Астана
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының
кітап сериялары

Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевтың
бастамасы бойынша шығарылды

Тасмағамбетов И.Н., бас редактор
Тәжин М.М., бас редактордың орынбасары
Тәуекел С.Т., жауапты хатшы
Әбділдин Ж.М.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Зиманов С.З.
Кәлетаев Д.А.

Кекілбаев Ә.
Кенжеғозин М.Б.
Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.

Қосыбаев Е.М.
Құл-Мұхаммед М.А.
Мағауин М.М.
Мәмбеев С.А.

Нұрпейісов Ә.К.
Нысанбаев Ә.Н.
Рахмадиев Е.Р.
Сұлтанов Қ.С.

Сүлейменов О.О.
Хұсайынов К.Ш.
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының

кітап сериялары
Бас редакциясының алқасы

жүз томдық
Ғашықтық дастандар

ББК 82.3 (2 Қаз)
ІSBN 9965-35-057-4 (т. 22)
© Әдебиет және өнер институты, 2005

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты мемле­
кеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы шеңберінде жариялана­
тын «Бабалар сөзі» атты Жүз томдық басылымды дайындап,

жариялау жұмысын жалғастыруда.
Аталған басылымның басты мақсаты—халықтың руха­
ни мол мұрасын сол күйінде өзіне қайтару, яғни қолда бар
фольклорлық материалдарды түгел жарыққа шығарып, олар­

ды ғылыми айналымға енгізу, қалық жұртшылыққа ұсыну.
Бұл басылым бүгінгі оқырман мен ғылымға ғана емес, келешек
ұрпақтың ежелгі мәдениетімізді білуіне, үйренуіне, игеруіне
және зерттеуіне негіз болуды көздейді.

Бүгінгі таңда Жүз томдық серияның 21 томы жарық көріп
үлгерді, соның ішінде: тоғыз том хикаялық, жеті том діни
тақырыптағы және бес том ғашықтық дастандар.
Оқырманға ұсынылып отырған серияның келесі 22-томында

да ғашықтық дастандар қамтылып отыр, олар: «Назымбек пен
Күлше қыздың зары», «Есім—Зылиқа», «Қарға батыр», «Та­
лайлы құл мен Әйім қыз», «Мақпал—Сегіз оқиғасы» (Қазан
нұсқасы), «Мақпал—Сегіз», «Жан Сегіз», «Мақпал—Сегіз ай­

тысы» (М.Құсниұлы нұсқасы), «Жетім Мәриям», «Ақбөпе—
Сауытбек». Бұл—ғашықтық дастандарға арналған соңғы том.
Дастандарда екі жастың адал махаббаты, олардың ой-сезімі,
аңсаған арманы, өзі сүйіп таңдаған жарына қосылуы үшін

күресі, іс-әрекеті баяндалады.
Томға енген «Назымбек пен Күлше қыздың зары» атты дас­
тан дәстүрлі фольклорлық сюжетке негізделген, және онда көне
мотив, сарындар пайдаланылған, қалған шығармалар өмірде

болған оқиғалардың ізімен жырланған. Мұнда оқиғаның өткен
жері, кейіпкерлердің елі, шыққан руы көрсетіліп, басқа да дере­

Назымбек пен Күлше қыздың зары
Бұрынғы уақытта Жанысбай, Асылбек деген екі хан болған.
Екеуі екі жердің патшасы: Асылбек—ноғайлы деген елдің ханы,
Жанысбай—Қырым деген жердің ханы. Сонан соң Жанысбай өз

елінде хан болып өз маңындағы шаһардың адамдарын өлтіріп, өз
елінде тұра алмай, манағы Асылбек ханның еліне көшіп келеді.
Сонан Асылбек хан Жанысбайды құрметтеп, жақсылап сыйлай
береді. Екі хан сөйлесіп, екеуі құшақтасып дос болады. Асылбек

хан Жанысбайға айтады:—Егерде екеуіміздің қатынымыздан
ұл туса, [екеуі дос,] менікі қыз болса, сен құда, егерде менікі
ұл болса, мен қызыңа құда түсемін,—дейді. Екі хан уәделесіп
дос болды. Көп уақыт өткеннен кейін екеуінің қатыны босана­

ды. Асылбек ханның қатыны ұл табады. Жанысбайдың қатыны
қыз табады. Екі хан жұртты жинап, ойын-сауық қылып жұртты
тарқатады. Асылбек хан баласының атын Назымбек деп қояды.
Жанысбай хан баласының атын Күлше қыз деп қояды. Бір-екі

күннен соң Асылбек хан дүниеден қайтады. Баласы жеті жасқа
келеді. Жанысбай енді ойлайды: «қой, мен енді еліме көшейін»
деп, еліне көшеді. Қыз бен бала бірін-бірі айттырғанын біледі.
Жанысбай өз елінен көшкеннен соң,

Елінің бағы кетіп, дәулет кетті.
Шақырып елі келді жылай-жылай,
Жанысбай енді ойлайды бармақ бопты.
Жанысбай енді ойлайды «тұрмаймын» деп,

«Жетім ұл, жесір қатын көрмеймін» деп.
Еліне қызын бермей көшіп кетті,
«Күлшені бір жетімге бермеймін» деп.

ғашықтық  дастандар
Құдірет Кәрім салды жетімдікті,
Жанысбай енді ойлайды қасіретті.
Жетім ұл, жесір қатын ол не қылсын?

Еліне қызын бермей көшіп кетті.
Күлше қыз кеткен екен жылай-жылай,
Жиырмаға бір заманда жасы жетті.
Әкесі бермеймін деп көшсе дағы,

Күлше қыз амалсыздан әрең кетті.
Назымбек жиырмаға жеткен сонда,
Мектептен оқи-оқи болған молда.
Алысқа алты айшылық қыз кеткен соң,

Назымбек жалғыз өзі қалған сонда.
Әрқайда болады екен адам мұңы,
Күлшенің артық екен ақыл-ойы.
Әркімге беремін деп жүргенінде

Келіпті ноғайлының топ керуені.
Келіпті қатарласып керуендер,
Қыз шығар кешке таман серуенге.
Елінен Асылбектің көшкенінде

Бар еді бір сары бота боз інгенде.
Қалы бар сары атанның маңдайында,
Жамағат, көріп пе едің мұндай жанды?!
Сары атан көше бойы боздағанда

Күлше қыз тыңдай қалып қайран қалды.
Күлше айтты:—Асылбек бай маған ата,
Баласы ақ түйенің бұл сары бота.
Керуен Назымбектен сұрап мініп,

Қазына келген шығар артып мата.
Жаратқан баршамызды бір Құдайым,
Падиша барша жанның білер жайын.
Керуен ноғайлыдан келген болса,

назымбек  пен  күлше  қыздың  зары
Кигені Күлше қыздың ылғи атлас,
Әрқайда жаман жігіт сертке жетпес.
Басында кәмшат бөрік, кәукардан шоқ,

Көрген жан бір таңданып айтпай кетпес.
Кигені қызыл қамзол, дүрия көйлек,
Сабы алтын аяғында әдіре етік.
Хабарын керуеннен білейін деп,

Күлше қыз келе жатыр өлеңдетіп.
Сөйлейді керуендерге тілі майда:

Жоғалтқан бір ақсұңқар бейшарамын,
Айтайын білсең жөнін бәрің де ойла.
Салғаным айбалтаға жезден қияқ,
Айтылар қажет сөзді білмеу ұят.

Жалғызын Асылбектің білесіз бе,
Артында Назымбектей қалған тұяқ?
Керуен:

Жалғанда не көрмеді жетімдіктен?!
Қыз таңдап әр шаһарды аралап жүр,
Бақыты асқаннан соң Орманбеттен.
Қыз:

Бұл күнде мал мен бағы жұрттан асқан,
Бар еді ғашық жары Құдай қосқан.
Ғашығын Құдай қосқан есіне алмай,
Қалайша қыз іздеп жүр қайрылмастан?

Бір Құдай әлекке сап жетім еткен.
Білмейді өлі екенін, тірі екенін
Ғашығын Құдай қосқан жаста кеткен.

ғашықтық  дастандар
Қыз:

Ондай жан ғашық болмай жүре ме екен?!
«Тас ауыр түскен жерге» деген қайда,
Ойына кеткен жарын ала ма екен?
Керуен:

Бақ берген Асылбекке Құдірет Кәрім,
Көп ойлап қапалықпен ғашық жарын.
Назымды Күлше қызға баян қылып,
Айтады ғашық болған қайғы-зарын.

Жалғанда таныс болдым талай бекке.
Бағасы тоғыз жүздік торғын белбеу—
Аманат, осыны бер Назымбекке.
Арманда ақсұңқардай түстім торға,

Құдай-ау, біздің жолды өзің оңда.
Арманда мен де сондай бейшарамын
Бұрында жаста қалған ғашық жарға.
Керуен:

Жөніңді айт, қандай жанның данасысың?
Әкесін баласымен бірдей біліп,
Кісідей таныс болған көп сұрайсың?
Қыз:

Жаманға сыр айтуым, сірә, қымбат.
«Қырымда бір жаман қыз көрдім» деңіз,
Тапсырдым үшбу сөзді сізге аманат.

назымбек  пен  күлше  қыздың  зары
Болғанда кеудең сарай, асылың ғаріп,
Бой сақта, ақыл ойла, қадір біліп.
Керуендер алты ай жүріп елге келсе,

Қырымнан сауда қылып пайдаландық.
Көп сәлем айтты сізге бір сұлу қыз,
Бір кемер белбеу берді тоғыз жүздік.
Назымбек өзі науқас, көңілі жарым,

Болмаса жастай кеткен ғашық жарым?!
Қайғырды ғашық жарын Назым ойлай,
Іздемек көңілінде шыдай алмай.
Ғашықтар мұратына қашан жетер,

Назымбек науқас болған жеті жылдай.
Назымбек қайғы қосты көкірекке,
Бозбала, құлағың сал мынау кепке.
Болғанда жетінші жыл тәуір болып,

Ойлайды ғашық жарын іздемекке.
Ноғайдың жар шақырып жияр бәрін,
Қалдырмай үлкен-кіші, кәрі-жасын.
«Өнерлі төрт-бес жігіт аламын» деп,

Сынатты он сан ноғай бозбаласын.
Бір жақсы қария бар сол бір кезде,
Сынаумен біледі екен әр мінезді.
Өткізген тоғыз ханды толғауымен,

Қарияның жасы келген тап бір жүзге.
Жиылған бозбаланы қария көрді,
Алдында баршалары қызмет қылды.
Қалдырмай, он сан ноғай бірін қоймай,

ғашықтық  дастандар
Біреудің алып келді жас баласын,
Қарайды он сан ноғай бозбаласын.
Әлді екен, батыр екен, шешен екен,

Айнымас жақсы жігіт сертке жетер.
Айыр жақ, бұлбұл көмей шешен екен,
Сөйлесе, адам болмас бұдан өтер.
Мынаны ал жолдастыққа тағы және,

Сыныма тура келген сол бозбала.
Палуан керек болса мынаны ал,
Жатқандай адам емес кісі астында.
Бұларға сөз айтады әуел баста:

Елдегі мықтылықты өнер қылма,
Ашумен бақытын жойған талай жас та.
Бозжігіт ұрыс қылып өліп кеткен,
Таласып патшалыққа соғыс еткен.

Бозбала Құсайынды шейіт қылып,
Ер қанын мойнына артып о да кеткен.
Бозжігіт ғашық болған бір балаға,
Барса да қыз болмаған падишаға.

Ашумен Бозжігітті о да өлтіріп,
Кәпір боп о да кеткен бір Аллаға.
Болғанда ашу дария, ақыл—қайық,
Қайғыны Жүсіп Сыдық көрген лайық.

Ақылмен не қылсаң да бәрің де ойла,
Бойыңа, сірә, ашуды көрме лайық.
Адамзат отқа түссе тұрған емес,
Болмайды от пен топырақ, балам, жолдас.

Алдыңнан Жаппар Ием жарылқасын,
Мысалы бұл дүниенің соған ұқсас.

назымбек  пен  күлше  қыздың  зары
Білемін мың жылқыңда бес атың бар,
Бесеуінің бес мың сомдық бағасы бар.
Жезмойын, Сұрбикеш пен Бозойнақ ат,

Біреуі—Танакөз ат, Еркешұбар.
Бәрінен артық жүйрік Еркешұбар,
Жезмойын, Танакөз ат жолдас болар.
Мінгейсің Сұрбикешті жау көргенде,

Бозойнақ айшылықты алты басар.
Жүген сал сап күмістен бедерлетіп,
Күміс пен алтын, кәукар ер ерлетіп.
Аяғын болатпенен тағалатып,

Сапар жүр дүйсенбі күн жол жолдатып.
Жол жүрді дуылдатып өңшең манап,
Қалыпты елі-жұрты қойдай шулап.
«Келгенше жалғыз шешем не болар» деп,

Шешесін құшақтайды «апатайлап».
Шешесі үйде қалды жылай-жылай,
Жолына Назымбектің қарай-қарай.
Бесеуі Қырым қырық сан келді дейді,

Арада сапар жүріп үш-төрт айдай.
Жаратқан баршамызды бір Зұлжалал,
Айтайын аз мәселе, құлағың сал.
Бозбала, қыз-келіншек бірі де жоқ,

Бір тайпа елге кепті кемпір мен шал.
Бұларды бұл бесеуі мысқылдаған,

Еліңнің бозбаласы қайда кеткен,
Бір жерге жиналыпсың ылғи сабан.
Кемпір мен шал:

ғашықтық  дастандар
Жаныстың жалғыз қызы Күлше сұлу
Той қылып соған кетті ұзатқалы.
Назымбек бұрып алды аттың басын,

Бір Құдай біздің жолды қайда оңдасын!
Қайтайық, кел, бозбала, елімізге,
Жетейік аман-есен жерімізге.
Ұзатып жатқан қызды бізге бермес,

Қайтайық күйік қылмай көзімізге.
Сонда Мұстай жолдасының айтқаны:

Ынтызар о да сізге болған шығар.
Біз мұнда іздегенді қайдан білсін,
Ақылсыз әкесі оның ақымақ шығар.
Көрмесек, естен кетпес оның шері,

Көрейік, қандай екен ақыл-ойы.
Ер жігіт ақылы бар еске ала ма,
Бір жолға шығын шығар аттың тері.
Назымбек қайтпақ еді аттан түсіп,

«Жарым» деп жүре алмассың құшақтасып.
Болғанда кең сарайдан әдеп жақсы,
Қысқа бой, қызыл тілден сүйген жақсы.
Жеткізсе он сан ноғай бірі қалмай,

Бәрінен қадір білген сол-ақ жақсы.
Бұларды «күйеу көр» деп қорламаңыз,
Бәрінен артық шығар мәртебесі.
Жолдасы алып жүрді ерікке қоймай,

назымбек  пен  күлше  қыздың  зары
Бесеуі бір белеске шыға келсе,
Алдынан көрініп тұр бір туған ай.

Япырмай, талды көзім қарай-қарай.
Күн бесін, ай туатын мезгіл емес,
Ойлай бер, бозбалалар, мынау қалай?
Мұстай жолдасының айтқаны:

Жайылған байдың қалың қойы шығар.
Ақ отау алты қанат, қыз-бозбала,
Алтын бау, күміс белдеу үйі шығар.
Аз ғана ғашықтардан айтайын сөз,

Мәселе үшбу сөзді сөйлеймін тез.
Бесеуі ақ отауға келе жатса,
Мал баққан бір қойшыға жолықты кез.
Қойшы кеп сәлем берді өңкей жасқа,

Порымың бұл Қырымнан болар басқа?
Мұстай:

Бажайлап біліп айтсаң, сұраушымыз.
Ақ отау мынау тұрған қалайша үй,
Не қылған қарақұрым шаһарыңыз?
Қойшы айтады:

Ал соның Күлше сұлу—жалғыз қызы.
Бір ханның баласына берген еді,
Сиқы бар ұзататын бүгін соны.

ғашықтық  дастандар
Жарасар тоқым салсам қаракерге,
Құдай-ау, қайғы салма саналы ерге.
Бір ханның бұ да жалғыз баласы еді,

Риза емес әкесінің берген жерге.
Барады амалсыздан сорлы жазған,
Көп ойлап ғашық жарын қапаланған.
«Тосам,—деп,—отыз бес жыл» уәде қылған,

Барады амалсыздан сорлы жазған.
Бәрінен наз ойлайды күйеу өзі,
Бұрынғы салтанаты, бар мінезі.
Төртеуін күйеу қылып салтанаттап,

Мұстай ер сонда кетті жалғыз өзі.
Ақ отау алты қанат қыз-бозбала,
Күлше қыз өлең айтып отыр және.
Тұсында ақ отаудың тыңдап тұрса,

Жағады қыздың даусы құлағына.
Күлше қыз отыр екен өлең бастап,
Бес бауын бешпетінің шешіп тастап.
Ғашығын жаста қалған өлең қылып,

Аққудай отыр екен қыз ойқастап.
Күлше:

Қайғы-дерт ішімдегі қашан тарқар?!
Арманда балалықпен көрмей қалды-ау,
Қалды ғой жеті жаста жетім сұңқар.
Кей надан жоқ нәрсені қылар мақтан,

Хан түспес бағы таймай алтын тақтан.
Кәукар көз, алмас мойын қарағым-ай,
Арманда көрмей қалды-ау балалықтан.
Хан еді он сан ноғай Ормамбеттің,

назымбек  пен  күлше  қыздың  зары
Мен жаспын, оны қайдан білемін,
Бір Құдай жүрегіме салған дертін.
Бұрында өтіп кеткен Жүсіп—Зылиха,

Арманға кім жетеді, уа, дариға?!
Бозжігіт ғашық болған бір балаға,
Барса да қыз болмаған падишаға.
Болғанда ашу дария, ақыл—қайық,

Қайғыны Жүсіп Сыдық көрген лайық.
Біреуі ғашықтардың—Ләйлі—Мәжнүн,
Еш адам мендей тартпас қайғы-дертін.
Ішімде үлкен таудай арманым бар,

Кім білер айтпаған соң менің жөнім.
Айтайын білгенімнің бәрін қайта,
Бұрында қайғы тартқан Жүсіп—Зылиха.
Шерменде мен де сондай қайғылымын,

Мұңымды айып қылма, жиылған көп.
Дер үлкен амалы жоқ ғашық Мансұр,
Жігіттер, бір Алланың құдіретін көр.
Мен тостым қарағымды жиырма жыл,

Кешігіп келмеген соң үздім күдер.
Сахаба отыз үш мың өткен кезі,
Шайхынұр өтіп кеткен адам сопы.
Жетеді өзге ғашық мұратына,

Бір Алла, жеткізе көр біз ғаріпті.
Арабтың падишасы Мәлікаждар,
Қырық жыл патша болған тақ Сүлеймен.
Қайғымен жиырма жыл болдым науқас,

Дертім көп осы күнде, көңілде арман.
Көрұғлы, Сейітбаттал, Мәлікаждар,
Қараман, Мәлгәдия, төрт шаһбазалар.
Ойға алған мұратыма жеткізе көр,

ғашықтық  дастандар
Не жаман, бұл жалғанда қайғы жаман,
Мұңымды айып қылма, естіген жан.
Жиырма жыл тосқан жарды көре алмадым,

Дүние опасы жоқ, құрыр жалған.
Қайран күн енді бізден өттің ғой деп,
Осымен сөз аяғын қылдым тамам.
Енді Мұстай жолдастың айтқаны:

Мен едім бір шаһардың падишасы.
Ақын қыз, күйлі [-жайлы] отырсың ба?
Еліңнің жол бермей тұр бозбаласы.
Біреуі он екі айдың—шілде, тамыз,

Сары алтын өне бойың, шашың құндыз.
Қайғы мен мұң-зарыңды айта бермей,
Бейшара, біз де сіздей қайғылымыз.
Не пайда бір тиындай ойлағанмен,

Жаманмен бағаң кетер ойнағанмен.
Қолымнан жеті жасар тұйғын қашып,
Қайғымен қадам басып жүре алмай мен.
Қолымнан ұшқан тұйғын жөні осылай,

Іздемей, сабыр қылып тұра алман мен.
Сауысқан ала құйрық жүр алдында,
Дау алар шешен жігіт төр алдында.
Қолымнан ұшқан тұйғын жөні осылай,

Қарағым, бұдан хабар біле алдың ба?
Қыз:

Біз үшін келіп тұрған болса кезің.
Берейін жоғыңыздан білсем жауап,
Ағеке-ау, ашып айтсаң аты-жөнің?

