Р.Н. Нұрғали
ҚР ҰҒА академигі

Қыналған киім, сыптай бой,
Қырынған жігіт желөкпе ой,
Киініп кербез ат баптап,
Іздегенің айт пен той.

Барыңды киіп үстіңе,
Қырынып үсті-үстіне;
Ел қыдырып, ет аңдып,
Оныңнан пайда түсті ме?..

Талапсыз, ойсыз бос кеуде,
Ермегің елден ет жеуде,
Көп барған үйің мезі боп,
Ұялар бірақ кет деуге.

Жылытам дер үй-іш ажарын,
Құрмақ боп жастық базарын,
Қалжақтай сөйлеп қағытып,
Қазанда боп назарың.

Екі-үш жігіт әр жерден,
Бас қосып бос сенделген.
Іздегендерің ет пен шай,
Күн ұзын аңдып телмірген.

Қырындап қызға бойжеткен,
Көрінсе ондай бір шеттен,
Жастықтың жөнін және айтпақ,
Ет үшін жүріп кері кеткен.

Қысқарттым сөздің аяғын,
Өзгерер ме деп баяғың,
Ойланар деп осымен
Көп жерлеуге аядым.

Сүймеймін жаяу салдықты,
Мағынасыз ескі қалдықты,
Істеуге түгіл, айтуға ар
Көрсетер жарым жандықты.

Ардақты құрбы, көп інім,
Қалса да айттым көңілің,
Бос жүрме ізден, оқу тап,
Босқа өтпесін өмірің.

Ынтығып іздеп,
Оқуды көздеп,
Аттандым елден жыраққа.
Көз сүзбей жатқа,

Қалмай артта,
Жетпек болып мұратқа.
Мұраттың алыс қарасы,
Қиын боп жету шарасы.

Талапты жасқа,
Соғылар басқа
Кедергі бар емес пе?
Тамақсыз ақыл

Боларға мақұл
Елде орын тар емес пе,
Тар орында тапшы ақыл
Болар ма оңай мап-мақұл.

Тамақшыл қауым,
Түзеген дауын,
Сезер ме нең бар ішінде?
Өміріңді сарып,

Сонша ашып, арып,
Жұмсаған не бар күшінде
Обыр көзі тамақта,
Ойлы жан көзі талапта.

Талаппен қуып,
Белді бекем буып,
Тағдырдың мініп атына,
Алдымды көріп алыс,

Жете алмаған намыс,
Жалтақтамаймын артыма.
Арттағы таяу, алғы алыс,
Қиналдым үнсіз жол шалыс.

Жұмабек сен бір сорлы жаралған жан,
Саған да жарқырап бір атар ма таң.
Жетімдік, жоқтық, қорлық бірге туып,
Сүйенер қайтыс болды жалғыз ағаң.

Кемдіктің сатып алған құлындайсың,
Жоқтықтың өзі тапқан ұлындайсың.
Күн болар теңдік нұрын көретұғын,
Сол кезде сен де күннің нұрындайсың.

Өмірде бір таң болып неге атпасын,
Жан ұлы бақыт демін не атпасын,
Әзірше көтеріп ал, сыр білдірме,
Сұм тағдыр борандатсын, бұрқақтатсын.

Сол шақта бұл бейнетті ұмыттырар,
Алдында өмір гүлі жайнап тұрар.
Бұл күнде қыңыр қарап тұрған тағдыр,
Күлімдеп саған өзі мойнын бұрар.

Мал бағып тыныштықта жүрдік елде,
Аңсадық еркіндікті туған жерде.
Күн туып ер басына, ел күйзеліп,
Көз сүзіп көрінгенге болдық пенде.

Топталып алға түстік қайырғанда,
Зарықтық туған елден айырғанда.
Тендік жоқ, тепкі көріп күйзелеміз,
Батады намыс — арға, қайғы — жанға.

Бар қару — қолда күрек, жер қазамыз,
Халықпыз "бұратана" бар жазамыз.
Айдайды қамшы үйіріп городовой,
Тартқан бұл надандықтан бір сазамыз.

Қолымда қаруым жоқ жауға ататын,
Панам жоқ жан сауғалап қарманатын.
Атайды "бұратана" халықтар деп,
Жанға осы үлкен қорлық шын бататын.

Күн осы, бізден хабар күткен ауыл,
Күйзелме, қайрат жина ана, бауыр.
Бізге де теңдік тиер күн тілейміз,
Құтқар деп өгейліктен мынау ауыр.

Түнеріп түндей томсарған
Көшер ме тұман серпіле,
Аспанның асты нұр жайнап,
Күн кірер ме көркіне.

Сағым басып, сарылған
Қай күйде екен сары бел?
Қабағы қатқан алыста
Қай күйде екен қайғылы ел?

Тағдырмен адам кектесіп,
Қаптаған соң көзді шел.
Тай-таласта тапталып,
Қор болды-ау бейуаз момын ел.

Атың — Құрал, құралың жоқ қолында,
Сенің түсер қақпаның көп жолында.
Неге келдің мынау майдан шебіне,
Болдың душар әлдекімнің кегіне.

Жазаң сенің—қойдан қоңыр мінезің,
Әлдекімге артық болдың бір өзің.
Өмірге сен өгей болып туғансың,
Туған күні-ақ жаспен бетті жуғансың.

Сол жасыңның биыл төктің қаншасын,
Төкпе, сақта жігердің тек баршасын.
Кейін — Құрал, керек болар жігерің,
Аман қайтсаң анаң, ауылың, өз жерің.

Қарсы алады, қайратыңды қайт жинап,
Қайратыңмен анаңды уат сен сыйлап.
Атың — Құрал, сен күштің қаруы,
Ел дертінің болғайсың бір даруы.

Құшақтап гармоныңды, Ғизатулла,
Қалайша қалып қойдың жалғыз жолда.
Вологда қаласында адасыпсың,
Ауылға іздемесе, қайтсаңшы онда!..

Әлде сен кетесің бе бізбен бірге,
Бауырсың, емессің сен, бізге кірме,
Бәрібір барар жерің—майдан шегі,
Бір жұмыс—екі қолға, қашсаң—түрме.

Сен бізді жатырқама, гармонды ойна,
Башқұрттың әсем өнін түсірші ойға.
Ел едік Еділ, Жайық тел жайлаған,
Әніміз, жырымыз бір, оны да ойла.

Бүгінде бір айдауда жүрміз жосып,
Адасып қайтқан қаздай елден босып.
Барар жер мәлім емес алдағы өмір,
Кім білсін қандай азап отыр тосып.

Тек сенің, бізден — тымақ, бөркің басқа,
Оған да жол табамыз, әзір саспа,
Үстінде ұзын жолдың бізді таптың,
Қолды бер, Ғизатулла, айырылмасқа.

Бір кезде балауса едің сен гүл ашқан,
Деміңнен жан сүйсінте жұпар шашқан,
Аз-ақ күн көрмегелі өтті, Шани,
Қалайша жүзің солып, сұрың қашқан.

Не ғажап сенің мұнша кемуіңде,
Күл болып жансыз, сұрсыз кебуіңде,
Қанша сен жаратқанға жазықтысың,
Кегі бар кешірмейтін кімнің сенде?

Кімнің сен бермей кеттің малын ұрлап,
Кімнің сен қанын іштің, жанын ұрлап.
Табиғат саған куә болды ма екен,
Біреудің сүйгенінде, жарын ұрлап?

Шықты екен қандай ұрлық, қай қылмысың,
Етті екен не себепті мұнша қысым.
Тартқаның қандай жаза, қай орында,
Қан кетіп бұзылғандай мұнша түсің.

Көзіңнің қайда кеткен қарақаты,
Лебіңнің у болғандай бал ләззаты,
Құлпырған қызыл гүлдей екі беттен
Нұр семіп, өшкен жанның рахаты.

Келтірген соның бәрін теңдік арман,
Айрылған өктем күшпен сүйген жардан,
Ғұрыптың құдіретіне душар болып,
Өмірден сыбағаң сол күшпен алған.

Па, шіркін, ерік тисе өз қолыңа,
Аттансаң жайраң қағып өз жолыңа,
Өктем күш, ескі әдет күл-талқан боп,
Күйрейтін күн туар ма күң торына.

Невский деп бір көшемен келеміз,
Көрінгенге таңдана қарай береміз,
Ел де бізге қарайды "бұл кім?" - деп,
Баста тымақ, қолбаңдаған денеміз.

Кейбіреуі қарайды үркіп тымақтан,
Кей ожары тартып қалады құлақтан.
Ерегісіп қарсы келер күн қайда,
"Бұрын қазақ жүрмеген ғой бұл жақтан?"

Дейді менің қасымдағы Қабалақ,
Тымағы оның сеңсең еді, сабалақ.
Оны көрсе түйе көрген мәстектей,
Кетеді үркіп қала халқы бір қарап.

Ел үркеді, біз көшеге сыймаймыз,
Сонда-дағы етек-жеңді жимаймыз.
Көше әдемі, қала ғажап қызықты,
Көрсек тоймай қызырып жан қинаймыз.

Тек таныспыз атымен Пушкиннің,
Онан басқа білмейміз атын ешкімнің.
Ескерткішін ұлы ақынның көргенде,
Қасынан кетпей таңданамыз қатпай үн.

Еске аламыз аудармасын Абайдың,
Татьяна әнін шырқап талай түн,
Өткізгенде ауылда ойын кештерін
Ойлайтынбыз мұны әуелде жазған кім?

Міне, көрдік сол ақынның тұлғасын,
Көкке меңзеп салып кеуде тұр басым.
Үнін қосқан сонау қазақ қырынан
Ұлы Абайдың көрдік ұстаз сырласын.

Қала ғажап, таңданамыз сыртынан,
Сыр ала алмай ұғынысып жұртынан.
Жүреміз бе үнемі өстіп түсінбей,
Сыртын көріп, сырын ұқпай болып таң.

Қара көзің мөлдіреп,
"Хош" дедің, сәулем, қарағым,
"Шын кеттің бе" дегендей
Артымнан ұзақ қарадың.

"Айырылдым сенен, сүйген жар,
Көретін күн жуық па",—
Дегендей сенсіз дүние тар,
Түсіңді салдың суыққа.

Сонда сенің сырыңды,
Ішпен үнсіз түсіндім,
Сондағы түйген сырымды
Есіме бүгін түсірдім.

Қайырылып ойды жіберіп,
Қарастырдым сол күнді,
Қайтайын деп бір көріп,
Ойын мен күлкі мол түнді.

Осы мұңлы өлеңді,
Жаздым жүрек емі үшін,
Таппасам рахат бұл жанды,
Бергендеймін сен үшін.

Айырылған жар алыста,
Сенде мендей зармысың,
Әлде үздің бе күдерді,
Жат біреуге жармысың,

Әлде есіңде мен болып,
Мұңайып жалғыз жылайсың.
Меруерттей жас төгілтіп,
Алма бетті шылайсың.

Онда екеуміз ортақпыз,
Қайғы мен қызық сәулеге,
Қытымыр заман талқысы
Салған бізді әуреге.

Тыста—тұман, барақта — бу,
Жылт етпейді күннің көзі.
Айнала — орман сыңсыған ну,
Өзгерген бе жердің жүзі?

Шұқысаң су, бассаң балшық,
Құрғақ түйін қолға ілінбес,
Дегдітпейді дымға малшып,
Желдің лебі бір білінбес.

Аязсымақ болса тыста,
Аппақ қырау дымқыл барақ.
Су мұз болып бар ыдыста,
Шылқып киім, төсек, жарақ.

Селкіл қағып Дәурен ағай,
От тұтатса қаңылтыр пеш,
Тұтанбайды жас қарағай,
Бықсып жатыр ертелі-кеш.

Дәурен кейіп, кейде отырып,
Сағынғанда күннің көзін:
"Қайда кеткен, — дейді, - құрып,
Кім ұрлаған күннің өзін.

Бір ессейші, Арқа желі,
Сағындым ғой қоңыр лебін.
Бақытты екен қырдың елі,
Күнге еркелеп жатқан желін". —

Дейді дағы жабығады,
Жылауға да жоқ мұршасы.
Қапаланып қамығады,
Мөлтіл қағып көздің жасы.

Ерік те жоқ, құн көзі жоқ,
Тұман басып тұншықтырған,
Жан сергітер жан сөзі жоқ,
Айнала азап қақап тұрған.

Азабынан осы барақ,
Құтылармыз қайсы шақта?
Қайтсақ тірі елге тарап,
Еске алармыз әр уақытта.

Бу бұрқырап, моншақтаған,
Естен кетпес тамшыларың.
Кім ұмытар ойнақтаған
Городовой қамшыларын.

Досым Петр, жақын отыр,
Мұңдасайық сыр ашып,
Сен орыссың, мен қазақпын,
Кеше білдік сұрасып.

Сен жұмысшы, мен малшымын,
Ойда жоқта қостық бас,
Біз мұңдаспыз - бұл дәл шыным,
Болма Петр бізге қас.

Шошымаймын мен де сенен,
Сен де менен үрікпе.
Сырласуға уәде берем,
Салма ойыңды күдікке.

Үлесе алмас бізге не бар,
Екеуміз де еріксіз.
Бұл сырымды, дос, қабыл ал,
Тегінде біз серікпіз.

Қаудырап тоңып,
Қарбаңдап қолың,
Жер қазасың Дәуренбек.
Өзіңді зорлап,

Тағдырыңды қорлап,
"Тірімін, бұ да дәурен" деп
Қорлықты жүрсің мойындап,
Жүрген жоқсың ойын сап.

Туғанда анаң,
Қызықтап саған,
Атыңды қойған Дәуренбек.
Ержетіп ұлан,

Жігіт боп бұлан,
Жасасын қызық дәурен деп.
Бүгін сен кімсің, Дәуренбек?
Бүгін сен өгей әурең көп.

