Аңқылдап жүрген,жарқылдап жүрген жайым бар, Ананың сүті секілді аппақ арым бар.

Шыға алмай келген, шығам деп сенген шыңым бар. Төтелеп соған жетелеп өнген жырым бар,

Арманым- елім ұлым деп сонда жоқтасын!

Шақырады қол бүлғап мұнаралар!

Желмен жүйрік жарысқан!

Бозбаладан естелік!

Алдаберген Жақсыбаевтың орындауында «Азия дауысы» халықаралық байқауында жүлдегер атанған.

Желбіресін арманыңның желкені!

М.Мақатаевтың «Қош, махаббат» пьессасына арнап жазылған Ән Ақылбек Жеменейдің репертуарында.

тебірентіп осы әнмен.

Тілекті Апла қабыл ет!!!

Міне, біздің «ҰлттықАрна» осындай!

Ақтөбенің қақпасын!

Қияға қанат қағайық.

Салғай деп әрбір істің Алла сәтін!

Өлеңі: Орал-Қосай Байсеңгірдікі әуені: Нұрталап Жүсіпов пен Серік Қарамановтікі «Кел, балалар оқылық» деп жол сілтеді ұлы адам, Арман қуып, алыстадық білім берген ұядан.

Туған жердің топырағынан нәр алайық ұл-қыздар. Жылдар өтсін жазылмай жұп, жүздесейік жадырап, Күлкі кернеп, түнгі аспанда жымыңдасын жұлдыздар. Құшақтасып көрістік біз қалай ғана тараймыз,

Жиырма жылда өзгермеген құрбылардың барлығы, Шаттық сыйлап, сәуле шашты Ырғызымның таң нұры. Серпілтеді селт еткізіп, сезімдерді сергек ғып, Санамызда сыңғырлайды жез қоңырау соңғы үні.

Ауылда өскен бауырларым қайдасыңдар сендер? Туған жердің топырағы шақырады белдер.

Мен құсы кеп қонбаған алақандай.

Елім деп соққан жүректерді жер жұтып, Азаматтардың мезгілсіз келді-ау ажалы.

(Құлақта қалсын жаңғырық.)

Мың жасасын әр қазақ Ұлықпандай!

Аңсағанда анамды, көңіл алаң, Сағыныштың сазымен әнге салам. Тыныштықты тербеткен тал бесікте, Мейрімі мол, әлемде, менің Анам!

4.07.2014 жыл

Оймауыт-Дияр, 1994жыл

11.11.2013 ж

Шаттана мен қараймын!

Түрленесің!

Берлинді алғандай қуандым Нұргүлді алып!

М. Нөгербеков аударған Ж.Б.Молъердің «Скапеннің айласы» қойылымы кейіпкерлерінің өлеңдері. Өлеңін жазған: Орал-Қосай Байсеңгір.

Төлейсің: 1. Сенім қағазға; 2. Протокол жазған сабазға; 3. Арызыңды тіркеткенге; 4. Бүйрегі саған бүлік еткенге; 5. Қылт еткенге, 6. жыл еткенге; 7. Консултация - кеңеске; 8. Адвокат тамақ жемес пе?! 9. Ісім жүрсін де тездетіп,

Тарих беттерін парақтасақ, сайын сахара төрінде талай мәдени, әдеби мұраларымыздың дәріптелмей жатқанына көз жеткіземіз. Бағалы жәдігерлер мен қызыл тілге келгенде қамшы салдырмай саулаған талай сөз зергерлерінің біразының аттары атаусыз қалып, шығармаларын шаң басуда. Уақыт көшін кері бұрар қандай әулие. Кешегімізге көз сала бастасақ кемшілікті кеңес үкіметіне артып, күрсінеміз. Ия, ол жылдарды еске алудың өзі қасірет. Дегенмен келмеске кеткен кер заман кезінде жіберген олқылықтарымыздың орынын толтырар уақыт жетті. Әңгімемізге арқау болар Маңғыстау ойы мен Атырау даласын, Ақтөбе өңірін ен жайлаған көшпенді жұрттың жазылмай жүрген жарасы да, дәріптелмей жатқан дарасы да мол. Тегінде біз, арамыздағы ардақтымызды бағаламай, айдаладан алтын іздейтін әпенді жұртпыз-ау. Сонау көне жыраулардан мұрты бұзылмай жеткен киелі жыраулық дәстүрді бек сақтаған «адайдың белгілі бес жүйрігі». Абыл, Нұрым, Ақтан, Аралбай, Қашағандар мен желдей ескен «жеті қайқының» ізін басқан кейінгі жырау- жыршыларды халық хан көтеріп құрметтегенімен, кеңес өкіметі ұлттық өнерді мейлінше тұмшалап ұстағаны ақиқат. Сол бір сойқан кезеңде еркін шырқап шаба алмай өткен жүйріктің бірі - Қосай Байсеңгір Көптілеуұлы. Жүзінен нұры төгілген, шағын балуан денелі, астында есік пен төрдей көк аты бар, жанынан қара домбырасын тастамайтын кісіні, халық «Байсеңгір жырау» атандырады. «Халық айтса - қалт айтпайды». Байсеңгірдің дәуренінде даңқты дүлдүл болғандығына шежіре жандардан жеткен төмендегі деректер дәлел. «Қыдыр көрген Қосайдың тұқымы», «үш жолдасың болса, біреуі Қосай болсын», «қырық жігіт жауға аттанса, қолды Қосай бастасын» деп қазақтың қара шаңырағын ұстап қалған, найзасының ұшы алтын Кіші жүздің халқы бекер айтпасы анық. Сегіз арыс Адайдың басы қосылған жиын- тойларда, бата берер тұсқа жеткенде қалың қауымның: «Қосайдан кім бар!» деп сұрау салатынын естіп те, көріп те жүрміз. Көнекөз қарттардың айтуынша 1959-1961 жылдар шамасында Түркіменстанның Дашховуз облысының Тахта көпір, «Ызымықшиыр» маңынан, Байғанин ауданы даласына: «Ата-бабамның сүйегі жатқан атамекенім, қасиетті топырақ», деп, тәу етіп, бес ұлыменен Байсеңгір деген кісі, немере ағасы Қылышбай екеуі көшіп келеді. Ежелгі ата қонысы Жем-Сағыз өңірі, Желтау - Үстірт - Жылой аралығы екен. Ел ішінде Байсеңгірдің жыршылығы, азаматтығы, палуандығы жайлы сыр шерте алатын ақсақалдар қазірде кездеседі. Солардың бірі, жыраумен талай жолдас болған Байғанин ауданы, Ебейті ауылының байырғы тұрғыны, соғыс ардагері, марқұм Есқуат Төкешов айтқан естелік «Байғанин ауданында, «қой тұқымын асылдандырамыз» деген науқанда, Байекең екеуіміз бас болып Форт-Шевченкодан бірнеше мәрте отар-отар саулық қой айдап келгеніміз бар. Жаздың күні «тоғы шайқалмасын» деп жайып айдап, ай, ай жарым уақытта Қопаға жететінбіз. Жат жердің жыра- жықпылы көп, түн баласы малшылар көз ілмей қой күзетеді. «Ұйқы жауға» жол жоқ! Дегенмен «аңдыған жау, алмай қоймайды». Қойшылар қалғи бастаса, Байекең домбырасын алып шырқап береді. Қоңыр үн таңғы самалмен қосылғанда ұйқың шайдай ашылатын». Есқуат атамыз: «Байеке, көп жырладың, шаршайсың ғой» десе, «бұл құрғырды қайталап тұрмаса, кейінгіге қалмайды ғой» дейді екен Байекең. Көбіне- көп жырлайтыны «Қарасай-Қази», «Орақ- Мамай», «Қобыланды» сынды батырлық жыр-дастандар мен Абыл, Нұрым, Қашаған, Ақтан, Аралбай, Әбубәкірдей дүлділдердің насихат сөздері, ұстазы, қазақтың соңғы жырауы атанған Ескелді Сүгірдің жыр-термелері екен. Реті келгенде айта кетейік, атақты Ескелді Сүгір Бегендікұлы Байсеңгірдің Тоғайбай деген ұлы үйленгенде Ажар деген келінінің бетін ашқанда, қалы кілем жабылған, түйе жетектетуі, жырды құрмет тұтқанның белгісі болса керек. Ел ауызында: «жұрт «Ер Едігені» тыңдар алдында дәрет алып келетін» деген сөз бар, бүгінде соны естігенде, «қара сөздің қадірін білген қайран бабам-ай» деп еріксіз бас шайқаймыз. «Бұрынғының бәрі әулие» деп Мәшһүр Жүсіп бекер айтпаған ғой. Алтай ауылының тумасы, бүгінде Ақтөбе қаласында тұратын Қойшыбек ағамыз да Байсеңгірмен жүздескенін былайша әңгімелейді: «Ертеректе Самға көмекші шопан болып бардым. Ол кезде «Қызыл әскер» бөлек, «Жданов» бөлек, «Қопа» бөлек, бірақ, бәрінің орталығы «Тұрыш» еді. 1960 жылы қыс айында түйе жетектеген салт атты бір жолаушы келіп, Садуов Орынбасар деген ағаның үйіне түсті. Жан-жақтан хабар күтіп отыратын құйттай ауыл адамдарының, кімнің үйіне қонақ келсе де хабар тыңдау үшін жинала қалатын әдеті ғой, жетіп бардық. Ол кезде адам жатырқау деген жоқ, «төрлет, төрлет» болды да қалды. Төрде қызыл шырайлы, өңді кісі отыр екен, ой-й бір әңгімешіл адам екен, сөзге қарық қылды. Ең қызығы сұраса келе Орынбасарды іні қылды, ақыры батасын беріп, түскен үйінің босағасына нар маясын байлап кетті. Ол кезде біреудің аузы аққа тиіп, біреудікі тимеген кез, «апырмай, бір көрген кісісіне мынадай жақсылық қылады, жақынына қайтеді екен» деп таң қалысты жұрт! «Жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын» дөп айтып отырғаным ғой. Жарықтық талай жақсы өтті ғой», -деп қалың ойға шомып қалды, Қойшекең. Тағы бір дерек, Бештамақтағы Тама Есет батырдың басында шырақшы болған Айтаманов Орақ ақсақал Байекеңе балдыздығы бар кісі екен, жездесімен көріскен бір сәтін баяндайды. «Жас шағымда буаз інгенін іздеп жүріп, Байсеңгір ауылының үстінен шықтым. Соғыс аяқталып, ел тоғайған кез. Апам қазаннан баданадай-баданадай бауырсақтарды тоғытып алып жатыр екен, «дәм ауыз тиіп, жүрем» дегеніме қарамай, жездем: «отыр да отыр қылды». «Қап, түйемнен айырылатын болдым-ау» деген ойымды дөп басып: «Түйеңді күн көтерілмей, ботасымөн бірге табасың», деді және айтқаны айнымай келді. «Құр адам емес қой. Сөзендінің құмында жұмыртқа пісетін ыстықта, жалаң аяқ жүріп, ораза ұстайтын» еді», деп бір тоқтап, Орақ қарт әңгімесін былайша түйіндеді: Бесқала жақ, аламан басын құрлатып, жыршысын жырлатқан, қазақтың салт-дәстүріне бекем ел ғой. Сондай жиындарда Байекең жырлап отырып, бір көзін күрес алаңынан айырмайтын. Намысқа шабатын шақ туа қалса, домбырасын қоя салып, күресе кететін әдеті бар еді және жықпай қоймайтын қызбалығы да болатын. Орақ ақсақал айтқан жыраудың күреске түскен палуандығын мына мәлімет нақтылай түседі. «Бір күні Байсеңгір түскен үйге кірсем, демалып, ұйықтап жатыр екен, байқағаным, шалқасынан жатқанда, балтырының жуандығынан өкшесі жерге тимейді екен» - дейді, Ақтау қаласының тұрғыны Сағымбаев Амангелді. Ал, Байекеңнің азаматтығын танытар әңгімелердің бірі мынадай: «Қопа да отырғанымызда - қай жақтан екенін білмеймін - жетімдер үйінен бір орыс баланы әкеп, біраз баққаны есімде» дейді Алтын әжесінің бауырында өскен, Құлсарыда тұратын Қаншайым апа. Алтын Әжібайқызы бір рет егіз, бір рет үшен көтеріп, сегіз баладан бес ұлын аман өсірген жан, 98 ге қараған шағында дүниеден өткен. Байсеңгірдің атасы Кенжебайға нағашы атасы Бегей Қараша молда батасын беріп, беліндегі кісесін сыйлапты. Құдай қолдап Кенжебай да қасиет қонған, айтқаны келетін ауызы дуалы жан болыпты. Бақиға көшерінде: «маған молда іздемеңдер, құбыла жақтан ақбоз ат мінген кісі келеді, сол жаназамды шығарады» деген екен, айтқаны келіпті деседі (бейіті Сам, Тұрыш жағында «Шолақ» деген қорымда). Осы Кенжебайдан — Көптілеу, Жылданбай, Қылышбай туады. Көптілеуден Таусеңгір, Қали, Ақілгек, Байсеңгір өрбиді. Ақілгек қара тоқа Сағын дегенге ұзатылған екен, одан үш қыз және Нұрлыхан атты ұл қалады, өзі ауырып қайтыс боларында: «Кенжебай атамның кісе- белбеуін әкелші» деп өтініпті. Көптілөу ашаршылықта інісі Қылышбайды іздеймін деп жүріп, қызыл өкіметтің құрығына ілініп, содан оралмайды. Байсеңгір әкесі Көптілеуге Самда, 1967 жылы, желтоқсанда ас беріп, құран шығартыпты. Байсеңгірдің белгілі ақын Сүгір Бегендікұлымен етене араласқанын жоғарыда айтқанбыз. Тіпті «қасына еріп өнегесін, батасын алыпты» дейді, білетіндер. Сол Сүгірдің шау тартқан уағында, 1950-жылдардың тұсында, Бесқала жерінде елге сыйлы азамат -Айтқұл Әбілғазы мен Нұрақ басқарма үлкен той қылып, «Сүгір, Шамығұл, Ұзақбайлар үлкейді ғой, оларды әурелеп қайтеміз, оның үстіне Сүкең Есқуатын уайым қылып жүргенде, жырлап бер дегеніміз әбестік болар, Құнанорыс Дүзмағамбетпен өзіміздің Айтқұл Байсеңгірде жырдан кенде қылмас» деген кеңесті той иесі де құп көреді. Бұл әңгіме Сүгірдің құлағына жеткенде Ескелді Сүгір мен Шоңай Шамығұл: «Жырламасақ та, бата берер едік қой», депті, кейін бір жиында сол ағайындар арасында, Сүгірдің өзі кесікбас домбырасын қолына алып, назын айтқан екен. Бүгінде Маңғыстауда тұратын Серкеш Сәрсенбай жыршы, Қырықмылтық Бүркітбай жыраудан қалған (ескі кассеталар сақталған) сол сөзді жаттап, жер-жерде айтып жүр. Бұл сөзді кезінде жыршы Құнанорыс Рейім Құрмантайұлы да жырлаған екен.

