МЕТАЛДАРДЫ ҚОЛМЕН ИМЕКТЕП, ПЛАЗМАЛЫҚ ДӘНЕКЕРЛЕУ ЖӘНЕ КЕСУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ

«Білім беруді дамытудың федералды институты» федералдық мемлекеттік мекемесі бастауыш кәсіптік білім беру бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелеріне оқу құралы ретінде

ұсынылған

Пікірдің тіркеу нөмірі №,

4-ші басылым, стереотипті

ББК 34.641:34.642ші722

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес «ТжКБ жүйесі үшін шетел әдебиетін сатып алуды және аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19,

«Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: іnfo@dcg.kz

О-355 Металдарды қолмен имектеп, плазмалық дәнекерлеу және кесу технологиясы : орта кәсіби білім беру мекемесінің студенттеріне арналған оқулық / В. В. Овчинников. — 4-ші стер. басылым — М. : «Академия» баспа орталығы, 2014. — 240 бет.

Оқулық «Дәнекерлеуші» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік құрал жинағының бір бөлігі болып табылады. Қысқа формада химияның, физиканың, металл технологиясының және құрылмалық материалдардың, электротехниканың және басқа да техникалық пәндердің негізі баяндалған. Оқулықта металдардың имектеп дәнекерлеу және кесу, түрлі-түсті металдарды және қоспаларды дәнекерлеу технологиясы туралы жалпы мәліметтер берілген. Имекті-плазмалы дәнекерлеуге және кесуге арналған құрал-жабдықтар сипатталады. «Барлық беткі қабаттағы орналасқан түрлі болаттардың, түсті металлдардың және олардың қорытпасын, шойындардың бөлшектерін дәнекерлеу және кесу» кәсіби модулін КМ.02 меңгеру кезінде ФМБС ОКБб-ге сәйкес «Дәнекерлеуші» (электрмен және газбен дәнекерлеу жұмыстары) мамандық бойынша қолдануға болады.

Құрметті оқырман!

Берілген оқулық «Дәнекерлеуші» (электрмен және газбен дәнекерлеу жұмыстары)» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік жинақтың бір бөлігі болып табылады. Оқулық «Барлық беткі қабаттағы орналасқан түрлі болаттардың, түсті металлдардың және олардың қорытпасын, шойындардың бөлшектерін дәнекерлеу және кесу» КМ.02 кәсіби модулін зерттеуге арналған. Жас ұрпаққа арналған оқу-әдістемелік жиынтық жалпы білімді, жалпы кәсіби пәнді және кәсіби модульдерді оқуға мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдарын қамтиды. Әрбір жинақ жалпы және кәсіби құзіреттілігіне, сондай-ақ жұмысшының талабын ескере отырып меңгеруге қажеттіні, яғни оқулықтар мен оқу құралынан, оқыту және бақылау жүргізу құралдарынан тұрады. Оқулық басылымы электронды қорларымен толықтырылуда. Электронды қорларда интерактивті машықтануға және жаттығуға арналған теориялық және тәжірибелік модульдер, мультимедиялық заттар, интернеттегі қосымша материалдар және қорларға өтетін сілтемемен қамтамасыз етілген интерактивті жаттығулар, теориялық және тәжірибелік модульдер бар. Онда негізгі оқу үрдісінің көрсеткіштеріне көзделген терминологиялық сөздік және электронды журнал: жұмыс уақыты, бақылау және практика тапсырмаларының қорытынды нәтижесі бар. Электронды қорлар оқу үрдісіне оңай бейімделіп, әр түрлі оқу бағдарламаларына сай болуы мүмкін. «Барлық беткі қабаттағы орналасқан түрлі болаттардың, түсті металдардың және олардың қорытпасын, шойындардың бөлшектерін дәнекерлеу және кесу» пәні бойынша оқу-әдістемелік жинаққа «Барлық беткі қабаттағы орналасқан түрлі болаттардың, түсті металлдардың және олардың қорытпасын, шойындардың бөлшектерін дәнекерлеу және кесу» кіреді.

Алғы сөз Соңғы жүз жыл ішінде дәнекерлеу бірден бір маңызды әрі кең таралған технологиялық үрдіске айналды. Дәл осындай қарқынмен дамыған қандай да бір басқа үрдісті айту қиын. Қазіргі заманғы маңызды техникалық мәселелердің шешімін шешу түрлі жағдайларда, соның ішінде айрықша кезде жұмыс жасауға мүмкіндік беретін дәнекерлеу әдісімен заттарды біріктіру болып отыр. Дәнекерлеудегі соңғы өнімді өндіру – дәнекерлеу құрастырылымдары болып табылады. Әлемде жалпы көлемде дәнекерлеу құрастырылымдарын өндіру жылына жүздеген миллион тоннаны құрайды. Жердің бетінде және судың астында, қалыпты жағдайда, жоғары және криогендік температураларда, агрессивті ортада және қарқынды радиациялық сәуелелі, түрлі экстремалды жағдайда пайдалану үшін арналатын дәнекерлеу құрастырылымдарын үнемді, берік және ұзақ мерзімді етіп жасау негізгі ғылыми-техникалық мәселе болып табылады. Дәнекерлеу құрастырылымдық шешімдердің оңтайлы болуы үшін үлкен, құрастырылымды жасауда еңбек күшін және металл сыйымдылығын азайтуға мүмкіндік беретін құрылымдық элементтердің рационалды түрлерін пайдалануды ұсынады. Дәнекерлеу әдісін әртүрлі техникалық салаларда тұтас біріктіру әдісін алу үшін қолданады. Соңғы 20 жылда машинаны, механизмдерді, құралдар мен құрылыстарды өндіру технологиясына түбегейлі өзгерістер енгізіліп, дәнекерлеудің жаңа, соның ішінде арнайы, түрлері (әдістері) жасалды және игерілді. ХХІ ғасырда дәнекерлеу әдісімен өндіру технологиясы қарқынды түрде дамиды деген болжамда негіз бар. Дәнекерлеу әдісінің негізгі түрі техниканың түрлі салаларында қолданылатын қорыту арқылы дәнекерлеу болып қалатыны күмәнсіз, өйткені ол жоғары технологиямен ерекшеленген, адам еңбегін азайтуға, қысқа мерзім ішінде металды барынша өндіруде, жөндеуде, қайта қалпына келтіруде үнемдеп пайдалануға және құрастырылымның заманауи болуына мүмкіндік береді.

Техниканы және дәнекерлеу арқылы өндіру технологиясын үздіксіз жетілдіре түсу үшін дәнекерлеушілердің және жүйелі түрде дәнекерлеу өндірісінің мамандарының кәсіби дайындығын жақсарту қажеттілігі туындайды, осылайша олардың өндіріс жұмысындағы санатын және теориялық білім деңгейін арттыруға мүмкіндік береді. Берілген оқулықта әр түрлі  қолмен имектеп дәнекерлеу әдісінің түрлерімен біріктіру кезінде туындайтын негізгі мәселелер; электродтармен қапталған қолмен имектеп дәнекерлеу, қорғаныш газдарда қолмен имектеп дәнекерлеу және плазмалық дәнекерлеу технологиясы бойынша деректер; түрлі кластағы болатты, шойындарды және түсті металлдарды дәнекерлеу ерекшелігі; металдарды имектеп дәнекерлеу және кесуге арналған құралдарға сипаттама берілген.

Дәнекерленген, біріктірілген деп дәнекерлеу әдісі арқылы тұтас біріктіруді айтады. Дәнекерлеу әдісі арқылы біріктіру дәнекерлеу жапсары қызудың әсерлі аймағы (ҚӘА) мен негізгі металл бөлігінің арасындағы байланысты қамтиды.

дегеніміз балқуға келмейтін негізгі металл бөлігі, бірақ дәнекерлеу кезінде оның құрылымы мен қасиеті қызудың салдарынан өзгереді.

Қиғашсыз дәнекерленген ернеулерді түйістіру арқылы біріктіру әдісі қалыңдығы 12 мм болатын табақты біріктіру үшін қолданылады, осы тұрғыда табақтың ернеулері тегістікке қарай тік бұрышпен қиылысады. 4 мм дейін қалыңдықтағы табақты біржақты жапсармен; ал қалыңдығы 2... 12 мм болатын табақты — екіжақты  жапсармен дәнекерлейді. Мұндай әдіспен біріктіру арқылы дәнекерлеу әдісін дайындап шығу еш қиындық туғызбайды, сондай-ақ бағасы да қымбат емес; мұндай әдісте тек дәнекерленген ернеулердің жапсары ғана қарастырылады. Екіжақты дәнекерлеу жапсарларын түйістіру арқылы біріктіру оның берік болуын арттыра түседі, дегенмен жапсар түбінің арасындағы бөліктің дәнекерленбей қалуынан ұзақ мерзім бойы жүк салмағының астында қалуы оның біріккен тұстарын ажыратуға әкеліп соғуы мүмкін. Біржақты жапсарды дәнекерлеп, толық қорыту кезінде металдың қалыңдығы 4 мм-ге дейін жетуі мүмкін. Екіжақты жапсарларды дәнекерлеп, толық қорыту кезінде металдың қалыңдығы 8 мм-ге дейін болуы қарастырылады.

әлдеқайда оңай, ол  металдың толық дәнекерленуін қамтамасыз етеді. Бұл әдіс ең қалың металды дәнекерлеуге мүмкіндік береді. Айта кететін жайт, металл толық дәнекерленбеген жағдайда, ернеулер арасын біріктіру кезінде металдың беріктігі саңылаусыз біріктіру әдісімен бірдей болады. Біршама көлемде металдың үстіне жүк қойылған жағдайда, дәнекерлеу арқылы біріктіру әдісіндегі болатын опырылуы да екі әдісте бірдей болады. Біржақты жапсарды толық балқыту арқылы дәнекерлеу кезінде металдың қалыңдығы 5 мм дейін жетеді.

1.1 сур. Біріктірудің негізгі түрлері: а

б

в

г

д

г

1.2 сур. Дәнекерлеудегі ернеулердің құрастырылымдық элементтерін өңдеу: а

б

в

г

д

b

с

Екіжақты жапсарды толық балқыту арқылы дәнекерлеу кезінде металл қалыңдығы 12 мм-ге дейін жетеді.

Қиғаш ернеулерді жапсарлап біріктіру әдісі

Бір жақтан жапсарлап дәнекерлеу кезінде жапсар түбінің толық балқығандығына көз жеткізу керек (1.3, а сур.), олай болмаған жағдайда, металл үстіне қойылған ауыр жүк біріктірілген тұсты сындырып кетуі мүмкін.

Екі жақтан жапсарлап дәнекерлеу кезінде (1.3, б сур.) жапсардың екінші жағынан балқуы қолжетімді болған жағдайда ғана әдісті қолдануға болады: дәнекерлеу арқылы біріктіру кезінде металдың барлық қалыңдығы балқығандығына кепілдік беру әлдеқайда жеңіл болады. Төсемді пайдалану кезінде (1.3, в сур.) дәнекерлеудің жылдамдығын арттыруға және үлкен диаметрлі электродтарды қолдануда, әсіресе бірінші немесе түбінен өткізуге мүмкіндік береді.

Екі симметриялы қиғаш ернеулермен жапсарлап біріктіру әдісі тек қана қиын жағдайда орындауды қажет ететін құрастырылым үшін қолданылады. Олар қалыңдығы 8...120 мм болатын металдарды біріктіру әдісі арқылы дәнекерлеу үшін қолданылады. Екі симметриялы қиғаш ернеулермен жапсарлап біріктіруді орындаған кезде (1.4 сур.) жапсар түбінің балқығандығына назар аудару керек. Алдымен бірінші жапсарға екінші жапсарды біріктірмес бұрын, бірінші жапсардың түбін жақсылап тазарту керек.

1.3 сур. Қиғаш ернеулермен жапсарлап біріктіру: а

б

в

1.4 сур. Екі симметриялы ернеулерді жапсарлап біріктіру

Екі симметриялы қиғаш ернеумен түйістіріп екіжақты жапсармен біріктіру жылудың бірдей таралуына мүмкіндік береді, соның арқасында дәнекерленетін өнімдегі кернеудің шоғырлануын азайта түседі. Одан бөлек мұндай бөліну дәнекерлеуден кейін деформацияның көлемін азайтуды қамтамасыз етеді.

а , в

(1.5, г сур.) қиғаш ернеумен түйістіріп біріктіруде қолданылатын жүк ауырлығы, сондай-ақ құрастырылымның металл қалыңдығы ұқсас келген құрастырылымдарда қолданылуы мүмкін.

Қисық сызықты қиғаш ернеулердің жапсарларын біріктіру жоғары қысымдағы қыздырылатын түтікшелер үшін ерекше әрі жауапты құрастырылымдарды жасау үшін қолданылады. Қиғаш ернеулермен және екі симметриялы қиғаш ернеулерді біріктіруге қарағанда оларды орындауға кететін баға жоғары болады, дегенмен қисық сызықты қиғаш ернеулердің жапсарларын біріктіру үшін электродтардың саны аз болуы керек, соған сәйкес электр энергиясының шығыны да аз болады. Қисық сызықты қиғаш ернеулердің жапсарларын біріктіру әдісі қалыңдығы 15... 100 мм болатын металды дәнекерлеу үшін қолданылады. Жапсарлардың түбін толық балқыту дәнекерлеу кезінде екі жақтан біріктіру (1.6, а сур.) және төсемде дәнекерлеу кезінде біріктіру (1.6, б сур.), бір жақтан жапсарларды дәнекерлеуге қарағанда (1.6, в сур.) әдістің оңай орындалуын қамтамасыз етеді.

1.5 сур. Жапсарды бір ернеумен түйістіріп (а—в) және бір ернеумен қиғаш екі симметриялы етіп біріктіру (г)

1.6 сур. Қисық сызықты қиғаш ернеу жапсарын біріктіру: а

б

в

Мұндай қасиетке ие болатын біріктіру әдістерін алу үшін дәнекерлеу  жапсарларының түбі балқығандығына кепілдік беру керек.

Екі симметриялы қисық сызықты қиғаш ернеумен жапсарлап біріктіру қисық сызықты қиғаш ернеулерді өңдеу кезінде қолданылатын құрастырылым үшін пайдаланылады; осы тұрғыда дәнекерленетін металл қалыңдығы жуан болумен қатар екі жағынан бірігуі керек. Дәнекерленетін металдың қалыңдығы — 30 мм-ден 175 мм-ге дейін болады. Берілген біріктіру әдісінің сыртқы көрінісі 1.7. суретінде көрсетілген.

а

екі симметриялы қисық сызықты қиғаш бір ернеумен жапсарлап біріктіру (1.8, г сур.) екі симметриялы қисық сызықты қиғаш ернеумен жапсарлап біріктіру секілді қолданылады, дегенмен ескере кететін жайт оған түсетін жүк салмағы аз болу керек.

Бұрыштық біріктіру

Бұрыштық біріктіру әдісімен дәнекерленген элементтер тікбұрышты немесе еркін түрде бұрышпен орындалады; бір немесе екі жақпен осы элементтерді ернеулер бойынша дәнекерлеу орындалады. Бұрыштық біріктіру қорапты өнімдерді, сұйыққойманы және сыйымдылығы бар заттарды дәнекерлеу кезінде қолданылады.

1.8 сур. Қиғаш қисық сызықты (а—в) және екі симметриялы  қиғаш қисық сызықты    бір жапсармен біріктіру (г) Одан қалың түрлерін пайдалану кезінде айтарлықтай жүкті көтеретін немесе жапсар бөлігінің түбі иілуге икем болатын болса, онда осындай біріктіру тәсілі қолданылуы мүмкін. Осындай берілген біріктірудің түрін алу үшін ешқандай ернеуді дайындаудың қажеті жоқ. Ондай біріктірулерді жинау айтарлықтай қиын емес. Элементтердің кей бөлігі қапталған қиғашсыз ернеулердің бұрыштық бірігуі (1.10, б

сур.) қалыңдығы 30 мм болатын металдарға қолданылуы мүмкін.

Берілген біріктіру әдісі өңдеуді қажет етеді және жапсар түбінің дұрыс балқуына, сондай-ақ дәнекерленген жапсардың сыртқы бетінің жақсы көрінуіне мүмкіндік береді. Қиғашсыз өзара элементтердің бөлігімен қапталмаған ернеудің бұрыштық бірігуі (1.10, в сур.) қалыңдығы үлкен келген металдарды дәнекерлеу үшін қолданылуы мүмкін. Біржақты дәнекерлеу кезінде жапсардың балқуын қамтамасыз етуі керек. Екіжақты дәнекерлеу кезінде мұндай біріктіру айтарлықтай үлкен жүкті көтеруі мүмкін, өйткені онда дәнекерлеу кезіндегі қысым бірдей таралған. Кескеннен кейін дөңбектің ернеулері перпендикуляр болуы керек; сәйкесінше оны жинау үшін қысқыштар мен бағыттауыштар болуы керек.

1.9 сур. Бұрыштық біріктіру

1.10 сур. Бұрыштық біріктірудің түрлері: а

б

в

г

д

г

сур. ) беріктігі өте жоғары және қалыңдығы 3... 60 мм болатын металды дәнекерлеу үшін қолданылады. Екіжақты дәнекерлеу мүмкін болмаған жағдайда жапсар түбінің балқуына назар аудару керек. Қиғашсыз және өзара қапталмаған ернеуді біріктіруге қарағанда, қиғашпен ернеудің бұрыштық біріктіру бағасы әлдеқайда жоғары. Екі симметриялы қиғаш бір жапсарды бұрыштық біріктіру (1.10, д сур.) ауыр келген, қалыңдығы 8...100 мм болатын металды құрастыру үшін қолданылады.  Дәнекерлеу жұмысын екі жақтан орындайтын болады; осы тұрғыда жапсар түбінің жақсы балқуын қамтамасыз ету керек.

1.11сур. Дөңбекпен біріктіру

a

в

1.12 сур. Дөңбекпен біріктіру: а

б

в

Дөңбекпен біріктіру

Дөңбекпен біріктіруге жүк тиейтін элементтердің құрылымдарына арналмаған, оның түпкі бөлігі иілуге немесе созылуға апарып соғатын дәнекерлеу өнімдеріне де қолдануға болмайды. Мұндай әдіспен балқыту арқылы тым ұзақ біріктіру мүмкін емес (1.12, а , б сур.). Кейде тереңінен балқыту қиғаш ернеумен дөңбекті біріктіру үшін қолданылады (

Айқастыра біріктіру

Қарапайым жұмысқа бір бұрыштық жапсармен айқастыра біріктіру әдісі қолданылады (1.13, а сур.), дегенмен екі бұрыштық жапсармен айқастыра біріктіруге қарағанда,  оның беріктігі қатты болмайды (

б

1.14 сур. Т-тәрізді біріктіру Бұрыштық жапсармен айқастыра біріктіру әдісін қолдана отырып, дәнекерлеу кезінде жапсардың түбі балқығандығына көз жеткізу керек. Айқастыра біріктіру әдісі кең таралған, бірақ ауыр жүкті көтеру кезінде түйістіру арқылы біріктіру әдісімен бәсекелес бола алмайды.

Т-тәрізді біріктіру

сур.) қалыңдығы 40 мм болатын металды дәнекерлеу кезінде қолданылуы мүмкін. Мұндай әдіспен біріктіру кезінде жапсарларды дайындау қажет емес, оларды жинау өте қарапайым әрі қолжетімді екені белгілі. Екі жақтан жапсарлап Т-тәрізді біріктіру (1.15, в сур.) айтарлықтай ауыр жүкті көтеруде өз қабілеттігін көрсетеді. Біржақты жапсармен Т-тәрізді біріктіру  (1.15, а суретін қараңыз) жапсардың түбіне қатысты июге көнбейді, сол себепті оларды қолдану кезінде аса сақ болу керек.

әлдеқайда өзінің беріктігімен ерекшеленеді. Қиғашпен Т-тәрізді біріктіру қалыңдығы 3... 60 мм болатын металды дәнекерлеу үшін қолданылады. Екі жақтан дәнекерлеу мүмкін болмаған жағдайда (1.15, в суретін қараңыз) жапсар бөлігінің толық балқығандығын назарға алу керек; бұл жағдайда біріктіру иілу әдісін жасай алады. Екі жақтан дәнекерлеу жұмысын жасау мүмкін болған жағдайда (1.15, г сур.) оған тиесілі біріктіру мүмкіндігі айтарлықтай арта түседі.

Екі симметриялы қиғаш бір ернеумен Т-тәрізді біріктіру ( 1.15, д сур.) ауыр жүкті көтеру жағдайында жұмыс жасайтын қалыңдығы 8...100 мм болатын металды дәнекерлеу үшін қолданылады. Дәнекерлеу әдісі екі жақтан орындалады; алдымен жапсар түбінің жақсы балқығандығына көз жеткізу керек.

1.15 сур. Қиғашсыз жапсарды Т-тәрізді (а, б

қалыңдығы 15... 100 мм болатын металды күрделі жағдайда пайдалану кезінде қолданылады. Бір жақтан дәнекерлеу әдісін қолдану кезінде жапсар бөлігінің түбі толық балқығандығына көз жеткізу керек (1.16, а сур.). Екі жақтан дәнекерлеу жұмысын жасау мүмкін болған жағдайда (1.16, б сур.) бөлінбеген ернеудің жағынан екінші жапсарды қою арқылы жұмыс жасау мүмкіншілігін арттыруға болады. Жапсар түбінің айналасына түсетін жүктің нәтижесінде берілген біріктірудің сынып кету мүмкіндігі азаяды..

Екі симметриялы қиғаш бір ернеумен келген Т-тәрізді біріктіру әдісі (1.16, в сур.) ең ауыр жүкті көтере алады. Оларды қалыңдығы 30... 120 мм болатын металды дәнекерлеу үшін қолданады. Дәнекерлеуші екі жақтан  дәнекерлеу арқылы металдың біріктірілуін қамтамасыз ету керек. Беріктігі мықты келген айтарлықтай жүкті көтере алу үшін түпкі жапсардың жақсы балқуын және беткі қабатының қызғандығына көз жеткізу керек.

1.16 сур. Қисық сызықты қиғаш бір ернеумен ( а , б

) және екі симметриялы қисық сызықты қиғаш бір ернеумен ( в

) Т-тәрізді етіп біріктіру

1.2.

Дәнекерленген, жапсармен жасалған әдіс деп балқыған металдың кристализациясы немесе дәнекерлеу кезіндегі қысымнан иілу деформацияның немесе кристализация, деформацияның өзара бірдей болуынан пайда болып дәнекерленген бөлікті айтады.  Дәнекерлеу жапсарлары белгісіне, құрастырылымдық қасиетіне, ұзақтығына, әрекеттегі күшке қатысты және кеңістікке қатынасына қарай классификацияланады.

қарай жұмыс және байланыстырушы (құрастырылымдық) жапсарлар болып бөлінеді. Жұмыс жапсарлары есептік күшті (олардың мөлшері есеппен анықталады) қабылдайды. Құрастырылымдық (байланыстырушы) жапсарлар элементтерді байланыстыру үшін, құрастырылымдық бөліктерді бекіту үшін, саңылаулардың орнын толтыру үшін және аз кесуді қарастырады.

б

сур.) болып қала алады.

Қалыңдығы жуан металдың түпкі жапсарларының жақсы балқуын қамтамасыз ету үшін дәнекерлеу элемент ернеулерін арнайы өңдеп шығу керек, яғни ернеулерді өңдеу әдісін пайдаланады. Осы тұрғыда ернеуді өңдегенде ол балқитын бір немесе бірнеше белдіктерден тұруы мүмкін (1.18 сур.).

1.18 - сур. Өңделген ернеуді түйістіру бұрышы:

2—4

Белдік деп өтетін жері бір, балқыған немесе мөлшерден тыс балқыған дәнекерлеу жапсарындағы металды айтады. Өңдеу кезінде балқуға кететін бірінші белдік (1.18 - сур.), түпкі өтетін жері немесе түп жапсары деп аталады. Келесі белдіктер толықтыру қабаттарынан тұрады. Екі жақтан жапсармен дәнекерлеу кезінде, келесі немесе соңғы кезекте төселетін жапсар түбін дәнекерлеу кезінде күйіп кетуден қорғау үшін,  екі жақтан жапсарлаудың ең кіші бөлігі тартулық жапсар деп аталады. Түйістіру жапсарлары екі жақтан дөңбекше келіп, томпақ тәрізді пішінге ие болуы керек және бірқалыпты, мүмкіндігінше тым биік те болмауы керек. Дөңбекше болған кезде ол жапсардың сыртқы бетіндегі тегіс емес жерлерді және ішкі жағынан бұзылуы (ұсақ тесіктерді, металл қалдықтарын қоса алғанда) мүмкін болатын жағдайдың орнын толтырады. Түйістіру жапсары негізгі әрі үнемді келген дәнекерлеу арқылы біріктіру болып табылады. Металды кесу кезінде оған түсетін күш бірдей таралады және соған сәйкес кернеу де аз болады, сол арқылы дірілді және динамикалық жүкті көтеру кезінде барынша жағдайды жасайды. Түйістіру жапсарының кемшілігі: біріктірілетін элементтердің ұзындығына саңылаудың тегіс бітеуде туындайтын қиындықтар; ернеуді қайта өңдеуге кететін қосымша шығын; элеметтерді дәл кесу қажеттілігі болып табылады.

Бұрыштық жапсар

Қалыпты бұрыштық жапсар теңбүйірлі үшбұрышты дөңес келген түрге ие. Динамикалық күшпен біріктіру кезінде

1.19 сур. Бірнеше белдіктен құралған бұрыштық жапсар

бұрыштық жапсарлар иілген беткі қабатқа ие болуы керек. Катеттің көлемі 30 %-ға дейінгі бұрыштық жапсардың дөңес және иілгені стандартты түрге жатады; осы тұрғыда иілу катетке К п азаймауы керек (жобалау кезінде орнатылған бұрыштық жапсардың катет көлемі). К п катетінің жобалық шамасы деп бұрыштық жапсардың ішкі жағына кіретін тік бұрышты үшбұрышты айтады (1.20- сур.). Симметриялық жапсар кезінде К п катетке тегіс катеттердің кез келген түрі, ал симметриялы емес жапсарда – олардың бірнеше түрі ғана  қолданылады.