Қамшысын ағаң,
Үйірсе саған,
Тосасың арқа жоныңды.
Өлсең де үнсіз,

Сәулесіз, күнсіз,
Көтере алмайсың қолыңды.
Кімсің бүгін, Дәуренбек?
Өгейсің, көрер сәулең жоқ.

Қолыңда күрек,
Бозарып жүдеп,
Өткенің бе өстіп, Дәуренбек.
Еркіндік алып,

Аулыңа барып,
Жүрер ме едің дәурендеп.
Айта алман оның жауабын,
Қайтарман үміт тауанын.

Сүйгенім деп сүйдім сені,
Сен де "сүйдім" деп едің.
Мен күйгенде аяп мені,
"Мен де күйдім" деп едің.

Алдау екен сол сүюің,
Міне, бүгін байқадым.
Бағаламай жан күйігін,
Қайтып басты шайқадың.

Менде бар ма кінә, назың,
Айтшы маған ұқтыра?
Әлде кінә менен болып,
Бір мінезім шықты ма?

Жатты сүйіп жатырқатты,
Жалындаған жарыңды.
Ақтық сөз деп бір тіл қаттым,
Түсіндіріп зарымды.

Кей көргенде назбен қарап,
Қайнатасың қамымды.
Біржолата суындырмай,
Көп қинайсың жанымды.

Қинағаның қиын емес,
Соқа дерттен өлмеспін
Бұл достыққа сыйымды емес,
Мейлі бақыт көрмеспін.

Жас жанымның сен сөндірдің
Жайнап тұрған шырағын.
Ауыр дертке сен көндірдің,
Болмай опа тұрағың.

Хош бол, хош бол, опасыз жар,
Тірі көмген байыңды!
Сен де сергі күдігіңнен;
Мен бекіттім бойымды.

Хатыңды алдым,
Күйіп, жандым,
Жазалапсың жазықсыз.
Өсекке еріп,

Тізгін беріп,
Ауыр бір наз жазыпсыз.
Опасыз боп,
Көзіңе шөп

Салғаным жоқ, нан маған,
Сенермісің,
Жаным түсін,
Қайтып айтсам мен саған.

Мен білемін,
Түсінемін
Естуге ауыр ондай сөз,
Жеңіл ойлап,

Кінә қоймақ,
Шын деп сенбек көрмей көз.
Шын достарға,
Асық жарға,

Лазым емес жан жарым.
Өсек сөзге,
Еріп лезде
Түңілуге барғаның,

Сенші, жарым,
Бұл шын зарым,
Антым барым өзіңе,
Ая мені,

Сүйген сені
Бір көрін, жар, көзіме.

Сәулем Шәни,
Келші кәні,
Берші қолды ағаңа.
Еркіндік ап,

Жүрмей жылап,
Жетті көзің бағыңа.
Совет заңы—
Бақыт таңы

Болды саған, азатсың.
Тылсым өмір,
Жабы көңіл
Қайта оралмай шым батсын.

Өшті ғұрып,
Дауыл ұрып,
Октябрь кеп үйретті.
Ұлы Октябрь

Беріпті нұр,
Қайта гүлдеп жайнапсың.
Азат құс боп,
Бейне алтын шоқ,

Шығып үнің сайрапсың.
Жолың ашық,
Нағыз басып,
Ұмтыл алға, қарындас.

Бұйықпа бос,
Өмірге үн қос,
Өнерге ұмтыл, жолыңды аш.
Қолыңды бер,

Именбе кел,
Мен ағаңмын, досыңмын,
Еркін ару,
Өнер—қару.

Толықсып тоғай, бұлбұл сайрап,
Сығалады ай бұтақтардан.
Жарқырап көктен аққан жұлдыз,
Мөлдіреп шық шөпті малған.

Қасыма келдің жымиып, сәулем,
Сүйкімді әсем, Нұржамалым.
Естен кетпес сол түнгі әурең,
Бір өзіңсің—бар алаңым.

Жаздың лебі бір ессе,
Жүректі тербеп оятар,
Алдыңнан үміт елестеп,
Келер күн бейне тіл қатар.

Жел мамықтай үлбіреп,
Ызыңдамай есілер.
Жайдарлы жаз келді деп,
Жер шандуы шешілер.

Жаз лебінен жаным да
Қанаттана ұшардай,
Жаным сүйген жарым да
Елестейді құшардай.

Сүйем сені, асқар таудың өр басы,
Асылғанда ай толықсып төбеңнен.
Сүйем сені, шыққан күннің шұғыласы,
Жер мен аспан қуанышқа бөленген.

Сүйем сені, жартастардың қиясы,
Күн сәулесі ойнағанда бетінде.
Сүйем сені, батқан күннің ұясы,
Алтын шапақ ойнағанда шетінде.

Сүйем сені, бұлақ суы, сылдырлап,
Таудан ағып тастан тасқа секірсең.
Сүйем сені, жасыл жапырақ, сыбдырлап,
Жасыл тоғай бұтағында теңселсең.

Сүйем сені, тамылжыған жазғы іңір,
Ескенінде хош иісті жел самал,
Мөлдіретіп меруерт шықты алуан гүл,
Тұрса балқып өмірден алып шырын бал.

Күміс шардай көкке өрлеп,
Сәулесін төкті маңғаз ай.
Қазбауыр бұлттар көкке өрнек
Салғандай, жылжып көшкен жәй.

Жамшының жарын паналап,
Тығылған айдан көлеңке,
Біз жорттық жарды жағалап,
Тұр ғой деп тосып ақ ерке.

Сәулесі айдай дірілдеп,
Сүңгісе өзен суында,
Тербетіп ағып жүр-жүрлеп,
Тоқтаусыз салған суылға.

Барлаймыз ауыл елесін,
Көрінер ме деп күткен жар.
"Жан сәуле, қашан келесің,
Тостырып мұнша еткен зар".

Елеңдеп қарап жан-жаққа,
Тағатсыз күткен елесің
Көрінеді сұлу бір шақта
Жағалап жардың белесін.

Бұрала басқан ақ ерке,
Наздана қарап әлемге,
Жасырған бізді көлеңке
Гүлге оранды бір демде.

Алтын айдар ару жар,
Ерткендей айды қасына,
Көркіне көркі бара - бар
Құрдас па аймен жасы да,—

Деп ойлап ем сол түнде,
Қасыма келген аруды,
Лебімен арбап ол мүлде,
Мұң еткен жақын баруды.

Келдім, сәулем, сен үшін, —
Деп еді ару үн қатып,
Тартқан соның лебі үшін,
Мен жортып ем түн қатып.

Дариға, сонау әсем жаз!
Арқада Жамшы бойында,
Сондағы біздер айтқан наз
Жоқ па екен сұлу бойында?..

Ұмыттың ба әлде сол кешті,
Айтшы, сұлу, жасырмай,
"Қайтем деп айтып келместі"
Қойдың ба сырға бас ұрмай.

Бір көктемде қолыма алып,
Иіскеп ем бір жас гүлді.
Жұпар исі мұрын жарып,
Балбырады гүл біртүрлі.

Қалдым гүлден мен көз жазып,
Қайда түсті қалай қурап...
Іштен ойлап жүрдім азып,
Сағыныштың дертіне улап.

Өтті жылдар, өтті күндер,
Ере бердім мен артынан,
Уақытқа әрең ерді гүлдер.
Бөгелтпеді бос тартынған.

Ойда жоқта сол бір гүлді,
Көрдім өмір сүрлеуінен.
Ойыма алып өткен күнді,
Кеттім сүңгіп ойға терең.

(Пушкиннің Қара теңізбен қоштасып тұрған суретіне қарап).
Теңізді дауыл сапырып,
Жартасты толқын тарпиды,
Үйіріліп толқын лапырып,

Толқынды толқын қарпиды.
Көз жеткісіз көз майдан,
Теңіз де, көк те қаракөк.
Алыста тұман бір ойдан—

Жүрегін ақын қайғы жеп:
Ақынның ұшқыр қиялы,
Сүңгиді теңіз суына.
Дауыл мен толқын ем болып,

Жүректің ащы уына.
Қош айтқалы ақын тұр,
Сүйген теңіз шуына: —
Мен де бір толқын өзіндей,

Шуылда толқын, шуылда.
Шуыңа жаным жай табар,
Шуылда шарпып асқарға.
Мен де сендей толқынмын

Көрген сайын көргім келіп,
Бардым Ленин музейіне.
Көрген сайын жаңа ой беріп,
Алуан өмір музейі бейне.

Қиын, ауыр жолдар кешкен,
Ұлы өмірдің тұр бейнесі.
Қиын күнде түйін шешкен,
Тұр құралдар - сыр пернесі.

Алғаш қолмен Ленин жазған
Тұр советтік декрет те.
Тағы ғажап бір көргенім,
Бір қалам тұр сол ретте.

Сақтаулы тұр өңсізденген
Ағаш сапты темір қалам.
Сабында қол дағы түсіп,
Көп ұсталып көне өң алған.

Сол қаламды көрген жерде
Маған мынау ойлар түсті:
Сол қаламмен ұлы Ленин
Жазды - ау, талай тамаша істі.

Қандай жайда, қай шебердің,
Жасап қолы сол қаламды?
Ұлы дана қолға берді,
Жаңа өмірге жазар заңды.

Ұлы Ленин жазған томдап,
Бақыт кілті сан даналық.
Адамзатқа жаңа жол сап,
Келешекке барар алып...

Па! Шіркін-ай, тым терең - ау,
Аз нәрседе өмір сыры.
Сол қаламды жасаған жан
Дүниеде бар ма тірі?..

Апасы ақ Баянның ару Таңсық,
Туған қыз, тұрған кезде өмір қаңсып,
Шынардың шыбытындай ширатылып,
Қос өрім өстің өксіп суда шалшық.

Оқ тиген ақ бөкеннің ылағындай,
Еңсеңді езіп еді заман жаншып.
Ардақты атың бүгін арманың жоқ,
Батпақтан батыр заман алғанда аршып.

Толықсып тоғысқандай шолпан мен ай,
Шашқандай таң шапағын қызыл арай,
Ақша бет, алма мойын қос ханша,
Ай Таңсық, ару Баян - қос Құралай.

Тұрыпты. Өліпті-міс осы жерде,
Аңыз бол сұлу өмірі қалған елге.
Тірлікте қосыла алмай Қозыкемен,
Ақ Баян арманменен түскен көрге.

Ертегі есте қалған ескі бір жыр,
Ол жырға болған ие ескі бір жыл,
Қай жылда, қашан болды, кім біледі,
Әйтеуір ел жырында бар терең сыр.

Сақтаған ел жүрегі ескі бір сөз,
Көрді ме, көрмеді ме ескі бір көз?
Ақ Баян, Қозы Көрпеш, Ай Таңсықтың
Бейіті осы, өскен жері дейді Аягөз.

Көргенде Аягөздей сырлы өзенді,
Аңызды алыстағы ой кезеді:
Таңсықты тамды көріп тас мұнара,
Болғанын бір терең сыр ой сезеді...

Таңсықта тастан соққан жалғыз мола,
Түксиіп мұңға оранып, шерге тола.
Қанша жыл, қанша күнді өткізді ол,
Дұға оқып сан керуен көше - қона?

* * *
Таңсықта тас мұнара Баян дейтін
Жөкей шал: "Балам, соны көрдім" дейтін,
Түнеріп қас-қабағы бір түйіліп

Шежірелеп кетуші еді заман кейпін:
"Ертегі ел аузында Көрпеш-Баян
Екеуі ғашық болған әлемге аян,
Мал құмар қарау әке қастығынан,

Қосылмай құмарлықпен өлгені аян.
Күйзелген екі жасқа халық сонда,
Екеуін қатар көмген қазып сонда.
Тапжылмай тас мұнара бұл күнде тұр,

Өлуі екеуінің анық сонда.
Бейітте тұр, "Бақа айғырдың" басы қойған,
Ұзыны бәлкім оның артық бойдан,
Тұлпардың тәуап еттім басына мен,

Бес күнде бесік жая бесті болған.
Жануар Қозыкемен бірге өліпті,
Бейнетті ұзақ жолда бір көріпті,
Желгенде жер табаны жиырылып,

Шапқанда шалғай шағын жер болыпты..."
Дейтін де сүйсінетін кеңесіне,
Ел құмар тыңдауға деп кеңесіме,
Аңдаған бай жәмшігін Жөкей шалдың,

Қызықты еді әрбір айтқан кеңесі де.
"Семейден Алматыға атпен шығып,
Ақ боран сұрапылда атпен ығып,
Жол омбы, жөн тоқсырып қар құшақтап,

Жылжытпай сорлатушы еді атты жығып.
Аяңмен ай жүруші ек, жылжумен жыл,
Сондағы ермегіміз осындай жыр,
Алты айда Алатауға әрең жетіп

Келуші ек биыл кетіп, ендігі жыл".
Шал сондай жер түбі деп жете алмайтын,
Құс ұшып қияқ күйіп өте алмайтын,
Тұяғы сан тұлпардың тұқылданған,

Айтатын азапты алыс жолдың жәйтін...
Жасымда сан тыңдаған Жөкей шалдың
Кеңесін тап Таңсықта есіме алдым,
Көргенде тас мұнара Баян бейітін,

Сырына білер ме еді деп құмарландым.
Тас бейітке Таңсықтағы талай жүз жыл,
Сақтаған ел көкейі қайғылы сыр,
Бұл күнде шат халықтың думанымен,

Болыпты балдан тәтті бағалы жыр.
Таңсықта таң қалғандай бүгін өмір,
Шаттықпен шарықтайды көрсе көңіл,
Қала анау, халық мынау мәз-мейрам боп,

Колхоздың дәулетімен жайнайды өңір.
Ойнақтап болат тұлпар күні - түні,
"Сергоның" жер солқылдап шыққанда үні.
Ақантай Түрксібтің ардагері,

Жүйткітеді паровозды бүгін міні.
Бір кезде Бақа айғырмен ер Қозыке,
Жорытқан жөн, жолдасы жоқ жүріп жеке,
Дидарын Баян жастың бір көре алмай,

Тұрмыстың тұтқыны боп ар келеке.
Ал, бүгін болат рельс төсеп баурын
Қондырған қызындай ғып өнері аулын,
Ақантай, Ақжамалды ардақтады ел,

Еңбекпен сүйсіндірген жаңа қауымын.
Жөкейдің алтай жүрген алыс жолы,
Ақантай алты-ақ сағат жортады оны.
Алысты адым жер ғып болат "тұлпар"

Тоқымдай Түрксібке жердің жоны.
Еңіреп, Ерік көксеп ару өлген,
Құба жөн, қуқыл дала қайғы көмген...
Ал, бүгін Ақжамалдың күлкісімен

Тұр күліп, тұр масайрап бақытты өңмен.
1940.