Махамбет Өтемісұлының 200 жылдығына арналған халықаралық жыршылық байқаудың бас жүлдегері, сөз зергері, жыршы — Амандық Көмекұлы. «Байсеңгірдің мақамын алғаш рет шешемнен естідім, Ел ішінде нағашымның дауысы жазылған үнтаспа немесе тағы басқа суреттері сақталуы ғажап емес. Егер сондай мұралар болса ұрпақтарына табыстағаны дұрыс қой» дейді. Байсеңгірден өрген Бурабайды, өкімет жаңа ашылған «Дияр» совхозына жұмысқа жібереді. Қызмет бабымен шалғай ауылға көшкен баласы Бурабаймен бірге келіп, көп ұзамай Байекең дүние салып, қыр басында жалғыз зират пайда болады. Жұрт оны «Байекеңнің басы» деп атап кетеді. Сексенге аяқ басқан ұлы Ноғайбай мен оның Құлсарыда тұратын інісі Асанның айтуынша, тірлігінде құдай берген өнерімен, палуандығымен елге танылып, аты жайылған Байсеңгір Көптілеуұлының дүниеден көшкеніне 45 жыл, туғанына 105 жыл толады екен. «Тектіден текті туады, тектілік тұқым қуады», дегендей Байсеңгірдің өнері немере, шөберелерінен айналып өтпегеніне куә болып жүрміз. Мысалы, ата даңқын асырған «Біздің ауыл тамаша», «Адай қыз», «Жарқамыс вальсі», «Бәкір аға» сынды талай танымал әндердің авторы, ҚР Құрмет Грамотасының иегері, ҚР Мәдениет саласының үздігі Орал-Қосай Байсеңгірдің әлі талай биіктерді бағындыратыны сөзсіз.

С. Бәйішев атындағы Ақтөбе университеті.

Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университеті жанындағы студенттер театры Мұқағали Мақатаевтың «Қош, махаббат» пьесасын сахналап, көрермендер назарына ұсынғанын газет бетінде хабарлағанбыз. Бұл қаладағы студент жастар үшін ерекше қуанышты оқиға болды. Бір жағынан оқуларын оқи жүріп, екінші жағынан өнерге деген бейімділіктерін сынап көрген студент жастармен, олардың рольде ойнаған ұстаздарымен және осы театрдың жетекшісі, режиссер ретінде тырнақалдысын қойған Орал Байсеңгіровпен жолығып, әңгіме көрігін қыздырған едік.

пайдалануға берілгелі жатыр дегенді естіп, залын, сахнасын келіп қарадық, сахнасы айналып тұрады екен. Мұндай ғимарат тұрғанда театр ашуға мүмкіндік молдығын түсіндім. Университет ректоры ұсынысымызды қабылдап, соның ақыры осылай болды. Студенттерден театр құрдық. Студенттер өз ықыластарымен жиналды, ешкімді қинаған жоқпыз. Шетінен жанып тұрған жастар, өнерге құштар, алғыр, түсініктері түзу. Елу шақтысы келіп еді, жиырмасын ішінен іріктеп-сұрыптап алдық.

Философия кафедрасының оқытушысы Айшуақ Дәрменұлы: «Жастар: «Біз бармыз!» деп үн қатқандай.

өскен ауыл балалары. Ұлт өзін-өзі іздеп жүрген уақыт секілді қазір. Қазақпын деген адам өзінің ішкі дүниесіне үңіледі, бұл театр да сондай бір ізденістердің жемісі деп ойлаймын. Әл-Фараби сынды ғұлама кісі: «Адамға тәрбие имандылықпен берілуі керек, ғылым-білім содан кейін. Ал егер керісінше болса, ол тек апат әкеледі» дейді. Қазір орталық көшелерге көз салсаңыз, арақ-шарап сататын дүкен мен дүңгіршектерден, жарнамалардан өзге ештеңе жоқ. Адамның рухани дүниесіне әсер ететін нәрсені байқамайсыз. Ғылым мен техника алға озып, адамдардың рухани азғындауы белең алған кезеңде мұндай студенттер театрының қылаң беруі игілікті нышан.

Кенжеғали Кенжебаев, Қ.Жұбанов атындағы университеттің ректоры, профессор:

Ал студенттердің үлгерімі жақсыларын ғана қатыстыру жағын ойлау керек шығар, екі жағын алып жүрем деген ынталары болса, қиын шаруа емес қой.

Мағзом Бақытжанов, Т.Ахтанов атындағы қазақ драма театрының режиссері: Бұл спектакльге Оралдың, жалпы ұжымның аз тер төкпегені байқалды. Режиссерлік шешімі, образдарды саралауы, өзіндік топшылауы — бәрі де діттеген жерден шыққандай. Мұқағали идеясы жүзеге асқан. Суретші Шоқан Қали салған Мұқағали портреті спектакльдің ойын айшықтай түсті. Жалғыз ғана рояльден басқа түк жоқ, осындай жұпыны безендірілгеніне қарамастан, талапкер жастар спектакльді жақсы алып шықты. Бағдат, Асан, Бану, Айбар — төртеуі төрт түрлі, бір-біріне мүлде ұқсамайды, өзіндік орындары бар, әбден ізденгендері көрініп тұр. Спектакль соңындағы балетмейстер Армангүл Құрметжанқызы қойған бидің де мәні үлкен. Қазақта «Үй үстіне үй тіксе, одан да жылы болады» деген сөз бар, Оралдың осында жөні де, жолы да бөлек студенттер театрын ашуға бел бууы батылдықтың, тапқырлықтың белгісі деп ойлаймын. Сондықтан өзіміздің соңымыздан ілесіп, бізді жіті қадағалап отыратын жас буынның бар болғаны біздің етек-жеңімізді жинай түсуімізге, жауапкершілігімізді арттыруға итермелейді. Сондай-ақ, осы спектакльге ғимаратымызға жиналған лықа толы халықтың басым көпшілігінің жастар болуы олардың осы киелі шаңыраққа деген қызығушылығын арттыра түседі деген үмітті оятты. Дихан Жәлекенов, «Алақай» қуыршақ театрының режиссері: — Әңгімені облыстық драмтеатрдан бастап таратайын, өйткені Орал актер ретіндегі алғашқы қадамын сол жерде бастады. Марқұм Мұхтар Арын сынды азаматтар драмтеатрдың негізі қалануына қалай әсер етсе, одан әрі оның қаз тұрып кетуі үшін де бас ауыртты. Университет жанынан театр студиясын ашып, актерлер дайындады, қазіргі драмтеатрдағы актерлердің дені соны бітіргендер. Енді сол ағамыз бастап кеткен үрдісті жалғастырып, университет өз жанынан театр құрып, тағы бір жағымды жаңалық ашты. Мәслихаттың депутаты Төлеген Қуаныш деген азамат :«Сізге актер тауып қойдым» деді бір күні, көзі күлімдеген, әдеміше келген, қолында домбырасы бар осы Орал әнді шырқады келіп. Мәдени-ағарту училищесінде оқиды екен, «театрды сүйем» деді, содан не керек, біздің адам болып шыға келді.

Шын актер сахнада жан алып, жан береді. Орал сондай актер екенін танытты. Басқа рольдерін былай қойғанда, Әбілқайыр сынды ішкі қатпары мол саясаткер роліне тәуекел еткені бәрімізге белгілі. Әйтеуір Оралдың тамырында Әбілқайыр ханның қаны ойнағанын ұққандай болдық. Оралдың екінші тәуекелге барғаны — студенттер театрын ашуы. Бұл ерлікпен пара-пар іс болды. Режиссер ретінде тағы бір қырын танытқан Орал аз қиналмаған шығар. Ақтөбеде режиссер деген де некен-саяқ қой, қатары осындай жастармен толыққанына қуаныштымыз. Актер кезінде бізді талай шырылдатып еді. Енді соны басынан кешкенде түсінген шығар. Мұндай театр басқа да оқу орындары жанынан ашылса, ұлттың тілін насихаттайтын бірден-бір орын дер едім. Ақ жол тілеймін Оралға, ештеңеге мойымасын, осы ісінен берекет тапсын деймін. Ақылбай Құлымшин, саяси әлеуметтік пәндер кафедрасының мәдениеттану пәнінің оқытушысы:

Студенттер тетарының ашылғанына шын қуандым. Бәрін естігесін Оралға: «Көмек керек болса айт» дедім. Өзім де өнерге іңкәр жанмын, мектеп, институт қабырғасында әртүрлі көріністерде ойнап көргенім бар. Біз студент болып жүргенде мұндай мүмкіндік болғанда, шіркін-ай, театрға түнеуден де бас тартпайтын едім. Студенттер жанын салып кірісіп жүр, оларға да осындай бірдеңе үйренетін, рухани, эстетикалық ләззат алатын орта керек-ақ. Жастардың рухани байлығына мән беріп, осыған мүмкіндік туғызған профессор Кенжеғали Кенжебаевқа көп рақмет. Имам Шәмілдің қылышында «Бір нәрсе жасағысы келіп соның нәтижесі туралы күдіктенген адамнан ерлік шықпайды» деген жазу бар екен, үлкен сахна көрмеген студенттермен осы шаруаны қолға алып, халыққа жеткізе білген Оралдың ісін ерлікке санаймын. Айша ролінде көрінген Жұлдызай Обаева, филология факультеті журналистика бөлімінің 2-курс студенті.

Бала күнімнен сахнаға шығып, әртүрлі рольдерде көрініп жүрмін. Білмеймін, бірақ апамның ақылымен журналистика бөліміне түстім. Болашақта әзіл-сықақ бағдарламаларын жүргізсем деймін. Айша ролін Орал ағайдан өзім аттай қалап сұрап алдым. Әйтпесе маған тигені — Зағыш ролі еді. Студенттер театры ашылады дегенде қалып қойған жоқпын ба деп жылап жібере жаздадым. Сахнаға шыққанда қол-аяғым дірілдеп кері қайтып кететін шығармын деп қорыққам жоқ, тіпті спектакльдің біткенін байқамай қалыппын. Бағдат Теміржан Төлеубаев, жол қозғалысын ұйымдастыру факультетінің 2-курс студенті:

Асан — Думанбек Қалдымұратов, жол қозғалысын ұйымдастыру факультеті, 2-курс студенті.

Бану — Асылгүл Айдарова, филология факультеті журналистика бөлімінің 2-курс студенті:

Банудың бойындағы биязылық, инабаттылық кез келген қазақ, қызының бойында болуы тиіс деп ойлаймын. Бану ролінің өз еншіме тиетініне сенімді болдым. Думанбек — Асанмен өмірде де бірге оқыдық мектепте, сосын қалжыңдап жатқаны ғой. Шынында, бала күннен бірге өскен достарыңмен сахнаға қатар шығу өзіңді еркін сезінуге көмөктеседі екен. Тап өзім ойлағандай шығара алмаған сияқтымын. Белгілі бір дәрежеде сәтті шықса шыққан шығар. Соңғы репитицияда қатты толқыдым. Бұл өзі кісіні селт еткізбей қоймайтын жаңалық болды. Айбар — Маралбек Сағынғанов, журналистика бөлімінің 1-курс студенті, он жеті жаста:

Маған Орал ағай өлең оқытты, содан Айбар ролі еншіме тиді. Егер Айбар бейнесін шығара алмасам, Мұқағалидың әруағы кешірсін. Мен Бағдатты ойнағым келді, оның ауыл туралы сөздері ұнады. Көңілім құлазып жүрген сияқты еді, спектакль аяқталғаннан кейін кеудемді бір қуаныш кернеп, құлшыныс пайда болды. Қасым ролін сомдаған Ерлан Қыдыров, жол қозғалысын ұйымдастыру факультетінің 2-курс студенті:

Маған өзі ақкөңіл, бірақ арақты жақсы керетін Қасымның ролі қиындау соқты. Асанға жаным ашыды, «Шердің де шегі болуы керек қой, төзімім таусылды» дейтін тұсында көзімнен жас шығып кете жаздады. Әншейін бөтелке босатар басқосулардан осындай іспен айналысқан жүз есе артық деп есептеймін, ал режиссердің еңбегі күшті, біз балабақшаның баласы сияқтымыз ғой, бәріне шыдап, осындай дүние жасап шығарды.

