Бұл кітабым тигеннен соң қолыңа,
Көзіңді сал әрбір өлең жолына.
Ақша байлық бермесе де қолыңа
Серік болар ойларым бар жаныңа.

Менің айым өзің жаққа кетті шын,
Бұдан артық сағынарға жоқ күшім.
Өлеңдерім жүрегіңе жол салса,
Дәуітәлімен бірге жүрмін деп түсін.

Үнсіздікке келеді бір үндегім,
Үндемейді, ойлайды жырым менің.
Үндемеймін өзім де –
Мазмұны жоқ

Үндемейтін қауымды бетке аламын,
Осыдан бір қуат пен от табамын.
Және осы жұмбаққа жауап берем,
Жауап бере алмасам,

Таудан өзге тылсымға таңданбаймын,
Үнсіздігін таулардың армандаймын.
Біреулердің алдында үнсіз қалсам,
Оның бір мәні бар,

Ұлы дала,
Ұлы өзен,
Ұлы таулар,
Ұлы орман, қайсыңда бір ақау бар?

Ешқашан да сенбеймін:
Мәңгі-бақи
Сөйлемейді дегенге мына таулар.

Кеңігенде дүние көлдей болар,
Тарылғанда табанда шөлге айналар.
Тілсіз, мылқау нәрсе жоқ бұл жалғанда,
Өз уақыты келгенде сөйлейді олар.

Айтыңдаршы, не деп тұр бұлт ішінен,
Неге үнсіз пердесін түн түсірген.
Жұлдыз біткен алыстан неге үнсіз

Жымыңдайды?
Осыны кім түсінген?

Сәл ойлымыз,
Сәл ғана көңілсізбіз,
Сенімдіміз,
Сәл ғана сенімсізбіз.

Сол бір сәтте ғаламат күш болмаса,
Мәңгі алаудың алдында неге үнсізбіз?!

Ақырын кеп алыстан нұры жетті,
Айғай-шуды тыныштық тіліп өтті.
Мен осыған сенемін болмысыммен,
Үнсіздікте бір күш бар құдіретті.

Ақиқаттан келмейді сырғақтағым,
Бұлаңдағым келмейді бұлғақтағым.
Атомдардың туып ап дүниеге
Үнсіз жатыр емес пе тыңдап бәрін.

Уақыт туып,
Ең жарқын жолға ұшатын,
Келеді әлі мүмкіндік қол қысатын.
Төзімімді жеткізіп күтем сонда

Бір заманда сертке ұсталған алдаспан,
Қабырғада тұр ілулі шаң басқан.
Сескендіріп өтсе-дағы талайды,
Бұл күндерді тыныштықты қалайды.

Жүзі де оның салмақты, һәм байсалды,
Ұстағысы келгендерге ой салды.
Ал жігерсіз, жалтақтарға: «Мұңданбай,
Жастығыңда жарқылда», - деп тұрғандай.

Кіп-кішкене бөлтірікті ұрадан ?
Алып келді біздің үйге бір адам.
Сыйға тартты шын қызықты біздерге,
Сол сыйлығы бәрімізге ұнаған.

Бірте-бірте бөлтірікте өзінің
Кетті ұмытып бөрілік бір сезімін.
Шөп қорада ойнап жүріп бір күні
Көзі түсті жанарына қозының.

О, ғажап-ай, тұрып қалды таңданып,
Есі кетіп,
Көзі жанып,
Жанданып!

Содан кейін жалт бұрылып, жоқ болды,
Бұл қорада жүргеніне арланып.

Мазасызбын.
Аңсады жаным қырды,
Сағындырды балалық шағым нұрлы.
Желіктірді жастығым аздап-аздап,

Бұраң-бұраң жолдармен сабылдырды,
Мазасызбын.
Аңсады жаным қырды.

Қала жақсы.
Көп онда қызықтар да,
Түзіктер де көп онда, бұзықтар да,
Қызығымен қаланың қалған досым,

Сағындырды мені елдің өлке, белі,
Сері самалдарымен серке желі.
Шулы қала сау болғай,
Есен болғай,

Жалғыз едім.
Қалайша аяна алам,
Жасы келген анама сая болам.
Тентектікті қоям да анашыма,

Айғырменен содан соң дүркін ағып,
Аңдыздатып,
Ақпанның шырқын алып.
Арсылдаған арланы қыраттармен

Дауыл қуып кетемін жұлқып ағып,
Айғырменен жұлдыздай дүркін ағып.

Біз – берік
Біз құрышпыз,
Біз болатпыз,
Біз биік –

Біз сұңқармыз,
Мұзбалақпыз.
Оңынан оқысаң да біз Қазақпыз,
Солынан оқысаң да біз Қазақпыз.

Көп еді өлең,
Көбі соның солды да,
Бізге жетпей тынды талай мол мұра.
Екі-ақ жырым қалды:

Оның біреуі –
Төрде ілулі тұрған қара домбыра!

Жұлдыздарды жаудырып бір көгінен,
Әлі арнамнан талай асып-төгілем...
Екі-ақ жырым қалды:
Оның біреуі –

Қыр мекенін қыс келіп ұйытқандай,
Кең дала да тарылды суық тордай.
Қимай туған ұясын
Жылы жаққа

Ақ бораннан ештеңе құтылмады,
Тағыланып тағы да құтырды әні.
Даланың да жүрегі мұзға айналды,
Аспанның да сүйегі сықырлады.

Қашты бұлттар жайылып қара шашы,
Кімге аяныш жанның жарыс осы?
Кіп-кішкентай отаншыл торғайыма
Ешкім бола алмады арашашы.

Келмеді оған көмекке адамдар да
Түбірлерге қоғалып,
Томарларға.
Үсіп,

Тоңып,
Үрпиіп,
Қалт-құлт етіп,
Қарсы тұрды аяз бен борандарға.

Қуса да аяз соңынан сақ-сақ күліп,
Кіп-кішкентай күрескер асқақ тұрып.
Жылы жаққа ұшудан тартты басын,
Туған жерде өлуді мақсат қылып.

Күннің көзі жикке жасырынды,
Қап-қара бұлт жерге кеп басын ұрды.
О, туған жер, сүйемін мен өзіңнің,
Кіп-кішкентай күрескер ғашығыңды.

Оны көріп мен қалай ірге түрем?
Ол қадірлі осындай құрметімен.
Не тағдыры кешсе де, дәл осындай
Қайтпайтындар болады бір бетінен.

Қадірлесең қадірле ондай ұлды,
Соған сүйе басыңды,
Маңдайыңды.
О, туған жер, сүйемін мен өзіңнің

Ертек депті,
Ел оны аңыз депті,
Шындықтан да күдерін сәл үзбепті.
Ақиқатты аңсаған ата-баба

Түнде құсы тоғайдың сайрамапты,
Етегіне боз тұман тайғанапты.
Ақ қайыңдар қалғыса,
Төстерінен

Осы кезде жоқ заттың әмірімен,
Қызға айналып қайыңдар бәрі кілең,
Әлдеқандай сыңсытып әуендерді,
Билейді екен түнде айдың жарығымен.

Жүрегінің іздеген керек емін,
Еркелерін, талай бір төрелерін.
Тыңдау үшін қыздардың әуендерін,
Көру үшін жалаңаш денелерін.

Барады екен орманға түн ішінде
Іздерін де, байқатпай жүрісін де.
Барады екен періште, пері ме әлде,
Бұл ғажаптың не екенін білісуге.

Жүрек жұтып талай ер жаралыпты,
Жаралыпты ашуға жаңалықты.
Айлы түнде жол шегіп сол тоғайға
Талайлары кетіпті,

Аузын ашып ел мұны айта алмапты,
Күндіз барып орманға айқайлапты.
Түн баласы ай туса қорқынышты,
Күндіз болса ештеңе байқалмапты.

Қарсы шығып, іске де құдай қылған,
Кегін алу үшін бір жын ойнынан.
Бірде түнде орманға от қойыпты
Жесір әйел ерінен тірі айрылған.

Содан бері баса алмай солығын да,
Тобылғылар,
Ұшқаттар торығуда.
Томарлар мен тамырлар шодырайып

Ертек дейді,
Ел оны аңыз дейді.
Шындықтан да күдерін сәл үзбепті.
Ақиқатты аңсаған аталардай

Аңыз үшін жаралған
Арман үшін,
Ақтоғайдың арудай болғаны шын.
Ел аңызын еске алып ертелі-кеш –

Пері ме әлде шаштары бұрқыраған,
Сырқат па әлде сүйегі сырқыраған.
Қара түннің ішінен қалтырап кеп,
Шығады бір ащы үн шырқыраған.

Тынысынан айрылып ғұмыр әні,
Қара түннен іздейді шұғыланы.
Естіледі адамның сөзі менен
Әлдеқайдан аңдардың ұлығаны.

Оң жағынан сыбырлап өмір, - дейді,
Сол жағынан сыбырлап өлім, - дейді.
Дәл қасыңа келеді жетіп-жетіп,
Бірақ түк те көзіңе көрінбейді.

Соқыр, сірә, әйтеуір, амалдайды,
Сені іздейтін сияқты, таба алмайды,
Келіп қалған жаланып сол ма дейсің,
Қарсы алдыңда бірдеңе қараңдайды.

Көрінбейді ізі де,
Түр - өңі де,
Қадалатын сарт етіп жүрегіңе,
Тастай түнде құтырып сені іздейді,

Жо-жоқ қалдың, тағы аман сақтағасын,
Ол да мүмкін адамның ақ-қарасын.
Айырар деп жалынып жаның қалмай,
Тілсіз дүлей алдында ақталасың.

Мұндай болмас ғұмырлық азабың да,
Мойындайсың жазғанның мазағын да,
Өлмей, тірі күйіңде пісесің сен
Өмір менен өлімнің қазанында.

Ғашықпын мен осынау жұмыр жерге,
Құстар ән сап,
Жылғалар жүгіргенде,
Үміт болып, көктем, сен жақындайсың,

Қандай сұлу,
Жұмыр жер керім еді?!
Түні тіпті нұрлы боп көрінеді.
Шөлдер ернін тосқанда оттай жанып,

Айналасың күннің де қылығынан,
Ағаштардың сипайсың бұрымынан.
Шалғын,
Егін шығады қырға билеп,

Су менен күн,
Топырақ ұрығынан.

Шығу үшін қыр жақта дән дүркіреп,
Алу керек бұлттар да сәл күркіреп.
Дала сұлу көктемде талықсиды
Ләззат тілеп,

Көктің жүзі көлеңке жамылғанда,
Аспан үсті алқынып, тарылғанда,
Тасырлайды далада қалың нөсер,
Бұлттарға да бұлттар келіп соғылғанда.

Қылықты қыр еріні кезергенде,
Бір молшылық боларын сезем мен де,
Қандай рақат! –
Бал дәурен басталады,

Себелесе сәуірде жаңбыр шағын,
Бүлкілдетер бір сезім ән құрсағын.
Ғашықпын мен,
Сүйемін жаным қалмай

Көгілдірі Көкшенің,
Көркің қандай келіскен?
Атың керек тек сенің,
Айта салшы,

Жанымды бір менің де
Түсін енді,
Жұмбаққыз.
Келгеннен соң өмірге,

Өңің қандай келіскен,
Сұрамай-ақ мән-жайын,
Атыңды айтшы,
Періштем,

Осы жұмбақ күйіңе
Ұқсап қапты Жұмбақтас.
Мынау тірі дүние
Сені маған ұрлатпас.

Адам айтса сенгісіз,
Егізсің бе екеуің?
Сендерге де белгісіз
Менің де кім екенім.

Айтып-айтпай не керек,
Мен үшін сен жұмбақсың.
Жұмбақтас қой керемет,
Сен одан да қымбатсың!

Мына қысқа ғұмырды-ай,
Бере алмаппын онша мән.
Еш нәрсеге бұрылмай,
Телміремін мен саған.

Қарадың сен күлімдеп,
Наз қылықпен аялы.
Бір мезгілде Күнің де
Ұясына таяды.

Қалып жатыр гүл бөктер,
Келеміз біз аяңдап.
Жанып жатыр жидектер
Шелегіңде алаулап.

Сен еркіңді билетпей,
Менің жайым болмады.
Шелектегі жидектей
Алаулайсың сен-дағы...

Қасымда орман сыңсиды,
Алдымда айдын дөңбекшіп.
Қабылдап алып бұл сыйды,
Туласам деймін мен де өстіп.

Алдымды кесіп көлеңдей,
Аңғартып және сақ күйін,
«Сен қайдан келдің?» дегендей,
Қарайды маған ақ тиін.

Айыға алмаспын мен енді,
Аз күнге қалар жұмыс та...
Қытықтап кетті денемді
Сүйкімді құйттай құмырсқа.

Орманның іші сап-салқын,
Сап-салқын көлдің суы да.
Көл де алтын мұнда,
Тас та алтын

Шарбысын желге лақтырып,
Қызынып шілде күніне,
Маржан іздей ме,
Ақ бұлт

Құс әні...
Құмар қандырдым,
Қалып-ақ еді күй қызбай.
Иісі көк пен шалғынның

Көкшенің биік төрінде
Таласа өсіп шынармен.
Енді бір келсем өмірге,
Осында ғана туар ма ем....

Көрмедім мұндай түсті мен,
Ояна келсем ұйқымнан,
Тұп-тура көлдің үстінен
Естілді ғажып сиқырлы ән.

Ән бар ма сондай бұл маңда,
Әлгі әуен ұзақ төгілді.
Ақан ба әлде, Біржан ба,
Көзіме елес көрінді.

Аңыздан шыққан адамдай,
Жеткізді нені бұла жел?
Бейнесі көзден жоғалмай,
Кісінеп тұрды Құлагер.

Аңызға толы бұл мекен,
Аңыздың-дағы жаны бар.
Иесін іздеп жүр ме екен,
Шапқылап кетті жануар....

Сыңсиды орман түнімен,
Шолпылдап суың тынбайды.
Не айтып жатсың бұнымен
Не жайлы және кім жайлы?