Еседі жел кешкі самал,
Отыр ойнап қос өрімтал,
Жасыл жапырақ суылдайды
Сыбдырлайды көк шыбықтар.

Бұлбұл төкті әдемі әнін,
Таңдайынан тамғаңдай бал.
Қара көзі қаймаң қағып,
Ерні үлбіреп сүйіскен жар.

Жасыл тоғай жамылыпты,
Бал алысады қос өрімтал.
Гүлдей жүзін күлімдетіп,
Беттен сүйеді кешкі самал.

Жамырасын жапырақтар,
Жасыл майда жарқын таңды,
Күткен ойнап жас құрақтар,
Сүйсін жарқын, алсын балды.

Аспанның алыс әлемін,
Көктемнің кезді жас бұлты.
Айтқандай аспан сәлемін,
Жаңбыр жауды, сел құйды.

Сапары бұлттың тым жырақ,
Аспан ғой астын кең жайған.
Түн болса бұлт маужырап,
Бал алғандай нұрлы айдан.

Сүйемін көктем жаз бұлтын,
Найзағай атып ойнаған,
Кемпірқосақ сұлу тым,
Салады жүйрік ой маған.

Дариға бұлттың жәйіндей,
Жарқылдап көктің жүзінде,
Шындықты жырлар тайынбай,
Болсашы жалын сезімде.

Суылдап жел, шулап орман
Күңіренгендей айнала.
Қарт күзетші күтеді таң,
Тұр тұнжырап сай-сала.

Күткен қартқа күдікті бір,
Келді қаптап жат дыбыс.
Қартты ұстады, айтқызбақ сыр,
Жетті ұрланып топ неміс.

Қартта "тіл жоқ", күтті офицер,
Сұрайтыны партизан.
Қарт па қажып сырын берер,
Сырынан да оңай жан.

Ажалды әкеп көз алдына,
Қарттан күтті жауы сыр.
Толған жүрек кек жалынға,
Қартта "тіл жоқ", я қыбыр.

Қалың орман, қаракөк түн,
Қырым тауын сүйген қарт,
Туған елін сүйгені үшін,
Жанды отқа жалындап.

Туған жерді, туған елді,
Сүйсең сонау қартша сүй,
Тісте ерніңді, шыда өлімге,
Сырды берме, жанды қи!

Қайта - қайта мен қараймын
Суретіңе сенің келген.
Жарқын өңді таба алмаймын,
Келбетің тұр мүлде өзгерген.

Дерсің соғыс әжімі ғой
Ауыр күнде салған ізін.
Бар сияқты тағы бір ой,
Суық, суық, рас жүзің.

Күтем, күтем, жан жүрегім,
Ынтызарым жалғыз өзің.
Аман қайт тек бар тілегім,
Жоқ қой менде басқа сезім.

Қырпықтап шүйке қылшығын,
Ұлпасын созып иіріп,
Зырлатып ана ұршығын
Қояды айдап шүйіріп.

Безектейді жез ұршық,
Бейне бір желген нар тайлақ,
Баяуласа құлшынтып,
Қояды ана қайта айдап.

"Созылшы кәне, жібектей,
Үйіріл, ұршық безекте,
Батырға арнап тоқыйын,
Саусақты жылы першетке.

Жіберейін тез тоқып,
Аяғына жылы ұйық.
Майданда жүрген ерлерге,
Отанын қорғап жау қырып.

Сықылдап аяз шаңытып,
Біресе борап қар түтер.
Сұрапыл соғып суытып,
Әлемді қыс тітірентер.

Кисін сонда қолына
Жұмсақ жылы жүн қолғап.
Атсын жауды өлтіре
Зеңбірекпен оқ толғап.

Қарымасын қатты аяз –
Шатынатқан көк болат,
Қысқа да қалды уақыт аз,
Үйіріл ұршық зырыл қақ",

Дейді де ана саусағы
Шүйкені созады маймаңдап,
Үйірілші, ұршық, тез тағы,
Желбендеп желген нар тайлақ.

Өткен жылда ананың
Ұршығы желе үдере,
Қуантып қолын сан ердің,
Қыстың қиын күнінде.

Қайрат беріп қаһарман,
Батырларға жылы ұйық,
Ағызып еді жаудан қан,
Көктен, жерден оқ құйып.

Биыл тағы жез ұршық
Безектеп ана қолында,
Үйіріледі құлшынып,
Тұрмайды бір орнында.

Ана биыл иірер,
Жеңістің жібін ширатып,
Батырлар жылы киінер
Жеңер жауды қиратып.

Ақша қар жауып ашылып,
Жайнады мөлдір көк аспан.
Шұғыласы қарға шашылып,
Күн әлемге нұр шашқан.

Қардан көрпе жамылып,
Бүркенді торғын қара жер.
Ұлпаға орман малынып,
Солқылдар бұтақ, ессе жел.

Бөбектің сүйіп бетінен,
Аймаласа ызғырық.
Ойнақтап ұлан лепірген,
Шаңғысын қарға сыздырып.

Айнадай аспан асқар тау,
Айнала өмір думаны.
Серпілген ашық омырау,
Жүйріктей жүйткіп дудағы.

Ойнақтаса ұландар,
Қиядан зырлап шүйіліп,
Мұнда өнер бар, сан сыры бар...
Қуанам мен де сүйініп.

Ұшқыш гвардеец Байсұлтановқа
Қиыр шексіз теңіз майдан,
Одан да үлкен шексіз аспан,
Көк қияға қанат жайған,

Көп құзғынмен күнде алысқан.
Болат қанат гвардеец
Батыр сұңқар бауыр Әлім,
Туған елден, сүйген жерлес,

Жалындаған бұл сәлемім.
Сен бір ұштың бұлтқа бойлап,
Шалды көзің бір "шағала"
Жау құзғыны еді қулық ойлап,

Шабуылға шыққан жаңа.
Сен оны айдап шықтың бұлттан,
Төбесінен түсірдің жай,
Көк шыңынан допша қаққан,

Түсті суға, көмді оны ылай.
Бір топ құзғын көрді сені.
Ұшты қаптап, сескенбедің,
"Ала алмайсың тіпті мені,

Маған жету қиын", — дедің.
Жеткізбедің жеті құзғын,
Қала берді бұлтқа оралып.
Сен самғадың бұлтты бұздың,

Шықтың түнек тұман жарып.
1943.

Балбыраған көктемде гүлдеп бақша,
Айырылысар жетті күн қыз бен жігіт.
Жігіт кетті әскерге—майдан жаққа,
Қыз оқуға "барам" деп қайтты күліп.

Қамал бұзды сол жігіт бір соғыста,
Жарасы ауыр, тек тірі қалған жаны,
Қабырғада ілулі тұрған тұста,
Көрді айнадан өз түрін танымады.

Түсті есіне судағы өз дидары,
Ғашық болған бір кезде құралай көз:
Мұңға батып қиналып жігіт жаны,
Хат жіберіп сол қызға жазды ауыр сөз.

"Мені күтпе сарғайып, қымбат досым,
Сен сүйерлік көркім жоқ, мен жарымжан", -
Жігіт хаты қызға кеп жетті тосын,
Хатты оқып қыз қайғырып болды қайран.

Қыз хат жазды: "Кінәм не сен түңілер,
Неге жаздың сол сөзді қайрылмастай.
Көркің емес, сен мені жарым деп біл,
Жаным пида жаныңа айырылмастай".

Балбыраған көкемде гүлдеп бақша,
Барды алыстан бір күні жарды іздеп қыз.
Жүректегі шын сүю кетті ұзаққа,
Көрікті емес, көңілде достық лебіз.

Бала қыран талпынды,
Көктің төсін құшуға.
Қомдап қанат алқынды,
Құмартады бір ұшуға.

Әсем аспан астын кезіп,
Сермеп кербез қанатын.
Өр тәкаппар қияға ұшып,
Алам деп өз тоятын.

Жіберді де бір шаңқылдап,
Қарады үнсіз аспанға.
Шеңгелімен түлкі алқымдап
Түскендей бір қашқанда.

Орман гүлдеп толықсыған,
Асар таудың сай-саласы,
Құстар сайрап мың құлпырған
Алуан үнмен айналасы.

Елестетіп Айдар көркін
Кетті Әнуар терең ойға.
Тәтті сырлар билеп еркін,
Сағынышы тарап бойға.

Алған хаты Айдарынан
Балдай шәрбәт жан қорегі.
Әр сөзінен ерінді жан,
Сертті сергек ой береді.

"Сәулем Әнуар, сағынарсың,
Сарғаярсың, күтіп ұзақ.
Жанға медеу хатым барсын,
Орай басқа, жүрсем ұзап.

Шын махаббат атыменен
Аузыма алам есіміңді.
Соны ту ғып, майданға енем
Күтем нұрлы келер күнді".

Осы хатты оқиды Әнуар,
Айдар жазған қан майданнан.
Шын елжіреп айтыпты сөз.
Артық көріп жарын жаннан.

Алды қолға қарындашын,
Көз жіберді кең алапқа.
Неден бастар сөздің басын,
Жан жарына жазар хатқа.

Сағындым деп бұл да айта ма?
Күнде айтылған көптің сөзі.
Сағынса да мың қайтара,
Осы ма оның айтар кезі?

"Хатыңды алдым, жаным Айдар,
Менің сырым өзіңе аян.
Өтсе дағы жылдар, айлар,
Келешекке қанат жаям.

Сені елжіреп сүйген жүрек
Тұрар соғып бір сен үшін.
Соны өмірге еткен тірек
Достыққа деп жұмсар күшін.

Күнді күтіп, ойнап саусақ,
Қызылшаны бөлеп жерге.
Тез болсын деп кездесер шақ —
Ер оралар туған елге.

Сонда мынау аспан айы,
Әлем көркі төгер нұрын.
Туған жердің райхан сайы
Тыңдар балқып жарлар сырын.

Біз қосылып ән салармыз,
Сонда мынау бұлбұл сайрар,
Жан жүректен бал алармыз
Аман сау кел, сәулем Айдар!".

Тамылжыды жазғы іңір,
Туды толқып алтын ай.
Сайрап бақта тұр бұлбұл,
Тыңда, тыңда, сәулетай!

Самал желі жүгіріп,
Сыбдырлады жапырақ.
Торғын аспан құлпырып,
Туды жұлдыз жарқырап.

Қуан, қуан, бөпешім,
Келді папаң сәлемі.
Әлі-ақ өзің көресің,
Сүйер келіп ол сені.

Отан жауын қиратқан
Папаң сенің жауынгер.
Одан сәлем әкелді,
Бізге мынау жүйрік жел.

Келер өзі жан әкең,
Құртып жаудың қарасын,
Сүйер құшып қуанып,
Сүйген жарын, баласын.

Жыртқан түйреп жау оғы
Сұр шинелдің жеңімен.
Қолына алар ол сені,
Сүйер ыстық демімен.

Шынықтырған зор жорық
Күшті, күсті қолымен.
Сені ойнатар көтеріп,
Шаттанар да алар дем.

Заулап желеді қос күрең ат,
Мен келемін батып ойға,
Туған жерді сүйе қарап,
Сыр пернесін шерткен бойда.

Жол жағасы толықсиды,
Піскен егін желге ырғалып.
Жерді танып ой шалқиды,
Билеп қиял кетеді алып.

Мынау жайлау бір кездегі
Даумен жайлап, шумен көшкен.
Жазда жанжал, күз келгенде,
Елсіз меңіреу дыбысы өшкен.

Мынау, жайлау Мейзек еді,
Кім абайлап сырын сезген,
Ел еңбексіз бір кез еді,
Көшіп желдеп аңша кезген.

Бүгін Мейзек кен қоймасы,
Жаңа бес жыл кілтін ашқан.
Егіс болып айналасы,
Дала бейне маржан шашқан.

Қаңсыған сусыз Қарақұм,
Қарбайып қаңбақ өспеген.
Дөңбекшіп құмды алабың,
Күнің жоқ аунап көшпеген.

Жарқырап шығар жазың жоқ,
Аязды қарлы қысың да,
Тамшы су, тал шөп сазың жоқ,
Ұшып өтер құсың да.

Миллион жылдар сазарып,
Жатыр едің, Қарақұм,
Кеудеңді бір үн қақ жарып,
Бөлеңді шуға алабың.

Тұңғыш май келді гүлін ап,
Жайнатты құмның алабын.
Болашақ ертең орнын сап,
Құмдағы жаңа қаланың.

Алшақтай аттап құм белді,
Ашалы азу, аршын тіс.
Арналап жарып тың жерді,
Дүрілдейді алып күш.

Ырғалады ақмақ та,
Жайқалып егін, шалғының.
Заводтар гулеп жан-жақта,
Гудоктен шықты айбынды үн.

Басталды құмда жаңа өмір.
Мекені болып жаңа жұрт.
Тебіндеп өсті жаңа гүл,
Құлпырдың, құм бел, жаңарып.