назымбек  пен  күлше  қыздың  зары
Мұстай:

Бір Алла, оңғара көр хақ ниетті.
Төренің сұлтан сүйек баласымын,
Руым, ашып айтсам, Орманбет-ті.
Күлше қыз:

Еш хабар жоғыңыздан білдіңіз бе?
Мен айырылдым жеті жаста сұңқарымнан,
Ағеке-ау, ондай нәрсе білдіңіз бе?
Баласы Асылбек хан—Назым мырза,

Екенін күйлі-жайлы көрдіңіз бе?
Ағеке-ау, рас екен қайғы-дертің,
Жеткізсін мұратыңа Құдіретім.
Назымбек күйлі-жайлы аман бар ма,

Есен бе біздің көрген елі-жұртың?
Мұстай:

Белінде Асылбек бай торғын жаулық.
Өлгелі Назым мырза үш жыл болды,
Қайтесіз, Құдай ісі, денге саулық.
Қыз:

Шығып па ең еліңізден жалғыз-жеке?
Өлгенін Назым мырза өз көзіңмен
Көрдің бе анық байқап, ей, ағеке?
Мұстай:

ғашықтық  дастандар
«Назымбек сапар шекті дүниеден» деп
Аузына алған еді бала-шаға.
Қыз:

Жаяудың ат болады екі аяғы.
Көрмесең өз көзіңмен, ей, ағеке,
Жел сөзі балалардың бұл қайдағы.
Мұстай:

Кім жетпес сабыр қылса мұратына.
Назымды осы тойда бір көрсетсем,
Сүйіншіге не берер ең, Күлше бала?
Қыз:

Күн қайда Назым бізді іздеп келмек?!
Осындай сағынғанда бір көрсетсең,
Берер ем бес жүз сомдық бір білезік.
Мұстай:

Екеуін ата-анасы қосқан жаста.
Жиырма жыл ғашықтықтың бәрін жазған
Бар еді істеп киген бір тақия.
Сары алтын тақияны жан көрген жоқ,

Көңіліне көрсе түсер қайғылы нұқ.
Жазуын тақиямның таны дағы,
Тағып бер тақияма кәукардан шоқ.
Солай деп тастай берді тақиясын,

назымбек  пен  күлше  қыздың  зары
Таниды өзі молда, ақын, шешен,
Көреді тақиядан мәртебесін.
Мұстай ер сөз шығарған өлең бастап,

Жолдасын жүреді екен күнде қоштап.
Ақ үйден бұзып жарып қыз жөнелді,
Етегін дүрия көйлек серпе тастап.
Елі мен жұрты қалды жайын біліп,

Келеді қыз-бозбала соңына еріп.
Күлше қыз Мұстай менен өлең бастап,
Екі ақын келе жатыр тізелесіп.
Күлше:

Қарайды Қырым жұрты Қырым қырық сан.
Еркекке әйел бұрын амандаспас,
[Айып па] өзім бұрын амандассам?
Мұстай:

Жаяудың ат болады екі аяғы.
Баласы Асылбек бай—Назым мырза
Сөзіңе жауап тауып бергей дағы.
Қыз:

Қарайды Қырым жұрты Қырым қырық сан.
Көзіме күндей болып шағылысқан,
Не нәрсе алдымызда жарқыраған?
Мұстай:

Қасында құрбылары қылған қызмат.
Көзіңе күндей болып шағылысқан
Алтын ер, күміс жүген Бозойнақ ат.

ғашықтық  дастандар
Қыздың Назымбекке келіп амандасқаны:

Ерте келмей, кеш келген шабансыз ба?
Көп жылдар, көрмегелі көп ай болды,
Құрметлү хан-сұлтаным, амансыз ба?
Сонда Назымбектің қызға амандасқаны:

Әйтпесе көпті көрген көсемсіз бе?
«Құрметлү хан-сұлтаным» деп айтасыз,
Ханшайым қыз, қалайсыз, есенсіз бе?
Қыз:

Жарасар екі ғашық пар болған соң.
Сұрайсыз енді бізден немене жай,
Іздеген қара бойым бар болған соң.
Назымбек:

Сабағын ақ қурайдың белден қаздым.
Сені іздеп мен елімнен шығып едім,
Шөліркеп су таба алмай өле жаздым.
Қыз:

Іздеуге бұрыннан жоқ бізде дәрмен.
«Ер жігіт ақылы бар» деген қайда,
Іздемек бізге емес, сізге қалған.
Назымбек:

назымбек  пен  күлше  қыздың  зары
Бір ханға әкең жатыр ұзатқалы,
Айтасың қандай ақыл, не қыл дейсің?
Қыз:

Көрген соң тәубе қылдым, бір Құдайым.
Ойларсың енді қайда барады деп,
Жиырма жыл құрметіңе тосқан жарым.
Жиылды күйеу, қызға қанша шаһар,

Әркімнің көңілінде бір арман бар.
Бұлар әбден табысып отырғанда
Патшаның баласына барды хабар.
Бұл жайдан хабар алған күйеу, құда,

Бажайлап хабар берген падишаға.
Қасына қырық нөкер ертіп алып,
Шығыпты ханның ұлы сахараға.
Өнерлі өнерпаздар, палуан күшті,

Қылады өнер, сауық әрбір істі.
Өлеңші, өңшең бегін ертіп алып,
Қасына Назымбектің келіп түсті.
Бақ берген падиша екен бұған Құдай,

Порымы он төртінші туған айдай.
Екеуі тізе қосып отырғанда
Болыпты бірі күндей, бірі айдай.
Келіпті екі күйеу бетпе-бетке,

Бұл жұмыс әшкере бопты жиын көпке.
Екеуі тізе қосып отырғанда
Сөйлейді ана күйеу Назымбекке:

Есіттім хабарыңды, жолаушы деп.
Барасыз қай сапарға, мырзаларым,
Бажайлап жұмысыңды айтшы маған.

ғашықтық  дастандар
Назымбек:

Ісіне кім көнбейді Құдіреттің?
Қолымнан жеті жасар тұйғын қашып,
Сонымен сұрау салып кеп тұрғаным.
Патша:

Неше айда келіп едің бұл Қырымға?
Ақылмен артыңызды сіз байқаңыз,
Іздеген құсың түсті біздің торға.
Назымбек:

Қаңбақтай жел аударған біз кез келдік.
Әділ деп сыртыңыздан естіп едім,
Падиша, біз билікті сізге бердік.
Патша:

Болайын хан баласы көргеніңе.
Мен билікті, Күлше қыз, саған бердім,
Таңдап ти арман қылмай сүйгеніңе.
Күлше қыз:

Бір Алла жазған шығар әуел бастан.
Біреуің әкем берген падишасың,
Біреуің ғашық жарсың Құдай қосқан.
Бұралған тал шыбықтай қара бойың,

Өнерің, артық туған ақыл, ойың.
... ... .... *
Таңдауға [біріңізді] болды-ау қиын.
* Түпнұсқада осы өлең жолы қалып қойған.

назымбек  пен  күлше  қыздың  зары
Патша:

Бұл сөзім «жалған-ау» деп ойыңа алма!
Дертіңді ішіңдегі ашпаймын деп,
Өзіңе қияметтік қайғы салма!
Алданып баяғыдан жүрмін бекер,

Деуші еді жалған жардың түбі бекер.
Күлше [қыз] жаста қосқан жарың еді,
Назымбек, қияметтік хақың кетер.
Күлше қыз:

Назымбек, топ ішінде сізді сүйем.
Падиша, сізбен болдым үш жыл жолдас,
Мойныма қарыз қылмай кешсең, тием.
Патша:

Көрген соң тәубе қылдың ғашық жарың.
Алдыңнан Жаппар Ием жарылқасын,
Мен кештім, Құдай кешсе, соның бәрін.
Жарасар тоқым салсам қара көкке,

Бір Алла, жеткізе көр хақ ниетке.
Назымбек іздеп келіп жолы болып,
Күлше қыз таңдап тиді Назымбекке.
Екі хан айдалада дос болыпты,

Сөйлесіп көңілдері хош болыпты.
Падиша Назымбекпен құшақтасып,
Назымбек падишамен дос болыпты.
Ерітіп алып жүрді елге таман,

Еріпті құрметіне талай адам.
Жатыпты екі ғашық ақ сарайда,
Жігітке бұдан артық қайда арман?!

Қалар бос жалқау құлақ берген сыйдан,
Тыңдамай қапы қалып, болма бейқам.
Ғашықтық ер жігітке бір үлкен дерт,
Қандай ер мұндай іске жанын қиған.

Кешегі қазақшылық заманында,
Ант, уағда айтылып, арға иман.
Арғында Меңдіқара атты кісі,
Шақыртыпты бірталай үйге мейман.

Ішінде бірге болған Құрманбайдан
Есітіп Әбдірахман іске қонған.
Мен қанып бұл кісіден өлең қылдым,
Болмаған оқиға емес, шыққан ойдан.

Бірталай шонжарлармен басын қосқан,
Сөз аңдып бір-бірінің алдын тосқан.
Тарихи неше түрлі сөз қозғалып,
Бас қосқан жиылыс ед дұшпан, достан.

Құлдықта талайлардың күні кешіп,
Байлаулы өткен қолы болмай бостан.
Жиған мал, абырой, бақ күштінікі,
Болған күн біреулер жер, біреу аспан.

Бақталас бай бәсеке ел жіктеліп,
Момындар малын бағып артын қысқан.
Жолаушы дәулетті үйге түседі көп,
Жүргенде жортуылда әрбір тұстан.

есім—зылиқа
Дуылдап түрлі кеңес қызған кезде,
«Сөйлес» деп айқай салды біреу тыстан.
Бұйырды Меңдіқара:—Бірің бар,—деп,

Түсіріп, мейман болса, қолын ал,—деп.
Жолаушы, бір құдайы мейман шығар,
Үйге әкел, пісулі дәм дайын бар,—деп.
Бір жігіт үйден шығып барды көріп,

Қарт екен, шылбыр тұтты, сәлем беріп.
Түсіріп, үй артына атын байлап,
Есіктен бір шал кісі келді еніп.
Отырды дәл ортадан алып орын,

Көрмеген бір қарт кісі мұнан бұрын.
Жел сөзге төрт аяғы бірдей жорға,
Сөйлесіп байқағанда сөздің түрін.
Болғандай заманында ердің басы,

Үлгілі бір қария сөз тұлғасы.
Шой желке, түлей қабақ, қызыл шырай,
Жетпістен асыңқырап келген жасы.
Отырды бұл кісімен кеңес құрып,

Әдеппен бір-біріне мойын бұрып.
Қызынып қымыз ішіп отырғанда
«Сөйлес» деп тағы біреу сыртта тұрып.
Тағы айтты Меңдіқара:—Барып кел,—деп,

Құрмет қып, болса мейман алып кел,—деп.
Тағы да барды бірі қадам басып,
Сөйлесіп аз кідірді амандасып.
Байлатып үй артына атын қойып,

ғашықтық  дастандар
Есіктен келіп кіріп берді сәлем,
Бір асқан көрініп тұр көрнекті адам.
Көрінді салтанаты жаннан бөлек,

Тамсанды айбатына көріп тамам.
Қарайды манағы шал айырмай көз,
Бұзылып түрі, жүзі өзгерді тез.
Ұмтылды төрден тура қолын жайып,

Әлеумет қайырмастан отырды сөз.
Көзінің тоқтата алмай жасын тыйып,
Айырып болар емес көңілін қиып.
Бұ дағы елу шалған бір ер кісі,

Өксіді бір-бірінің қолын сүйіп.
Құшағын айырмастан тұр мұңайып,
Секілді бейне ғашық ерлі-зайып.
Үйдегі жиылған жұрт мұны көріп,

Қарайды мынау іске таңғажайып.
Бір кезде айрылысып келді төрге,
Тізелес орын берді келген ерге.
Тым-тырыс отырысты үйдің іші,

Сөз бастап сөйлесін деп үлкендерге.
Дем алып, Меңдіқара сұрады жөн:

Кісідей сағынысқан көрісесіз,
Ал, енді түсіндірші, жөндерің кім?
Үлкен қарт сонда тұрып айтты жайын,
Сөйлесе ағызады тілдің майын.

Бұл жігіт жалғыз менің күн мен айым.
Мен өзім жалғыз баспын, балам да жоқ,
Нақақтан біреу кетер жалам да жоқ.
Бұл жігіт жалғыз менің жиенім ед,

есім—зылиқа
Өскен соң Әлім алып жігіт қылды,
Бермеске мұны қолдан шарам да жоқ.
Қараңғы жортуылға аттандырд[ы],

Шығатын бұғауынан шамам да жоқ.
Қатырып ат мінгізді арғымақтан,
Ақ құмай, ақсұңқар құс қарғылатқан.
Орынбор, Омбы, Сібір, Көкшетаудай,

Мал тартып алдырады әрбір жақтан.
Атағы бұл жігіттің Есім дейд,
Атақты орта жүзге Есім білед.
Белгілі қайтпас болат, қайратты ер,

Мақал болды «Есім барса, есен келед».
Есімге Әлім әбден сеніп алған,
Соңынан талапкерлер еріп алған.
Алтайдан тау жылқысын таңдап жүріп,

Қан күрең сексен тұсақ беріп алған.
Қыдырып Қырым жағын, Қытай шегін,
Серілмес сері болып сеніп алған.
Келеді мал айдатып Алтай жүріп,

Жерлерден ес таптырмай тартып алған.
Қараңғы жортуылда жүреді жай,
Олжасын еңбекпенен көреді бай.
Бұл Есім күрең атпен бір кеткенде,

Кешігіп келе алмады он екі ай.
Отырдық үміт үзіп «өлді ғой,—деп,
Сау болса келер кезі болды ғой,—деп.
«Жалғыз оқ—ер ажалы» деген сөз бар,

Жортуыл жолда басы қалды ғой»,—деп.
Ауылым Амансоздың көлбеуінде,
Әлімнің отырушы ем шендеуінде.
Түйеден кешке таман үйге қайттым,

ғашықтық  дастандар
Ағаштың арасында үйге келсем,
Арыстай күрең ат тұр белдеуінде.
Қуанып үйге кірсем Есім отыр,

Шешпеген белден қылыш, белбеуін де.
Көргеннен сәлем бере тұрды ұшып,
Бір сүйдім білегінен қолын қысып.
Жеңгесі дайын етіп қойған екен,

«Жүремін» деп қарбаңдады дәмін ішіп.
Атына үйден шығып мініп алды,
Беліне бүкпеліні іліп алды.
«Жолыма батаңды бер, нағашым» деп,

Есікте көлденеңдеп тұрып алды.
Қоржынға азық салып алған артып,
Тоқталып тілге келмес мұнан қайтып.
«Есімді көрдім деме ешбір жанға»,—

Деді де, күрең атпен кетті тартып.
Көзімнен «ал» дегенше болды ғайып,
Тілек қып қала бердім қолды жайып.
Есімді көрдім дермін бе ешбір жанға,

«Қайда кетті-ау,—дедім,—қолдан тайып».
Ертемен есептедім малымды кеп,
Барады күйік, шіркін, жанымды жеп.
Бір жігіт мал басына келді маған,

«Әлімнің қара арғымағы алынды» деп.
Әлімге мен де келдім асып-сасып,
Далада Әлім отыр түсі қашып.

Япырым-ай, Есім маған қас болар ма?!
Қара атты Есім ұстап тоқтататын,
Жеткізбес күрең аттан басқа малға.

Құлап өліп қалмасын орға, сайға.
Әр жерге сұрау салып хат жолдады,
«Сүйіншім кем емес,—деп,—он бір тайға».
Екі атпен Есім кетті дерек болмай,

Сиындым сақтай көр деп бір Құдайға.
Есімнен, қара аттан да хабар болмай
Тағы да күн созылды бірер айға.
Отырдық жұрдай болып аң-таң қалып,

Бір ай өтіп, екінші ай болды жарық.
Тал түсте екі жандарм жетіп келіп,
Әлімді тұтқын етіп кетті алып.
Әлімнен хабар болмай үш күн дәйім,

Не ғажап іс болды деп жедік уайым.
Жалғыз үй мал басында отырамын,
Қарағай сусылдайды, сыңсып қайың.
Бұлт алып, түстен кейін шықты дауыл,

Арт[қа] қара Әлімнен біздің ауыл.
Маңырап ақсақ қойлар тырағайлап,
Дүрілдеп бұршақ жауып, ықты жауыр.
Желіде құлын, тайлар шұрқырасып,

Ойыннан бала қашып тырқырасып.
Қазықтап, арқан салып, дүрсілдетіп,
Шашы жүр қатындардың бұрқырасып.
Ағаштар бір-біріне басын иіп,

Салбырап мәуелері жерге тиіп.
Бүлініп жапырағы жерге түсер,
Айқасып бір-бірінің бетін сүйіп.
Басына жас келіндер желек жауып,

ғашықтық  дастандар
Кешкілік қойған астау суға батпай,
Ойнақтап жылқы кеткен қайта шауып.
Орыстар мәстегімен сылпың етіп,

Ұршығы көкшолақтың бұлтың етіп.
Ағаштан кешке таман қайтқан орыс,
Арбасын өтіп жатыр тырсылдатып.
Белдеуге түйе қоңыр атты байлап,

Қамығып отыр едім, ақыл ойлап.
Есіктен Есім кіріп келді бір кез
Құбылып түрі-түсі гүл-гүл жайнап.
Есіммен амандасып тысқа шықсам,

Күрең ат, қара арғымақ тұрған ойнап.
Қара аттың тасасында бір сұлу тұр,
Тағзым қып иіледі ізет ойлап.
Сәулесі бір туған ай жанып тұрған,

Уылжып екі бетінен нұры тамып тұрған.
Кигені зерлі мақпал, асыл жібек,
Торғынмен тұла бойын таңып тұрған.
Көрдім де қайта айналып кірдім ішке:

Бір ғажап үлкен жұмыс болған екен,
Ей, балам, шыдамадым қайран күшке.
Есім айтты:—Еске алдым құдіретті,
Көрерсің тірі болсаң нелер кепті.