Кезегі сонда келгендей,
Алды да үнсіз күлімдеп,
Ормандар,
Таулар,

Көлдер де
Сөйлейді бәрі күбірлеп.

Жалғызға дос боп жетемін.
Сұлуды ару қыламын
Жігітті ақын етемін.

Келгеннің бәрін осында
Рақатты күйге батырдым.
Күш-қайрат беріп батырға,
Шығардым даңқын ақынның.

Әлдилеп тостым, жағамды,
Дерттіге дауа болғанмын.
Рақат сыйлап адамға
Бақытты ету – арманым.

Жұмбақтас сынды өмір де
Жұмбақ көп, не бар айтатын.
Жұмысым бітіп менің де
Жол түсті үйге қайтатын.

Қош дейді мені қия алмай,
Толықсып тұрып туған ай.
Тостағанына сыя алмай
Толқиды баяу Бурабай.

Дегенмен, менің жүрегім,
Соғады сен деп, бол аман.
Айтатын не бар...
Тілегім,

Отырардың тұрмын мен орынында,
Бір өкініш құрсады мені мұнда.
Әдейі арнап алыстан келіп едім
Рухыменен бабамның жолығуға.

Не деп айтам,
Тып-типыл жатыр алдым,
Көрмегенмін,
Бірақ та оқығанмын.

Енді менің ойымды онға бөлді.
Сойқаны мен ойраны Отырардың.

Келер болса егер де шынымды ұққың,
Осыған да кешірек бұрылдық тым.
Ізгіліктің өшірген бар өрнегін
Ізі жатыр ғаламат зұлымдықтың.

Жаның құла,
Мұндайда көңіл ала,
Толғантпаған шығар бұл мені ғана.
Бір кездегі тарихты дөңгелеткен

Қалай жаудан жеңілген,
Мен сенбеймін,
Тек ішімнен егіліп,
Кемсеңдеймін.

Енді қайтып бұндайды болдыртпаймын
Ұрпағына бабамның сенсем деймін.

Жұрт айтатын,
Кең дейтін жаны ақынның.
Сол кеңдіктен бір ғажап табатын мұң.
Маңдайында жазуы бар дегенде

Аузымды ашып,
Аң-таң болып қалатынмын.

Бір қиялға содан соң бойлайтынмын,
Жігерімді жалынға қайрайтынмын.
Елестетіп ақынды адамға ұқсас
Құдай ғой деп өзімше ойлайтынмын.

Өмірінің өршіген оты жырмен,
Байрондардың тағдырын оқыдым мен.
Шынымды айтам, амал не олар үшін
Мен құтыла алмадым өкінуден.

Өледі ме, дүлдүл жыр өлмейді ме,
Көнеді ме, тағдырға көнбейді ме,
Оны уақыт біліпті.
Кеш біліпті

Биіктетіп,
Әрі өзін тереңдетіп,
Ынтықтырып,
Әркімді елеңдетіп,

Жасқа толып көздері ақындардың
Көбі өтіпті өмірден өлеңдетіп.

Өмір қалып жырымен сөздерін де,
Көз жұмған соң армансыз өз жерін де,
Ақын көзі құрғайды мәңгі-бақи
Тас мүсінге айналған кездерінде.

Мың сан тамыр жер қойнына енеді,
Енеді де мың сан гүл болып өнеді.
Бірақ соны білмейміз-ау, аяулым,
Мезгілінен қайсы ертерек семеді.

Жарқ етсе егер көк аспанның қабағы,
Мың сан жұлдыз кірпіктерін қағады.
Бірақ соны білмейміз-ау, жан гүлім,
Көк төсінде қайсы мәңгі жанады.

Түседі еске,
Батқан кезде ойларға,
Көшіп барып
Алыс сонау қойнауға,

Жұмыртқадай киіз үйлер тізіліп.
Отыратын баяғыда
Жайлауда.

Дала дастан,
Өзінше бір дала аңыз,
Сенбесеңіз жиегіне қараңыз.
Онда біздер

Сол даладан бірдеңе
Қанымызға сіңіп жатқан баламыз.

Кеңдігімен өзгеше бір тірлігі,
Шалғынының сылдыры мен сыбдыры
Қанымызға сіңе берді ақырын,
Далаға ұқсап шығу үшін бір күні.

Сүйем, далам, айырылсаң да іргеңнен,
Тіпті әуелі бұлтыңды да түнерген,
Күздігүнгі желіңді де ысқырған
Ең бір сырлас жақынымдай білем мен.

Сол күзде түсті ертерек ызғырық,
Өз дегенін салды, сөйтіп, күз бүліп.
Әлі есімде көршіміздің күшігі
Отыратын күнде жонын қыздырып.

Әлі есімде, қос құлағы қалқиып,
Жан-жағына ауыз ашып,
Аңқиып,
Барлық ауыл қыстау жаққа көшкенде

Ауылымыз желге беріп желкені,
Мекендейтін таулы қуыс өлкені.
Біз ертекті шертетінбіз қыс бойы
Қыс та ұзарта беретін-ді ертегі.

Бірдей еді жасымыз бен шамамыз,
«Еңіреуден екі ат шапқан» баламыз.
Ертегіні қанша білсек, соншалық
Өсетін-ді топ алдында бағамыз.

Эпос десе елеңдейтін ел бөлек,
Ерлік жайлы ертегіні жерде жоқ,
Іздеп жүріп
Қобыландыны оқыдық

Тайбурылдың бізге ұнайтын шабысы
Содан ба екен біз отырған тау іші,
Жаңғырып жататұғын кей түні
Және естіліп Қобыландының дауысы.

Қобыландының Қарақыпшақ руы,
Арғымағы ғаламат Тайбурылы.
Есімізде қалды талай ерлігі,
Әсіресе Құртқа атты сұлуы.

Сол біз жырды сүюші едік ерекше,
Алып шыққан сайдан бізді дөңеске.
Осы күннің Олжасы да, апыр-ау,
Поэзия Қобыландысы емес пе?

Йә, йә Олжастың жыр- өлеңін,
Бұл күндері тынбай оқып келемін.
Жырқұмардың жаны үшін жаралған
Қазіргінің эпосындай көремін.

Даланың да өзгеріп бір іреңі
Қуаныштан айрылады жүрегі.
Олжастың да Арғымағын оқысам,
Түнде түске Тайбурыл кіреді.

Ай менен күні толғанда,
Ішінде бейне бұлт бунап,
Сыйдырмай жанын жалғанға
Басталып берді бір толғақ.

Жанардан жасы бұршақтап
Сұрады жанын Алладан.
Қазығы босап бір шақта
Босанып шықты ауладан.

Тоқтамай қалың қамысқа,
Ой менен сайды тасалап,
Көзінен елдің алысқа
Ұзады сиыр бошалап.

Қозғалып пәле құрсақ та,
Азая берді әл- шама.
Шатынап көзі бір шақта
Құлады қалың аршаға.

Қалғаны олжа бұ жанның,
Аяздан, көктем түнінен.
Ішінен шыққан «жыланның»
Тарады жүнін тілімен.

Содан соң үш күн өткенде,
Құтқарып ажал-қатерден.
Екеуін алыс бөктерден
Иесі тауып әкелген.

Бұзауын содан көрмеді,
Ойламаған да өлі деп.
Сағынып ана енді оны,
Іздеді сонша мөңіреп.

Содан соң, мүмкін, түсі ме,
Көрмегені еді өмірі.
Толтырған сабан ішіне
Иіскеді қызыл теріні...

Абыр-сабыр,
Қарбалас қала қатты.
Машиналар көшелерді орап апты,
Оны-мұны алуға асығыстау

Ығы-жығы ағылған адамдар да,
Жол бермейді.
Болмайды жамандауға,
Өз жұмысың болмаса бітпей тұрған,

Көше бойы толған көп машиналар,
Адамды да,
Жүкті де тасиды олар.
Тым асығыс олар да

Түсінесің,
Асығыстық өзіңнің басыңда бар.

Бақыт кімге бұйырған,
Нала кімге.
Киілуге бұйырған қара кімге,
Бұрылыста машина қағып кетті,

Құтқара алмай қалдым мен,
Амалым не?!

Қандай қайғы,
Жас әйел,
Өзі – ана,
Қандай ғана бар еді жазық ода.

Дүниемен қоштасқан жалғыз ауыз
Жетті бізге ең соңғы сөзі ғана.

Өкінішті,
Қайтейін,
Сабыр етем,
Соны білсем бәріңді бауыр етем.

Кейін білдік: үшінші перзентіне
Жас ананың аяғы ауыр екен.

Ұмытылсын сол қайғы бүгін мейлі,
Мезгілге кім еріксіз жүгінбейді.
Соны ойласам әлі де денем мұздап,
Қорқыныштан жүрегім дірілдейді.

Ей, болашақ,
Өлме, сен.
Өлме, күндер,
Ей, адамдар,

Керек шын елге кімдер.
Автобуста,
Дүкенде,
Көшелерде

Керек олар дәуірге,
Ғасырға олар.
Сәл шошынса, өмірлік жасиды олар,
Егер ана кездессе қиылыста

Жол беріңдер, сендер де
Машиналар.

Түсінетін шығармыз бала жанын,
Ақиқатым, бәрі осы –
Адал арым.
Аналарды ауызға алғаннан соң,

Көшем енді халіне Жер – ананың.
Ойға бізді көп нәрсе батырады,
Жер тағдырын ойлауға шақырады.
Хуанхэ - өзен ағады лайланып,

Өмір жайлы жазуға жаным құштар,
Жақсылыққа тым ынтық сағыныш қал.
Оқ-дәрілер,
Атомдар,

Нейтрондар
Жер бетінде қандай көп жарылғыштар.

Үнсіздіктің өзі майдан шығар,
Аңдушылар,
Бір-бірін қайраушылар,
Жер бетінде бар әлі жанталасып,

Планеталар,
Жұлдыздар,
Түз – ғарыштар,
Көре алмаулар,

Алакөз – қызғаныштар,
Толғатқан жер
Жанғыштар,
Қопарылғыш,

Атылғыштар,
Жарылғыш,
Улағыштар.

Қол бергенге қол беріп дос боламыз,
Жер – ақиқат,
Күн - өмір,
Аспан – аңыз.

Жұмыр жердің тағдырын ойлап кетсек,
Аяғы ауыр ананы еске аламыз.

Ойым таза жер үшін, адал – арым,
Жермен бірге мен де ауыр дем аламын.
Абайлаңдар,
Адамдар, абайлаңдар,

Әрқилы өздерінің тірлігімен,
Адамдар бөлінеді бір-бірінен.
...Қош, Ана,
Жаратылыс жазғаннан соң

Ай анау – тіршіліктің аспан шамы,
Күнің де бізбен жиі бас қосады.
Олар да біздерменен кездеседі,
Олар да біздерменен қоштасады.

Шақырып, қолын бұлғап өмір өрі,
Алыстан мен мұндалап көрінеді.
Шыңғырып шаранадан шыққанында-ақ,
Адамдар бір-бірінен бөлінеді.

Берген соң жаратылыс көрік-мүсін,
Тоғыз ай ғана алаңмен серікпісің.
Алаңнан туғаныңда-ақ басқа адамсың,
Басқа адам болуға да еріктісің.

«Амалың ешқандай да қалмағасын»,
Жап-жарық дүниеге таңданасың.
Өмірге келгеннен соң, сен де әкесің,
Өмірге келгеннен соң, сен де анасың.

Ел үшін еңіреген ер боларсың,
Тарлық та көрсетерсің,
Кең боларсың.
Өмірге келгеннен соң, сен де пенде,

Көгінен не бір жұлдыз құлайды ағып,
Күнің де жаңбыр болып жылайды анық.
Осылай басталады тіршілігің,
Тағдырдың ұршығында шыр айналып.

Туған күн –
Өмірменен достасқан күн,
Жетеді бәрімізге асты аспанның.
Ұшып шығып ұямнан бір жолата

Адамсың,
Иесің сен сенімдерге.
Ізің бар салтанатты сенің жерде.
Туған күн – бөлінген күн шаранадан

Туған күн –
Қоштасқан күн өліммен де.

Бар болмысым,
Рухыммен,
Жігеріммен
Уәлиханов Шоқанды сүйемін мен.

Ғасырлардың қойнынан шығып жатқан
Жан дауысын естимін жүрегіммен.

Дүниені жұтатын түк-түгімен,
Ол уақыттың өңеші мықты білем.
Бұл дәуірге қол бұлғап алғыр Шоқан,
Дауыстайды ол ғасыр түкпірінен.

Меңіреу мезгіл Шоқанды ұғынбайды,
Ойлайды ол армандап бүгін жәйлі.
Өзі болып халқының шыбын жаны,
Бозторғайы даланың шырылдайды.

Неге сынық
Шоқанның салқын өңі?
Біз де дұрыс сезбейміз бәлкім оны.
Біздер көппіз,

Ал Шоқан жалғыз еді,
Біздер бүтін,
Ал Шоқан жарты еді.

Алғыр жүрек,
Алмас ой,
Арыс кеуде,
Өжеттігін болады барыс деуге.

Қойнауынан ғарыштық ту далаға
Түнді жарып түскен бір жарық сәуле.

Егер мені сүйресе жол бұралаң,
Сол ғұламам жол сілтер мәңгі маған.
Еуропаның алдында менменсіген
Мен мазақпын деген де сол бір адам.

Бір халықтың арманы бір басында,
Кетті Шоқан.
Солай боп туғасын да.
Бір құрлықты жетелеп бір құрлыққа,

Уәлиханов Шоқанды сүйемін мен,
Болмысыммен,
Рухыммен,
Жүрегіммен.

Шоқансынды ұлдарды көрсем деймін
Кіп-кішкентай ұлтым мен мына елімнен.

Желің де жоқ үп еткен,
Алып ұшқан.
Шалғын менен күн шуақ сағынысқан.
Жаздың нағыз сәскесі

Көл шетінде
Бақаларды өнері,
Әні қысқан.

Жаздың небір қызығын сұрамағын,
Шалғын іші қаптаған дуадағың.
Балалығым есіме түсіп кетіп,
Балағымды түріп ап қуаладым.