Нүктелі жапсар

Нүктелі жапсарлар үстіңгі элементте тесік қалдыра отырып айқастыра біріктіру әдісі кезінде қолданылады (1.21-сур.). Тесік тік жарда немесе қиғаш ернеумен болуы мүмкін. Берілген дәнекерлеу жапсарының түрі дәнекерлеу арқылы біріктіру жұмыстарында кеңінен таралды деп айту қиын.

Ұзындық бойынша дәнекерлеу жапсарлары үздіксіз, үзілмелі және тұтқыш болып бөлінеді.

Үздіксіз жапсар

1.20 сур. Жобалау кезінде орнатылған бұрыштық жапсарлардың  К п

катет көлемі

1.21сур. Айқастыру біріктіру кезіндегі нүктелі жапсар

Құрастырылымдарда ең жоғары беріктікті және саңылаудың болмауын, жапсарлардың үздіксіз орындалуын қамтамасыз етуге арналған жапсар.

Үзілмелі жапсар

Үзілмелі жапсарды әдетте айқастыра және Т-тәрізді біріктіру әдісінде қолданады. Кейде үзілмелі жапсарды түйістіріп біріктіру кезінде ернеуді өңдемей қолданады, ал өңделген ернеумен түйістіріп біріктіру тәсілінде мұндай үзілмелі жапсарды ешқашан қолданбайды. Үзілмелі жапсардың түрлеріне тізбекті үзілмелі жапсар және шахматты үзілмелі жапсар кіреді. Тізбекті үзілмелі жапсар – екі жақтағы қабаттары біреуі екіншісіне қарама-қарсы етіп, аралары алшақ орналасқан екіжақты үзілмелі жапсар (1.23, а сур.) болып табылады. Шахматты үзілмелі жапсар – бір жақтағы аралары дәнекерленген жапсар бөлігінің екінші бір жағында орналасқан екіжақты үзілмелі жапсар (1.23, б сур.) деп аталады.

1.22- сур. Үзілмелі жапсар

a б

Тұтқыштар айтарлықтай берік болуы керек, нәтижесінде олар элементтерді қажет күйде ұстап тұрады және дәнекерлеу кезінде туындайтын пішінің өзгеруі әсерінен бұзылмайтын болады. Тұтқыш саны мен қиылысуы дәнекерленетін металл қалыңдығымен, жапсар ұзындығымен, салқын өңдеудегі жүкті көтеру төзімділігімен анықталады. Тұтқыштар дәнекерлеу кезінде қолданылатын технологияны сақтап тұру керек. Тұтқышпен біріктіру кезінде жапсардың түпкі бөлігі ернеулермен бірге жақсы балқуы керек, беткі қабаты тегіс әрі жалпақ және сырқы қабатында дөңбектер мен бұдырлардың болмауы тиіс. Қызуы жоғары болған кезде тұтқыш арқылы біріктіру әдісін орындау керек.

Әрекет ететін күшке қатысты жағдай бойынша дәнекерлеу жапсарлары қапталдағы, тура және қиғаш болып үшке бөлінеді (1.24 сур.).

Тура түйістірілген жапсар

күшін кернеуі аз болған жерлерге тең етіп береді. Ернеудің беріктігі дәнекерленген элементтердің түрлеріне тәуелді емес және дұрыс өңдеген кезде олардың жұмыстары бірдей болып келеді. Көтеруі мүмкін болатын жүк салмағынан асқан жағдайда жапсар арасындағы түйістіру арқылы біріктіру қалай бұзылса, негізгі металл бойынша да солай  бұзылуы мүмкін, өйткені балқыған метал негізгі металға беріктік жағынан дес бермеуі мүмкін. |

Айқастыра біріктірілген екі жақтан бұрыштық тура жапсарлау көп жағдайда бірдей емес етіп бөлген жүкке арналады. Тура және қапталдағы жапсарлардың кернеуін азайту жапсарлау бұрышының биссектрисасы бойынша өтетін жапсарды аздап кескен кезде ғана болады; бұрыштық жапсарлардың бұзылуы әдетте осындай қиылысу бойы салдарынан орын алады. Қауіпті қиылысу бойынан кесуді есептеу барысында бұрыштық жапсардың қалыңдығы 0,7 К-ге тең етіп қарастырады, мұндағы К – бұрыштық жапсардың катеті. Қапталдағы жапсарлардың статистикалық беріктігі тура жапсарларға қарағанда біршама аз. Қапталдағы жапсарлардың иілу қасиеті айтарлықтай білінбейді, жапсардың бірінші басында сызат пайда болғаннан кейін оның бұзылуы тез орын алады. Тура жапсарлармен біріктіру кезінде екі жақтан дәнекерленуді қамтамасыз ету керек. Біржақты жапсармен айқастыра біріктіру үлкен эксцентриситеттің әсерінен беріктігі төмен болады. Тек қана қапталдағы жапсарлармен айқастыра біріктіруді орындаған кезде, жапсардың ұзындығы бөліктің енінен көп болуы қажет. Ондай жағдайды жасау мүмкін болмаған жағдайда, тура жапсарға контур бойынша дәнекерлеу қалай жүргізілсе, дәл солай қапталдағы жапсарға осы әдісті қолдану керек. Контур бойынша дәнекерлеу тура немесе қапталдағы жапсарларды біріктіруге қарағанда беріктігі жоғары болады, бірақ тура және қапталдағы жапсарларды біріктіруде қиылыс азаяды. Жапсарлардың бұрыштарында

1.24 сур. Әрекет ететін күш бағытына қатысты дәнекерлеу жапсарларының түрлері

1.25- сур. Контур бойынша бөлікті  дәнекерлеу жоғары кернеудің шоғырлануы орын алады, сол себепті контур бойынша дәнекерлеу кезінде оларды дәнекерлемеген жөн (1.25 сур.). Үнемі қозғалыстағы немесе дірілді жүктің астында жұмыс жасайтын құрастырылымдарда тура жапсарлар жазық, ал қапталдағы жапсарлар дөңбек пішінде болуы керек.

Кеңістікте орнату бойынша дәнекерлеу жапсарларының келесідей (1.26 сур.): астыңғы жапсарлы және «қайықша тәрізді»; астыңғы Т-тәрізді; көлденең; үстіңгі жапсарлы; үстіңгі Т-тәрізді; тігінен астынан жоғары қарай; тігінен жоғарыдан астыға қарай; 45° бұрышқа иілген түрлерін бөліп қарастырады. Дәнекерленетін шұңқыр ойықтың тепе-теңдігі әр түрлі кеңістіктегі күйде негізгі үш күшпен анықталады: имектің қысымы, дәнекерленетін шұңқыр ойықпен сұйық металдың үстіңгі бетінің созылуы және дәнекерленетін шұңқыр ойықтың ауырлық күші.

Дәнекерлеудің төменгі күйі

Тік

Кеңістіктегі барлық дәнекерлеу жапсарларының әртүрлі күйі [1]

a б в г

1.27 - сур. Түйістіру және Т-тәрізді жапсарларды дәнекерлеу кезіндегі күйі: тігінен тегістікке қатынасы 0°-тан 10°-қа дейін бұрышқа қарай (1.27, 1.28 сур.) орналасқан күйі. Астыңғы  күйде дәнекерлеу кезінде дәнекерленетін шұңқыр ойықтың үстіңгі қабаты көлденең келеді, осылайша жапсардың пайда болуына жағдай жасайды, өйткені сұйық металл дәнекерленетін беткі қабатта созылудың әсері болады.

Дәнекерлеу кезіндегі көлденең күй

Дәнекерлеу кезіндегі тік күйі

а

б

г

а б

1.28 -сур. Т-тәрізді жапсарларды дәнекерлеу кезіндегі күйі: а

б

1.29- сур. Түйіскен жапсарларды дәнекерлеу кезіндегі күйі: а

б

Жоғарыдан төмен қарай және «төмен түсіру» әдісімен дәнекерлеу кезіндегі тік күйге сұйық металл салмағының бағыты мен металды дәнекерлеу бағытының сәйкес келетіндігімен түсіндіріледі. Дәнекерленетін шұңқыр ойықтың металы имектің тірегі астымен өтеді, сәйкесінше балқыту тереңдігі азаяды. Тік күйдегі төменнен жоғары қарай және «дөң» әдісімен дәнекерлеу кезінде сұйық металл салмағының бағыты мен дәнекерлеу бағыты бір-біріне қарама-қарсы келеді; дәнекерленетін шұңқыр ойықтың металды имектің тірегі астымен өтеді, дегенмен балқыту тереңдігі арта түседі.

Дәнекерлеудегі көлбеу күй

Дәнекерлеудегі үстіңгі күйі

Төменгі күйде дәнекерлеу әлдеқайда ыңғайлы және дәнекерлеу жылдамдығын арттыруды қамтамасыз етеді және диаметрі үлкен электродтарды қолдану мүмкіндігі бар, жапсардың және дәнекерлеу жапсарының сыртқы түрінің сапалы болуын қамтамасыз етеді, сол себепті дәнекерлеу жұмысын жобалау кезінде төменгі жапсарлардың санының көп болғанын қарастырған жөн. Үстіңгі жапсарлар көлденең тегістікте орналасқан, бірақ төменнен бастап төселеді. Мұндай әдіспен дәнекерлеу қиын әрі оны жоғары мамандандырылған дәнекерлеуші ғана орындай алады, |

сол себепті жобалау кезінде мүмкіндігінше мұндай жұмысты алмау керек. Ең бірінші кезекте тіке және үстіңгі кеңістік күйінде дәнекерлеу ірі габаритті және қозғалтып айналдыруға келмейтін өнім өндіріс орындарында орындалады. Құрастырылымдық элементтер мен дәнекерлеу арқылы біріктіру көлемі дәнекерленетін металл қалыңдығына, дәнекерлеу режимі мен мүмкіндігіне тәуелді болады. Өңделген ернеумен түйістіру арқылы жапсарды дәнекерлеу өзінің қалыбымен ерекшеленеді. Жапсарланатын ернеу аумақтарында әр түрлі қалыңдыққа ие болған жерлеріндегі дәнекерлеу жапсарының қалыңдығы өз қалыңдығынан әлдеқайда аз болады. Дәнекерлеу бөліктерінің беткі қабатына шығатын балқытылған металл

Дәнекерленген дөңбек жапсар тегістік арасындағы арақашықтықпен анықталады, онда негізгі металмен дәнекерленген жапсарлардың шекарасы сызықпен көрсетілген және дәнекерленген жапсардың беткі қабатында дөңбектің томпақ екендігін аңғаруға болады (1.30 - сур.). Мөлшерден тыс дөңбекшу дәнекерленген жапсарды пайдалануда беріктіктің әлсіреуіне ықпал ететін фактор болып табылады.

Жапсардың дөңбекшуі  жапсар ені 1.30 -сур.түйістіру арқылы дәнекерленген жапсардың құрастырылымдық элементтері

е, е

g

, g

Ию

Дөңбек болуы

а        б 1.31 -сур. Бұрыштық жапсарлардың иілген (а) және дөңбек (б) құрастырылымдық элементтері Иілген бұрыштық және түйісіп дәнекерленген жапсар немесе түйіскен жапсар түбін біріктіру оның биік болуын азайтады және қиылыстағы жапсардың азаюына ықпал етеді. Көрінетін сызық шегімен өтетін негізгі металды және иілген жердегі азғантай өлшенген жердегі беткі жапсар иілген жапсардың дәнекерленуіндегі тегістік арасындағы қашықтықпен анықталады (1.31 -сур.). Түйісіп дәнекерленген жапсардың ені МС-ға сәйкес көрсетіліп, рұқсат етілген шектеуден аспауы керек. Шамалап алғандағы жапсар ені алдындағы біріктіру жағында 6 мм-ге кеңдеу етіп өңделеді.

Бұрыштық жапсардың көлемін тереңнен балқытып дәнекерлеген кезде ол бұрыштық жапсардың есептелген биіктігімен анықталады.

Бұрыштық жапсардың есептелген биіктігі

Кей жағдайда бұрыштық жапсардың негізгі параметрлерінде бұрыштық жапсардың қалыңдығы қолданылады.

Бұрыштық жапсардың қалыңдығы

Түйістіру әдісі арқылы біріктірудің негізгі белгісі жапсардың биіктігі мен дәнекерлеу болып табылады.

Дәнекерлеу

Жапсар түбі

Дәнекерлейтін металдың қалыңдығы жуан болғанда, ернеудің қиғаштығы оның жақсы дәнекерленуі үшін қолданылады.

Ернеудің қиғаштығы

Қиғаш ернеудің бұрышы

а

1.32- сур. Дәнекерлеу жапсарларының бұрыштық (а) және түйіскен (б) құрастырылымдық элементтері

Жапсардың қиғаш бұрышы ені

2-ші қабатты дәнекерлеу кезіндегі термикалық аймақтың әсері            2-ші қабат

[2] Жапсардың түбінің балқуын азайту мүмкіндігі ернеудің жүзін қайырумен өңдеуде қолданылады.

Ернеудің жүзін қайыру

Жапсар түбінің балқуын жақсарту үшін дәнекерлейтін бөлшектерді саңылаумен бірге жинақтайды.

Саңылау

ҚҚБЖ МС 2.312 — 72 құрылымдық суреттерінде және дәнекерленген біріктіру жапсарларындағы құрастырылымдық құжаттарын жобалау, өндірістік саланың барлығында қолдану, сондай-ақ құрастырылымдық құжаттарда қолданылмаған суреттер мен мәні құрылыс кезінде қолданылады. |

МС 2.312—72 бойынша дәнекерлеу әдісіне қарамастан дәнекерлеу арқылы жапсарларды біріктіру келесідей етіп көрсетіледі: Біржақты нұсқармен аяқталатын жапсар кескінінің немесе біржақты нүктеден алып шығатын сызықпен өткізеді. Әдетте сызық көрінетін жапсардан бастап, қажет болса көрінбейтін жапсардың өзінен де өткізіледі. Суреттегі көп айналымы бар жапсар контурының қиылысы орыс әліпбиіндегі бас әріптермен белгіленеді. Стандартты емес құрылымдық элементтер (стандартты емес жапсар) берілген сызба бойынша жапсарларды орындау үшін қажетті құрылымдық элементтер өлшемдерімен көрсетіледі. Жапсардың шеті сызбада негізгі сызықпен, ал жапсардың шетіндегі ернеудің құрылымдық элементі – толығымен жіңішке сызықтармен көрсетіледі.

Жапсардың шартты белгісі жасалады:

Жапсардың бұдырлы беткі қабатындағы механикалық өңдеудің белгісі деңгейлі немесе астынғы сызықпен, жапсарлар көрсетілген кестеде немесе техникалық талабы бар кескінде (мысалы: «бұдыр бетті дәнекерленетін жапсардың көрсеткіштері...») көрсетіледі.  Егер дәнекерлеу жапсарын біріктіру үшін бақылау жинағы немесе жапсарды бақылау түрі жасалса, онда оларды әдетте астыңғы сызықпен белгіленеді. Бірдей жапсарлар суретте мысалмен келтірілген болса, онда суреттің біреуінде мағынасы қолданылуы мүмкін. Қалған бірдей жапсарлардың суретте сызықтармен қойылатын болады. Барлық бірдей жапсарларға бірдей нөмір беріледі, олар қолданылады:

29 |

Бірдей жапсарлардың саны алынған сызықтың мағынасына ие болған жапсардан алынған сызықта көрсетілуі мүмкін. Жапсарлар бірдей деп есептеледі, егер: Егер суреттегі барлық жапсарлар бірдей болып бір жақтан (алдыңғы немесе артқы) көрсетілсе, онда жапсарларға қойлатын нөмірлер болмауы да мүмкін. Осы тұрғыда белгісі жоқ жапсарларды жай ғана алдынғы сызықпен белгілейтін болады. Стандартты жапсардың шартты белгісі немесе стандартты жалғыз нүктенің сызбасы 1.34- суретте келтірілген.

Үзілмелі жапсарға — дәнекерленетін бөліктін ұзындық өлшемі, белгісі/ және қадам өлшемі

нүктелі дәнекерлеу немесе жапсарды нүктелі дәнекерлеу кезіндегі байланысқан жапсар үшін — есептік диаметр нүктесінің өлшемі

немесе нүктелі жапсар, белгі / жапсардың өлшемі жапсарлы дәнекерленген жапсарды байланыстыру үшін — есептік жапсар енінің өлшемі жапсарлы дәнекерленген үздіксіз жапсарды байланыстыру үшін — есептік жапсар енінің өлшемі, көбейту белгісі, дәнекерленетін бөлік жапсарының ұзындық өлшемі, белгі /және дәнекерленетін бөлік жапсарының ұзындық өлшемі, белгі /және жапсар өлшемі түрлер мен біріктіріліп дәнекерленетін бөлік стандартты түрге сәйкес катеттің және біріктірілетін дәнекерлеу жапсарының құрастырылымдық элементінің белгі мен мөлшері стандартты түрге сәйкес дәнекерлеу әдісінің шартты белгісі біріктірілетін дәнекерлеу жапсарының құрастырылымдық элементі (рұқсат етілген көрсетілмесін)

1.35- сур. Стандартты емес жапсардың немесе дара нүктелі дәнекерлеуді шартты белгісі стандартты немесе стандартты емес жалғыз дәнекерлеу нүктесі 1.35- суретте көрсетілген.

2 тарау

2.1.

Электрлі имек ондағы электр тоғы электрлі өрістердің әсерінен газ аралығынан өтетін газдардың разряды болып табылады. теріс электрод (катод) бетіне және газ иондалуы жылғы электрондардың эмиссиясы кезінде осы кеңістікте жинақталатын иондар мен электрондардың (эмиссиялық) нда электр ағымдағы зарядталған бөлшектердің қатысуымен онда электр өрісінің әсерінен газ саңылау арқылы өтеді. Электр доғаның энергиясы  дәнекерлеу кезінде кеңінен қолданылады, мысалы дәнекерлеу кезінде дәнекерлеу арқылы қосылады. Дәнекерлеу кезінде доға екі электродтар арасындағы дәнекерлеу тоқ тізбегінде өңделетін бөлшектер (жанама әрекет) және дайындауды (аралас), оның ішінде жоқ екі электродтар арасындағы жік (негізгі) және металл электродтың (тікелей) арасындағы бастамашы болуы мүмкін. Ондалған газ қоспалары, сондай-ақ т.б. металл буларының және электродтар жабу енгізілген құрамдас, ағынының, жылы электр доғалық разряд болып табылады.

Имек электр дәнекерлеу тізбегінің бір бөлігі болып табылады. Тұрақты дәнекерлеу кезінде доға қуатының оң полюсіне қосылған электрод, анод деп аталады, ал теріс полюске қосылған электрод - катод. Егер дәнекерлеу ауыспалы токпен жүргізілсе, онда әрбір электрод кезекпен анод, кейін катодты қызмет етеді. Доғаның ұзындығы - электродтар арасындағы ғарыш доғалық разряд ауданы, немесе доғалы алшақтық, және осы кезеңнің ұзындығы деп аталады.

Электрод пен бөліктің арасы доғасы тікелей әрекет доғасы болып табылады. Доғаның алшақтықты ұзындығы үш өңірінде бөлуге болады қатар (2.1- сурет): A катодты, анод және доғалық бағанда арасында орналасқан |

Катод аясы катодтың жоғарғы бетін (катодты нүкте) және оған қабысатын имек аралығының бөлігін қамтиды. Темір электродтарда температура 2 400 ... 2 700° С-қа дейін жетеді; мұнда имектің жалпы қызуы 38% дейін болады. Катод аясында электрондар түзіледі. Ондағы кернеудің азаюы UK = 10.20 В-ны құрайды

Анод аясы беткі жағдайдағы анодтық нүктеден және оған жақын жанындағы имектің бір бөлігінен құралады. Еркін жүрген электрондарға енеді және ондағы залалсыздандыру нүктесі болып табылатын анодтың өзі катодты нүкте сияқты температуралары бірдей, бірақ электрон нәтижесінде катодта қарағанда одан көбірек жылу шығарылады .

Балқитын электродпен анодтағы кернеудің азаюы Ua = 2.6 В болады. Катодты және анодтық аялар арасында орналасқан имек тірегінің қашықтығы үлкен. Тіректе қалыптасқан әрі зарядталған бөлшектер электрондарға қарай қозғалады: электрондар анодқа, ал иондар катодқа қосылады. Имек тірегінің температурасы дәнекерлеу тоқ тығыздығына байланысты өзгереді және 8000° C-тан асуы мүмкін. Имектегі кернеу бағыты 10.50 В/см шамасында өзгереді. Кернеу шамасы газ тәріздес ортаға тәуелді болады және оған оңай иондалатын компоненттерді (натрий, калий және т.б.) енгізу арқылы азаяды. Дәнекерлеу арқылы имекке жылуды және энергияны оңай бөлу біркелкі бола алмайды. Анодқа жеткен электрондар имекке өз энергиясын береді. Бұдан қатты қызған «анодты нүкте» пайда болады. Плазманың оң иондары катодқа қарай қозғалады да, энергияны соған береді,

2.1- сур. Имектегі кернеудің құлауын анықтау:

д

д

и к , и с , и а

к ,

с и

а

сәйкес келеді.

Сол арқылы катодты нүкте қалыптасады.  Имектің болуы үшін қажетті шарт - катодтағы жоғары температура, иондардың үздіксіз әрекет етуімен қамтамасыз болуы, бұл имек тірегінде газды иондалған электрондардың эмиссиясын туғызады. Егер имек төмен (индустриалды) жиіліктегі айнымалы ток тізбегіне қосылған болса, онда әрбір жарты айналым аяқталғанда тоқ жұмысын тоқтатады. Алайда, келесі жарты айналымда, суытылмаған металл бөліктерінен электрондардың термоэмиссионаты байқала бастайды. Электродтар арасындағы кернеудің балқуы пайда болған кезде имек қайта орнына келетін болады. Тоқ айнымалы кезінде имектің тұрақты болуын қамтамасыз ету үшін кейбір әрекеттерді жасау қажет. Мысалы, арнайы құрамында иондалуға икемі бар заттарды қолданған кезде арнайы электродтарды пайдаланған жөн. Электрлі имектің температурасы электрод материалдарына тәуелді болады: катод аясындағы бұрыштық электродтар кезінде 3 200°С-қа дейін; анодта – шамамен 3 900°С; ал металды  электрод кезінде –  сәйкесінше 2 400 және 2 600 °С құрайтын болады. Имектің орталығында оның осіндегі температура 6 000...8 000°С-қа жетеді.

Имектің жылу қуаттылығы Q, Дж/с, формула бойынша анықталады

a

к

a

Имекті дәнекерлеу кезінде металды қыздыру және балқыту кезінде жылудың 60-70%-ы жұмсалады. Қалған жылу мөлшері айналадағы кеңістікке таратылады. Екінші әдіс негізгі әдіс болып, ал біріншісі балқымайтын электродпен дәнекерлеу кезінде қолданылады. Қысқа тұйықталу кезінде (2.2, а сур.) байланысу нүктесіндегі тоқтың тығыздығы үлкен мәнге ие болады және бөлінетін жылудың әсерінен

2.2 -сур. Имектің пайда болу сызбасы: а

б

в

осы нүктелердегі металл лезде балқиды, осылайша негізгі металл мен электрод арасында сұйық бөгет пайда болады (2.2, б сур.). Электрод металдың бетінен жойылғанда, сұйық бөгет алдымен мойынды (сурет 2.2, с) қалыптастыру үшін созылады, содан кейін ол үзіледі, одан кейін термоэлектрондық электрон шығарылымы электр өрісінің әсерінен оның қыздырылғаннан кейінгі (катод) әрекеті басталады. Жылдам қозғалатын электрондардың анодқа газдар мен металл буларының молекулаларымен соқтығысуы салдарынан иондалуына әкеледі. Имектің беткі қабаты қыздырылып, атомдар мен молекулалардың кинетикалық энергиясы артады, сол кезде қосымша иондану атомдар мен молекулардың соқтығысуынан дара бөлшектер, атомдары әртүрлі бөлшектердің соқтығысуы салдарынан пайда болған энергияны өзіне тарту нәтижесінде иондалу пайда болады. Нәтижесінде имектің арасы электр өткізгіштігіне айналады және электр тоғының ағымы арқылы өтеді (2.2, с суретін қараңыз). Имекті жандыру үрдісі имек разрядының тұрақты болуын қамтамсыз етеді.