Басқа сөз қайырмастан атқа мініп,
«Шұрықта жатамыз» деп жүріп кетті.
Тағы да мұнан кейін үш күн өтті,
Әлімді ұстап, ауылдың құты кетті.

Жайықтан шекті елінен қызды қуып,
Қуғыншы он жеті адам бұ да кепті.

есім—зылиқа
Оралтып облыстан ісін оңдап,
Ояздан қағаз алған заңқой шекті.
Әлімді алып қасына Қостанайдан,

Даугерлер, қыз әкесі бұ да кепті.
Жиналып елге келсе Есім де жоқ,
Келед деп елдің Есім есінде жоқ.
«Қырық жеті, тоғыз тоқсан алмаймын» деп,

Баламды тәрбиелеп жастан баққан.
Қыз мінген атың айғақ, дәл сенікі,
Сен өзіңсің ақыл беріп, ойда жатқан.

Бұл жерде көп кідіріп тұра алмаймыз,
Ынтымақ Зылиқасыз қыла алмаймыз.
Ақ бата арадағы бұзылғасын,
Берсең де бес мың қара тына алмаймыз.

Ер болсаң бұл ісіңді тындырып бер,
Еріксіз Есіміңді көндіріп бер.
Есерсоқ, ел бүлдірген тентегіңді,
Құл қылып жайдақ нарға мінгізіп бер.

Орысқа сені ұстаттым мұңымды айтып,
Тауып бер Есіміңді шыныңды айтып.
Болмаса шапқыншылық көрсетемін,
Мұнан соң талай келем саған қайтып.

Әлім айтты:—Сөзімді тыңда, шекті,
Келіпсің кісі өлім боп құнға, шекті.
Қуыпсың қашақ болған бір байталды,
Әкелсе таптырармыз мұнда, шекті.

«Көзі көк, сары оязды пір тұттым» деп,
Өзіңді өзің ұлық қылма, шекті.
Ұрлаттым сол Есімге мен де атымды,
Ант, иман, нанамысың жанға, шекті.

ғашықтық  дастандар
Егерде ақыл беріп мен алдырсам,
Іс бұлай болмас еді онда, шекті.
Орысқа отыз жылдай ұстатсаң да,

Есімді бере алмас жұрт қолға, шекті.
Балалық бірі ұл, бір қыз етті екен деп,
Елім жоқ боялатын қанға, шекті.
Арамға бір шыққансын адал болмас,

Бұл жерге ар-намысты салма, шекті.
Он жігіт қастарыңа елден алып
Ал іздеттік, ұйлығып тұрма, шекті.
Бұл Есім таптырғанмен түспес қолға,

Боларлық жігіт емес сендерге олжа.
Түйеші Есмағамбет нағашысы ед,
Бір соғып ғажап емес, кетсе сонда.
Есімнің бұл бүлігі болды уайым,

Сөнбесе жарар еді туған айым.
Зіркілдеп нашандік те қысып жатыр,
«Бір күнде қыз-жігітті қыл,—деп,—дайын».
Сұрады менен келіп Есім жайын,

Мен айттым бастан-аяқ осындайын.
«Шұрықта қыз бен жігіт жатыр» дедім,
Тұрғанда елім сасып не қылайын.
Екі ел боп Есімді іздеп кетті шауып,

Шұрықтан қапылыста алды тауып.
Ұйқыдағы екеуін де ұстап алған,
Шешініп жатқан екен қылмай қауіп.

Басынан құсы ұшып, бақыты ауып,
Тіл қатпай екеуі де тұр мұңайып.
Оңаша үй тіктіріп, құлып салып,
Тұтқын қып қыз-жігітті қойды жауып.

Шектінің қызын беріп қайырмақшы,
Күрең ат айыбына бұйырмақшы.

есім—зылиқа
Есімді бас ұры қып тұтқынға алып,
Ғашықты бір-бірінен айырмақшы.
Әлімді алдап-сулап көндіреді,

Осылай даудың өртін сөндіреді.
Бұл болған әңгімені бастан-аяқ
Бір досы Есімге кеп сездіреді.
Бұл билік Есімге бастан ұнамас-ты,

Ер Есім бұл қорлыққа шыдамас-ты.
Есікті бұзып шығып қыз бен жігіт,
Жүгіріп қалың атқа араласты.
Кермеде қара арғымақ, күрең ат тұр,

Өлсе де басқа малға қарамас-ты.
Аяғын үзеңгіге сала-мала,
Екеуі екі жүйрік міне қашты.
Жабыла у-шу болып атқа мініп,

Есімнің тозаңына араласты.
Түйекөк шу дегенде бір шалатын,
Қумасам жұрт көзіне жарамас-ты.
Болмаса басқа біреу мініп қуса,

Қарақты ұстап алса, айласы асты.
Өзім қумай болмады өз баламды
Талайлар «атты бер» деп жағаласты.
Жөнелдім түйекөкпен бұлдыр қағып,

Жылмиып жермен-жексен кетті алып.
Суырылып қалың қолдан жалғыз жеттім,
Қол қатпай келе жатыр мені бағып.
Есім айтты:—Ағаеке-ай, неге жеттің,

Көзіне жаман болды-ау мына көптің.
Айрылып Зылиқадан тұтқын болып,
Жүргенше кетейін деп талап еттім.

ғашықтық  дастандар
Қарқынын түйе көктің о да білед:

Өлемін қумасам да, жетпесем де,
Бар бәле сен кеткен соң маған келед.
Сол кезде бүкпелімен қалды жасқап,
Менде жоқ ұрыспаққа алған аспап.

Сыпырып төбе терімді алып тастап.
Жығылдым бет-аузым қанға малып,
Түк білмей есім танып қалдым талып.
Боялған үсті-басым қып-қызыл қан,

Көтеріп үйге әкетті теңге салып.
Отырдым есім жиып, қаным жуып,
Нелер жүйрік бедеумен кеткен қуып.
Аттарын жаяу айдап кешке таман

Жете алмай келді бәрі жақын-жуық.
Құтылды қалың қолдан ерлі-зайып,
Зорығып талай тұлпар болды майып.
Төрт салдат аты жүрмей бұл да келді,

«Жеткізбей кетті,—десті,—болып ғайып».
Жиналып кеңеседі төре, қара,
Тексерді кімнен кінә, кімнен айып.
Есімді ел қашқыны деп шығарды,

Қылышпен өз әкесін қылған майып.
Ісіне екі тентек ел күймесін,
Іс қылды деп ойлады болмас лайық.
Әлімді босатады мұнан кейін

Тергемеді айыпкерсіз жолдан тайып.
Әлімді босатады мұнан кейін,
Жиналған тарап кетті елге дейін.
Бетімен қуғыншылар кетті тозып,

есім—зылиқа
Сонан соң Есім қашқан болмай дерек,
Сағындым қолға түспей неге керек.
Есімді іздеп шыққан жолым еді,

Татқан дәм кездестірді, болып себеп.
Сол қашқан жалғыз балам мынау Есім,
Қызықтың кім біледі ерте-кешін.
Көрісіп мен жыламай, кім жыласын,

Ендігі өзі шертер әңгімесін.
Отырды жиылған жұрт аң-таң қалып,
Көрдік деп есіткенді көріп нанып.
Есекең төбесінде екі ақ тақырын,

Көрсетті көпшілікке тұрып алып.
Деді:—Жұртым, ендігіні Есім айтсын,
Кеткенін, тұрғандығын қайда барып.
Кезекпен Есімге де сөз берілді

Тыңдаушым, тынышталсаң құлақ салып.
Есім

Бір талай мехнат берді шекті зұлым.
Мен дағы өз әкемдей іздеп келдім,
Жері жоқ жасыратын енді мұның.
Белгілі менің шекті барғандығым,

Ғашық боп Зылиқаны алғандығым.
Асында Имамбектің атым озып,
Олжалы ортасында болғандығым.
Бір тойда сегіз балуан жығып салдым,

Белгілі болды және балуандығым.
«Атыңды ұрлап қостың» деп жанжал қып,
Кешігіп сол дауменен қалғандығым.
Атымның бәйгесіне таласам деп,

ғашықтық  дастандар
Шораның үйінде бар бір сұлу қыз,
Зылиқа оның аты, ай мен жұлдыз.
Еліне шекті барып, төре бермей,

Осында жатып алдым үш айдай күз.
Сөйлестім Зылиқамен оңашада,
Жігітке қарап жату жараса ма?
Әншейін ойын ойнап әзілдестім

Ән салып, домбыраны ала сала.
Зылиқа айтты:—Бәйгеңді ала алмайсың,
Әділ би ақсақалдан таба алмайсың.
Осы елдің ниеті бұзық, атыңды алар,

Тұрғаныңда есен-аман жоғалмайсың?
Есім

Сөйлейсің, Зылиқажан, тым қызарып.
Атыма бәйге бермей егестірсе,
Кетермін ұрласам да бір қыз алып.
Зылиқа

Тұз-дәмін біздің елдің татқан сайын.
Бәйгеге бір қыз алсаң не қоясың,
Күрең ат топтан озып шапқан сайын.
Бұл сөзді мұнан кейін қойып кеттік,

Басқа бір әңгімені шолып кеттік.
Тағы да үш ай жаттым сылтауменен,
Әзілдес екеуіміз болып кеттік.
Бір күні қол салайын дедім бұған,

Болмады жүрегімде титтей шыдам.
Бір күні түнде жетіп барып
Айталы көңілімдегі барлық мүддам.

есім—зылиқа
Қыз айтты:—Бүйтеріңді біліп жүрмін,
Мен дағы жүрегімнен тынып жүрмін.
Мәңгілік алар болсаң айт сырыңды,

Қинама бір күндікке,—деді-ау құрбым.
Менің де жүрегіме байланды дерт
Бұл сөзге қалайынша боламын мерт.
«Алып сені арманымнан шығамын» деп

Ант етіп, уағдаласып байладым серт.
Тимеске уағда айтып, алысып қол,
Аймалап ақ тамақтан болғаным сол.
Сүйген сайын жүрегім жана берді,

Ғашықтыққа мұнан басқа болмады жол.
Келмекке бәлен күні уағда байлап,
Ауылға Амандағы тартқамын жол.
Қуса жетіп, қашқанда құтылам деп,

Қауіпсіз қара арғымақты алғаным сол.
Күнімде уағдалы барып жеттім,
Бір сайдың жағасында қызды күттім.
Таң ата екеуіміз атқа мініп,

Еліме он бір күнде келіп жеттім.
Жау бар деп, басқа бар деп қорынбадым,
Уағдамды орындамай бой ұрмадым.
Шұрықта алты күндей түнеп жатып,

Уағдалы мақсатымды орындадым.
Сонан соң Есекеңнің әңгімесі
Барлығын өз көзімен көрген кісі.
Ағаға амалсыздан қолым тиді,

. . . . . . . . .*
Кез болдым тап сол күні қалың жауға,
Басымыз аман шықты, жаным сауға.
* Бір жол танылмады.

ғашықтық  дастандар
Сол қашқан бетімізбен әрмен өтіп,
Біз бардық паналауға Ұлытауға.
Тәуекел етіп жүрдім әрбір жайда,

Көрген күн ұмытылмай жүреді ойда.
Дәулетті бір кең адам дегеннен соң,
Мен бардым руы қыпшақ Шашамбайға.
Жұрағат ерген деп жаптым жала

Жайлауда отыр екен бір кең дала.
Жарасып, жаным жағып, жақын болып,
Сүйікті Шашамбайға болдым бала.
Аямай қолға берді дүние-малын,

Белгілі оған дағы біздің Әлім.
Үй болып, өз алдыма отау тігіп,
Сол елде дәурен сүрдім бір жыл жарым.
Көргенім тозақ, бейнет бала жастан,

Тәуекел еттім жанға қарамастан.
«Есімді көрген адам ұстасын» деп,
Ояздың тәртібімен бұйрық шашқан.
Мен сорды бір қу ауыз білдіріпті,

Есітіп шекті тағы құтырыпты.
Қуғыншы жандаралмен келіп жетті,
«Салады-ау,—дедім,—тағы бір бүлікті».
Мен сендім Шашамбайға тындырар деп,

Мен үшін малын шашып қырдырар деп.
Қазақша бітім жасап, ебін тауып,
Аяғын бұл жанжалдың тоздырар деп.
Шашамбай қозғалма деп сендірді анық,

Кетпес деп мен де ойладым сөзден танып.
Шектіден сегіз жүз сом сыйлық алып,
Алдына бізді жаяу берді салып.

есім—зылиқа
Ақсауыт Шашамбайға:—Тоқта,—деді,
Сабазды қор қылмас жоққа,—деді.
Шашамбай бұл сөзге де қабармады:

Сол жылы қара арғымақ өлген арам,
Күн болды енді бізге ылғи қараң.
Бір атқа Зылиқаны мінгізіп ап,
Бір жауыр жайдақ тұлпар берді маған.

Шектілер күрең атты жетектеді,
Жабдықтап тарта бердік болмай алаң.
Көкпеңбек үстерінде қару-сайман,
Қамығып құр келемін, бар ма шарам.

Ер жігіт кімнен артық қор болған соң,
Байлауы Құдіреттің тор болған соң.
Бір қарап ғашығыма көзім түсті,
Мөлтілдеп ағызады көзден жасын.

Көз жасың бұзық үшін көл болмасын.
Еділде келе жатыр беріп азап,
Жеткізбес айлық сапар, жерлер ұзап.
«Жездем» деп кез келгені бір-бір салып,

Қамшымен мазамды алып қылды мазақ.
Тал түсте бір үлкен сайға келіп жатты,
Ат соғып шаршаған жұрт бәрі қатты.
Біреуін қарауылға отырғызып,

Шалғынға күрең атты арқандатты.
Қарауыл отыр еді қалғып-шұлғып,
Кісідей түзге отырған шықтым жылжып.
Бүкпелім табанымда тағулы еді,

ғашықтық  дастандар
Үстіне аяғымды арта бердім,
Қолыма, күрең атым, қайта келдің.
Ер-тоқым, жүген, қамшы бірі де жоқ,

Қақпалап екі жақтап тарта бердім.
Зылиқа:—Қош, аман бол,—деді көріп,
Кетуге ылажы жоқ соңыма еріп.
Ер болсаң есігіме бір соғарсың,

Ажалға амал бар ма қалсақ өліп.
Сонымен жүріп кеттім құба белге,
Әрқашан медет болсын біздей ерге.
Қуғыншы ілесе алмай қала берді,

Бір ісім өлерменнің келді жөнге.
Қалың ел, қарақұрым жағалбайлы,
Мен келдім ымырттата бір көп елге.
«Ауылдан жарақтанып алайын» деп

Тастадым күрең атты сайлау жерге.
Бір үйге ел жатқан соң кірсем келіп,
Жарыс қып көз жібердім енді төрге.
Жағалай төр алдында қонақ жатыр,

Қарындары қабақтай, жуан балтыр.
Қымызға мас, құлынның етін жеген,
Бәрі де жап-жалаңаш құлап жатыр.
Кестелі кебіс мәсі аяқ жақта,

Есімге киіп алса бәрі татыр.
Көрінді қызғылықты бәрі көзге,
Не берсін тарыққанға мұнан өзге.
Сабаға келе сала басты қойдым,

Ат соққан неше күндей, төзбес шөлге.
Таңдаулы бай мырзаның киімдерін,
Жайғасып киіп алдым қойып жерге.
Үюлі алтын жабдық ат-тұрманы,

есім—зылиқа
Жоқшылық, жүдеушілік бәрі кетіп,
Жайласып және келдім жаңа түрге.
Жабдықтап күрең атты мініп алып,

Тәуекел тартып кеттім елсіз шөлге.
Түйіндім тәуекелге белді буып,
Кісім жоқ паналауға жақын, жуық.
«Осыдан Зылиқаны алмай кетсем,

Еркек боп неге керек,—деймін,—туып».
Басқаға Зылиқаны қия алмаспын,
Бұл үшін жаннан қорқып ұялмаспын.
Бір ерге арқа сүйеп іс қылмасам,

Берсем де күрең атты парасына,
Шектіден кегімді алмай тұра алмаспын.
Ойлаған мақсатымды орындамай,
Дүниеде тірі болып жүре алмаспын.

Мен бардым правител Мұқанды іздеп,
Қиын іс ғашықтықтан күдер үзбек.

Қор болып, тақсыр төрем, келдім іздеп.
Ағыттым бастан-аяқ іштің сырын,
Қалдырмай уақиғаның айттым шынын.

Болмады сізден басқа басар жерім.
Өлгенше құлдығыңда күн кешейін,
Ант айтып, ат көтіне мінгесейін.
Күшіңмен Зылиқаны бір алдыршы,

Бір көріп алтын жүзін, тілдесейін.
Орысқа правител инабатты,
Тарту қып беріп салдым, сыйлап атты.
Жанында Жамантайдай сыншысы бар

ғашықтық  дастандар
Жамантай айтты:—Жігіт қырқар екен,
Қу ілген айдын көлден сұңқар екен.
Алатын ас рудан шаппай бәйгі,

Күрең ат топтан торай тұлпар екен.
Жиналған тамашаға би мен датқа,
Жарасар мал екен деп салтанатқа.
Аяңдатып, желдіртіп шаптыртады,

Салдыртып ат-тұрманды күрең атқа.
Кездіріп қойды байлап кермесіне,
Ар үшін амал бар ма бермесіме.
Талай жұрт таңдай қағып таңырқады,

Байқарға тұс-тұсынан келмесін бе.
Ат пен нар, асыл кілем, алтын жабдық,
Құйылып келіп жатыр жел несібе.
Дырдумен бес-алты күн өткеннен соң

Ақтайын қалпын, барлық назарын.
Ат-анжам, қару-жарақ сайлағансын,
Жіберді шақырушы жандаралын.
«Қыз бенен қыз әкесі келсін түгел,

Ер емес Есім қыздан күдер үзер».
Тоқтаусыз деситишнайға бұйрық жазды,
«Тұтқын қып қыз әкесін бірге жібер».
Сүйікті жігіт болдым тыңайған соң,

Жүйрікті мінді төрем қоңайған соң.
Шектіден он сегіз кісі алып келді,
Көп жүріп арасында бір айдан соң.
Шекті елі бұларға да шығындаған,

Параны асты-үстіне тығындаған.
Қалыпты қыз әкесі қызды әкелмей,
Дүниеде байлық, шіркін, не қылмаған.