(Мәжиттен туған Нартай немереме арнаймын.).
Үш атанды аман көріп,
Толдың үшке, Нартай жаным,
Бүгін саған бата беріп,

Ұмытты атаң қартайғанын.
Үмітпенен сені тосып,
Топтап жасап тоқсан жылды,
Үш буынның басын қосып,

Қуанды атаң көңілі тынды.
Жай қолыңды, айтсын атаң
Жүз жыл жиған ықыласын.
Бейнеті емес көрген қатаң,

Бақыты мен берсін жасын.
Әкесінің атын саған,
Ұялтпас деп тұр тапсырып,
Ақыл, қайрат аршындаған,

(Ю. Лермонтовқа)
Уа, Кавказ сан ғасырдың тұяғына,
Сан жылдың зулап ұшқан қияғына
Бастырып шоқтығыңды тарих тізіп,

Сақтадың талай сырлы ұяны да.
Асқарсың аспандағы айға ауылдас,
Қол созған күнге бойлап, көкке шыға.
Сұлу шың, әсем өзен, жартасыңды

Сан ақын қанат қылған қиялына.
Ақынның өрістей ме ойы аспанға,
Шықпаса қиял құсы ұлы асқарға.
Шыңынан аспанға, айға қол созбаса,

Тереңнен тебірентіп сөз бастар ма.
Теректей Қап тауынан шыққан қайнап,
Өр талант ұшты ойнақтап, найзағайлап,
Жалындап туды дағы өшті жанбай,

Қадады қара күнге сөзден сайғақ.
Сондағы түнек Ресей даласынан,
Сұмдық пен жауыздықтың жаласынан
Айтты ақын аттанарда: қоныс табам,

Сүйгенім сұлу Кавказ саласынан.
Ақынның қиялына жердің шары —
Емес пе домаланған жалғыз тары.
Өткенін, келешегін, жаңылар ма,

Мөп-мөлдір судай таза ақын жаны.
Ол сонда, жібек қанат жырын көкке,
Демонын ұшырды да келешекке.
"Мен Демон келем ұшып, келешек жұрт,

Сен ая, бауырыңа тарт, сыртқа теппе".
Деп солай Қап тауынан алды да орын
Көтеріп келешекке ақын қолын.
Мәңгілік асыл сөзден маяк соғып,

Өсем деп жатты құшып "Қаптың" жонын.
Келешек, ұлы ақынның мұнарасын,
Қалаған поэзия асыл тасын.
Жанға азық, ойға сусын ете берді,

Сазарған дала,
Ел бір жас бала,
Ертеңінен хабарсыз.
Сондай бір күнде —

Күн емес түнде,
Жасадың өмір амалсыз.
Алысып қалың наданмен,
Қарысып қатал заманмен.

Қиналса жаның,
Уланса қанын,
Тапқан дауаң ән мен жыр.
Наданды жерлеп,

"Адам" деп, "ел" деп,
Күңіреніп күйіп айттың сыр.
Ұғынған халқың сырыңды,
Жаттады асыл жырынды.

Оянып дала, Есейіп бала,
Арманына ел жетті.
Жазылып жара,
Жетіліп сана,

Адамдық, ғылым ер жетті,
Жүрегіндесің халықтың,
Төріндесің тарихтың.

Бұлттан ыршып түсті жерге
Тамшы ақықтай мөлдіреп,
Кетпей ұшып соққан желге,
Гүл бүріне қонды кеп.

Аңсаған гүл жұтты жайнап,
Тартты ішіне тамшыны.
Ашылды күн шұғыласы ойнап,
Жайнады гүл талшығы.

Күн нұрынан гүл сергіді,
Кебірсіді тамшы ұшты,
Айдады жел сыр белгілі,
Тамшы бу боп бұлт түсті.

Қайта бу боп, тағы су боп,
Кетті тамшы домалап.
Тағы келіп қонды егінге,
Шөлдеп тұрған күн жалап.

Егін балқып дән толтырды
Тамшы кетті тамырға,
Егіс жайнап, қыр құлпырды.
Өсті алтын дән сол қырда.

Даланың тастап шуларын,
Шыққанда жаяу ауылдан.
Бір білім болып қуғаным,
Жасқанбай қатер дауылдан.

Бет алып едім Семейге,
Ізденіп білім сәулесін.
Қиналса жаным кей-кейде,
Деп еді "достар әуресің..."

Артымда қалды жосылып,
Ауылды тастап шыққан із,
Талапқа қайрат қосылып,
"Қажытпаспыз, - деді - біз".

Сүйеніш болып әр үміт,
Созғанда қолды қияға.
Ауыр күн артта қалды ұмыт,
Тұншықтырған ұяда.

Өмірге көзім ашылып,
Аз білім нұрлы шырайын.
Түсірді маған шашылып,
Жарыққа сүйреп күн сайын.

Қымбатсың маған Семейдің
Құмы мен суы Ертістің,
Не таптым сенен демеймін,
Бойымдағы бар күштің

Азығын алғаш мен алғам
Халқыңнан, сенің қалаңнан,
Өмірімді тұтас арнағам,
Далама туып жаралған.

Борыштымын мен саған,
Алғаннан аз бергенім.
Арнармын талай жыр саған,
Аяман қолдан келгенін.

Өмірге түзде туып қырда өскенмін,
Күңгірт күн күңіренген жылда өскенмін.
Еңбектеп ес білгенше балапандай, .
Тұңғиық тұман басқан күн кешкенмін.

Қарманып қараңғыда күнді іздегем,
Сырымды сұрапыл жел білгізбеген.
Өкпені өрде өшіріп алқынғанмен
Тар заман күнгейіне кіргізбеген.

Сонда да қарап жатпай қарманғанмын,
Заманға құл болуға арланғанмын.
"Заманың түлкі болса, құмай боп шал"
Дегендей бел буардан бір шалғанмын.

Тозаңға топтан қалмай ілескенмін,
Тағдырмен талай рет күрескенмін.
Бәйгесін бостандықтың құрбылармен,
Бірге алып, бірге бөліп үлескенмін.

Сол бәйгем алтын шоқты айдарымдай,
Заманда адамдықтың майданындай,
Желпілдеп жел естіріп айдарымнан,
Міне, мен жеттім заман айғағындай.

Қол бұлғап кейінгі елге айтам күліп,
Ол елім келер ұрпақ арттағы ұрық.
Мен ұлы партияның мүшесімін,
Солдаттай келем әр кез сапта тұрып.

Біз еккен кездессеңдер көк шыбыққа,
Құрмет ет бір бұтағын жерге жықпа.
Дәуірдің ұлы жаңа адамы еккен,
Ағаштың миуасын ал, саяла, ықта.

Сендерге бақыт бағын біз орнаттық,
Біріміз ұрығын егіп, біреу бақтық,
Еңбекпен маңдайдан тер тамшылатып,
Сендерге мәңгі бақыт отын жақтық.

Сол отты өшірем деп шапқан жауды.
Оғына жотаны емес омырауды.
Қаймықпай қарсы төсеп, салдық айдап,
Бастырмай жаңа өсірген бақша-бауды.

Еркімен сендер өсіп ер жетсін деп,
Шыңына коммунизм ел жетсін деп.
Баста ми, бойдағы күш, қолдағы өнер
Барды біз қарыштадық тез жетсін деп.

Сөкпеңдер мақтанды деп келер ұрпақ,
Сенбесең біз жасаған өмірге бақ.
Куәсі күн нұрындай өшпейтұғын,
Ескерткіш ұлы еңбектен тұр ғой шырақ...

(Шоқан Уәлихановқа)
Құйрықты туған жұлдыздай,
Шығып ең қазақ көгіне,
Түсірді ұзақ тұрғызбай

Кездестің заман кегіне.
Аспаннан сырғып аққанмен,
Түстің кеп туған далаңа.
Жаныңды заман шаққанмен,

Дақ түспеді санаңа.
Топырағың асыл жастанып
Жатыпсың Жоңғар жонына.
Қараңғы түнде қасқарып,

Алғандай шамдал қолыңа.
Асқар ойлы асау жан
Бір кезде жалғыз тусаң да,
Қыраңдай шыңға талпынған

Жастай-ақ білім қусаң да,
Жете алмай ізгі мұратқа
Арманмен аңсап өтсең де,
"Болады бәрі бір шақта

Мен жете алмай кетсем де", -
Деген ең сеніп, келешек
Сәулесін көріп түнектен,
Уақытыңнан өзің ересек

Адамдық таза жүрекпен, -
Кетіп ең тартып айқын жол,
Шаң басып, шөп өспейтін.
Жеткізген бізді бастап сол

Достыққа ұлы өшпейтін.
Еңбегің құрбы бізбенен
Бірге жасап, бірге өскен.
Достығың осы еді іздеген

Ұлы жұртпен бірлескен.
Күн асқан сайын басыңа
Құрметпен халқың ағылған.
Қуанып келсе қасыңа

Алыста жүрсе сағынған.
Бір кезде жалғыз бір жонда
Жатсаң да ұзақ жабырқап.
Мұраңды алды ел қолға

Еңбекке дана таңырқап.
Жайнаған жаңа заманда
Жаңа жұрт жаңа өмірмен,
Атағың жетті ғаламға,

Бір кезде күңгірт көрінген.
1955.

Мынау жатқан жалыны өшіп Қасым ба?..
Ақын еді туған ұлы ғасырда,
Бұлтқа бөлеп дауыл шайқап туғызған,
Жарқылдатып меңзеп бейне жасынға.

Еркін өмір құшағында ержетіп,
Қақты қанат ұқсап түлек лашынға.
Алып топшы жыр қанатын сермеді,
Шығар ма деп дүние шыңның басына.

Өр кеудесі жыр көгінен бүгілмей,
Ойда арманы халық арнаған жүгіндей,
Ұшты арқалап алғыр талант әр ақын,
Тізе бүгіп жалықтым деп жүгінбей.

Бүгін көзін ақын жұмған өмірден,
Жыры қалды жалынменен өрілген,
Өлді деуге ақынды ауыз бармайды,
Оның жыры жоғары тұр өлімнен.

Алпысты алыс жас көріп,
Ойлаушы едім жетпестей,
Балғын дене, жас көрік,
Көрінуші едің кетпестей.

Жетіппін сол алпысқа,
Алқына басын асығып.
Жастықтан қалды қай нұсқа,
Қарттыққа тұрмын бас ұрып.

Ойласам алдым жақындап,
Артымда жатыр алыс із.
Кәрілік жетті тақымдап,
Құтқарар емес, алдым құз.

Мұңайып маған қарайды,
Бір кездегі жастық күн,
Миллион ойлар тарайды,
Әлсіз ғана келеді үн.

Анық неге естілмей
Алыстайды сол дыбыс,
Көктемі жастық көшкендей,
Тұр ма әлде жақын қарлы қыс?

Көкпекті жонда көлкілдеп,
Будырап жатты ақша қар.
Бастықпай беті үлпілдеп,
Жап-жаңа түскен қалпы бар.

Жарқылдап қылау күмістей,
Көрінді маған поездан.
Өңіне кіршік із түспей,
Түскендей сынып жұлдыздан.

Қыста қымтап қар көрпе
Жөңкіліп жайсаң жаз жетсе.
Іркусіз жортып жел ерке
Сағымды қырда тербетсе.

Шарықтап қиял алысқа
Кететін кезіп даланы.
Өндіріс орнап бұл түске
Көрем деп жаңа қаланы.

Жоқ шығар қазақ ойлаған,
Кен қайдан кірсін түсіне,
Білгені жалғыз мал ғана
Жоқ еді басқа ісі де.

Тұншығып жатқан асыл кен,
Жайлауда күзек көңінде
Арнасын бүгін ашып кең,
Түсі емес, көрді ел өңіңде.

Алдыңа ұшқыр ой тастап,
Көресің байлық сәулетін,
Алуан байлық құлаштап
Шалқытты халық дәулетін.

Аршындап алып құрылыс,
Даламды мотор дулатқан.
Ояңды тыңнан алып күш,
Келешекке жол тартқан.

Адамның дана ойына,
Бейбіт еркін жол ашқан.
Октябрь ұлы тойыңа
Қуанып жырдан гүл шашқан.

Мен даланың ұлымын,
Жасым кексе, жаным жас,
Астында Ленин туының
Құдіретіңе ием бас.

Ашылып алып аймағы,
Ақтарылған асыл кен,
Тақтасын кертіп сайдағы
Атырабын үңгіп ашып кең.

Шыңырауда жатқан қоңыр тас,
Алынып темір сом діңгек,
Қопарып жатқан батыр жас,
Қопартып жатқан ұлы еңбек.

Аршын азу аттағыш,
Төбені түйреп аударып,
Жүргізіп маман баптаған,
Тілімдеп жонды қақ жарып.

Жаңа кенде жас маман,
Жүргізіп алып тетікті.
Жаңа қала, жаңа адам
Даланы думан етіпті.

"Ағай" деп алдан күлімдеп
Жас қазақ шықты инженер,
Тас үккен мотор гүрілдеп,
Жүргізген бәрін жас шебер.

Гулеген тасқын бір екпін,
Заманнан озбақ қарқыны,
"Қымбатты кенмін, керекпін",—
Дегендей зор күш шалқыды.

Арқа, Оралдың сілемдес,
Босаға, белдеу шегінде,
Ильич шамын алып ГЭС
Ойнатқан Арқа көгінде.

Туысқан елдің туы еңбек,
Бөленген ғылым табысын,
Бейбіт ел баққа бөленбек,
Асырып көкке дабысын.