Еске түсті көп нәрсе қайта оралып,
Қайран күндер қаймағын шайқап ағып.
Осындайда айғайлап құлағыңа
Өткен күндер өз сөзін айтады анық.

Содан бері есімде бір ақ бұлт,
Бір ақ бұлт жанымды сұрақ қылып.
Екі бұрым ақ бұлттай орамалын,
Кетіп еді соңына лақтырып.

Жүрегімді сол еді ала кеткен,
Ойымды да сол еді алаң еткен.
Биік аспан төсінен жәйлап келіп,
Сол бір ақ бұлт қолыма қонады еппен.

Мақсат биік,
Сол билеп алды мені,
Жазам деген ойларым жанды жеді.
Шабайыншы көтеріп көк дауылды,

Арғымағым тәкаппар,
Алғыр еді.

Арғымағым
Шайнаған ауыздығың,
Қалып жатсын артыңда әр ізгі күн.
Екпініңнен өзіңнің дауыл тұрып,

Ұш, тұлпарым,
Жалыңа жармасайын,
Болашаққа сенімен жармасайын.
Құмарымнан шығайын құйғытып бір,

Тауларыңнан,
Орғытып өзеніңнен,
Ұш, тұлпарым,
Дауылға төземін мен.

Мені тапсын достарым кіл бәйгеден,
Шын шабытты мен алайын өзіңнен.

Ұш, тұлпарым,
Сенемін саған ғана,
Айрылмаймын жалыңнан,
Алаңдама.

Мен жығылсам жығылам тауларыма,
Мені қағып алатын аман дала.

Құлагермен ұшқандай Ақан ағам,
Орғытайын,
Озайын Сахарадан.
Мұзға оранған мұхиттың үстіменен,

Африка аптабын қаталаған,
Басып өтіп жаңа бір жер табайын,
Сыңси өскен өңірін ерке қайың.
Маралы мен елігін тулаттырған

Сезінбесем ештеңе сезім атсын,
Өзің әділ,
Өзің пәк,
Өзің ақсың.

Ұш, тұлпарым,
Екпінің
Дауылыңнан,
Құйыныңнан жас емес, көзім ақсын.

Ұш тұлпарым,
Бақ маған,
Атақ саған,
Желеп-жебеп біздерді жатады далам.

Өзің-дағы шығасың құмарыңнан,
Жалғыз рет мен-дағы рахаттанам.

* * *
Әрі ана,
Әрі әйел,
Әрі жолдас,

Көңілі кең, жайдары,
Жаны жап-жас,
Мейлі тасып жатса да бар байлығың,
Бұл өмірдің әйелсіз мәні болмас.

Әйел – байлық,
Табиғат дара туған,
Күннің нұрын қабылдап жаратылған.
Әйел құсап шалған да шайқалады

Әйел сынды жіп-жібек желді білем,
Әйел сынды дала да кеңдігімен.
Шілдеңізде шөліңді қандырады
Әйел сынды балбұлақ мөлдірімен.

Сәттеріңде жолыққан,
Бір сағынған.
Жарып шыққан даламның құрсағынан,
Жусан иісі тұрады мұрын жарып,

Бәрі әйелге ұқсайды , ал, қарашы,
Қуанышы ұқсайды,
Жан-жарасы,
Берген кезде жемісін анаға ұқсап,

Августтің күзетіп қысқа таңын,
Әрбір күнге мың алма ұстатамын.
Жеміс берер шағында алма ағашың
Туатұғын әйелге ұқсатамын.

Қарап тұрсаң әйелге бәрі ұқсайды,
Озамын деп бірақ та жарыспайды.
Әсемдігі жағынан мынау әлем
Бәсекеге түседі, қалыспайды.

Көктемде себілген дәні керім,
Күз келгенде сарыала қалың егін.
Әйел сынды осындай болмысымен
Шаттығымды шалқытар әлі менің.

Мөлдір ағыс қамап ап жан-жағынан,
Табиғаттың сығалап шарбағынан,
Көктемде аспанға көзім түссе
Әйел қарап тұрғандай ар жағынан.

Балалық атты ауылға,
Соғайын деп ем оралып.
Ондағы адал қауымға,
Жолықсам деп ем қол алып.

Бұл күнде қандай халде екен,
Бір думан еді-ау біз барда?
Сондағы достар бар ма екен,
Қайда екен құйттай қыздар да?

Сәті де келген секілді,
Шошып та қалдым түсінен.
Жағдайымды айтып өтіндім,
Вахтада тұрған кісіден.

Жіберші, - дедім жалынып. –
Кілең бір адал досымды,
Жан аға, жүрмін сағынып.

Тастады көзін үмітпен.
-Шындықты айт, - деді ол маған,
Балалық таза қылықпен.

-Дайынмын, - дедім тез көніп,
Тамақты қырнап алдым да,
Балаға ұқсап, өзгеріп,
Қалқия қалдым алдында.

-Қарағым, - деді – жалынсаң,
Өзіңе деген сенім ол.
Балалықты егер сағынсаң,
Болады балаң, - деді ол.

Төбелер мен бетке алып бір ылдиды,
Жануарың басын алға шұлғиды,
Алыс таулар саған еріп,
Ал жақын

Жүре бергің келеді сол даламен,
Жүре бергің келеді ат-шанамен.
Көз ұшынан көрінбейді бір қара,
Аппақ дала –

Ұзақ жолда ат тұяғы биледі,
Дүрс-дүрс еткен немене, әлде,
Күй ме еді.
Түйгіштесең тұяғымен атыңның

Артта қалып төбелер мен дөңдер де,
Артта қалып белестер мен белдер де,
Мәз боласың алыс деген қыстағың
Қыр астынан бір-ақ шыға келгенде.

Шаншылады атыңның қос құлағы.
Өзіңді де әупілімен әлдилеп,
Жақыныңның иті алдыңнан шығады.

Глобусты алғаш көргенде,
Балалар оны қоршады.
Біреуі ұстай бергенде
Айналып кетті «жер шары».

Ормандар,
Сулар,
Далалар,
Үстінде сан мың қала бар.

Өздері тұрған әлемді
Көзімен көрді балалар.

Көкжиектерді көлбеген,
Сахараларды шөлдеген,
Мұхиттар мен тауларды
Сипалап көрді қолменен.

Кішкене менің достарым,
Дүнинені көріп шап-шағын.
Тек үнсіз ғана таңданып,
Шайқап бір қойды бастарын.

Балалар қандай саналы,
Құрылықтан құйттай жаңағы
Жабылып енді іздеді
Өздері туған қаланы.

Осынау құйттай тірлікте
Іздеген кезде күндікке.
Көздеріне әрең ілікті
Алматы деген бір нүкте.

Маңайы тау мен далалар,
Өзені,
Суы және бар.
Өздері тұрған нүктені

Ұмтылыс бар,
Жылжу бар,
Жүгіріс бар,
Кедергі бар,

Тосқауыл,
Кідіріс бар.
Ештеңе жоқ дегеннің өзінде де
Айналамыз толған бір құбылыстар.

Өзен,
Ағаш,
Құм,
Шөбің тілдесіп бір,

Жапсырында жартастың гүл де өсіп тұр.
Қиылыспай тұрғанның өзінде де
Айналаның барлығы үндесіп тұр.

Нені біздер қыранға теңгереміз,
Жыланыңды бәрінен кем көреміз.
Шаққанынан біз соның өле жаздап,
Дәрі жасап уымен емделеміз.

Иә, иә араның өмірі – бал,
Жыланның да аспанға көңілі – зар.
Дән сүйреткен кішкентай құмырсқаның
Табиғатта пілдей бір орыны бар.

Ал қасқырдың қойларды жағалауы –
Тәттілігін етінің бағалауы.
Өзі солай жасаған жаратылыс:
Қой болмаса,

Қыр да ауыл,
Малшылар,
Ойда да ауыл,
Қасқыр қуып,

Қой қорыған қайда бауыр!
Сен де соны сезіп қой:
Өмірге емес,
Қасқырларың өмірлік қойға зәру.

Білеміз біз,
Бар шығар білместік те,
Араласып бәрімен бірге өстік те,
Сездік бәрін – барлығы адам үшін,

Тірлігіменен сан қырлы
Бүгінді,
Ертең,
Кешені,

Жердегі бүкіл тағдырды
Вокзалдар бастан кешеді.

Алыстап,
Аңсап,
Қосылып,
Ыстықтап,

Жанып,
Тұншығып,
Қия алмай,
Қинап,

Кешіріп,
Қайнайды ғажап тіршілік.

Апталап,
Айлап,
Күні-түн,
Жақыннан мейлі,

Алыстан
Ол өшірмейді үмітін.

Армандай алыс жолдармен,
Адамдарымен қанша мың,
Вокзалдар темір қолдармен
Құшақтап алған жер шарын.

Жайдары жүзі, нұр өңі,
Аптапты күнге қақталып.
Еңбекке құл боп үнемі
Азаттық үшін аттанған.

Ұсынып тілек досына
Жасайды құрмет не түрлі.
Ерегіскенде құл боп үнемі
Қанжардың жүзі секілді.

Әр сөзін айтса мәнерлеп,
Қасының өзі достасқан.
Иіліп таңға сәлем деп,
Иіліп күнмен қоштасқан.

Көзінен көп сыр оқылар,
Ауызыңда сөзі аталы.
Беліне түсіп отырар
Ақылды аппақ сақалы.

Бүркіттей қатып қабағы,
Мұжылып жартас тозғандай.
Сіресіп кейде қалады
Отырған күйі қозғалмай.

Қайтпайтын және бір бетін,
Үйреніп қалсам деп едім
Инабат, Ізет, құрметін.

Болса да берік сөзіне,
Болса да қатал данадай.
Сендіре алсаң өзіңе,
Айтады сырын баладай.

Аңыз деп қана ел білген,
Аспанда алыс деп жүрген
Сәлемін алып қолынан
Құдіреттің өзін көрдім мен.

Артқа заулап терек – тал,
Сеуіп аспан, елеп қар.
Ақ шананы оятып,
Ұшады алға жел – аттар.

Қара төмен, жоғары,
Бітер емес жол әлі.
Бұлт ішінде бұлдырап,
Күн де заулап барады.

Қысқы дала сиқырлы,
Қысқы әуен сүйкімді.
Ал, ақ шананы тербетіп
Келтіреді ұйқыңды.

Аппақ әуен, жоғалма,
Ашық күнде, боранда.
Ақ шаналар, дауылдап,
Заула, заула тек алға.

Ширатты болмыс жасынан,
Дауыл мен желдің астында.
Оқ жетпес шыңның басынан
Қарайды долы тасқынға.

Үстінде бұлттар жөңкіліп,
Найзағай оты ойнайды,
Кеудесін намыс толтырып,
Ызадан қаны қайнайды.

Дәл мұндай төзім жоқ шығар
Жалғыздықпенен тыныстап.
Қайсар боп өсті жас шынар,
Тәкаппар басын тік ұстап.

Әдемі,
Мықта бәрінен,
Және де жалғыз болғасын,
Тағдыры оның тәніне

Түсірді өшпес таңбасын.
Айналып жырға,
Дастанға,
Ерліктің мәнін ұқтырып,

Құласа да ажал аспаннан
Өледі шынар тік тұрып.

Еш себепсіз таудан тас домаламас,
Тіршіліксіз ұмтылмас жоғары ағаш.
Күнге қарай майысып,
Мұң бұралып

Құстар әні төгіліп жиі көктен,
Жанымызға сол әннен жылу өткен.
Құмырсқалар жорғалап,
Дән сүйретіп,

Дөңгеленіп,
Көлге кеп қосылысқан,
Бұл өлкенің көп еді досы құстан.
Бір топ аққу сұңқылдап кетті алысқа

Ұққанымнан көп әлі ұқпағаным,
Амалым жоқ сүймеуге,
Бітті амалым.
Жаратылыс жасаған жарасымды

Сұлулықты жырлайды өлең біткен,
Ырғақпенен, керемет тереңдікпен.
Дүниенің бәрін де жымдастырып,
Мүсіндейді табиғат шеберлікпен.

Үн бар еді,
Сары дала,
Қара құмда,
Мұң бар еді,

Мөп-мөлдір жанарында.
Күн бар еді,
Шыжыған төбесінде,
Құм бар еді,

Іздегені алыс боп көрінетін,
Мұз денеден моншақ тер төгілетін.
Жаратқанға налитын,
Налитын да

Үнсіз ғана өкситін,
Егілетін.

Терістіктен жел тұрып қозғағанда,
Қилы-қилы ән туған боз даламда.
Сел-сел болып бұлттар да жылайтұғын
Қобыз үнді қоңырам боздағанда.

Тақымдаған қу тағдыр табар болса,
Құрғамапты қос мойыл жанар да онша.
Өткізгенмен өмірін жануар боп,
Жылаған-ау қайғырып адамдарша.

Бойыңда бір булыққан шабыт бар-ды,
Бұралаң жол қай жаққа алып барды.
Момындарды дүние ұмытқанмен,
Ұмыта алмас өзіңдей алыптарды.

Бір шөкім бұлт жотаның
Тұр еді қалғып төсінде.
Жоқ жерде келіп шатағын
Бастады дауыл бесінде.

Найзағай жүзі жалтылдап,
Бұлттарға отты шашқандай.
Талдар да басы қалтылдап,
Топырлап қашып жатқандай.

Ежелден тентек, еркеден
Еркіндік бәлкім сұрады.
Кетерде біздің өлкеден
Егіліп бұлт жылады.

Тораңғының тоғайы бір әуенге көміліп,
Түнде көктен маржандар тұрады екен көміліп.
Қалғып-мүлгіп толқындар келе жатқан ән тыңдап,
Жағадағы жартасқа оянады соғылып.

Жолаушы сен, ұрлатып ұзақ түнге ұйқыңды,
Сол бір әнді тыңдайсың ғайыптағы сүйкімді.
Сол бір әнге елітіп жоғаласың адасып,
Құшағыңда тораңғы тоғайының – сиқырлы.

Ғажайып ол дүние адам айтса сенгісіз,
Адастыңыз,
Таң атпай шыға алмайсыз енді сіз,
Ел айтады аңыз қып сиқырлы әннің иесі.