Қыз келмей, сірә, бітім қылма,—дедім.
Ұстадым ер еді деп етегіңнен,
Дұшманға мені таба қылма,—дедім.
Сөйлесті жауап алып үш күн ұдай,

Басқа жұрт сөзге кірмей тұрды былай.
Шектіден он мың теңге алтын алып,
Тағы да сұлтанымды ұрды Құдай.
Былайша правител бұйырыпты,

Сегіз би түгел келіп жиылыпты.
Актіге сегіз жерден мөр басылып,
Некесі әңгіменің қиылыпты.
«Әуелі өкпе, нала қойсын кекті,

Есімге мың жарым сом берсін шекті.
Базарда бес сомнан үш жүз тоқты,
Беруге ақша сонан көнсін шекті.
Бес жүзді билікақы билер алады,

Сонан көп сөйлемей тынсын шекті.
Есімге берсін тағы бір мың теңге,
Ризамын қайратына есіл ерге.
Сонымен ғашық отын бұл сөндірсін,

Қыз барсын ақ баталы берген жерге.
Қазақтың қағидасын бұзса дағы,
Есімнің шыққан жоқ па басы төрге.
Есімнің ел-жұрты жоқ, араң өнбес,

Зайғы боп көрген бейне ескен желге.
Қыз қалса өздерінде шекті түгел,
Бұған да құлақ қақпай болды пенде».
Төренің әділеті болды мәлім,

Сыртым сау, болып жүрдім ішім жалын.
Жеткізсе арманыма айтқанымнан,
Не қылам, Зылиқасыз дүние-малын.

ғашықтық  дастандар
Базарға правител жүрмек болды,
Жүрісін күрең аттың көрмек болды.
Бастығы жолдасының Есім болды,

Нөкерге алпыс кісі ермек болды.
Ақ шатыр тіктіреді артып түйе,
Қасына қалмай ерді бай мен би.
Отыз қой, он екі тай сойып алып,

Айдатты сауынына елу бие.
Қанымға тройкелеп жекті күйме,
Пәуеске әшекейлі алтын түйме.
Жабдықтап тоғыз қара ат салтаң алып,

Жөнелді құрметтесіп үйме-жүйме.
Ақжал ат, төрем берген бір мың теңге,
Мұнанай базарына тарттық жөнге.
Салдыртып алтын жабдық алқалатып,

Салт мініп шықты Мұқан қанкүреңге.
Ақжал ат жер баспайды мойнын толғап,
Базарға төреге еріп келдім бірге.
Сүйікті жақын жаны ашитұғын,

Мен болдым жұмсайтыны қиын жерге.
Алдына Мұнанайдың шатыр тігіп,
Көрсетті салтанатын әрбір елге.
Жапырып шалғынына бие байлап,

Қандырып жатыр малды Сулыкөлде.
Алдырды күрең атты мінемін деп,
Аралап әр көшені көремін деп.
Жанына мені бірге алып барды,

«Оязбен бір тілдесіп келемін» деп.
Қос күрең мініп алдық майдажалға,
Жиналған мыңдаған жұрт қан базарға.
Аралап тар көшені біз келеміз,

есім—зылиқа
Қақ жарып күрең атпен келе жатты,
Дұшманның көңілін басып жабырқатты.
«Жолдасы төресімен келіскен» деп,

Мұнанай базар елін таңырқатты.
Жалтылдап омырауда алтын алқа,
Ақ жібек, ақ қалпақты киген шалқа.
Алдына бәрі келіп алдиярлап,

Тақсырлап қолын алды қайта-қайта.
Аспанға ажырайып мойнын иіп,
Бүкпеңдеп, көтеріліп бойын жиып.
Еліріп, желдей есіп аяңдайды,

Тізерлеп талпынады жерді түйіп.
Жабысып желе шоқып мен де келем,
Қараймын қанкүреңге ішім күйіп.
Ояздың қақпасына жетіп келдік,

Көп халық тамашаға келген еріп.
«Оязбен бір тілдесіп шығамын» деп,
Ұстатып күрең атты кетті еніп.
Үстіне қанкүреңнің мініп алдым,

Көшені қақыратып айқай салдым.
«Ал ұста, ал ұста» деп қамшы басты,
Боп қалды айқай-ұйқай «ұры қашты».
Қайнаған қан базарда мыңдаған ел,

Ұстауға қалың шаңға араласты.
Кейбіреу қамшыменен ұрып қалды,
Кейбіреу етегімнен жұлып қалды.
Сатырлап мылтық, найза шақыр-шұқыр,

ғашықтық  дастандар
«Ал, ұста, ал кетті» деп сасып жатыр,
Кейбірі мылтықпенен атып жатыр.
Көшеде жаяу жүрген базаршыны

Аттылар абайламай басып жатыр.
Ақжал ат қосарымда жүрген бірге,
Тәуекел тар көшеде салдым өрге.
Қыр жалы зулағанда әрең тұрды,

Екпіні бейне ұқсайды соққан желге.
Жөнеліп қалың қолдан ажалым жоқ,
Қаңғырып шығып кеттім елсіз шөлге.
Қуғыншы кеш қарайып ада шыққан,

Тәуекел Еділ-Жайық тарттым жөнге.
Құтылып қуғыншыдан демімді алдым,
Түстеніп ұзын жолға ыңғайландым.
Қос күрең бірін мініп, бірін айдап,

Жайыққа Зылиқаға сапарландым.
Шектіге сегіз күнде келдім тағы,
Сыналар осы жолы ердің бағы.
Қалың ел қарақұрым көш келеді,

Атымды бұра жүрдім көрдім дағы.
Қаламын келе жатып әрбір ойға,
Тәуекел әрбір сертке белін байла.
Шектіден жалғыз кісі дұшманым жоқ,

Табылар бұл жұмысқа нендей айла.
Қисайып көшке келдім елбелеңдеп,
Қарайды қосар атқа көрмеген көп.
Астында ұзын құла торы аты бар,

Бір жігіт бара жатыр көлденеңдеп.
Атының аяңымен түйіп барад,
Қара жер қабырғасы сызып барад.
Атының аяңымен әнге басып,

есім—зылиқа
Жақындап келдім жайын байқайын деп,
Азырақ сөйлесіп сыр тартайын деп.
Егерде ер жігіттің қалпы болса,

Тәуекел бар мұңымды айтайын деп.
Қасына жетіп келдім қамшы басып,
Қарады мойын толғап амандасып.
Ақ құба, жебелі мұрт, ұзын жігіт,

Қай жерден ат арытып жүрсің,—деді.
Атүсті аты-жөніңді айтшы маған,
Күн ұзақ, ермек сөзге болсын,—деді.
Ішінде кіші жүздің руым тама,

Жайлауға беттеп көшкен елім жаңа.
Екенсің бір жас бала жүзің солғын,
Тартқандай көрінесің қайғы, нала.

Жолында бір ғашықтың болдым жынды.
Ұстаттым шылбырымды:—Ұстаңыз,—деп,
Шектіге апарып бер, сыйлық құнды.

Сұрасаң өз атымды,—дедім,—Есім,
Есімнің естіп пе ең әңгімесін?
Шектіде Зылиқадай ғашығым бар,
Өзің біл, замандасым, ендігісін.

Шектіні бүліктірді сенің ісің.
Сыр білмейтін кісіге жөнің [айтып],
Ақымақ, ақылың жоқ, жындымысың.
Еркек деп сеніп келіп сырыңды айттың,

Ал енді, қырын кетпес бұл жұмысың.
Табармын тірі болсам бір амалын
Басқаға бірін айтпа, білсін ішің.

ғашықтық  дастандар
Сол жерге қондырды елін жинап,

Бермекке күйеуіне Зылиқаны,
Бұл шекті елін жинап жатыр сыйлап.
Байладым қос күреңді оңашаға,
Жиналып жатыр тойға бала-шаға.

Қыз-қатын, ауыл үсті қалың адам,
Сайрандап батып жатыр тамашаға.

Келмеді, біраз уақыт кетті өтіп.
Астында жаппа салған жатыр едім,
«Есімжан, қайдасың?» деп келді жетіп.
Достым айтты:—Мен бардым ордасына,

Үй іші толған адам төр басына.
Бардым да есік жақтан орын алдым,
Түспейді қыздың көзі болмашыға.
Жиналған жуан қарын билер екен,

Елінің басты адамы бәрі білем.
Ортаға дүниені үйіп қойған,
Будырған ала арқанмен тайлап кілем.
Лақа мен жанат, тиін, түлкі, қасқыр,

Сәукеле, асыл тондар зер еттірген.
Көрмек үшін қарын алтындатқан
Оқалап, оюлатып жарқылдатқан.
Дүниені көргендердің көзі тойып,

Мәз қылып құдаларды қарқылдатқан.
Осылай етем деген бар ғой серті,
Есепсіз дүниенің жатыр кейпі.
Ойбайласаң, өлсең де қарар емес

Дүниеге таңырқаған жұрт есіл-дерті.
Отырдым Зылиқаның көзін аңдып,
Қайғырып белін мықтап алған шандып.

есім—зылиқа
Көзіне көзім түсіп кеткен кезде,
Аузымды қисаңдаттым қызды таң қып.
Күлгендей төмен қарап тағы бақты,

Ернімді тістей қалдым күйген жан қып.
Орнынан сонда тұрып келді жарың,
Жинаулы артымда тұр бір көп сандық.
Сандықты ашайын деп арттан келді,

Тақымын бұрап қалдым, кетті қарғып.
Қайтам деп қарбаңдадым үйден тұра,
Байқамай отыр халық кеуілін дал қып.
Қыздың да кеуіліне кірді сұмдық,

Танытпай таңырқаттым етіп қулық.
Есіктен ере шығып қала берді,
Асығыс сөйлей алмай тұрды буылып.
Қолымды және қарап бір сілтедім,

«Есім» деп ернімді қалдым шүйріп.
Сілейіп маған қарап кірпік қақпай,
Қыз тұрды кеткенімше үйге кіріп.
Түсінді, келмей қалса кінә өзінде,

Жарыңа қосыларсың болса бұйрық.
Араға бітуәші болып жүрмін,
Жегізіп кетпесең де бауыр-құйрық.

Зылиқа білсе келер қылмас қауіп.
Жанына жолдас алмай жалғыз келмес,
Бәлеге ұшыратар бірі танып.
Амалдап осы жолы тақалғанда

Ишарат білдірерсің ебін тауып.
Сүйткенше «қыз келді» деді сонда,
А, Құдай, бұ момынды өзің оңда.
Жанында бес-алты әйел жолдасы бар,

ғашықтық  дастандар
Жамылып шекпенімді жаттым төрде,
Зылиқа қыздарымен келді бірге.
Өзіне таныс болған тас тақия,

Көк сауыр кебісімді қойдым жерге.
«Көшкен елге көріскелі келіп ек» деп,
Бұл үйде көп отырмай қайтты керіге.
Кеткен соң тұра келдім:—Немене,—деп,

Көзімді айырмадым біле ме деп.
Көзімен көріп жарың жасын төкті,
Ишарат ымдасуға екен епті.
Көзіне көзім түсіп кеткенінде,

Басыма қайта дәулет қонды,—дедім.
«Үш күндей осы жұртта күт» деп кетті,
Күрең ат ерлігіңе бердім,—дедім.

Ат жолдас қысылғанда ерге,—деді.
Жүргенде жау жолында жаяу қалып,
Жабыдан жаман қорлық көрме,—деді.
Қоштасып көшіп кетті беріп азық,

Қапыда сол досымнан қалдым жазып.
Сол жұртта үш күн тостым, қыз келмеді,
Уағада қайда дедім алтын қазық.
Отырдым мен сарғайып ұстап атым,

Келмеді ғашық болған мархабатым.
Қос күрең бірін мініп, бірін айдап,
Ауылға жетіп келдім таңға жақын.
Шеттегі қараша үйге атты байлап,

есім—зылиқа
Суырып семсерімді қолыма алып,
Ордаға кіріп бардым гүлдей жайнап.
Ордаға кіріп келдім алып қылыш,

Есіктен кіріп келіп, демімді алып,
Азырақ тыңдап тұрдым етіп тыныш.
Үй іші тәтті ұйықтап қалған білем,
Білінбес байқағанға ояу дыбыс.

Жарық қып жан-жағымды тұрдым қарап,
Қалыпты шаршаған жүріс, жарға құлап.
Зылиқа бар киімін киіп алған,
Алдында қоржын, қапшық қойған сайлап.

Неше күн ұйқы қысқан үйін аңдып,
Алыпты ақ жібекпен белін шандып.
Ояттым ептеп қана жақын барып,
Түсініп төсегінен түсті қарғып.

Зерлеген масақана жасыл жібек,
Тоқтамай лүпілдеді сасып жүрек.
Бауларын қиып тастап, жиып алып,
Қойныма тыға салдым, бар ғой тілек.

Қоржынды ала-мала шықтым тысқа,
Қарауыл босағада жатыр тыста.
Аяғын тәлтіректеп қыз басқанда
Деп «ойбай,—айқай салды,—мынаны ұста».

Орнынан осыны айтып тұрды ұшып,
Қолынан ұстай алдым алдан түсіп.
«Тырп етсең, шабамынң—деп ұмтылғанда,
Жым болды, қорыққаннан артын қысып.

Қыз барып, атқа мініп қайта келді,
Күреңді көлденеңдеп тарта берді.
Екеуміз екі жүйрік мініп алдық,
Қолыма қызды Құдай қайта берді.

ғашықтық  дастандар
Құбылды көңіл, шіркін, қалған жасып,
Еліред ат мінгенсін судай тасып.
Ауылдан ай астына тарта бердік,

Қосылып «гигигайлап» әнге басып.
Ит үріп, айқай-ұйқай, азан-қазан,
«Қыз қашты» деп ақырды таңмен азан.
Жүгіртіп жүйріктерге қамшы бастық,

Алдым шаң көрінеді, артым тозаң.
Тәуекел, енді түстік ұзын жолға,
Берген соң не тұру бар қызды қолға.
Сол кеткен бетімізбен үш күн қашып,

Біз келдік үлкен шаһар Орынборға.
Аралас мәстектермен жегіп арба,
Жайласып мініп рақат күлйарға*.
Аралап оңтүстікті екі ай жүріп,

Келер жыл қарақалпақ көктей өттім,
Тәшкенді бір-екі жыл мекен еттім.
Бас қосқан үш қазақтың ортасы деп,
Қоян жыл Ақмешітке келіп жеттім.

Тамадан қоныс алдым Сыр бойында,
Бейнеттің көрдім, аға, мұндайын да.
Жайладық соңғы кезде Қарақұмды,
Іздеуге Есекеңді жүрді ойымда.

Тірі болса дидарын көрейін деп,
Өлі болса дұға қып келейін деп.
Қартаятын уақыты болып еді,
Хал-жайын барып әбден білейін деп.

* Қолжазбада күлйар—шолақ арба деп көрсетілген.
** Қолжазбада Денияр—көл аты деп көрсетілген.

есім—зылиқа
Қарсақбай, Қайдауылды араладым,
Сұрау сап бес қыпшақты сараладым.
Елімнен шыққаныма екі ай болды,

Қабырға, Торғай бойын жағаладым.
Ас пенен деп іздедім тойда бар ма,
Шыбын жан табайын деп бойда барда.
Дәулеттінің дәмінде кездестірді,

Бұл үйде тап болам деп ойда бар ма.
Қуаныш көңіл жайлы болған соң жол,
Шонжарлар жиылыпсыз ақылға мол.
Баяғы тама достым таба алмадым,

Өлгенше ұмытпайтын арманым сол.
Бұлайша орындалды бір мұратым,
Қайраттан кезім емес болдыратын.
Бұл күнде жиырма жеті жасқа келді,

Әлі бар жан жолдасым күрең атым.
Жалданбайды, жүреді жоны ашылмай,
Адамның аты жолдас баласындай.
Бұл күнде бір ұл, бір қыз перзентім бар,

Сұрасаң біздің жайды, міне, осындай.
Руымды сұрасаңыз, руым—арғын,
Әкемнен алты жаста жетім қалдым.
Көрісіп мен жыламай, кім жыласын,

Ертеде естімеген елде көп-ті,
Кім айтар әңгімені елде жоқты.
Бірі әділ, бірі момын, бірі зәлім,
Жаралған бірдей болып пенде жоқ-ты.

Біреудің ажалы су, біреуі оттан,
Кейбіреу шаһид болған бір апаттан.
Дүние кейбіреуге кең жай болып,
Кейбірін қапаста қып зар жылатқан.

Сонымен заман азып бара берген,
Бірінен бірі орын ала берген.
Тамаша талайлардың қылған ісі
Аңыз боп, ел ауызында қала берген.

Ертеде шығармаған ел есінен,
Билердің билік айтқан төресінен.
Батырдың, бай-жарлының әңгімесін
Қарттардың көп естідім кеңесінен.

Атағы ер жігіттің өнерінде,
Өлімге кім араша сөнерінде.
Айтыпты Қарға батыр бір әңгіме,
Халқына сырын шешіп өлерінде.

Қарғаның бәйбішесі басында отыр,
Мәпелеп, сусын беріп қасында отыр.
Ақсақал, игі жақсы жиналыпты,
Қарғаның көңілін сұрап осында отыр.

қарға  батыр
Бәйбіше айдын көлдің аясындай,
Көз тартар алтын тонның жағасындай.
Халықты қадірменен сыйлаушы еді,

Орнықты отыз бие сабасындай.
Ұлықтан үлкен келсе қадірлейтін,
Кісінің көрінуші еді данасындай.
Алдына бәрі келіп еркелейтін,

Өзінің мархаббатты анасындай.
Көтеріп төсегінен Қарға басын,
Бір шолып қарап алды айналасын.
Халқына өсиетін айта келіп,

Алланың аманатын бермейтұғын.
Жаралып бұл дүниеге келгеннен соң,
Жан бар ма көресісін көрмейтұғын.
Көп еді қайсарлықтан еткен ісім,

Бұл күнде сырқаулықтан кетті күшім.
Аяғын шалыс басқан ғапыл пенде,
Мақшарда өттім демек ненің үшін.
Армансыз өткен жан жоқ бұл жалғаннан,

Бақ қонып, құтым аумай албарымнан.
«Сені ме» деген дұшпан топ болушы ед,
Қолымды салған созып қармағымнан.
Бермеп ед жаста Тәңірім несібіме,

Кедергі, тоқтау салып кәсібіме.
«Пендеге пенде болып өтпейін» деп,
Байлардың жалданбадым есігіне.
Жоқтықтан жүдеушілік көрді басым,

Он беске жетімдікпен жетті жасым.
Халықтың қазынасынан не пайда бар,
Бермейді бейнет қылмай ішер асын.