2.3 сур. Электрлі дәнекерлеу имегінің сызбасы:

шұңқыр ойығы;

2.3 суретінде электр тоғы (металл) (1) электрод пен негізі металдың арасында өтіп жатқан кезде пайда болатын тұрақты дәнекерлеу имегінің кескінін көрсетеді. 6. Жалынмен (гало) 5 қоршалған имек разряды 3 тірегі кеңейтілген бетінің формасына ие, негізінде бұйымның қалыңдығы имек кратері немесе 4 дәнекерлеу имегі болып табылады. Автоэлектрондық эмиссия мен имек жылудың әсерінен электродтың соңғы және оның төменгі жақ бөлігінің ерігенін, еріген металл электродтың 1 тамшысынан түсіп кететін бөлігінде дәнекерлеу шұңқыр ойық пайда болады. Дәнекерлеудің жоғары сапасы үшін талап етілетін тұрақты жану имек ұзындығы 3 ... 5 мм. Ұсынылған Имек ұзындығы электродтың диаметріне тең. Тым ұзын имек бар электрод метал балқу, үлкен шарларды (металды үлкен тастанды беру); ал имек, кейде үзіліп, жеткіліксіз біріктіруі бар кең тегіс емес және шашыраңқы дәнекерленген жік береді. Егер имек тым қысқа болса, негізгі металды терең ендіру үшін жеткіліксіз жылу бар, ал электрод көбінесе негізгі металға жабысады. Имек  тұрақтылығы дәнекерлеу көзінің ыстық инсультінің кернеуінің жоғарылауымен жақсарады (ол жүктемені өшірумен өлшенеді). Дегенмен, бұл параметр операциялық персоналдың қауіпсіздік талаптары бойынша шектеледі және 80 В-тан аспауы керек. Электр дәнекерлеу имек айналасында және дәнекерленген бұйымда біркелкі емес және асимметриялы орналасқан магниттік өрістердің әсерінен қалыпты жағдайынан ауытқуы мүмкін (2.4- сурет). Зарядталған бөлшектерді жылжыту осы өрістерге әсер етіп, бүкіл имек әсер етедіБұл құбылыс магнит өрісі деп аталады (2.5-сурет). Магнит өрісінің имек әсер әсері квадраттың квадратына тікелей пропорционалды және 300-ден астам дәнекерлеу токтарымен байқалады. Дәнекерлеуіш имек - өзінің магниттік өрісі бар ток өткізетін арнайы өткізгіш . Электрод және дәнекерленген металдан өтетін дәнекерлеу тоғы (2.4, а), сондай-ақ ол өзінің магниттік өрісін жасайды. Имек айналадағы магниттік өрістерге байланысты симметриялы болғанымен, онда имектегі әрекет етуші электромагниттік күш болмайды. Бұдан кейін имекті дәнекерлеу металдың беткі қабатында ең қысқа қашықтықта орналасса, онда жанып кетеді (2.4 с сур.). Имекті қоршаған симметриялы емес магниттік өріс тығыздығы аз магниттік өрістің жағына имектің әрекет етпеуін қарастырады, осы тұрғыда

| 36

о

в

г

имек ұзын болған сайын, оның әрекет етпеуі сондай күшті болады. Қысқа имек магниттік кері итеруге әсері әлдеқайда төмен болады. Магнит өрісінің ассиметриясы үлкен соққыға әкеліп соғады, ол имекті алға (дәнекерлеудің басында) және артқа (дәнекерлеудің соңында) қарай ауытқып отырады. Кейбір жағдайларда имектің ауытқуы оңға да, солға да қозғалуы мүмкін. Магнитті шұңқыр ойық түбі бастапқы кезде байқалады. Өрісті өзгерту немесе тұрақты тоқпен дәнекерлеу кезінде оның бағыты магниттік кері итеруге онша әсер етпейді. Ауыспалы токпен дәнекерлеу кезінде магниттік соққылар саны азаяды. Магниттік керу итерудің азаюы

Ауыспалы тоқтың негізгі металда ауыспалы магниттік өрістің пайда болуына байланысты өзгереді, ол өз кезегінде құйын тәрізді тоқтың пайда болуына әкеліп соғады. Магнит шоқтары көбінесе жабық электродтармен дәнекерлеу кезінде және магнитті материалдардың (мысалы, болат, шойын, никель) жартылай автоматты және автоматты дәнекерлеу кезінде пайда болады, бірақ магнитті емес материалдарды дәнекерлеу кезінде де пайда болуы мүмкін. Осьтен ауытқуы дәнекерлеуде қиындықтар туғызады, электрод металдың таралуын арттырады және дәнекерленген қосынды сапасын нашарлатады. Магниттік жарылысты азайту үшін дәнекерлеу әдісімен біріктіру арқылы магнит ағынының бағытын өзгерте отырып, дәнекерлеуде басында және соңында орнату немесе кері сатылы дәнекерлеуді қолдану, үзілмелі әдіспен дәнекерлеуді орындау керек; Тұрақты имектің ұзындығын пайдалану кезінде дәнекерлеуші контурдағы имек кернеуіне тәуелді болуы, ондағы имектің статистикалық вольт-амперлік сипаттамасы деп аталады, 2.6 суретінде көрсетілген

1 аясында (100 А дейін) тоқтың ұлғаюынан кернеу айтарлықтай азаяды, өйткені тоқ күші жоғарылаған сайын имек тірегінде көлденең қиылысу мен өткізгіштігі де арта түсетіні белгілі.

ба

Вольт-ампердің сипаттамасы статистикалық имектің қасиетіне жатады және имектің балқуына әсер етеді.

2 аясында (100 ... 1 000 А) ағымдағы тоқ ұлғайған кезде кернеу тұрақтылығын сақтап қалады, өйткені имек тірегінің көлденең қимасы, анод пен катод нүктелері аясы ағымға пропорционалды түрге еніп, арта түседі. Вольт-ампердің сипаттамасы қатаң, имектің тұрақты балқуын және қалыпты түрде дәнекерлеу үрдісін қамтамасыз етіледі. Қазіргі кезде

3-аясы (1000 А-дан астам) кернеудің артуына алып келеді, өйткені тоқтағы болатын тығыздықтың белгілі бір мөлшерден асып кетуі электродтың шектеулі қимасы есебінен катодты нүктенің өсуімен бірге жүрмейді; ал кернеудегі кернеу сипаттамасы артып келеді. Вольт-ампер сипаттамасына ие болған имекті қорғаныш газдарында дәнекерлеуде және қарапайым дәнекерлеу кезінде қолданады.

2.2.

Дәнекерлеу имегінің классификациясы үшін бірнеше ортақ белгілердің қатары қолданылады: Сызбаға сәйкес дәнекерлеу имегінде тоқты өткізу, тоқ түрін, электрод саны мен басқа да белгілерін тікелей, жанама әрекеттерге, көп электродты және сығылған түрлерімен ажыратады.

Тікелей әрекеттегі имек (2.7, а суреті)

Қолданылмайтын электрод бар болған жағдайда, біріктіру негізі және толтыру мақсатында металдарды балқытумен жүзеге асырылады. Балқитын электродты пайдаланған кезде дәнекерлеу шұңқыр ойығы электрод металымен толығады.

39 |

б сур.) екі балқымайтын немесе балқитын электродтар арасындағы имек разряды, осы тұрғыда дәнекерленген металл электр тізбегіне жатпайды. Жанама әрекеттегі имекті дәнекерлеудің арнайы әдістерінде және атомды-сутекпен дәнекерлеу кезінде қолданады.

Сығылған имек (2.7, в сур.) – бұл айналмалы ағымындағы сығылған газ, балқитын вольфрамды электродтары бар тура немесе жанама әрекеттегі имек. Сығылған имекті арнайы қыздыру әдісімен – плазматрондардан алады және металдарды, соның ішінде отқа төзімді келген өнімді кесу және дәнекерлеу үшін пайдаланады. Үздіксіз немесе ауыспалық тоқ бойындағы тура әрекеттегі имекті пайдалана отырып, балқитын электродпен дәнекерлеу (2.8, а сур.), жөндеу жұмыстары кезінде кең таралған

2.7 сур. Дәнекерлеу имектерінің түрлері: а

б

в

| 40

2.8 сур. Электродтарды қолданудағы дәнекерлеу имегінің түрі: а

б

химиялық құрамы бар металл білігін балқитын электрод ретінде қолдану керек, ол балқу мөлшеріне қарай имектің аумағына бағытталады. Ішінара балқитын негізгі металл мен электрод металынан жапсар пайда болады. Тіке (2,8, б сур.) және (сирек жағдайда) жанама әрекеттегі имекпен балқымайтын электродты дәнекерлеу әдісі жіңішке табақ металын дәнекерлеу, сондай-ақ автомобиль шанағын жасау мен жөндеу кезінде пайдалнылады. Дәнекерленген жапасар негізгі металды немесе негізді балқыту арқылы және имек аймағына енгізілген толықтыру металынан тұрады. Электродтың қызып кетуіне жол бермеу үшін, әдетте қолданылмайтын электродпен дәнекерлеу арқылы жүзеге асады, тіке өрістегі тұрақты тоққа, яғни электродтың катодқа қосылуы болып табылады.

2.3.

Қорғаныш газдармен дәнекерлеу кезіндегі қоспа және негізгі металдарды қамтамасыз ететін энергия көзі ретінде электрлі имекті қолданады. Имек газдарындағы басқа разряд түрлеріне қарағанда катодтың төменгі деңгейі оның түсуімен, соған сәйкес жалпы кернеудің төмен болуы және тоқ тығыздығының жоғары болумен сипатталады. Ұзындық бойынша электрлі имек үшке бөлінеді және олар өз бойынан өтетін физикалық құбылыспен ерекшеленеді.

Электродқа қабысатын бөліктер, яғни катод деп аталатын (теріс электродтар) және анодты (оң электродтар) бөліктер, ал олардың арасындағы қашықтық – имектің тірегі болып табылады. Имекке сүйенген және негізгі имектен тоқ өтетін электродтардың бөліктерін белсенді нүкте деп атайды. Имектің негізгі ағымы арқылы өтетін электродтардың бөліктері белсенді нүктелер: олар оң электродта, анодтық нүктеде, теріс электродта өтетін катодты нүкте деп аталады. Катодты нүктенің мөлшері анодқа қарағанда әдетте аз болады. Элеткр тізбегінің ұзындығы бойымен тарату әлеуеті бірдей емес. Имекке ауысатын кернеудің жалпы түсуі Uд

a +

c ,

a

c

Имек тірегі немесе имекті плазма – электроондардың, иондардың, бейтарап атомдардың және молекулалардың жиынтығы. Электр имегінің тірегінде тоқ күшінің өзгеруі электрон шоғырлануының өзгеруіне, олардың бағыттық жылдамдығына әкеліп соғады, яғни еркін түрдегі бойлай орналасу ұзындығы, имек тірегіндегі жылу жылдамдығы мен электр өрісіндегі беріктік, имек тірегінің көлденең қимасы нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Электрондардың шоғырлануы иондалу деңгейімен сипатталады. Ашық кеңістікте қыздыру дөңес тірегінің көлденең өлшемдері имектің тоқ күшіне, газдың толтырылуының жылу өткізгіштікпен және қысыммен анықталады. Молекулярлық газдарда өзгеше көрініс байқалады. Колоннаның орталық бөлігінде молекулалардың негізгі бөлігі атомдарға бөлінеді, ал газдан тыс молекулалық күйде болады. Жоғары температура аймағында түсетін молекулалар, ыдырау, тиісті энергияны өзіне тартады. Демек, имек беткі радиусы бойындағы энергия тек жылуөткізгіштікке ғана емес, сонымен қатар диссоциациялану энергиясын жіберу арқылы да тасымалданады. Дәнекерлеу кезінде имек температурасы тұтынылатын электродпен салыстырмалы түрде аз - 5 000 ... 6 500° С болады. тозуға ұшырамаған электродтары бар тоқтағы температура әлдеқайда жоғары. Қолданылатын электродқа ие имектің төменгі температурасы имек металл буының көп мөлшерінің арқасында имек газдың төмен тиімді әлеуетімен, сондай-ақ шұңқыр ойыққа өтетін электр металлының салқындатуымен анықталады. Қысым күшейе бастағанда, тіректегі өріс күші артып, имек өлшемі азая түседі.

| 42

Осылайша, имектің жанып кетуінен қысымды өзгерту арқылы оның имектегі электрлі және энергетикалық сипаттамалары барынша өзгеруі мүмкін. Қорғаныш газдардың имекті дәнекерлеуі күшті сәулеленумен сипатталады. Радиацияның негізгі көзі – имек тізбегі. Адамның көзі мен терісі үшін ең зияндысы ультракүлгін және инфрақызыл сәулелену болып табылады. Қолданылатын электродпен дәнекерлеу кезінде катодтың беткі қабаты балқу температурасына дейін қызады және оның бетінде қарқынды булан байқалатын болады. Металл-катодты будың пайда болуы әлеуетті катодтың төмен түсуіне әкеліп соғады. Катодты нүктенің мөлшері және оның қозғалғыштағы катод бетіндегі материал мен күйі, және оған басқа элементтердің араласуы имек тоғымен байланысты. Көптеген жағдайларда қолданылатын электродпен дәнекерлеу кезінде катод нүктелері өзінің беткі қабатында қозғалып отырады. Анод нүктесінің көлденең қимасы, сондай-ақ ол имектің ағым қарқындылығына және анодтың жылу бөлу жылдамдығына байланысты болады. Анод нүктесінің өлшемдері әдетте катодты нүктенің өлшемдерінен үлкенірек болады. Анод нүктесі электродтың бетінде қозғалуға ұмтылады, бірақ ол катодты нүктеден гөрі әлдеқайда қозғалғыш болып келеді.

м

м

м =

0,80... 0,95); 1 св

и д

Электродты және негізгі металдарды, сондай-ақ электродты төсем немесе флюсті қыздыру мен балқыту кезінде одан бөлінетін жылу энергиясы шығады, ал энергияның басқа бір бөлігі айналаға таралып кетеді.

g

и

ц

, ол дәнекерлеу түріне қарай келесі мәнге ие болады: жіңішке қабаты бар электродтармен дәнекерлеу кезінде

0,50... 0,65; қалың қабаты бар электродтармен дәнекерлеу кезінде

0,70.0,85; қорғаныш газдарында балқымайтын электродтармен дәнекерлеу кезінде

п , Дж/с, дәнекерлеу деп жапсар ұзындығының бірлігіне имек бөлшегінен жіберілген жылу саны аталады: g n = g/v

n)/v cB, (2 . 5)

мұндағы v

p , г, электродты металдың уақыт бірлігіне шаққанда мына формула бойынша анықталады

p = Qp

t

(2 . 6)

мұнда а р

коэффициенті, г/(А • ч); t

Балқыту коэффициенті деп салмағына, г, 1 сағ., имектің жануы кезінде балқитын әрі дәнекерленетін тоқ күшінің 1А электродты металға  сәйкес келетін көлемі айтылады. Балқыған кезде электрод металының бір бөлігі шашырау, булану және қышқылдану кезінде жоғалады; осы тұрғыда электродты металдың жоғалуы жіңішке жабындылы электродтармен әрі қолмен дәнекерлеу кезінде – 10.20 %-ды, жуан жабынды электродтарымен дәнекерлеу кезінде –  5.10%-ды және қорғаныш газдарында дәнекерлеген кезде – 3.6 %-ды құрайды, соған сәйкес балқымаған металдың G

, г, салмағы балқыған металдың салмағына қарағанда аз болады:

= ^ cb

(2 . 7)

мұндағы а н

Балқыту коэффициенті төсем материалына, электродқа және оның жабындысына, тоқ түріне және өрісіне, сондай-ақ дәнекерлеу кезінде болатын жоғалту да байланысты болады. Қолмен дәнекерлеу кезінде 6-дан 18-ге г/(А • сағ) үнемі өзгеріп отырады және орташа алғанда 8.12 г/(А • сағ) құрайды .

Жоғалту коэффициенті у , %, қыздыру, булану және шашырау сәйкес металдың саны ондағы сымның құрамына, жабынды түріне, дәнекерлеу режиміне және т.б. тәуелді болады. Дәнекерлеу тоғының тығыздығы күшейген сайын жоғалту коэффициенті де арта түседі. Жоғалту коэффициентінің сандың белгісі

¥ = [(ар - а н

)/ар]100.        (2.8)

Дәнекерлеу түріне байланысты жоғалту y мынадай мәндерге: жұқа жабындысы бар электродтармен дәнекерлеу үшін - 10 ... 20%; қалың жабындысы бар электродтармен дәнекерлеу үшін - 5 ... 10% ие болады.

Имекті дәнекерлеудің негізгі көрсеткіштері.

Имекті дәнекерлеудің негізгі көрсеткіштеріне мыналар жатады: имек тоғы (дәнекерлеу тоғының күші) 1

, имек кернеуі и д

және дәнекерлеу жылдамдығы v

Имек тоғы

һ

сызыққа жақын етіп шамамен бағалануы мүмкін: h = Мсв

д

k

д

Түйістіру әдісі арқылы дәнекерлеу кезінде жапсарлардың ернеуін кеспестен және саңылаусыз, балқытылған электрод металы дәнекерлеу имегінің дөңбек түрін құрайды. Дәнекерлеуге болатын элементтердің қалыңдығы оларды толығымен ендіру кезінде артады, сонымен қатар дәнекерлеу кезінде тоқ күшінің артуы қажет; балқытылған электрод металлының мөлшері де артады. Нәтижесінде үлкен дөңбек пайда болады. Қалыпты дөңбек жапсарын жасау үшін электрод жылдамдығын азайту немесе жапсарларды кесу керек. Балқымайтын электродпен дәнекерлеу кезінде балқытылған металды имек арасынан өткізу мүмкін емес. Бұл имекті қыздыру жағдайын айтарлықтай жеңілдетеді және оның жоғары тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Қоспа металы қажет болған жағдайда дәнекерлеу шұңқыр ойығының бастапқы бөлігіне беріледі. Балқымайтын электродпен дәнекерлеуге қарағанда, балқымайтын металдың балқу жылдамдығы дәнекерлеу тоғының мәніне тең емес. Шұңқыр ойығына берілген қоспа металының санын

жапсардың пайда болуы кезінде қоспа металындағы үлесіне сай шартты түрде таңдап алады. Ернеулерді жапсарсыз түйістіру әдісі арқылы дәнекерлеу кезінде қоспа металы негізінен дәнекерлеу білігін жасау үшін  керек. Қоспа металының дәнекерлеу шұңқыр ойығына айналуы, дәнекерлеу аралығын айналып өтуі, оның шашырауын болдырмайды. Буланудан болатын жоғалтулар азаяды, балқытылған металдың имек тірегінің газ фазасымен өзара әрекеттесуі шектеледі. Балқымайтын электродпен дәнекерлеу кезінде шұңқыр ойығы қорғауға және жапсардың қалыптасуына қолайлы жағдайлар жасалады. Вольфрам электродының тұрақтылығы, бірінші кезекте, тоқ тығыздығымен анықталады. Тоқ түрі мен оның өрісі өзінің үлкен әсерін береді.

арқасында имектің жылу қуаты артады, демек, дәнекерлеу шұңқыр ойығының өлшемдері артады.

l

/Sv

Үздіксіз дәнекерлеу тоғының шамасында имектегі кернеудің жоғарылауы шұңқыр ойығының тереңдігі болмашы болады.

t

ұзындығына қатынасын айтады:

cb

= l/tcB = (a

l

t

Жұмыс істеп тұрған энергияның тұрақты мәнімен дәнекерлеу жылдамдығын жоғарылату үрдістің жылу тиімділігін арттырады, бұл өз кезегінде балқу тереңдігін ұлғайтуға және жапсар енін азайтуға әкеледі.

Қосымша көрсеткіштеріне дәнекерлеу үрдісінің шарттары мен имектің жану ерекшеліктерімен байланысты. Мысалы, бірдей жұмыс істейтін энергия үшін электродтың диаметрі, тоқ түрі және өрісі өзгеруі мүмкін, импульстік және үздіксіз доғалы күйдегі режимдер қолданылуы мүмкін. Кейбір жағдайларда сығылған имек қолданылады, ал кейде электрод тербеледі. Бұл үрдісітің ерекшеліктері дәнекерлеу пішінінің қалыптасуына және дәнекерлеудің соңғы өлшеміне әсер етеді.

Электрод диаметрі.

Үздіксіз дәнекерлеу тоқ шамасындағы электрод диаметрі нүктедегі қызу мен имек қозғалысындағы энергияның тығыздығымен анықталады.

Соған сәкес электрод диаметрі артқан кезде дәнекерленетін шұңқыр ойығының балқу тереңдігі азаяды, ал оның ені кеңейе түседі.

Тоқ пен өрістің түрі.

Тоқ пен өріс түріне байланысты өнімде жылудың түрлілігі байқалады. Егер анодқа

a

және катодқа W

түсетін жылуды  кернеудің төмендеу әсерімен бағаланатын болса, онда келесідей формуланы алуға болады:

a =

' = Ua + (ф + 2кТ );

k

k

2кТ ),

мұндағы U a

Ауыспалы тоқ жылуымен дәнекерлеу кезінде электродтан және дәнекерленетін өнімнен бөлінген тең болады, яғни. W a

Катодта барлық энергия жылуға енбейді, оның кейбіреулері (φ + 2kT) имек тірегінің плазмасына ауыстырылады. Анодта энергия Ua алынып, электрондардың әлеуеті мен жылу энергиясына қосылады. Катодта шығарылатын жылу мөлшері имектің иондалу әлеуетіне байланысты болады. Катодта және анодта жылуды алудың айырмашылығы имекті дәнекерлеу әдісінде анықталады. Нақты жағдайларда, тікелей өрісте (анод бөлшегінде) дәнекерлеу кезінде балқу тереңдігі кері өрістегі (катод бөлшегінде) дәнекерлеу кезінен төменірек болады.

Электродтың көлбеу бұрышы . Жабық электродтарды қолмен дәнекерлеу кезінде, электродтың көлбеу бұрышы бойлай жазылған жазықтықта көлбеу бұрышын өзгертіп, дәнекерлеу шұңқыр ойығы мен жапсардың шамасына айтарлықтай әсер етуі мүмкін. а <90° кезінде дәнекерлеу алдыңғы жаққа қарай бағыттап орындайды. Имектің қысымы балқытылған металды шұңқыр ойғының бас жағына қарай ығыстырады. Бұл жағдайда негізгі металдың балқу тереңдігі төмендейді. а > 90°  бұрышта дәнекерлеу кері бұрышта жүзеге асырылады. Имектің қысымы балқытылған металды шұңқыр ойғының бас бөлігінен соңғы жағындағы шұңқар ойығының қарқынды түрде қозғалтады. Балқу тереңдігі артады.

Электродтың тербелісі . Электродтың көлденең тербелістері арқасында жапсардың ені артып, балқу тереңдігі азаяды. Қызу әсері аймағында кристалдану және жылу айналымының шарттары өзгереді. Дәнекерлеу кезінде электродтың тербелісі әдетте минутына 10 ... 60 жиілігі 2,4 мм амплитудасымен жүзеге асырылады.

Имек  тірегінің сығылуы . Сығылған имекті дәнекерлеу кезінде дәнекерлеу режимінің жаңа қосымша көрсеткіші пайда болады – имектің сығылу дәрежесі.

Имек сығылу дәрежесі артып келе жатқанда, имекті плазманың температурасы көтеріледі, қыздыру нүктесінде жылу шоғырлануы артады, балқу тереңдігі де артады, дәнекерлеу шұңқыр ойығының және дәнекерлеудің ені азаяды.

Импульсті тоқты жіберу . Имектегі импульсті қыздыру кезінде үрдістің екі жаңа қосымша параметрлері пайда болады: импульстік уақыт және тоқтау уақыты tn. Жылу энергиясын импульс кезінде ғана жеткізеді. Бұл екі параметр де дәнекерлеу шұңқыр ойық және жапсардың өлшеміне әсер етеді. Т4 = + tn айналымда үнемі жұмыс істейтін энергиямен бірге, кідірту уақытын ұлғайту режимді күшейтеді. Үрдістің жылу тиімділігі айтарлықтай артты. Осыған байланысты негізгі металдың балқу тереңдігі артады, ал ені ендірме импульстік уақыттың белгілі бір шамасына дейін азаяды. Предложить исправлениери импульсном горении дуги появляются два новых дополнительных параметра процесса: время импульса £ и

и время паузы t n . Тепловая энергия подводится только во время импульса. Оба этих параметра оказывают влияние на размеры сварочной ванны и шва. При неизменной погонной энергии в течение цикла t

= + t n

увеличение времени паузы ужесточает режим. Значительно возрастает термический КПД процесса. Благодаря этому до определенных значений времени импульса увеличивается глубина проплавления основного металла и уменьшается ширина шва.

Имекті дәнекерлеу кезінде электродты қыздыру және балқыту дөңбекте орналасқан имектегі белсенді нүктесі бөлінген энергияның арқасында іске қосылады. Электродтың шығуы оның бойымен өтетін тоқтың нәтижесінде жылу ағынымен қызады. Шығыс – бұл тоқ өткізетін құрылғымен байланыстыру орнынан электродтың аяғына дейінгі аумақ болып табылады. Мысалы, қолмен дәнекерлеу кезінде дәнекерлеудің басындағы электродтың шығуы 200 - 400 мм, аяғында - 30 ... 40 мм құрайды. Уақыт бірлігінде электродтан шығарылатын жылу мөлшері тоқ тығыздығына қарағанда, электродтың кедергісі мен электрод шығысы әлдеқайда көп болады. Жапсардың сапасы белгілі бір температурадан асып кетпеген кезде ғана, мысалы болат электродтармен дәнекерлеу кезінде 600.700°C-та электродтың температурасы қамтамасыз етіледі. Электродты жоғары температураға дейін қыздыру онык жабынды қабатына, жапсардың пайда болуының нашарлауына, шашыраудың және жоғалудың үлкеюіне әкеліп соғады. Балқитын электродқа тән негізгі қасиеті – уақыт бірлігінде электродтың құрамына, жабынды түріне, дәнекерлеу режиміне, тоқтың тығыздығы мен өрісіне тәуелді болатын балқу жылдамдығы болып табылады. Жалпы жағдайда электродтың балқу жылдамдығы шамамен тоқ күшне байланысты болып бірге арта түседі.

| 48

Электродтың соңы балқыған кезде сұйық металдың бір тамшысы пайда болады. Электрод металын жіберудегі сипаттамасы электродтың соңында металдың тамшысына әсер ететін күштердің коэффициентіне байланысты болады. Негізгі күшке ауырлық күші, беткі кернеудің күші, электромагниттік күш, будың реактивті қысымы, аэродинамикалық күш және т.б. жатады. Дара күштердің мәніне және олардың бағыты дәнекерлеу режиміне, тоқтың өрісіне, электрод металдың құрамына, электродтың беткі жағдайы мен диаметріне тәуелді болады. Ауырлық күші тек қана төмен ағымдарда дәнекерлеу кезінде (тамшыларға тән болатын ауырлық күшінің әсерінен төмендеу үрдісі) маңызды әсер етеді. Беткі кернеудің күші молекулалық күштердің әсерінен сұйықтық үрдісінде болатын шамасы ең төменгі аймақта сфералық пішінге ие. Жалпы жағдайда беткі кернеудің артуы электродтың соңында қалыптасқан және имек аралығымен тасымалданатын тамшылардың мөлшерін арттыруға көмектеседі. Электромагниттік күш тоқ өткізгіші мен магнит өрістің өзара әрекеттесуіне байланысты болады. Бұл күш өткізгіштің радиаль бағытында өзгеруіне, тамшы мен электродтың арасындағы бөгетті бұзуға бейім болып келеді. Оның мәні тоқ күшінің шаршысына пропорционалды болады. Табиғи газдың пайда болуы және булануы металдың бұзылуына және металл қалдықтары бар сұйық металдың немесе газдың пайда болуы мен шығуына әкеліп соғатын газ фазасы өзара химиялық әрекеттесуде реактивті күштердің пайда болуына әкелп соғады. Белсенді аймақта металдың булануы, оның қозғалысы реактивті күштерде қолданылатын жерге және тамшылардың айтарлықтай байланысу орнының өзгеруіне әкеледі. Реактивтік күштердің шамасы белсенді нүктелердің көлеміне, олардағы тоқ тығыздығына және электрод материалындағы жылудың қасиеттеріне байланысты болады. Жоғары бу қысымы (магний, мырыш) бар металдардағы екі өрісте дәнекерлеу кезінде  реактивті күштер арқылы тамшыларды кері, ал қысымы төмен будың кезінде – бастысы дәнекерлеу кезінде тікелей өріспен жіберу байқалады. Аэродинамикалық тежеудің күші газдың тығыздығына, оның жылдамдығына мен тамшылардың көлденең қимасының аймағына газ ағынының бағытын  пропорционалды келеді. Жабық электродтармен дәнекерлеу кезінде үлкен тамшымен және кіші тамшымен жіберу байқалады (2.9, а сурет). Ауыстыру түрі – құрамына, қалыңдығына және жабынды түріне, дәнекерлеу режиміне, тоқ және өріс түріне тәуелді болады.