(Бірінші сөз)
Сан заманды қарытып,
Сан тұлпарды арытып,
Сан соқпақты көнелеп,

Сан қияны көбелеп,
Тұманды тұйық белді асып,
Сусыз, жолсыз шөлді асып,
Сақал-шашты ағартып,

Үдере ұзақ жол тартып,
Тапқандай өмір қонысын,
Қоныстың балқаш сонысын.
Желмаясын шөгеріп,

Асан - қайғы өңі еніп,
Отырғандай масайрап,
Ата қазақ тұр сайрап:
"Уа, шырағым, шырағым,

Қасаңдау еді құлағың,
Табылсын барлық мұратың,
Бар еді бір сұрағым;
Естірте айтып ұғындыр,

Той, думанын маған бір..."
Деді де қарт сөз тосып,
Салды маған құлағын,
"Тойға мен де үн қосып,

Сыр айтам" деді, шырағым.
Тойдың сырын ұққандай
Қуаныш сыртқа шыққандай
Ата қазақ жадырап,

Үні тауды жыққандай:
"Мен бала боп өскелі
Елім мен өмір кешкелі,
Қай белесті аспадым,

Қай қияны баспадым,
Қай азапты көрмедім,
Қай мазаққа көнбедім,
Соның бәрін өткенде,

Бақытты заман жеткенде,
Жерұйық тауып жерінен,
Арылып қайғы елімнен,
Жерімнен қазына ашылып,

Еліме тағдыр бас ұрып,
Бетеге сайын қой өріп,
Тарлау сайын тай өсіп,
Бидайық басы дән болып,

Жарлауыт сайын кен болып,
Толықсып көңілім толғанда,
Еккенім өсіп орғанда,
Тойың болса, қарағым,

Бас болып өзім барамын,
Мақтан қып айтар ерім бар,
Бақытты елдің мүддесін
Ақтайтын дәстүр сенім бар", -

Деді де қарт күлімдеп,
Ұлы тойға сайланды,
"Жетіпті думан күнім" деп,
Ақсақал төрге жайланды.

Ата қазақ айқайлап,
Көне өңінен нұр жайнап,
Шежіресін өмірдің
Шебер сөзбен тұр сайрап.

Екінші сөз
Алтай, Орал, Арқа, Алатау саласын,
Балқаш, Каспий, Арал, Зайсан арасын,
Ертіс пен Сыр, Жайық, Нұра, Жетісу,

Ендей көшіп елім жүрген даласын.
Көз жіберіп кезер болсам өткенін,
Көрем талай асқарлы асу өткелін,
Тайғақ кешу, тар жолында елімнің

Білем меруерт, маржан төгіп кеткенін.
Оны көрер көз бар ма еді елімде,
Жеткізе айтар сөз бар ма еді ерімде,
Көзі күңгірт, үні жым-жырт сардала,

Асыл барын кім еледі жерімде.
Туды Октябрь — жайнады аспан ашылып,
Күн нұрынан жатқан асыл шашылып,
Ерім көрді, елім терді қуанып,

Асылымды қоқым басқан жасырып.
Өмірімді гүлге бөлеп жайнатқан,
Заманым ғой ойымды асыл сайратқан,
Ұлы Ленин партиясы нұр төгіп,

Елдің көне өмірін,
Ердің жүдеу көңілін,
Жарқыратып жаңартқан,
Ұлы жолға көш тартқан.

Құдіретті Москва.
Ел санасын өсіріп,
Қатты татты өшіріп,
Көрмеген еш жасқанып,

Компартия басқарып,
Қамқор болған Москва.
Жаңа өмірдің тірегі
Партияның жүрегі,

Күндей күлген дананың,
Асқан алып сананың
Шалқытқан туын Москва.
Жетілдіріп, жеткізіп,

Мерейін үстем өткізіл,
Емірене сүйіп адамды,
Таң қалдырған ғаламды.
Өмірге өріс Москва.

Мейірбан боп анадай
Еркіндеттің баладай.
ЬІстық болып ұядан,
Өмірлік сенен сый алған,

Сабағы тұқыл қу түбір,
Балтаның жүзі айғыздап,
Елеусіз сайда жатты бір,
Жүзінен алмас түскен тап.

Алма ағаш қалай ол сайда
Қалайша қашан өскенін,
Ол ағашты қай жайда,
Кім егіп, кімнің кескенін?

Кім елеп оны ойға алсын,
Түбірге көкек қонбаса?
Тұқылға кім көз салсын,
Отыншы біреу болмаса?

Түбірге бірде жас сабақ,
Жалғанды өсіп жан кіріп,
Жамырап өсті көп бұтақ,
Тамырдан балқып дән жүріп.

Бұлбұлдар сайрап бұтақта,
Алуан жеміс тартты бас,
Кәрі түбір бір шақта
Туды қайта болып жас.

Төскейде өскен жүйрік жел,
Ойнақтап көшсе жас бұлт,
Тау тағысы асау аң,
Аспаннан төнген жас бүркіт.

Одан басқа өмірдің,
Білді ме барын ол ағаш,
Сабағын кескен заманға
Лағынат айтып, төгіп жас.

Оның асыл дәнінің,
Ашқан сырын ақтарып,
Бір сабақта сан жеміс,
Өсірген оған жан салып.

Заманның дана ғалымы,
Жасартқан талай кәріні,
Елеусіз жатқан асылды
Ашқан заман алыбы.

Таулар көшіп орнынан,
Дариялар аунап арнадан,
Заманның күші көшіріп,
Қанат бітіп самғаған.

* * *
Бір күні көшті алма ағаш,
Алатаудың төсінен,
Төгілтіп жеміс иіп бас,

Көрменің қалың көшімен.
Москваның бағында,
Жасарып қайта өскенін.
Бақытты заман шағында

Саяхатқа көшкенін.
Көрсеткендей әлемге
Өмірге қайта туғанын,
Қоныс тауып бар жерде,

Тапқанын өмір думанын.
Тұрғандай айтып алма ағаш
Жемісін мол ғып өсірген,
Түбірі көне, жаны жас,

Бұғағы гүлдеп көсілген.
Көріп ем көрме төрінде
Тұрғанын жайнап алма ағаш,
Жемісін жаңа өмірге

Бергенін жырмен етем паш.
1941.

Найзағай оты жарқылдап,
Нөсер жауды селдетіп,
Сайда сулар сарқырап
Күн де ашылды желдетіл.

Бұлтты түріп, жел қуып,
Аспан шайдай ашылды,
Жердің шаңын сел жуып
Тозаң да ұшпай басылды.

Қара көк аспан мөлдіреп,
Қоңыр самал есті жел,
Кілемдей жайнап төңірек
Күлім қақты туған жер.

Сол бір сәтте жүректі
Кетті билеп бір сенім,
Сол екен ғой құдіретті
Еңбек істеп жүрсе кім.

Күлім қағып көрінді көктем күні,
Жібек қанат, естіледі жаздың үні,
Азынаған ақ боран қысты қуып,
Жер қуанды думандап күндіз-түні.

Көк үйірім көл болып сай мен сала,
Қызғалдақпен безеніп қыр мен дала,
Еңбек ері егіске аттанатын
Күн келіпті, қарындас, қырға қара.

Темір тұлпар тұяғын қашап жерге,
Дүрілдетіп алапты шықсаң белге,
Көктем күні сағымдап саңлақтанып,
Омырауын тосқандай жібек желге.

Жүйткіт, сәулем, тұлпарды, жүйткіт биыл,
Жылдағыдан өзгеше биылғы жыл,
Әр жаңа дән майданда жауға бомбы
Жеңіс дәнін, қарындас, тез еге біл.

Үдере тарт көктемнің көк майсасын,
Бітік шығып алтын дән, жөн жайқалсын,
Қызтуғанның жазығы жасыл көл боп,
Егін толқып, мол астық ну найқалсын.

Еселеп жырт егістің кең даласын,
Үдете сеп мол астық колхоз алсын,
Сарымайдай сақталған тынды жыртар,
Міне, бүгін күн туды, қарындасым.

Жыртылмаған қалмасын жұрындай жер,
Астық дәнін өсіріп өнім берер,
Еселетіп еңбекті ерше баура,
Сорғаласын қолдан май, маңдайдан тер.

Шыққан кезде күлімдеп көктем күні,
Егіс қырын безентіп күндіз-түні,
Ақ маңдайың жарқырап, ән шырқатшы,
Өзендерде құйқылжып құстың үні.

Қоссын сенің әніңе көктем күйін,
Билеп тұрса кең дала мотор биін,
Симфония төгілтсін алтын аймақ,
Боп жатқандай ұлы той, жеңіс жиын.

Тау орнына көлдер орнап,
Құм орнына өсірдік гүл,
Табиғатты еркін қолға ап,
Жаңарттық біз, жайнады өмір.

Кіп-кішкене бидай дәнін,
Балқытады баптап еңбек,
Қара түнек қастық зәрін —
Жауыздықты көмген жерлеп.

Ерлік, даңқ— бәрі еңбекте,
Тағдыры да табиғаттың,
Еңбек ие жер мен көкке,
Өршіл күші адамзаттың...

Күйбеңдеп қоңыр үйінде,
Жөргекте ұлан өсірдің,
Талпынып ұлан күлгенде,
Масайрап сен де есілдің,

Ер жетті ұлан есейіп,
Тыным көрмей күйбеңдеп,
Қабыдың шапан, тері илеп,
Он саусағың сүйреңдеп,

Аттанды ұлан жорыққа,
Азығын жолға сайладың,
"Шаруаңды ойлап қамықпа", -
Дедің де белді байладың.

Жолын күттің ұланның,
Келеді қашан ұлым деп,
Оралды аман шырағың,
Алдынан шықтың күлімдеп.

Дегелең
Сүйсіндім көріп мақтанып,
Туған тауым, асқарым.
Өр кеудеңмен бұлт жарып

Жастанған қазына тастарың,
Мақтаны болып халықтың
Моторға қуат күш берген,
Кен жастанған алып шың,

Арқада көкке төс керген.
Сарқыттай сақтап сан заман,
Жеткіздің асыл ұрпаққа,
Аспанда түлеп самсаған

Қанатты елің дер шақта.
Еңсеңді көкке көтере,
Кен есігін кең аштың,
Байлықтың өрін төтелеп

Мақтасам қалай жарастың.
Өсіп ем сенің өріңде,
Қайнарыңнан нәр алып,
Алуан қилы өмірге

Ер жеттім сенде жаралып.
Аттанғам сенен ертерек,
Түзден тілеп тоятты.
Шыңына өнер ентелеп

Арнағам соған жас шақты.
Жанды еңбегім талпынған,
Орнымды таптым бойға шақ,
Ырзалық таптым халқымнан,

Халқым да шат, мен де шат.
* * *
Бұйыға жаңбыр дым бүркіп.
Дегелең шыңын булайды.

Жеңгем де көзден жасты іркіп,
Көрсетпей жеңін сулайды.
Мен қайтуға жиналып
Жүргелі тұрмын асығып,

Аулымды қимай қиналып,
Сыр бермей тұрмын жасырып:
"Әзілдес, жеңге, әз аға,
Ақжарқын ыстық ықластар.

Ақпейіл туыс, жоқ баға,
Әзілі ащы құрдастар.
Көрістік аман, көңіл шат,
Аттанам бүгін айтып хош.

Көңілге түрлі ойлар сап,
Асықпа, ауылым, мені тос.
Мен келермін сан рет,
Самалды желді төске ала,

Аунармын талай саған кеп
Керім иық, кер дала.
Қияңда қыран қиқулап
Баяғы қалпың ас қар шың,

Баурында талай ойнақ сап,
Сайрандаған жастық күн.
Ойнап өскен замандас,
Аяулы аға, жеңгелер,

Сағынып келіп идім бас,
Баурыңа бастың туған ел.
Мауқымыз бүгін басылды
Көріспей көптен аңсаған.

Сағынышты шаттық жасырды
Жаңалық жайнап самсаған.
Айдамашы атты, Уақбай,
Асықпашы, бауырым.

Көктемдегі шуақтай
Жылы еді қандай ауылым.
Көзімнен таса қалмасын
Туған ұям Дегелең,

Тұрайын көріп арнасын,
Өмірбақи деген ем.
Көрініп тұрсын, Ұялы,
Есіме салып ел төрін,

Кезеңі қырға қиялы,
Ұмытпасын тентегін.

Құлазып Үйтас елсізде,
Талайғы сырды қозғайды.
Көрген қызық жас кезде,
Өмір де ойдан тозбайды.

Бір сырды еске түсірсем,
Сан сырым сонан қозғайды.
Қанша қызық кешірсем,
Жас күннен бірі озбайды.

Толықсып туып алтын ай
Арқаның әсем түнінде,
Назданып күліп сәулетай,
Еркелік наз бар үнінде.

Келмеп пе еді өзі іздеп
Уәделі сайға аулаққа,
"Именіп едім күндіз тек"
Деп бір қарап жан-жаққа.

Жан балқып, ләззат алысқан,
Жалынды сол бір кештерім.
Құйқылжып жетіп алыстан,
Таң самалы ескенін.

Ұмытқан жоқ есімде
Үйтастың кербез жазығы.
Дегендей жүрсін есінде,
Сырының болып азығы.

Бүгін де маған жұмбақ сай,
Көзіме оттай басылдың,
Тұр ма әлде тосып сәулетай,
Жоқ әлде менен жасырдың?

Талай жылдар өткізіп
Тағы бүгін бір келдім,
Тұрғандай сезем жеткізіп
Самалы есіп сол желдің.

Желден басқа тілдесер,
Үйтаста онда ел де жоқ,
Оларды айтып сыр шешер
Қиялдың тілі менде жоқ.

Қала бердің құлазып,
Үйтастың сұлу биігі,
Алыстап барам көз жазып,
Ойымда сағыныш түйіні.

Бір сәтке неге келмейді,
Шіркін, сол бір жас күндер,
Жүрекке неге кірмейді,
Құлақтан сол бір жақсы үндер?

Қатпар - қатпар өткен күн,
Артымда қалған бел-белес,
Сақталған сонан құлақта үн,
Көңілде қалған көп елес.

Сол бір үн заман үніндей
Самсаттың үміт, ойымды,
Шатырмақ күздің күніндей
Жылытасың бір сәт бойымды.