Бүбіш — Мазинова Айнагүл:

Араққұмар Қасыммен тойға барып жүретін әйелдің бейнесінде көріндім, айтатын сөзім де жоқ, бірақ сонда да маған театр ұнады. Үйдегілерге де ұнапты, алдында менің қатысқанымды қаламап еді.

Сәлима — Ибашева Гүлназ, журналистика бөлімінің 2-курс студенті:

Ролімді қуана қабылдадым, бір қарасам, жапон әйеліне ұқсап кеткен сияқтымын. Режиссерге рақмет.

Мінсіз — Сәмиева Ақгүл, филология факультетінің 3-курс студенті:

Т.Ахтанов атындағы облыстық драма театрының қазақ труппасы XV мерейлі маусымының репертуарын тағы бір жаңа қойылыммен толықтырды.

Ешкім бізді шын түсінген жоқ бірақ, —деп ақын Есенқұл Жақыпбеков жырлаған өнер адамдарының жыл құсындай сағындырып жететін «Театр күніне» Дәметкен Құсайынованың режиссерлік етуімен алғаш рет Ақтөбе театрының сахнасында жерлесіміз, ақын-драматург, сазгер Бәкір Тәжібаевтың «Ана жүрегі» атты драмалық қойылымының премьерасы өтеді. Театр тарихына жүгінсек, пьеса авторы — Бәкір Тәжібаев 13 жасында Көтібар батырдың жеті жасар ұлы Есеттің рөлінде алғаш рет сахнаға шыққан екен. Өнер өлкесінде өзіндік із қалдырған Бәкір Тәжібаев туралы ақын Есенбай Дүйсенбаев:

Ескерткіш соғып кетті мәңгі өлмейтін, — деп жазады. Өнердің қара шаңырағы Тахауи театры — қашаннан да таланттардың ордасы. Өнерін бағаламаған ел өспейді! Сәби сенімді сахнагерлер 27-28 наурызда сағат 18.00-де театр көрермендерін асыға күтеді.

Тахауи Ахтанов атындағы облыстық драма театрының қазақ группасы жерлесіміз ақын, сазгер, драматург Бәкір Тәжібаевтың «Ана жүрегі» пьесасын сахналады. Автордың 80 жылдығына орай дайындалған бұл туынды, кештеу болса да көрермендерге ұсынылып, өнер сүйер қауымды бір серпілтіп тастады. Автор бұл пьесаны Жеңістің 40 жылдығына арнап жазғанымен, біз Бәкір Тәжібаевтың бұл еңбегінің өміршең екендігінің куәсі болдық. Қоюшы-режиссері Дәметкен Құсайынова М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан Өнер институты режиссура бөлімінің түлегінің алғашқы режиссерлық еңбегі мақтауға тұрарлық. Театрда: драматург Сұлтанәлі Балғабаевтың «Ең әдемі келіншегінде» Гүлбаршын, Жиенғали Тілепбергеновтің «Рамазан- Перизатында» Салиха, Александр Толстойдың «Алтын кілтінде» Буратино... сынды күрделі де, көркем образдары антты актриса ретінде шебер жеткізе білген Дәметкен Құсайынова, режиссерлық қабілетінің де айрықша екендігін паш етті. Әрине, актерлық пен режиссерлықтың арасында үлкен ізденіс, творчестволық өсу жолы бар. Сахна ашылғаннан-ақ қиялыңды қияға жетелейтін суретші мен режиссердың ортақ ойға тоқтаған шешімдері баршамызды сүйсінткені рас. Басты рольде «Ана» бейнесінде Шалқия Бақытжанова — шеберлік мектебінен өтіп шыңдалған талант иесі. Аналық мейірімін төге, қос ұлына мейірлене қарауы, үлкен ұлы Арманы (актер Елтай Кемал)тұңғыш келінін (актриса Майгүл Мұзбаева) әкелгенде, бата берген ақсақалға (актер Серікбай Оразалин) ұлдарының әкесінің тері сіңген шапанды жабуы, балаларыма бата қонсын деген ниеті мен ақ тілеуі шынайылығымен жарасымын тапты. Тойлы сахнаның көрінісінде ойналып тұратын «Гүлсім-ау» әнінің сиқырлы сазы көрерменді сахнаға жетелей түсті. Жастықтың жасыл бағы... балалық балдәуреннің куәсіндей әдемі әткеншектер бір сәтте тербетіле көтеріліп, ақ шымылдыққа айналып, беташар айтылған соң, ақ шымылдық ақ отау болып сахнаға сән бергенде, көрермен көңілі шаттана түсті. Бұл, әрине, театрдың бас суретшісі Айбек Орынбасаровтың творчестволық табысы. Көзінің ағы мен қарасындай қос ұлы Арманы (Елтай Кемал) мен Бағланы (актер Нұрсұлтан Айтқалиев) Анаға деген махаббатарына қаяу түсірмей, өз кейіпкерлерін басынан аяғына дейін мәпелей ойнады, ақ өлеңмен жазылған шығарманы игеру үшін театр актерларына әлі де көп еңбек ету керек. Арманмен қол ұстасып, ақ босаға аттаған Гүлжан (актриса Майгүл Мұзбаева) сұм соғыстың кесірінен тағдыр тауқыметін тартады. Мұндай күрделі образ жасау үшін актриса Майгүл Мұзбаеваның аз тер төкпегені анық. Дауыс ырғағының сенімділігі, өз ролін терең түсіне білуі қуанарлық жағдай. Дей тұрғанмен, сахнада ақ бетінің ажарын алға тарта бермей, образға сай грим салдыру жағын қоюшы- режиссердың да актрисаның да ескергені абзал. Мұндай сын-ескертпелерді Әзілхан роліндегі актер Шынтас Омаровқа да айтар едім. Сахнаның қыр-сырын жетік меңгердім деу үшін, әрбір актер қойылымдағы барлық кейіпкерлермен терең танысуы керек, кей жағдайда актердің орынсыз көп күлуі көрерменге түсінбестік тудырады. Сондықтан да Шынтас Омаров сынды жас актерлерге «артық қыламын деп тыртық қылмау» жағын ойластырған жөн. Ал, көңілге қона қалған кейіпкердің бірі Бағланның ғашығы Алма (актриса Айнагүл Өлмесекова). Алма — Айнагүл әр сөзіне мән бере сөйлеп, қойылымның ажарын аша түсті. Жағымсыз кейіпкер Сәлімді сомдаған Ерлан Исмағұлов актерлық қабілетін жағымды жағынан көрсете білді. Театр сахнасында рольдің үлкен-кішісі болмайды. Актриса Майра Ілиясова Сәлімнің әйелі Айнашты қойылымның ой-қазығына айналдырды. Айнаштың (актриса Майра Ілиясова) Алмаға (актриса Айнагүл Өлмесекова) «соғыстағы солдаттың намысын таптама!» деп шырқырауы азаматын ардақтаған аяулы жардың адалдығы іспеттес. Анаға кіші ұлынан «қара қағаз» әкелген офицер роліндегі актер Есет Оразалинге Бағланның қазасын әскери тәртіппен естірткеннен гөрі, қазақтың дәстүріне сай көңіл айтқанын қалар едік. «Қара қағазды» құшақтап, жылап жүріп «Бөбегім» деп бос бесікті тербеткен Анамен (актриса Шалқия Бақытжанова) бірге көрермендерде көздеріне ерік беріп егіле түсті. Автордың «қатысуымен» өтетін бұл қойылымда Бәкір Тәжібаев бейнесінде көрінген актер Әсет Оразалинді Бәкір ағамыздың өзі деп қабылдадық. Қойылымда шырқалған әндер Тахауи театрының әртістерінің сан қырлы екендігін көрсетті. Автордың өлеңіне жазылған әндерді шырқаған актерлар Елтай Кемал, Нұрсұлтан Айтқалиев, Шалқия Бақытжанова, Әсет Оразалиндер ән әлемінде еркін қанат қақты. Музыкамен көркемдеген сазгер Бақтығали Жұмалиннің өңдеуіндегі автордың «Арманымның ақ құсы», «Бөбегім», «Гүлсім-ау», «Ақбұлақ» әндері жаңа бірқырынан танылды. Балетмейстер Ләззат Мұхамедалинаның би қоюы сахнаның сәнін келтірді. Театрдың жаңа толқын жас әртістері Айгүл Оразалина, Берік Төлегенов, Дәурен Нарманов, Жеңіс Ноғайбаев, Жанар Қанымқұлова Есет Оразалин, Майрагүл Бүркітова, Резеда Балдаирова, Толқын Жандыбаевлардың биге деген икемділігі жұрт көңілін баурады. «Бұлақ көрсең көзін аш» — дейді халқымыз. Бұл спектакльден бұрында жазушы Рақымжан Отарбаевтың «Нашақор жайлы новелласында» Барыс ролінде, бүгінгі қойылымда Ананың немересі, озат оқушы ролін бейнелеген қаламыздағы 19 мектептің 4-сынып оқушысы Ақерке Сержанқызы театр өнерінің болашағы бар екендігін білдіреді.

Ел тәуелсіздігімен бірге шаңырақ көтерген Тахауи театрында, облыс болып құрылғанына 75 жыл толған Ақтөбе өңірінің ақын-жазушыларының шығармаларын кеңінен насихаттауда театр директоры Лира Шәріпованың еңбегін атап өткеніміз жөн. Туған елінде тұңғыш рет қойылған Бәкір Тәжібаевтың «Ана жүрегі» талай асулардан өтер, «Ақбұлақтан» келер ұрпақтың да шөлін басып, сусынын қандырары хақ.

Қазақ поэзиясының көрнекті өкілі Төлеген Айбергеновтің 70 жылдық мерейтойы қарсаңында ақынның ата-тегінің тарихи тағдырын зерделесек, қазақ халқына нәубет келген 1931-32 жылдары Айбергеновтер отбасы, Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы, Доңызтау өңірінен ойға қарай, Бесқалаға ауа көшкен екен. Менің ұсыныс-тілегім Доңызтау өңіріндегі Байғанин ауданының «Дияр» ауылындағы 43 жылдық тарихы бар білім ордасына Матайқұм орта мектебін «Т.Айбергенов атындағы Матайқұм орта мектебі» деп атаса, күллі қазаққа мәшһүр болған поэзия жұлдызының атамекенін айшықтап, алтын қазық қаққандай болар едік, ойыңды қос оқырман, доңыз жылы Доңызтауда бір сілкінсін.

Орал Байсеңгір, Т.Ахтанов атындағы Аңтөбе облыстық драма театрының әдебиет бөлімінің меңгерушісі.

Қаламыздың туған күніне орайластырылып, қалалық мәдениет бөлімінің ұйымдастыруымен Жастар сарайында әуесқой сазгер Орал Байсеңгірдің «Ақтөбем — ару қалам» атты ән кеші болып өтті. Оған Қанат, Светлана Айтбаевтар, Марат Әйтімов, Асқар Көшеров, Аймұрат Мәжікбаев, Жадыра Арыстанова, Дулат-Рита Айтжановтар, Нұргүл Тілегенова, Жәнібек Бекбосынов, Сейсен Айтжанов, Есет Сәдуақасов, Еркебұлан Дәрібаев секілді әншілер мен «Әдеп», «Елес», «Архон», «Қос нұр» топтары қатысты. Орал Байсеңгір — бесаспап жігіт. Т.Ахтанов атындағы драма театрында 5 жылдай қызмет жасап, Әбілқайыр хан, Жапал, Абдолла рөлдерімен көрермен есінде қалған актер. Есенқұл Жақыпбековтің сөзіне жазылған Қадырғали Көбентаевтың «Өнер адамы» әнін айтып шыққанда, Оралдың өнер үшін туған жігіт екеніне шүбә келтіре алмайсыз. «Жігітке жеті өнер де аз» дейді бабаларымыз. Жұртшылық Оралдың айтулы асаба екенін де жақсы біледі. Ал әнге сөз жазатын өнері барын және сазгер ретінде талай ән шығарып тастағанын халықтың бірі білсе, бірі білмес. Бұл жолғы кеш оның сазгерлік қырын танытуға арналды. Сахнаның безендірілуі жағынан Ақтөбеде бұрын-соңды болмаған жаңалық болды. Республикалық деңгейде өтіп жататын шығармашылық кештердің ұйымдастырылуынан бір кем болмады. Көрермен залында ине шаншар орын қалған жоқ. Әншейінде сырттан келген әншілер болмаса, жергілікті өнерпаздарға көп орындарынан көтеріле қоймайтын халық осы кешке көп жиылды. Бұл да болса жерлестеріміздің өз әншілеріне деген құрметінің ояна бастағаны шығар деп ойладық. Гастрольдік сапармен келген әншілер концерттерін өткізгендеріне риза, сахнаның көркемдігіне мән беріп жатпайды. Бұл жолы жергілікті биліктің ақтөбелік өнерпаздарға мойын бұрып, олардың концертінде сахнаның мейлінше әсем безендірілуіне игі ықпал өтуі жақсылықтың нышаны. Кештің басында қалалық әкімшіліктен ішкі саясат бөлімінің бастығы Мәди Қабыл арнайы келіп, кеш иесіне қала әкімі Архимед Мұхамбетовтің атыннан Құттықтау хат және ақшалай сыйлық табыс етті. Концертті ақтөбелік жұлдызды жұп, халықтың ықыласына бөленген әншілер Қанат пен Светлана Айтбаевтардың әдемі әзілмен әдіптей отырып жүргізуінің өзі шараның шырайын кіргізіп, бәсін көтерді. Ақтөбенің әншілері тайлы-таяғы қалмай қатысып, Оралдың әнін айтып, не оның сөзіне жазылған әндерді орын дап, халықты үш жарым сағат бойы жіпсіз байлап қойды. Әсіресе, «Байғанин маршы», «Адай қыз» әндері орындалғанда зал дүркіреп кетті. «Адай қыз» әнін Маңғыстаудан келген танымал әнші Асқар Көшеров әуелете шырқады. Бұл кеш жергілікті әншілердің мерекесіне айналды. Алматыдан Есет Сәдуақасов келіп, Оралдың «Балалық шақ балдәурен» әнін айтты. Қалдыбек Құрманәлінің «Шәмші аға» атты әніне тәнті болып жүргенімізде, Орал да қазақтың белгілі ақыны және композиторы, өзінің жерлес ағасы Бәкір Тәжібаевқа арнап «Бәкір аға» деген ән жазыпты. Бұл әнді Нұргүл Тілегенова келістіріп орындады. Оралдың Бәкір ағасының артында қалған мұрасын іздестіріп, «Ана жүрегі» деген пьесасын тауып әкеліп, облыста кешінің өткізілуіне мұрындық болғаны да бар. Орал Байсеңгірді құттықтаушылар аз болған жоқ. Оған облыстық мәдениет басқармасы бастығының орынбасары Қыдырғали Ермұханов Құттықтау хат пен сый-сыяпатын табыс етті. Ал Оралдың туған жері Байғанин елінен аудандық мәдениет бөлімі бастығы Нұрәділ Қолдаспаев келіп құттықтап, аудандық әкімшілік атынан тарту-таралғысын жасады.