49 |

2.9- сур. Дәнекерлеу шұңқыр ойығына электрод металын ауыстыру үрдістерінің сызбасы: а

б

Азғантай кернеу кезінде (қысқа имек) металл қысқа тұйықталумен ауыстырылады, себебі тамшының еркін болуы қиын. Қысқа тұйықталу кезінде металл электродтың дөңбек шұңыр ойығына қарай ағады. Имекті ұзарту арқылы ауысатын тамшылардың салмағы артады, себебі электродтың дөңбегінде тамшылардың еркін өсуі үшін жағдайлар жасалады. Ағынды ауыстыру кезінде (2.9, б суреті) үздіксіз тізбектің (ағынды) түрде бір-бірінің артына орындайтын кішкентай тамшылар пайда болады. Электрод металының реактивті ауысуы кішкене диаметрлі электродпен үлкен тоқ тығыздығымен дәнекерлеу кезінде орындалады. Әдетте дәнекерлеу сымындағы қоспа элементтерден электродты металдың жануы аз көлемде ғана пайда болады, металл тамшыларының және дәнекерленген жапсардың таза болуын қамтамасыз етеді. Дәнекерлеу сымының балқу жылдамдығы артады, сондықтан ағын ауысымы тамшымен ауыстыру кезінде басымдылыққа ие болады.

2.6.

Металдағы жылу тарату үрдісі бірқатар факторларға: имектің жылу қуатының тиімділігі, оны ауыстыру қасиеті, дәнекерленген өнімнің мөлшері мен белгісі, материалдың жылуы және материалдық қасиеттерін байланысты болады. Бұл факторлардың өнімді қыздырудағы әсері температура өрісінің изотерм температура өрісін өзгерту арқылы бағалануы мүмкін (2.10-сурет). Белгілі температураға дейін қыздырылған металл аумағындағы имек тоғының (қуаттылық) артуымен,

имектің айналым жылдамдығы ол жердегі бағыттың азаюын, жапсарды осінің перпендикуляр болуын және имек алдында изотермнің қалың болуын қарастырады. Имектегі үрдістерді дәнекерлеу шұңқыр ойығының басты металдың ұзындығы, ені мен балқу тереңдігімен сипатталады (2.11-сурет).  Дәнекерлеу шұңқыр ойығының көлемі әдіс пен дәнекерлеу режиміне байланысты 0,1-ден 10 см-ге дейін өзгереді. Металды сұйық күйде әртүрлі өңірлерде болу уақыты бірдей емес.

а

в 2.10- сур. Изотерм күйіне тоқ күшінің әсері — имекті дәнекерлеу кезінде бөлшектің беткі қабатын үздіксіз қыздыру температурасымен өріс температурасын анықтайтын  сызық: а,

б, в

х

2.11 сур. Дәнекерлеу шұңқыр ойығы пішінінің көрсеткіштері:

h

Дәнекерлеу шұңқыр ойығының орташа ұзақтығы t cp

/v

cp

2.12 сур.Кеңістіктегі күйіне қарай жапсардың қалыптасушарттарына сай дәнекерлеу шұңқырының қалыбы: а

төмен қарай); б

в

г

св

р в

Шұңқыр ойығының бас бөлігінде жылу көзінің әсерінен металл балқу нүктесінен әлдеқайда жоғары қызады, ал шұңқыр ойығының астыңғы бөлігінде температура негізгі металдың балқу температурасына жақындай түседі. Шұңқыр ойықтың геометриялық көрсеткіштеріне әсер ететін маңызды фактор жапсарлардың кеңістіктік орналасуы болып табылады (2.12-сурет). Тік күйде дәнекерлеу кезінде балқу тереңдігі (2.12, а суреті) төменнен жоғарғы күйге (үстіге қарай) бірден артады, ал төмен қарай дәнекерлегенде азаяды. Жоғарғы күйде дәнекерлеу кезінде (2.12-сурет, в), шұңқыр ойықтың көлемін шектеу керек. Шұңқыр ойықтың пайда болуының ең қолайсыз жағдайына көлденең жапсарлармен орындаған кезде болады (2.12-сурет, г).

Дәнекерлеу арқылы біріктіру, балқыту арқылы жүзеге асып, ол үш аймақтан тұрады (2.13-сурет): сұйық металдың балқытылған шұңқыр ойығы бар қосылыс бөлігінде дәнекерленген балқыту металы; қызу әсері аймағы немесе жапсарға жақын аймақ; қызу әсеріне ұшырамаған негізгі металл. Дәнекерлеу металының жапсары мен дәнекерлеу жапсарына жақын аймағы арасын

Негізгі металл құрылымы дәнекерлеу алдында технологиялық өңдеу арқылы анықталады. Бөлшектер деформацияланған металл табағының түрінде болуы, шығарылу немесе рекристаллизация жағдайында жасалуы мүмкін; құйма немесе деформацияланған құрылымы бар құймалардан немесе деформацияланған құрылымдардан жасалған,

2.13 сур. Қиғаш қисық дәнекерлеу арқылы біріктіру кезіндегі негізгі құрастырылымдық аймақ:

Дәнекерлеу барысында шығарылатын жылу негізгі металға таралады. Ондағы нүкте балқу шекарасына жақындаған сайын, металды тезірек қыздырады, сонымен қатар қызудың температурасы артатын болады, салдарынан термикалық әсер ету аймағының әртүрлі бөліктеріндегі негізгі металдың құрылымы мен қасиеттері де түрліше болып өзгереді. Негізгі металл (қызуды азайту үшін қатты жұмыс істегеннен немесе өңдеуден кейін) осы аймақта қайта өңдеу және қайта кристалдануға бейім боллып келеді. Аймақтың әрбір қабатындағы өзгерістердің даму деңгейі қабаттың ең жоғарғы қызу температурасына, фазалық ауысу температурасының ұзақтығы, жылыту және салқындату жылдамдығына тәуелді болады. Дәнекерлеу шұңқыр ойығында сұйық металл негізгі металдың еріген ернеулері қандай болса, сондай пішінге ие болады. Негізгі металдың ернеулері бір мезгілде металдың қатаюы үшін  қызмет етеді. Сұйық металды кристалдық құрылыммен қатты күйге ауысуы

Біркелкі кристаллиттер аймағы дәнекерленген қосылыстардың ортасында дәнекерлеу шұңқыр ойығының орталық бөлігінде пайда болады. Бұл аймақтың кристалиттері тәуелсіз генерациялауға байланысты кездейсоқ түрде бағдарланған. Жалпы алғанда, дәнекерленген металл жоғары дисариативті кристалиталардан тұрады. Дәнекерлеу шұңқыр ойығының бетінде қиғаштық неғұрлым көп, ал өлшемдері кіші болса, онда жапсардағы көршілес кристалиттер бұзылуға бейім болып тұрады. Салқындату жылдамдығы неғұрлым жоғары болса, еркін қозғалатын кристаллиттердің түрліше бағдары, өсуі мен көбеюінің ықтималдығы жоғары болады, соған сәйкес кристалдардың ортасы мен тірегінің өлшемі кішірек болады. Термиялық әсер ету аймағындағы металл химиялық тұрғыда дәнекерленген металдан гөрі біркелкі болып келеді. Жапсар айналасы аймағындағы металда химиялық біркелкілік болмауының негізгі себебі – жапсар шекарасы бойында қоспалар немесе қоспа қосындыларының жинақталуы болып табылады. Төменгі көміртекті болаттар (құрамында  көміртегі бар  0,25% салмаққа дейін) полиморфизмге ие (2.14 сурет). Алғашқы жағдайда болат текше мен перлит түрінде кристалдық тормен (темір-кристалдары мен Fe

C цементитінен және (a-темір) тұратын қоспасынан) қоспасы болып табылады. Болат 723°C қыздырғанда (бұл температураның мәні

2.14- сур. Темір-көміртекті күйінің диаграммасына сәйкес дәнекерленген қосылыс аймағындағы төмен көміртекті болаттан жасалған құрылым (а): fc m ax — көлденеңінен дәнекерлеуге арналған болаттың максималды қыздыру температурасының қисық сызығы; x - көлденең өзеннің осінен қашықтық; Ж - балқытылған (сұйық) металл; A - аустенит (қатты ерітінді);

SL C - цементит; F - феррит; P - перлит;

г1

қыздыруда;

с1

салқындатқанда ) ондағы қоспалар аустентке (шаршы граниттенген тор пішініне ие, у-темірде көміртектің қоспасы ) айнала бастайды.  А г2

с2 ) температурасында (шамамен 880 °С) үрдіс аяқталады, яғни болаттың құрылымы толығымен аустенттік болып шыға келеді. 1 100°С жоғары етіп қыздырған кезде аустентті қоспасы қарқынды түрде өсе бастайды, қыздырылған температурасы жоғары болған сайын құрылымы мөлшерден тыс  балқуға ие болады. Дәнекерлеу аймағында төменгі көміртекті болатпен дәнекерлеу кезінде, айналаға таралған температурасынан балқыту нүктесіне дейін қызған кезде құрылымдық аймақтардың жиынтығы (темір-көміртекті диаграммаға сәйкес) қалыптасады. Толық емес балқыту аймағы дәнекерлеу жапсарына тікелей қосылады және балқытылған металл жапсарынан негізгі металға көшіру әдісі болып табылады. Ол ішінара қыздырылған балқыту шекараларынан негізгі металдың біріктіру шекарасына дейінгі аумақты, яғни  тар (0,1 ... 0,4 мм) дейінгі аймақты көрсетеді.

Балқыту аймағы – қыздыру кезінде максималды температура 1 100°C-тан асатын негізгі металдағы аймақ, ал үлкен көлем негізіндегі аустенитті салқындатқаннан кейін, механикалық қасиеттері бар төмен (икемділік төмен) пішіндегі ферритті-перлит (немесе тіпті мартенсит) құрылымы қалыптасты. Қалыпты аймақ аустенит аймағындағы қызу температурасына, яғни 900.1-100°C дейінгі температураға сәйкес келеді,

c1 ферритті-перлит құрылымында салқындауы төмен болған кезде қайта кристалданады. Қалыпты аймағының металы жоғары механикалық қасиеттерге ие, өйткені фазалық өзгеруі қызып кетуге жатпайтын аустенит негізінде жүзеге асатын болады. Толық емес қайта кристалдану аймағы 723,900°C температурасында қызады. Қызудың ұзақтығы мен температурасы жеткіліксіз әрі нашар болғандықтан, кристалданып үлгермеген металл құрылымындағы қайта кристалданған перрит пен ферриттің кіші және ірі қоспасын түзеді. Бұл аймақтағы металдың қасиеттері қалыпты аймақтағыдан әлдеқайда төмен келеді. Қайта кристалдану аймағы иілу деформацияға (жұқартуға, соғуға, қалыптауға) ұшыраған болаттардың дәнекерлеу кезінде байқалады. Негізгі металдың осы аймақта 450,725°C дейін қызған кезде, қайта кристалдану үрдісі дамып, қоспаның өсуіне, құрылымның қаттылануына және металлдың босаңсуына әкеліп соғады. Аймақта 100,450°C дейін қызатын темір карбидтері мен нитридтерінің түсуімен байланысты үрдістің тощуы мен қайтаруымен байланысты болуы мүмкін. Тозудың салдарына иілу, тұтқырлықтың және сынғыштыққа қарсы төзімділігінің төмендеуі жатады.

ЭЛЕКТРОД ЖАБЫНДЫСЫ БАР ҚОЛМЕН ИМЕКТЕП ДӘНЕКЕРЛЕУ ҮРДІСІНІҢ СЫЗБАСЫ Металл электрод жабындысы бар қолмен имектеп дәнекерлеу сызбасы 3.1-суретте көрсетілген.  Имекті қыздыру қысқа тұйықталған электрмен дәнекерлеу тізбегінің электродтың соңындағы дәнекерленген металмен қабысу кезінде пайда болады. Дәнекерлеу үрдісінде электродтың еруі бір мезгілде ернеулердің араларын біріктіру қашықтығын алшақтата отырып, қажетті қалып пен көлденең қимасы бар жапсарды алу үшін бір-біріне жылжиды. Жабындысы бар электродпен дәнекерлеу кезінде біліктің және балқыту жабындысының балқуы пайда болады. Балқу жабындысынан металл қалдықтары мен газдар пайда болады. Металл қалдықтарының қабаты металдағы оттегі мен азоттың өзара әрекеттесуінен қорғайды.

3.1 сур. Электрод жабындысы бар қолмен имектеп дәнекерлеу сызбасы:

о

| 58

Газдар балқыту аймағынан ауаны ығыстырады (имектің аймағы) және онымен қосымша байланысқа түспеуін қамтамасыз етеді. Жабындысы бар электродтармен дәнекерлейді, қара және түсті металдарды, түрлі қорытпаларды бақытады. Жабындысы бар электродтармен имекті дәнекерлеу әдісін қолданудың ұтымды жолдары бар – түрлі кеңістікте қолжетімсіз жерде орналасқан, ұзындығы көп емес жапсарлар арасында біріктірілетін элементтерді қалыңдығы 2 мм-ден асатын металдардың құрылымынан өндіру болып табылады. Осы дәнекерлеу әдісінің негізгі артықшылықтарына құрал-жабдықтың әмбебап болуы мен қарапайымдылығы; ал кемшіліктеріне – өнімділіктің төмен болуы, негізінен жапсардың пайда болуы электрод металының арқасында орын алатындығы және рұқсат етілген жағдайда тоқ тығыздығының аздаған шамасы жатады. Қолмен имектеп дәнекерлеу әдісі тікелей әрекет етуде ең көп қолданылады. Қысқа имекпен дәнекерлеу кезінде нәтижесі керемет болып орындалады, әдетте оның ұзындығы 90 ... 350 А және имек кернеуі 18.30 В болған кезде электродтың диаметрі 0,5 ... 1,1-ден аспайды. Имек ұзын болған сайын электрод металының тотығуы мен шашырауы күшейеді, балқу тереңдігі азаяды.

Қолмен имекті дәнекерлеуге арналған электрод (3.2 сурет) – білігінің ұзындығы 450 мм-ге дейін әрі ол дәнекерлеу сымынан жасалған, беткі қабаты жабындымен төселген. Электродтың сол жақ аймағының ұзындығы 20.30 мм электрлі байланысты қамтамасыз ету мақсатында электрод ұстағышына қысу үшін жабындыдан босатылады. Дәнекерлеу үрдісі басталарда өнімнің қыздырылған имекпен байланысу мүмкіндігін қамтамасыз ету мақсатында имек соңындағы бүйіржақ жабындыдан тазартылады .

3.2 сур.Қолмен имектеп дәнекерлеуге арналған электрод жабындысының сызбасы:

d

Электродты жабынды – иондалуды күшейту мақсатында заттардың қоспасы, айналаға таралуда қолайсыз әсерден қорғау үшін және шұңқыр ойықтағы металдың металургиялық өнімін көрсетеді. Электродтың жабындысына иондалған, газды және металл қалдықтарын құраушы, қоспа, қышқылды, байланыстыру мен қалыптастыру компоненттері кіреді.

Иондалған компоненттер имектің тұрақты жануын қамтамасыз етеді. Одардың құрамында бор, шпаттар  мен граниттің бөлігі, натрий және тағы басқалары – иондану әлеуеті төмен кальций және калий сияқты элементтерден тұрады.

Газ тәрізді компоненттер имек аймағында газ қорғанышын және дәнекерлеу шұңқыр ойығын құру үшін қолданылады. Оларға органикалық заттар (крахмал, ұн тағамы, декстрин және т.б) және бейорганикалық (әдетте корбонатты мәрмәр СаСО

, магнезит MgCO

және т.б) кіреді. Газ қорғанышы диссоциациясының органикалық заттардың 200°С жоғары температурада және 900°С шамасындағы температурада корбонаттардың нәтижесінде пайда болады. Диссоциация үрдісі электродтың бүйіржағында пайда болады. Электродты жабындылардың әдеттегі құрамында көміртек қышқыл газының СО

, тұншықтырғыш газдың СО, сутегінің  Н

және оттегінің О

әрбір электрод білігі 90-120 см

металл грамы бөлінеді. Осы тұрғыда жапсар металында бар дәнекерлеу аймағынан және азғантай азот мөлшерінен (0,03% аспайтын) ауаның сенімді етіп шығуы қамтамасыз етіледі.

Металл қалдықтарын құраушы компоненттерді сұйық металл қалдықтарын алу үшін қолданады. Металл қалдықтарын құраушы компоненттер негізінде келесі кендер мен  минералдарды: ильменит, рутил, шпат, кремний, гранит, мәрмәр, балқитын шпатты қолданады.

Қоспа компоненттері жапсар металының механикалық қасиеттерін жақсартуға арналған, ол ыстыққа және тозуға төзімді, коррозияға тұрақты және басқа да қасиеттермен ерекшеленеді.

| 60

Қоспа элементтерінің қатарында хром, марганец, титан, ванадий, молибден, никель, вольфрам және т.б. бар. Қоспа элементтерін ферроқорытпалар мен таза металдар жабу үшін қолданады.

Қышқыл құраушы компоненттер оксидтер түрінде келген металдың балқытылған бір бөлігін қалпына келтіру (қышқылдану) үшін арналған. Олардың құрамына темірден де көп (болатты дәнекерлеу кезінде), оттегі және басқа да элементтеріне ұқсас келген оксидтер, яғни металл жапсарынан алып тастауды қажет ететін элементтер кіреді. Қышқылдардың көбісі ферроқорытпалар түрінде жабындысы бар электрод үшін қолданылады.

Байланыстырушы компоненттер ұнтақ келген жабындының компонентерін біртектес тұтқыр массаға байланыстырады, ол электродтық білікте қатайып, кепкеннен кейін қатты жабындыны түзеді. байланыстырушы компонентердің ең кең таралған түріне –  натрий (Na

O SіO

) немесе сұйық ерітінділері ретінде қолданылатын калий (K

O SіO

Электрод жабындысына келесідей талаптар қойылады:

Жоғары сапалы электрод жабындысы бар дәнекерлеу жапсарларын алу мақсатында ол металл білігінде өзін ұстауы және электрод (шырақ тұқылы) толығымен пайдаланбайынша тұру керек, сол арқылы дәнекерлеу аймағында қорғанышты қамтамасыз етеді. Металды біліктегі температураның дәнекерлеу тоғының күшіне қатысты,

электродтың балқуы соңында 500°С, ал құрамында органикалық заттары бар жабындымен –250°С-тан аспауы керек. Металл қалдықтарының физикалық қасиеттеріне мыналар жатады: балқыту температурасы, қатаю кезіндегі болатын температура аралығы, жылу сыйымдылығы, жылу өткізгіштік, жылу ұстағыштық, газ өткізгіштігі, тығыздығы, беткі керіліс, жылудың таралуы (желілік және көлемді). Электродты жабындының барлық түрлерін балқытқан кезде металл қалдықтары дәнекерленетін шұңқыр ойығының бетіне шығып кетуін қадағалау керек, яғни оның тығыздығы сұйық металдың тығыздығынан төмен болу керек. Металл қалдығының қатаюы кезінде болатын температура аралығы дәнекерленетін шұңқыр ойығындағы кристалданған металдың температурасынан төмен болуы керек, осылайша ондағы газдың шығуына мүмкіндік бар. Металл қалдықтарын балқыту кезінде дәнекерлеу температурасы 1 100...1 200°С-ты құрауы қолайлы болады. «Ұзын» және «қысқа» металл қалдықтары арасында айырмашылық бар. «Ұзын» металл қалдықтарында сұйық күйден қатты күйге көшу айтарлықтай температуралық аралықта жүреді және қаттылығы бірдей заттарда жапсардың жақсы қалыптасуын қамтамасыз ете алмайды. Балқытылған «қысқа» металл қалдықтары арасындағы байланыстың төмен температурадағы жағдайы жылдам жүреді, ал кристалданған металл қалдығы кез-келген кеңістікте дәнекерлеу кезінде сұйық металдың ағып кетуіне жол бермейді. Негізгі жабындысы бар электродтарды қолдану кезінде «қысқа» металл қалдықтары пайда болады. Металл қалдықтарының тұтқырлығы неғұрлым төмен болса, оның қозғалғыштығы соғұрлым арта түседі, физикалық және химиялық белсенділігі неғұрлым жоғары болса, оксид, сульфид және т.б. ерітінділердің кезінде химиялық реакцияларда және физикалық үрдісте жылдам  орын алады. Әдетте қышқыл металл қалдықтары өте тұтқыр және «ұзын» болып келеді, қышқыл  жоғарылаған сайын тұтқырлық та арта түседі. Егер ол металмен әлсіз қабысып, желілік кеңею коэффициенті бірдей болмаса, онда  қатайған металл қалдықтарын жапсардың беткі қабатынан алып тастау оңайға соғады. Дәнекерлеу үрдісіне айтарлықтай әсер ететін металл қалдықтарының химиялық қасиеттері металл қалдықтарының металл жапсарын қышқылдандыруға, оксидтерді тез балқитын металға байластыруға және металл жапсарларына  қосуға ыңғайлы болып келеді. Электродты жабындылардың түрлері МС 9466 — 75 орнатылған. Электродтарды қышқыл жабындымен— А; негізгі жабындылармен— Б; с целлюлоза жабындыларымен — Ц; рутил жабындыларымен — Р; басқа да  жабынды түрлерімен— П ажыратады.

Араласқан түрде пайда болған жабынды болған кезде екі түрлі мәнмен қолданады. Егер жабындыда 20%-дан артық темір ұнтағы болса, онда жабынды түрінің мәніне Ж әрпін қосады.

) және марганец (Mn0

) рудасы, сондай-ақ кремний (SіO

) құрайды. Балқытылған металды газдан қорғау электродтың балқыған кезде жанатын органикалық компоненттерімен жүзеге асырылады. Қышқылдану әдісіндде ферромарганец жабындысын пайдаланады. Қышқылдан пайда болған металл қалдықтарының құрамында CaO жоқ және металды күкірт пен фосфордан тазартпайды. Балқыған металда оттегінің ерітіндісі (0,12%-ға дейін), сутек (100 г металда 15 см

) және металды емес қоспада көп. Нәтижесінде жапсарлар қызған кезде сызаттардың пайда болуына және байланыстың нашарлауына әкеліп соғады. Мұндай жабындылары бар электродтар кремниймен және басқа элементтермен дәнекерленген болаттар үшін жарамайды, өйткені олар қарқынды түрде тотығады. Жоғары құрамы бар кремний қалыпты төмен көміртекті болаттарды дәнекерлеу кезінде ұсақ тесіктер пайда болады. Дәнекерлеу кезінде құрамында марганец пен кремний тотығы бар көптеген улы шаңдар шығады және металлдың қатты шашырауы орын алады. Бұл электродтардың артықшылықтары тұрақты және ауыспалы тоқтарда тұрақты имектің жануын, әртүрлі кеңістіктегі күйінде дәнекерлеу мүмкіндігін, жоғары балқу жылдамдығын, жоғары балқу қабілеттілігін, дәнекерленген беттердің немесе тоттың таралмауын, имектің ұзаруы қамтамасыз етеді. Мұндай түр жабындылары әдетте МЭЗ-4  және CM-5 электродты маркалармен қамтамасыз етіледі. Қазіргі уақытта қышқыл жабындысы бар электродтар шағын мөлшерде де өндіріледі; оларды металл құрастырылымын дәнекерлеуге келмейтін әдістерде қолданады.

Негізгі жабындысы бар (Б) электродтарда металл қалдықтарын құраушы компоненттер – карбонаттар (мрамор, бор, магнезит) және кальций фторидтері (мысалы, балқитын шпат — CaF

) болып табылады. Балқытылған металды газдан қорғаудағы мақсат көміртек қышқылы және көміртегі тотығымен қамтамасыз етіледі, ол кальций карбонатының диссоциациялануы арқылы жабынды қыздырылған және балқыған кезінде жүзеге асырылады. Қышқыл жабынды ферромарганецті, ферросилиций, ферротитан және ферроалюминді қамтуы мүмкін Осы жабындының түрінің нашар қышқылдануы оттегімен жақсы байланысатын металл элементтерінің балқытылған қоспасын алуға мүмкіндік береді. Ферромарганец пен ферросилиций ауысу кезінде жүзеге асырылатын марганец пен кремний қоспасы

дәнекерленген шұңқыр ойықта  беріктіктің жоғары болуын қамтамасыз етеді. Одан бөлек жабынды үшін металл ұнтақтары қосылған қоспаны пайдалануға болады. Оның құрамында кальций қосындылары, күкіртті және фосфордың көп мөлшерде болуы, артынан металл қалдықтарында шығуы оның құрамындағы күкірт пен фосфордың балқыған металда аз мөлшерде болуын және тазалықтың жоғарылығын қамтамасыз етеді. Жоғары температуда фтор атомы ыдырайды, осы тұрғыда сутегіні тұрақтылықты сақтайды әрі ерімейтін HF молекуласы бар металмен байланыстырады.  Нәтижесінде  дәнекерлеу металында сутегінің мөлшері аз (100 г металға 4 ... 10 см3) болады. Белсенді қышқылдар (титан, алюминий және кремний) жабындысын қолдану кезінде балқыған метал жапсарында оттегінің құрамының  төмен (кемінде 0,05%) болуын қамтамасыз етеді, сондықтан балқыған металл тозуға, кристалдалды сызаттардың тұрақты пайда болуына және төмен температурада иілуге бейім болмайды Негізгі жабындысы бар электродтардың дәнекерлеу-технологиясының қасиеттері басқа түрдегі жабындылары бар электродтарға қарағанда әлдеқайда нашар болады. Жабындының балқыту кезінде көптеген фторлы иондардың пайда болуы имектегі разряд өткізгіштігінің төмендеуіне және имектің тұрақтылығының төмендеуіне әкеліп соғады, сондықтан негізгі жабындысы бар электродтармен дәнекерлеу кері өрісі бар тұрақты тоқпен жүзеге асады. Ауыспалы тоқпен дәнекерлеу үшін, мысалы калий (CM-11 және УП-1/55 электрод маркаларында) немесе арнайы екі қабатты жабындымен (мысалы, АНО-Д электродтары) құрамында қосымша ионданған элементтері бар электродтармен қолданады. Дәнекерленген ернеулерде ылғалдың, майдың, қабыршақтың немесе тоттың болуы, сондай-ақ имек ұзындығының өсуі металл жапсарында  тесіктердің пайда болуына әкеліп соғады. Металды дәнекерлемес бұрын 1 сағат ішінде электродтарды 350.400°C температурада қыздыру керек.