(күй)
Сарыны жүйткіп сарыжайлау
Құлазып Арқа желіндей,
Күйінген бір үн бай - байлау

Күңіренген күйзеу еліндей.
Сары жұрт болған жайлауда,
Құлазып жалғыз күй толғап,
Ызалы тісін қайрауда,

Күйзелткен жанын шер толғақ.
Домбыра шегін сарнатып,
Сонымен демін күйші алған.
Сол үннен жанға сыз батып,

Тыңдаушыда шер қалған.
Көңілін күймен толғантып,
Күйші есінен танғандай,
Дөңбекшіп тұрып, бір жатып,

Болады жалғыз қалғандай.
Сарыны сазды күй тілі,
Тыңдасаң жанды тербеткен,
Нақысы назды үні зіл

Қиялды көкке серметкен.
Бұл күйді Әбікен сарнатқан
Домбыраның шегінен.
Тарихтан күймен тіл қатқан,

Сөз қозғап күй тегінен.
Құйқылжыта күй лебін,
Түкситіп түкті қабағын,
"Қыздарбектен ұғып ем"

Деп кенеп кейде тамағын.
Тәттімбет пе, Тоқа ма?
Тартылған күйде терең сыр,
Кім тартса да оқа ма,

Жазылған сөзсіз әсем жыр.
Көзіңді жұмшы, тыңдаушы,
Күй құлақтан сыр құйсын,
Күй балқытса тұрмаушы ем,

Көкейім балқып сыр түйсін.
Алысқа таста ойыңды,
Күйдің бір мініп қанатын.
Наз билесін бойыңды,

(Кейбір есер жолдасқа)
Өз үніне өзі мәз боп,
Даңғырлаған қос қуыс,
Желден жеңіл шиыры көп,

Түйір тұрмас бос уыс.
Ертеңгің де бүгінгің ғой
Несі медеу несиең.
Өрісі жоқ құр қайыршы ой

Қымбат болмақ не ісімен.
Оған сеніп осы тұлға,
Болады деп кім сенбек.
Елді мінеп тізген қылға

Жапқан жалаң кімге ермек.
Ертең берер асылыңды,
Бүгін несін сүрлейсің.
Өз бойыңнан көрмей мінді

Жатты неге кірлейсің.
Тұрпатына тұрмас тонға
Киемін деп сұғынба.
Есті қауым айтқан оңға,

Бармай орға жығылма.
Бір жығылсаң тұра алмассың,
Халық өрі қақпандай.
Заман бетін бұра алмассың,

(Кейбір досқа)
Өзіңді өзің дәстерлеме,
Семіз сөзбен серпіндеп,
Жат көресің елді неге

Оныңнан кім серпілмек.
Жыртық ойың жырым-жырым,
Сыртқа шықса ыдырар.
Арты ашылып барлық сырың,

Бос сөзің ел қыдырар.
Кеселі үлкен кер ауыздан
Кернеп шыққан кейбір сөз,
Дәні шірік бос қауыздай

Үгілер де, өшер тез.
Көп сүймесе, кім күшімен
Елді именіп сүйдірмек,
Дос тимесе өз ісімен

Көпті қалай күйдірмек.
Алтынмын деп жарқылдаған
Жалған жезден жаман жоқ.
Асылмын деп барқылдаған

Ызғары тарқап, күн жылып,
Жаз тезірек шықса екен.
Жымыңдап жұлдыз, ай күліп,
Ызғырық жерге бұқса екен.

Жапырағын жайып аққайың,
Балбырап аспан бойласа,
Серуендеп жас қыз күн сайын
Сүйгенін құшып ойнаса.

Бар арманы сол болып,
Сүйенер бір қыз қайыңға.
Сұлуға тезірек жол болып,
Түсірмей көктем уайымға.

Жетсе екен, жайнап жазғы іңір.
Ай толықсып көгінде.
Айтылса жардан жан сыбыр,
Қалдырмас күдік көңілге.

Опасын кейін көрмей ме,
Жас жүрек бассын жалынын.
Сенімін жас жар бермей ме,
Жартысын қолға ап жанының.

Шіркін, жастық жалынсың,
Шарпылмай өтер қай жүрек.
Жас жұбай жапырақ жамылсын,
Жетсе екен сол жаз тезірек.

Тауаның қайтып тағдырдан
Мойындаған жазмышқа,
Асырып заман сан қырдан
"Қалған деп күнім тым қысқа",

Салмақпен ұстап бойыңды,
Сімірген үнсіз ойыңды.
Арусың, құрбым, аяулы,
Өмірден көңілің қаяулы.

Қалтыраған бұтақта өсіп,
Күзің жеткен жапырақтай,
Балбыраған бояуы өшіп,
Жел жапырған су құрақтай,

Нәрсіз үміт, әлсіз күшпен,
Дәнсіз шөгіп әрсіз түскен.
Тонаушың боп өткен жылдар,
Ұнаушың жоқ қайран сындар.

Аққуысың сен Сібірдің,
Ұшқан аңсап жаздың лебін,
Бақ туысың сен өмірдің,
Аңқыттың кеп шаттық демін.

Анау дүлей орманынан
Суық Сібір қар жамылған,
Тылсым өмір торлауынан
Нәзік жаның гүл сағынған.

Ұштың тынбай, ұштың самғап
Күй төгілтіп қауырсыннан,-
Бейне аққудай ару саңдақ,
Жоқсың жолды ауырсынған.

Келдің күннің шұғыласына,
Ерітем деп жүрек мұзын,
Сүйген жанның ықыласына
Күнестетіп өмір сызын.

Алатаудың асқарынан
Құшағыңа ап күн шуағын,
Оңтүстіктің аспанынан
Жеттің аңсап жан сұрағын.

Шомылшы ару Ыстықкөлдің
Айдынына жатқан шалқып,
Алатаудан ескен желдің
Лебін жұтшы жаның балқып.

Алматының алма бағын
Алшы аяңа ерке тоты,
Не қалайсың бізден тағы
Нені сүйеді жүрек оты.

Алшы, ару жан, аярым жоқ,
Бәрі сенің қалауыңда.
Айтқан серттен таярым жоқ,
Еркім сенің қарауыңда.

Алшы тағы, ала берші,
Қызықтаймын алғаныңды,
Келші, досым, келші, келші,
Құшағыңа ап от жалынды.

Ақсәуле, сенен бөліндім,
Қайтадан қашан көрермін,
Қызықты сәтін өмірдің
Тез болсын тағы көрер күн.

Қош айтқанда назбенен,
Телміре терең қарадың,
"Аққу ем келген жазбенен
"Күзбен" деп "қайтып барамын".

Келгенің қандай керемет
Із қалдырды жүректе,
Кіршіксіз мөлдір таза ниет,
Жүректе мәңгі жүреді те.

Сипатыңды, сырыңды
Қосты екен қалай табиғат,
Қабылдармысың жырымды,
Мазмұны ортақ, тілі жат.

Көкейде көп сыр бар еді,
Айта алмадым жеткізіп,
Тағдыр сұм қандай тар еді,
Тоқтатпай күнді өткізіп,—

Айырды бізді алысқа,
Көкірекке түйреп күйініш,
Қарышта, сабыр қарышта,
Алдыңнан тосып сүйініш.

(Алматы)
Аршып ағаш жапырағын бұтақтан,
Күз сұрын ап бақты мүлде жұтатқан,
Күн шұғыласы үрей жерге үңіліп,

Әлсіз жылу қытықтайды жырақтан.
Гүл бүрісіп жер қойнына тығылып,
Жапырақтары сұры қашып жығылып,
Күміс шықтар қырауытып мұңайған,

Гүл бетінен ызғар қуып бұғынып.
Алып емен мөлдір суға үңіліп,
Бұтақтары басын иіп бүгіліп,
Мүйіс басқан ескерткіштей көп жанға,

Жұмбақ сырды жатыр басып жүгініп.
Көзімді алмай тұрмын қарап мүйістен,
Мөлдір судың үйіріміне түйіскен,
Талай жанның жатыр сыры мүйісте,

Суға үңіліп елжіресіп сүйіскен.
Үйірімге мен де үңілдім бір шақта,
Күз сипатын бірге көрген сол бақта,
Бір суретті иірімнен қараймын

Тұр ма екен деп қалқаланып бір жақта.
Жоқ көзіме ілінбейді ол бейне,
Ет жүректі шымшығандай кей-кейде,
Жетектейді сол мүйіске беттетіп,

Түсінбеймін көрмесең де бар дей ме?.
Барған сайын алысамын ойменен,
Түссіз у ғой түсінгенге ой деген.
Өткен елес сол бір сәтті сағынып,

Тұншықтырып әкетеді ой терең.
1937.

Мен көрмеген Аниш сенің жарың бар,
Сыр бермеген сырттан іште зарың бар,
Кеш кездесіп ойда жоқтан сүйгенге,
Жүрегінде арман жаққан жалын бар.

Сыр бермейсің сыйлаған мен сүйгенге,
Жас төгесің жаның шөлдеп күйгенде,
Күліп едің күн шұғыласын шомылтып,
Айтылмаған бір сырларды түйгенде.

Көз алдымда сол бір сәткі келбетің,
Махаббатпен балқығандай нұр бетің,
Құйылғандай күн шұғыласы нұрыңнан,
Жанарыңнан оқығам мен сыр шетін.

Ол сырыңды айтып жетпес сөзім де,
Мен түгілі айта алмассың өзің де,
Бір айнымай көз алдымда тұрады,
Сол сырыңның ұшқындары көзінде.

Сол бір сәтті күнде есіме аламын,
Аламын да басам көңіл алаңын,
Жанды тербеп жүрекке ұшқын түсірген,
Қара көздің сағынамын жанарын.

Бар тілегім ендігі айтар өзіңе,
Жат қадала қарамасын көзіңе,
Еркімді аттап артық айтсам орынсыз
Кінәлама махаббаттың сөзіне.

Кездестім неге мен саған,
Тарттың сен неге бойыңа?..
Өшпейтін арман сен маған,
Орнаттың мәңгі ойыма.

Өзгерттің неге түсінді,
Балқытып мұзын жүректің,
Жаныма жара түсірді,
Орайы келмей тілектің.

Жастық шақ емес жараның
Зардабы дақсыз жетілер.
Сағаттап еске алармын
Емеспін ойдан кетірер.

Орайсыз арман орнады,
Қайткенде шыдап төзермін,
Есімде сөзің сондағы,
Қалайша күдер үзермін.

Ауырламас ем аузыңнан
Естісем кескен жазаңды,
Көрер ем бәрін өзімнен
Алмас еді арман мазамды.

Күнде бір қолға аламын
Алыстан келген хатыңды,
Басамын көңіл алаңын,
Көргенде хаттан атынды.

Жазыпсың айқын Аниш деп
Құрметтеп менің сөзімді,
Ойласам да ара алыс деп
Көргендей болам өзіңді.

Барған сайын алысамын ойменен,
Түссіз у ғой түсінгенге ой деген.
Өткен елес сол бір сәтті сағынып,
Тұншықтырып әкетеді ой терең.

(Х-ның сұрауымен жазылған)
Асыға аңсап барғанымда алдымнан
Айдай толқып қарсы алғаның есімде.
Жүрегімде өшпейтін із қалдырған

Шын елжіреп, шын жанғаның есімде.
Әсем асқар Алатаудың шыңындай,
Сұлу сындар зипа бойың есімде.
Манас құшқан Қанікейдің сырындай,

Опалы жар асыл ойың есімде.
Тарқатылған қолаң шашың оралып,
Жүрегімді күйдіргенің есімде.
Қыпша белің алтын сымдай бұралып,

Демің аңқып сүйдіргенің есімде.
Күндей балқып Ыстықкөлге үңілген
Нұрлы сәулең шалқығаны есімде.
Айрылысарда назбен қимай бүгілген,

Ыстық жас ап балқығаның есімде.
Жүрегіме қадалғандай кірпігің
Қарағанда арбалғаным есімде.
Көзіндегі махаббат жас бүртігі

Айрылысарда бір тамғаны есімде.
Шараб, шампан ақық кесе ұсынып,
"Ақбөкенді" белгі еткенің есімде.
Сүйгеніңді сонда есіңе түсіріп

Ішерсің деп серт еткенің есімде.
Осы бір жыл, осы бір ай, осы күн,
Сәтті сағат саяхатты кешімде,
"Хош бол, ботам, есіңе ұста",- деген үн

Ләйләсі емес арабтың
Айтарым менің жыр етіп.
Қанатындай талаптың
Өмірге ұшқан шыр етіп.

Жас өмірдің өрінен
Мезгілсіз түскен бөлініп,
Ләйлә ғой жастық төрінен
Жоқ болған аз жыл көрініп.

Жайнап бір туған жас ару
Өзенде өскен сүйріктей.
Жоқ онда жалған жасану
Бұйығы өрен жүйріктей.

Өмірге күле туды да,
Гүл болып өсті аз күндік,
Арманға бола туды ма,
Ардақты жан деп біз жүрдік.

Қиянатсыз қыршын жан,
Кез болған кенет ажалға,
Сүйріктей көктей қыршылған,
Күн кезі түспей азанда.

Арманда кеттің, Ләйләжан,
Ардақты едің туысқа,
Туыстан бөлек сайлаған
Бар ма еді досың тұрмыста?

Оған аузым бармайды,
Қимаймын асыл жүзіңді,
Сипатың сөнбей арбайды,
Салалы кірпік көзіңді.

Үнемі көріп тұрғандай
Қиылған қара қасыңды.
Боламын мейірім бұрғандай
Ойыма ап сендей асылды.

Ару едің, асыл ең,
Жетсе деп едік жеткіншек,
Ғылымға қадам басып ең,
"Мұқтажсыз соған жеткізсек",-

Деген ізгі ниетпен
Мәпелеп еді жеңге, ағаң.
Жетсін дер асыл ниеттен,
Ойлар басқа ой кім саған.