Саялайды көңілді ән,
Аямайды түн сыйды,
Аймалайды,
Сүйеді,

Қытықтайды,
Шымшиды,
Үнге толып кеудесі, қосылып сол әуенге,
Тораңғының тоғайы түніменен сыңсиды.

Алатаудың ақ шалған қарлы басын,
Қимай сонда қалдың ба,
Қарлығашым.
Ұмыттың ба ұяңды біз жақтағы

Амансың ба көз-тілден, мақтаныштан?
Аман шықты ауыл да қатпа қыстан.
Сен келеді деп жыл бойы қорғап жүрген,
Менің інім ұяңды басқа құстан.

* * *
Жаным менің осыншама шаршаған,
Кең даланың тыныштығын аңсаған.
Мені онда: тау, тас, өзен, шалғынмен,

Құрақ біткен сәлем беріп сыбдырлап,
Шырақ тіптен жанарымнан мұңды ұрлап.
Ұмтылады қарсы алдымнан қос бауыр:
Ерке інім мен ерке бұлақ былдырлап.

Бұрын маған бұл бақыт кезікпеген,
Өңешімді өлгенше созып келем.
Маңдай терім, ақ адал еңбегім бе?
Жырымнан да өзімнің сезіктенем.

Ұзақ еді өмірдің көші қандай,
Арман менен қашады өші бардай.
Сенің айтқан жырыңды келем, далам,
Ең құрмаса дұрыстап көшіре алмай.

* * *
Жалғыз терек жапанда өсіп тұрды,
Жалғыздығын өзіне несіп қылды.
Қайсар еді ол, сол қайсар мінезімен,

Өршеленіп дүлейлер соқсадағы,
Ие алмады, оны ешбір жасқамады.
Сезседағы кейіннен бір құларын,
Иілгеннен сынғанды бақ санады.

* * *
Ғұмыр кешіп, осынау жұрт қатарлы,
Жалғастырып жатқанда ұзақ сапарды.
Сәл қисайсам тарс түйетін қабағын,

Ренішпен келе жатам мен жүдеп,
Желге қарсы селдір шашым желбіреп.
Сол кездерде бар мейірін төгеді-ай,
Анам секілді өмір маған елжіреп.

Әлде соны жылдар бойы сағынды,
Әлде көрсет деп уақытқа жалынды.
Менен бетер қуанды әкем білемін,
Көріп менің ең бақытты шағымды.

Қаншасынан өтті мен деп қатердің,
Қаншасын мен өзім туып әкелдім.
Есімде жоқ.
Бірақ ауыр күрсіндім,

* * *
Күн көрмедім, сондағы бір түндердей,
Жыл көрмедім, сондағы бір күндердей.
Сезінетін болып алдым кейде мен,

Арман емес, арман үшін өлсе де ер,
Қорқақтық та қорлықпенен өлшенер.
Ойланбай-ақ тігер едім басымды,
Өмір сүру үшін өлу болса егер.

* * *
Мына адамдар не дейді мына адамдар,
Бұл өмірден менің де сыбағам бар.
Қайда кетіп барасың не үшін және,

Бетке алып бір өмірдің сонау шыңын,
(Кеткендерден шығатын мол-ау шығын).
Сәтті болғай сапары деп тілеңдер
Мақсаты айқын, жолы ұзақ жолаушының.

Сан ғасырлар жапырақты жамылып,
Терегіңе ұя салған самұрық.
Шеттеп кеткен талай құстар сағынып,
Туған елге қайтып жатыр сабылып.

Отанымның ормандары, жырлаңдар,
Жолға шықсам қолдарыңды бұлғаңдар.
Жат мекенде күліп өле алмайды,
Сенде жылап туғандар.

* * *
Егер мені қуып етсе тағдырым,
Сен өзіңді мықтап ұстап қал, гүлім,
Далам, тауым, көк өзенім, шалғыным,

Сақтаушың да, жәрдемшің де еңселі,
Қорлық көрсең тиетін де ең себі.
Бұлар сені жұбатады мәңгілік,
Осыларға тапсырамын мен сені.

* * *
Жыладым мен жерді сонша текпілеп,
Құлағандай тұрған діңгек көк тіреп.
Жұрт жұбатты сонда мені нағашың,

Күріш те жоқ. Қинағаны сол мені,
Нағашымның өзі де енді келмеді.
Содан кейін менің сәби жүрегім,
Шындығыңның өзіне де сенбеді...

Ұлы дала, өзің жайлы сөз бүлік,
Суық тілін сумаңдатса бездіріп.
Шамырқанбай, шатынамай шыныңмен,
Солай жата бермекпісің көз жұмып.

Өзіңді ұлың сүйе алмады бабамдай,
Өзіңді олар жүр-ау сірә таба алмай...
Ұлы дала, түсші ақырын бір аунап,
Есер ұлың есін жиып алардай.

* * *
Атқа қонсам қолыма өрім қамшы алып,
Сергіп денем қалар екен қаншалық.
Сонда маған берер ме еді тау, шалғын,

Ұлы далам, жылы-ау сенің түр-түсің,
Есиіп шалғын, бұлақтардың күлкісін,
Сені аңсап келемңн де қаладан,
Көңілімнің жазып қайтам қыртысын.

Әлі қара,
Самайды ақ шалған жоқ,
Біз жазбаған өлең де көп,
Арман көп.

Жаспыз әлі,
Самай неге ағарсын,
Балалық та бізден ұзай алған жоқ.
Әлі біз де жас терекпіз,

Шынармыз,
Әппақ, әппақ қайыңдарға құмармыз.
Өмір жәйлі ойлы өлеңдер жазған соң,
Сәл үлкейіп көрінетін шығармыз.

Өлең барда,
Өлеңдегі сот барда,
Көне алмаспыз ережеге,
Шарттарға.

Өмірдегі қағидаға бағынбай,
Қыздарға арнап жыр жазады қарттар да.

Жазсын ақын,
Еркелесін ақындар,
Шапағаты тисін десең жақын бар.
Қыз да болсаң қысылмай бар,

Сәлем бер,
Содан кейін өлең тыңда, хақың бар.

Арқасы ұстап,
Жыр оқысын,
Жасарсын,
Жан сарайы жарқырап бір жасансын.

Содан кейін қайран ақын бұзылып,
Жанарына ыстық-ыстық жас алсын.

Өлеңменен бастап алып өмірін,
Өлеңменен қарсы алатын өлімін.
Жыласа шын,
Күлсе де шын күлетін,

Көгілдір жиек сіміріп,
Көп сырды жұтып жатқанда.
Жанарым менің сүрініп,
Сөнеді сол бір жақтарда.

Бойымды билеп соқыр ән,
Қалғып та кетем, түс көрем.
Қайтадан бірақ ұйқыдан,
Оянам құдірет күшпенен.

Тұрады білем әрі де,
Түрлі де түсті көп елдер.
Жетеді соның бәріне,
Біз айтқан біраз өлеңдер.

Көгілдір жиек, сары бел,
Сағымнан да алыс көп елдер.
Жетеді бізге бәрінен,
Көңілсіз небір әуендер.

Нелер бір думан шақта да,
Тарыла түсті-ау тынысым.
Белгісіз со бір жақта да,
Бар шығар менің туысым.

Ұқсамай кеткен қазаққа,
Ұмытқан туған ауылын.
Жүрген де шығар со жақта,
Адасқан менің бауырым.

Біз сүйіп айтар өлеңнің,
Айтпайтын шығар бірін де.
Ән-күйі түгіл ол енді,
Ұмытқан шығар тілін де.

Жатады өліп бір аңғар,
Әуенін-үнін тыңдадым.
Шекара жақтан мұнарлар
Шертеді бізге мұңдарын.

Қуғын мен сүргін азаптан,
Өкпесі өшкен ентігіп.
Қашады тағы со жақтан,
Біз жаққа бұлттар жөңкіліп.

Бұлттарды қуған бездіріп,
Сол елдің көбі бақ құмар.
Тұр бәрін бізге сездіріп,
Құдіреті күшті көк мұнар.

Жанында құтқарушы солдат қана,
Аңырап айдалада толғатты ана.
Бұлардың арттарынан оқ борайды
Алда тек қалың орман болмақ пана.

Маңайда соғыс ойнап, салады асыр,
Арбада ыңыранып ана жатыр.
Бір емес, екі өмірді құтқарам деп,
Жас солдат емханаға бара жатыр.

Арбаның жанды ауыртып қиралаңы,
Үш өмір бір арбада қиналады.
Үшінші – ана ішінде сәби жатыр,
Өмірдің оқ астында сүйген әні...

Бір үміт көрінсе де шуақ түсті,
Осы сәт басқа да бір сынақ түсті.
Жас солдат ол да әйелден қысылады
Ана үшін толғақ емес, ұят күшті.

Ақыры жылжып бұлар жетті орманға,
Ажалдан таса жерге кеп қалғанда,
Шыңғырып адаммын деп айқай салып,
Айналды бір тіршілік жоқтан барға.

Алғыс арнап,
Адамның үні аспанда мәңгі шарлап,
Кіндігін кесіп алып жас сәбидің
Көтеріп құшағына алды солдат.

Жандарға дәл осындай бек бейкүнә,
Ажалдың енді қарар жоқ сиқы да.
Күзетіп екі өмірді солдат отыр
Жас ана бал-бұл жанып кетті ұйқыға.

Далада туып өстім де,
Даланың әнін мақтадым.
Бағынбай өткен ешкімге,
Арынды менің шақтарым.

Ішінде жүрген сағымның,
Сонау бір көздің ұшында.
Бауырдай туған сағындым,
Даланың құйттай құсында.

Артық жоқ одан жалғанда,
Сағынып жүрмін мен енді.
Бұлаққа суға барғанда,
Жас қыздар йтқан өлеңді.

Кеткендей еді келмеске,
Кім біледі мүмкін оралар.
Не солар мәңгі жоғалар.

Өтер еді әлі талай күн,
Артымда талай күн қалар.
Қалады әнсіз ақ айдын,
Кетеді ұшып тырналар.

Өкпелі емен бүгінде,
Мезгілге сонау мен енді.
Жылыта алмас күнің де,
Тоңазып қалған денемді.

Боратқан қыстың ақпанын.
Байсалды тартып өзгерген,
О, менің асау шақтарым.

Кетті алысқа шешесі келмеді оның,
Алдап қойды өзінше ел дегенің.
Оның сәби жүрегі сезіп жүрді,
Өлгеннен соң анасының жерленгенін.

Сезіп жүрді жүрегі сұмдықты бір,
Содан кейін жанына мұң бітті бір.
Елдің айтқан сөзіне сенгісі кеп,
Өтірікке балады шындықты бұл.

Анасының ақыры келмесіне,
Көзі жетті.
Алмады енді есіне,
Сенбеп еді шешеден үміт үзбей,

Шуақ еді,
Шешесі ерте кетті,
Көз алдынан баланың ертек өтті.
Жетім қызды бірақ та жақсы адамдар,

Есіркеді,
Жас қой деп еркелетті.

Ерке қылды шынында бұның бәрі,
Бірақ жүрек сол күйі жылынбады.
Сәл суық сөз естісе ол анасын,
Есіне алды селдіреп тұлымдары!..

Қыздардың қолаң бұрымы,
Арудың әні – шат қылық.
Сыңғырлап күліп ғұмыры,
Ағатын едің аптығып.

Жарыса шығып жал-қардан,
Махаббатты арнап, жырды арнап.
Ауылға келсе алдымнан,
Шығатын едің бұлғаңдап.

Үніңнен тәтті жырларды ап,
Суыңа шұбат қанушы ем.
Аттансам тағы бұлғаңдап,
Шығарып жолға салушы ең.

Жағаңда өтіп мың күнім,
Жолықтым жақсы доспенен.
Жол жүрсем аққан сылдырың
Сөзің бе еді әлде «қош» деген.

Жүзінен жылу көрінбей,
Қалшиды неге қара шың.
Сылқылдап келген едің ғой,
Сыңсып қайда ағып барасың?!

Таусылды ма әлде төзімің,
Бір күннен бір күн тіпті ұста.
Мөп-мөлдір менің сезімім,
Ғұмырың қандай қып-қысқа.

Қаңтардың айы үскірік,
Бұдан ұлып, одан да.
Жыланша кейде ысқырып
Ұқсайтын боран көп аңға.

Мекен қып таудың бөктерін,
Даланың ықтау бір сайын.
Қаптаған елдер шеткері
Қыстайтын едік жыл сайын.

Жем іздеп кезген даланы,
Бөрілер менен көп қой аң.
Дем алмай соғар бораны
Жыл еді, қатал көк қоян.

Аңдары зарлап ұлығыш,
Қалықтап келіп қара түн,
Қыстауды сонау бір уыс
Қойнына тығып алатын.

Көрдім мен талай түсімде,
Кебіндей боран орап ап.
Астан да кестен ішінде
Біздер де кеттік домалап.

Баламын, бала не білер,
Ал маған солай болатын.
Боратын қарды бөрілер
Есікті түнде қағатын.

«Ертеде, ерте, ерте еді,
Ешкінің жүні бөрте еді»,―
Деп алып үлкен кісілер,
Қорқынышты ертек шертеді.

Таң ата бере ақ боран,
Қашатын тауды бөктерлей.
Түндегі есік қаққан аң,
Ол-дағы безіп кеткендей.

Түндегі ойлар бекер ме?
Қасқырлар салған ұрыс қып,
Кішкентай ғана мекенге,

Дүркірей асып белестен,
Кетіпті бәрі жоғалып.
Осының бәрі елес пен
Алданған аңқау балалық.

Көзі еді,
Нағашымның,
Ескінің,
Шертілгенде

Зарлап шегі ешкінің
Томарынан таудың ойып жасалған,
Домбыраның үнін талай естідім.

Бес жастамын,
Менің деген бал шағым,
Әнге жиі ауатын да аңсарым,
Қыстыгүні қыстау үйде тыңдалық

Сөйлеуші еді,
Ащы тілін безеп бір,
Со бір күйлер ойлы және өжет тым.
Қоңыр күзде,

Кигіз үйде тыңдадық.
Домбыраны қызуымен тезектің.

