қабылданды, ғарібім, қылған зарың.
Бұдан соң қылма, балам, қайғы мен зар,

Қашан болса, біз саған боламыз жар.
Бір атың шылбырыңа оралып тұр,
Менің атым – Шаштыәзиз, тез тұрып бар.
“Алла”, – деп Сәли сонда көзін ашты,

Аң-таң болды Сәли қыз шайқап басты.
Сол кезде намазшам боп күн де батты,
Жүгірді көрейін деп ораулы атты.
Шын екен, әрең зорға ажыратты,

Оралып қалған екен жаман қатты.
Қуанып, көңіл басып, жасын сүртіп,
Оятты Сағижанды ептеп түртіп.
Түсін айтып, қуанып тамақ жесіп,

Ақсақалды шал айтқан тікке тартып.
Жол бар деп адам онда ойлар емес,
Сәскеде әреңменен жетті шалқып.
Жол екен жүрер аңның жалғыз аяқ,

Айтқан жерін дәл тапты адаспай-ақ.
Ары асса, айтқанындай тар өзен тұр,
Қуанды “шын екен” деп екі саяқ.
Тал гүлдеп, бұлбұл сайрап, гүлдер жайнап,

Шай ішіп, сүр қазыны жатты шайнап.
Өлең айтып отырып ел жатқанша,
Неше оянып, сөйлесіп, таң атқанша.
Сағи, Сырттан үшеуі бір төбеде,

Отырды атты көздеп күн батқанша.
Бұларға шал сөзімен шаттық бітіп,
Шаштыәзиздің айтқанын жатты күтіп.
“Шын болды, алды келді айтқаны” деп,

Кейде айтады: “Шал сөзі қайда кетті?”.
Бір күні сол төбеде, кешке жуық
Сырттаны тауға қарап арс-ұрс етті.
Көк қырқа, көлденең тау, қалың бадам,

Жан жүріп болар емес жалғыз қадам.
Ит үрген жаққа көзін салса қыздар,
Келеді жал басында бір атты адам.
Жабдығы жарқылдайды жал басында,

Тік түскен осы жалдың жалғасында.
Жан емес не қылса да көңілі бүтін,
Сәлиқан Сағижанға деді: “Күтін”.
Жалт етіп иттің даусын ол да естіді,

Басында келеді екен көріп түтін.
Қаруын Сәли қыз да қолына алып,
Танымай қарай-қарай көзі талып.
Алыстан іздеушілер байқасын деп,

Бір қорқыныш, бір тұрып кіреді үміт.
Ол бұларды көрген жоқ, түтін көріп,
Еңістеп келе жатыр көзін тігіп.
Қате жоқ ит дыбысын білісінде,

Бір хикмет бар секілді жүрісінде.
Бұларды тіктеп қарап, ол да көрді,
Сыртанның енді екінші үрісінде.
Көрді де қарсы салды тайсанбады,

Аяғын жалғыз қадам баса алмады.
Қасына не қылса да келді жетіп,
Алыстан сәлемдесті жауап етіп.

Деп Сәли сөз сөйледі сасып кетіп.
Асықпай жақын келіп, аттан түсті,
Сәли сергек, Сағидың зәресі ұшты.

Жарқылдап жақұт тастай екі көзі,
Қаңтарып атын қойып, бөркін алып,
Баланың сонда мынау айтқан сөзі:

Шығып ем қысылтаяң бір жағдайдан.
Мал емес, адам жоғын іздеп жүрмін,
Асынып сол туралы сауыт-сайман.
Сіздерге мен айтайын түгел жайды,

Бар еді құда түскен ағам қайны.
Өзі іздеп кетіп еді ағам бұрын,
Барған жоқ есік көріп бұрын ұрын.
Сұрасаң, ағам аты Садық еді,

Ұғынсаң, мен – Сабырмын, әкем – Нұрым.
Дегенде-ақ жылап ұшты екі бала,
Үзіліп Сабыр сөзі қалды шала.

Іздеген жеңгең мен едім.
Үркінді көштен адасып,
Осы жаққа кеп едім.
Еркекше киім киініп,

Жаратқанға сыйынып,
Сендерді іздеп таба алмай,
Көрсетсе Құдай деп едім.
Бармаған жерім қалған жоқ,

Аруақтар қолдап, жебедің.
Осы айдың тура ішінде,
Шаштыәзиз айтқан түсімде,
Сөздерінде қате жоқ –

Осындай болмақ деп едің.
Жолдасым Сырттан, Сағилар,
Жартас пенен жаңғырық.
Жүрдім тауда зар күймен,

Күн де зарлап Құдайға.
Ішпедім сусын қандырып.
“Көресің деп жарыңды,
Тосамын деп бәріңді”.