Жазығың жанға бар ма еді,
Көркіңнен басқа көз тойған.
Тұла бой толған ар еді,
Жасалған жандай нұрлы ойдан.

Айтуға ауыз бармайды,
Қош бол деп мәңгі, жас Ләйлә.
Ақын ой — жырын арнайды,
Тағдырға таппай басқа айла.

Тебірентіп жатқан жеріңді
Сайрасын арман бұлбұлы.
Сүйсіндірмей еліңді,
Үзілген өмір бір гүлі.

Қалдың да семіп хабарсыз
Қара жер құшағы қайран гүл,
Сирек – ақ туар сендей қыз,
Жылыстар дүние миллион жыл.

Шын ұғып өмір ләззатын
Кең болжап өлім салмағын,
Досына жазған бір хатын
Оқығанда ойға алғаным...

"Қара теңіз толқынынан,
Ялтаның қиян көгінен,
Ізденіп дауа Қырымнан,
Дертіме соның түгінен,

Келіп ем" депті хатында.
"Алысып дертке имей бас,
Уақыт көп қалсаң артымда,
Еске алсын деп жан құрдас.

Жібердім мына суретті,
Гүліне Қырым бөленген,
Суретім сөйлер сан кепті.
Кем болмас сыршыл өлеңнен.

Күн жетсе,- депті,- көріспей
Құрт жеңіп сөнсе өмірім.
Кетем бе сырды бөліспей
Арманмен улап көңілім.

Есіңе сонда аларсың,
Қорқыт боп өткен Батырды,
Сырыма сонда қанарсың,
Жоғалтпа сурет хатымды".

Депті де қойып көп ноқат
Айтыпты досқа бар ойын,
Мағынасы терең, сыры жат
Толтырып сөзбен хат бойын.

Жан достың ұғып сол сырын,
Ағызбай көзден қанды жас,
Ұқпады - ау жүрек сыбырын,
Тірлікке ұсақ болып мас.

Кімді алдатпас бұл өмір,
Тірліктің ұсақ жыбыры,
Ұмытшақ қой бұл көңіл
Еленбес шындық сыбыры.

Сонау үлкен жүрегің,
Өліммен туа алысқан,
Өмір деп ұққан тірегің
Іздеген шарлап алыстан.

Ұстатпай ақыр сүрінтті - ау,
Торабына кеп Торанның
Өмір — шұғыла, үміт — тау
Шыңдарындай Оралдың.

Жатырсың бүгін тынымдап,
Оранып Торан торқасын,
Жазбайсың досқа енді хат,
Енді сен неден қорқасың.

Білем оған өлім жоқ,
Қорқыныш та, қатер де,
Достық та жоқ, көңіл жоқ,
Кім жатса да қай жерде

Қалады да мәңгі ұйықтап,
Күзетіп заман соқпағын,
Тірі адам одан нені ұқпақ,
Ұға алмай мен де тоқтадым.

Шырқал, шырқал жаным сүйген жақсы әндер,
Жетті жазың әнші далам, масайра.
Гулеген жел, асыр салған өзендер,
Көкірегімде жатсың бәрің қашанда.

Қырда құлын кісінеген тай, құнан,
Асыр салып ауылда ойнар қозы-лақ,
Көктем күйі күлімдетіп атып таң,
Толқысын көл, тұрсын билеп көк құрақ.

Қайшы қанат қарлығаштар суылда,
Қыр әншісі бозша торғай жырлашы,
Балын жинап аралар да әнге сап,
Аңырмашы, әнсіз далам тұрмашы.

Ауылым ән сап шат өмірін шалқытсын,
Жарқын өмір күміс қоңырау соққандай,
Көкірегім күй нөсерін ағытсын,
Шырқалсын ән күндіз-түні тоқталмай.

Тыңдайын да өннің балын жұтайын,
Жаным мас боп балқысын бір сүйегім,
Әнші, тынба, ән тыңдауға мен дайын,
Өмір әнін бар жаныммен сүйемін.

Өмірге сай өрт талап,
Серік болып жасында,
Қандай өнер сен қалап,
Алам десең қасында.

Ғылым алсаң мектеп бар,
Өнер қусаң өндір іс,
Жас шағында өктеп қал,
Бойға қорлық бос жүріс.

Мұны ұқпаған жас бар ма,
Талаптанып, талпынбас,
Заман мектеп жастарға,
Үйретпей бос қалдырмас.

Алмасына жол бермес,
Алдырады ар-намыс.
Алман деген ой келмес
Айнала өмір ду жарыс.

Жарыста артта шаң жұтып,
Қалу қорлық бойыңа,
Қарышта өрге ар тұтып,
Келешекті ал ойыңа.

Қош айтып туған қалаға,
Аттанып алыс қиырға.
Бет алып жаңа далаға –
Бел байлап кеттік "қиынға".

Салулы үй де аз, сайлы орын,
Шатырды қырда кеулер жел.
Бөгер ме олар ер жолын,
Жолдама берген туған ел.

Жасауға жаңа өмірді
Барамыз егіс қырына.
Ән шырқап қырдың бұлбұлы
Үн қосар мотор жырына.

Көз алдымыз көк жайқын,
Жайқалып өскен толқын дән,
Елестеп бақыт тұр айқын,
Қанатын жайды алтын таң.

Сәулетін көріп ертеңгі
Орнаған жаңа қаланың,
Қонысы бақыт ол мәңгі
Тында өсер, туып баланың.

Қош айтып туған қонысқа
Келдік біз сонау қиырдан.
Қосылдық мұнда туысқа,
Бізден де бұрын жиылған!

Кавказ
Қысса мен көп оқығам дастандардан,
"Қап" деген бір тау бар деп аспандаған,
"Сиқырлы сай-саласы жын жайлаған,

Апатты қиясынан аспайды адам".
Әлемнің ашылғанда маған сыры,
Жеткенде Лермонтов пен Пушкин жыры.
Білгемін қаптың Кавказ екенін де

Таныс боп құз-қиясы ойы - қыры.
Ерте естіп сол Кавказға кеш оралғам,
Ертеден бір сыр бар-ды ойыма алған.
Шіркін-ай, жазсам көріп жыр қып дастан

Кавказдың аңызын ел жаттап қалған.
Айшық қып Эльбрустың ақ күмбезін,
Қазбекке қақса қанат ақын сезім,
Шарықтап мазалайтын ұшқыр қиял,

Күтетін сәті келіп жазар кезін.
Кавказдың шипалы су салаларын,
Солтүстік қасиетті далаларын,
Халықтың саулығына сая болған,

Шоқы деген атау жоқ па,
Неге Бестау деп атаған?
Төбе тау ғой тауы жоққа
Болса да дөң жап - жатаған.

Мейлі атасын тау деп, дөң деп,
Бәрі бір ғой жер тұлғаға,
Халық өзі алмай ма өңдеп,
Барлық сырды сол тұлғада.

Бестау аты қасиетті,
Дертке дауа қайнарымен,
Сақтап көне талай кепті,
Таңғажайып жайлауымен.

Саяхатқа бізді бастап
Алып келген Людмила қыз,
Жер-су жайын айтып тастап,
Бір тамаша бастады аңыз:

Машук дейді тұрғын елі,
Машук қыздың тартып күйік,
Осы туған, өлген жері.
Қыздың өмір тағдырынан,

Бастап осы ел аңызын.
Көнеленген ел жырынан,
Батыр Таяр, Машук қызын –
Тірі әкеліп сөйлеткендей,

Тартқан күйік заман зілін,
Жыр қанатын серметкендей,
Сайратқандай қыздың тілін.
Шежіре қыз айтты жайлап,

Ертегі бір қызық жайды.
"Бұл аңыздан қалған айғақ",-
Деп нұсқап бір терең сайды.
Ерте кезде Қабарда елі

Мекендеген осы өңірді,
Машук қыздың туған жері,
Жасапты өте аз өмірді.
Қабарда елі тым жауынгер,

Қолбасшысы батыр Таяр,
Мекені осы қасиетті жер,
Жау тисе ер ме жанын аяр.
Бір тайпа көрші елімен,

Алысыпты Таяр батыр.
Қабарда елін өз жерінен
Кетірмек боп күш қып ақыр.
Соқтығыпты саны көп жау,

Шабуыл сап ойда, қырдан,
Алуан жала жапсырып дау,
Жерді алуға айла құрған.
Сол көрші елмен тату шақта,

Таярдың бір болған досы,
"Екеуің де ел арын сақта",
Халық серті қойған осы.
Екеуінде екі бала

Қатар ойнап, жедел өскен,
Жасы жетіп жаңа ғана,
Махаббатпен әзілдескен –
Кездерінде, басталды ұрыс,

Екі рудың кескілескен,
Ойын түгіл бір көру күш —
Болды түстей күндер кешкен.
Мамет шықты қару алып,

Қарсы аттанып Таярларға,
Машук үйде жатты налып,
Маметті ойлап балап жанға.
Маметтің де есі-дерті

Машук болып тартқан күйік,
Елін сатпау берген серті,
Іштен ғашық отқа күйіп.
Таяр шығып жекпе-жекке,

Ат ойнатты: "Шық! — деп ерің,-
Бел байладым намыс кекке,
Қан боласың келгендерің".
Мамет жақтан ешкім батпай,

Шошып Таяр қаһарынан.
Бүгін оған жақын жаттай,
Қарсыласса ағызбақ қан.
Тұрған шақта ел бөгеліп,

Таяр көкке күрзі сермеп,
Мамет сонда көпке келіп,
Еткен тілек: "Бата бер!" - деп.
"Мен барайын, сүйікті елім,

Арың үшін кешіп жаннан.
Айнымасқа берем сенім,
Артық емес жаным ардан".
Осыны айтып шықты Мамет,

Таяр тұрды ат ойнатып.
Таңғажайып бұл жекпе-жек,
Мамет қалай бармақ батып.
Күні кеше әкесіндей,

Еркелеткен Таяр батыр,
Тағы ұлы арман тұр шешілмей,
Машук зарлап қайда жатыр.
Күні кеше анау бақтың,

Жасыл гүлді арасында,
Тәтті ойынмен алып уақтың,
Мынау майдан даласында.
Жүрмеп пе еді асыр салып,

Сұлу Машук өзіменен.
Бүгін қайда отыр налып,
Көк гауһардай көзіменен.
Айсыз түнде көк аспандай,

Жатылдаған қаршыға көз.
Жаныменен сырласқандай,
Елестеді Маметке ілез.
Ұйығандай тұла бойы,

Қайратынан қалмай ұшқын,
Машукте боп барлық ойы,
Көрінбеді Маметке ешкім.
Өзі тілеп жекпе-жек деп,

Қарсы барған Таярды да
Көрмегендей қасына кеп,
Тұрды үн қатпай таянды да.
Ашу билеп ойы сөнген

Қабақ жауып қанталап көз,
Қас қырандай аңға төнген,
Тіл оралмай айтуға сөз.
Алды - дағы ауыр күрзі,

Ұрды үйіріп бар күшімен,
Өрт алғандай жердің жүзі,
Таяр соққан күрзісінен.
Кетті Мамет быт-шыт болып,

Тіл де қатпай, қаруласпай,
Майдан үсті шаңға толып,
Бес шоқы боп қатты тастай.
Зілзәлә боп сол атырап,

Тұрды басып қалың тұман,
Тоқтап соғыс, халық жылап,
"Қайғы жоқ,- деп,- артық мұнан".
Машукке де жеткен хабар,

Махаббатқа Мамет құрбан.
Болды өлтірген батыр Таяр,
Қаһар билеп қапыда ұрған.
Ұлы арманмен қайғыға улап

Машук сонда тасқа айналды.
Өлсе де өзі жатты жылап,
Машук тау боп тұрып қалды.
Анау сайдан опырылып,

Қайнапты су ыстық жасыл,
Су іркіліп қалған тұрып,
Өткен оған талай ғасыр.
Шежіре қыз аяқтады,

Бестау, Машук ел аңызын.
Сиқырлы үндей аяттағы
Үнсіз тыңдап қыздың сөзін.
Біз бет алдық көк үңгірге,

Ыстық жасыл су қайнаған.
Сан мың адам келіп күнде,
Саяхаттап сайраңдаған.
Тау белдеуі опырылып,

Көк жасыл су жатыр қайнап.
Бейне көздің жасы іркіліп,
Жылжығандай ажым бойлап.
"Бұл жасыл су Машук жасы",-

Десе аңызшы шермен аққан.
Бұл күнде су жан шипасы
Халықты емдеп, дерт тазартқан.

Кек пен шердің майданындай кер дала,
"Бестау", "Машук" арасында аз жер ғана,
Сақтап ұлы ескерткішті тас бөктер,
Тұр тұнжырап мұң бөленіп бір сала.

Құлпы тастан қойған биік мұнара,
Ұлы ақынның қаны тамған бұл дара,
Жекпе - жекте Мартыновтың оғынан
Жығылған жер Лермонтовтай ер дана.

Мұнараның айналасы қоршалған,
Сом шынжыр мен мықыр діңгек тұр шалған.
Төрт жағында төрт лайлақтың тұлғасы,
Ақын рухын бағып алып құс қалған.

Келешектің бейнесіндей төрт қыран,
"Біз күзетші ардақты ақын зор мұраң –
Келешекке жеткенше біз ұшармыз,
Біз сақтармыз атқанынша алтын таң".

Дегендей - ақ тұғыр басып төрт жерден,
Ортасында құлпытас тұр түнерген,
Жас күйінде жауыздықтың қанды ізі,
Сақталыпты өтіп ай, жыл, күндерден.

Бұл орыннан кім аттанар күйінбей,
Қыршын өмір алып ақын күйіндей.
Аз өмірде Лермонтовтың жазғанын,
Кім оқиды не күйінбей, сүйінбей.