Целлюлоза жабындысы бар электродтар (Ц) газдардың көп мөлшерін алу үшін құрамында органикалық компоненттердің (целлюлоза, шөпті ұн және т.б.) саны көп (50% дейін) бар. Металл қалдықтарын құрайтын компонент ретінде көп жағдайда рутил, карбонаттар және алюмосиликаттар, сондай-ақ кейде асбест (CaO • 3MgO • 4SіO2) қосылады және балқыған металдың қышқылдануы үшін ферромарганец пайдаланылады. Электрод бүйіржағын дәнекерлеу кезінде балқымайтын жабындыдан конустық төлке пайда болады, ал ол өз кезегінде имектегі сұйық металды ығыстыратын газ ағынының бағытын жасауға мүмкіндік береді және негізгі металдың тереңінен балқуын қамтамасыз етеді.

Мұндай электродтарды (ВСЦ-4 А маркасының және  т.б.) 25 м/сағ. жететін  жоғары жылдамдықта үстіден төмен қарай тірелген әдіспен құбырөткізгіш жапсар ернеуінің шетін дәнекерлеу үшін қолданады. Олар жапсардың ішкі жағынан дәнекерленуіне, ал ол өз кезегінде ішінен дәнекерлеудің  қажеттілігінен арылтуға мүмкіндік береді. Барлық кеңістікке арналған төменгі қоспасы бар болаттардан жасалған құрастырылымды дәнекерлеу кезінде толық және қаптайтын жапсарларды қолдану, мысалы ВСЦ -60 маркалы электродтар қарастырылған.

Рутилді жабындысы бар электродтарда (Р) металл қалдықтарын құраушы негіз рутилді концентрат 45%-ға дейін рутилден (TіO

); алюмосиликаттар — слюда (К

О ■ 3Aі

■ 6SіO

O), шпат (К

■ 6SіO

), каолин (AІ

■ 2SіO

O) және т.б..; карбонаттар — мрамор (СаСО

) және магнезит (MgCO

) құрайды .

Балқытылған металдың газды қорғауы органикалық қосылыстар (5% дейін), сондай-ақ карбонаттардың ыдырауы арқылы қамтамасыз етіледі. Балқыған метал қышқылданады және ферромарганецпен (10... 15% дейін) араластырылады. Рутилді қышқылдануға қабілетті жабындыда қышқыл аз болғандықтан, онда марганецтің мөлшері аз, оның  гигиеналық сипаттамалары әлдеқайда жақсы болады. Дәнекерелеу кезінде аэрозолдағы марганец оксидтерінің құрамында қышқыл жабындысындағыға қарағанда  3-5 есе аз болады.  Дәнекерлеу металдардың сапасы туралы осы электродтар қышқылымен және негізгі жабындылармен электродтар арасында аралық орналасады. Рутил жабындысы бар электродтар дәнекерлеу-технологиялық қасиеттерге ие: олар негізгі металға біртіндеп ауысады, балқыту төменгі шашырауы, металл қалдықтарының оңай бөлінуі, барлық кеңістіктегі күйде дәнекерлеу, тұрақты және ауыспалы тоқтарда тұрақты имектің жануын қалыптастыру үшін жағдай жасайды. Балқыған металдың тотығуы немесе ластанған бетін дәнекерлеудегі тербелістер тесіктердің пайда болуын туындатпайды. Химиялық құрамына қарай балқыған металл болаттың  жартылай тегіс немесе тегістігіне сәйкес келеді. Жабындының мұндай түрі АНО-4, ОЗС-12 және т.б. маркалы электродтармен қамтамасыз етілген. Балқыту коэффициентін ұлғайту үшін темір ұнтағымен осы типтегі жабындарды қолдану керек. Жабындының массалық үлесі (АНО-5 маркалы электродтарда, ОЗС-6 және т.б.) 35%-дан аспайды және  әртүрлі кеңістіктік күйінде дәнекерлеу әдісін қолдануға болады. Өнімнің қалыңдығы 10.20 мм кезінде  үлкен созылуы бар 50.65%  темір ұнтағы бар жабындысы бар электродтар (мысалы, АНО-1, ОЗС-3 маркасы және т.б.) жоғары өндірілетін дәнекерлеу жапсарын жасау үшін арналған.

Төменгі көміртекті темір ұнтағымен шұңқыр ойығында  балқытылған металды сұйылта отырып, кристалды сызатты құрайтын жапсардағы металдың тұрақтылығын айтарлықтай арттыруға мүмкіндік береді.  Рутилді жабындысы бар электродтар металл құрастырылымдар мен құбырларды дәнекерлеу үшін уақытша кедергісі 490 МПа дейін көміртекті және төмен қоспа болаттарда қолданылады. Аралас қаптамасы бар электродтар құрамында қышқыл целлюлозасы (АЦ), негізгі рутилді (РБ) (рутил-карбонат немесе карбонат-рутил), оксигенат (АР), рутил-целлюлоза (РЦ) және басқа да жабын түрлері бар электродтар жатады. Қышқыл целлюлоза жабындысы бар электродтар көміртекті және қоспа болаттардан тіке және ауыспалы тоқпен жіңішке табақты құрастырылымдық (1... 3 мм) дәнекерлеуге арналған OMA-2 маркасының электродтары болып табылады Оттекпен (ильменит) жабындысы бар электродтар OMM-5, ANO-6, ANO-6M, ANO-17 және т.б. электродтарын қамтиды. Олар кеңістіктік күйінде тұрақты және айнымалы тоқпен ильменит (FeO TіO2) бар және барлық көміртекті болат құрастырылымдарын дәнекерлеуге арналған. Рутилді негіздің қаптамасы бар электродтар рутилді және негізгі жабындардың артықшылықтарын біріктіру әрекеттерінің нәтижесінде пайда болады. Олар дәнекерлеу жабдығының жоғары талаптары иілуге және дәнекерленген металлдың беріктігіне қойылған кезде уақытша қарсылық 490 МПа дейін көміртекті және қоспасы бар болаттардан дәнекерлеу жабындысына арналған. Рутилді негізгі электрод түрлеріне МР-3, АНО-30, ОЗС-28 және т.б. маркасындағы электрод жабындылары жатады. Электродтардың балқуының технологиялық сипаттамалары эксперименттік түрде анықталады, олар белгілі бір маркалы электродтарды дәнекерлеу үрдісінде өнімділігі мен үнемдеуі туралы айтуға мүмкіндік береді.

Балқыту коэффициенті а р

p

ч, имектің жануы;

ЭЛЕКТРОДТАРДЫ БАЛҚЫТУ ҮРДІСІНДЕГІ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕР а р

p /(7 cb

q )

Қосымша жабындысы бар металл электродтары үшін (мысалы, темір ұнтақ), балқыған металдың салмағы мынадай формула бойынша анықталады

p

a

a

Балқыма қаптауының коэффициенті а н

, г/(А-ч), формуласы бойынша анықталады а н =

h

cb

h

, ч, дәнекерлеу тоқ күшінде 1 св

[(Gp - G h

)/ Gp] 100,        (3.4) Электрод металында булану, шашырау және қышқылдану кезінде жоғалумен сипатталады.

Жабындының салмақтық коэффициенті

п

, %, формуласы бойынша анықталады

п

= (Gn/G

n

m

Қарастырылған электродтардың сипаттамалары дәнекерлеу жұмыстарын қалыпқа келтіру және электродтарды тұтыну үшін қолданылады

Мысалы балқытылған металл жапсарының ауданы F

және жапсар ұзындығы 1 ш

белгілі болса, онда сол металдың салмағы g h =ру ш

Электрод маркасын паспорты бойынша таңдау дәенкерлеу кезінде оның диаметрі мен кеңістіктегі күйіне сәйкес

св

және коэффициенттерімен a p , а н

п

h

/(<3 h

= KpG

,        (3.8)

мұндағы  К р

р

= 1,4... 1,9) мысал етіп көрсетіледі.

ЭЛЕКТРОДТАРДЫҢ ШАРТТЫ МӘНІ МЕН КЛАССИФИКАЦИЯСЫ Стандарттағы қолмен дәнекерлеуге арналған электродтар келесі ерекшеліктерге сәйкес жіктеледі: арнайы мақсатқа сай етіп дәнекерлеуге арналған металлдар,: жабындының қалыңдығы мен түрі, дәнекерленген металдардың механикалық қасиеттері және т.б. МС 9466 — 75 сәйкес электродтардың 116 түрі шығарылады. Болатты дәнекерлеуге және балқыма қаптауына арналған электродтар пайдалану аясына сәйкес келесідей кластарға жіктеледі: Ол өз кезегінде электродтардың стандартты өлшемдерін, қалындығын және жабынды түрлерін, шартты мәнін, жалпы техникалық талаптарын, қабылдау ережелері мен сынақ әдістерін реттейді. Дәнекерлеудің немесе жабындының барлық кеңістіктік күйіне рұқсат етілген электродтар төрт түрге бөлінеді: Дәнекерлеуде немесе беткі жағында қолданылатын  өріс тоқ, сондай-ақ 50 Гц айнымалы қуат көзінің номиналды айнымалы тоқ кернеуінде электродтар 3.1 - кестеде көрсетілген түрлерге бөлінеді.

| 68

Кесте 3.1. Дәнекерлеу тоғының өрісі мен түріне байланысты электрод түрлерінің мәні

Кері

±5

Кез-келген

±5

Тіке

±5

Кер

±5

Кез-келген

±10

Тіке

±10

Кері

±10

Кез-келген

±5

Тіке

±5

Кері

±5

Көміртекті және төмен қоспа құрылымдық болаттарды дәнекерлеуге электродтарды белгілеу. Электродтардың шартты белгілері белгілі бір тәртіпке деректерді қамтуы тиіс (3,3-сурет). Мұндай толық белгісі жапсырмаларда немесе электродтармен бумаларда, орамдарда және қораптарда таңбалануы керек. Құжаттардың барлық түрлерінде олардың маркасы, диаметрі және тобы бар, сондай-ақ стандарттың (МС 9466-75) немесе белгілі бір маркалы электродтары үшін техникалық сипаттамалары бар электродтардың қысқартылған шартты белгіленуі берілген. Мысалы Э46А (МС 9467 — 75 бойынша) түріндегі электродтар үшін, УОНИ-13/45 маркасы, 3 мм диаметр болатын, көміртекті және төмен қоспасы бар болатты У дәнекерлеу үшін, Д қалың жабындысы бар, 2-ші топтағы, МС 9467 — 75 бойынша орнатылған, топтық көрсеткіші 43 2, металдың және жапсар металының балқыту қаптауын көрсететін, негізгі жабындысы  бар Б, барлық күйдегі кеңістікте дәнекерлеуге арналған 1, үздіксіз тоқтағы кері өрісі бар 0 толық мәні 3.3. суретінде көрсетілгендей мәнге ие болған түрі, ал техникалық құжаттарды қысқартылған мәні мынадай түрге ие : «УОНИ-13/45-3,0-2 МС 9466 — 75 электродтары».

ш -[

-и

и

a

б 3.3. Көміртекті және төменгі көміртекті құрастырылымдық болаттарды дәнекерлеуге арналған жабынды электродтардың шартты белгісінің құрылымы МС 9466 — 75 (а) сәйкес және Э64А (б

МС 9467 — 75 қызуға тұрақты болаттарды дәнекерлеуге арналған электродтардың тоғыз түрі бар. Балқытылған металдың химиялық құрамы және оның механикалық қасиеттері электродтардың жіктелуіне негізделеді: уақытша созылу күші, салыстырмалы ұзарту және беріктік. Электродтардың түрлеріне арналған белгілер E көрсеткіші (имекті дәнекерлеуге арналған электродтар) және келесі суреттер әріптерден тұрады. Алғашқы екі көрсеткіш дәнекерлеу металындағы көміртек мөлшері жүзден бір пайызға сәйкес келеді. Негізгі химиялық элементтердің орташа мазмұны химиялық элементтердің әріптік белгілерінен кейін пайызбен беріледі: А – азот; Б – ниобий; В – вольфрам; Г – марганец; K – кобальт; M – молибден; H – никель; Р – бор; C – кремний; T – титан; Ф– ванадий; X – хром. Қызуға тұрақты келген болат металының электродтарында қосымша көрсеткіштер көрсетілген, онда балққу металы мен метал жапсарының (0 — төмен 450; 1 — 450...465; 2 — 470...485; 3 — 490...505; 4 — 510...525; 5 — 530...545; 6 — 550...565; 7 — 570.585; 8 — 590.600; 9 — жоғары 600) беріктік ұзақтығының қалыпты түрі жоғары температурамен көрсетілген.

Қарапайым қасиетке ие жоғары қоспасы бар болаттарды дәнекерлеуге арналған электродтардың мәні. МС 10052–75 мартенситті-феррит, феррит, аустенит-феррит және аустенит кластарының хром және хром-никельді болаттар, коррозияға төзімді, ыстыққа төзімді және ыстыққа төзімді жоғары легірленген болаттардың дәнекерлеуге арналған электродтарының 49 түрі бар. Пісірілген металдардың химиялық құрамы мен механикалық қасиеттері электродтардың жіктелуіне негізделген. Электродтардың кейбір түрлері үшін ферритикалық фазалық дәнекерлеудің құрамы металдың құрылымында қалыпқа келтіріледі, оның ішінаралық тоттанудан тұрақтылығы және дәнекерленген металлдың ұзақ мерзімді беріктігінің көрсеткіштері реттелетін максималды температура. Электродтар түрлерін белгілеудегі алғашқы екі цифр, одан кейін E әрпі, балқытылған металлдағы орташа көміртегі мөлшерін жүзден бір бөлікте көрсетеді. Химиялық элементтердің әріптік белгілерінен кейінгі сандар элементтің орташа мәнін пайызбен көрсетеді. Егер дәнекерленген металлдағы элементтің құрамы 1,5%-дан аз болса, онда сандар ұсынылмайды. Силиконнан дәнекерленген металлдағы орташа мазмұн 0,8% -ға және марганец 1,6% -ға дейін C және G әріптері орнатылмаған (мысалы, Э-12Х11НВМФ түрі). Механикалық қасиеттердің нәтижелі көрсеткіштері металды дәнекерлеуден немесе термиялық өңдеуден кейін сипаттайды. Егер дәнекерленген металл құрылымы екі фазалы болмаса, дәнекерленген металды сипаттайтын сандық көрсеткіш тек үш цифрдан тұрады. B әрпі мұқабаның негізгі екенін білдіреді; сандар 3 - электрод тік бағытта төменгі көлденең және тік төменгі күйде дәнекерлеуге жарамды; 0 өріс кері пісіру үшін. Ерекше қасиеттері бар беткі қабаттардың беттерін жабу үшін электродтарды белгілеу. МС 10051-75 бетондау үшін электродтардың 43 түрін реттейді. Бұл стандартта дәнекерленген металлдың химиялық құрамы және оның қаттылығы белгіленеді. Дәнекерлеу металының химиялық құрамын белгілеу принципі бірдей: көміртектің орташа мөлшері бір пайыздық фракцияларда, ал негізгі химиялық элементтер - әріп таңбаларынан кейін пайызбен беріледі. Электродтың түріне қарай, дәнекерленген металдың қаттылығы оның жай-күйіне немесе термиялық өңдеуден кейін дереу жатады.

Пісірілген металдың қаттылығын сипаттау үшін екі цифрлық кадрлар қамтамасыз етіледі. Бірінші таңба HRC-дің қаттылығын сипаттайды: 0 - кемінде 19; 1 - 19 ... 27; 2 - 28 ... 33; 3 - 34 ... 38; 4 - 39 ... 44; 5 - 45.50; 6 - 51.56; 7 - 57,60; 8 - 61.63; 9 - 63-ден жоғары. Екінші суретте реттелетін қаттылықты алу үшін жағдай көрсетілген: 1 - жабудан кейін дереу; 2 - термиялық өңдеуден кейін қолданылады.

Мыс, алюминий және қорытпаларды қолмен дәнекерлеуге арналған электродтар арнайы техникалық шарттарға сәйкес стандарттарға сәйкес дайындалады. Мыс және оның қорытпаларын дәнекерлеуге арналған электродтардың металдың шыбықтары дәнекерлеу сымдары мен шыбықтарынан дайындалады, оның құрамы МС 16130 - 90 немесе реттелетін біліктердің басқа құрамымен реттеледі. Қаптамаларда болат дәнекерлеуге арналған электродтар (жапсарды кесу, тарату құралдары және т.б.) сияқты компоненттер болуы мүмкін. Сұйық әйнекте құрғақ полиэтилен қоспасы болады. Алюминий және оның қорытпаларын дәнекерлеуге арналған электродтардың металл шыбықтары МС 7871 - 75 сәйкес дәнекерлеу сымынан алынады. Қаптаманың негізі - сілтілі және сілтілік жер металдардың галоид тұздары, сондай-ақ кролит. Суда немесе тұз тұзының су ерітіндісінде құрғақ топтық қоспасы бар, өйткені сұйықтықты қолданғанда, зарядтың құрамдас бөліктерімен химиялық түрде өзара әрекеттесетін болса, партия тез каталанады. Бұдан басқа, сұйық шыныдан жасалған және дәнекерленген металды еніп, кремний, оның қасиеттерін нашарлатады. Дәнекерлеу шойынына арналған электродтардың металдан жасалған шыбықтары болат немесе мыс-никель қорытпаларынан жасалған. Бұдан басқа, оларды біріктіруге болады (мысалы, мыс-болат, темір-никель). Бұл электродтарды жабу үшін болат электродтары сияқты бірдей компоненттер қолданылады. Көміртегі, кремний және басқа графатизаторлар, сондай-ақ титан, ванадий және басқа карбид жасайтын агенттер болат білікпен электродтарды жабуға енгізіледі. Қолданбалы және электродтар, металл шойын шойыннан жасалған, құйма немесе құмды қалыпқа құйылады.

Қаптаманың құрғақ компоненттері сұйық шыныда араластырылады.

3.6.

Электродтардың жабындары құрамында кальций қосылыстары, органикалық компоненттер және ауадан ылғал сіңіретін басқа гигроскопиялық қоспалар бар. Дымқылданған электродтармен дәнекерлеу кезінде, доғалы күйдірудің тұрақтылығы нашарлайды, диаметрі диффузиялық сутегімен қаныққан, бұл тесіктердің және сызаттардың пайда болуына әкеледі. Қаптаманың ылғалдылығы – айналадағы ылғалдылығы мен температурасына, сондай-ақ ауадағы электродтардың болу ұзақтығына әсер етеді, сондықтан оларды герметикалық жабық орамда сақтау керек. Ресей стандарттары бойынша электродтарды қоюға рұқсат етілген: Қаптамадағы электродтардың салмағы 3; 5 және 8 кг-нан аспауы 2,5; 3...4 және одан жоғары 4,0 мм диаметрінде сәйкесінше кем болмауы керек. Әрбір электродтардың қорабында немес бумасында этикетка немесе маркерленіп жазылу керек, онда келесідей деректер болуы тиіс:

73 |

Берілген деректер (бірінші екі элементті қоспағанда) нақты марка электродтарының стандарттарына немесе техникалық шарттарына сәйкес келуі керек. Электроды бар қораптар мен бумалар 4 мм қалыңдықта немесе ағаштан картоннан жасалған қорапта жиналуы керек. Бұл материалдың қораптағы орауыштағы жалпы салмағы көрсетілген 32, 50 және 80 кг-нан аспауы керек. Одан бөлек оларды жабық күйде металдан жасалған түпқоймада және үлкен ағаш жәшіктерге қоюға болады. Мұндай жағдайда салмағы 1100 кг-нан аспауы керек, орамның биіктігі болса 600 мм болу керек. Тұтынатын ораманың өндірушісінің келісімі бойынша электродтары бар қораптар мен әмбебап орташа тонналы қоймаларда толығымен орнатылатын болса, онда қойма жәшіктерінің биіктігі 600 мм-ден аспау керектігін ескере кету керек. Әрбір қорапқа (түпқоймаға) «сақ болыңыз, сынғыш» және «дымқыл тигізуге болмайды» деген маркалық таңбалары бар және оның бүйір бетінде электродар салынған қораптар мен бумаларға ұқсас жапсырмалар желімденетін болады. Электродтардың әрбір партиясына электродтардың МС 9466 - 75 талаптарына және осы маркалы электродтар үшін стандарттарға немесе спецификацияға сәйкес келетінін куәландыратын сертификат беріледі. Сертификатта: өндірушінің атауы немесе тауар белгісі; электродтарды әдеттегі белгілеу; партия нөмірі және өндіріс күні; килограммдағы лоттың таза массасы; стандартты немесе техникалық ерекшелік белгілерін көрсететін электродтар үшін сымның маркасы; дәнекерленген металлдың нақты химиялық құрамы; белгілі бір маркасының электродтарының қабылдау сипаттамалары болып табылатын дәнекерленген металдардың, дәнекерленген металдардың немесе дәнекерленген қосылыстардың механикалық және арнайы қасиеттерінің (сипаттамаларының) нақты көрсеткіштері болуы тиіс

Қалыңдығы жоғары дәнекерленген жапсар бөліктерін дайындауды оттекпен кесу арқылы немесе фрезерлік машиналарда өңдейді; табақ металды дайындауға арналған ернеулерге ернеуді иетін сыққышты немесе арнайы машиналар қолданылады.

Бөлшекті ию және бастапқы түрін дайындауда металды иетін біліктер қолданылады. Мұнда әр түрлі цилиндрлік пішіндерді дәнекерлеуге арналған раковиналар өндіріледі. Қолмен доғалық дәнекерлеумен орындалатын болаттан жасалған дәнекерленген қосылыстың негізгі түрлері, құрылымдық элементтері және өлшемдері МС 5264-80 бойынша анықталады, онда дәнекерленген бөліктердің қалыңдығына байланысты төрт қосылыс түрі ұсынылады. Дайындалған шеттердің пішініне сәйкес, түйіспелер жиектерді бұрмалаусыз және шеттерінің бұрышынсыз, жонғылаумен жасалады. Буынның бір жағында (біржақты) және екі жағынан (екіжақты) біріктіруді жүзеге асыруға болады. Дәнекерленген бөлшектер бұрышта орналасқанда, негізгі типтері, құрылымдық элементтері және дәнекерленген қосылыстың габариттері МС 11534-75-де көрсетілген, онда шеттер дайындалады және буындар бұрыштық және Т-буындар үшін жасалады. Дәнекерлеуге арналған жиектерді дайындауға тот, шкала, бояу, май және басқа ластаушылардан мұқият тазалау кіреді. Шеттері жиектік айналатын щеткалармен, гидромассажды және атысты жарылыс әдістерімен, тегістеу дөңгелектерімен, дәнекерлеу алауы жалындауымен, қышқылдар мен сілтілердің ерітінділерімен қапталған. Дайындаған бөлшектер дәнекерлеуге арналған. Жинау кезінде қажетті бос орындарды және шеттердің қажетті деңгейін қадағалаңыз. Құрастырудың дәлдігі шаблондар, өлшеуіштер мен зондтарды өлшеу арқылы тексеріледі (3.4-сурет). Құрастыру арнайы құрылғыларда немесе түзетілген текшелерде жүзеге асырылады. Бөлшектерді уақытша бекіту қысқыштармен немесе қысқа жапсарлармен жүзеге асырылады. Крюков саны және олардың мөлшері технологиялық жағдайларға байланысты анықталады. Дәнекерленген бөлшектер құрылғының негізіне сәйкес орналастырылады. Негіздеме - бұл бөліктің беті (технологиялық негіз) құрылғының бекіту беттеріне жататын құрылғыға орналастыру. Егжей-тегжейлі мәліметтерді негіздеудің негізгі схемаларын қарастырайық. Призмалық бөлік үш өлшемді координат жүйесінде үш негізге негізделуі керек. Орнату жазықтығында бөлік үш нүктеде (сурет 3.5), бағыттаушыда - екіге, тірекке - бір нүктеге бекітіледі. Осылайша бөлшекті барлық алты нүктемен белгілеп алса, онда ол арнайы белгіленген күйде болады.