Шаштыәзиз кіріп түсіме,
Кетіп еді-ау нандырып.
Осындай күндер басымда,
Қайда барсам қасымда –

Сәлиқан сырды қозғады,
Артық айтып созбады.
Сағи да тұр еңіреп,
Тоқтамай Сабыр боздады.

Опасы жоқ дүние,
Кімді армансыз қылады?
Бұл дүниеге кім ие?
Талайлар өстіп құлады.

Дүниеге болмас кім құмар,
Ақыры өліп тынады.
Тоқтаталық зарлығын,
Қайтеміз айтып барлығын.

Түгел айтсақ қалдырмай,
Жарым күн аздық қылады.
Бір кезде Сабыр тоқтап көзін ашты,
Ақыл айтып, Сәлидің көңілін басты.

Қыз айтып шешесінің қалғандарын,
Сабыр айтып Әріптің барғандарын.
Екі жағы қалдырмай бастан-аяқ,
Тауысты ішіндегі армандарын.

Шатырға кеп, ішісіп тамақтарын,
Күліп, ашып, жадырап қабақтарын.
Шал сөзін бірнеше күн күтпек болды,
Алуға тынықтырып тағы аттарын.

Бір күні бесін мезгіл болғанында,
Тау жаққа үрді Сырттан, бір қарап ап.
Шығады ат сарыны – тауда сатыр,
Өздері өзенде жүр, қырда шатыр.

Шыға келіп, қараса көк қабаққа,
Бес адам көш-мөшімен келе жатыр.
Алдынан атқа мініп Сабыр шапты,
Таңырқап олар қарап тұра қапты.

Айтысып көргендерін бірі қоймай,
Бірі тыңдап, бірі айтса сөзге тоймай.
Сәли, Сағи хабарын естіген соң,
Сорлы Жұпар тоқтамай салды ойбай.

Қыздар ұшты Жұпардың даусын танып,
У-шу болып табысты, айғай салып.
Егіліп мұнда жылап жүрмеген жоқ,
Ес жиды мұңлы Жұпар неше талып.

Қойдай шулап, қозыдай маңырасты,
Не қылса да жарасып, келісіп тұр.
Жыласып, есін жиып, мауқын басып,
Көңілдері көтеріліп, судай тасып.

Сәли, Сағи, Төленді ортаға алып,
Еңіреп кезек сүйіп, бетін ашып.
Шыққандай болды айы қара бұлттан,
Адасқан өңкей мұңлы ел мен жұрттан.

Ашылып қара түнек бастан мұнар,
Шатырға жаяу шұбап келді бұлар.
Бірі айтып, бірі жылап көргендерін,
Жалын боп шығып жатыр іштен құмар.

Жүректер тулап, жұлқып аспанға ұшты,
Жалғанда ғашықтықтың оты күшті.
Әріп пен мал барғанын Сабыр айтып,
Орнына көңілдері тағы түсті.

Екіден, бірден келген бейшаралар,
Бас қосты Төлендімен тоғыз болып.
Жыласпай тұра алсын ба, судай ақпай?
Не көрген бір-біріне мұңын шақпай.

Мұңдасып тамақтарын іше отырып,
Өткізді осы түнді кірпік қақпай.
Не көрмес адам басы жан боп туып,
Бірі кетсе ізімен бірі қуып.

Кернеген ішті қайғы солғаннан соң,
Көңілдер рахатқа толғаннансоң.
Аралап тоғай ішін тамаша етті,
Күн ысып, сәске мезгіл болғаннан соң.

Ұйықтап Төленді мен Жұпар қалды,
Садық, Сәли Сағимен суға барды.
Қалың ағаш саялы тал ішінде,
Жағалап ары-бері жүрді жары.

Жіберді Сағижанды жұмсап үйге.
Екі ғашық түрегеп ұстасты қол,
Көкше тал көлеңкелі, саясы мол.
Жастарға тал – шымылдық, шалғын – төсек,

Томар бар, басқа жастық болмай ма ол?
Сүйісіп талдың түбі, көгал жерде,
Көк құрақ көлденеңдеп болды перде.
Сәли қыз бетін басып, көзін сүртті,

Сөйлетпей қызды Садық сөзбен тұсап,
Айқасып, бір-біріне салды құшақ.
Шыққандай тыңдағанға қыздан дыбыс,
Бейне бір бүркіт басқан түлкі құсап.

Еріндер, тіл сорысып емерілген,
Тер ағып ақ иектің кемерінен.
Екі жас бойын жазып әзер алды,
Сәлидің “өкпелеймін” дегенімен.