Т.Ахтанов атындағы драма театрда Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университеттің көп салалы колледжінің актерлік өнер бөлімін бітіріп жатқан түлектердің «Ғашықтық хикаясы» атты дипломдық қойылымы көрсетілді. Спектакль көрермендерге, әсіресе, жастарға ұнаған сыңайлы, зал ішін соғылған шапалақ үні кернеп кетті. Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университеттің көп салалы колледжінде «Актерлік өнер» мамандығы бөлімінің ашылуына мұрындық болған сол бөлімнің оқытушысы, Жастар сарайының директоры Орал Байсеңгірдің еңбегін айтпай кетуге болмас. Т.Ахтанов атындағы драма театрдың әдебиет бөлімінің меңгерушісі болып қызмет жасап жүргенде Орал Ноғайбайұлы Ақтөбеге сырттан келген маман актерлердің тұрақтамай кетіп қалатынына қынжылып, 2008 жылы облыстық мәслихатқа Ақтөбеде актерлер дайындайтын оқу бөлімін ашу керектігі Жөнінде ұсыныс айтып хат жазды. Одан облыстық мәслихат шешім қабылдап, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университеттің ректоры Кенжеғали Кенжебаевтың қолдауымен осы «Актерлік өнер» бөлімі ашылған еді. Оқу ордасының ректоры болашақ актерлерден қамқорлығын аяған жоқ. Музыкалық аспаптармен қамтамасыз етіп, Жастар сарайындағы кең залда «Сахна тілі», «Сахна қозғалысы» (оқытушысы — Асқар Тоқпановтың шәкірті Сержан Аманқұлов), «Актерлік шеберлік» (оқытушысы — «Тамашаның» тарланы Бақыт Айтова) пәндерін өткізуге мүмкіндік берді. Болашақ актерлер Алматыдан арнайы шақырумен келген Т.Жүргенов атындағы өнер академиясының проректоры Аман Құлбаев бір апта шеберлік дәрісін оқыды. Режиссер Нұржан Сәндібеков «Сахна қозғалысы» бойынша шеберлік сабақтарын өткізді. Содан бергі үш жылда 30 шақты бала осы бөлімде білім алып жатыр. Биылғы бітіріп жатқан түлектер 2010 жылы Жеңістің 65 жылдығына арналған Ж.Нәжімеденовтің өлеңдері бойынша қойылған музыкалық-поэтикалық қойылымға (режиссері — Орал Байсеңгір) қатысты. Соңғы кездері Ахтанов театрына жастардың беті бұрыла бастады. Оның себебін театрдың бас режиссері Елтай Кемалдың жастар, махаббат тақырыбына арналған жас драматургтердің шығармаларын сахналауымен түсіндіруге болады. Ондай спектакльдерде негізгі рольдерде көбіне жас актерлер ойнайды. Астанадағы Қ.Қуанышбаев атындағы академиялық қазақ музыкалық драма театрының әдебиет бөлімінің меңгерушісі Қанат Жүнісовтің «Махаббат мелодрамасы» пьесасын сахналаған Елтай бұл жолы осыған үндес «Ғашықтық хикаясын» қойыпты. Елтай алғашында ақтөбеліктерге актер ретінде жақсы танылса, кейін білімін одан әрі жетілдіріп, өзін режиссурада сынап жүр. Алғашқы спектаклі жапон драматургі Минору Бэциякудің “Драма на углу улицы. Японский театр абсурда” шығармасы бойынша қойылған «Дерт» қойылымы болатын. Одан кейін қойған біз айтып отырған екі спектаклі де сәтті шықты. «Ақсарай» театрының режиссері Болат Атабаев, Астанадағы Жастар театрының көркемдік жетекшісі, белгілі режиссер, актер Нұрқанат Жақыпбаевтар сынды ізденістерге барып, Елтай Кемал сахнада сөзден гөрі іс-әрекетке, қимыл-қозғалысқа көбірек мән береді. Екі спектакльдің билерін қойған — Т.Ахтанов атындағы драма театрдың балетмейстері Қаршыға Дандағариев. Спектакльді көрген кісі Қаршығаның өлшеусіз еңбегін бағалайтыны анық. Сахна суретшісі — Айбек Орынбасаров. «Ғашықтық хикасында» жатақхананың бір бөлмесінде тұратын актерлік бөлімде оқитын жастардың өмірі баяндалады. Жоғары курстың үш жігіті бірінші курсқа енді түскен «первашты» (Нұржауған Алтыбайұлы) ашса — алақандарында, жұмса жұдырықтарында ұстайды. Сахнадағы актерлердің қимыл-қозғалыстары, билері әрі көркем, әрі әуенге сай, әрі шалт. Аса ептілікті, ыждағаттылықты қалайтын қимылдарды жастар жан қинамай орындайтындай көрінеді. Олар сахнада өздерін судағы балықтай еркін сезінеді. Спектакльдің алып бара жатқан оқиғасы жоқ. Ондағы әрекеттің бәрі әдемі әйлесімділікпен жүзеге асады. Дастан рөліндегі Нұрболат Өтеғұлов өзінің ылдым-жылдым әрі көркем қимыл қозғалысымен, керемет биімен, әдемі әзілімен көрерменін баурайды. Дастан Қымбат (актерлік бөлімнің ІІІ курс оқушысы) деген қызға ғашық, оған сезімін білдіруге келгенде жүрегі дауаламайды. Ал жанындағы екі досы болса, олар да екі қызға ынтызар, бірақ көңілдерін білдірудің ретін таппайды. Қыздарды өздері тұратын пәтерге қонаққа шақырайын десе, олар келісе қоярына сенбейді. Қыздардың көріпкел-балгер дегендерге сенгіштігі бөлек, олардың айтқандарына қатты ұйиды. Қыздарды қайтсек қаратамыз деген жігіттер есебін тауып балгерді үйлеріне шақыртады, соның сылтауымен қыздарды да қонаққа шақырып қалмақ. Бірақ жеме-жемге келгенде Ақмақта балгердің қолы тимей, келе алмай қалады. Ермектің ұнататын қызы Айым (Айзат Әбдіғаниева) мен Рүстемнің сүйгені Мәдина (Жарқынай Есберген) балгер келеді деген соң, екі өкпелерін қолына алып жетеді. Сол кезде жандары мұрнының ұшына келген екі досы Дастанды балгердің рөліне енгізіп жібереді. Қыздар емші әйел кейпіндегі Дастанның айтқанына имандай сеніп қалады. Қас қылғандай балгерді іздеп, тіпті, Қымбат та келеді, Дастанның есі шығып кетеді. Сонда да реті келіп тұрғанда жайшылықта айта алмай жүрген арманын айтып қалады. Дастан рөлі арқылы Нұрболат өзінің болашағынан үлкен үміт күттіретін сахнагер екенін көрсетеді. Бұрын түсініксіздеу сөйлейтін оның әр сөзі көрерменге айқын жетеді. Бойынан жастыққа тән қызбалық, тазалық, өткірлік байқалады. Ермек рөлінде ойнаған Мәди Қолашев, Рүстем кейпіндегі Нұрбек Әділбөк, «перваш» Тұрсынбекті сомдаған Нұржауған Алтыбайұлы, деканды ойнаған Болат Жұмабаевтар керемет актерлік ансамбль құрайды. Олардың ойынына қарап отырып, актерлердің бесаспаптығына риза боласың. Әнде, би де, көркемсөз оқуда қолдарынан келеді. Тұрсынбектің рөліндегі Нұржауған Алтыбайұлының сахнадағы қимыл-қозғалысы, сөйлеген сөзі әрі күлкі тудырады, әрі кісіні еріксіз өзіне тартады. Режиссер албырт, шапшаң, қиыннан жол тауып кететін Нұржауғанның әбден «иін қандырған», жас жігіт өз ісіне тас-түйін, бір артық-ауыс қимыл байқалмайды. Жасынан сахнада келе жатқан Нұржауған рөлін жандырып ойнайды. Спектакль соңында сөз алып, осы істің басы-қасында жүрген Орал Байсеңгіровке Алғыс хат тапсырған облыстық мәдениет басқармасының бастығы Нәзира Табылдинова сөзінің соңында :«Осындай дарынды жастарды Ақтөбедегі Т.Ахтанов атындағы драма және «Алақай» қуыршақ театрларына жұмысқа тартамыз», —десе, драма театрдың көркемдік жетекшісі Мағзом Бақытжанов: «Осы жастарды түгелдей театрға қабылдаймыз», — деп, көпшілікті қуантып тастады. Ақтөбенің мәдени өмірінде әжептәуір сілкініс тудырған қойылымды көрген жас та, ересектер де ұтылмайды, бірі өзінің жастық шағын сағына есіне алса, енді бірі замандастарының өнеріне тәнті болары сөзсіз.

Орал-Қосай Байсеңгір, Мәдениет саласының үздігі: «Қазақ радиосы» арқылы әндеріңізді естіп жүрміз. Ақтөбеде

жатып ән оздырған Орал-Қосай Байсеңгірмен жақынырақ таныссақ дейміз... Иә, әуе толқынынан «Біздің ауыл тамаша» деген әнімді Нұрболат Абдуллиннің орындауында жиі береді. Ауылға деген сағыныштан, туған жер, өскен ортаға деген махаббаттан туған дүние еді. Әу баста сахнаға өзім алып шыққанмын, кейінірек Ақтөбедегі «Достық сазы» фольклорлық ансамблінің сүйемелдеуімен дәстүрлі әнші Гүлмарс Аманбаева нақышына келтіріп шырқады.

Ән мәтінінен сағыныш сазын шерттірген туған жеріңіз жайлы біле алмадық... Оныңыз рас, өлеңнің ішінде ешқандай ауылдың аты аталмайды. Өйткені өскен жерін сағынып жүрген жалғыз адам мен емес шығар. Әр қазақтың түптамыры ауылда емес пе?! Сондықтан оларға да әнім ортақ болсын, осы туындымен сағынышын басса екен деген ой туды. Жалпы, кіндік қаным тамған жер - Сағи Жиенбаев, Өтежан Нұрғалиев, Тобық Жармағамбетов, Сәбит Баймолдин, Бәкір Тәжібаев, Есенбай Дүйсенбаев, Қажығали Мұқанбетқалиев сынды дүлдүлдер туған Байғанин ауданы. Бұл өлке мың жылда бір туар ақын Төлеген Айбергеновтің де атамекені. Ауылыңызды айтқанда арқаланып шыға келдіңіз ғой... Құдайға шүкір, біздің ел мақтануға әбден лайық таланттардың мекені. Мақтанудың да түр-түрі бар, біреу «Абайды сабағанда менің атамның қамшысы бірінші тиген» деп те мақтаныпты ғой. Ал менікі -«ауылдастың аты озсын» дегендік.

Ақ жібек бұлтқа оранып, - деп атақты ақын Сағи жырға қосқан «Оймауыт» деген бұрынғы кеңшардың «Дияр» деген бөлімшесінде дүниеге келіппін. Бұл менің рушылдығым емес, ата-бабама , шыққан тегіме деген құрметім деп түсінген дұрыс. «Сүйген құлдарыңның құрметіне бер» деп тілеген ырымшыл халық- пыз ғой, жалпы, қазақтың қай баласы да ата-бабасымен мақтана алады. Өйткені Мәшһүр Жүсіпше айтсам, «бұрынғының бәрі әулие». Адам руын айтқаннан «рушыл» болып кетпейді, Қаракерей Қабанбай, Шапырашты Наурызбай, «Ағатай Беріш-ұраным» деген Исатай, Махамбеттер руы үшін емес, ұлты үшін құрбан болған ғой. Есенқұл Жақыпбектің өлеңіне жазылған Қадырғали Көбентайдың «Өнер адамы» әнін ерекше орындайтын көрінесіз. Бұл туынды сіздің репертуарыңызға қалай енді? Тек мәнді де, мағыналы ән жазатын Қадырғали ағамыздан Ақтөбеде өткен ән кешінен кейін аттай қалап сұрап алдым. Ол кісі «көңіліңе ұнаса, табиғатыңа келсе, айт» деді. Ол кезде театрда актер болып жүрген кезім еді, Тахауи Ахтанов театрының 15 жылдығында алғаш рет орындап шықтым. Кезінде облыстық театрда Т.Ахтановтың «Ант» драмасында-Әбілхайыр ханның, М.Әуезовтің «Айман- Шолпанында» -Жарасты, С.Балғабаевтың «Ең әдемі келіншегінде» Абдолланың рөлін сомдапсыз. Кейіннен сазгер атандыңыз. Бүгінде актерлік, сазгерлік өнеріңіздің бәрін жиып қойып, басшылық қызметке кіріскен тәріздісіз... Жиып қойған жоқпын, жайып қойып кірістім. Қазір Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университетінің Жастар сарайының басшысымын. 2009 жылы облыстық мәслихат шешімімен, университет жанындағы көпсалалы колледжден ректор Кенжеғали Кенжебаевтың қолдауымен «Актерлік өнер» деген маман- дықтың ашылуына мұрындық болғанмын. Қазір Құдайға шүкір, шәкірттеріміз баршылық, облыстық театрларда, теле- радио саласында жемісті еңбек етуде. Бәкір Тәжібаев мұраларының насихатталуына біраз еңбек сіңіріпсіз. Осы жұмыстарыңыз жайлы да айтып өтсеңіз...