3.4- сур. Дәнекерлеуде пайдаланатын бөлшектерді құрастыру сапасын бақылауға алу а

б

в

г

д

е

3.5- сур. Призматикалық тікбұрышты қалыптағы үш өлшемді негізгі бөлшектер:

Бүйірлік ось айналасында айналуды қоспағанда, барлық бағыттарда қозғалу мүмкіндігі жоқ. Егер бойлық ось айналасында айналу цилиндр бөлігін бекітетін болсаңыз, онда ол  қатаң анықталған күйде болады. Екінші негізгі, әдетте, тесік осьіне перпендикуляр бөліктің жазықтығы болып табылады. Орнату элементтері — тіреуіштер. Оларды монтаж құрылымдарына дәнекерлеу жинағы бөлшектерін дұрыс орнату үшін қолданады. Жабдықтардың құрастырылымдық құрылғыда қолайлы орнатылуы, дәнекерленген қоспаға қол жетімділікті қамтамасыз етеді, дәнекерлегеннен кейін өнімнің бұзылмауын қарастырады. Дәнекерлеу кезінде бұйымдардың деформацияланбауын қарастыру керек. Қысқыштар мен қапсырмаларға жататын қысқыш элементтер, құрастыру және дәнекерлеу кезінде дәнекерленген бұйымның бөліктерін орнату қондырғыларына  бекіту үшін арналған. Дәнекерленетін жинақтарды жинауда стандартты қондырғыларды қолдану мүмкін емес кезде портативті жинақтаушы қондырғылар қолданылады. Портативті құрылғыларға қапсырмалар, қыстырғыштар, арнайы құлыптар, қапсырмалар, ұялар және т.б. кіреді .Наиболее часто применяют струбцины, которые служат для прижима двух и более деталей друг к другу (прижимные) или

Рис. 3.6. Базирование детали цилиндрической формы:

для установки и закрепления деталей (установочные) в определенном положении (рис. 3.7). Установочная струбцина состоит из двух винтовых струбцин и гайки с правой резьбой, которую называют талрепом. Дәнекерленген құрастырылымдық немесе құрастырылымдық өндіруге арналған экспериментальды немесе кішігірім өндірісінде жиналатын құрылғылар қолданылады. Мұндай құрылғылар стандартты блок-пластиналардан құрастырылады, олардың қысқыш құрылғылар орнату үшін ойықтары бар. Блок-плиталар дәнекерленген өнімнің өлшемдеріне сәйкес жиынтықта жинайды. Шағын бөлшектер мен жинақтарды дәнекерлеу үшін, дәнекерлеуге дейін бөлшектерді бекіту үшін ұқсас ойықтары бар арнайы үстелдерді пайдаланыңыз. Дәнекерленген бөлшектерді дәнекерлеу үшін ыңғайлы күйде орнату манипуляторлар цилиндрлік пішінді бөліктерді дәнекерлеу кезінде бұрғылау қондырғысын белгілі бір жылдамдықта айналдыруға мүмкіндік береді. Ірі көлемді парақты дәнекерлеу үшін әр түрлі өткізгіштер, стендтер дәне тильдер қолданылады. Құрастыру құрастырылымдық, құралмалы және құрастырылым элементтерін және бөлшектерін өзара орналастыруды белгілеу үшін қосымша құрылымдарды монтаждау кезінде доғалық дәнекерлеу арқылы жасалған жапсарлар (қысқа тұйықталу) жиі қолданылады.. Длина швов-прихваток составляет обычно 10... 100 мм. Размеры сечений прихваток не должны превышать 1/3 основных швов (при толщине свариваемого металла более 5 мм). Поверхность прихваток следует зачищать от шлака и загрязнений.

Егер ақаулар анықталса, олар абразивтік құралмен жойылады және потоллерлер қайтадан жасалады. Дәнекерлеуге арналған өнімдер негізінен сәйкес және жалпы өлшемдерде бақыланады. Дәнекерлеуден кейінгі өнімдер дәнекерленген өнімге қойылатын талаптарға сәйкес бақыланады, бұл дәнекерлеу сапасына қойылатын талаптарды және олардың өлшемдерін анықтайды..

Дәнекерлеу режімі бақарылатын параметрлер жиынтығы ретінде түсініледі, ол доғалық жануды қамтамасыз етеді және белгілі өлшемдер, фигуралар мен қасиеттердің жасайды. Режимнің параметрлері негізгі және қосымша болып бөлінеді. Негізгі параметрлер: электродтың диаметрі, дәнекерлеу ток күшіне, оның цилингі мен өрісіне, имек кернеуі: толтырғышқа – қаптамалардың құрамы мен қалыңдығын, кеңістіктегі жік орналасуын, ауысу  санын Пісіруді басқаратын параметрлердің жиынтығы ретіңде анықталады, онда тұрақты доғалы жану және белгілі өлшемдер, фигуралар мен қасиеттердің алуын қамтамасыз етеді. Режим параметрлері негізгі және қосымша болып бөлінеді .. К основным параметрам относятся диаметр электрода, сила сварочного тока, его род и полярность, напряжение дуги; к дополнительным — состав и толщина покрытий, положение шва в пространстве, число проходов. Диаметр электродов выбирают в зависимости от толщины металла, катета шва, положения шва в пространстве. Примерное соотношение между толщиной металла S и диаметром электрода d при сварке шва в нижнем положении следующее:

мм        1...2        3...4        5... 10        12...24        30...60 d,

мм        2.3        3.4        4.5        5.6        6 және артық Пісіру болатын металдың қалыңдығына қарамастан тік, көлденең  және төбелік кесінділер шағын диаметрлі электродтармен (4 мм-ге дейін) жасалады, өйткені сұйық металдан және шлифті дәнекерлеуден.  .Дәнекерлеу тогы әдетте таңдалған электродтың диаметріне байланысты орындалады. Төменгі күйде дәнекерлеу жапсар болғанда, ток эмпирикалық формула бойынша есептеледі. где К — коэффициент, зависящий от диаметра электрода; d — диаметр электрода, мм.

Величина К с учетом d изменяется в следующих пределах:

ЭЛЕКТРОДТАРМЕН ҚАПТАЛҒАН ДӘНЕКЕРЛЕУ ӘДІСІ КЕЗІНДЕ РЕЖИМДІ ТАҢДАУ

і

d

, мм к

25.30

30.45

35.50

40.45

Кесте 3.2. Болат табағын түйістіру арқылы біріктіру (төменгі күйде) кезіндегі қолмен имектеп дәнекерлеу режимі

мм

мм

1,5 25. .40 6. 12

60. .70

220.

220.

4.5

280.

350.

Тік жазықтықта дәнекерлеу кезінде ток төменгі күй үшін таңдалған мәнмен салыстырғанда 10 ... 15% -ға және төбенің күйде - 15 ... 20% -ға азаяды. Ағымдық және өріс түрі пісірілген металдың түріне және оның қалындығына байланысты белгіленеді, Тұрақты ток өріс тұрақты токпен дәнекерлеу кезінде электродқа көбірек жылу жіберіледі. Кесілген табақты болаттан жасалған қол буынының қолмен дәнекерлеу режимдері кестеде келтірілген.3,2, Қол доғалы дәнекерлеу кезінде имек кернеуі 20-дан 36 в-ге дейін өзгереді және режимді есептеу кезінде реттелмейді. Қолмен дәнекерлеуді жіктердің барлық кеңістіктік күйінде жүзеге асыруға болады, алайда төменгі күйде дәнекерлеу керек.

3.9.

Қолмен  имектеп дәнекерлеу технологиясы келесі операцияларды қарастырады: доғалық қыздыру, дәнекерлеу үдерісінде элекр сымының қозғалысы, дәнекерленген буындардың сипаттамаларына байланысты. Дәнекерлеу кезінде тұрақты имек ұзындығын сақтау керек. Ұзын имек балқытылған металды неғұрлым қарқынды тотығу және азотсыздандыруға жәрдемдеседі, таралуды көбейтеді және негізгі типтегі жабық электродтармен дәнекерлеу металлдың кеуектілігі. Дәнекерленген жапсарды жасау үшін электродқа үш бағытта күрделі қозғалыс беріледі. Біріншіден, бұл прогрессивті |80

электродтың өз осінің бағыты бойынша оның балқу жылдамдығымен қозғалысы, бұл имек белгілі бір ұзындықты ұстауын қамтамасыз етеді. Екіншіден, дәнекерлеу жылдамдығымен электродтың қозғалысына тең. Осы екі қозғалыстың нәтижесінде электродтың диаметрі 1,5 еседен аспайтын ені тар, ені диафрагманың шламы деп аталады. Мұндай қабырғалар жіңішке металлмен дәнекерленген, сондай-ақ қабатты (көпқұйғыш) дәнекерлеуге. Үшіншіден, электродтың соңының осцилляциясы белгілі бір ені, жақсы жағын дайындау және дәнекерлеу шұңқыр ойық салқындатуды баяулату үшін қажетті жапсардың осіне перпендикуляр болып табылады. Электродтың осьтік қозғалысы көлденең осіне перпендикуляр (3.8 сурет) әртүрлі болуы мүмкін (кеңістіктегі қиманың пішініне, өлшеміне және орналасуына байланысты). Имекті бұзған кезде металда кратер пайда болады. Ол металл емес қосындылардың жинақталу орны және жарықшалардың пайда болуына себепші болады. Осыған байланысты электродты өзгертіп имекті жандырған кезде суыған металл ериді, дәнекерлеу үрдісін осыдан кейн жалғастыруға болады. Кратерді балқытып дәнекерлеу арқылы аяқтайды. Ол үшін электрод нақты имектің үзіліссіз болғанына дейін қозғалыссыз немесе имектік үздіксіз тізбектердің тұйықталуы қысқарғанша ұстайды, содан

кейін бірден үзіп тастайды.

Ернеудің жапсарды дәнекерлеу кезінде жапсардың бір немесе екі жағынан аздап кеңейту керек. Бір немесе екі қиғаш ернеудің біріккен жапсары бірнеше қабатты жапсарлармен дәнекерленеді. Бір қабатты жапсармен дәнекерлеу кезінде қиғаш имектің шетін қайырады, содан кейін оны төмен қарай жыжыта отырып жапсар түбін дәнекерлейді. Электрод қозғалысы жақсы дәнекерленуі үшін қиғаш имекте баяулайды.

3.8 сур. Жапсарды қолмен имектеп дәнекерлеу кезінде оське перпендикуляр келген тербелмелі қозғалыстағы электродтардың бағыты:

а, б

в, г

81 |

Имек бір шеттен екінші бір шетке ауысқанда электрод қозғалысының жылдамдығын саңылау мен ернеу арасында жануды болдырмау үшін арттырады. Көп қабатты жапсарларды дәнекерлеу диаметрі 4 мм аспайтын электродпен жапсар түбін асықпай дәнекерлеумен бастайды, ал кейінгі жапсарлар диаметрі үлкен электродтардың көмегімен кеңейтілген білікпен дәнекерленетін болады. дәнекерлеу кезінде жапсар қабатының саны төмендегі қатынастарға сәйкес болады: Табақ қалыңдығы, мм         1 — 5        6        8        10        12        14        16        18 Қабат саны         1        2        2 — 3        3 — 4        4        4 — 5        5 — 6        5 — 6 Көлемді кернеулер болған кезде үлкен қалыңдықтың (25 мм-нен артық) сыни құрылымдардың қосылыстарын дәнекерлеу және жарықтар қалыптастыру қаупінің ұлғаюы блоктарды немесе каскадты буындарды толтырудың арнайы әдістерін қолдана отырып жүргізіледі (3.9-сурет) Каскадты дәнекерлеу кезінде кішкене ұзындығы 200 ... 300 мм болатын бірінші қабат алдымен шыныаяқтарды кесу арқылы дәнекерленген, содан кейін бірінші қабаттасып, ұзындығы шамамен 2 есе болатын екінші қабатҮшінші қабат екінші болып келеді; ол ұзындығы 200-300 мм. Осылайша, қабаттар дәнекерленген, қима бірінші қабаттың үстіндегі кішкене аймаққа толтырылғанша дейін Содан кейін осы сайттан дәнекерлеу әртүрлі бағыттарда қысқа жапсарлар арқылы дәл осылай жүргізіледі. Осылайша, дәнекерлеу аймағы әрдайым ыстық күйде, бұл сызықтар пайда болуына кедергі келтіреді. Біріктіру әдісінде кері қабатты дәнекерлеу пайдаланылады, онда көп қабатты жапсар олардың әрқайсысының толық толтырылуымен жекелеген секциялармен орындалады. Бұрыштық жапсарларды бұрыштық, Т-Тәрізді, айқастыра біріктіру әдісінде қолданады. Жапсарларды бұрыштық әдіспен дәнекерлеу «төменгі ойықша» немесе  көлбеу электродпен жүзеге асырылады.

«Төменгі ойықша» бұрыштық жапсарларды дәнекерлеу кезінде балқыған металл қабырға мен текшелерден тұратын астауда орналасады. Бұл жапсардың жақсы қалыптасуы мен балқуын қамтамасыз етеді.

в

| 82

оның түбі мен қабырғасын қауіпсіз тоздырмау керек, сонымен қатар үлкен жапсарлардың бір бөлігін дәнекерлеуге мүмкіндік береді. Дегенмен, бөлшектерді «қайықта» орнатуға әрдайым мүмкін емес (3.10-сурет, а). Көптеген жағдайларда Т-түйіспелер бір-біріне көлденең орналасқан, ал екіншісі тік болған кезде дәнекерленген болады. Фломатты қисық электродпен осы күйде дәнекерлеу (3.10-сурет, б). Бұл жағдайда жапсардың түбірін немесе көлденең бөліктің шетіне толық ену мүмкін Ақаулықты болдырмау үшін имек көлденең текшеде қозғалуы, теңіз жағалауынан 3-тен 4 мм-ге дейін созылады. Содан кейін имек тамырдың жақсы түбірін жақсарту үшін сәл кешіктіріліп, провари тік текшелерде көтеріп, жапсардың жоғарғы жағына жылжиды. Электрод біраз уақытқа ауыстырылғаннан кейін, сол үрдісте кері бағытта қайталанады. Дәнекерлеу үрдісте электродтың бейімді бұрышы бұрыштың қазіргі кезде қайда екеніне байланысты өзгереді. Дәнекерлеу үдерісін тік қабырғаға қосуға болмайды, өйткені бұл жағдайда электродтан балқытылған метал көлденең текше осы күнге дейін салқын металына ағып кетеді, нәтижесінде дұрыс балқымайды. Тік қабырғаға білім беру мүмкін. Жақсы түбірлік ену үшін көп қабатты дәнекерлеу кезінде бірінші қабат диаметрі 3,4 мм диапазонда тербелмейтін қозғалыссыз электродпен тар немесе талшық дәнекерлеуге. 8 мм көп катеттермен жапсарды дәнекерлеу кезінде  екі қабатты не одан көп қабатпен жүргізеді (3.10 в сур).

3.10 сур. Т-тәрізді арқалықты түйістіру әдісімен бұрыштық дәнекерлеу: а

б

в

г

5, 6

83 |

Далее приведено число слоев при сварке угловых швов в зависимости от толщины свариваемого металла:

қалыңдыңы, мм         1 — 5        6        8        10        12        14        16        18        20        22 қабат саны                1        1        1 — 2 2        2 — 3 3 — 4        5        5 — 6        5 — 6        6 — 7 Тік элементтің шеттерінің біржақты немесе екіжақты бұрыштары бар бұрыштық жапсарлар (сурет 3.10, d) дәнекерленген металлдың қалыңдығына байланысты бір немесе бірнеше қабаттарға дәнекерленген. 0,5 ... 3,0 мм қалыңдығы бар парақтарды дәнекерлеу кезінде, металлды электр дәнінен (күйіп кету арқылы) дәнекерлеуге қиын тесіктердің пайда болуымен өтуге болады. Бұдан басқа, жіктердің қызуын бақылайтын қиындықтар салдарынан күйіктерді, дәнекерлеуді, фистулаларды және т.б сияқты жіктерде қалыптастырылады. Жұқа парақты дәнекерлеудің қажетті жиілігін, жиегі жыпылықтауын, уақытша жылытқышты, қалған жөкемен немесе балқытылған элементтерді, арнайы электродтарды жабынды және арнайы дәнекерлеу жабдықтары. Шеттерін жалтырату арқылы дәнекерлеу көбінесе тұрақты токпен орындалады. Жақсы нәтиже түсіру кезінде дәнекерлеу кезінде бөліктерді жартылай тік күйде орнату кезінде қол жеткізіледі. Электродтың диаметрін және жұқа парақты дәнекерлеуге арналған амперді таңдау үшін кестеде көрсетілген деректерді пайдалануға болады(3.3.). Уақытша жылытатын шүберектер массивтік мыс пен қола табақтарды (барлар). Қаптамалық жинақ бос орынсыз жүзеге асырылады, бұл дәнекерленген табақтардың төсеніске тығыз орналасуын қамтамасыз

етеді.

Кесте 3.3. Электродтың диаметрі және жіңішке табақты келген болатты түйістіріп дәнекерлеудегі тоқ күші

0,5

to о

1,6...2 со о со От 1,5

35...45

2,5

50.65 2,5 to От

От От о

| 84

Жақтаудың ұзындығы қысқа (300 ... 350 мм), орта (350,1 000 мм) және ұзындыққа (1000 мм-ден астам) бөлінеді. Қысқаша түйісулер дөңгелектің бір шетінен екіншісіне дәнекерленеді (беру); ортаңғы ұзындығы - ортаңғыдан ортасына дейін; ұзын жапсарлар - кері қаптамада, дәнекерленген жік жапсарының артуына қарсы бағытта дәйекті бөліктермен орындалады (3.11-сурет). Қадамның ұзындығы (қимасы) 100.350 мм (қалың металды дәнекерлеу үшін қысқа және ұзын жіңішке металды дәнекерлеу үшін). Кері сатылы дәнекерленген дәнекерлеу A ортақ бағытта ортасынан ұштарға дейін жүргізіледі. Дәнекерлеу бір немесе екі дәнекерлеушілермен орындалуы мүмкін (3.11 г сурет,  аймақтар

1, 1а, 2, 2а).

Көп қабатты жапсарларды орындау барысында да кері сатылы дәнекерлеу әдісін қолданады,

() тттттшш

а        б

7        5        3        1        2        4        6        8

3.11 сур. Дәнекерлеу жапсарын орындау әдісі: а

б

в —д

10, 1а

4а

1-/

► /з

/і

-—л 1 /2

-—1

a б

в

3.12 сур. Қалыңдығы жуан металл бөліктерін дәнекерлеу а

б

в

Онда үстіңгі қабаттардың іргелес учаскелері төменгі буындарды дәнекерлеуге қарсы бағытта дәнекерленген болады. Іргелес аумақтардың түйісу нүктелері 25 ... 30 мм-ге ауысу керек. Металл қалыңдығының ұлғаюымен (15,20 мм-ден астам) дәнекерленген түйіспелер көлемді дәнекерлеу кернеулерін арттырады, олар дөңгелектердің пайда болу қаупін тудырады. Осындай құбылыстарды болдырмау үшін қалың плиталарды дәнекерлеу түрлі жолдармен жүзеге асырылады (3.12-сурет). Металл қалыңдығы 15,20 мм екі қабатты дәнекерленген. Ұзындығы 250.300 мм болатын І бөлігінде (сурет 3.12, а) дәнекердің бірінші қабаты еріп, бірден қабат қиып тасталады және екінші қабат бірінші қабаттың ыстық металлында (150-200 ° C кем емес) қолданылады. Сонымен қатар дәнекерлеу дәнекерлеуге ІІ, ІІІ және одан кейінгі бөлімдерде дәнекерленген болады. Металл қалыңдығы 20,25 мм және одан көп блоктармен немесе каскадпен (бөлімдер) дәнекерленген. Блоктармен дәнекерлеу кезінде (3.12, b), көп қабатты жапсар бөлек бөліктерде орындалады, ал олардың арасындағы бос жерлер толығымен дәнекерлеу аяқталғанға дейін толтырылады. Кескішпен дәнекерлеу кезінде (3.12, с-сурет), көп қабатты бірліктің әрбір кейінгі бөлімі алдыңғы секцияның барлығын немесе бір бөлігін басып өтеді. U пішінді шеттерін дайындау кезінде каскадты дәнекерлеу бөлігінің ұзындығы 300,400 мм, X тәрізді препаратпен - 500,800 мм; секцияның әрбір қабаты ұзындығы 150,200 мм қадамға бөлініп, кері сатылы әдіспен дәнекерленген. Металдың қалыңдығы артып келе жатқанда, секциялардың ұзындығы төмендейді.

| 86

Қалыңдығы 30 мм және одан көп болатын металлды қарама-қарсы орналасқан екі дәнекерлеуші  бір мезгілде дәнекерлейді.

Төменгі, тік, көлденең (тік жазықтықта) және төбенің кеңістігінде буындардың негізгі ұстанымдары бар. Кеңістіктегі орынға байланысты, дәнекерленген сортты қалыптастыру шарттары, оның сыртқы түрі мен сапасы, сондай-ақ пісіру өнімділігі айтарлықтай өзгереді Төменгі күйде дәнекерлеуге ыңғайлы, өйткені электрод металлының капиллярлары өз салмағының әсерінен пісіру бассейніне оңай ауысады және сұйық металл сыртына ағып кетпейді. Бұған қоса, жапсарды қалыптастыру үрдісте бақылау оңай. Дәнекерлеу кезінде электрод пісіру бағыты бойынша 10 ... 20° бұрышта жүргізіледі. Тік қалыпта дәнекерлеу кезінде балқытылған металл төмен ағып кетеді, осылайша тік жіктер өте қысқа имекпен жасалады. Тік тіректер төменнен жоғары және төменнен орындалады. Бірінші жағдайда имек тігінен орналастырылған табақтардың ең төменгі нүктесінде қозғалуы және сұйық металдың шұңқыр ойық пайда болғаннан кейін бірінші көлденең бағытта орнатылған электрод сәл жоғары көтеріледі. Сонымен қатар, жапсардың суытылған металы металдың келесі тамшылары сақталатын текше тәріздес болады. Шұңқыр ойықта сұйық металдың ағып кетуіне жол бермеу үшін, электродтың көлденең оське перпендикулярлы, осылайша көтерілуін екі бағытта жоғары және жоғары қарай көтеру керек. Бұл сұйық металды жылдам қатайтуға кепілдік береді. Жоғарыдан төменге дейінгі дәнекерлеу металдың кішкене қалыңдығы немесе көп қабатты дәнекерлеу үрдісте жапсардың бірінші қабатын қолдану кезінде орындалады. Бұл жағдайда имек астындағы  сұйықтықтың пайда болуын азайтады. Дәнекерлеудің басында электродтың көлденең орналасуымен имектің ең жоғары нүктесінде доғал болады. Балқытылған металл шұңқыр ойықты қалыптастырғаннан кейін, электрод 15,20 ° бұрышта бұрыла отырып, имек негізгі металға және металға бағытталған. Дәндердің жағдайын жақсарту үшін электрод тербелістерінің амплитудасы аз болуы керек,  ал имек - өте қысқа, сондықтан балқытылған металдардың тамшылары төмен ағудан сақталады.

Жиектердің X-пішінді дайындаумен қалыңдығы жоғары металдан тік жапсарлар дөңгелектердің үстінен дәнекерленген. Екі дәнекерлеушілер жұмыс істесе, дәнекерленген секцияда бірінші қабат орындалады және бірден кейін түйісетін тамыр қосылыстың артқы жағынан кесіледі, ал басқа дәнекерлеуші барлық қабаттарды секция жағында қолданадыОсы уақытта, алғашқы дәнекерлеуші секцияның жағында орналасқан барлық қабат қабаттарын қолданады. Сол тізбектегі барлық кейінгі бөліктер дәнекерленген болады. Дәнекерлеу ыстық алдыңғы қабатта үзіліссіз жүзеге асырылады. Сұйық металды сөндіруді болдырмау үшін, көлденең күйде жапсарларды жасағанда, жиектердің ойықтары әдетте жоғарғы бөлікте орналасады. Бұл жағдайда имектің төменгі көлденең жиегінде қозғалады, сосын бөлшектердің тығыздалуына және үстіңгі жиегіне ауысады, металдың үстіңгі қабатын көтереді. Спиральда электродты айналдырудың қозғалысы. Көлденең дәнекерленген жіктер қаптама буындарынан гөрі жабысатын буындарға қарағанда жеңілірек болады, себебі парақтың көлденең жиектері балқытылған металды төмен ағып кетуіне көмектеседіК-тәрізді жиектерді дайындау кезінде үлкен ұзартудың көлденең түйіспелері (бір жиектің екі симметриялық бедері, әдетте жоғарғы жағы) екі дәнекерлеушілер бір ауысымда осы секцияда екіжақты дәнекерлеуді орындай аладыТөбенің орналасуында жұмыс істеу өте ауыр жұмыс, өйткені гравитация металлды электродтан дәнекерлеу пульсіне ауыстыруға жол бермейді және балқытылған металл шұңқыр ойықтың ішінен ағып кетуге тырысады, сондықтан дәнекерлеу кезінде дәнекерлеу шұңқыр ойығының көлемі кішкентай Бұл аз диаметрлі электродтарды (3 ... 4 мм-ден көп емес) және шағын дәнекерлеу токтарының көмегімен қол жеткізіледі. Сапалы дәнекерлеудің  негізгі шарты - қысқа имекті сұйық металл шұңқыр ойықтан электродты мезгіл-мезгіл жауып отыру. Жабық сәтте дәнекерлеу шұңқыр ойық беттік кернеу күштерінің әсерінен металдың бір тамшысы түседі. Электродты алу кезінде имек сөніп, дәнекерленген металл қатып қалады. Сонымен қатар, электрод дөңес бойымен тербелмелі қозғалыстарға ие болады. Бөлшектің бетіне электродтың бейімділігі дәнекерлеу бағытында 70.80° болуы керек.

| 88

4 тарау

Имекпен дәнекерлеуде жоғары сапалы буындарды алу үшін доғалы және балқытылған металл аймақтарын ауаның зиянды әсерінен қорғау қажет. Қорғайтын газдарда дәнекерлеу кезінде имек және балқытылған металл аймағын (4.1 суретте) қорғау үшін газды қыздырғышпен ағынмен қамтамасыз етеді. Қорғайтын газдар ретінде дәнекерлеу кезінде металмен өзара әрекеттеспейтін инертті газдар (аргон, гелий және олардың қоспалары) және металлмен өзара әрекеттесетін белсенді газдар (көміртегі қышқылы, сутегі және т.б.) және олардың қоспалары пайдаланылады. Қорғайтын газдардағы дәнекерлеу электродты балқытпайтын электрод пен өнім арасындағы доғалы күйде ұстап тұратын, тұтынылмайтын электродпен (4.1. 1 а сурет) жүзеге асырылады. Электрод дәнекерлеу үрдісте ерітілмейді және жапсарға кірмейді. Дәнекерленген жиектер бойымен қозғалатын имек оларды ерімейді.

4.1- сур. Қорғаныш газдарындағы дәнекерлеу үрдісінің сызбасы: а

б

в

| 90

Имек алынғанда балқытылған металл қалыңдатылады, бөліктің шеттерін біріктіретін жік қалыптастырады. Тұтынылатын электродпен дәнекерлеу кезінде (4.1 сур., Б), доға имекке және өнімге үздіксіз берілетін электродтық сымның арасындағы күйіп кетеді. Имек өнімнің сымдарын және шеттерін ерітеді және жалпы дәнекерлеу шұңқыр ойық құрылады. Имекті жылжытқан сайын, дәнекерлеу шұңқыр ойық біріктіріліп, өнімнің шеттерін қосатын жік қалыптастырады. Қорғайтын газды үнемдеу және үрдісте бақылау үшін, дәнекерлеу имегінің айналасында концентрлі түрде жеткізілетін газдар екі бөлек ағынымен жүзеге асырылады (4.1-сурет, с). Ішкі газ ағынында имек қалыптасады және электрод металының тамшысы табылды, ал сұйық метал шұңқыр ойық ішкі және сыртқы ағындардың қоспасымен қорғалған.