ғашықтық  дастандар
Қолыма он алтымда жүген алдым,
Жоқтықтан жұрт малына құрық салдым.
Ел кезіп, ебелектеп түнде жортып,

Жексұрын, малдыларға ұры атандым.
Атандым соныменен «ұры Қарға»,
Қайратпен қара таппай ұрынарға.
Қорқақтар құрығымнан сескенген соң,

Деген жоқ «жаман атақ» мынау Қарға.
Мен кеттім бір заманда елден жырақ,
Құла дүз, құз бен шыңды етіп тұрақ.
Бірге жеп біреудікін, бытыстырып,

Соқтықпай момындарға жүрдім бірақ.
Қараөткел, Қызылжар, Қырдуаннан,
Орал мен Есіл, Жайық, Сырдариядан,
Келемін топ-топ айдап, күн-түн қатып,

Алғандай қалыңмалды бір құдамнан.
Түн қатып, түсім қашып ел ақтадым,
Орман, тау, сай-саланы қонақтадым.
Кісіге көңіл еткен беріп кеттім,

Біреуін өз басыма жаратпадым.
Тарқады талай жерде құмарларым,
Талайды тезге салып нығарладым.
Болғанмен қандай асқан артық палуан,

Қос қолдап бір ұрғаннан шығармадым.
Мені кеп ала алмады ешкім аттан,
Еткен жоқ жолға салып, бұғау қақпан.
Талайы қараңғыда қарсы келген,

Боп жүрді бір ұрғаннан қаза тапқан.
Осындай көп жүрістің біреуінде,
Жерім бар өлмей қалған бір ұяттан.
Кетейін жан барында сіздерге айтып,

қарға  батыр
Бір жылы Алатаудан жылқы тартып,
Келемін тыным алмай, күн-түн қатып.
Үстіне қалың елдің кеп қалыппын,

Қарасам түн ағарып, таңдар атып.
Жақындап күн шығуға қалды таң да,
Көрініп анау-мынау жақын маңда.
Болғанда-ай көзге түсіп қалатұғын,

Мен келдім паналауға бір көп тамға*.
Күн шығып, сәске болды быж-быж қайнап,
Қойшылар өрістетті қойын айдап.
Жағалай өрлей қонған қалың ауыл

Шаңдатып бие қуып, жем байлап.
Бір кезде ақ киімді, ақ боз атты,
Ақсақал қыр мұрынды, ұзын жақты.
Боз атты қамшысымен сипай салып,

Ырғалтып, аяңдатып келе жатты.
Жақындап келіп қалды тамға таман,
Қашуға келмей қалды менің шамам.
Белгілі «ұры көті—қуыс» деген,

Қысылып мен барамын сонан жаман.
Сыртынан ол моланың бір қарады,
Жан-жаққа көзін салып қарамады.
Қаңтарып ақ боз атқа шідер салып,

Қорымды жаяу келіп аралады.
Отырды бір молаға шарт жүгініп,
Көп уақыт отырар алдын біліп.
Тұрып кеп, аяқ жақтан тағы отырды,

Оқиды қираат пен тәбаракты.
Отырдым осы араға келеді-ау деп,
Тығылып жатқан мені көреді-ау деп.
* Там—мола мағынасында.

ғашықтық  дастандар
Қалың ел хабарланып ұстап алса,
Сазамды ұмытпастай береді-ау деп.
Отырып әрбір түрлі ойға қалдым,

Бір ақыл тапқаныма мен қуандым.
Еңбектеп молалардың арасымен,
Бір көрге үңірейген кіріп алдым.
Бұрын да талай қулық тапқан едім,

Молаға қорқытпаққа жатқан едім.
Көрғап боп көрден шығып елді үркітіп,
Олжаға қорқақтардан батқан едім.
Тағы да соны істеп көрде жаттым,

Ысқырып көрдің ішін ызыңдаттым.
Ауызымды қисаңдатып, тісім қайрап,
Шығарып көрден басым жылмаңдаттым.
Моланың оң жағынан тұрып барып,

Оқиды бұрынғыдай «кәлам шәріп».
Көр ішін күңірентіп бір көрінсем,
Қарайды сескенбестен көзін салып.
Үш рет Құран оқып әлгі батыр,

Қауіпсіз еш нәрседен болмай қапыл.
Қағынып етек-жеңін түрегеліп,
Аяңдап маған таман келе жатыр.
Тауыстым өнерімді енді сарқып,

Құтылам бұл қу шалдан енді қайтіп.
Еңкейіп тесікке келіп қолын созып,
Шап беріп сирағымнан алды тартып.
Бойымен тартып алған кетті үйіріп,

Саусағы сирағыма кетті кіріп.
Ақырып жалғыз қолмен айналдырып,
Қамшымен шыпылдатып қояды ұрып.

қарға  батыр
Үйіріп әрі бері қамшылады,
Қамшыдан қайтіп жылдам жан шығады.
Қамшы өтіп, көп-көк ала қойдай болып,

Іс қылған бос қулықпен надан едім.
Әл білмей, ақымақтықтан түстім торға,
Мал ұрлай елге таман барып едім.
Адаммын, малғұн емес, атым—Қарға,

Құдайым кездестірді сіздей зорға.
Жанымды бір шыбындай сауғаға бер,
Жылқының жетектегі бәрін ал да.
Сол кезде тастай берді мені жерге,

Адаммын дегеніме сенді дағы.
Білген соң анық адам екенімді,
Ал сонда мынау қарттың сөйлегені.

Егерде көрғап болсаң, басыңды алам.
Екінші мұндай іске жоламаңыз,
Өзіңнен зорлар шықса келмес шамаң.
Сен дағы бір нанталап ер екенсің,

Әркімнен хайлаң асып жүр екенсің.
Ұрлықпен малды тауып күнелтем деп,
Қусынған бір жаңғалақ неме екенсің.
Кетейін бір сапарға арың төкпей,

Жастықтың кім жүреді қосын жекпей.
Әр істі өте аңғарып ойлап істе,
Арасы әр адамның жер мен көктей.
Дедің бе қорыққаныңнан жалынайын,

Байқадың қарт ағаңның мәні-жайын.
Еңбек қып алғаныңды шығындатып,
Сен иттің малыңды алып не қылайын.

ғашықтық  дастандар
Көрдім деп мен айтпаймын, өзің біл,—деп,
Шал сонда атқа мініп болды жүрмек.
Батырдан қол қусырып, жөн сұрадым:

Шал айтты:—Пайда бермес ұсақ айла,
Ғибрат бұл ісіңнен таптың пайда.
Сұрасаң менің атым—Төлек Жәуке,
Мерт болдың арыстандай шауып айға.

Соны айтып өз жайына кете берді,
Ешкімге сездірмедім бұл хабарды.
Ұяттан ғайып пенде өлмейді екен,
Не керек, әттегене, ұрдым санды.

Бір ісім осы менің айтпай кеткен,
Бұған да әжептеуір заман өткен.
Тағы да бір сөзім бар Гүлсім жайда,
Айта алмай көптен бері іште кеткен.

Арқада ардагермін арқыраған,
Ақырсам айдай әлем қалтыраған.
Жасым бар сол уақытта отыз бесте,
Өзімнен кетпеген кез асып адам.

Үйсіннің бір баласы сіргелі еді,
Қашаннан қара әруақ іргелі еді.
Қан тамып, қамшысынан қалтыратқан,
Қарғаның қағындырған күндері еді.

Мен кеттім Алатаудың бауырын өрлеп,
Сыйғызбай ыстық қайрат бойды кернеп.
Ішінде қалың ағаш паналаймын,
Ауылдан жылқы ұрлауға шыққан желдеп.

Ағаштың біраз жаттым арасында,
Тасалап жас қарағай панасында.
Аптығып шөлдеген соң елге келдім,
Түс ауып, намаздігер шамасында.

қарға  батыр
Көрнекті бір ақ орда шетке таман,
Баруға соған таман ұрдым қадам.
«Сол үйден сусын ішіп шығайын» деп,

Атымды тысқа байлап кірдім соған.
Есіктен сәлем беріп кірдім барып,
Бір кемпір қарсы шықты құман алып.
Қайырылмай өте шықты әлгі кемпір,

Амандасқым келіп еді тұра қалып.
Оң жақта бір қыз отыр белі қындай,
Он саусақ, ақ білекке тартқан сымдай.
Аққудың көгілдірі секілденіп,

Жан-жаққа қарамайды мойын бұрмай.
Көрдім де сол сұлуды болдым дертті,
Жүрегім төмен тартып, бойым кетті.
Түймесін мақпал шапан қадап отыр,

Сүп-сүйір он саусағы, инеге епті.
Мен қалдым қызды көріп тамашаға,
Жат қызға жат жолаушы жанаса ма.
Біреуі босағада, бірі төрде,

Жолаушы ем жоқ жоғалтқан бір нанталап.
Аптығып шөлдеген соң елге келдім,
Келіп ем ішейін деп сусын, шалап.
Бұл сөзге елең етіп міз бақпады,

Ол, сірә, маған қарап тіл қатпады.
Өзінің ісіменен бола берді,
Назар сап қарау түгіл ұнатпады.
Орнымнан сол уақытта тұрдым ұшып,

Шараға қымыз құйдым пісіп-пісіп.
Қыз сонда маған қарап езу тартты,
Жатқанда шарасымен қымыз ішіп.

ғашықтық  дастандар
Есіктен бір жігіт кеп ыржаң етті,
Ол қызға көзін қысып тыржаң етті.
Түймесін қадап қойған шапанды алып,

Киді де үйден шығып алыс кетті.
Сонымен атқа мініп мен де кеттім,
Бұрынғы өзім тұрған жерге жеттім.
Кешкілік жылқы өрісін бетке алып,

Ағаштың арасына тағы кеттім.
Бір кезде ымырт жабылды көз байланып,
Қараңғы, айсыз, жарық түнге айналып.
Пысқырып қалың жылқы келе жатыр,

Ағашқа бетін қойып ыңғайланып.
Жылқышы өрістетіп кетті қайтып,
Әндетіп жүр тақайлап өлең айтып.
Үстімнен қалың жылқы өтіп жатыр,

Қараймын бір тасада мен де жатып.
Ел жатып, ұйықтаған кез жұрттың бәрі,
Күзетсіз қалды елдің барлық малы.
Ызыңдап құлағыма естіледі

Біреудің жаяулатып салған әні.
Тыңдадым сылдырымды білдірместен,
Бір қара келе жатыр мүдірместен.
Әлгі адам қосарында бір аты бар,

Тұсымнан өте шықты кідірместен.
Ағашқа кіргеннен соң жүрді жаяу,
Жақындап мен де келдім оған таяу.
Екі атты бір ағашқа байлап тастап,

Жүгіріп елге кетті жігіт жаяу.
Аяңдап аттарына келдім жақын,
Байқадым назар салып мінген атын.
Ат-тұрман әшекейлі, алтын жабдық,

қарға  батыр
Ойладым «бұ да мендей ұры ма деп,
Ел кезген қарақшының бірі ме деп.
Болмаса бір сүйгені мұның болып,

Қыз алып қаша жүрген сері ме» деп.
Көрмедім өмірімде мұндай малды,
Салқы ерін, салқы төсті, серке санды.
Оқтаудай бауыр еттер жарап қалған,

Қыл сағақ, қамыс құлақ, майда жалды.
Бірі көк көрінеді, бірі күрең,
Сұп-сұлық байлаулы тұр қылмай елең.
Ығысып, шошынысып, құлақ қағып,

Көрген соң пысқырады келген менен.
Ойладым «осы ат маған жарамай ма,
Екеуін он жылқыға баламай ма.
Екеуін алып кетіп елге барсам,

Біріне бір қыз беріп қаламай ма.
Тумаған өмірінде мұндай құлын,
Келмеген дүниеге бұдан бұрын.
Біреуі бір жесірлік аттар екен,

Бара ма күйіп кетіп берген пұлым».
Дедім де аттарды мен алдым шешіп,
Жетекке тартынбайды желдей есіп.
Екі атты аулақ жерге байлап тастап,

Болар деп артын күттім әлденешік.
Бір екеу келе жатыр күңкілдесіп,
Жалтақтап көрінгеннен үрейлесіп.
Күліскен дауыстары дірілдейді,

Бірі алда, бірі артта жүр-жүр десіп.
Шегініп орнымнан тұрдым тайып,
Бірі қыз, бірі жігіт ерлі-зайып.
Манағы қойған атын таба алмай жүр,

ғашықтық  дастандар
Дағдарды сонда жігіт тұра қалып,
Тыңдады жан-жағына құлақ салып.

Байлаған осы еді ғой жерім анық.
Қызға айтты:—Осы арада отыр күтіп,
Жүгірді өкшелері тық-тық етіп.
Соны айтып жігіт кетті жолға түсіп,

Қыз қалды орнында үні бітіп.
Мен тұрмын сол арада салып құлақ,
Сырлары мәлім болды оның бірақ.
Дыбысы ол жігіттің естілмейді,

Алыста бірталай жер кетті жырақ.
Ойладым қыздан бір сөз сұрайын деп,
Кез қылған оңашада Құдайым деп.
Тағы да бір қиялдың соңына ердім,

Бұйырса қызды олжа қылайын деп.
Үстіне көк домбайдың мініп алдым,
Шылбырын қос бедеудің іліп алдым.
Манағы жігіт кеткен даңғыл жолмен,

«Қайдасың,— қызға—жүр» деп жетіп бардым.
Қыз айтты:—Арам қатқыр, мұнша зар қып,
Жаяулап қалғаныма тұрмын ар қып.
Көтеріп қол боқшасын маған берді,

Үстіне қыз күреңнің мінді қарғып.
Көргенде қызды бойым кетті балқып,
Бұрылып алға түсіп кеттім шалқып.
Қыз мені қараңғыда байқаған жоқ,

Құйқылжып біз барамыз жолмен тартып.
Құдайым бір сұлуды берді қолға,
Қарғаға болмағандай мұндай олжа.
Қыз мінген күрең атқа көзім салсам,

қарға  батыр
Тас жүген, алтын алқа алқылдаған,
Қолында алтын қамшы жалтылдаған.
Қайшылап қос құлағын аршындайды,

Қара жер дүбірінен солқылдаған.
Келеді қыз қайқая кере тартып,
Кейде бір сөйлескім кеп жауап қатып.
Қыз, күрең домаланып келе жатыр,

Ақ көбік омыраудан кеткен шалқып.
Көк домбай шоқақтайды елбең-елбең,
Мысықтай секіреді жарлау жерден.
Тоқтамай түні бойы кеттік жүріп,

Бір жан жоқ түні бойы бізді сезген.
Кім білер ішіндегі қыздың дертін,
Қыз атқа ие болды емін-еркін.
«Басыма мына құрғыр тұрмады-ау» деп,

Қолға алып маған берді кәмшат бөркін.
Атымның басын тартып шегіншектеп,
Артыма қолым создым еріншектеп.
Қойныма қыздың бөркін тыға салып,

Жөнелдім сыр білдірмей жеріншектеп.
Қоңыр жел таң салқыны самал соғып,
Жымыңдайды жұлдыздар да күлімдесіп.
Ат-тұрман әшекейлі сылдырлайды,

Бейне бір жөнелгендей жайдан көсіп.
Сыбанып ақ білегін оқа жеңнен,
Сүйеді таңның лебі ақ бетінен.
Киіктей шыңнан қашқан желіп жортып,

Кезінде асып түстік қоңыр дөңнен.
Бір кезде таң түрілді құлан иек,
Көрініп көзге сұлу оқа жиек.
Оқ [бойы] қыз алдында қосар атпен,

ғашықтық  дастандар
Ақ боз ат қосардағы ойнап басар,
Күлімдеп күмбездері көңіл ашар.
«Тәңірдің бергеніне шүкірлік» деп,

Келемін шаттық кернеп, судай тасып.
Күндік жер бұл уақытта кеттік жүріп,
Түнімен тоқтамадық бір кідіріп.
«Сұлуым, танимысың жарыңды» деп,

Оралып аттың басын келдім бұрып.
Қыз сонда ұрынғанын білді бірақ,
Жас ақты көздерінен мөлдір бұлақ.
«Айырып не жазығым бар еді» деп,

Қыз сонда аттан түсіп қалды құлап.
Шаң жұққан ақша бетін, қалам қасын,
Отырмын қыздың сипап маңдай шашын.
Түймесін ағытқанда демін алып,

Бұл дәурен қолда үнемі тұрмайтұғын.
Қанішер, қаражүрек залымбысың
Жазықсыз жанға рақым қылмайтұғын.
Ер болсаң елден сұлу таппадың ба,

Қыздарға қылығыңнан жақпадың ба.
Кім едің елге симай шығып жүрген,
Барыңды маған бола сақтадың ба.
Отырды осыны айтып жасын алып,

Дидарын таң атқан соң көрдім анық.
Кешегі менсінбеген кербез сұлу,
Байқасам көз тоқтатып назар салып.
Болмады мұны көріп менде төзім,

Бар еді ашуланшақ бір мінезім.
Қыз сөзі шымбайыма батып кетіп,
Мінекей, қызға сонда айтқан сөзім.

Жерің жоқ рай берген маған кел деп.
Ауылыңа кеше күндіз барып едім,
«Жолаушы жоқ жоғалтқан жан едім» деп.
Адам деп қайырмадың жауап жөндеп,

Шапанын тамырыңның қылып ермек.
Көсілген аяғыңды бір жимадың,
Жөн еді жат кісіге жауап бермек.
Жігітке өз-өзіңнен мас болғаның,

Басқаға қозғалмастай тас болғаның.
Қайламды сол жігіттен асырмаққа,
Менің сол сеніменен қас болғаным.
Жақсы қыз жақсы сөзбен жауап берер,

Сипаты сипатына түзу келер.
Басыңа заманақыр түскен кезде,
Сен болдың ардақты қыз сөзге шебер.
Қу сайқал, тастайын ба басыңды алып,

Көрейін жүрегіңді сенің жарып.
Бойыңда өз мініңді өзің білмей,
Сөйлейсің әр нәрсенің басын шалып.
Мен дағы өз елімнің Қарғасы едім,

Ерлердің елеп сүйген жолдасы едім.
Құдайым кездестірді мені саған,
Болмаса ат көтіне алмас та едім.
Қанағат еттің бе, қыз, аманыңа,

Мен сенің қызықпаймын ажарыңа.
Алдырған аңқаулықтан бір ақымақ,
Атқа мін, апарайын жаманыңа.
Жүруші ем жортуылда жаһан кезіп,

Тұрмаушы ем ерегіскен жаннан төзіп.
Қыздардың опасыздық мінезінен
Жүруші ем барлығынан түгел безіп.

ғашықтық  дастандар
Басымның қуанушы ем аманына,
Қорықпай кіруші ем жау қамалына.
Мен, сірә, саған құмар емес едім,

Атқа мін, апарайын жаманыңа.
Шыныңды айт, махаббатты отың жанса,
Сөндіріп мен қалмаймын обалыңа.
Болмаса сөзіңді қой, ер өзіме,

Тап қылған Тәңірім шығар талабыма.
Қыз сонда баяндады мәні-жайын:

Қарғажан, айтқан сөзің батып кетті,
Тыңдаңыз, мен жайымды баяндайын.
Әкеттің мені айырып айлаң асып,
Амал не, Тәңірім сізге қылса нәсіп.

Мен дағы торға түскен ғаріп едім,
Ол жігіт жарым емес болған ғашық.
Үйсіннің бір баласы абақ тарақ,
Оларға дәулет берген Тәңірім қалап.

Бар екен Қожагелді деген байы,
Бықсыған дәулетті өзі және салақ.
Елдері бай Қожеке дейді оны,
Жүретін көше жайлап ылғи соны.

Үстінен ала жаздай түспейді екен,
Көн шалбар, көне тымақ, сеңсең тоны.
Бар екен соның саңырау бір баласы,
Бұл күнде жиырма алтыға келген жасы.

Кәсібі қауға тартып, қой бағады,
Өсірген осылай қып ата-анасы.
Сөзіңді айқайлаған естір зорға,
Ас, тойда мінеді екен жайдақ нарға.