Ескерткіш қойып кетті мәңгі өлмейтін, - деп Есенбай Дүйсенбай шын бағасын берген тума талантқа әрдайым тағзым етіп жүремін. 80 жылдығына орай алғаш рет Ақтөбеде Бәкір әндерінің кешін өткізіп, «Ана жүрегі» деген пьесасын арнайы өз үйінен барып алып, Т.Ахтанов атындағы облыстық театрда қойылуына себепкер болғаным рас. Ол кезде театрдың әдебиет бөлімінің меңгерушісі едім. Бәкір ағамыз өзі ән шығара жүріп, талай әнге өлең жазған және ол әндердің әлі күнге сыры да, сыны да кеткен жоқ. Өйткені Мұқағалиға «Саржайлауды» жаздырған Нұрғисадай, Бәкір ақынды Ескендір Хасанғалиев жырлата білген жан. Олар ешкімнің тапсырысын орындаған жоқ, тек жүректерінің әмірімен ғана сәтті шығармашылық одақ құра білді. Әндері қалықтады, халқы тыңдаудан жалықпады.

Ал сіздің әндеріңізді кімдер орындайды?

Мирас-Құралай Бекжановтар, Есет Сәдуақасов, Асқар Көшеров, Жадыра Арыстанова, Асхат Тарғынов сынды та- нымал әншілер және жас жұлдыз Димаш Құдайбергенов өз репертуарына енгізген. Ақтөбе қаласында шығармашылық кеш өткізгенмін. Оған жергілікті әнші, сазгерлер қатысты. Қанат-Светлана Айтбаевтар, Марат Әйтімов, Аймұрат Мәжікбаев, Нұрталап Жүсіпов, Дулат-Рита Айтжановтар, тағы басқа өнерпаздар қатысты. «Байғанин маршы» әніңіз сол ауданның әнұранына айналған екен, одан өзге жарыққа шықпай, «көлеңкеде қалып қойды-ау» деп жүрген әндеріңіз бар ма? Зайыбым Нұргүл Тілегенованың орындауындағы «Бәкір аға» және «Қайран көңіл» деген әндерім көпшілікке жетсе екен деймін. Сазгер Жалғас Кеңесовтің М.Мақатаевтың өлеңіне жазылған «Пай-пай, өмір» деген әні де менің қоржынымда еді. Ол да менің жалқаулығымнан «жетер жеріне жете алмай жатыр». Орайы келгенде, «қалғып бара жатқанда, оятқаныңыз үшін» өзіңізге алғысымды айтсам деймін. Сіздің сауалдарыңыздан шығармашылық шабытым қайта түлегендей болып отыр. Дегенмен ізденісім мүлде жоқ емес. Жақында Бижан Қалмағамбетовтің өлеңіне «Есте қалсын» деген әнім жазылды. Бұйыртса, әртүрлі жанрдағы шығармаларымның басын қосқан «Мың алғыс» деген кітабым жарық көреді. «Қыдыр қонып, өнер дарыған» отбасыңыз туралы білсек... Атам Байсеңгір - жырау болған, сөз ұстанған адам. Жалпы, «сөз» деген киелі дүние ғой, ертеде «Ер Едігені» жырларда халық дәрет алып келіп тыңдайды екен. Бабаларымыз қасиеттің құнын білген ғой, сол үшін өнерге тазалық, адалдық керек! Өз отбасымда Сенім, Сезім, Кемеңгер, Көзайым атты Алланың берген сыйы бар. Арманым - балапандарымды иманды етіп тәрбиелеу! Ақтөбеде өткен С. Жиенбаев, Т.Жармағамбетов, Б.Тәжібаев Т.Досымов, Е.Серікбаевты еске алу кештерінде және Мейірхан Ақдәулетұлы, Ертай Ашықбаев, Бауыржан Бабажанұлы,Сәтжан Дәрібайдың шығармашылық кештерінде өлеңдерін оқып, көрер-менді бір серпілткен екенсіз. Жалпы, қоғамдық- мәдени шаралардан қалмайтыныңызға куә боп жүрмін, бәріне бірдей уақытты қайдан табасыз? Өнер адамы ешқашан демалмайды. 24 сағат жұмыс істейді десем, шындыққа қайшы келмес. «Өнер» деген сөздің түбірі «өн» дегеннен шығады, егер «өнбесе», өнер «өспейді»!

Бүгінгі «Ауылдас» айдарының қонағы — жерлесіміз, ҚР Құрмет грамотасының иегері, ҚР Мәдениет саласының үздігі Орал-Қосай Байсеңгір. Ақтөбе қаласында мәдени шаралардың қайнаған ортасында жүретін ол, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті Жастар сарайының директоры қызметін атқарады. Байғанин елі білетін «Байғанин маршы», Нұрболат Абдулин, Гүлмарс Аманбаева сынды әйгілі әншілердің орындауындағы «Біздің ауыл тамаша», Асқар Көшеровтің орындауындағы «Адай қыз» әндерінің авторымен арнайы сұхбаттасуды жөн көріп, біз де Ақтөбеге жол тарттық.

тартатын, ол кісі өмірден өтті. Домбыра күмбірлесе, қанша тентек болсам да тынышталып қалатын болыппын. Домбыра тартуды үйренуге деген құштарлығым мықты-тын. Сонан соң жеңгем, асау жуасытқан атбегі секілді, «домбыраны үйретем, бірақ, сен тентек болмайсың», - деген шарт қойды. Сосын, амал жоқ, айтқанын тыңдауға тура келіп, құрыққа көне бастадық. Ол кісі домбыраның пернелеріне күріш жапсырып қойып, үйрететін. Ең бірінші «Туғаннан құлыным деп аймалаған» деп басталатын, ана туралы әнді үйренгенім әлі есімде. Жеңгем күйді де жақсы тартатын. Домбыраны жаңадан үйренген маған күй тарту қиынға соққанмен, менде тыңдау және жаттап алу қабілеті жақсы болған болу керек, ауызбен жаттап алатынмын. Ауызбен күйдің әуенін соңына дейін түгел айтып беретінмін. Қол жүрмегенмен, арғы жағымда әуенге деген қызығушылық пен қабілет ауызбен айтқызатын.

«Достық» сазды фольклорлық ансамблінің негізгі әндерінің бірі де -осы ән. «Жарқамыс вальсі» деген Тобық Жармағамбетовтың сөзіне жазылған әнім, «Бәкір аға» деп аталатын Бәкір Тәжібаевқа арналған әнім бар. Сағи Жиенбаевтың «Хат» деп аталатын өлеңіне ән жаздым. Әскерде жүрген баласы мен ауылда қалған анасының арасындағы диалогқа арналып жазылған туынды, бұйырса, жақын арада жарыққа шығады.

Топырағы алтын, құмында құт бар.

Баршақұм, Алтай, Оймауыт, Дияр, - деген шумақ бар. Әнді тыңдаған бір жігіт: «Сіздің ауылда простой нәрсе жоқ екен», - деп әзілдегені бар. Бәкір ағам: «Қымбат маған белдерің құм қаптаған, туған жер» дейді. Жұрт гүлді жырлап тауыса алмай жүрсе, біз құмды жырлап тауыса алмай жүрміз. Ал, негізінде біздің ауылдың құмындай құм да, біздің ауылдың бұлтындай бұлт та жер бетінде бар, табиғат бүкіл адамзатқа ортақ. Бірақ, байқап қарасаңыз адамға өз жерінікі ыстық көрінеді. Т.Жармағамбетовтың «нәзік бұлттары» барлық аспанда тұрған бұлт қой, бірақ Тобық өз ауылының бұлтын ерекше жақсы көреді. Сондай-ақ, «Біздің ауыл тамаша» деген өлеңді жазар алдында ауылға барғым келді де жүрді. Сол кез мамыр айы болатын. Өлеңде:

Желмен жүйрік-ай жарысқан, - деген жолдар бар. Бұл — менің таза, еш әсірелеусіз, қоспасыз жазған балалық шағым.

Ақ ұлпадай бұлтын-ай» деген де сөз бар. Сонда, шығармашылық адамына туған жердің бұлтына дейін әсер етеді.

Нұргүл Тілегенова. Ол да музыка маманы. Алланың берген екі ұл, бір қызым бар. Ұлдарым - Сенім мен Кемеңгер жоғары оқу орындарында студент, қызым - Сезім. мектепте оқиды.

....деген сөзді санасында берік ұстаған, жерлесіміз, ҚР Құрмет грамотасының иегері, ҚР Мәдениет саласының үздігі Орал-Қосай Байсеңгір, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті Жастар сарайының директоры қызметін атқара жүріп, үнемі облысымыздағы мәртебелі жиындардың ортасынан табылады. Қай жерде салтанатты концерт, ақын-жазушылардың шығармашылық кештері, теледидарда деректі фильмдерді дыбыстау, бейнебаяндарда роль сомдау, театр қойылымдарында, қала берді студенттер театрында, филармония концерттерінде, студияларда ән мәтіндері, сазгерлік туындыларын тыңдаған, көрген сайын нақты қай саланың маманы деп ойлайтынымыз рас.

Осының бәріне уақытты қалай табасыз, негізгі мамандығыңыз қандай? Дұрысы уақытты пайдалана білу - ең үлкен өнер! Істеп жүрген кәсібімнің бәрін өзімнің төл мамандығым деп білемін. Жалпы Ақтөбе мәдени-ағарту училищесінен - «режиссер», кезінде Ақтөбе педагогика институты жанындағы студиядан - «актер» мамандығын және Қ.Жұбанов атындағы университеттің «музыка» факультетін, кейінірек С.Бәйішев университеттің «филология» факультетін бітіргенмін. Сан түрлі оқу орындарында білім алсаңыз да осының бәрі бір арнаға тоғысатын сияқты. Жалпы өнер кімнен, қайдан дарыған? Атам Байсеңгір Көптілеуұлы, елге танылған домбырашы, жыршы. Заманында атақты Ескелді, Сүгір жыраулармен бір жүрген кісі болған. Ал, нағашыларым «бізден дарыған!» дейді, ал, енді «туған топырақтан» деген сөз, шындыққа 100 пайыз жақындайтын сияқты, өйткені, біздің ауылдың құмына дейін ән салады!

Туып-өскен жеріңіз жайлы біле отырсақ... -Жақын «шетелде», анығын айтсам, Доңызтаудан бері, Жем өзенінен әрі, Оймауыт пен Диярдың қасында, Сарыбай әулиенің «басында» туғанмын, ал, кіндігімді кескен, аты ел есінде алтын әріппен сақталған атақты «халық доғдыры» Қуаныш Теңізбаев! «Халық доғдыры» дегенді бірінші рет естіп отырмын. Ол кісіні біздің ел, ерекше, қатты құрметтейді.