Газдарда тұтынылатын электродпен қолмен дәнекерлеудің негізгі түрлері 4.2- сур.

Қорғайтын газдардағы дәнекерлеудің ерекшеліктері:

Ең жиі қолданылатын пневматикалық шырақтардың шашатын ағатын газ ағымы арқылы реактивті жергілікті қорғау. Резервуардың қорғаныс сапасы дәнекерленетін материалдың шүмегінің бетіне (L + H) дейін қашықтықты және шашатын газдың ағынының қашықтығы 1 (сурет 4.3) құрастырылымы мен диаметріне байланысты. Газ ағынының құрамында екі аймақ бөлінеді: ағын 2 ядросы және шеткі аймақ. 3. Әуежай қоршаған ауаға түсіп кетсе,  шашатын саңылаудағы көлденең қимада орналасқан газдың жылдамдығы мен құрамы сақталады. Ағынның перифериялық аймағы - қорғаныш газы қоршаған ауамен араласатын аймақ, ал ағынның ұзындығы бойынша жылдамдық ағынның сыртқы шекарасында нөлге дейін түпнұсқасынан (кескіштегі шашатын бар) өзгереді, сондықтан металлды сенімді қорғау тек қана ішіндегі жіптің өзегі. Осы бөлімнің ұзындығы неғұрлым ұзағырақ болса, соғұрлым оның қорғаныс қасиеттері соғұрлым жоғары болады. Ең көп ұзындық H люминарлы газ шашатын кезде қашып кеткен кезде байқалады.

| 92

d.

4.3- сур. Қорғаныш газының азаюы мен қыздыратын шүмекті сызбасы:

h

Газдың ағынының турбулентті сипатында ағынның осындай құрылымы бұзылып, оның қорғаныш қасиеттері күрт нашарлайды. Іс жүзінде конус, цилиндрлік және профильді саңылаулар қолданылады (4.4-сурет). Шүмекке кіретін кезде реактивті қорғауды жақсарту үшін кішкене тор, кеуекті материалдар қыздырғышқа орнатылады, бұл саңылаулардағы газ ағынын одан әрі теңестіруге мүмкіндік береді

а

4.4 сур. Шүмектің сызбасы: а

б

в

93 |

Бағытталған дәнекерлеу әдісі

4.5 сур. Дәнекерлеу аймағындағы газ ағынының сызбасы: а

б

в

3, 4

Қорғайтын газ шығыны ламинарлық жарамдылыққа жақын, ағынның шығуын қамтамасыз ететін болып таңдалады. Қорғайтын газдар сияқты, дәнекерлеу кезінде металмен өзара әрекеттеспейтін инертті газдар (аргон, гелий және олардың қоспалары) және металмен өзара әрекеттесетін белсенді газдар (мысалы, көмірқышқыл газы), сондай-ақ олардың қоспалары қолданылады.

Қорғайтын газдардағы дәнекерлеу тұтынуға жатпайтын (әдетте вольфрам) немесе шығыс электродтары арқылы орындалады. Бірінші жағдайда дәнекерленген жиегі өнімнің шеттерін балқыту арқылы алынады, қажет болған жағдайда имек аймаққа толтырылған сым.

Дәнекерлеу аймағында қорғайтын газ имек айналасында шоғырлану түрінде ағып кетуі мүмкін, бірақ тұтынылатын электр қуатын дәнекерлеу жылдамдығымен - жағында және екі бөлек ағынмен (4.5-сурет). Белсенді материалдарды дәнекерлеу кезінде, тек қана балқытылған, сонымен қатар қатты металлды қыздырмай тұрып, қорғаныс аймағы бар саңылаулар пайдаланылады. Газ қорғау аймағын ұлғайтатын саңылауларда саптаманың корпусында инертті газдың ламинарлы ағынын жасау үшін майда түйіршікті металл тор түрінде сплиттер пайда болады.

Аргон — түссіз, зиянсыз газ, ауадан 1,5 есе ауыр (кесте 4.1). Аргонмен көптеген элементтер химиялық бірігуді жасай алмайды. Металлдарда аргон сұйық күйде қалай болса, қатты күйде де ерімейді. Өндірісте аргонды ауадан бөлек колонкалардан булану арқылы терең мұздату мен фракциялық айыру әдісімен алады. Осындай әдіспен алынған аргонның құрамында біршама сан оттегі болады. Өйткені түсті металдарды әр түрлі  балқытуға әр түрлі қоспасыз келген аргон болуы керек, өндірістік орындарында оның үш түрлі маркасын шығарады (кесте 4.2). А маркасындағы аргонды белсенді және сирек ұшырасатын металдар мен қорытпаларды дәнекерлеу кезінде қолданады (Tі, Zr, Nb); Б маркасын — магний, алюминий негізіндегі дәнекерленетін қорытпаға; В маркасы — тотығуға, ыстыққа төзімді және отқаққа берік келген болатты дәнекерлеу үшін қолданылады.

р =

Газ

Тығыздық, г/м

0,17847

Оттегі

0,08988

1 754

Ауа

1,006

Кесте 4.2. Газ тәрізді аргон құрамының массалық үлесі, %

n

көміртегі легірленген болаттың шығыс электродымен дәнекерлеу үшін 1% 5% 02 аргон бар, бұл аргон b компонентінің аргонына ұқсас. Өнеркәсіптік гелий аргонға қарағанда кіші көлемде қолданылады. Гелий көптеген элементтермен химиялық қосылыстар жасамайды. Гелиум - түссіз газ, иіссіз және дәмі жоқ, улану емес, ауа мен аргоннан әлдеқайда жеңіл қатты денелер арқылы жақсы таралуы мүмкін (4.1-кестені қараңыз). Гелиум негізінен табиғи газдардан сұйылту арқылы шығарылады. Дәнекерлеуге арналған жоғары тазалық пен А сапасының гелий қолданылады (4.3-кесте). Гелий тасымалданып, болат цилиндрлерде газ тәрізді күйде сақталады, ал р = 15 МПа немесе сұйылтылған күйде p <2 МПа. Гелийдің құны аргоннан гөрі әлдеқайда жоғары, сондықтан негізінен химиялық таза және белсенді материалдар мен қорытпаларды дәнекерлеуге, сондай-ақ алюминий мен магний негізіндегі қорытпаларға қолданылады. Іс жүзінде аргон мен гелия қоспалары кейде қолданылады (50% Ар + 50% Ол және 40% Ар + 60% Ол). Қоспа екі жеке цилиндрден алынған екі газды араластыру арқылы дайындалады.

Көмірсутектер Ne

0,002

0,007

Дәнекерлеу өндірісінде азот шектеулі түрде қолданылады. Ол мыс пен оның қорытпаларын дәнекерлеу үшін, оған азот - инертті газ. Көптеген басқа металдарға қатысты ол белсенді газ болып табылады, ол көбінесе зиянды болып табылады және одан құтылуға тырысады. Азот - түссіз, улы емес газ (4.4-кесте). Тұтынбайтын электродтар. Тұтынбайтын электродтар ретінде, негізінен, вольфрам шыбықтары қолданылады. Вольфрам электродтар иттрий (EVІ) диоксид торий (EWT), белсенді лантан оксидінің қоспалар (EVL) қамтуы мүмкін 80. - пайдаланылатын вольфрам электродтар МС 23949 талаптарына сәйкес болуы тиіс. Бұл қоспалар отты жағуды жеңілдетеді және электродтың шығарындыларына төзімділігін арттырады. Ең жоғары ток жүктемесіне қарсы диаметрі 0,5 ... 10,0 мм болатын ең көп тараған электрод EVL және EVІ. Байланысты вольфрам электродтар тотығу және олардың тез razru¬shenіya қорғау газдарды soderzha¬schіe оттегін пайдалану рұқсат етілмейді.

Вольфрам электродымен аргондық имекті дәнекерлеу тұрақты немесе ауыспалы токқа толтырғыш сым бермей немесе толтырусыз жергілікті немесе жалпы қорғаныспен орындалуы мүмкін. Көптеген металдар тік өріс тікелей ток көзіне дәнекерленген. Алюминий, магний және бериллийді дәнекерлеу ауыспалы токпен жүзеге асырылады Тікелей өріс тікелей тоқпен дәнекерлеу кезінде электродтан термониялық эмиссияның ең жақсы шарттары ұсынылады, оның тұрақтылығы және рұқсат етілген ток шегі жоғары болады (4.5-кесте). Тікелей полюстердің имегі оңай қозғалады және ток тығыздығының кең ауқымынан 10,15 В кернеуде күйеді.

Кесте 4.4. Азот құрамының көлемдік үлесі, %

Күйі

, кем емес

0,1

0,5

1,0

4,0

97 |

Кесте 4.5. Тоқ күшінің вольфрам диаметрі мен дәнекерлеу тоқ түріне тәуелділігі  (қорғаныш газы — аргон)

тоқ

тоқ

Ауыспалы

тоқ

1 000

тоқ

Ауыспалы

Кері өріс имек маңызды технологиялық қасиетке ие: ол дәнекерленген металдың бетінде әрекет етсе, металл беті тазаланады, бетінің тотықтары жойылады. Беткі оксидтерді жою үрдісінде катодты шағылысу (катодты тазарту) деп аталады. Бұл қасиет алюминий, магний, бериллий және олардың қорытпаларының ауыспалы токпен дәнекерлеу кезінде қолданылады, олар бетінде күшті оксидтік пленкалары бар. Пленканы алып тастап, дәнекерлеу тогының өріс айналымында, дәнекерленген материал катодты болып табылады. Осылайша, айнымалы токпен вольфрамды электродты дәнекерлеу кезінде тікелей және кері өріс имектің артықшылығы іске асырылады, электродтың тұрақтылығы қамтамасыз етіледі және өнімдегі беткі оксидтер жойылады. Ауыспалы токпен дәнекерлеу кезінде, вольфрамның электродтық жұмыс істемесі жарты шарда тәрізді өткірленеді. Тұрақты токпен дәнекерлеу кезінде электродтың шеті екі немесе үш диаметрлі ұзындығы үшін 60° бұрышпен немесе тетраэдралық пирамида түрінде бұралған. Вольфрам электродтарының саны аз. Оны азайту үшін имекті қозғалмай тұрып, 10 минуттан 15 минутқа дейін қорғағыш газды іске қосып, имекті газ біткен кезде электродты салқындату үшін 5 минуттан кейін тоқтату керек.  Вольфрамды электродтың ластануын болдырмау үшін, имек өнімнің электродтың соңына тимей, қозғалтқышты қозғалтпай, бірақ электродтың соңына немесе көміртекті білігімен артқы қабықты жауып, осцилляторларды немесе конденсаторларды разрядтауды қолданып қозғалады.

| 98

Болаттан жасалған дәнекерлеу сымы.

Болаттан жасалған дәнекерлеу кезінде дәнекерлеу сымдары салқындатылған, негізінен, сымның 75 маркасын өндіруді көздейтін МС 2246 - 70 сәйкес дайындалған. Легирлеудің деңгейіне байланысты дәнекерлеу сымдары (МС 2246 - 70) төмен көміртекті, қоспаланған және жоғары қоспа бөліктерге бөлінеді. Төмен көміртекті сым алты деңгейде шығарылады: Sv-08, Sv-08A, Sv-08AA, Sv-08GA, Sv-Yuga және Sv-10G2. Араластырылған сым 30 баллдан тұрады. Жоғары легірленген сым 39 маркасында өндіріледі. Мақсатқа байланысты болат дәнекерлеу сым дәнекерлеу (дәнекерлеу) және электродтарды өндіру үшін  (белгісі - E)  сымға бөлінеді. Сымның мақсатты пайдалануы электродтар өндірісінің сымының диаметрінде қатал ауытқуларға байланысты болады. Беткі типтегі төменгі көміртекті және қоспа сым біркелкі емес және мыспен жалатылған (O) деп бөлінеді. Тұтынушының өтініші бойынша сым болат, балқытылған электрослав (W) немесе вакуумды имекті (VD) қалпына келтіруден немесе вакуумдық индукциялық пештерден (VІ) болуы керек. Дәнекерлеу сымының тағайындалуында диаметрі және сым белгісі, жоғарыда келтірілген индикаторлар, болат жасау әдісін, сымның бетінің мақсаты мен сыртқы көрінісін және стандарттың белгіленуін сипаттайды. Төмен көміртекті және қоспаланған сымның құрамында мышьяк мөлшері 0,08% артық болмауы керек. Тұтынушының келісімімен алюминий қалдық мазмұны СВ-08 және СВ-08A белгілерінің сымында 0,05% дейін рұқсат етіледі. СВ-08GA және СВ-10G2 сорттарының төменгі көміртекті сымдары және алюминийлі қоспалар (алюминий қоспасы жоқ) қалдық алюминийдің мөлшері 0,05% аспауы керек. Молибденмен қосылмаған сымның құрамында молибденнің қалдық мазмұны қоспаланған сымның 0,15%-нан және жоғары қоспа сымның 0,25% -ынан аспауға тиіс. Титанмен толтырылмаған сымның құрамында қалдық титан құрамы қоспаланған сымның 0,04% -ынан және жоғары қоспа сымның 0,20% -ынан аспауы керек. Св-04Х19Н11МЗ және Св-08Х21Н10Г6 сымдары бойынша тұтынушының өтініші бойынша титанның қалдық мазмұны 0,10% -дан аспауы тиіс.

99 |

Ванадиймен араластырылмаған қоспа сымның құрамында қалдық ванадийдің мазмұны 0,08% -дан аспауы керек, св-08XZG2SM және Sv-10X5M маркасының сымдарын қоспағанда, қалған ванадий мазмұны 0,05% -дан аспауы керек. Мыстың қорытпаған сымында қалдық мыстың мөлшері 0,25% -дан аспауы керек. Тұтынушының сұрауы бойынша қалдық мыс құрамының 0,20% артық болмауы керек. Конфигурацияланбаған беті бар сым,  катушкалармен қамтамасыз етіледі. Роликтің өлшемдері мен массасы кестеде көрсетілген деректерге сәйкес келуі керек. 4.6. Мыс жамылғысы бар бедерлі тік бұрышты көлденең қимасы бар сым беріледі. Диаметрі 1,6 ... 3,0 мм болатын сымдар үшін катушкалардың қажетті өлшемдері белгіленген тәртіпте көрсетіледі. Катушкалардағы сымдар (катушкалар, кассеталар) бөлінбейтін жолдармен бүктеліп, қаптаманы шешуге немесе шығарып тастау мүмкіндігін болдырмайтын етіп тығыз байланыста болуы керекСымның ұштары анықталуы оңай болуы керек. Бір балқыту сымының жекелеген бөліктерінің контактілерін дәнекерлеуге рұқсат етіледі; ал дәнекерленген қосылыс аймағындағы сым жері МС 2246 - 70 талаптарына сәйкес болуы керек.

і , мм

1,5 0,8

200.350

3,0

20,0 Ескерту. Салмағы бар орамдар 50% -ке дейін төмендейді, бұлардағы сымның жалпы массасының 10% -нан аспайды.

| 100

Сымның беті таза және тегіс болуы керек, сызаттар, стратификациялар, тұтқалар, батпақтар, раковиналар, майысулар, маскалар, тот, майлар және басқа да ластаушылар болмауы керек. Сымның бетінде тәуекелдер (соның ішінде тартылған), сызаттар, жергілікті рафлингтер және жекелеген саңылаулар рұқсат етіледі. Ақаулардың тереңдігі сымның диаметрі бойынша максималды ауытқудан аспауы керек. Төмен көміртекті және қоспаланған сымның бетінде графит пен күкіртсіз сабын майын іздестіруден басқа, технологиялық жағармайларға жол берілмейді. Тұтынушының келісімімен, СВ-18ХГС және СВ-18ХМА маркасы коррозияға қарсы қорғау үшін бензинде өте еритін бейтарап майлағыштың үздіксіз қабатымен жабуға рұқсат етіледі. Жоғары қоспа сым ағартылған және ағартылған күйде немесе инертті атмосферада жеңіл, жеңіл матамен немесе сұр бетімен термиялық өңдеуден кейін майлау ізінсіз жеткізілуі керек. Сым өндірушінің техникалық бақылауымен қабылдануы тиіс. Өндіруші жеткізілген сымның МС 2246 - 70 талаптарына сәйкестігіне кепілдік береді.

Алюминий және алюминий қорытпаларынан дәнекерлеу сымдары.

Алюминий мен оның қорытпаларын еріту кезінде дәнекерлеу сымдары алюминий мен алюминий қорытпаларын пайдаланып, МС 7871-75 сәйкес дайындалған, бұл 14-дәрежелі сым өндірісін қамтамасыз етеді. Сымның сопылық диаметріндегі шектік ауытқулардан аспауы керек. Диаметрі 4 мм немесе одан кем сымның беті химиялық өңдеуге ұшырайды. Өңдеуден кейін сым Ра <2.5 мкм болатын кедір-бұдырлы параметрлері бар жылтыр бетке ие болуы керек. Жара сымның сыртқы жолағы диаметрі 200, 300 және 430 мм болатын катушкалардың щеткаларының сыртқы жағынан 100 мм диаметрі және 10,12 мм қашықтықта орналасқан катушкалардың щеткаларының сыртқы қырынан 5 ... 7 мм болуы керек. S-A97, S-A85T, S-A5 және S-AMZ қорытпаларынан дайындалған сым, 100 МПа-тан кем емес уақытша үзілу қарсылығы бар, суықтай өңделген күйде катушкаларда, сондай-ақ Sv-AMg3, Sv-AMg5, Sv -1557, S-AMg6, S-AMg63, S-AMg61, Sv-AK5, Sv-AK5 және Sv-1201 сұратуы бойынша сұрыпталған немесе суық өңделген.

Бұрандалардағы сым бір бөліктен тұрады. Бір балқыту сымының дәнекерлеуіне рұқсат етіледі; ал дәнекерлеу орындарындағы сым стандарттар талаптарына сай болуы керек. Диаметрі 4 мм-ден астам сым ұзындығы кемінде 1 м, бетінің химиялық өңдеусіз катушкалар немесе қатпарлармен жеткізіледі. Шебердің ішкі диаметрі 750 мм-ден аспауы керек. Катушкалардағы сымдар таза бетке, тұтқырлықсыз, сызаттармен, батпақтармен, шұңқырлармен, қылшықтармен, тесілуімен және өткір иілімдерден тұруы керек. Сым жер бетіндегі жергілікті ақауларға жол берілмейді, олардың тереңдігі диаметрі шекті ауытқулардан асып кетеді. Сымның бетіне ақ және қара дақтар кедір-бұдырсыз, сондай-ақ түсіне сәйкес келеді. Сым лоттарға жіберіледі. Әрбір лот бірдей диаметрлі сымнан, бір марка қорытпасынан, бір балқытудан және бір шарттан тұруы керек. Лоттың салмағы шектеулі емес. Сым катушкалар полиэтилен қапшықта сусыз гелдің құрғатылған индикаторының бақылаушы ұнтақ бумасымен бірге орналастырылады және айналада ауаның салыстырмалы ылғалдылығында химиялық өңдеуден кейін 30 минуттан кемінде 20%. бумадағы тығыздығының көрсеткіші  түсі арқылы визуалды түрде бағаланады. Силикагель гель-индикаторының ұнтағы қызғылт түске ие болған жағдайда, төзімділік нашарлаған болуы керек. Боялып мөрленген полиэтилен бума картонға, иілу немесе ағаш қораптарға оралған. Басқа да алюминий қорытпаларынан жасалған дәнекерлеу сымдары спецификацияға сәйкес дайындалған, белгіленген тәртіпте әзірленген, келісілген және бекітілген.

Мыстан жасалған қорытпалардан жасалған дәнекерлеу сымы.

Мыс және оның қорытпаларын дәнекерлеу, дәнекерлеу және пісіру МС 16130 - 90 сәйкес дайындалған мыс және мыс негізіндегі қорытпалардан дәнекерлеу сымдары мен шыбықтарын пайдаланады. Белгіленген стандарттарға сәйкес дәнекерлеу сымдары мыс пен оның қорытпаларынан дайындалады. 17 сорт: Ml; MCpl; МНЖ5-1; МНЖКТ5-1- 0,2-0,2; БрКМцЗ-1; БрОЦ4-3; БрАМцЭ-2; БрОФ6,5-0,15; БрАЖМ- цЮ-3-1,5; БрХ0,7; БрХНТ; БрНЦр; БрНЦрТ; Л63; ЛО60-1; ЛК62-0,5; ЛКБО62-0,2-0,04-0,5. Ml мыс сорттарының сымдары мен шыбықтардың химиялық құрамы; Mlp және M3r, BrKMc3-1 қола маркалары; Mlp және М3р, мыс маркалары БрКМц3-1; БрАМцЭ-2; БрАЖМцЮ-3-1,5; БрОЦ4-3 және БрОФ6,5-0,15, латуней марок Л63; ЛМц58-2; ЛО60-1 және ЛЖМц59-1-1 қорытпасынан МС 859 - 2001, МС 493 - 79, МС 18175 - 78, МС 5017 - 2005, МС 15527-2004 және МС 17217 – 79 болады.

| 102

Сымның беті таза және тегіс болуы керек, ешқандай сызаттар мен дәмдеу болмауы керек. Сымның және білігінің бетінде диаметрі шекті ауытқулардың жартысынан асатын тереңдіктері (оларды алып тастағанда) ақауларға (фольга, күн батуы, қабықшалар, сызаттар, шұңқырлар, бөренелер және т.б.) жол берілмейді. Майланудан кейінгі беткі қабаттың қызаруы мен тартымның түсі некенің [3]

белгісі емес.

Сым жұмсақ (M), жартылай қатты (Пт) және қатты (T) күйінде жеткізілуі керек. Мысалы, 2 мм диаметрі бар

сым, ЛК62- 0,5 сыныбы, жұмсақ: сым ЛК62-0.5-M-2 МС 16130 - 90. Сымдар мен шыбықтар лоттар бойынша жеткізіледі. Әрбір лот бір маркадан, бір диаметрден және бір жеткізілімнен тұратын сымнан немесе шыбықтан тұруы керек. Салмағы 1000 кг аспауы тиіс. МС 16130 - 90 мыс пен мыс негізіндегі қорытпалардан жасалған сым мен шыбықтардың мақсатын көрсететін ұсынылған қосымшаны қамтиды. Мыс пен басқа маркалардың қорытпаларынан жасалған дәнекерлеу сымдары белгіленген тәртіпте әзірленген, келісілген және бекітілген техникалық шарттарға сәйкес дайындалады.. 3... 5 мм H-1 (МС 2179-75) және НП-1, NP-2 (МС 492 - 2006) сым диаметрі бойынша никель мен оның қорытпаларын дәнекерлеу кезінде. Толтырғыш металл ретінде ГМСТ 492-2006 сәйкес дайындалған НМц-2,5 және нихром (Х20Н80) қоспасынан жасалған сымНикельді дәнекерлеу үшін НМцАТЗ-1.5-0.6 және НМцТК1-1,5-2,5-0,15 (ТУ48 - 21-284) титан, алюминий, марганец, кремний бар арнайы комплексті қоспалар -73). Қорғасын және мырышты дәнекерлеуге арналған дәнекерлеуші штандар әдеттегідей метал сияқты композицияға ие. Күміс дәнекерлеу үшін күміс сым, алюминий-дисперсті (0,5.1% A1) немесе сирек-жер металдар бар. Басқа асыл металлдарды дәнекерлеу кезінде толтырғыш сымның құрамы негізгі металдың құрамынан ерекшеленбейді. Титан дәнекерлеу сымы диаметрі 1 ... 7 мм болатын сым тазартылған және металдың беткі қабатпен, сығылған және газсыз күйде жеткізіледі (сутегі мөлшері 0,003% аспайды).

ВТ1-00 сымы техникалық титан дәнекерлеуге арналып жасалады.

тан

І БАЛҚЫМАЙТЫН ВОЛЬФРАМДЫ ЭЛЕКТРОДПЕН ҚОЛМЕН ИМЕКТЕП ДӘНЕКЕРЛЕУ ТЕХНИКАСЫ Вольфрамды электродпен дәнекерлеуді әртүрлі кеңістіктегі күйде және әртүрлі түрлерін әдістерді пайдалана отырып дәнекерлеуге болады. Бұл әдісті қолдану қалыңдығы 5 ... 6 мм болатын металды біріктіруге арналған, бірақ ол қалыңырақ металды дәнекерлеу үшін де қолданылуы мүмкін. Дәнекерлеу шеттерін балқуына байланысты қалыптасқан кезде, имек аймақты дәнекерлеу сым түрінде имек аймаққа жіберетін толтырғыш металмен толтыратын металсыз орындалады. Әдетте, дәнекерлеу 22,34 В кернеуде жүргізіледі; имек ұзындығы 1,5 болуы тиіс. 3 мм. Электродтың шүмектің ұшынан шығуы 3.5 мм, ал түйістіру ернеуімен бұрыштық жапсарды дәнекерлеу кезінде — 5.7 мм аспауы тиіс.

Қалыңдығы 10 мм дейінгі металды қолмен дәнекерлеу «солға» қарай орындалады (4.6-сурет). Қорғайтын газ ағыны дәнекерлеу шұңқыр ойықтың бүкіл аймағын және толтырғыш сымның қызған бөлігін сенімді түрде жабуы керек.

4.6 сур. Вольфрамды электродпен қолмен дәнекерлеу сызбасы:

св

| 104

Дәнекерленетін металдың қалыңдығының төмендеуімен, қыздырғыш пен өнім арасындағы бұрыш азаяды. Материалды қалыңдығы 10 мм-ден астам дәнекерлеу үшін «дұрыс» дәнекерлеу әдісі қолданылуы керек, ал қыздырғыш пен өнім арасындағы бұрыш 90°-қа жақын болуы керек. Оттықтың позициясы өнімге қатысты бұрыштық қосылыстардың дәнекерлеу кезінде де ұсынылады. Сым имек тірегіне емес, жағынан енгізіледі және парағының металын дәнекерлеу барысында кері қозғалыстарды шығарады. Көп қабатты жіктерді дәнекерлеу кезінде кесудің бүкіл ені үшін жеке айналмалар қолданылмайды. Қажет болса, толтырғыш металл дәнекерлеу бассейнінің бас бөлігіне беріледі. Электр дәнекерлеуші дәнекерлеу сымының қозғалысын қолмен басқарады. Дәнекерлеу шұңқыр ойығына құйылатын толтырғыш металдың мөлшері дәнекерлеудің құрамында толтырғыштың қажетті бөлігін қамтамасыз ету шартымен таңдалады. Кесу қиыршықтары жоқ түйіндерді дәнекерлеу кезінде толтырғыш металл негізінен

дөңес болуын қажет етеді.