Ет салып, тойда олжа алады екен,
Белінде жүреді екен шекпен дорба.

қарға  батыр
Үстіне бір сарт шапан киеді екен,
Аяққа көне шабата іледі екен.
«Па, шіркін, Қожекеңнің мырзасы» деп,

Көз қысып, көрінген жұрт күледі екен.
Әкемнің өз көзінің тірісінде,
Жақтырмай елдің жақсы, бірісін де.
Айттырып Қожекең де құда түсті,

Әкемнің жұрт күйінді бұл ісіне.
Тағы да бір бай бар еді аты Ботпай,
Бар екен жалғыз ұлы жанған оттай.
Ешкімге құда түспей жүрген кезде,

Әкеме келеді екен ат құрғатпай.
Айтқанын оның қабыл көрмеуші еді,
Қызымның жасы кем тұр деп бермеуші еді.
Өкпелеп «сен балама бермедің» деп,

Әкеме өлгенде олар келмеуші еді.
Былғайды бұл жаманат бүкіл елді,
Болмады дәурен сүрмей жүруге енді.
Қасында алты кісі жолдасы бар,

Бір күні саңырау күйеу ұрын келді.
Анамыз қонақасы сойып қойын,
Ілулік, есік ашар етіп тойын.
Жеңгейлер желкілдейді маза бермей,

«Жүр, бикеш, болады,—деп,—қазір ойын».
Отауға күйеу келе төсек салды,
Қасына саңыраудың мені апарды.
Он шақты қасымдағы бөтен қыздар

Менімен қошеметке бірге барды.
Сыбырлап күйеу келмес сырласуға,
Болмады көңілдегі сырды ашуға.
Отырмын қайраттанып белді буып,

ғашықтық  дастандар
Дастархан төрге келді тамақ жайлап,
Бұрқырап сары самаурын келді қайнап.
Алдына жеміс қосып төккен нанды,

Жем жеген мәстек аттай былш-былш шайнап.
Ет берді құдаларға, тартты табақ,
Ұнатпай жолдастары түйді қабақ.
Сыпырып барлық етті бір-ақ соғып,

Қарайды сүйек мүжіп алақ-жалақ.
Егерде кісі болса сынағандай,
Болар ед аяғаннан жылағандай.
Өгізше сөйлегенде мөңірейді,

Ұрда-жық сөзі таудан құлағандай.
Жыладым мен шешеме үйге келіп:

Қасында мұның дәурен сүргенімше,
Армансыз қара жерге кетем кіріп.
Шешеміз естіп, білді күйеу жайын,
Көңілінде бір мен үшін бар уайым.

Көрерсің күнің туса, қарғатайым.
Сонан соң құдаларға берді қабар,
«Бұл жолы қалыңдығы емес даяр.
Тағы да бұдан былай келерсіздер,

Сүйісіп сүйгенменен тарқар құмар.
Аттансын әзірінше айып етпей,
Қазақтың қағидасы болар солай.
Емес қой жете алмайтын ауыл алыс,

Келерсің бергеннен соң өзім қабар».
Сонымен күйеу кетті кінә қоймай,
Етіне бір бағланның қарны тоймай.
«Дариға, күнім қашан туады» деп,

қарға  батыр
Күн бар ма малға сатпай ұзатар қыз,
Ұзатса бармаймыз деп айта алмаймыз.
Басқа бір қыз ұзатар ойын болып,

Күн бар ма отыратын қызойнақсыз.
Шақырып сол ойынға біз де бардық,
Тиісті біз де төрден орын алдық.
Бас қосып қыз, бозбала мәжілісте,

Жастарға бір дәреже мейірбандық.
Ортада біреу отыр тойды бастап,
Қолында домбырасын әнге тастап.
Аяғын «Гүлсім-ай» деп қайырады,

Сөз айтам саналының заңғарына.
Құланның құба жонда қодығындай,
Кез болдың Қожекеңнің маңғазына.
Япырым-ай, Гүлсім, сенің көрген күнің,

Меңіреу болдың олжа саңырауға.
Зарланып жарық көрмей өткеніңше,
Құдайдан иман тіле, жалбарын да.
Жұрт шулап қошеметтеп дейді «пәлі»,

Кетеді сөйлей берсе одан әрі.
«Қор болған бір құзғынға Гүлсім-ай» деп,
Таң қалып жұрттың бәрі тарай қалды.
Сонымен мен үйіме қайтып келдім,

Жігіттің ән мен жырын айтып келдім.
Шешемнің алдына кеп басым сүйеп,
Дедім мен:—Жан күйігін тартып келдім.
Айта алмай одан әрі бітті халім,

Шешемнің жүрегіне түсті жалын.
Ән салған сол жігітті сұрастырсақ,
Баяғы Ботпай ұлы, аты—Ғалым.

ғашықтық  дастандар
Шақыртты бір жеңгеме түн ішінде,
Шешемнің жұрт таң қалды бұл ісіне.
Тасалап қараңғыда алып келді,

Шешеннің тілі ортақ деген көпке.
Кінә жоқ жарылмаған жас қауында,
Ән салып ұнатар ек айтсаң бізге.
Баланың қайғысына әкесі ортақ,

Ойласаң миға салып болады анық.
Әкесі өліп кетті жас кезінде,
Амал не, ылажың жоқ құдіретке.
Өлеңді бастан-аяқ қайта айтып бер,

Тізбектеп түрлендіріп әнмен бөгеп.
Баламды көп ішінде ұялтыпсың,
Кәнекей, қандай кінә қойдың не деп?
Сонан соң домбырасын Ғалым алып,

Жіберді түрлендіріп әнге салып.
Жұмбақтап бір-екі ауыз өлең айтты,
Басқаға түсініксіз, біздерге анық.

Біреудің біреу білмес халі-жайын.
Әшейін Гүлсімге арнап айттым біраз,
Егерде басқа болса не қылайын.
Ылажсыз бір ақсұңқар түстің торға,

Түстің де болдың олжа саңырауға.
Бұғаудан босанарлық ылаж таппай,
Жем болдың құзғындарға жалаңаяқ.
Деді де домбырасын сүйей салды,

Еш адам сезбей қалды бұл қабарды.
Ғалымға қымыз құйып шешем байғұс,
Күрсініп біразырақ ойға қалды.

Қол созған талапкер көп осындайда.
Қапаста ақсұңқарым түсті торға,
Бұғаудан босататын ерлер қайда.
Бұл бейбақ қалып еді жастай жетім,

Тартып жүр құдіреттің зор бейнетін.
Әшейін аяқ асты қылмайын деп,
Бұрынғы әкесінің өсиетін.
Қайтейін, надандықтан айтқан сөзім,

Бола ма мұны көріп менде төзім.
Қайратың жетсе, сен ал бұл қызымды,
Ақтарсың ақ сүтімді келсе кезің.
Әкең жүр өкпелеумен үйге кірмей,

Ағайын араз болды бізді көрмей.
Ақырда Тәңірім солай жазған шығар,
Кетіп еді марқұм маған ырық бермей.
Орнынан сонда Ғалым түрегелді,

Кемпірден бата сұрап жалынды енді.
«Өмірің ұзақ болсын, бақытты бол»
Деп шешем қолын жайып бата берді.
Сөз болды әжептеуір сонан бастап,

Әрине, анам сөзі жүзеге аспақ.
«Түймесін шапанымның қадап қой» деп,
Шапанын кетіп еді маған тастап.
Сөзім жоқ, ауызымнан берген сертім,

Анамның сөзін бөліп кіріспедім.
Қатені сізге істеген мойныма алып,
Бас иіп аяғыңа, соңыңа ердім.
Қолына тарақтының түстім барып,

Құдірет сіздей ерге қылса нәсіп.
Бекер деп енді қалай айта аламын,
Істеген істерімнің бәрі де анық.

ғашықтық  дастандар
Ежелден мағлұм емес сізге сырым,
Солған жоқ, Тәңірге аян, қызыл гүлім.
Нақақтан күнәсізді күйдірмеңіз,

Көп жүрген жігіт білер қыздың сырын.
Басыма ауыр қайғы салмаймын ба,
Ашылмас бір пәлеге қалмаймын ба.
Болады қайда барсам Хақ бұйрығы,

Ат сауыры деген атақ алмаймын ба?
Соны айтып қыз орнынан түрегелді,
«Мінеки, алыңыз» деп қолын берді.
Ақ жүзін аймаладым армансыз боп,

Аққудай мекендеген айдын көлді.
Сеністік көзбен көріп сол арада:

Екі елді таластырып кеттік бірақ,
Анамның қалдым мен де обалына.
Сонымен атқа мініп жүріп кеттік,
Арада ай жарымдай сапар шектік.

Арқаны жайлап жатқан қалың жаппас,
Ауылына сәске түсте келіп жеттік.
Қаншама жүргенменен сыр сырласып,
Айтпадым өз жайымнан бір сыр ашып.

Менде жоқ маңыраған жалғыз тоқты,
Және жоқ паналайтын жыртық лашық.
Таяндық Бұқарбай мен Сейіл байлар,
Көп жылқы көкалалы мыңдап айдар.

Екеуі екі көлдің басын алып,
Қозыкөш іргелес боп бірге жайлар.
Оларға менің еркім алынбаған,
Қызығып байлығына жалынбағам.

Ар көріп есігіне жалдануды,
Ешкімге көзім сатып табынбағам.

қарға  батыр
Бар еді Қалша дейтін бір құрдасым,
Ол менен аямайтын мал мен басын.
Неме еді әрі жомарт, ер көңілді,

Түсуге кетті соған ықыласым.
Қызға айттым:— Бұл қара үйге кетсек түсіп,
Дем алып аттанайық бір шай ішіп.
Барармыз барар жерге кешке қарай,

Барады ауа қайнап, күн де ысып.
Қыз айтты:—Ауылыңыз болса қашық,
Барармыз дәм бұйырса болса нәсіп.
Өзімнің сүйіп алған жарым деңіз,

Айтпаңыз басқа сөзді бір сыр ашып.
Біз келіп іздеп түстік замандасты,
Шын достың уағадасы жоғалмас-ты.
Үйінен жүгіре шығып Қалша байғұс,

Осы еді біздің дағы арманымыз.
Алдыңда қалың елің күтіп отыр,
Енді бір той жасауға қамданыңыз.
Шешініп біз отырдық төрге жайлап,

Жиылып келіп қалды ауыл-аймақ.
Бұқарбай, Сейілдерді хабарлауға
Бір атқа Қалша мініп кетті айдап.
Біреулер кеп, біреулер кетіп жатыр,

Осындай қызық дәурен өтіп жатыр.
«Япырым-ай, мұндай сұлу көрмедік,—деп,
Алғаның құтты болсын» айтып жатыр.
Шашуды бала-шаға талап жатыр,

Самауыр қайта-қайта қойып жатыр.
Қалшекең бір бағланды алып соғып,
Ши төсеп, домалатып сойып жатыр.

ғашықтық  дастандар
Бесінде Қалша үйінен атқа міндік,
Сейілдің ауылына бетті бұрдық.
Келеді алдымызда Қалша бастап,

Ауылға бір бүйірден тура жүрдік.
Келеді алдымызда Қалша бастап,
Қу Қалша сөйлеспейді өнер тастап.
Оңаша оқшау тіккен бір ауылға,

Қалшекең келе жатыр жайбарақат.
Күмбездеп ақ отауды тіккен сайлап,
Желімен жағалауға бие байлап.
Қыз, қатын шағаладай тау басында,

Келеді алдымыздан андағайлап.
Келеміз қос ақ үйді иеленіп,
Шылбырын қос бедеудің белге іліп.
Ақ отау кестелеген төңірегі,

Күмістен күмбез қағып шегеленіп.
Сом темір босағада дауыл жықпас,
Жағалай туырлықта түрлі асыл тас.
Ұстаған үй жағалай асыл кілем,

Гауһарын ішіндегі айтып болмас.
Болып қалды келін түсіп той тамаша,
Жыршылар жырлай келді бетін аша.
Не керек бұйымдарын дайындатып,

Жолдас[қа] жанын қияр құрдас Қалша.
Біреу ат, біреу шапан беріп жатыр,
Тартулар ағайыннан келіп жатыр.
Айқайлап ақ боз үйде ән шырқатып,

Қыздардың ортасында Қалша батыр.
Бірі жүзік, бірі орамал алмаған жоқ,
Еш нәрсе Гүлсім қыз да ойлаған жоқ.
«Бұл дәулет бұған қайдан пайда болды» деп,

қарға  батыр
Мәнісі бұл жұмыстың бұлай болған,
Көз жасын жуып Қалша жылай барған.
Бұқарбай, Сейілдердің ортасынан

Ат соғып, шаршағаннан зорға келді.
Бұқарбай, Сейіл, сенің салтанатың,
Қолыңа бір асыл тас олжа келді.
Қызы екен ұлы жүздің, аты—Гүлсім,

Жалғанда өлмей тірі Гүлсім жүрсін.
Япырым-ай, мұндай сұлу болады екен,
Қарғаның арманы жоқ, ойбай, құрысын.
Кешегі Ләйлі-Мәжнүн, Баян дағы,

Бәдіғұл, Сейпілмәлік, Жамал дағы,
Қыз Құртқа, сұлу Жібек— көріктінің,
Теңі жоқ тірі жүрген адамда[ғы].
Ағайын, бекер емес мұным анық,

Көргенде тояр емес көзің қанып.
Егерде осы айтқаным бекер болса,
Мойныма өлтіріңдер шылбыр салып.
Қарғаның паналайтын панасы жоқ,

Олардың бұлқынарлық шамасы жоқ.
Біреудің босағасын паналай ма,
Қайтеді, онан басқа шарасы жоқ.
Арқалап қайсымыз әкетеміз,

Қалмай ма артымызда дүние боқ.
Қарғаның халі-жайы бізге мәлім,
Қолында тышқақ лақ, малы да жоқ.
Ойласаң Гүлсім қыдыр* бізге келген,

Өзінің алып келген бұйымы жоқ.
* Қыдыр [а]—бақ, дәулет мағынасында алынған.

ғашықтық  дастандар
Атағы бәрімізден Қарғаның зор,
Қайтпайтын ол жау жүрек, бір жалын шоқ.
Қалшекең айтар сөзге қандай епті,

Отырған тамсандырды қалың көпті.
«Қор болған кедейліктен сорлым-ай» деп,
Солқылдап Қалша көзден жасын төкті.

Қарғаның бізден басқа досы бар ма?
Егесіп белдескенде пар келмейміз,
Жарайды қысылғанда әр уақытта.
Бұл Қарға қызды әкелді елім бар деп,

Түсетін алтын аймақ белім бар деп.
Бұл қызға сөзге бай боп айтқан шығар,
Бұқарбай, Сейіл сынды серім бар деп.
Мұны естіп Сейіл сөзін көпке салған,

Бәрі де Сейіл сөзін қабыл алған.
Қырық жылқы, жүз елу қой өзі айдатып,
Қазына он бес нарға түгел артқан.
Білмейді бұл сырларды сұлу Гүлсім,

Еш адам айтпаған соң қайдан білсін.
Гүлсімді қалай алып келгенімді,
Әлеумет, әлі күнге білмей жүрсің.
Бұл Гүлсім сөйтіп алған Гүлсім еді,

Пана жоқ бұдан басқа бұл жерде еді.
Үш тәулік өткенінде арасында,
Бір күні Гүлсім қатты күрсінеді.
Бұрынғы қалыбынан айырылып жүр,

Қабағын ашпай Гүлсім қайғырып жүр.
Ылбырап тұншыққандай демі құрып,
Қайғыға тұла бойын алдырып жүр.

қарға  батыр
Сұрадым:—Гүлсім, саған не болды,—деп,
Көз жасың мұнша неге төгілді?—деп.
Бұрыңғы қалыбыңнан тартып жүдеу,

Сұрадым:—Кімнен тауың шағылды?—деп.
Орынсыз біреу тілін тигізді ме,
Бейкүнә өсек айтып күйгізді ме?
Болмаса сүйген жарың еске түсіп,

Дауасы жүрегіңді күйгізді ме?
Сөйледі сонда отырып мына Гүлсім:

Ойлаймын торға түскен сорлы анамды,
Сен текке мені алғанға мәз боп жүрсің.
Жолыңнан қорықпасаң қауіп қылып,
Барып кел сорлы анамды сауықтырып.

Есіңде бар ма сенің, сірә, батыр,
Кеткенің барлық елді шабыстырып.
Сонымен атқа мініп жүріп кеттім,
Біріне сездірместен қалың көптің.

Бір айдай екі арада сапар шегіп,
Ауылына қайнымның келіп жеттім.
Дәл үйіне қайнымның тауып кірдім,
Есіктен сәлем беріп барып тұрдым.

Хабарым бар жігітпін әр тараптан.
Отырған босағада себебім сол,
Қорқамын әдеп сақтап әруақтан.
Ал сонда кемпір маған келді жуық:

Гүлсімім жоғалар күн көріп едім,
Көзіме көрініп ед түсің суық.

ғашықтық  дастандар
Енді айтшы, қызым менің қайда кетті,
Айырылып жалғызымнан болдым дертті.
«Қақпас ит, қатынымды тауып бер» деп,

Салып тұр тарақтылар талай өртті.
Сол күні сен ауылға келіп едің,
Түсіңді шала-шарпы көріп едім.
Кетті-ау деп сол жігітпен менің қызым,

Өзім де соны ойлап жүріп едім.
Мен үйге кіргеннен соң есік ашып,
Кемпірдің кетті көзі мені тесіп.
Анамнан лұқсат алып кішілікпен,

Ризалық алайын деп сізге жеткем.
Махфұзда Тәңірім солай жазған шығар,
Гүлсімді мен өзіме неках еткем.
Өлген жоқ Гүлсім, тірі осы күнде,

Оның жоқ менен басқа досы мүлде.
Келгенде сонша жерден мақсұтым сол,
Жүрейін өлгенімше есігіңде.
Сұрасаң, алшын елім, батыр ағам,

Мың жылдық дұғай сәлем құдаңыздан.
Үш жүздің баласына билік айтқан
Сейілдің інісі едім мендей жаман.
Құшақтап сонда кемпір ықыласпен,

Көп сүйді азалы дауыс, мол жыласпен.
«Гүлсімім, Қарғажаным қолқа, өзегім,
Шаршапсың демің ал» [деп] мол жыласпен.

Тілегін Тәңірім қабыл алған екен.
Өлсем де арманым жоқ бір Құдайға,
Гүлсімім өз теңіне барған екен.

қарға  батыр
Құданың бұйрығына шара бар ма,
Гүлсім мен ғұмыр берсін Қарғажанға.
Сонымен кеңес құрдық өткен, кеткен,

Түн қысқа жақын қалды таң атарға.
Кемпірге арқа сүйеп алған Қарға,
Сескеніп қауіпсінбес қамалдарда.
Ол үйден атқа мініп жүріп кетіп,

Кешікпей іздеп бардым жанжалдарға.
Жақындап келдім жуық сәлем беріп,
Бәрі де таңырқады мені көріп.
Қырмызы қызыл шапан, жібек белбеу,

Басымда мақпал түсті сусар бөрік.
Алыстан жүріп келген атым жарау,
Көріндім әлеуметке сиқым бөлек.
Бәрі де тура қарап амандасты,

«Жан ғой,—деп,—жүрген басқа мұнда келіп».
Сұрады би мен байлар ата-тегім:

Сұраған сұлтан, төре, билеріне,
Жауабым сонда мынау берген менің.