-Өз отбасыңыз жайлы білсек... -Әкем Байсеңгірұлы Ноғайбай, биыл 80-ге толады, шешем - Ажар Алпысбайқызы, «Алтын алқа» иегері, көп балалы отбасында туып-өсіп, ер жеттім. Келіншегім - Нұргүл Тілегенова, музыка маманы. Есімі елге танымал Момын Байғаниннен домбыра класын бітірген. Ұлдарымыз Сенім - А.Жұбанов атындағы музыка колледжінде, Кемеңгер -С.Бәйішев атындағы университеттің колледжінде «дене тәрбиесі және спорт мамандығы бойынша» тәлім алуда, фехтованиядан «спорт шеберлігіне кандидат», қызым - Сезім, мектепте оқиды, ән айтады, өнерге, әдебиетке жақын. Елбасының алдында өнер көрсеткеніңізді ел айтып жүр, домбыра қағысыңыз бен төкпе термеңіз ерекше дейді жұрт? «Ұстазы мықтының - ұстамы мықты» деген ғой, ұстазым академик Ахмет Жұбановтың сенімін ақтаған профессор Қайырғали Қожанбаев, ал, ең алғаш домбыра ұстатқан, туған жеңгем, марқұм Оразгүл Боқышқызы Тауханова еді... Жалпы, өмір деген үлкен мектеп қой, біздің ауылда домбыраның «құлағында ойнаған» Әлден ақсақалдан «Домалатпайды», «Баламайсанды» тыңдадық, Тілеубаев Құдайберген есімді азаматтың «қағысын» көрдік, Мұқанғалиев Саматтың әніне елтідік, Темірхан Әділхановтың өлеңін жаттадық, Жалғас Қоспағанбетовтен патриоттық тәрбие алдық. Тіпті Оймауытта туып, қазақ өнерінің «алтын діңгегіне» айналған Халық әртісі Алтын Ружееваның ат төбеліндей ауылға театр қойылымдарымен қайта-қайта айналып соғуының өзі үлкен мектеп болатын, кейін байқасам, сол ауылдың құйттай сахнасынан, атағы дардай Чапай Зұлқашевты да, Мағзом Бақытжановты да көрген екенбіз... -Театрдағы сомдаған рөлдеріңіз туралы айта кетсеңіз. -Алғашқы еңбек жолымды Т.Ахтанов атындағы облыстық драма театрында актерліктен бастадым. Дихан Жәлекенов бастаған, алғы буын ағалардан үйрене жүріп, киелі сахнаның санаға салар салмағын сезіне тер төге білдім деп ойлаймын. Өнердің иесі қашанда халық. Халықтың берген бағасы, елдің ілтипаты өнер адамына қанат бітіріп, биікке ұмтылдыратыны рас. Театр сахнасында С.Балғабаевтың «Ең әдемі келіншегінде»-Абдолланы, М.Әуезовтің «Айман-Шолпанында» -Жарасты, Е.Әлімжановтың «Тақталасында» - Дауғабайды, Т.Ахтановтың «Антында» - Әбілхайыр ханды, Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпанында» - Қожықты, Ж.Тілепбергеновтің «Рамазан- Перизатында» - Жарылғапты, У.Шекспирдің «Король Лирінде» - Бургундия герцогін тағы басқа да рөлдерді сомдап шықтым, сол тәжірибемді қазір жастарға үйретудемін Былтыр «Жастар театры шақырады» деп, «Айналайын, ақ келін», «Ғашықтар хикаясы» қойылымдарына келіңіздер деген сөзіңізді естіп едік теледидардан? Иә, бұйырса, биыл да жар салатын боламыз, «актерлік өнер» мамандығы, былтырдан бастап «Тарлан» колледжіне ауысты, сондағы студенттер күшімен тағы да бір қойылым дайындалуда, жалпы, театр ешқашан көптік етпейді! «Осындай дайындап жатыр екен, қолтығынан демейік, осыдан біздің балаларымыз, жас ұрпақ тәлім-тәрбие алады ғой деп жұрт өре түрегелсе» деймін, кезінде «облыста мәдениет мамандары, халық театрларында оқыған актер жоқ» деген ұсынысты қолдаған, облыстық мәслихаттың шешімімен ашылған мамандық қой. Аудандық мәдениет басшылары өздеріне керек маманды өз есептерінен оқуға жіберіп облысымыздың мәдениетін көтеруге үлес қосса деймін. Қарапайым отбасылардан шыққан өнерді сүйетін балалар ақылы оқуда. Үркетін дүние емес, мен казино, бар немесе лохотронға шақырып жатқаным жоқ қой. Егер, басшылар қолдаса, қалада Жастар театрын ашу қолда тұр, оған маман да, режиссер да, суретші де бар! Көпшілік театрға жиі келуі керек. Тіпті керек десеңіз, құзырлы орындар арқылы, әрбір мекемені ай сайын театр қойылымына келуге міндеттеу керек, билет құны мекеме есебінен төленуі тиіс. Театрға келген адамның санасы тазарып, еңбекке құлшынысы артады, осыны мекеме басшылары ұққаны дұрыс, адамға ауа.су, жылу қандай қажет болса, бұл да сондай - рухани қажеттілік! Шығармашылығыңызда не жаңалық, «Байғанин маршы», «Бәкір аға», «Біздің ауыл тамаша» сияқты әндердің ізін суытып алған жоқсыз ба? Нақты жоспарым жоқ, екі етек болып шауып жүрмін, әйтеуір, алда Сағи, Тобық ағаларымыздың мерейтойы, арнап жазылған әндерім бар, бұйырса, «Ақтөбеме, мың алғыс» деген әртүрлі жанрдағы шығармаларымның басын қосқан кітабым жақын арада жарыққа шығады.

Былтыр Ақтөбеде облыс әкімі Архимед Мұхамбетовтің өңірді көркейту мақсатындағы үш жылдық «Көркейе бер, туған жер» акциясы басталған болатын. Акция барысында талай менмін деген азаматтар өз туған жеріне қал-қадерінше көмек көрсетіп жатыр. Жақында Байғанин ауданы Дияр ауылының Матайқұм мектебінің түлегі, Ақтөбедөгі «Жастар» сарайының директоры ҚР Орал Байсеңгір оқу ордасына музыкалық аппарат сыйға тартты.

О.Байсеңгірдің туған жер тақырыбындағы «Біздің ауыл тамаша», «Байғанин маршы» секілді әндерін жергілікті әншілер жиі орындап жүр. Бұл да туған жерге деген сүйіспеншіліктің бір көрінісі болса керек.

«Ақтөбе» газеті, 4 сәуір 2013 жыл

Бәденіңнің қандай екені қабырғадағы айнаға қарап та анықтауға болады. Бетің қисық болса, айнаға өкпелемейсің. Дұрысы, өкпелей алмайсың. Театрдың сахнасы да айна. Ал енді оған өкпелеу немесе өкпелемеу - өзіңде бар ақыл пікіріңнің шамасын байқататын шаруа. Ақтөбе қаласының қазақ ұлтты бөлігі ұзақ жыл театр сахнасынан өздерін көре алған жоқ. Өздерін сахнадан көре алмаған тек Ақтөбе қазақтары ғана ма еді? Әрине, былайғы елдердің шекара асып келген, кеткен зиялы өкілдері тамсана мадақтайтын ұлттық жақсы қасиеттерімізді қалаларымызға қазақ театры көп болмағандықтан жоғалттық деу әнтектік болар. Сөйтсе де нақ осының да себі тиюге біраз тұстар ұстатпағаны да рас еді. Қаламызда қазақ театры ашылғанда соның тұрақты көрермені бола қоймайтынымызды алдын-ала сезсек те жүрегіміз жарыла жаппай қауанғанымыз да сондықтан. Тұрақты көрермен бола алмасақ та енді, міне, театрдың қаражат жағдайы дегенді естіген сайын ішімізден мүсіркеу сөз айтамыз, әлдекімдерге кіжініп аламыз. Ұлттық мәдениетіміздің облыстық деңгейдегі проблемаларына біздің тікелей қолдау жасауымыздың қожанысырлау бір мысалы осы. Әрине, бұл тереңге кететін әңгіме. Ал театр ашылғанда алғашқы актерлердің қатарында келе қалған жігіттердің бірі Орал Байсеңгіров еді. Оның осы себептен де спектакльдердегі көркем-көрнекі, шикілі-пісілі көріністердің қуаныш-өкінішін қыңқ етпей көтеретін реті бар-ақ. Орал Алматыдағы небір маңғаз профессорлар мен марғасқа режиссерлердің тәлімін алған жоқ. Тоқпанов, Мәмбетовтердің мектебінен өтпеді. Бірақ қазақы театр сахнасына шығуға құқық беретін халықтық мектепте оқып шықты. Байғанин өңірінің қаймағы бұзылмаған қазақы тірлігі, орыс-европалық психология қанша өктемдесе де толық сіңісіп кете алмаған мінез-құлықтың ортасы ақысыз әрі адал дәріс берді. Талабының биті бар адамға, шынын айтсақ, бұл да осал сабақ емес. Сол сабақтарды жақсы игергенін Орал М.Әуезовтың «Айман-Шолпанындағы Жарас, Ж.Тілепбергеновтің «Перизат-Рамазанындағы» Жарылғап, «Ұлпан-Есенейдегі» (инсценировкасын жазған Қ.Ысқақов) қарақшы рольдерінде байқатты. Оралдың тағы бір өзгеше тұсы бар суырып салма ақын, термеші. Оған С.Балғабаевтың «Ең әдемі келіншек» спектаклінде ақын ролінің ұсынылуының себебі де осы шығар. Ақындық қабілетті жас актер жақында тағы бір жағымды іске жұмсады. Балаларға арнап ертегі-пьеса жазды. Бұрынғыша қолжазба іздеп Алматы асудың қажеті болмай қалды. Орал жазған «Жақсылық пен жамандық» пьесасы арқылы балалар Таусоғар, Желаяқ, Саққұлақпен достасты. Бірлесіп, жамандықты жеңді. Қолтықтан демейтін аға қай кезде де керек. Оралдың 40-50 минутқа созылатын осы дүниесін қоюға театрдың бас режиссері Мағзом Бақытжанов ықыластана кірісті. Ал драматургия, режиссура деген ұғымдарға әзір бас ауырта қоймайтын балаларға пьеса ұнап-ақ қалды. ...Ертегінің ылғи жақсылықпен аяқталатынын қазір балалар әбден біледі. Режиссер мен актерлердің мазасын алып жүрген қаражат мәселесі де солай тәмамдалса ғой, шіркін. Ал репертуар жұтамайды. Оның біз білген бір дәлелі, мысалы, Орал Байсеңгіров дүниеге әкелген ертегі-пьеса.