Ортада ошақ,
Түңіліктен күй ұшып,

Дөңгеленіп,
От маңына сыйысып.
Бұйра әуенді тыңдайтынбыз бұлқынған,
Бәрімізде бұйраланып,

Қандай жақсы!
Со бір күз бен со бір күй!
Маздап жанған тобылғы мен қоңыр қи.
Домбыра үні құйқылжыса,

Құйқылжып,
Төмендесе,
Төмендейтін көңіл-күй!

Солай ұшып,
Талай жерге күй кетті.
Солай елдің жан жүрегін билепті.
Ал нағашым сезіп кейін сырқатын

Бір күндері бұлт үйіріп күз келген,
Әркім кеткен бұлдыр-бұлдыр іздермен,
Домбырамен екеумізді қалдырып,
Нағашы әкем кете барды біздерден.

Бірі – бала,
Бірі – ағаш домбыра.
Қарсы алып бір келе жатқан таңды да,
Қалдық сөйтіп нағашымен екеуміз

Өстіп мен де көкейімде ән-арман,
Өмір – жаңа, ән мен күй де жаңарған.
Жұрт көңілі өсіп берді биіктеп
Ел тұрмысы әлдеқашан оңалған.

Өмір өзі қолдан қоя салғандай,
Ауыл қандай!

Ауылдағы той қандай!
Өмірге бір жігіт келді деген соң,
Домбырамды берген едім ойланбай.
Күтпеп едім,

Жанарыма мұң құйды,
Күтпеп едім, жігерімді құм қылды.
Қуаныштың дәл үстінде мас біреу
Төбелесіп домбырамды сындырды.

Көзі еді,
Нағашымның,
Ескінің,
Шерткенінде зарлап шегі ешкінің.

Кетуші еді
Енді амалсыз айрылдым,
Енді амалсыз жыладым мен,
Өксідім.

Еркіне бір беріп жасын көзімнің,
Тыя алмадым,
Ағыл-тегіл сөгілдім.
Сонау жылы ашық ауыз бала едім

Көзі еді,
Нағашымның,
Ескінің,
Зарлаушы еді,

Тынбай шегі ешкімнің
Үзілді ол.
Бірақ, бірақ сол күні
Іңгәлаған «жігіт» үнін естідім.

Мұңдансам да,
Үмітті үлкен көңілмен,
«Шықсын аты ұзап менің елімнен.
Бұл да ертеңнің домбырасы, тек енді

Қызуымен көңілдің ала қашқан,
Қызығына өмірдің қарамастан,
Сен болмасаң егер де шынымды айтам,
Тұрар менің төбемде қаралы аспан.

Есептесем бәрімен тегінде мен,
Алатынын алады өмір менен.
Бірде-бір жан өзіңді кеміте алмас
Ондай ерік ешкімге де берілмеген.

Маңдайыңа не алып сыяды ақын,
Жыр өзенін өзіңе құя алатын.
Нашар жырым үшін мен кінәлімін,
Ол - өзіңе жасаған қиянатым.

Жандырасың сен мені,
Сөндіресің,
Семдіресің,
Қайтадан өндіресің,

Сен ұққансың менің бар қасіретімді
Бар бақытым жайлы да сен білесің.

Кең айтасың,
Кемсінбей тең айтасың,
Ортайтасың,
Қайтадан молайтасың.

Сен шерткенсің менің бар өткенімді
Болашағым жайлы да сен айтасың.

Мен жер басып жүргенше өмірлісің,
Биігірек шырқашы,
Көңіл құсым.
Досымның да алдауы мүмкін мені

Көп қарап аспаныма,
Мен жақындап қалармын асқарыма
Жас ұлғаяр,
Бірақ та сен арқылы

Асау өмір жалына жабыстырып,
Талдырар-ау қолымды қабыстырып.
Мен біразға келермін,
Сен жүрерсің,

Сен жүрерсің
Мені жап-жас қыздарға таныстырып.

Сенен артық ешкімді түсінбеспін,
Баса алмайды демеймін мысымды ешкім.
Келер менің бетіме сүйгенім де,
Еңсемді тек сен ғана түсірмессің.

Жұдырықтай жүректі жаныштырып,
...Қалар ақын кейде иық қағыстырып.
Ғасыр желі шаңына көміп кетсе,
Сен жүрерсің қайтадан алып шығып.

Өзгермейтін мәңгілік өмірге ұқсап,
Тозбай және шірімей темір құсап,
Заманалар шаңымен ұшып кетпей
Жетті бізге жететін небір кітап.

Өтті небір сұр тағдыр,
Сұрамаңдар,
Дамып қалған мұз таулар,
Құм аралдар.

Қаңқалары қалған жер қабатында
Сөйлеп берді кітаптан тірі адамдар.

Өмір өтті.
Шөптерді.
Бұтақтарды
Көмір етті

Ағашты,
Ұшқат, талды.
Өтті хандар.
Шіріді қоғамдар да

Заманалар шалған бір мұнар басын,
Тоналды да жоғалды жылан ғасыр.
Оқыдық біз сонда да жоғалмаған
Гомер мен Эсхилдің шығармасын.

Хас шебердің қолынан шыққан сәтті,
Мықты ескерткіш қалайда «Мыс салт атты».
Фолконье ұлы ғой,
Дегенменен

Оқымауға бола ма «Спартакты».
Туды кітап адамның арманынан,
Дәуірлердің дәсүрлі жолдарынан.
Қабырғасы ғасырдың тұр қаланып,

Қайталаймыз,
Оқимыз,
Ізденеміз,
Солар туған секілді бізбен егіз.

Жайнамазды сылаған діншілердей
Кітаптарға табынып біз келеміз.

Бітті «Уақыт».
Болды сағат он жарым.
Шаршады ма аяқтарың-қолдарың?

Жұмысыңды күні бойы дедектеп,
Енді үйіңде сәбиіңді өбектеп,

Талған шығар жүйке-жүйкең, миың да,
Жұмыс, өмір, тұрмыс- бәрі қиын ба?

Шаршадың ба? Дем ал, жаным, тыныштал
Ертеңге де тым қыруар жұмыс бар.

Тек сен емес бәрі де елдің қалжырап,
Жылы үйінде, төсегінде маужырап.

Тәтті ұйқыда жатқан шығар тым жайлы,
Жеңіл демді бүкіл дүние тыңдайды.

Шындығында, қандай тәтті ұйқы еді,
Бейкүнә ұйқы, Бейбіт ұйқы күй толы.

Дәл осындай тәтті ұйқыда жарты әлем,
Ұйқы қандай мейірімді едің, дарқан ең.
Жұмыстан соң, еңбектен соң, жарқыным,
Өз ұяңда алған рақат сәл тыным.

Сәбиіңнің ұйқысы да сүйкімді
Соны жақсы сезінесің біртүрлі.
Қандай жақсы тыныш әлем – түн бейбіт,
Қадірлесең осы түнді күндей қып.

Қарауытқан тауларда анау көз ілген,
Тәтті ұйқыны ормандар да сезінген.

Адамдар секілді бір аналар,
Түн деген бір көрпесіне оранар,

Ұйықтайды жарты шарда көсіліп,
Рақаттанып, кірпіктері қосылып.

Жұмыс, тұрмыс салды маздап салмағын,
Шаршадың ба, талды ма аяқ-қолдарың.

Ұйықта, жаным, мынау тәтті түн қандай,
Бейбітшілік салтанатын құрғандай.

Болса-дағы түпсіз, нұрсыз, жарықсыз,
Дәл осы сәт қандай жақсы қауіпсіз.

Жердің басқа жартысында таң атты.
Күн әмірін жалпақ жерге таратты.

Уақытын толтыруға бос өткен
Ол жарты шар тұрып жатыр төсектен.

Бұлшық еттер, көздер, тілдер күй төгер,
Демалыңдар, қолдар, милар, жүйкелер.

Көзіңді іл, ұйықта, жаным, тынық ал.
Бүгінгіден жұмыс та ертең қыруар.

Метафора –
Сәске түс – күн анасы
Теміртаудың мұнартып мұнарасы.
Ақ сағымнан көрінді.

Ақ сағымнан көрінді,
Ар жағы ма,
Бер жағы ма, белгісіз бұл арасы.

Жылдамдық – жүз.
Бәріміз жобаладық.
Домнаңызды бетке алып жасыл «Волга»
Жатып алып асфальтқа келеді ағып.

Жылдамдығына ілесіп «Волгаңыздың»,
Әңгімеміз қызады жолда біздің.
Есіп-есіп айтады тілші жігіт
Мақтағанда қуатын домнаңыздың.

Асығамыз.
Жөн де бар асығатын,
Магнитка – жырлаған ғасыр – ақын,
Домнаны ел біледі,

Жете алмайды –
Өзі алыс, алыптың аты жақын.

Қала қандай!
Оған төнген күн қандай!
Ащы аяздың ызғары да сынғандай.
Теміртаудың мартені мен домнасы

Ақпан да,
Қаңтарда да күн ыстық,
Оныменен минут сайын ұғыстық.
Болаттардың ағысының өтінде

Біз сүйетін –
Бейбітшілік,
Тыныштық.

Көр домнаны.
Емес ол жай шатпағың.
Шындықты айтам.
Осынын еске сақтағың,

Шілдеңізде шыжып тұрған аптап мен
Қысыңызда білінбейді ақпаның.

Жастары күлім қағып,
Көше,
Ағаштар самалмен тұр ырғалып.
Ал домнаның қақпасын аттасаңыз,

Қас қағымда сүңгисіз басқа өмірге,
Алау еңбек ішінде жас-кәрің де.
Неткен қатал рудаңыз жібімейді,
Коксіңіз болмаса, тас көмірге.

Жер жынысы болса да өте берік,
Қала алмайды бұл жерде жекеленіп.
Тастарыңыз,
Рудаңыз шыдай алмай

Созған мойнын биікке мұнаралар,
Көз алдыңа келіп бір тұра қалар.
Домнаға да және осы тақырыпқа
Аман болса,

Жарыс туын жүретін жалаулатып,
Еңбектегі ерлерге қарау – бақыт.
Алаулаған ағыны болаттардың
Бара жатыр мені де алаулатып.

Ауыздықтап алыпты,
Дегеніне
Көндіріп бір,
Келген бұл кемеліне,

Жігіттер мен жалыны балқыманың,
Жалын берді менің де өлеңіме.

Теміртау –
Темір қала.
Қаласында жастардың өмір жаңа.
Алаулайды шойын боп,

Болат болып,
Бір кездегі момын қыр,
Момын дала.

Мұнда қазір желі жоқ қарашаның,
Жайма шуақ
Жаз айы.
Дала сағым.

Теміртаудың кигені – болат сауыт
Бара жатыр бетке алып болашағын.

Өзім қармын,
Жылғамын,
Өзім талмын.
Қырда қызыл бидаймын,

Өсімталмын.
Қозғалысқа қатыспай қала алмаймын,
Әйтеуір, мен сергекпін,

Сезімталмын.
Өлең туып ып-ыстық өзегімнен,
Еріп бара жатырмын өз-өзімнен.
Жоғаламын.

Қайтадан пайда болам,
Алдына ала осыны сеземін мен.

Ілесемін шырқалған әнге талмай,
Сезімімді бір сәттік мәңгі ете алмай.
Қалжыраймын,
Тыңаямын,

Еркелік, еркін бұлалық,
Өзекті өртер өзге не?
Буынсыз сынып, бұралып
Билеген кезде боз көде.

Атылып ұшып жас талдан,
Ауаға сіңіп жоғалып,
Лақтырған тастай аспанға
Қалады тоғай қадалып.

Алыс пен бағып жан-жағын
Аспанның нұрын сіміріп,
Ауаға салып салмағын,
Ақша бұлттарға ілініп.

Көңілдің күйін келтіріп,
Сонан соң жалғап мұңымен.
Көмейін балға толтырып
Төгеді тәтті тілінен.

Бақытын, мұңын – барлығын
Бәл мұндай шертер жан бар ма.
Даланың қызық тағдырын
Сыйғызып алған таңдайға.

Болған соң төгіп арманын,
Көзінің алды ағарып,
Көтере алмай салмағын,
Түседі еріп, жоғалып.

Қуырылған бидайды көрген ба едің?
Оған ешбір дәнді мен теңгермедім.
Майға басқан бидайдың бал дәміне
Балалығым өшігіп өлген менің...

Қазір ақ нан дүкенде тұр қаланып,
Тың далада мол егін ырғалады,
Ас қалдығын жегісі келмей кейде,
Шынжырдағы итің де бұлданады.

Дидарың мен тоқшылық балбыраған,
Ұсынады ып-ыстық нанды маған.
Күлше нанды көргенде,
Баяғы өткен

Жалындайды алаулап жүзің нұрдай,
Жазым қандай!
Ғажайып күзім мұндай
Бас иейін мен саған

Сен де маған
Қарай берші нұрланып
Қызыл бидай!

Жағасында мөлдіреген Балқаштың
Жырын жырлап әр төбе мен әр тастың,
Торыңғының тоғайлары өседі
Куәсіндей ғасырлардың кешегі.

Самал ессе,
Жапырағы жлбіреп,
Күн көзіне қол созады елжіреп.
Содан кейін

Ысқырып ән салады,
Бұл бір әннен
Көл де рақат табады.

Тым азайып кеткендіктен, шамасы,
Қасиетті тораңғының ағашы –
Оны ешкім де бұтамайды,
Шаппайды,

Кескен жан да
Еш жақсылық таппайды.

Өйткені ол қасиетті мұңымен
Сыңсып тұрып ән салады түнімен.
Бұр бір әнді тыңдайды жер,
Аспан да,

Тыңдайды көл,
Безерген құм,
Тастар да.

Бастарына келгендей-ақ шын қайғы,
Оны әркім үнсіз ғана тыңдайды,
Мұңлы әннің ешкім сырын білмейді,
Бірақ ол ән жақсылыққа үндейді.