Толтырғыштың металды имек кеңістікті айналып өтіп, дәнекерлеу шұңқыр ойығына беруі оның шашырауын болдырмайды. Буланудан болатын шығындар төмендейді және балқытылған металды имек тірегінің газдарымен өзара әрекеттесуі шектелген. ДК-ні дәнекерлеу кезінде, имек басуы, басу және шуылсыз күйдіреді Үрдістің негізгі кемшілігі төмен өнімділік болып табылады. Тағы бір жетіспеушілік - бұл дәнекерлеушінің үлкен тәжірибесі және жоғары біліктілігі. Дәнекерлеу үрдісінің жабыспалы электродпен дәнекерлеуге қарағанда, вольфрамды электродпен дәнекерлеудің кемшіліктері имек жарық және жылу сәулеленуіне қарсы қосымша қорғаныс шараларын қолдану қажеттілігін қамтиды. Тұтандырылмаған вольфрамды электродпен дәнекерлеу тікелей өріс (электродты минус) шығарады. Тікелей өріс терең балқуды қамтамасыз етеді және дәнекерлеудің жоғары жылдамдығына кепілдік беретін тар, шоғырланған имекті алуға мүмкіндік береді. Электрод имек жылу энергиясының кішкене бөлігін алады және ауыспалы тоқпен дәнекерлеуге немесе кері өріс дәнекерлеуге қарағанда, ол вольфрамның электродтың диаметрін азайтуға және қорғайтын газ шығынын азайтуға қарағанда төмен температураға ие болады. Кері өріс электрондардың ағымы теріс электродтан оңға қарай жылжиды, бірақ бұл жағдайда өнімнен электродқа дейін

105 |

Демек, көпіршік вольфрамның электродына жақын имек шоғырланған. Электродтың тік сызыққа қарағанда кері өріс дәнекерлеу кезінде әлдеқайда көп жылу алатындықтан, электродтың қызып кетуіне жол бермеу үшін диаметрі жоғары электродтарды қолданып, дәнекерлеу токтарын азайту керек. Пісірілген диапазондар кері өріс дәнекерлеу кезінде аз жылу алады және, осылайша, аз тереңдікке енеді. Кейбір түсті металдар, мысалы алюминий мен магний, бетіне тез тотықты пленка жасайды. Алюминийді дәнекерлеу алдында, балқу температурасы негізгі металдың балқу нүктесінен айтарлықтай жоғары тотықты пленканы алып тастау қажет. Оксидті пленка механикалық түрде жойылуы мүмкін, мысалы, қылқаламмен немесе химиялық затпен, бірақ пленка алынып тасталған соң, металл қайтадан тотығып, дәнекерлеуді қиындатады. Артқы өрісте дәнекерлеу кезінде металдың бетіндегі оксидтік пленка имек өз бетімен кетіреді. Электродтың негізгі металынан электродқа тікелей пісіру кезінде оң зарядталған иондар электродтан өнімге ауысады. Өнімнің бетіне жеткілікті күшпен басып, олар сынған тотықты пленканы бұзып, бетін тазалайды. Өріс дәнекерлеу кезінде имек тазалау әрекеті алюминийді, магнийді және олардың қорытпаларын дәнекерлеуге арналған. Имек  қызддыру мен жағудың негізгі талаптары имек аралықтағы газды иондау болып табылады. Ионизацияланған газ - электр тогының жақсы өткізгіші.

Иондау

электродтары арасындағы ауаның (немесе басқа газ ортасының) иондалуы қажет. Электродтарда жоғары кернеу қолданылатын болса, олар иондалуы мүмкін. ал электродтарда (аз мөлшерде) еркін электрондар электр өрісі арқылы тез қозғалады энергияны көп алса, бейтарап атомдар мен молекулалардағы иондар  бөліне алады.

| 106

Қорғайтын газды дәнекерлеу кезінде имек көмегімен пайда болатын жылу газды иондау үшін жеткілікті. Дегенмен, айнымалы синусоидальды токпен дәнекерлеу кезінде, ток имек жылудың нөлдік мәнінен шығатын кезде, ол жеткіліксіз болып кетеді және ол сөнеді. Бұл феноменді ауыспалы синусоидальді токпен дәнекерлеу кезінде және электродтың қысқа тұйықталуынсыз имек бастапқы тұтатқанда жою үшін осцилляторлар қолданылады. Олар жоғары кернеулі және жоғары жиіліктегі көздер болып табылады, электр жүйесімен және бөліктердің арасында ұшқын ағынын тудыруы мүмкін. Ауадағы 1 мм арааралық электродтық қашықтықты ажырату үшін кернеу шамамен 1 ... 3 кВ қажет. Әдетте, ауыспалы токпен дәнекерлеу кезінде имек ұзындығы электродтың диаметріне тең болуы керек. Электродтың өткір аяғымен тік өріс тікелей токпен дәнекерлеу кезінде имек ұзындығы электродтың диаметрінен әлдеқайда аз болуы мүмкін. Дәнекерлеу аймағын қажетті газбен жабуды қамтамасыз ету үшін саңылаулардың розетка диаметрі вольфрамның электродтарының кем дегенде үш

Имекті жандыру . Заманауи қондырғылар имек пен байланыс жануы арқылы жоғары жиілікте жанатын байланыс жасауға мүмкіндік береді. Байланысты емес имек жануы айнымалы токпен дәнекерлеу кезінде  байланысқан кезде орындалады.

Имекті  қосылмаған күйде ұстау үшін, қыздырғыш электродты бөлігіне жақындатып, бірақ оны ұстамаңыз; триггер батырмасын басыңыз (бұл имек иондалуы мен имек қыздыруға әкеледі). Егер имек 1 секунд бойы жанбаса, электр тізбегі осцилляторды өшіреді. Қосқышты босатып, оны бірнеше рет басу арқылы имек қозғаудың екінші тетігі орындалады. Көптеген жағдайларда имек қозғалысы саптаманың шетін өніммен түрту арқылы жеңілдетіледі. Байланыстың имек жалындаған кезде, электрод дәнекерлеудің бастапқы нүктесінде қаңылтырға жақындайды және бөліктің бетіне 1,2 с дейін сәл тиеді; электродтың қыздырылған ұшы жылытылады. Содан кейін электрод баяу көтеріледі. Вольфрамның электродтың жылытылған аясы электрондардың жақсы көзі болып табылады.

107 |

Имек аралықтың иондалуы орын алады және имек қозғалуы мүмкін. Имек электрод көтерілген кезде пайда болады. Электродтың бұйымға тиген кезде тұтану режимі пісіру тогының шектеуіне ие. Бұл вольфрамның электродтың қызып кетуіне және жабысып қалуына, сондай-ақ дәнекерленген металды ластанудан қорғайды. Сипатталған әдіс имек жалынның белгілі бір шеберлігін талап етеді. Қарапайым әдіс 4.7- суретте көрсетілген. Имек тұтату үшін өнімді (2) бірте-бірте ұстап тұрып, іске қосу түймесін басыңыз; қорғайтын газ ағып бастайды және электродтың кішкене ағымы ағып тұрады. Содан кейін, форсунка өнімге тию үшін (2) қыздырғышты еңкейтіп, электрод өнімнен бөлініп кету үшін көлбеуді жалғастырады; имек (3) осыдан кейін қыздырғышты көтеру қажет; ағымдағы көтерілу уақыты үшін ағым ағымдағы деңгейге көтеріледі (4).

Имек жанғаннан кейін, қыздырғышты өнімнің бетіне перпендикулярлы ұстап, дәнекерлеу шұңқыр ойық пайда болғанға дейін кішігірім дөңгелек қозғалыстар жасау керек. Қажетті көлемдегі дәнекерлеу шұңқыр ойығы құрылғаннан кейін, қыздырғышты өнімнің бетіне 75 ° бұрышпен бұраңыз және дәнекерленген жік бойынша баяу және біркелкі түрде жылжытыңыз. Қозғалыс жылдамдығы таңдалады, сондықтан дәнекерлеу шұңқыр ойық әрдайым ашық және сұйық. Тұрақты алға қозғалыстан басқа діріл немесе басқа қозғалыс болмауы керек. Содан соң пісіргішті дәнекерлеу шұңқыр ойыығының артқы жиегіне жылжытып, дәнекерлеу пульсінің сыртқы жиегін сыммен тез арада ұстап, металл толтырғышты қосыңыз. Толтырғыш сым бөліктің бетіне 15° бұрышта ұсталуы керек.

4.7 сур. Имекті жандырудағы байланыс:

| 108

Осыдан кейін толтырғыш сымды алып тастаңыз да, имек дәнекерлеу шұңқыр ойықтың сыртқы шетіне қарай жылжытыңыз. Дәнекерлеу шұңқыр ойық қайтадан жарқын және сұйық болғанда, толтырғыш металды қосу үшін операцияны қайталаңыз. Дәнекерлеудің биіктігі мен ені дәнекерлеу жылдамдығына (бойлық прогрессивті қозғалыс), қыздырғыштың көлденең қозғалысына және дәнекерлеу шұңқыр ойық енгізілген толтырғыштың мөлшеріне байланысты. Дәнекерлеу кезінде толтырғыш сымның ыстық нүктесі қорғайтын газды қорғау аймағынан шықпауы керек. Дәнекерлеу тоқтағаннан кейін, электрод пен дәнекерлеу шұңқыр ойық біраз уақыттан бері инертті газда қалады, сонымен қатар толтырғыштың сымының жабысқақ шеті болуы керек.

Төменгі күйде пісірілген дәнекерлеуді дәнекерлеу сипатталған рәсімге сәйкес жүзеге асырылады (дәнекерленген жік алу). Дәнекерлеуді орындау кезінде имек әрқашан түйіспе сызығында орналасқанын қамтамасыз ету керек. Дәнекерлеу жылдамдығы қажетті балқу тереңдігі алынатын етіп таңдалады. Кратерді пісіру үшін жапсарды толтырып, қыздырғыштың бұрышын азайтып, толтырғыш металды бөлуге тура келеді.

Арқаны қызықтырып, дәнекерлеу шұңқыр ойығы жоғарғы қабаттың соңын және төменгі парақтың бетімен біркелкі үшбұрышты қалыптастыратын етіп қалыптастыру қажет. Жоғарғы парақтың шетінің балқытылған беті төменгі қабаттың пайда болуымен ағып кету үрдісіне ие болғандықтан, темірдің бейімді бұрышын таңдау өте маңызды. Толтырғыш сым дәнекерлеу шұңқыр ойық алдыңғы шетіне толық профильді пісіру үшін жеткілікті мөлшерде әрбір 5 ... 6 мм беріледі. Дәнекерлеуді аяқтау үшін, кратер болмауы үшін, ол бірлескен жағдайда болуы керек.

. Дәнекерлеу кезінде бүйір (тік) бет беті қызып кетіп, жылдамырақ жүзуді бастайды. Оттықтың бұрылу бұрышы жылудың үлкен бөлігі көлденең бетке орналастырылуы керек. Қысқа доғаны ұстап тұру және жапсардың түбірін дәлелдей алу үшін электродтың радиусын арттыру қажет. Қысқа имек ұстап тұру және жапсардың түбірін дәлелдей алу үшін электродтың радиусын арттыру қажет. Маңызды сым пісірілген бассейннің шетіне металлдың балқуы басталатын жерде беріледі. Пісіру үрдісінде түзеткіш қыздырғыштың бұрылу бұрышын және толтырғыш сымның орналасуын төмендетуге көмектеседі.

109 |

күйде бұрыштық қосылымды дәнекерлеу және «қайықша тәрізді». «Қайықша тәрізді» енгізу төменгі

күйде бұрышық бұрыштың кері сатылы дәнекерлеу мысалын пайдалану арқылы қарастырылады. Іргелес бөліктердең екі шетін де ертіп, дәнекерлеу

кезінде материалсыз біріктірілетін бөліктердің шеттерін тербестен жасай аласыз. Дәнекерлеу

Дәнекерлеу шұңқыр ойық металдардың еруі мен біріктіруі орын алатын аймақ болып табылады. Кез келген кеңістіктегі дәнекерлеу кезінде дәнекерлеу басқарма мен балқу тереңдігін бақылау өте маңызды.. Кез-келген кеңістіктегі сапалы байланыс орнату ережелері төменгі күйде дәнекерлеуге ұқсас. Негізгі ережелер: дәнекерленген бетінің тазалығы, жақсы дәнекерлеу құралы, алдын ала қыздыру, егер қажет болса, қорғаныш газының жеткілікті ағыны және дұрыс таңдалған дәнекерлеу тогы. Сонымен қатар дәнекерлеу кезінде ( төменгі күйде басқа ) үлкен дәнекерлеу тогын қолданыңыз. Имек пісіруге болатын бөліктердің қызып кетуіне жол бермеу үшін бағыттаңыз. Қызып кету дәнекерленген металды сөндіруге әкелуі мүмкін. Дәнекерленген сымның құрылуы және толтырғышты металдың қосылуы тәртібі дұрыс қосылып, металдың қосынды бөліктері арасындағы толық біріктіруді қамтамасыз етеді.. Көлденеңінен  пісіру. Көлденең күйде дәнекерлеу кезінде имек шетінің шетінде жану керек. Одан кейін қыздырғышты орналастыру қажет (көлбеу көлбеу 15, дәнекерлеу бағыты бойынша ауытқу 15,) Дәнекерлеу шұңқыр ойық құрылғаннан кейін дәнекерлеу сымдарын дәнекерлеу пульсінің сыртқы шетіне бөліктің жоғары бөлігіне әкеліп, дәнекерлеу жолының бойымен пешті жылжыту керек (4.8 сурет) Тиісті дәнекерлеу жылдамдығымен имек ұзындық дұрыс таңдалып, күйдіруден және балқудан сақтайды. Тігінен пісіру. Төменгі дәнекерлеуден тігінен орналасқанда дәнекерлеу жоғарыдан жоғары толтырғышты қосу байланыстың түбінде басталады.

2        3        4

4.8 сур. Тік күйде дәнекерлеу:

«текше» жасау үшін және дәнекерлеу сымының әр түрінде оны жоғары және жоғары көтеру үшін. Барлық уақытта толтырғыш металдың келесі бөлігін қолдану үшін платформа болу керек. Егер дәнекерлеу кең болса, онда бірінші кезекте  «текшені» жасаныз, содан кейін екінші жағынан бөгеті бар.. Кесу жиектерімен пісірілген дәнекерлеуді дәнекерлеу кезінде электродтың радиусын ұлғайту қажет, ал саптаманың соңғы беті жапсардың шетінде орналасуы мүмкін. Кішкене ауытқулар жоғары және төмен қыздырғыштармен  жасалады. Бұл дәнекерлеу әдісі қолдың тұрақтылағына ықпал етеді, бірақ дәнекерлеу кезінде шұңқыр ойықты бақылау қиынға соғады.. Жоғарыдан төменгі дәнекерлеу кезінде балқытылған металдың беткі кернеулері және дәнекерленген металдың дәнекерлеу шұңқыр ойық сақталатын имек қысымы пайдаланылады. Тік күйде жоғарыдан төмен дәнекерлеу негізінен жіңішке металды дәнекерлеу үшін қолданылады.Суретте. 4.9. тік күйде дәнекерлеу кезінде қыздырғыштың және толтырғыштың сымының орнын көрсетеді..

Үстіңгі күйде дәнекерлеу . Үстінгі күйде дәнекерлеуі – ең қиын. Тігінен дәнекерлеу сияқты, дәнекерлеу пленкасынан балқытылған металды ағызатын гравитациялық күш пісіруді қиындатады . Тігінен пісіруден айырмашылығы, «текше» жасап, оны біртіндеп ұлғайта отырып, дәнекерлеуді төбеге пісіру кезінде дәнекерлеуді тек дәнекерлеу бассейнінің балқытылған металдың беткі кернеулігіне ғана сүйенуіңіз керек, және дәнекерлеу тогының және пісіру жылдамлығының төмендеуі әсер етеді.

4.9 сур. Тік күйде дәнекерлеу кезінде

жылытқы және 2 қосымды сымның күйі Кесу нүктелерін және төбешіктердің бұрыштарын кеспестен дәнекерлеу кезінде, электродтардың жететін жерлерін ұлғайтуға және оттықтың бір немесе

екі жағына оттықтың шүмегінің соңғы бетіне отыруға болады . Дәнекерлеу үрдісінде дәнекерлеуші қолдың бірнеше саусағын немесе тұтқаны ұстап тұра алады, ал қолға кедергі келтіре алу үшін дайындаманың бетіне шельф немесе толтырғыш сым ұстайды. Төбені пісіру жағдайында дәнекерлеу кезінде  шұңқыр ойық жылу беру деңгейі өте маңызды. Дәнекерлеу кезінде дәнекерлеу көлденең дәнекерлеуге қарағанда аз болу керек.

4.10 сур. Тік күйде дәнекерлеу кезінде жылытқы мен қосымды сымның орналасуы:

Төменгі күйде, яғни дәнекерлеу тогын 5 ... 10% -ға азайту керек. Бұл дәнекерлеу шұңқыр ойығының аз мөлшерін береді және осылайша балқытылған металды дәнекерлеуді дәнекерлеу шұңқыр ойықтан ағып кетеді

. Сонымен қатар, кішкентай тер шұңқыр ойық басқарылатын.

Қорғайтын газ ағымы, керісінше, артуы керек. 4.10- суретте төбеге пісіру кезінде пеш көзі мен толтырғыш сымның орнын көрсетеді. Шынынан, төбеге пісіруге дәнекерлеу дәнекерлеуші үшін өте қиын және қажырлы, сондықтан дәнекерлеу үрдісі баяу және ұзақ жүреді. Көптеген тәжірибесіз дәнекерлеушілер төбеге пісіруді ыңғайсыз деп есептейді, сондықтан төбеге пісіру кезінде ыңғайлы позаны қабылдау қажет. Бұл қыздырғышты тұрақты ұстап тұруға көмектеседі, сонымен қатар толтырғыш сымды басқарады.

Құбырды дәнекерлеу .

Балқымайтын вольфрам электродымен дәнекерлеу азғантай деформациясы бар құбырды дәнекерлеу кезінде жапсарлардың жоғары сапалы болуын қарастырады. Құбырды дәнекелеу үлкен ептілікті қажет етеді, түйістіру арқылы дәнекерлеуді меңгерген тәжірибелі дәнекерлеуші ғана кез келген кеңістіктегі күйде оны сапалы етіп орындай алады. Көп жағдайда дәнекерлеу жапсарын қорғауды қажет ететін құбырды дәнекерлеу саңылаумен орындалады. Оны құбырға жабатын ішке қорғаныш газын өткізетін соңғы бітеуішпен немесе құбырдың дөңбек жағын қағазбен жауып қойып скотчпен қатайтып жабу керек, бірақ мұндай жағдайда қорғаныш газын ішке қарай өткізудің қажеті жоқ. Құбырды дәнекерлеу үшін құрамында 1,5 % лантан немесе 2,0 % тор болатын вольфрамды электродты қолдану керек. Одан бөлек электродтың конус қайрауышта 0,5 мм диаметрлі етіп жүзі қайырылған болуы керек. Азғантай тегіс келген нүкте жапсар шетіндегі имектің тегіс таралуына мүмкіндік береді. Техникалық дәнекерлеудің ең көп таралған түрін дәнекерлеу ұштарын біріктіру кезінде шүмекке пайдаланады. Бұл дәнекерлеу техникасы шүмек дәнекерлеу біріктіруінің ернеуіне тірелуі белгілі әдістердің бірі. Бұл техника қыздырғышты өте үлкен газ саңылауларының комбинациясымен манипуляциялаудың арнайы әдісін қолданады және дәнекерленген дәнекерлеушіге дәнекердің аздап шаршағанын қамтамасыз етеді. Құбырдың дәнекерлеу бөліктері олардың арасындағы диаметрі аз болуы тиіс, ол диаметрі аз болуы керек. Сым ішке кірмей, аралықтың шеттеріне тұруы керек. Түбірлі әдіс үшін дәнекердің екі шетінде газдың саптамасы қолдайды, бір жағынан екіншісіне аздап айналдырады. Дәнекерлеу шұңқыр ойық пайда болғаннан кейін, қыздырғыштың кішкене баяу қозғалысы дәнекерлеу бағыты бойынша бірте-бірте қозғалады.

Дәнекерлеу сымы дәнекерлеу шұңқыр ойық мезгіл-мезгіл жойылып кетпейді, бірақ үнемі оның алдыңғы жағында сақталады. Түбірлі аяқталған кезде, көбірек форсунка орнатылады, сондықтан саптама аралықтың шеттеріне және түбірлік өткелдің беткейінің үстіне жатады. Пісіру кезінде пештің баяу қозғалысы дәнекерлеу бағыты бойынша бірте-бірте қозғалады. Пісіру сымы пісірілген бассейннің алдыңғы шетінде сақталады, оны балқытылған металға батырмайды. Үшінші және кейінгі жолдар бірдей орындалады. Дәнекерлеу құбырларын дəнекерлеу әдісі дəннің шеттеріндегі тіреуішті қолдай отырып, электродтың артуын күшейтуді талап етеді, бірақ электрод пісірілген бассейннің балқытылған металына тиюі тиіс. Дәнекерлеу үрдісінің соңында имек пісіруді азайту немесе оны біртіндеп арттыру арқылы имек кесу керек. Импульсті имек дәнекерлеу. Вольфрам электродымен дәнекерлеу кезінде имек дәнекерлеу тогының үнемі тұрақты күшімен және оның белгілі бір бағдарламадағы өзгеруімен жануы мүмкін. Бұл әдіс металл қалыңдығын дәнекерлеу үшін миллиметр фракцияларынан 3 ... 4 мм дейін қолданылады. Тұрақты имек жануына және секундына 25 импульс жиілігіне дейін импульстермен дәнекерлеуге арналған мәнде жеткілікті жоғары ток, дәнекерлеу бассейнінің көлемін азайтады (4.11-сурет) және

4.11 сур. Аргон имекті дәнекерлеу импульсі кезіндегі тоқ күші мен кернеудің (а) және тегіс табақтағы жапсардың формасы (б

) және бойлай қиылыстың (в) өзгеруі:

св

деж

св

п

и д

бөлек балқытылған шұңқыр ойықтардан тұрады. Ағымдық импульстар арасындағы интервалда дәнекерлеу шұңқыр ойық ішінара кристалданып, күйіктердің ықтималдығын азайтады. Дегенмен, импульстер арасындағы үлкен үзілістер үшін имек қашықтық заряд тасымалдаушыларды (иондарды) жоғалтады; имек бірнеше рет қозу қиын. Бұл коэффициенттің импульстік арасындағы үзілістерге әсерін төмендету үшін төмендетілген токпен қамтамасыз етіледі. Негізгі имек ағымы арасындағы арақатынасын түзету арқылы, аралық имек ағымы, импульстің ұзақтығы және үзілістің ұзақтығы, дөңгелектің өзгеруінің пішіні мен өлшемдері. Бұл әдіс барлық кеңістіктегі күйде «масса бойынша» түйін түйістерін дәнекерлеуге мүмкіндік береді.

Плазмалы дәнекерлеу жоғары өнімді үрдіс болып табылады. Плазма дәнекерлеу - бұл плазмалық реактивті жылу көзі ретінде пайдаланылатын өнімділігі жоғары үрдісте - ірі энергетикалық резерві бар иондалған бөлшектердің ағыны байқалады. Плазмалы ағынның температурасы 20 000... 30 000 °С-қа дейін жетеді. Имек дәнекерлеуден плазмалық дәнекерлеу имек түрінде ерекшеленеді. Инертті газ ортасында шикізатсыз электродты дәнекерлеу кезінде Имек қоңырау түріне ие. Плазма дәнекерлеу кезінде форсунка қабырғасының сығылуынан кейін имек цилиндрлік пішінді (сығылған имек деп аталады) қабылдайды (4.12-сурет). Плазма қалыптастыратын газ оттық камерасына жеткізіледі және 3-саптамамен ағып, имек қысады. Имек тірегінен өтетін газдың бөлігі қызады, иондайды және саптаманы 3 плазмалық ағын түрінде қалдырады. Имек тірегінің сыртқы қабаты жуықтай суық болып қалады және имек мен қосындысы арасындағы бұзылудан қорғайтын электр және жылу оқшаулауын жасайды. Плазма дәнекерлеу кезінде имек екі түрі болуы мүмкін: тікелей және жанама әрекет. Электрод 1 мен 5-бөлік арасындағы Имек тікелей әрекет имек деп аталады, ал электрод 1 мен 3 саптамасы арасындағы жану дөңесі жанама әрекет имек болып табылады. Газбен қорғалған саптамамен (сурет 4.12-суретте көрсетілмеген) инертті газ дәнекерлеу аймағын қосымша қорғау қажет, бұл жоғары температуралық ағынның жоғары жылдамдықпен аяқталуына байланысты, жарқыраған алаумен қоршалған айқын жарқыраған конустың (ядро) екіжақты формасы.

4.12 сур. Плазмалы дәнекерлеу үрдісінің сызбасы:

ағын жасау үшін айтарлықтай ұзындықтағы имек разрядын, олар белдікді электродпен  және саңылауы бар тегіс электрод (шүмекпен) арасында қызатындай етіп қолдану керек. Газ өткізілетін электрлі бейтарап каналда (4.13 сур) газ 2, каналдан өтіп 1 белдік электродынан шығып, шүмекке 5 қарай  имек плазмасы 6 арқылы жүреді, нәтижесінде электрондармен түйіскенде ионданады. Шүмектен плазма ағыны 4 шығатын болады .

Канал қабырғалары 7 және шүмек арасында сумен 3 салқындатылады.

4.13 сур. Микроплазмалы ағынды жасау сызбасы:

l