Ол жылдары Ақтөбенің шалғайдағы аудан орталықтары өз алдына совхоздарға, тіпті ірі бөлімшелеріне де «АН-2», мен «ИЛ-2» ұшақтары, халық жалпық тілмен атап кеткен «Кукурузниктер» күн аратпа қатынап тұушы еді. Анау алыстағы Мәскеу мен Алматыда басылатын газеттерді, облыстық газеттерді ауыл халқы шыққан күннің ертеңіне оқитын. Елдегі ағайындар автобусқа мінбеуші еді, Ақтөбедегі шаруасын бітіргісі келсе ауыл іргесіндегі ұшақ алыңына баратын да белгілі сағатында ұшаққа мініп, ет пісім уақытта қалаға жететін. Сол жылдары өз басым Оймауытқа жиі жол тарттым. Ұшақ Байғанинге, Жарқамысқа газет-журнал, хат салған сары қапшықтарды тастайды да сүт пісірім уақытта аспанға қайта көтеріліп, 40 минуттен кейін Оймауытқа қонады.Одан әрі тағы қанатын қомдайды да Диярға барады. Диярдың адамдарын қанатының астына алып, Оймауыттан, Жарқамыстан, Байғаниннен сыйғанша «қарнын қампитып» алып, Ақтөбеге қайтып оралады. Неге осы жайды тәпкіштеп жазып отырмын. Менің осы жазбаларымның кейіпкері Орал Байсеңгіров сол біз қатынап жүрген жылдардың бірінде Дияр ауылында іңгәлап дүниеге келген көп қара домалақтың бірі. Матайқұмда, Кеңжылойда мектепке қатынаған, 2-сыныптан бастап қолына домбыра ұстап, ауылдың алты ауызын айта бастаған. Өнердің қиын да күрделі сатыларын өз аулында, ата-ана бауырында 9-10 жасында- ақ меңгеріп алған. Бір жолы Ақтөбенің тамаша өнерпазы, күй перісі, республикалық конкурстардың жеңімпазы Жайлау Асылханов: Аға,осы сіз Оймауытта тудыңыз ба? - деп сауал қойды. Ол шындықты білгісі келді. Көңілін қимадым. -Иә,- деп жауап қайттым. Сұрауының жөні бар. Менің «Қайнар» баспасында 1979 жылы жарық көрген алғашқы кітабым «Оймауыт өңірінде» деп аталып, осы жайсаң өлке адамдарына арналып еді.Сол кітіп жазылып жатқанда Орал бесікте еді, жазылып бітіп, жарыққа шыққанда Диярдың көшесінде бұзау қуып жүрген екен. Мен қайдан білейін. Алғаш кездескенде Орал жанып тұрған жігіт еді. Жасын сұрап едім айтпады, жұмбақтап айтты.-Аға.әлі бойдақпын, қатын жолда, бала белде, болашақ күңгірт - деп әзілге шақырды. Мен Ақтөбе облыстық драма театрында әдеби сарапшы едім. Жасым келген, базардан қайтып оралған шағым. Әрі труппаның дені жастар- орда бұзарлар. Солардың ішіндегі ең жасы. Армия тілімен айтқанда «салага» Орал еді. Алғашта Е.Әлімжаның «Тақталасында» Дауғабайды ойнады. Ақтөбе педагогика институтының жанындағы театр студиясын бітіп келген күндері. Сахнаға әртіс боп бірінші шығуы. Зал аузы-мұрыннан шыққан, лық толы еді. Институт ректоры Мұқтар Арын өзі бас болып студенттерді алып келген. Спектакль біткен соң пікір алысылды. Кім қалай ойнады? Режиссерлік шешім қалай? Сахнаның декорациясы жөнінде. Оралдың Дауғабайына жоғары баға берілді. Әртістер ортасы қызық. Аз айлығын уақытында алмаса да қашанда көңілді жүретін. Шетінен өнерлі. Ән, би, күй, терме, орыстың «Катюшасы», украинаның «Гопағы»-жігіттермен қыздар бәрін де біледі. Анда-санда мақала жазып, тәртіпке шақырып қойғаным болмаса, қолымнан түк келмейтіні тек мен ғана. Орал, осы сен неге ұялмайсың, қымсыңбайсың! Сахнада әкеңнің үйінде отырғандай сезінесің? Сөздерің мірдің оғындай...- деймін ағымнан жарылып.-Ол нанбайды, ағасын кекетіп, әжулап тұрған ғой деп ойлайды. С.Балғабаевтың «Ең әдемі ең келіншегі» сахналанды. Қоюшы режиссер Мағзом Бақытжанов келіншекке Дәметкен Хусаинованы, оның маскүнем күйеуіне Қайрат Амантүрлинді, ал өнерпаз жігіт Абдолла роліне Орал Байсеңгіровты таңдады, Бұл спектакльды бұрын Алматыда Г.Мүсірепов театрында көргем. Гүлжамал болып Лидия Каденова ойнаған. Қойылым ұнаған. Өзіміздің жас театр қай деңгейден шығар екен? «Баласы атқа шапса, анасы тақымын қысады» демекші мен әдебиетші, жәй көрермен ретінде көп қобалжимын. Премьерада зал толған жоқ.Театр әлі көрермен жинайтын дәрежеге жете алмаған кез. Оқиға үш кейіпкер арасында өрбиді.Қалғандары көмектеседі. Неге екенін білмеймін Оралға көбірек жаным ашиды. Бәйгеге ат қосқандаймын. Озып келсе екен.Тілегім болды. Орал өзінің Абдолласын басынан аяғына дейін мәпелеп, арқасынан қағып, жанын салып, жүрегінің жылуын беріп ойнады. Көрермен гүл шоғының көбін менің Оралыма сыйлады. 1996 жылы араға елу жыл салып Ақтөбе театрына «Айман-Шолпан» қайтып оралды. «Айман-Шолпан»Ақтөбе сахнасында алғаш реет отызыншы жылдара қойылған, сонда 13 жасар Бәкір Тәжібаев жеті жасар Есет болып сахнаға шығыпты. Ия, кәдімгі Есет Көтібарұлы, кейін патша мен жандаралдың есін тандырған Есет. Орал бұл жолы Жарас болып ойнады. Жарас Әуезовтың өзі ойлап тапқан кейіпкері. Қиын, күрделі, екі жақты жарастырушы, татуластырушы адам. Спектакль басталып кетті. Күндей күркіреп, ызғарын шақырып Көтібар көкем келді. Паң, өркөкірек Әлібек көрінді. Маманбай, Арыстан батыр, Айман сұлу, «елдестірмек елшіден» дегендей жанын салып Жарас жүреді. Екі сағаттан астап жүретін спектакль жалықтырмайды. Алтыншы қатарда отырмын. Желкемнен шықан сыбыр: -Мынау Абдолла ғой.(Оралды айтып отыр) қандай әсем ойнайды. Сол жағымнан күбір құлағыма шалынды: Баға қоюды менен сұраса Байсеңгіровке «5» қояр едім. «Айман- Шолпан аяқталды.Қол соғылды.Қошамет көрсетілді.Тағы да гүл шоқтары Оралды орап тастады. «Рамазан-Перизатта» Жарылғап, «Есеней-Ұлпанда» Қожықтың қарақшысы Оралдың орындауында көрерменнің көңілінің төрінен орын алды. Театр облыстың біраз аудандарын аралады. Атырау мен Ақтауда өнер көрсетті. Ресейдің Орынбор,Тұзтөбе,Ор қалаларына. Адамау аудандарына сапар шекті. М.Әуезовтың туғанына 100 жыл толуына орай өткізілген халықаралық театр фестиваліне қатысып «Айман-Шолпанды» әкемтеатр сахнасынан көрсетті. Осы сапарлардың бәрінде Орал театрдың ажары болды. Жалғыз ол емес, әрине Б.Ержанов, .Нұрмағанбетов, М.Ілиясова, Д.Хусаинова... Ал Қ.Балдаиров «ең жақсы ерлер ролі» үшін фестивальдің сыйлығын М.Әуезовтің күміс медалін алды. Андижан театрының режиссері Ақунжанов Қазиханның ойынына риза болып, нағыз өзбек екен деп баға берді. Ол жылдар біздің жас театрдың ессею, марқаю кезеңі еді-ау. Кейін театр құлдырады, жігіттерде селдіреді. Бірі «Екі езуге» екіншісі базарға кетті, қыздар байға ұзатылып кете барды.. Атам Байсеңгір жырау болыпты, елін ауызына қаратқан. Нағашыларым да құралақан емес,-деп жауап берді Орал менің сауалыма. Орал домбырада, баянда, гитарада еркін ойнайды. Наурызбектің, Қашағанның, Ақтанның, Нұрымның, Сәттіғұлдың, Махамбеттің, Базар жыраудың термелерін Оралдың орындауында тыңдап көрдім. Ол ерекше әлем, сүйкімді сәт. Қаршадай жігіттің бойы тұңған өнер. Осының бәрі өзі өмірге еңбектеп келген құнарлы өлкеден, кішкене ғана Дияр аулынан жұққан. Оралдың оқуы да аз емес. Ақтөбе мәдени-ағарту училищесінің режиссерлік бөлімін, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбек университетінің музыка факультетін бітірді. Қазіргі «хоббиі» көркем сөз оқу. «Рауан» радиосымен бауырласып алды. Абайдың қара сөздерін, Мұхтар Шахановтың өлеңдерін, Қадыр Мырза Әлінің шумақтарын шебер орындап жүр. Театрда Орал балаларға арнап «Жақсылық пен жамандық» деген ертегі қойып, онысы сәтті болып шығып еді. Осы күндерде режиссураның ендігі сатысын қаузай бастады. Мұқағали Мақатаевтың туғанына 70 жыл толуына арнап «Қош.махаббат» қойылымын әзірлеп жатыр.Тағы да жігітіме сәттілік тілеймін. Әкесі Ноғайбай менімен түйедей құрдас екен. Пайғамбар жасындамыз. Анасы Ажар да шамалас. Екеуімен де Оралдың үйінде табақтас боп, сырласқанымыз бар, келіншегі Нұргүлде өнерлі домбыраның құлақ күйін келтіріп ән салғанын көрдік.Ұлдары Сенім мен Кемеңгер өсіп келеді.Әкесімен шешесіне тартып өнер жолын қуса игі. Біздің осы шағын мақаламыздың кейіпкерінің суырып салма ақындығы бар. Бірақ байқаймын Орал жазғандарын газетке ешқашан ұсынған емес. Мына шумақты оқып, Оралдың ақындығына баға беріңіз.

Жас келгендікі ме, қайдам, кейінгі жылдары ұмытшақ болып алдым. Оралдың асабалық шеберлігін жазуды ұмытып барады екенмін. Қазір халық әдістері де той басқарып, тойда ән салып жүр ғой. Біздің Орал ел Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы көкесі Ақтөбеге сапар шеккенде екі рет қарсы алып, ол кісінің жоғары бағасын алды. Оралды Ақтөбеде, Аралда, Атырау мен Ақтауда болатын тойларға жиі шақырады. Жуырда ғана ол Жаңаөзен қаласында бір дөкейдің мерейтойынының ажарын келтірді. О.Байсеңгіров сылқылдаған, былқылдаған 25-ке енді келді. Тыңдырғаны көп, болашағы зор. Жорытқанда жолың болсын!

...Ахтанов атындағы көшеде орын тепкен Тахауи Ахтанов есіміндегі драма театры 1992 жылы өзінің шымылдығын алған рет «Күшік күйеу» комедиясымен ашып еді. Өткен жылғы маусымында драматургтың «Ант» драмалық дастанын қойып.суреткердің аруағына адалдығын тағы бір қырынан дәлелдеді. Біз осы «Ант» қойылымы жайлы рецензия жазып, қаламға былай ерік бердік: «Әбілқайыр драманың басынан аяғына дейін оқиғаның қақ ортасында. Көрермен ретінде ханның қас-қабағын, жүріс-тұрысын,бет-әлпетін аңдып отырдым. Әбілқайырдың терең ойдың, айла- шарғының, мәмлегерліктің, уәдеге беріктіктің, бірбектейліктің, отаншылдықтың, ұлтжандылықтың иесі екені ешбір күмән туғызбайды. Әбілқайыр (әртіс Орал Байсеңгіров) нанымды, иланымды ешбір қоспасы жоқтұлға. Ханды аяп кеттім, жақсы да көріп қалдым. Біздің арғы аталарымыз бойындағы дархан қасиеттерді бойына сіңірген, ел басқару әдісін шебер, терең меңгерген, болашағын ойлап, көріпкелдік танытатын, халқына, ұлтына, жұртына жаны ашитын, осы мақсаттар биігінен шығуға жанын пида етуге даяр екі адам болса.соның бірі - Әбілқайыр, ал біреу болса өзі. Бұған дейін «Перизат- Рамазанда»-Жарылғап , «Айман-Шолпанда»-Жарас, «Ең әдемі келіншекте»-Абдолла, «Есеней-Ұлпанда»-Қожық боп сахнаға шығып, көрерменін баурап алған Орал Байсеңгіровтің Әбілқайыры, оның шығармашылығының құтты қадамдарының биік тұсы, бел омыртқасы деп бағалаған орынды. Орал образға жақсы енген, кейіпкерін жанындай жақсы көреді, бағалайды, мақтан тұтады, қастерлейді.

Қазақ «жігітке жеті өнер де аз» дейді әншілік те, ақындық та, серілік те баяғының жігітінің бойынан табыла берген. Ал, қазір ондай жігіттер саусақпен санарлық қана. Әні, өнері халықтың жүрегіне жол тапқан әнші, актер, композитор, жерлесіміз Орал Байсеңгір сол аз топтың ішіндегі «сүйектісі», қанжығасы жаңа әнге толған азамат жақында редакциямызға бас сұқты. Орал Байсеңгір, Қ.Жұбанов атындаәы Ақтөбе мемлекеттік университетінің «Жастар сарайының» директоры, «Қазақстан ұлттық телеарнасы» Ақтөбе филиалындағы «Көзқарас» пікірлер тоғысының жүргізушісі: -Жақында Астана қаласына барып келдім. Астананың 10 жылдығына орай қазір елімізде жаппай әзірлік шаралары жүріп жатыр. Шығармашылығымдағы соңғы жаңалықтың бірі - Елорда күніне орай жазылған «Нұр - Астана» әнінің бейнеклипі қазіргі кезде республикалық теледидардан көрсетіліп жүр. Әнін Болат Боранов, сөзін мен жазғанмын. Жалпы Астананың көркемдігіне, көз тартар сұлулығына арналып жазылған біраз әндердің сөзін жаздым.

-Астана жайлы қанша әнге сөз жаздыңыз?

Жалпы соңғы жылдары Астанаға арнап ән, өлең жазу жыл сайынғы дәстүрге айналып бара жатыр ма? Олай деп айта алмаймын. Жалпы менің түсінігімде халықтың, әсіресе, жастардың елге, жерге, Отанға деген сүйіспеншілігін арттыру мақсатында осындай әндер қажет деп ойлаймын. Меніңше, әнге жазылған өлеңді мәнеріне келтіре оқыған кезде де ол өзіндік өлеңге тән ерекшелігін жоймауға тиіс. Кейбір әнге жазылған өлеңдерді тек әуенімен ғана тыңдай аласыз. Ал көркемдеп оқысаңыз, құлаққа тосын естіліп үйлесімділік табылмай тұрады. Демек, әнге жазылған өлеңді көркемдеп оқығанда, яғни, әнін, терісін сыпырып алғанда ол нағыз өлеңге тән қасиетін жоғалтпауға тиіс. Сондықтан әнге жазыған өлең сол әннің табиғатымен астасып, бір- бірімен үйлесіп жатуы керек.

Сіз көбіне дайын әндерге өлең жазасыз. Әндерге өлең жазу сіз үшін хобби ма? Хобби деп айтуға болмас. Дайын әндерге өлең жазғанда тұрған ештеңе жоқ. Әрине алдымен өлең жазылып, сосын оған ән жазылғаны дұрыс. Бірақ көптеген ақынның өлеңі әнге «сұрана» бермейді, әнге өлең жазу үшін әннің табиғатын сезіну керек. Соңғы жылдары қазақ әндерінен ұлттық бояу жоғала бастады, шетелдік әуендер ырғағына ұқсастық байқалады дегенге қалай қарайсыз? «Қазақ әні тоқырауда, азып-тозды» деген әңгіме Шәмшінің тұсында да айтылған. Бұл әр кез, әр заман ағымында айтыла беретін нәрсе. Қарапайым ғана мысал келтірейін. Шымкенттіктерге өзбектің әні, биі әбден сіңісіп кеткен. Сол енді бізге де кеп жатыр. Соңғы жылдары ақтөбеліктер үшін той-жиындарда өзбекше би билеу сәнге айналды. Әрине, өзіміздің «шығыс ұлты» ғой деп қарауға болатын шығар. Бірақ меніңше, «еуропалықтарға еліктегеннен жақсы ғой» деп, шығыстың қолтығына кірудің қажеті жоқ. Ешкімге, тіпті, өзбекке де еліктемей, қазақтың өзінің әнінің, өнерінің ерекшелігін сақтауға тиіспіз. Демек әнді сынау, әнге көңіл толмаушылық қай кезде де болады және бола беретін құбылыс. Халық қазіргі күні қандай ән күтеді деп ойлайсыз? Меніңше, патриоттық әндер керек. Патриоттық әндер халықтың рухын көтереді. Отанға, туған жерге, ел деген жұртшылықтың құрмет сезімін ояту қажет. «Менің Қазақстанымнан» , «Атамекеннен» басқа, халық жүрегіне жақын ән жоқтың қасы. Сол себепті, марштық сипаттағы әндер көбірек дүниеге келгені жөн деп есептеймін.

Мұның себебі, жазылған әннің дұрыс таралмауында жаңа әндерді халыққа жеткізу жағы кемшін. Қазақ әндерін насихаттайтын радиолар патриоттық әндерді сирек береді. Меніңше, кез келген телерадио ұлтқа қызмет етуге тиіс. Ұлтқа қызмет етпеген соң патриоттық рухтағы әндерді қайтсін, бұл қазіргі күні қазақ әндерін насихаттаудағы ең басты міндет болуы керек.

Сіздің жаныңызға қай әніңіз жақынырақ?