Ән басталса-ақ бірде-бір ит үрмейді,
Ән тыңдаған мал да кірпік ілмейді.
Осылайша бір-бірімен ымдасып,
Жаратылыс жатады ылғи сырласып.

Құм астымен жүз километрден аса жол жүріп,
Балқаш көліне келіп құятын тұщы сулы өзен.
Қала тұрғындары мен өнеркәсіп орындары қазір
осы өзеннің суын кұм астынан тартып пайдаланады.

Т ілемеспін кішіге де үлкенге.
Түспесе екен мұндай халке бір пенде.

Құм ішінде арманыңды айта алмай.
Күрт үзілдің пышақ кесекн арқандай.

Жұтып қойып қомағай қүм безерген,
Аса алмадың алдыңдағы кезеңнен.
Сендей өзен жоқ дей алман әр елде,
Өзім үшін өзің барсың дәлелге.

Шынаменен бөлек сенің тағдырың,
Сондай ғажап болса менің әр жырым.

Ұрып көзге бар жарқылын, бар нұрын,
Кереметке толар еді сандығым.

Дегенменен, көзі тірі мына біз
Сенің қайсар мінезіңе куәміз.

Ешкімге де тиген емес зияның,
Қалай сені жер астына қиямын?!

Мені тағдыр өзен етсе кішкентай,
Өз көліме тек сен құсап құямын.

Тоқырауынның ақ бидайы, не керек,
Бір кездері атты шыққан керемет.

Оның өзі бір етегі, бір аңыз,
Сенбесеңіз, ғалымдардан сұраңыз.

Бұл күндері сол ақ бидай мақтаулы
Академия музейінде сақтаулы.

Соғыс жылы қаулап өсіп, дүркіреп,
Қарық болған бүкіл аудан, бір түбек.

Бес жыл бойы сол ауылды тоқ қылып,
Ақтоғайдан алыс тұрды жоқшылық.

Бес жыл бойы елді асырап ақ бидайғ
Кетті кейін бір тұқымы таптырмай.

Соғыс жылы асыраған бір елді
Ақ бидайды ұмытады кім енді?

Ал ғалымдар не десе де мейілі,
Ақ бидайға сол күйі елдің пейілі.

Ақ бидайдай ырғатылған самалда
Ақтоғайдың айқабағы бар онда.

Ақ бидайды еске салған керемет
Ақ бидайдай ару еді, не керек.

Басына Арқадағы Ақсораңның
Жанарын жарқыратып тастаған күн.
Ағаштың арасынан естіледі
Сыбдыры ұшқан құстың,

Қаршыға ұя салып жартасына,
Айналған құс пен аңның алқасына,
Ақсораң әкесіндей көрінеді,
Балапан жоталардың ортасында.

Кейінде Ақсораңда аң қалмады,
Содан соң аң аулауға жан бармады.
Жартаста қалып қойған қос мәлінді,
Көлденең көк аттылар аңғармады.

Осылай өмір сүріп жатты олар да,
Қыста аунап ақмамыққа –
Ақша қарға
Көктемнің көк шалғынын кешіп жүріп,

Аттылар қаруы жоқ,
Тиіспеді,
«Әзірше жүргендері дұрыс» -деді.
Көзінше адамдардың

Екі мәлін
Жартасқа барып кірді мүйістегі.

Табылып мылтықтарын ұстағандар,
Жасалып небір айла, күшті амалдар,
Ешкімге залалы жоқ қос бейбақтың
Соңына шырақ алып түсті адамдар.

Мылтықта аңдаусызда барды қырын,
Байңұстың кім тыңдайды зарлы мұңын –
Соңына машинамен түскен адам
Еркегін көздеп атып алды мұның.

Басында жалғыздығы,
Басында мұң,
Тосырқап осынау бір тосын халін,
Ішінен әлсіз ғана дауыстайды,

Айырылған сыңарынан
Жесір мәлін.

Алатауға анда-санда қараймын,
Алаңғал-саңғал сол бір күйін қалаймын.
Әр қараған сайын
Алып адамның

Әйтеуір, мен қырға бардым,
Ой бардым,
Алатауға теңеу таппай қойғанмын.
Тіпті, сонсоң жай жүруге ұялып,

Бір күндері ту биіктен сел болып,
Үй маңына тұра қалды... көл келіп.
Қорқып қалып,
Айтып жатты не сөзді

Ұйқы көрмей,
Күн мен түнді жамылып,
Күлкі көрмей,
Сәл шалдығып,

Сабылып,
Барлық адам аяғынан тік тұрып,
Әлгі ашуды
Ұстап алды жабылып.

Тауға барып қайтпақшы боп талай қыз
Ерте тұрар...
Біз де соны қалаймыз.
Дегенменен, көңіл күйі қалай деп,

Жастық –
Таудың күркіреген өзені,
Ағынменен арын толы өзегі.
Жақсыны да

Жаманды да тап басып,
Ет жүрегің алдын ала сезеді.

Сол бір өзен аласұрған сезімге,
Ілестіріп өзгені де,
Өзінде
Жараланып,

Тастан тасқа соғылып,
Алға ғана асығады кезінде.

Қызбалықпен өзін өзі соққылап,
Көкірегіне найзағайдан от құлып,
Буырқанған шақтарында
Алдына

Құлайды екен
Баурайдағы көк құрақ.

Бір толқындар бәрін бастап өткеріп,
Жапырылып,
Жараланып,
Кептеліп,

Жолындағы қойтастармен соғысып,
Ақырында быт-шыт болып,
Кетті өліп...

Сонда да өзен,
Бір алқынбай,
Шаршамай,
Тентектіктен басқа нәрсе аңсамай,

Тасып-тасып...
Байсалды һәм ақылды
Даласына жетеді екен ол солай.

Өмір – асу,
Өмір - дала кезеңі,
Келер күнді жүрек ерте сезеді.
Аласұрған тау өзені – жастық та,

Ойда жоқта болмаса егер жазымы.
Мынау терек ең жас ағаш, тәрізі
Жастығына мастанады теңселіп,
Табиғатқа жоқ айтатын арызы.

Ал мынау бір жас қайыңдар сымбатты-ақ,
Орманнан сәл бөлініп тұр сырғақтап.
Шығу барын,
Сыну барын сезбейді,

Жел сөйлесе-ақ,
Жөнеледі бұлғақтап.

Мынау емен бәрінен де байсалды.
Олай-былай өткенімде ой салды.
Талай дауыо жұлып қиқа шаштарын,
Сәл еңкейтіп кеткен екен қайсарды.

Әр ағашта бір-бір, сірә, бар арман,
Жараланып.
Өліп қайта жаралған.
Әрқайсысының тағдыры бар өзінше,

Бұлбұлдардың құйқылжыған әніне,
Толып орман,
Толғатып жыр әлі де,
Тұрыңдаршы шуылдасып мәңгілік,

Қоған болып
Жұмыр жердің тәніне.

Қилы-қилы тағдырлы адамдар да
Қилы-қилы ұқсайды аралдарға.
Өседі онда гүлдер де,
Ағаштар да,

Жүреді онда барыс та,
Маралдар да.

Жұлдыздарын жаудыраған түндігінен,
Қара мақпал жамылған түнді білем.
Бір-біріне арал да ұқсамайды,
Жақсысы мен,

Кейбір сырлы аралдың тылсым әні,
Булығады,
Естілмей тұншығады.
Қасйбірі тұманнан көрінбейді,

Әралуан осынау аралдарға
Таң қалмасқа біздерде амал бар ма?!
Таңданамыз көбіне
Тағдырлары

Терістік жақтан жел тұырп,
Айналса болды дауылға,
Қашатын бұлттар ентігіп,
Ұядай біздің ауылға.

Шарт сынған кезде найзағай,
Шақ қалып байғұс күйреуге,
Көз жасын төгіп баладай,
Қорғалайтын-ды үйлерге.

Түсе алмай тірлік арнаға,
Тығылушы еді паналап,
Жартасқа жатқан малға да...

Секілді көзсіз көбелек,
Ажалына өзі жететін,
Тамшы боп құлап төбеден,
Отқа да түсіп кететін.

Найзағай ойнап шатырлап,
Аспанның асты бір түлеп,
Жауынның бұлты сатырлап,
Қүлайды көлге күркіреп.

Арғы жағын бетке алдық біз айдынның,
Асығамын,
Тағатымнан айырылдым.
Көз ілеміз көк теңіздің үстінде,

Ал көкжиек көрінбейді,
Әлі алыс,
Сапар ұзық,
Теңізде жоқ демалыс,

Толқындарын топтан алып,
Артыңнан,
Қаптап келе жатады бір қара күш.

Ақ кемеміз жағалаудан ұзады,
Орта жолға жетке жоқпыз біз әлі.
Арман арман,
Желге жайып желкенін,

Сапар сазы,
Бізді әрнеге таңдантпа!
Өмір – теңіз,
Қаратпайды алды-артқа.

Тентек,
Өршіл толқындарын өксітіп,
Жастық шақтың жағалауы қалды артта.

Үлкен таулар көп емес жер бетінде,
Тозбай тұрған
Дауылға,
Желге,

Күнге.
Ағын сулар әуені арнасымен
Бұлақтарын тулатып,
Тербетуде.

Сағымданып,
Қол бұлғап бел асқанға,
Үлкен таулар
Ұмытылған көк аспанға.

Жолаушыға тұрады жол көрсетіп,
Көрінеді алыстан адасқанға.
Үлкен таулар орын ап ел есінен,
Келеді асып ғасырлар белесінен

Аппақ басын таянып ойланады,
Дүниені бақылап төбесінен.

Сәл қатулы болса да қабақтары,
Дастарханы жаюлы, табақтары.
Уақыттың көшімен
Жылдар атты

Қой жаяды тұманнан қойнаулары,
Сөйлеп кетсе керемет болар еді,
Одан бетер ғаламат ойланғаны.

Мықтының да өзін ол ықтырады,
Жылдар да оның алдында тік тұрады.
Ғасырларға
Өзінің ұлылығын

Үлкен таулар
Үнсіз-ақ ұқтырады.

Даңғазалық, сенемін, жалған десе,
Шуылдамай,
Туламай орман, көлше –
Үндемейтін кезінде

Қандай жақсы
Таулар құсап үндемеу қолдан келсе!

Марқұм , талантты ақын Мұқағали Мақатаевқа
ескерткіш!

Что знаем мы про братьев , про друзей?
Что знаем о единственной своей?
И про отца родного своего
Мы , зная все, не знаем ничего.

Соғып тұрып бақыттың қоңырауын,
Ашып тұрып самалға омырауын .
Жырлады ақын ,
Жырлады мүлт жібермей

Қазақы қара өлеңмен өмір әнін.
Шудаланып ,
Ширығып шумақтар да ,
Бұлқынады ,

Булығып бунақтар да.
Тамырда қан қалайша тулап ақпас
Өзегінде өлеңнің сыр жатқанда.

Денелі-тін,
Үлкен-тін басқалардан,
Алға оны сүйрейтін асқақ арман.
Адалдығы ,

Ақтығы арқасында
Жан емес-тін ешкімнен жасқана алған.

Қиялдары ғажайып болатын-ды,
Өлең отын маздатып жағатын-ды.
Қалтыраған сәуле үшін жаны қалмай
Қуыстарға қуатын қара түнді.

Бір басынан көп өмір өткеретін ,
Бірде суық ,
Біресе көктенетін.
Неге екенін білмеймін ,

Түсінбеймін ,
Өзін-өзі кей-кезде жек көретін.

Мен де ақынның күзеткен ем,
Мен де жырды бүлдіріп , түзеткен ем
Жас буынын өнердің қолтығына ап
Жауқазынға қарайтын ізетпенен.

Шыр айналған жыр менен дүниені
Сүйетұғын.
Жұмыр жер үйі ме еді.
Әлемдегі жағдайдың болып жатқан

Күйінеді,
Біріне сүінеді.

Басын шайқап содан соң таңданады ,
Аз нәседен көп сырды аңғарады.
Ливандағы жағдайға құлақ түріп ,
Жанымене сүйетін Анголаны.

Чили үшін ол қанша ауырмады ,
Чили үшін жарқылдап , дауылдады.
Өзі мықты .
Жүрегі нәзік еді ,

Ауру еді
ауруы ауырлады.

Чили оның шуағы болатұғын,
Чили оның қыраны болатұғын.
Түс көретін.
Түсінде сол қыраны

Қолдап отыр Чилиді әлем бүгін
Қуанышпен қарсы алыпбар ерлігін.
Неруданың жырының алауы мен
Жүрек отын Сальвадор Альенденің.

Жеңеді әлі
Намысын қорғағандар,
Құриды әлі
құдайы қарғағандар.

Революция отының жалынында
Туып жатыр.
Туады Корвалондар.

Чили оты – шаруаның жүрегінде,
Чили оты – соқаның түренінде.
Чили оты – жұмысшы білегінде,
Чили – бүкіл әлемнің жүрегінде.

Чили - ғашық жүректің тереңінде ,
Шуағына бақыттың бөленуде.
Неруда мен Альенде істерінде ,
Мұқағали ақынның өлеңінде.

Соның бәрі алаулап жүр есімде ,
Революцияға жоқ менің үлесім де.
Тілегім барЧилиге ,
Чили деген –

Коваланның қажырлы күресінде.
Көшейінші қайтадан әңгімеме ,
Суытады суық жер тәнді неге.
Сол бір ақын жаны адал ,

Жүрегі пәк
Тым ертерек көз жұмды мәңгі неге?

Иә , оны білеміз бәріміз де ,
Бізге – аға ,
Іні еді кәрімізге.
Адалдығы жететін мың жасауға

Бір ұяда жетеуміз өсіп едік,
Бұйырғанды ырзық қып,
Несібе қып.
Барлық пенен тарлықты бірге көріп,

Жанымыздың жас кезде жарасы да
Бірдей еді,
Тағдырдың шарасы ма:
Бірте-бірте алыстап барамыз біз,

Өздеріңнен өзімше дараланып,
Сендер қалып,
Соңымда дала қалып,
Кеттім қуып өртенген өлең-жырды,

Көктем туып,
Далаға нұр сіңгенде,
Немесе күз күні кеп күрсінгенде.
Газеттерден жырымды іздестіріп,

Масаттанбай,
Мастанбай барымызға,
Бар болса егер бірдеңе қанымызда,
Өмір бойы қарыздар сезінерміз

Жанымыздың жас кезде жарасы да
Бірдей еді,
Тағдырдың шарасы ма:
Бірте-бірте алыстап барамыз біз,

Қызығамыз жас талға,
Мөлдіреген аспанға.
Бара жатыр айналып
Өміріміз дастанға.