Дәмелі бір қаршыға соңына ерген.
Қаршыға қалбалақтап адасқанда,
Аққуға тап болыпты бір сұр мерген.
Бір атып топшысынан түсіріпті,

Өлтірмей, соймай етін пісіріпті.
Аққуды жараланған алып барып,
Ойнатып бақшасында өсіріпті.
Өтіпті сонан бері біраз заман,

Көңілді, бақшада ойнап қылмай алаң.
Хабарын иесіне айта келдім,
Құсыңды өзің ал деп тұрғанда аман.

ғашықтық  дастандар
Сұрасаң алшын елім, атым—Қарға,
Бұқарбай, Сейіл сынды ағам арда.
Солардың бұйрығымен мұнда келдім,

Қиынға жұмсаған соң, шарам бар ма.
Жіберді «бүлінгенді жөндеп кел,—деп,
Жарасын жаралының емдеп кел,—деп.
Егерде түзелмесе жөнге келіп,

Артыңа өлексесін теңдеп кел»,—деп.
Сөйледім жұрттың бәрін таңырқатып,
Ардақты ағалардың атын сатып.
Көбісі бұл сөзіме түсіне алмай,

Сөйлейді деп әр нәрсенің басын шалып.
«Осы ит не айтад» деп барлық халық,
Қамалап тұра қалды ортаға алып.
«Басынып не шатасың, сен жаман» деп,

Ұмтылды көпшілігі ашуланып.
Сөйлейді бір жас жігіт маңғазданып,
Халыққа «тоқтаңдар» деп айқай салып.
Атына қамшы басып омыраулап,

Қамалап иттей шулап ол не қылды?
Түйінін осы даудың бұл шешеді,
Сонан соң мейілің кімнен алсаң құнды.
Аққуы көлден ұшқан Гүлсім екен,

Адасқан қаршығасы мен сұм екен.
Тап келген сұр мергені өзі болды,
Ерлікпен айла асырған бір қу екен.
Жұрт тұрды осы сөзге аң-таң қалып,

Қамалап келді халық ортаға алып.
«Жоқ қылып қарақшыны кетейік» деп,
Жіберді қамшыменен бірер салып.

қарға  батыр
Тұрғам жоқ мен де олардан сонша сасып,
Жібердім көк домбайға қамшы басып.
Қамшымен бірер сілтеп жібергенде,

Жығылды он шақтысы омақасып.
Тоқтатты манағы ер арашалап,
Көп халық келіп тұрды тамашалап.
Баяғы қызды ұрлаған Ғалым екен,

Мен сорға бекер болды сенбегенің.
Билігін осы даудың мен айтайын,
Тұрыңдар әділдігім көр де менің.
Біліңдер, билер, бұдан қайтарыңды,

Билер, айт, айтар болсаң айтарыңды.
«Қайсысың алам десең қайтарам» дейді,
Айтып тұр үш жыл мінген байталыңды.
Қарауыл, тарақтылар қайырмасаң,

Бұрынғы абыройдан айрылмасаң.
Көрсеттің көзімізге өнеріңді,
Жарайды, бәрекелді, замандасым.
Айтпаймын аламын деп сүйгеніңді,

Мен дағы сөндіремін күйгенімді.
Бұл Қарға біздің елге күйеу болсын,
Тоқтатшы тарақты мен сіргеліңді.
Көңілі Гүлсімнің зар болмасын,

Айырма Құдай қосқан жан жолдасын.
Бұғаудан босатылған кісілердің
Көз жасы, тағы жылап, көл болмасын.
Ер тоқым екі атымның көзін берсін,

Әлеумет, әділдігім көзің көрсін.
Әуелде ақ батаны бұзған өзім,
Сондықтан қалыңмалын менен алсын.

ғашықтық  дастандар
Қайырылып ынтымаққа риза болса,
Тарақты көп сөйлемей енді көнсін.
Болмаса кіші жүзге шығарып бер,

Сонан соң мейлі тірі, мейлі өлсін.
Билер де бұл билікке қанағат қып,
Тоқтатты осыменен даудың артын.
Баяғы дәукес, сасық Қожагелді

Билерге:—Сөзім тыңда,—дейді,—менің.
Даушылар өз билігін өзі айтып,
Табылса тындырмай ма әділ төре.
Қарғаның батырлығы болды мәлім,

Қатардан артық екен мырза Ғалым.
Сүйгенін бір-біріне қиысқанда,
Қисық қой бұл билікке тынбағаным.
Гүлсімнің менің балам теңі де емес,

Әуелде ұрынарлық жері де емес.
Ол енді маған адам, келін болмас,
Аз ғана атақ еді болған егес.
Ғалымның мен алмаймын жалғыз тайын,

Бір жылғы малдан туған төлім де емес.
Жұрт шулап орнынан түрегелді:

Жезделеп ұлы жүздің жігіттері,
Кемпірге «той жаса» деп үйге келді.
Анамыз қуанышты етіп тойын,
Көтерді тойға келіп халық бойын.

Көкпары, күндіз күрес, түнде өлең,
Ауылда бір жетідей болды ойын.
Ғалымды өкіл аға еттім қайын,
Ол дағы құрметіме тұрды дайын.

қарға  батыр
Руы Гүлсім қыздың еді төре,
Әбілмәмбет арғы атасы ханмен бөле.
Ішіне ұлы жүздің сіңіп кеткен,

Деп кеткен сіргеліміз бері келе.
Аты екен атамыздың аты Мәмбет,
Білмеймін одан әрі мен де жөндеп.
Болыпты анамыздан жалғыз құрсақ,

Сол мынау Гүлсім екен болған ермек.
Гүлсімді мен сыйладым жолдасым деп,
Дұшпанға, сірә, таба болмасын деп.
Бұл сырды әлеуметке айтпай кеттім,

Ат сауыры деген атақ алмасын деп.
Айтыпты әңгімелеп мұны Қарға,
Қарғаның бұдан басқа міні бар ма.
Осыны айтып болып көзін жұмып,

Бір кезде қазақ халқы өсті Сырда,
Көшумен қыс—Қызылда, жаз—Арқада.
Суы мол, өрісі кең, жері байтақ,
Жер жетер қай саланы жайласа да.

Еткені жазы-қысы малдың жайы,
Аралас бірге жүріп жарлы-байы.
Кәсіппен бөтен түрлі алаңы жоқ,
Шаруаға бейімделген түрлі ыңғайы.

Соныдан соны қуып жазда, қыста,
Баққаны сулы-нулы жер шұрайы.
Шөп шауып, мал қамы үшін қыс бекінбейді,
Тебінде қой-қозы, ешкі, құлын-тайы.

Бір жерде үш ай тұтас отырмайды,
Көшумен күн өткізіп өмір ұдайы.
Сол кезде бір бай болған Балпаң атты,
Кісі еді даңқы шыққан салтанатты.

Ешкім жоқ кіші жүзде одан озар,
Әрі ер, әрі жомарт, сақуатты.
Кісі еді қайыр-қамды ағайынға,
Көп еді қоңсысы бай маңайында.

Үлесіп көшсе көлік, сауса сауын
Бірдей боп пайдаланған қолайында.
Адамға жүзі сұлу, сөзі жұмсақ,
Сүйкімді әр мінезі қолайыңа.

талайлы құл  мен  әйім  қыз
Өзімен бірге жүріп, бірге ішіп,
Мырзаша киім киед малайы да.
Мырзаның болды және он бес құлы,

Перзенттен бір қызы бар, болмады ұлы.
Алса да қаншама әйел ұл тумады,
Бала жоқ қыздан өзге, тек сол мұңы.
Бастығы он бес құлдың Талайлы құл,

Сенімді әр шаруаға қолайлы құл.
Құтылып «құлсың» деген жаман аттан,
Ойы бар болсам деген ұлсызға ұл.
Мырза оны жас күнінде сатып алып,

Қойшы боп қойда жүрді басында бұл.
Мінезі Талайлының байға жақты,
Үлгеріп міндетті ісін, кеуілін тапты.
Әр істен таза жүріп, абырой алып,

Сенімді болды-ау үлкен инабатты.
Содан соң қойдан шығып, жылқы бақты,
Шаруа боп бұл малдан да абырой апты.
Істеген қызметіне мырза ырза боп,

Кигізді жақсы киім, ылайық атты.
Буынып мықынынан мырзаларша,
Әбзелдеп мінді таңдап не жорға атты.
Талайлы қатарынан ақылы зерек,

Сенімді, сыры сырдаң емес ирек.
Қолынан барлық шаруа тарайд соның,
Ақылмен ауыл-отанды болды билеп.
Талайлы әрі іскер, әрі палуан

Әр түрлі өнері бар алуан-алуан.
Әрі ақын, әрі тілді, шешен шебер,
Істейді әр түрлі істің бәрін қолдан.
Алысса он кісіге келеді әлі,

ғашықтық  дастандар
Талайлы өзі билеп өзі жайлайд,
Қайырмайд, бай, бәйбіше дүние малдан.
Бала үшін Балпаң мырза алды үш қатын,

Кім білсін көз көрмесе ақиқатын.
Болса да аты Балпаң мырзалықтан
«Мырза» деп атап кеткен байдың атын.
Бұл мырза бір атадан жеке жігіт,

Қайырымды көрші-қолаң, ағайынға.
Қадірлі отанына өте жігіт,
Мінезді қызының да қызғылықты,
Әркім бір айттырсам деп етеді үміт.

Бұл қыздың өзі сұлу аты Күлжан,
Әйім деп ата-анасы сүйіп қойған.
Бұл Әйім бет біткеннің көріктісі,
Кем емес ажар-көркі күн мен айдан.

Әйімнің жасы келді он тоғызға,
Әркім-ақ ынтық болды осы қызға.
Сұлудың сұңғақ бойлы нұр дидары,
Пара-пар аспандағы ай, жұлдызға.

Еділдің қасы қара құндызындай,
Нұр жайнайд, көзі шолпан жұлдызындай.
Тік иық, жазық жауырын, құмырсқа бел
Көрінед көркемдігі үр қызындай.

Күлім көз, оймақ ауыз, жазық маңдай,
Ақша бет, алқызыл жүз қырмызыдай.
Бұралған талшыбықтай белі нәзік,
Сипатын түгесе алман түгел жазып.

Мақтадай үлбіреген ақ тамақтан
Болғандай бір сүйдірсе он күн азық.
Күлімдеп көзі күндей нұр жайнайды,
Көргенде нұр дидарын іш қайнайды.

талайлы құл  мен  әйім  қыз
Бір қызық шатты өмірде сұлу қыз ғой,
Бозбала қызды ойламай нені ойлайды.
Мал салып талай мырза келді сұрап,

Ешкімге мырза жүрді салмай құлақ.
«Ер жетсе өзі барар сүйгеніне,
Мен берсем теңі болмай кетер жылап.
Бар балам қыз да болса жылатпаймын,

Ешкімді, қызым сүймесе, ұнатпаймын.
Өзіме өз мал-мүлкім жеткілікті
Қыз сатып, кімнің мүлкін қызықтаймын».
Деп мырза әркімді бір қайырады,

Қайырмай кімнен қорқып тайынады.
«Беред,—деп,—қызын мырза сүйгеніне»
Бұл хабар елден-елге жайылады.
Тіктірген қыздың бөлек отауы бар,

Жататын жалғыз сонда жатағы бар.
Барад деп өзі көріп сүйгеніне,
Жайылған қыздың елге атағы бар.
«Көрем» деп келген мырза толып жатыр,

Бірі кетсе, бірі кеп қонып жатыр.
Қыз Әйім өз қонағын өзі жайлап,
Өзімен өз тәрбиесі болып жатыр.
Келгенмен көбі қызға бата алмайды,

Сылтаусыз бекер ұзақ жата алмайды.
Қыз тиіп аяғынан сұрамаса,
«Бұйымым пәлен ед» деп айта алмайды.
Түңілді келе-келе талай мырза,

Қыз сүйіп ешбіріне болмады ырза.
«Пәленшенің пәлені жігіт-ақ» деп,
Қызықпайды халық қаншама ұйғарса да.

ғашықтық  дастандар
Қыз жүйрік, қыз сенеді тіл-жағына,
Көз салады теңін көксеп аймағына.
Өз теңі көздегені, ақылы тайлас,

Ешкімнің қызықпайды мал-бағына.
Адамның қыз да болса сыншысы еді,
Сынайды тәжірибе етіп әлденені.
Мырзалар неше жайсаң келсе дағы,

Бәрінің қызбен тайлас келмейд жөні.
Қыз солай сабыр сақтап аз кідірді,
Ой түсіп көкірегіне түрлі-түрлі.
Ешбірі өз ойынан шықпаған соң,

Бекерге ұрынбады, таза жүрді.
Бір күні бай, бәйбіше кеңеседі,
Саңылаусыз бекер кісі емес еді.
Әркімнің ойлағаны өз мүддесі,

Мүддесі байдың—бала келешегі.
«Көрмедік біз жалғанда ұл баланы,
Біз өлсек мал-мүлкіміз тұл қалады.
Жалғыз қыз жан дегенде перзентіміз,

Белгісіз, ол да өссе, кім алады.
Көрмедік біз өсіріп ұл қызығын,
Кигізіп қызыл жібек қырмызының.
Құда боп, қалың беріп, қыз айттырып,

Көрмедік шашып, жайқап мал қызығын.
Түсіріп оң жағыма отау тігіп,
Келінім сәлем етіп тізе бүгіп,
Көрмедік және ұзатып қыз қызығын.

Жалғыз қыз жан дегенде перзентіміз,
Ұлдан кем көретұғын жоқ ниетіміз.
Бұл күнде ол да ер жетті, жасы толды,
Бір жерге орындайтын бар ретіміз.

талайлы құл  мен  әйім  қыз
Біз бермедік барсын деп өзі сүйіп,
Біз берсек сүймесіне кетер күйіп.
Сөз салды талай мырза ұнатпады,

Жүргенін түсінбедік нені біліп.
Әйтпесе, кезенейлі кезі емес пе,
Қосылар теңін тауып ойнап-күліп.
Баруға әлде бізден батпай жүр ме,

Немесе қатар, теңін таппай жүр ме?
Болсын деп ата-ананың ұрықсаты,
Көңіліне сабырлықты сақтай жүр ме?
Бүйткенше шақыралық қонақ етіп,

Бұл істі жүр екенбіз олақ етіп.
Өкілдік аузымыздан есіттірелік,
Қосыл деп бір теңіңе талап етіп».
Әкесі әдейі арнап шақыртады,

Мейман ғып өз қасына отыртады.
Құрмет қып дәрежелі салтанатпен,
Нар сойып қонақасыға бақыртады.
Сыйлады тәрбиелеп қызын мырза,

Болғандай құрметіне әркім ырза.
Шайқады ен дәулетті, шашып малды,
Бұл дәуір тұра бермес басымызда.
Қонақ боп сол күн жатып ертеңіне

Болғандай болдың енді ие қосқа.
Шарты бар тірліктің алуан-алуан,
Болмайды өткізуге өмір босқа.
Туғанмен баста бізден жат жұрттықсың,

Талабы өзге болғанның—жаны басқа.
Ата-ана серік емес, жұпты серік,
Жетпейді қанша айтқанмен [жар] жолдасқа.

ғашықтық  дастандар
Ешкім жоқ ата-анасын ертіп жүрген,
Қоймайды тұрмыс ерікке айрылмасқа.
Қаласаң кімді сүйіп біз де ыразы,

Айтатын әңгіме жоқ мұнан басқа.
Күрсінді осыны айтып ата-анасы,
Қимайды қыз да болса сол қарасы.
«Ісіне табиғатың жоқ,—деп,—шара»,

Мөлтілдеп бір-бір тамды көзден жасы.
Үндемей отырды қыз құлақ асып,
Ұялып төмен қарап бетін басып,
Жат жұрттық екендігін сонда біліп,

Азырақ қамығады көңілі жасып.
Жөнелді аздан кейін үйден шығып,
Бет алып отауына қойған тігіп.
Сылдырлап алтын шолпы арқасында

Етегі шай көйлектің шұбатылып.
Жарқылдап қызыл тіллә түймелері,
Қатарған жең, жағасын белден бүріп.
Үстінде дүриядан бар камзолы,

Ондайды аз шығар қыз көрген киіп.
Майысып тал шыбықтай нәзік белі,
Алдынан соғып самал қоңыр желі.
Тіктірген күміс бұрап, шалып-ойып,

Көк кебіс аяғында қарыс өкшелі.
Басында қызыл шаршы жібек шәлі,
Жетпейді бір ауылдың сатса малы.
Кигені өңшең жібек судырлаған,

Жүз сомдық өзге түгіл орамалы.
Салғаны саусағына асыл жүзік,
Омырауы өңшең меруерт қойған тізіп.
Сырғасы құлағында құймалы алтын,

талайлы құл  мен  әйім  қыз
Белгісіз үр екені, пері екені,
Бойынан түңілгендей көрген безіп.
Толықсып туған айдай нұрлы жүзі,

Сыртынан сымбатына түссе көзің,
Бейне бір секілденед үрдің қызы.
Келеді Әйім сол бетімен отауына,
Сыйғандай айтса әркімнің атауына.

«Тігіс,—деп,—отауымды жаңа жұртқа»,
Қыз-келіншек айтты хабар қатарына.
Жиылды қыз-келіншек қалмай бәрі,
Тең түсті заман қатар құрбылары.

Отауды қайта аударып жаңа жұртқа
Тігісті қатар сіңілі, апалары.
Апарып жаңа жұртқа тікті отауды,
Жайнатып өңшең жібек басқұр-бауды.

Аяқ бау, таңғыш, бас бау—бәрі жібек,
Шилері шымқай қызыл шым ораулы.
Ақ отау жұмыртқадай мінсіз жұмыр,
Қимылдап қыз-келіншек қыбыр-қыбыр.

Сыңқылдап бірін-бірі шымшып, күліп,
Сөз қылып оны-мұны ыбыр-сыбыр.
Қыздар жүр қызғалдақтай гүл-гүл жайнап,
Алысып бір-бірімен күліп-ойнап.

Тегеріш кілем түрлі, кілең салма,
Бауларын айқастырып, шалып байлап.
Түйдірген, шашақтаған, моншақтаған,
Түйіндеп, гүлдендіріп тізген оймақ.