Әннің бәрі жақсы. Сірә, әннің жаманы болмайтын шығар. Тек халықтың көңіліне жол таба алмайтыны болмаса. «Байғанин маршы» әні жаныма жақынырақ сияқты. Байғанин туған жерім ғой. Сексен жылдығына орай өткізілетін шарада осы ән орындалмақ. Соңғы кездері діни әндер де жиі айтыла бастады. Діни әуендегі әндерге қалай қарайсыз? Мұхаммед с.ғ.с Пайғамбарымыздың туған күні мәуліт кешінде, шығыстық мақаммен діни ән орындадым, өлеңін өзім жаздым. Сол кеште Жәкен Омаровтың бірнеше әнін орындадым. Әрине, әнді жұртқа тарату үшін оған жарнама керек. Онсыз кейде мүмкін емес. Телерадио арналары арқылы қай ән көбірек жиі берілсе, халық соны тыңдайды. Ал, жарнама әнді көпшілікке, тыңдарманға ұсынады. Ұмыт қалып бара жатса есіне салады. Сондықтан әнге жарнама керек. Сіз актерсіз, әншісіз. Қазір телеарнада қызмет істеп жүрсіз. Өзіңізді журналистік шеберлік жөнінен байқап көргіңіз келді ме? «Қазақстан ұлттық телеарнасы» Ақтөбе филиалындағы «Көзқарас» пікірлер тоғысын кәдімгі ток-шоу ретінде өткізуді ойлағанбыз. Өзіңді әр қырыңнан байқап көргеннің зияны жоқ деп ойлаймын.

Мұхтар Әуезовтің туғанына 100 жыл толуына орай, Ақтөбе облыстық қазақ драма театрының шығармашылық ұжымы Маңғыстау сапарын «Айман-Шолпан» музыкалы комедиясымен бастаған еді. Ақтөбелік қазақ драма театрының жас труппасы халық жадында қастерленген «Айман-Шолпанды» сәтті шығарған, музыкалы комедия жалықтырмайды. Жалған дүниенің жортуылдары сынға талай салған, бар ғүмырын бәтуаға бағыштаған Жарас-тірлікті түсінесің... Жарас (Орал Байсеңгіров) бейнесі «Айман-Шолпанның» бүкіл композициясының бел омыртқасы іспетті. Жарас бастан-аяқ сахнадан түспейді. Жарас - Орал сөзінің анықтығымен, даусының еркін сенімділігімен, үн екпінімен, қимыл-қозғалысымен (жест), бет мимикасымен көкейде жатталып қалады. Сахнада партнерлары Жарас-Әлібек (Серікбай Оразалин), Жарас-Арыстан (Абай Көптілеуов), Жарас-Көтібар (Қайрат Амантурлин), Жарас-Айман (Майра Ілиясова), Жарас-Шолпан (Данила Әденова), Жарас-Өзбек (Қазихан Балдайыров)... мұның бәрінде Орал - оралымдылық, Жарас -жарасымдылық көрермен ризашылығына бөленеді. Комедияның композициялық арқауының ширай түсуіне, мінсіз өрнек құруына Жарас-Орал аз еңбек сіңірмеген. Келбеті де келіскен, дембелше тұлғасы да сахынаға сыйымды. Ақынжанды актер өз образының ішкі психологиялық иірімдері мен сыртқы әрекет бағдарын елгезек сезіне алған.

Сафи Әжімұратов Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі, облыстық «Маңғыстау» газетінің арнаулы тілшісі. Ақтау қаласы. 4.03.1997жыл.

Иә, Жаңа жылдарың құтты болсын, қарақтарым, Жаңа жыл жаңа биікке жеткізсін. Айтпақшы, балалар, биыл қандай жыл келді? Қане, кім біледі?

(залдан балалар) Қоян жылы, Қоян жылы!

Қыдыр ата - Иә, балалар, дұрыс, өте дұрыс. Былтыр “Барыс” жылы еліміз батыл қадам жасап, үлкен болашаққа жол ашты, ендеше қоян жылы қорқудың керегі жоқ. Адамдардың көңілі ақ қояндай аппақ болып, баршамызға татулықпен береке дарысын! Мен ақ қоянға батамды берейін. Осы жерде кездесуміз керек еді, ол да мені тағатсыздана күтіп жүрген болар - қараңғы түсіп барады. Сау болыңдар, балалар! (Қыдыр сөздерін мыстан кемпір мен қасқыр тыңдап тұрады). Сахнаға Қасқыр шығады, Мыстан шығады. Жуан дауыспен, балаларға қарап, әуелі көрмей, бір уақытта: (жақындай түседі). Мыстан :- Қой! Қасқыр досым, сәл шыда, бұлар өсіңкіресін, содан біртіндеп үңгірге әкеліп тұрасың, мен саған құйрық майына қуырып беремін.

Қасқыр :- Қашан, қазір ме?! Қайсын ұстайың?

Мыстан :- Тиме, достым! Тиме, қазір қазан да жоқ, құйрығы да аз, ал, шикі ет - іш ауырады. Одан да қорқақ қоянды ұстап алып, қазансыз-ақ отқа үйтіп жейік!

Қасқыр : (өте қуанып) - Ол қыли қоян бір жерде бұғып жатқан шығар, бүйтіп (қолын артына ұстап құлағын көрсетіп көзін жұмады)

Мыстан : - Ә, батырым? Саған да жан керек екен ғой. Қояннан да қорқақсың, сенімен дос болу опасно! /Қауіпті!/

Қасқыр : (ызаланып) - Әп, бәлем! Сен қоянды ма, мені Мыстанға мазақ қылдың-ау, Әп, бәлем!!! Мыстан : - Ендеше Қыдыр ата Қоянға батасын бермей тұрғанда, тарттырайық сазайын.

Қасқыр : - Жүр, кеттік!

Сахна қараңғы, қоян жүгіріп келеді, көзін сүртіп, (музыка да тез) Ақ қоянмын,

Қоян : - Қандай тамаша! Мен сияқты сүп - сүйкімді балалар! Сәлеметсіздер ме, балалар! Неге үндемейсіздер, қорқасыздар ма? Апайларыңнан қорқасыздар ма, қорықпаңдар! Мен өзім, мен өзім, бар ғой, ешкімнен, ешкімнен қорықпаймын! Грамм - тк - тк - тк тілін тықылдатып мақтанып тұрғанда, мыстан күліп, қасқыр ұлиды. Қоян бұтаға тығылып, сындырып кете жаздайды,

(Мыстан, Қасқыр екі жақтан шығып) Қасқыр : Әп, бәлем, қолға түскен жерің осы ма? Қазір біз сені, (тістерін уқалап, қарқылдап күліп ырылдайды). Мыстан : - Енді қаша алмайды. Кел, Қасеке! Мына жіпті жақсылап есіп алайық, ұста бір жағынан, сосын қоянды құлағын байлап, іліп қоямыз.

(Екеуі арқанды есе бастайды), қоянға қарап, Қасқыр : - Енді құтылмайсың, қайдан жүрген қоянсың, а? Қоян : (жылап) - Менің сіздерге жазығым жоқ. Мені Қыдыр атам күтіп қалды ғой. Біз таңның атқанын, Жаңа жылды бірге қарсы алуымыз керек. Қыдыр ата батасын береді, мен оны елімізге бір күнде таратып шығуым керек.

Жо - жоқ, біз сені Қыдыр атаға қуырып береміз, су жүрегіңді суырып береміз. Қасқыр мен Мыстан бір жағына шығып, арқанды тұзақ қылып құра бастайды.

Қасқыр : (ілтипатпен)-Миыңнан айналайын, Мыстаным, қазанды отқа қой! Мен тұзақ құра берейін. Мыстан : (үңгірдің жанынан қазанды алып, астына от тұтата бастайды, газетті жағып). Қасқыр : - Мен мұны қанша жылдан бері ұстай алмадым, жаяу жарты жыл, велосипедпен бір жыл... осы жолы... иә..., (сілекейін жалап) «қуырдақтың көкесін қоян сойғанда көресің»

Қасқыр, сахнадан түсуге қорқып: мына балалардың мылтығы бар шығар, қап бәлем, (тісін шықырлатып, ырылдайды).

Қоян : - Ата! Ата!

Қасқыр ұлып Мыстан кемпірмен бірге үңгірге кіріп кетеді. Қоян залдан шығып, «Ата» деп жүгіреді. Қыдыр ата : (құшақтап) Денең дірілдеп тұр ғой, батырым - ау, түнде біреу қорқытты ма, айт, шыныңды? Қоян : - Иә, ата, Мыстан кемпір мен жалмауыз Қасқыр жеп қоя жаздады. Сізді таба алмадым, ұйықтап кешігіп қалыппын. Қыдыр ата : - Мені қарсы алғанда, кешікпеу керек, сен биыл жылдың басысың, осы мың жылдық тарих сенімен аяқталмақ. Сен бізді жаңа ғасырға жеткізуің керек, Жыл басы - басымын.

Қыдыр ата : - Қане шығыңдар! (екеуі сүмірейіп шығады, қорқосақтап, біресе анау, біресе Қасқыр алдына шығып) Қыдыр ата : - Иә, сендер биылғы жылға жамандық ойлап, еліміздің берекесін кетірмек болдыңдар ғой, ә?! Мыстан : - Мен енді ешқашанда елге жамандық жасамаймын. Адамның ала жібін аттамауға ант етемін. Қасқыр : - Қарным аш болса қастандық қылмаймын, Қатыгез болсам, қара жерге кірейін! Қыдыр ата : - Мен елді сендейлерден тазартам деп, өмір бойы күресіп келемін. Мен дархан даланың данасымын, панасыздың панасымын! Екеуіңді әбден жамандықтан арылғанша тас үңгірге қамап, жаңа

Соңында - Қоян, Қасқыр, Мыстан, Қыдыр ата сәлем етеді. СОҢЫ

Сөзге шешен данасы...

Тектіден текті туады, тектілік тұқым қуады. Келімбердінің алты баласының ішінде Мұңал мен Тобыш өте тату болып өсіпті. Есейгенде еншісі бөлінбей, жұбын жазбай жүреді екен. Наурыз айы туа екеуі немере ағалары Құдайкеұлы Қосай батырға көрісіп қайтайық деп атқа қонады. Қосай батырдың ауылына жақындағанда, ағаларының да жолаушылап бара жатқанын көріп, алдынан шығып, «Ассалаумағалейкум»,- деп құшақ жая көрісіп,- жолыңыз болсын,-дейді. «Бірге болсын!» -деп, Қосай батыр інілерін ізінен ертеді. Көп ұзамай алдарынан сағым ойнаған боз төбе көрінеді. Төбеге шықса... Міне ғажап! Қаз-қатар тігілген ақ боз үйлер! Қосай атамыз қос інісіне : -Ал, Мұңал, Тобыш! Біз енді осы тойға түсеміз. Сендерге айтарым, тойдан шыққасын осы төбеден құлағанша, арттарыңа қарамаңдар,-дейді. Тойлы ауыл бұларды құрметпен қарсы алып, үшеуін үш үйге түсіреді. Қосай ата түскен үйде не бір билер мен бектер отырса керек. Төрдегі орын Қосай атаға бұйырып, бас ұстапты. Ас желініп болғасын, үй иесі «бата жаса» дегендей, Қосай атаға ишарат білдіріпті. Сонда Қосай ата қолын жайып:

Зарыққанның маңында бол! Аллаһу акбар!»- батасын береді де, ал, қасиетті бабамыз, жолға шығып барамыз, бізге де батаңызды беріңіз,-дейді үй иесіне қарап. Сонда үй иесі

Ықыласың қабыл болсын! Әумин!-депті.

Той тарқап, ағаларына сәлем бере келіп, тойға түсіп, ырза болған інілері қос атпен сар желіп отырып, боз төбеге шығады. Аға сөзі ойда тұрса да, өздеріне құрмет көрсеткен ауылды қимай артына қараса, жаңа дүбірлі той өткен, ауыл жым-жылас. Мұңал мен Тобыш не болғанын білмей, аң-таң боп, Қосай атадан сұрауға батылы жетпей абдырап қалады. Інілерінің төзімі жетпегенін сезіп келе жатқан Қосай:

Жаңағы той Қыдыр ғалайһімсаламның тойы еді, пайғамбардың 1 жасының неше жыл екендігін бір Аллам біледі. Ал, сендерге қандай табақ тартты, соны айтыңдаршы. Маған жауырын тартты,- дейді Тобыш. Маған жамбас тартты,- дейді Мұңал. Ендеше, — депті Қосай ата- жауырынның етегі кең болады, Тобыш қарағым, ұрпағың өсіп, дәулетің шалқиды, ал Мұңал қарағым, сенің әулетіңнен бір адам басшы болады,-екен дейді. Қосайдың айтқаны келіп, Тобыш ұрпағы кең жайылып, шетінен мол дәулет бітеді. Ал, Мұңалдан есімі адайдың ұранына айналған әруақты Бекет ата шығыпты. Ал, Қосай батырдың есімін, әулиелігін, қасиеттілігін, пірлігі мен ерлігін тек қана он екі ата Байұлы ғана емес, бүкіл қазақ, көрші өзбек, түркімен, қарақалпақ мойындап, бес ғасыр өтсе де, «Қыдыр көрген Қосай » деп қастерлейді. Кіші жүзде «үш жолдасың болса бірі- Қосай болсын» немесе «қырық жігіт жауға аттанса, қолды Қосай бастасын»,- дейді. Әлі күнге Адай руының ішінде той-садақада Қосай атаның ұрпағынан бата сұрау дәстүрге айналған.

мерекесіне арналған сценарий Сахнаға қазақтың ағаш үйі іспеттес декорация қойылып, мерекеге сай безендіріледі.