Енді соғыс болмасын,
Мезгілсіз гүл солмасын.
Төбемізден жаңбыр боп,
Құйылмасын қорғасын.

Өртенбесін қалалар,
Жыламасын балалар.
Соны ойлаңдар,
Әкелер,

Тәтті-тәтті әуендер.
Соны ойлаңдар,
Еркектер,
Аман болсын әйелдер.

Сүп-сүйкімді күзгі алма,
Шалынбасын ызғарға.
Ұлдар,
Соны ойлаңдар

Сөндірген жоқ батар күн нұрын әлі,
Асау бұлақ арқырап,
Жұлынады.
Жаны ерке,

Бірақта мінезі сол –
Жартастарға тектен – тек ұрынады.

Ештеңені қоймайды көнбесіне,
Шақырады жартасты белдесуге.
Тау ішінде дауысы жаңғырығып,
Жаны сыймай келеді кеудесіне.

Сай қуалап толқындар дүрсілдейді,
Салған әнін биіктен түсірмейді...
Еркіндікті аңсаған ер мінезін
Меңірейген жартастар түсінбейді.

Қазір көктем,
Сәулелі самала шақ,
Жасылданып дүние жаңарар сәт.
Жаны қалмай,

Бұлақтар жүгіреді
Кеңістікті,
Кең-байтақ деланы аңсап.

Пай , жондарым,
Асуым
Қыраттарым,
Баурайларым,

Бұлқынған бұлақтарым,
Кең даланың төскейін дүбірлеткен
Сендерді де сүйемін,
Пырақтарым.

Көз жеткісізкеңдікті сүйер жанар,
Қызғанғандар тұз жалар.
Күйер, қалар...
Дала арқылы біздерді танығандар

Біз арқылы
Даланы білер болар.

Тарихы бар,
Даланың ерлігі бар,
Елдігі бар,
Бұл күнде теңдігі бар,

Иісі бар қыздар мен әйелдерге,
Жігіттерде көл-көсір кеңдігі бар.

Дарқандыққа үйретті дала мені,
Көкжиегі – күй менен ән әуені.
Сол кеңдікті сүйеміз жанымызбен,
Нені сүйсең –

Сол ғажап!
Сол әдемі!

Дайындалып келер күн сынағына,
Сыбырлайды күзгі жел құлағыма.
Маужырайды табиғат ең соңғы рет,
Алтын күннің шомылып шуағына.

Соңғы үміт,
Соңғы дем,
Дымы құрып,
Өткіншілік мәнін де шын ұғынып,

Діріл қағып ағаштың бұтағында
Жүрекке ұқсас жапырақ тұр ілініп.

Жылы ұя,
Кең жазира өлке деп,
Қиырлардан келген құстар еркелеп,
Кетті ұшып топ-тобымен түстікке,

Қалды дала,
Думан-тойы жоғалған
Төбесінен сыңсып ұшып көп арман.
Самайына ертерек ақ түсірді

Жапырағынан айрылмаған көк орман.
Қар жауса да,
Табиғатқа не амал бар.
Енді аздан соң аяз тілі жалаңдар.

Бұрқыратып буда-буда бұлттарын,
Ұйытқып енді басталады борандар.

Әрбір күннің соңында бір ән қалар,
Адам, адам, сол күні үшін қарманар.
Әй-шәйға да қарамай-ақ, осылай
Біздің де ертең шашымызға қар жауар.

Айдын Балқаш.
Көл жағасы.
Қамыстар.
Көл бетінде бір керемет ағыс бар.

Толқындарды толқын қуып жағаға,
Ұмтылады
Кеткісі кеп далаға.
Бірде жалғыз қалдым қамыс ішінде,

Өң түгілі,
Шошымап ем түсімде:
Шыға келді шұбарала жолбарыс!
Жолбарысқа қарсы менде бар ма күш?!

Қорқыныштан тұла бойым дірілдеп,
«Өлді деген осы»,- дедім күбірлеп.
«Өлді деген осы «,- дедім соңғы рет,
Көл де сонда жылап тұрды мөлдіреп.

Жанды қимай тұрғанымда бір шыбын,
Нар қамыстан шығакелді ту сиыр.
Жалт бұрылып,
Жолбарыста та ақырып,

Мені тастап,
Кетті соған атылып.
«Осы нені шатып-бұтып отырсың»,-
Деп кінәлап жүрме мені, оқушым.

Қазір көлде
Жоқ керемет нар қамыс,
Нар қамыс жоқ,
Жоқ және де жолбарыс.

Мұны, досым,
Кері ойламай қалайда,
Жоғалғандыжоқтағаны деп ойла.

Ауыл,
Қала сыйысқан аумағына
«Қазақфильм» микроауданына,
Жексенбіде келіп кет,

Сейілдетіп
Апарамыз алмалы тау бағына.
Көзді сүзіп көктегі күміс бұлтқа,
Біз осында үйрендік тыныштыққа.

Салқындауға самалмен
Бізге қарай
Ағылады адамдар күн ыстықта.

Қанша құштар болса да жаңалыққа
Түсінбеймін,
Бұл әлде даралық па?
Астананың мұндағы тұрғындары

Ағын сулар аралап әрбір сайды,
Төбелердің төскейін жаңбыр шайды.
Қызығының осында және бірі –
Зәулім үйлер қасында мал жусайды.

Қайдан шықты?
Қай үйдің қорасынан?
Оған көзің жетпейді,
Сен осыған.

Тауға қарай сиырлар бет алады
Зәулім-зәулім үйлердің арасынан...

Жанып тұрған күнге де қарамайды,
Алатаудан ағын су домалайды
Алма бақтан лап беріп,
Сары тамызда

Ұйықта, ботам,
Әлдиім,
Мазасыздау болып тұр ма сәл күйің.
Жақсы саған меніменен әрқашан

Екеумізді әлдилейді түн мақпал,
Аққан өзен,
Қалғыған тау,
Гүл-бақтар.

Барлығын да осы кезден сезініп,
Барлығын да осы кезден тыңдап қал.

Келер күндер хатын саған жолдайды,
Жолдамаса бағың, ботам, жанбайды.
Елің үшін ертең ерте тұра алсаң
Сапарың да қырсық-қыңыр болмайды.

Ертең үлкен жігіт болып шығасың,
Дүниенің жұмбақ сырын ұғасың.
Анаң үшін әлдилеген бүгінді
Туған елге қызметіңді қыласың.

Қорғаймын әрбір жолыңды
Тиынмен есептегеннен,
Бөлісе алмаймын өмірді
Өлеңді өсектегенмен.

От алып көктен,жасыннан,
Жанымды өртеп жазамын.
Ләззатын алсын оқырман,
Көремін өзім азабын.

Терезем тең деп тектімен.
Өзінің арын Дантестен
Қорғады Пушкин деп білем.

Шабытты күткен сағынып,
Сабыры аздау акынмын.
Өлмейтін жырдың сарылып
Өмірін санап жатырмын.

Дәстүрін елдің сақтаумен,
Өседі ұрпақ- өрендер.
Өртеліп кейде жатқанмен
Өлмейді өткір өлеңдер!

Азамат ақын атандым,
Аузыма қарар ел енді...
Қорғайтынымдай Отанды
Қорғаймын мәңгі өлеңді

*****
Жылдар бойы үмітім бір үзілмей,
Төктім терді
Жаңбырлы өлке күзіндей.

Жырым өткір болса екен деп тіледім
Махамбеттің семсерінің жүзіндей.

Бұл өмірде барлығымды сезінбей,
Жүрдім талай
Ұйқылы- ояу , көз ілмей,
Жырым нәзік болса екен деп тіледім

*****
Айтамын жырмен сырымды,

Айтпасам- ойдың өлгені.
Бала кездегі жырымды
Жігіттік келіп өңдеді.

Естідік небір сындарды,
Азабын жырдың тарттық көп.
Жігіттік жазған жырларды
Өңдейді өзі қарттық кеп.

Қуаныш бар ма, мұң бар ма,
Парағын әрбір қарап бір,
Қарттығың жазған жырларға
Болады өмір редактор.

Саралап барлық ғұмырды,
Ойланып егер қарасақ,
Өмірлік жазған жырыңды
Қарайды өзі болашақ.

*****
Үзілмейтін бір үмітім бар менің,
Бар менің көп арман болған әндерім.
Мен бақытты ақынмын деп айтар ем,

Сен де қонақ,
Мен де өмірге мейманмын,
Күн емес ол – тек тамаққа тойған күн.
Арманым жоқ,

Егер менің жырларым
Желбіресе жалауындай мейрамның.

Мен анамнан егіз туған адаммын,
Бірақ тағдыр сый қып тартты маған мұң –
Туа сала көзін жұмған сол бауыр
Құшағында жатты сайын даламның.

Сол толтырды бүгін өлең – тілімді,
Соған ғана шертем сырым, мұңымды.
Сол сыңарым өліп кеткен баяғы –
Жырым менің бүгін қайта тірілді.

* * *
Бір ғұмыр бар, қолыңда ол да сенің,
Саған артам ең ұзақ жолда сенім.
Мен алдандым біреуден,

Алданғаным –
Аңқау едім,
Ол кезде жап-жас едім.

Сен сұрарсың өткенді менен бүгін,
Өзім айтқым келеді сенен бұрын.
Өткен күнім –
Қатем мен өкінішім,

Келер күнім –
Үмітім –
Өлең-жырым.

Әркім өзі қожасы өз арының,
Әркім өзі билейді өз ағынын.
Мен ақынмын, адалмын ел алдында,
Ақындығым – жастығым,

Үміттенсең жаныңның – құмарымын,
Күдіктенсең көңіліңнің – тұманымын.
Күнәлінің алдында – періштемін,
Періштенің алдында – күнәлімін.

* * *
Өмір еді,
Шынында өмір десең,
Тола шәрбат болатын менің кесем.

Мен бір қызға байландым,
Дегенменен,
Аяулы жан,
Жүресің көңілде сен.

Қызық десең шынында қызық еді,
Сарыала ғой алтындай күз үнемі.
Алқызыл боп алма қыз піскен кезде
Бұтағынан өзі-ақ үзіледі.

Арнап едім сол шақта несіне жыр,
Сала берді өзгеріп тосын өмір.
Білгендігің бола ма кешірмесең,
Бүгін мені қалайда кешіре біл.

Жігіт еркін болмаса жігіт пе екен,
Күдігім де сондағы үмітке тең.
Салқын жанмын,
Әйткенде сен дегенде

Маған кейде өмірің өш болатын,
Шыным осы,
Шындықты кеш, қанатым,
Сағынғанда өзіңді еске алмасам,

* * *
Мың сан тамыр жер қойнына енеді,
Енеді де мың сан гүл болып өнеді.
Бірақ соны білмейміз-ау, аяулым,

Жарқ етсе егер көк аспанның қабағы,
Мың сан жұлдыз кірпіктерін қағады.
Бірақ соны білмейміз-ау, жан гүлім,
Көк төсінде қайсы мәңгі жанады.

Көк жасыл түске бөленген
Сұлулықпенен бар өмір.
Арулар айтқан өлеңмен
Ақындар жазған және жыр.

Бояу да, сыр да, сезім де,
Өзің де ғұмыр әдемі,
Нәзіктікпенен төзім де,
Жылуменен діріл әуені.

Құмартып саған сүйіне,
Күкірттен, дәрі, оқтан да,
Қорғайды сені дүние,
Өртпенен жалын оттан да.

Мен сенен үміт үзбеймін,
Тірліктің титтей бөлшегі –
Жапырақтан, шөптен іздеймін,
Өмір мен бақыт мен сені.

Соңғы жылу –
Ең соңғы нұрды құшып,
Жапырақтар үзіліп түсіп жатыр
Жасыл жастық жанардан бір-бір ұшып.

Күздің желі тым бұзық тентек ойлы,
Қарағайға өктемдеп ентелейді,
Сауға сұрап жанына жалп-жалп етіп,
Суық желге жапырақ еркелейді.

Көктемнің күні еді тамылжыған,
(Тіршілік, тыншымаған жаныңды ұғам.)
Шатырға келіп қонды қос көгершін,
Алаңдап әлденеге абыржыған.

Мына бір жамиғатқа не дерсіңдер,
Менің де айтқаныма сенерсіңдер:
Секіріп ойнап-ойнап алды-дағы,
Сүйісті еркелесіп көгершіндер.

(О, неткен сезімталсың, көкіректер,)
Көкіректер – кішкене «жетімектер»)
Оңаша өздерінше ойнап-күліп,
Мәз болып аймаласты екі кептер.

Көздері, сірә, маған түсіп кетті,
Көзге енді көрінбестей,
Құшып көкті,
Күнәсіз екі ғашық шошында ма

Алысқа,
Жер түбіне ұшып кетті.

Түсінбедім.
Дегенменен біртүрлі түсім менің.
Тағы кеттім ұйқыға...
...Тоқта, тоқта

Тартқанда қап-қара шаштарыңды,
Бұлттандырып жіберді аспанымды.
Тастап кетіп барасың
Қайда, аяулым,

Бір гүліндей тербеткен далаңды да,
Маңдайыңнан сипаған самалды да,
Тастап кетіп барасың
Етегіңе

Жіп-жіңішке үміт пен арманды да,
Гүлдерді де,
Тік тұрған талдарды да,
Көзін жасқа толтырған шындықта да,

Әлде тағдыр еркіңе көнбеді ме,
Тірілгенім,
Өшкенім,
Өлгеніме,

Қарамай-ақ қиямет отын жағып
Тастап кетіп барасың сен мені де.