Шабадан, сандық, кебеже, бәрі оюлы,
Қатарлап жиды іргеге тегіс [сайлап].
Қызық пен ойын-күлкі күреңдетіп,
Отауды тігіп қойды дүмбірлетіп,

ғашықтық  дастандар
Қыздарды келіншекпен жібермейді,
«Қонақ қып жіберем,—деп,—құрмет етіп».
Кеш болып, күн еңкейді батыс жаққа,

Бөлінді қыздың ойы бір талапқа.
Айтқызды елге хабар мереке ғып,
Құрбысын қатар оңды жинамаққа.
Саба құйып, мал сойып, астырды етті,

Жиналып қыз-бозбала қалмай кепті.
Аямай бәрін беріп тәрбиелеп,
Көптеген замандасын құрмет етті.
Шығарып түрлі ойын қызғылықты,

Ән салып екеу-екеу өлеңдетті.
Үй толып, бір мезгілде қызды ойын,
Көтеріп көңілін жастар, жазды бойын.
Не сылқым, неше бағлан мырзалармен,

Қыздар бар сұңғақ сұлу, алма мойын.
Отаудың іші-сырты лықа толды,
Тамаша қызғылықты ойын болды.
Аралас қыз бен жігіт қатарымен

Отырды жұп-жұп болып оңды-солды.
Жігіт бар небір өткір сыпылдаған,
Жауапкер, жүйрік аттай лыпылдаған.
Алтайдың алғыр қыран сұңқарындай

Кез келсе алдынан аң құтылмаған.
Топастау сөзге доғал момындар бар,
Жоң байлау қоспақ бура сықылданған.
Тымпылдақ тиянақсыз біреулер бар,

Мәттақам пысықсыған, тыпырлаған.
Білгіштеу оны-мұны адамсыған,
Сөзге ұста сумаңдар бар жыпылдаған.
Маңызды маң-маң басқан мырзалар бар,

талайлы құл  мен  әйім  қыз
Жалпылдап жазы-қысы бір жарымай,
Жоқтықтың шеңгелінен құтылмаған.
Малшы, жалшы, кем-кетік, кедейлер бар,

Жұпыны, тақымдары жылтылдаған.
Сықаққой, күлегештеу күншілдер бар,
Құр сырттан сауысқандай шықылдаған.
Шытынақ темекінің ағашындай,

Шыдамсыз ашушаң бар шытырлаған.
Саржарғақ самайлары таздар да бар,
«Бөркімді кім алады» деп қыпылдаған.
Әйтеуір жігіт-желең толып жатыр,

Лық толы сыймай үйге сықырлаған.
Қыз Әйім соның бәрін сынап отыр,
Ішінде ұлы даудың лықылдаған.
Көпке Әйім көз қиығын салып отыр,

Тұңғиық терең ойға қалып отыр.
Топшылап толы көптің мінез-құлқын,
Зейінімен ойды-қырды шалып отыр.
Дегендей «тең-теңімен, көш жөнімен»,

Әркімдер өз қатарымен болып отыр.
Құжынап құмырсқаның илеуіндей,
Жық-жық боп үйдің іші толып отыр.
Әйім боп мырзалардың есі-дерті,

Ынтық боп іштері оттай жанып отыр.
Жанаса алмай іштері күйіп-жанып,
Көздері қарай-қарай талып отыр.
Ішінде осы көптің құл да болса,

Талайлы қолайына қонып отыр.
Шешен тіл, ақылы дана, өнерпаз ер,
Жарқылдап топты еркін жарып отыр.
Ықтырып бет қаратпай жан біткенді,

ғашықтық  дастандар
Мұқалмай «құлсың» деген намыс атқа,
Шын жүйрік тіл-жағына сеніп отыр.
Бірақ бұл түбі шикі құл болғансын

Ылайқат көрмей, ойға қалып отыр.
Бір қыз емес, маңызды сөздеріне
Айызы әркімнің-ақ қанып отыр.
«Болайын туысыңа сабаз-ай» деп,

Ауызға әркімдер-ақ алып отыр.
Әйімге толып жатыр ғашық жігіт,
Етеді жанассам деп бәрі де үміт.
Салдырған асыл бұйым ақ сандықтай,

Ашуға түссе егер қолға кілт.
Ешбірін ұнатпайды бірақ Әйім,
Көздейді өзі теңдес сайма-сайын.
Ешкіммен сырласпай-ақ сырттан сынап,

Сезеді бір көргеннен барлық жайын.
Жауапкер, өзі өткір, тілге маман,
Лебізі бал шараптай уыттаған.
Сыртынан қанша жігіт болса да ашық,

Жанасып ешбірі жоқ жуықтаған.
Бір кезде көкжиектен таң сарғайып,
Төбеден ауып үркер, ай жантайып.
Жел есіп, жердің жүзі бозаң тартып,

Жұлдыздар күңгірттеніп кетті батып.
Жарқырап үйге сәуле кірген кезде,
Көпшілік десті әрең «ал, тарқайық».
Ешбірі оясы шықпаған соң,

Әйімнің кеуілі көпке қалды ортайып.
Бұл мәжіліс осыменен тарай тұрсын
Мырзаның үй-ішінен сөз қозғайық.
Мырзаның болса дағы үш әйелі,

талайлы құл  мен  әйім  қыз
Ынтық боп ұл перзентке жүргенінде,
Болыпты екіқабат кіші әйелі.
Болғанда екіқабат қуанысты,

Дәмелі туа ма деп өзге түсті.
Келмейді жатса ұйқысы қуанғаннан,
Перзент пен мал-дәулеттен не бар тұщы.
Бір күні айы толып толғатады,

Тәжірибе болашақты болжатады.
Білініпті түрлі белгі нышанасы,
Толғақ кеп бебеулетіп сарнатады.
Жиылып қатын-қалаш, кемпір-сампыр,

Салғызып отына май лаулатады.
Асылтты бақан құрып, жүген байлап,
Әзірлеп жабдықтарын түгел сайлап.
Қыздырып отқа май сап, ішін сипап,

Сыйынып «иә, әруақ, иә Құдайлап».
Лақ әкеп бақыртып, айналдырып,
Деп жатыр «садақасы» ұстап байлап.
Біреуі «жарысқазан кәдесі» деп,

Ет асып, бұрқылдатып, қазан майлап.
Ұл туды, «сүйінші» деп бір мезгілде,
Мырзаны жеңгелері жүр шалғайлап.
«Болад,—деп,—бүгін кешке шілдехана»,

Балалар қуанысқан алақайлап.
Күн батты, болды және шілдехана,
Жиылды мерекеге халық және.
Жұрт дулап, бала шулап, ың-жың болып,

Мәз-мәйрам бала-шаға тамашаға.
Мырзаның көтеріңкі көңілі тасқын,
Кім сүймес өркендеуін жеке бастың.
Мырзаның көңілін судай шалықтатты,

ғашықтық  дастандар
«Ер перзент— ер мұрасы» деген сол ғой,
Емес пе жапырағы—көркі ағаштың.
Жомарттық бұл мырзаның қалпы бастан,

Үйренген дағдысы еді бала жастан.
Кемі жоқ қатарында мал-дәулеттен,
Жалғыз-ақ ұл перзентсіз шала бастан.
Дүниеде бар арманы бір ұл перзент,

Әйтпесе бір бай жігіт дәулеті асқан.
Болған соң ол қуаныш аясын ба,
Мал—бастың, тірлік—мақсат саясында.
Елуде бір нәресте әрең көрді

Ал мұның шашуынан аясын ба.
Түнде ойын, шілдехана мерекелі,
Қызықты, мал жүрген жер берекелі.
Құрмет қып жиып алып толы көпті,

Таратып таңмен әрең жөнелтеді.
Таң атты, ойын арты жиын болды,
Мереке бұрынғыдан қалған жол-ды.
Қалдырмай ат жетер жер аймағынан

Айтқызды елге хабар оңды-солды.
Сауыншы талай елді аралады,
Жапанды ат тұяғы жаралады.
Екі жеті—он төрт күн сүрік айтып,

Естіріп той бәйгісі жариялады.
Бәйгісі аттың озған қырық жорға,
Бұл қабар үлкен талап аты барға.
Бұдан соң палуанның бас бәйгісі

Береді кілем жауып қырық нарға.
Атағы ұлы жиын бір үлкен той,
Көтеріп көңілді көп, жазатын бой.
Тағы да аттырады алтын қабақ,

талайлы құл  мен  әйім  қыз
Есітіп бұл хабарды желікті ел,
Шақырған соң сүрікті күні тойға кел деп.
Дәмелі ат қалмады жаратпаған,

«Келмесең де ұлы жолдың бойында өл» деп.
Сейістер ат жаратқан баптап-таптап,
Теңгеріп от пен суын өлшеп, шақтап.
Сүт беріп, сұлы беріп, жемдеп қарап,

Жабулап күн тигізбей күнде баптап.
Өргізіп жал, құйрығын сүзіп, тарап,
Тұмарлап кекіліне үкі қадап.
Жетелеп түн бойына ұйықтатпай,

Әр мезгіл сылап-сипап күйттеп қарап.
Бәйгі атын ертелі-кеш жарыстырып,
Суын басып қолтығы сөгілсін деп.
Баланың атпен тақымын таныстырып.

Сүйтіп ел ат жаратып баптасады,
Жинап қымыз-сусынын тақтасады.
Атақты палуандарын ортаға алып,
«Пәленше пәлендей» деп мақтасады.

Мергендер «алтын қабақ атамыз» деп,
Садақ майлап, мылтығын оқтасады.
Сүрігі екі жеті жеткен күні
Тұс-тұстан шақырған ел қаптасады.

Бас қосқан әлім, шөмен жиын болып,
Талайлар іздеп келіп ат қосады.
Ошаққа үй тігілді жүзден аса,
Барғанға қызғылықты той тамаша.

Үйлерді салтанатты тізілтті кеп,
Қаз-қатар тігіп қойды ірге қоса.
Талайлы құл да болса сөзі сыйлы,
Мал-мүлікке өзі қожа, өзі би-ді.

Жылқыда қойшы мінген бір құла ат бар,
Оны жұрт қойшы мінген құла ат дейді.

ғашықтық  дастандар
Құла атқа Талайлының кеулі кетед,
Бір бұл емес, бұл мінсе, жылқы жетед.
Сол жылы оны қойдан босатып ап,

Ардақтап, бағып-қағып еркелетед.
Талайлы нар құла атты көп баптайды,
Бедеудей бектер мінген ардақтайды.
Ішінде мың сан жылқы жүрсе дағы,

Өзіне сонан бөтен мал жақпайды.
Жұрт мұның мұнысына болып қайран,
«Құла ат,—деп,—құлдың теңі» мазақтайды.
Талайлы жаратады нар құла атты,

Бұл сүйсе де сүймейді жұрт бұл атты.
Бай қайырмайд, басқаға құлақ қоймайд,
Қалай да бұл құла атқа көңілі шапты.
Сынайды баққан сайын көзге түсіп,

Сандары тасырайып, алды-арты өсіп.
Салқы төс, сала құлаш, алма мойын,
Секілді омырауы бейне есік.
Сом тұяқ, қысқа бақай, жазық бауыр.

Бөкен сан, бөрі құлақ, құлын сауыр.
Қолдау еті бесіктей, қоян жонды,
Қайыспас берік мұз бел, артсаң да ауыр.
Құла аттың көзі өткір оттай жанад,

Тұрғандай пішініне адам қарап.
Жарыста алдына жан салмайтұғын,
Ұшқанда құс озбаса біткен қанат.
Үмітін күннен-күнге арттырады,

Сынданып баққан сайын көңілі құлап.
Тигізбей күндіз күнге, түнде желге,
Сұлы іліп, сүт ішкізіп, жапты манат.
Мырза да «бақсаң бақ» деп ерік берді,

талайлы құл  мен  әйім  қыз
«Қоссаң қос, бәрекелді, жарайды!» деп,
Қостады тәуекелшіл Талайлы ерді.
Той болып, жұрт жиылып, болды жиын,

Бас қосқан ұлы топтың күні бүгін.
Мал сойып, ошақ қазып, қазан асып,
Көпшілік қамдасады той жабдығын.
Жүздеп қой, ондап жылқы сойып жатыр,

Қымызды саба-саба қойып жатыр.
Ішіне қатар тіккен қалың үйдің
Текемет, кілем, көрпе жайып жатыр.
Тұс-тұстан лек-лек адам келіп жатыр,

Екі ошақ, екі жапсар ұстап елді
Үй-үйге он-он бестен бөліп жатыр,
Көпшілік мерекені тойлап жатыр,
Келгенін кезегімен жайлап жатыр.

Үйге кіріп, жағалай отырысып,
Ортаға сабаларын байлап жатыр.
Жағалай дастарханды жая тастап,
Қымызды шара-шара айдап жатыр.

Құйылса үйде қымыз сапырылып,
Далада бұрқ-бұрқ қазан қайнап жатыр.
Қаз-қатар қазан-ошақ, қазанда бу,
Будақтап түтін көкке бойлап жатыр.

Ет асқан епті әйелдер ебін тауып,
Қымқырып оны-мұны жайғап жатыр.
Қақпайлап қап бұрышына қайыра тастап,
Бүйрек, сирақ, жөргемді қажап жатыр.

Тамсанып тамақсаулар ет жағалап,
Сорпа ұрттап, құйрық, бауыр шайнап жатыр.
Жалыны жаққан оттың шалқып жатыр,
Шымырлап сорпа судай толқып жатыр.

ғашықтық  дастандар
Шөмішін шелегімен жанына алып,
Әйелдер ептеп бетін қалқып жатыр.
Күрішті қазан-қазан асып жатыр,

Біртіндеп піскен етті тасып жатыр.
Ішіне етке тіккен үлкен үйдің,
Біріне бірін әкеп қосып жатыр.
Дайындалып еті турасуға епсектілер,

Қамшыны жылы-жұмсаққа басып жатыр.
Бозбалалар атқа мінген тынбай жортып,
Сөзін сайлап, үлкеннен кіші қорқып.
Саятшы атқа мінген азаматтар,

Үй-үйге кезегімен табақ тартып.
Салып ап шал-кемпірлер қалған етті,
Қайырған құп табақты, бермей сарқыт.
Саяқшы бозбалалар табақ тартқан,

Дүсірлеп топ-табымен тынбай жортқан.
Төрдегі ақсақалдар кезек-кезек,
Шақырып «кел, шырақ» деп, ет асатқан.
Қарбытып әрі-бері асатқансын,

Шегінген жүрегі айнып, пәті қайтқан.
Сонымен ет тартылып болды тегіс,
Мешкейдің қайтты сұғы не ет жегіш.
Қарық қылып қанша жұртты ет пен қымыз,

Сол күні үлгерілді сүйтіп көп іс.
Бәйгіге дайындалды ертең таңға,
Ұлы айқай түсеміз деп ұлы шаңға.
Күйттесіп ат сейістер атын баптап,

Аулаққа шығып кетті жатпай маңға.
Таң атты, шықты біреу ту көтеріп,
Басына бір биіктің тікті апарып,
Көпшілік шықты соның соңына еріп.

Бөлініп шықты қалмай бәйгі аттары,
Даңқы зор асқар таудай айбаттары.

талайлы құл  мен  әйім  қыз
Әркімнің ардақтаған ая көзі,
Көк мойын, не бір жүйрік саңлақтары.
Бәйгіге қосылған ат жүз қаралы,

Ат қосса соңына ермей кім қалады.
Қосылып атпен бірге көтермеші,
Атты айдап жарым жолға шығарады.
Ат кетті үш күншілік жерге ұзап,

Дегендей атсыздарға «көзің қызад».
Ішінде нар құла ат та қоса кетті,
Көпшілік «құл құла» деп қылған мазақ.
Ат кетіп қалыпты, жұрт дөң басында,

Ойын бар, палуан бәйгі ортасында.
Айқайлап «палуандарың шығар!» десіп,
Хабарлап жалшылар жүр халық қасында.
Дегендер осы қалай сыналатын,

Күштілер келді кезек айқасуға.
Жай күнде «мен—палуан» деп мақтанғандар
Күн келді шама-шарқын байқасуға.
Палуанға біреу шықты әлім жақтан,

Мойнына үлек нардай тұмар таққан.
Қасынан күрескен жан сау кетпейтін,
Сол екен Асқар дейтін қанды қақпан.
Өңкиіп отырып алды өгіздей боп,

Ешкімнен бір дәу қара қапері жоқ.
Тұп-тұтас сырт пішіні піл сықылды,
Ер емес жаннан қорқар ол бір нансоқ.
Дәу қара көрінеді көзге сұсты,

Тұлғасын көрген жанның үрейі ұшты.
Бел буған палуандыққа жасынан-ақ
Ер екен піл сүйекті алып күшті.

ғашықтық  дастандар
Тұлғасы дәу қараның жан шошырлық,
Үкі көз, қалың қабақ, үсті түк-түк.
Айбаты аты шулы арыстандай,

Маңынан жүре алмастай адам жуып.
Дәу қара қолын бұлғап дейді:—Кел-кел,
Емес пе шөмен деген бір талай ел.
Ұйлығып осыншама неге шықпайд,

Жоқ па екен көп ішінен бір талапкер?
Келгенің тірі қайтам деп ойлама,
Нанбасаң күрес дағы, күшімді көр!
Алысса адам тайлас келмейтұғын,

Танытам, танымасаң мен—Әли шер.
Мен тегін бұл арадан кете алмаймын,
Әйтпесе әуре қылмай бәйгемді бер!
Ұйлықты жұрт қысылып мынау сөзден,

Шешініп шыға алмады ешкім тезден.
Қорқытып ол солай деп түңілтеді,
Әркімдер бұрын-соңды сырын сезген.
Палуанға ешкім батып шыға алмайды,

Шыққанмен анау-мынау жыға алмайды.
«Келгенің менен тегін кетпейсің» деп,
Дәу қара одан сайын нығарлайды.
Шыға алмай талай палуан мысық болды,

Қорқып-ақ үрейлері ұшып болды.
Үзгенсін көптен күдер ақсақалдар
Өтінді Талайлыға оңды-солды.
Мырзасы Талайлыға өтінді кеп:

Шықпай қалу елдікке үлкен намыс,
Бәйгіні әкетеді тегіннен-тек.
Талайлы деді:—Дұрыс, шығар едім,
Не жығылып, немесе жығар едім.

талайлы құл  мен  әйім  қыз
Ел-жұртым жоқ, есепте мен бір құлмын,
Әйтпесе бір намысқа тұрар едім.
Пішіні дәу қараның піл секілді,

Алыппен кім күрескен бұл секілді.
Жықсам абырой халықтікі, қалды сіздікі,
Есепте мен елі жоқ құл секілді.
Жығылсам не мертігем, не өлем ғой,

Ол кезде жанашырым кім секілді.
Қорықпаймын дәу қараның түрін көріп,
Екен деп қолы күшті, белі берік.
Тайсалмай талай жерде топқа түсіп,

Жігітпін мен өзіме жүрген сеніп.
Не жығам, не жығылам, ол белгісіз,
Бір тәуекел буғанға белді берік.
Ол жығылса, мертілсе ел-жұрты бар,

Менде жоқ, жазым болсам жанға серік.
Қырық нарға кілем жапқан қызыққанмен,
Мал түгіл, ойлап тұрсам жоқ баста ерік.
Мырза айтты:—Олай десең ұрықсат саған,

Уағыдам халық алдында, мұныма нан.
Нарқұла ат мінгізгенім, берген еншім,
Тағы да ал, бере берем не сұрасаң.
Болады халық намысын жібермесең,

Осындай көпшіліктің қорғалаған.
Құлым емес, ұлымсың, Талайлыжан,
Мен енді бір айтқаным қайталаман.
Жіберме ел намысын шамаң келсе,