Отырды шынтақтасып, шымшыласып,
Садыққа Сәли беттеп қарай алмай.
Тұнық тер ақша бетті кеткен басып,
Қалғандай қыры сынып, өңі қашып.

Дариға-ай, белгілі ғой қыздың сыры,
Бізге ол айтпасам да анық-ашық.
Қыз отыр қорғасындай балқып алып,
(Онша көп ұзақ сөйлеп тантымалық.)

Қисыны енді кетіп тұрған кезі,
Кетуші ек іліп-түсіп, қамтып алып.
Әуейілік, жастықпенен өткен күннің,
Мінеки, неге соқты арты барып...

Көтерген көрден басын аруақ құсап,
Отырмыз адам сиық тарпы қалып.
Бір кезде аһ, дариға-ай, қандай едім
Біледі Іледегі жалпы халық.

Не керек мақтан қылып, ел біледі,
Өзімді айтпасам да артық алып.
Кетпейін бірді сөйлеп, бірге түсіп,
Аяғын әлгі сөздің сарқымадық.

Екі жас құшақтасып үйге қайтты,
Мойнына білектерін артып алып.
Көңілден қайғы-қатер, кетті қауіп,
Бөленді рахатқа заман ауып.

Қайғылы жүректердің тауып емін,
Бұл жерде бес-алты күн алды демін.
Аттанды алтыншы күн енді ауылға,
Қумаңдар қысқартайын артық-кемін.

Сермеген тәуекелге жастар қолын,
Айырған ақыл кіріп оң мен солын.
“Алла” деп күліп-ойнап жүріп кетті,
Біледі өзі келген Сабыр жолын.

Шаттықпен сайран етіп, күліп-ойнап,
Саламат ел шетіне келіп жетті.
Ауылға қалған кезде біраз жері,
Шақырды атқосшысын Садық сері.

“Қуантып хабар айтып, сүйінші алып,
Бұрын бар” деді ауылға бізден гөрі.
Бұларға елдің шеті көрінді енді,
Атқосшы оза шауып бөлінді енді.

Шуласып жылап-сықтап ұстап атын,
Кеп қалды Садықтар да таяп жақын.
Атты-жаяу деместен, бірі қалмай,
Естіген шықты алдынан қыз бен қатын.

Мәржім, Нұрым, егіліп “диуана” Әріп,
Біреу жылап, біреулер естен танып.
Қатын-қыз жаяулатып келінді алды,
Басқасы түсті ауылға тура барып.

Бас-аяғы түп-түгел басын қосып,
Аңсап жүрген бәрінен басылды шөл.
Той қылды неше күндей жұртын жиып,
Ет жегізіп, шай менен қымыз құйып.

Сағиды айтқанындай Әріпке арнап,
Садық пен Сәлиқанға неке қиып.
Ойнатты неше күндей қалың елді,
Бұл тойға төлегетай түгел келді.

Ат шауып, көкпар тартып, палуан түсіп,
Шаңдатты неше күндей асқар белді.
Әншіл ұл, әсем қыздың бәрі сонда,
Шығарып жүргендер көп ішкі шерді.

Бос белбеу, қисық өкше, қылжаңдар жүр,
Ағызып, бос қиналып қара терді.
Дүниенің аз күн зарын тартқан жастар
Мінеки, рахатын ақыр көрді.

“Артын күт” деп айтқаны Қасымның кеп,
Тілеуін бастан-аяқ Құдай берді.
“Түгі жоқ, түбі түгіл” деген Жұпар,
Шырт түкіріп, шынтақтап қасын керді.

“Үмітсіз шайтан болсын” деген Алла,
Жігіттер, ұмытпаңдар осы жерді.
Ел тарқап жайлауына шықты көшіп,
Ер жетіп, қатын алды Төлен де өсіп.

Бұл сөздің болғаны шын басындағы,
Сөз екен әбден ұққан жасындағы –
Дөртуыл Қами айтып беріп еді,
Мәнкейдің Алтай керей қасындағы.

Жүріпті ұмытылмай мүлде есінде,
Мен болсам қалмас еді бір де есімде.
Мың тоғыз жүз қырық бес санасында,
Үрімжінің екінші түрмесінде.

Осыны бір түн сөйлеп өтіп еді,
Әңгімесі бір таңға жетіп еді.
Осылардың қалмасын аты өшіп,
“Өлең қылып аудар” деп кетіп еді.

Жалғаннан екі ғашық солай өтті,
Өлгенше мұратына жетіп кетті.
Осылай ақындарың айып етпе,