Қалжыраймын,
Шаршаймын,
Тістенемін,
Не көрмедім сен үшін не істемедім.

Мен өзіңнен алыстай түскен сайын
Қорқынышты осындай түс көремін.

Құмның сонау түбінде,
Түнегінде,
Жанып жатқан немене,
Жүрегің бе?

Көрінеді сызаттап жалқын сызық
Көрінбесе бір үміт,
Сүйемін бе.

Сенің ауылың сол құмның ең түбінде,
Маған дауысың жетеді жел тілінде.
Ауылыңнан сәл аттап шыға алмайсың,
Бер жақтағы құмарсың еркін үнге.

Құмның жолы білемін тас қараңғы,
Құтқармайды жан түгіл қашқан аңды.
Үмітіңнен үзілме,
Үміт - өмір

Қалың бұлтқа жасырып күн жанарын,
Тыраулатып,
Сыңсытып тырналарын.
Құмның сонау түбіне,

Ауылыңа
Ақ жаңбыр боп ілігер бір хабарым.

Таулар да қызыл керемет,
Көкпенен сонау таласқан.
Дөңгелеп тұрған дүние,
Қып-қызыл және жер, аспан.

Шапағың шығыс шашқанда,
Табиғат бәрі оянды.
Алаулап ғажап тастар да,
Қып-қызыл нұрға боянды.

Боянды сондай түске өзен.
Бояды және көл жүзін
Табиғат ғажап күшпенен.

Келеді ұзақ қарағым,
Қарасам болды тоямын.
Осылай еске аламын
Тың менен кештің бояуын.

Бала күннен дос болған сырларымды,
Құпиямды,
Шынымды,
Жұмбағымды

Өмірдің де бетіне айтып-айтып,
Ақ қағазға төгермін жырларымды.

Сондағы бір телмірген жанар маған,
Жүрегімен ақ-адал алаңдаған.
Ар жағында жылдардың өзің жайлы,
Жырым қалар, адал қыз, мен алдаған.

Аяулы қыз,
Ойлы қыз,
Бала денең
Самалымен сүйіскен,

Даламенен.
өткен күнін өзіңмен есіңе алып,
Өксіп-өксіп,
Мөлдіреп қалар өлең.

Өмірдің де өзгеріп қас-қабағы,
Бізге басқа дүние басталады.
Біз өзенбіз, ағамыз алыстарға,
Су ағады аяулым,

Көмейі хәлуә шекер, тілі балдан,
Төгілген аузынан үні маржан.
Есіңнен айырады сол бір сәтің
Япыр-ай, алақаныңа үріп алған.

Меруерт кірпіктері тізіліп тұр.
Аш белі бұралып тұр,
Үзіліп тұр.
Ауызым бірдеңені айтқысы кеп,

Ақырын сөйлегенде үні балдй,
Көмейден төгілетін гүлі бардай.
Өзі аппақ,
Қарақаттай екі көзі

Ақ тамақ,
Алтын иек жаны жұмақ.
Көргеннің қалады оған бәрі құлап.
Бір рет тарқатылса арманың жоқ

Қалайша тілегіңе шек қоясың,
Көзіңмен сол сұлуға бек тоясың.
Іштегі қызғаныштан шыдай алмай,
«Менікі» деген жанды жеп қоясың.

Сол жанды бір көре алса, досқа дәру,
Кәріге жасару да, жасқа – жану.
Апыр-ай, болады екен бұл фәниде,
Арманның өзінен де асқан ару.

Еркелеп жүрген елігім.
Жоғалып кеттің қай жаққа,
Үркітті екен сені кім?

Көзімнен ұштың көрінбей,
Көкала мұнар ішінде,
Жүресің анық өңімдей,
Буалдыр тартқан түсімде.

Сені іздеп қырда сабылдым,
Даланы дабыл қақтырып.
Төбемнен төніп шығар күн,
Жолыма нұрын лақтырып.

Сағым боп неге алдайсың,
Қалтырап қашып қырменен.
Бәрібір ұзай алмайсың,
Соңына түсем, бірге өлем.

Таңба түскен бір жара,
Барасың қайда байтақ ән?
Жоғалармысың бір жола,
Оралармысың қайтадан?

Жырларым, айтшы анықтап,
Алыс па өлкең, жақын ба?
Барасың ба әлде қалықтап,
Менен де мықты ақынға.

Өмір болса,
Күлерсіз,
Мұңданарсыз,
Бір өшерсіз,

Алаулап бір жанарсыз.
Анда-санда ол жайлы ойлап қойып,
Кеткен досты күтемін бір хабарсыз.

Күндер өтті,
Ағылып айлар өтті.
Төбемізден сан бұлбұл сайрап өтті.
Өкпелеген адамдай досым менің,

Досты аңсайсың,
Ойға да берілесің,
Сағыныштан саз болып төгілесің.
Берер еді-ау бір хабар ойлы болса,

...Иә, иә, түс көріп кеткен екен,
Қағылды есік.
Қалайша өкпелетем...
Досым ғой деп далаға атып шықсам,

* * *
Мына менен, аяулым, үміттен сен,
Мәңгі есімде қалады, атың қалса.
Мен сүймеймін тек қана жігіттерше,

Сүйем лаулап,
Лапылдап ақындарша.

Сонда ғана сені де бағалаймын,
Айты өлтір айтатын сының болса.
Жалыны жоқ жандарды қаламаймын,
Сен өзіңді сүйгіз тек сұлуларша.

* * *
Ғажап-ақ қой сал-даланың жондары,

Сондағыдай бір ойын-той болмады.
Әлі есімде сенің жібек шарфыңды
Көкпар қылып тартқанымыз сондағы.

Әлі есімде ұзақ шауып, жол жүріп,
Қала берген жаман жабы болдырып.
Сенің жібек шарфыңды қолымнан
Қағып алып кете барған топ жігіт...

* * *
Өмір еді,
Шынында өмір десең,
Тола шәрбат болатын менің кесем.

Мен бір қызға байландым,
Дегенменен,
Аяулы жан,
Жүресің көңілде сен.

Қызық десең шынында қызық еді,
Сарыала ғой алтындай күз үнемі.
Алқызыл боп алма қыз піскен кезде
Бұтағынан өзі-ақ үзіледі.

Арнап едім сол шақта несіне жыр,
Сала берді өзгеріп тосын өмір.
Білгендігің бола ма кешірмесең,
Бүгін мені қалайда кешіре біл.

Жігіт еркін болмаса жігіт пе екен,
Күдігім де сондағы үмітке тең.
Салқын жанмын,
Әйткенде сен дегенде

Маған кейде өмірің өш болатын,
Шыным осы,

Шындықты кеш, қанатым,
Сағынғанда өзіңді еске алмасам,
Ештеңем жоқ басқадай еске алатын.

* * *
Бір досымды жоғалттым тағы да мен,
Содан бері таппадым жаныма ем.
Айырылды ол тап-таза көңілінен,

Біреулердің ілесіп өсегіне,
Кетті досым.
Жел сөздің кеселі де.
Мен аяймын досымды бас қамы үшін

* * *
Жаның неткен ғажайып мөлдір еді,
Сезді жүрек, еріксіз елжіреді.
Қатпарында жүректің жатқан сырды

Омыраудың үзілген түймелерін,
Еркіндікке балаймын.
Сый көремін.
Тәттіліктің не екенін сөзден гөрі,

Сағыныш боп самғаған сәуірлерден,
Сәулетай қыз, көзіңнен жалын көргем.
Тәтті құмар жанымды жақын көріп,
Тіліңе де рақмет балын берген

Күйіп-жанбай аттау мұң үш қадам жер,
Ғашық жолы қызық та ,

Қысталаң жол.
Махаббаттың ғұмырын ұзартады
Қыпша белден қаусырып ұстаған қол.

Сезім неткен жүйріксің атқан оқтан,
Сезіндірген сұлуды сәт қаратқан.
Өмір сүру - өртену,
Үміттену,

* * *
Бір көңілдің толтырам деп кетігін,
Ішкендей-ақ шараптың да не түрін,
Ішемін мен.

Маған дайын тұрады
Шарап тектес ащы,
Тәтті екі күн.
Күндер,

Күндер болашаққа көшіңдер,
Түзетеді жиып беріп қосынды.
Ащылығы жүрегімді ауыртып,
Тәттілігі жиғызбайды есімді.

Бірі – малта,
Бірі – алып тостаған,
Бірі сапсыз ожауға ұқсай бастаған,
Қой тастар көп алматинка бойында

Не айта аламыз тастар жайлы,
Тау жайлы,
Көрмегендік көкіректі байлайды.
Әйтпесе ғой кейбір тастар

Әрқилы
Қазаннан да, қалқаннан да аумайды.

Бір заманда ағып түскен төбеден,
Алып тастар қорқынышты не деген.
Қобыландыны көрген жоқ-ты ешкімде
Жұдырығы десем соның сенер ем.

Дегенменен адамға сәл ой тастап,
Алатаудың биігінен ойқастап,
Түскен селдің тілін үнсіз ұқтырып,
Теңкейеді алып-алып қой тастар.

Дүние, қане дөңгеле,
Сен жайлы айтып жыр-аңыз,
Осынау құйттай бөлмеде
Ақындар ғана тұрамыз.

Бірде - бір минут тынбайсың,
Қояды жырға тек бөлеп.
Абайдың өзін тыңдайсың,
Пушкинді көріп бетпе-бет.

Кеткен жоқ ақын келмеске
Аузына жұртты қаратқан.

Дәм татам десең кел кешке
Ғафиздер ішкен шараптан.

Самал боп жырлар еседі,
Көңілдің көбін гүл етіп.
Береді Сергей Есенин
Сұлулар жайлы жыр оқып.

Сөйлемейді ақын көлгірсіп,
Іздеген бақыт бұл елге.
Қастандықпенен Лермонтов
Жекпе-жек шығып дуэльге.

Бүгінгі күн бір ерекше
Әзірше жақсы жол босын.
Расулды тыңдау керексе,
Кешікпей кешке кел, досым.

Көңілге бәрін тоқырмын,
Ақынша сүйіп сүйгенге.
Мен де жыр былай оқырмын,
Ең соңғы кезек тигенде.

«Ақындардан да талай бір,
Ақындардан да байырғы,
Таңдарға сәлем арайлы,
Жандарға сәлем қайырлы».

Толқытып дауыл кеудемді,
Түнімен ұйықтай алмадым.
Үйіріп соққан желдерді
Үміттеріммен жалғадым.

Өзенім өрттей дүркіреп,
Билетті таудай тастарды.
Қап-қара бұлттар күркіреп,

Алдаспан сілтеп ақырып,
Ойнады от боп найзағай.
Жартасқа келіп аһ ұрып,
Құлады жасын, ғажап-ай!

Жарқылдап жасын үстімде,
Қылышын бұлтқа сермеді.
Биіктен құлап түсті де,
Кеудемді тасқын кернеді.

Жанымды жалғап мен енді
Дауылмен, тасқын-селменен,
Ағыл да тегіл өлеңді
Жатырмын төгіп кеудеден.

* * *
Таудан астым, кездестім даламенен,
Самалменен сүйісті бала денем.
Бұлбұлдардың мекені мынау дала

Шыңға шықтым қоштасып даламенен,
Бұлттар легі ағады төменде әрең.
Қырандарға сүйікті биік таулар
Дәл осындай сүйікті маған әлем.

* * *
Қыстың күні қырға шықтым, жол жүрдім,
Жадымда әлі боран үрген сол бір күн.
Тастай боп келіп жарым түннің ішінде,

Есімде әлі, ешнәрсені ұмытпан,
Есімде әлі, сол бір кезгі сүйікті ән.
Тастай бөлме. Тоңып жатқан кезімде,
Досым келіп қызуымен жылытқан.

* * *
Досым маған тұрды жиі хат жазып,
Талай, талай жақсы сырын ақтарып.

Ауылдағы Жібек деген қызбенен,
Жақсы екенін жазды бірде мақтанып.

Сол бір хатты оқыдым да қап-қалың,
Көңілімнің түкпіріне сақтадым.
Шыдадым мен білдірмедім сол хаттың,
Сол кездерде жаныма әбден батқанын.

* * *
Сенің ойнап лақтырған кесегің,
Тигізбесін ешкімге де кеселін!
Сұрамасқа болар, - дейді үлкендер,

Биік таудың кім жайласа да етегін,
Сол біледі бұлттардың да мекенін.
Сұраған да жөн-ау, - дейді үлкендер,
Бақыттыдан қайғының не екенін.

* * *
Күз де келді көк жүзін бұлаулатып,
Терезеге мұз қатып, қырау қатып.
Бөлме салқын тартты да екі досым,

Суық бөлме тастай боп ұнамады,
От жағылып табылды бір амалы.
Бөлме ысыды салқынға қашты екеуі,
Ыстығына ыстық деп шыдамады.

* * *
Аппақ дала. Ақ таңда қара атыммен,
Ақ түтекті көтеріп қанатыммен,
Ала құйын жете алмай көз ұшында,

Қашып шығып қалтырап қара түннен,
Қара жолдың бойында ақ атыммен,

Көзіңе де көрінбей, көкжиектен –
Көкжиекке бұлдырап ағатын мен.

* * *
Түсіне алмадым басымдағы аз-маз бақтан ба,
Тіл қаттың маған буалдыр тартқан ақ таңда.
Өзіңе деген өлеусіреген көп үміт,

Сөнейін сен деп себебін оның ел білсін,
Сенбейтін кейбір достарымды да сендірсін.
Сөз қуған жұрт сан-саққа шаппай мен жайлы,
Арманшыл жігіт бақыттан кетті деп жүрсін.

Сенемін бе, сенбеймін бе, қиналам,
Сендірмейді күлкі менен көз жас та.
Сүйгенім бар десең егер иланам,
Жоқ десең ғой, онда әрине, сөз басқа...

Ойлымын ба, ойсызбын ба мен мейлі,
Алдай алмас күлкі түгіл көз жас та.
Сүйгенім жоқ дегеніңе сенбеймін,
Бар десең ғой, онда әрине сөз басқа...