Осы орын тұр бөктерінде Машуктің,
Көз жасына сүңгіп сол бір ғашықтың,
Ақын жаны дамыл тауып жатқандай,
Күн де батты, айналаны басты түн.

Аттандықта бұл орыннан күйіне,
Келдік ақын аз күн тұрған үйіне,
Ақын тірі отырғандай сол үйде,
Қарай бердік бар мүлкіне сүйіне.

Ақын мүлкі, бар құралы сол күйі,
Аз күн тұрған жалғыз қабат ақ үйі.
Алша ағашы көлеңкелі көк сандал,
Лермонтовқа болған орын мол сыйы.

Мәуесін ап уылжыған алшаның,
Рақаттанып жырын жазып қанша күн,
Тұрғанын қыз айтып бізге жеткізді,
Сияқтанып ұлы ақыннан қалған үн.

Сауықтырған сан сырқауды,
Темір сулы, темір тауды,
Нуы балқып, көл шалқыған
Саяхаттап бақша-бауды.

Емін алып, демін алып,
Жер көркіне мейірі қанып.
Балқып жаны сан азамат
Сайраңдаған келген халық.

Туысқандай ойнап-күліп,
Әзіл - достық судай тұнық.
Саулық түзеп сайраңдаған,
Сәнді үйлерде сауық құрып.

Сан үлгімен сәндеп салған,
Алуан үйлер алқаптанған,
Әрбірінің тарихы бар
Ертектеп ел жаттап алған.

Біреуі оның Пушкин үйі,
Ақынға арнап салған күйі,
Өзгерместен бір өрнегі,
Сақталған үй халық сыйы.

Арзрумға барған жолда,
Дем алыпты жатып сонда.
Жол дәптері ұлы ақынның
Болған шығар жазған қолда.

Қай шумағын әсем жырдың,
Қай жұмбағын терең сырдың,
Жазды екен деп ақын Пушкин,
Үйге қарап ойлап тұрдым.

Отырғандай ақын тірі,
Ойды қозғап үйдің сыры,
Түсті есіме Кавказға арнап,
Ақын Пушкин жазған жыры.

Өлмес, өшпес жазып белгі,
Есіне алып келер елді.
Ақын ойдан ағылды - ау жыр,
Ақтарғандай асыл кенді.

Тағы бір үй шығыс текті,
Жасыл күмбез сырлы өрнекті,
Үй тарихын Людмила қыз,
Айтты да ашты бір зор кепті.

"Бұл үй жайы,- деп,- өзгеше,
Тарихынан көп сыр шеше,
Бұхар әмірі Сеид — Әлімхан,
Тағы сондай бектер неше.

"Ақ патшаға" ақтап антын,
Адал қызмет етпек шартын,
Орындаған еңбегі үшін
Құрбан етіп өзбек халқын.

Тұншықтырған халық күшін,
Бостандыққа жасап қысым.
Мың тоғыз жүз жетінші жыл,
Ел қозғалған айбынды ісін.

Қару жұмсап төгіп қанын,
Ерікке ұмтылған елдің арын,
Сатқаны үшін ақ патшасы
Әмірге арнап үй салғанын.

Айтқанда қыз түсіндіріп,
Ертеде Әмір сайран құрып —
Жатқан үйге біз қадалып,
Ұзақ қарап қалдық тұрып.

Қарап бояу өрнегіне,
Қиял қанат сермеді де,
Осы үй үшін сан мың адам,
Азап шегіп өлмеді ме.

Мынау өрнек бояулары,
Қан мен терден боялғаны,
Тарихымен тұр айтылып,
Мынау бояу халық қаны.

Қарарсыз бек, арсыз әмір,
Халыққа ұлы еткен зәбір,
Сазайын ап ел қолынан,
Таңы атқанда ұлы Октябрь.

Аластап ел арасынан,
Жазылып кек жарасынан,
Бек пен Әмір сұрқияның
Құтылып сұм қарасынан.

Үй халықтың болып мүлкі,
Сайран, сауық, ойын-күлкі,
Дертін емдеп, демін алып,
Жайнаса әсем өмір көркі.

Сүйсінесің көресің де,
Бақытты өмір елесіне,
Темір судың сырын, көркін,
Тоймай қарай бересің де.

Гүлі жайнап, нуы балқып,
Бейне айнадай көлі шалқып,
Сай-саладан мол шипа су
Көлге құздан құйған сарқып.

Көз тойғызып қала берген,
Шипалы су әсем жерден,
Шежіре қыз кетті бастап,
Бір аңызды ұққан елден.

(әзіл - аңыз)
Теміртаудың тепсеңінде бір қайнар
Мөп-мөлдір боп жатыр шығып тереңнен,
Бұл қайнардан аңыз болған көп жайлар,

Шежіре қыз айтса халық кенелетін.
Ерте кезде, Теміртаудың түбінде
Тұрған екен Жаппар деген бір мерген,
Ел аз екен бұл арада ол күнде,

Аң көп екен орманында қойша өрген.
Жаппар жасы егде тартқан кезінде,
Аң қашықтап іздер бопты жырақтан,
Бірде шаршап тау мен орман кезуден

Түнделетіп аңнан шаршап кеш қайтқан.
Шөлдеп келіп осы қайнар басына,
Мейірі қанып Жаппар көп қып ішкен су.
Жігер тасып қарамай қарт жасына,

Кіргендей боп судан бойға жастық бу.
Кетті өрекпіп бойын билеп жас қайрат,
Жетті үйіне көңілі тасып жайраңдап,
Қалипаға қарт күйеуі болып жат,

Шу дегенде тұрды біраз қайран қап.
"Сен қалайша жалғыз күнде жасардың,
Тұрмын танып әрең сені үніңнен.
Қуанғаннан көзіме ыстық жас алдым,

Сымбаттысың сона бір жас күніңнен".
Қалипаның қайран қалып сөзіне,
Өзі де ұқпай жасарғанын неліктен,
Сенбегендей әлде болса өзіне,

Айтты сырын жасырмай жан серіктен.
"Шаршап қайтып ұзақ күнгі жүрістен,
Қаным кеуіп жеттім қайнар басына.
Сол қайнардан шөл қандыра су ішкем,

Тұрсам кеппін жігіт күнгі жасыма.
Бар көргенім менің осы, зайыбым,
Халал жарым, Қалипа, жан серігім,
Бұдан бөлек жоқ жасырған айыбым,

Сөкпе мені жасартқан деп сені кім.
Олай болса мен барам сол қайнарға
Жасарамын қасиетті су ішіп.
Олай болса тезірек бар айналма,

Қуанайын мен де бір жас жар құшып".
Осыны айтып қалды Жаппар үйінде,
Қалипаға айтып қайнар жобасын.
Өзі әдемі сол жас жігіт күйінде,

Көк тәңіріне арнап ізгі тобасын.
Сол кеткеннен Қалида таң атқанша
Оралмады ұзақ түнде ішті су.
Іше берген су шәйлі боп жатқанша

Өте жас қыз болмақ болып бір сұлу.
Таң атқанда келді Жаппар қайнарға,
Қалипа жоқ Қайнарда отыр бір бала,
Баланы ешкім Қалипа деп ойлар ма,

Жаппар ойы жасарған жар бір ғана.
"Қайдасың?" деп Қалипаны шақырды.
Айтылады Жаппар іздеп жұбайын.
"Көрмейсің бе отырмын ғой мен, міне

Бала болдым білмей ішіп су жайын".
Алды Жаппар Қалипаны қолына,
Жасарам деп күлкі болған жұбайын,
"Әйел халқы жасарудың жолына,

Дүние түгіл құрбан етер құдайын".
Деді - дағы Жаппар қайтқан үйіне,
Жас бала бір Қалипадай қолында,
Жету қайда баяғы қарт күйіне,

Күлкі болған жастық іздеу жолында.
Шежіре қыз айтып болып аңызын,
"Ішіңіздер жастық, көрік қайнардан,
Айтқан аңыз ұмытпаңдар маңызын,

Жамылмаңдар жаңағы айтқан жайлардан".
Тоқтатқанда Людмила кеңесін,
Әзіл, қалжың жұрт өзара.
Сақтағандай бұзбай ертек елесін,

"Бейне ағылшын бағындай" деп
Неге айтты екен осынау бақты.
Ағашы, құсы тағыдай көп
Кемітті екен кім бұл жақты.

Келдік біз сол бақты аралап,
Ағашы қалың бойлап өскен.
Бөлеген нуға бұл кең алап,
Аңқытып жұпар самал ескен.

Екпей өскен көк майса гүл,
Әсем сұлу тоғайлары,
Еркін ұшқан сайрап бұлбұл,
Төгіліп гүл шоқ, айдары.

Өткінші бір жаңбыр бүркіп,
Гүл жапырағын жапты моншақ,
Мөлтіп қағып күміс бүртік,
Айнала орман тұрды қоршап.

Жауын тоқтап, күн ашылды,
Шұғыласын мол төкті жерге.
Жайнап гүлдер көк жасылды,
Төсеп бетін жібек желге.

Күн шұғыласын төгіп көктен,
Мүлгіп орман, тынған жан-жақ.
Біз ықтаған бәйтеректен
Түсті үзіліп жалғыз жаңғақ

Біз екеу ек баққа келген,
Серуендеп кеңес құрып,
Сырлас емес, сыйлап ерген
Құрметпенен көңіл бұрып.

Жаңғақты алып ұсындым мен
Қасымдағы серігіме.
Бұл жаңғақты белгіге ал сен,
Жаңғағы не, өрігі не!

Жан қалтаңа сал жаңғақты,
Сақта ойыңда серуен жәйін.
Есіңе алып мынау бақты
Ойландырсын көрген сайын.

Гулейді жел, сусылдайды жас тоғай,
Ұйтқиды жел, ойнақтайды тоқтамай.
"Жел тәңірінің" тақтасы тұр қияда,
Арфасы жоқ жел сайратқан шертіп жәй.

Ерте кезден ел сақтаған бір аңыз:
"Осы дәнде тұрған дейді бір жас қыз,
Қызға ғашық ай мен жұлдыз, жерде жел,—
Сұлулардың сұлуы екен қыз нағыз.

Бір күн түнде ғайыптан қыз жоғалған,
Белгісіз боп көк пе, жер ме, кім алған?..
Жел долданып іздеп қызды шарқ ұрған,
Жел лебінде содан зарлық үн қалған.

Қызды іздеп жел бармаған жер қоймаған,
Табармын деп өмір-бақи ойлаған,
Табар ма жел табылмасты іздеген,
Арманменен өксіп бір саз ойнаған.

Осы сазға үнін қосып жас тоғай,
Арфа болып қызыл шырша қарағай,
Ішегін тағып шырмауықтың талынан,
Сиқырлы үнді үзбейді екен осы сай.

Жел мен арфа үнін қосып сан мың жыл,
Үнге қосып айтса керек сан мың жыр,
Ішек тозған, арфа қурап күл болған,
Арфа да жоқ, жырдан да жоқ еш сыбыр —.

Жыр тәңірісі Лермонтовқа тас тақта
Орындық боп, Демон жырын бір шақта —
Жазыпты да айтты деген аңыз бар,
"Демон жырын мен жазамын, сен сақта".

Күнде кешке осы аңғардан жел гулеп,
Орман шулап желге үн қосып дүрілдеп,
Лермонтовтың Демоны ұшып жүргендей,
"Тіл қатқандай бірі - біріне жер мен көк".

Дейді екен ел ақын рухын сыйлаған
Шежіре қыз да ел аңызын жинаған,
Көрсетті әкеп "жел тәңірінің тақтасын",
Арфасы жоқ тас тағанын қираған.

Жел қанаты Лермонтовтың қиялы,
Тұғыр қылып мынау ғажап қияны,
Демонының тарауларын жазғанда,
Көк меңзеген ұлы ақынның әр жаны.

Күңіреніп тілдескендей аспанға,
Мұз күмбезді Эльбрустай асқарға.
Мынау сұлу ел аңызын арқау қып,
Жазған шығар дедік сырлы дастанға.

Сұңғақ бойлы, сергек ойлы жас қыздың,
Шежіресіндей Кавказдағы аңыздың.
Айтқанында құлақ құрышын қандыра
Аңыз сырын көкірегінде қалдыра.

Тыңдайсың да, сүйсінесің лебізін,
Сүп-сүйкімді Кавказдың сол жас қызын,
Естен кетпес сұлу көркі, тал бойы,
Көкірекке жазылғандай бар ойы.

Күн бейнесі қалып қойған көзімде,
Ыстық лебі кетті ілесе сөзімде,
Бұлтсыз түнгі көк аспандай мөлдір көз,
Жас шағымда болмады екен неге кез.

Суылдайды, ышқынады,
Арқа желі үн қатады,
Кейде зулап ысқырады,
Кейде ән салып шырқатады.

Кейде өрекпіп толғанғандай
Аңыратады әдемі жыр,
Тыңдаушыға ой салғандай
Елестетіп ертегі сыр,

Алма мойын, қарақат көз,
Желпіп ару ақ бетінен,
Есіңде ме сондағы сөз
Іліп алып сен кетіп ең,

Күміс шолпы күй сыңғырын,
Алмап па едің сонда қағып,
Күбірлескен жанның сырын,
Кетпеп пе едің бойға тағып,

Айтамысың әлде соны
Кетіп едім мен ұмытып,
Бүгін басқа Арқа жоны
Түрленген ғой заман ұтып.

Бүгін сенің қанатында
Қалықтайды мотор үні,
Арқа жоны қабатында,
Симфония күндіз-түні.

Жүйткі, желім, серме қанат,
Ел тыңдасын мотор күйін,
Дәнек толып, Арқада алап
Алсын халық өмір сыйын.

Ерке мінез ел бұланы "Меллайды"
Тыңдасаң сен онан халла - лелләйді.
Көз алдыңа келіп халық ән-күйі,
Жадыратып әлдилейді жан сыйы.

Жасы барсын, өнері алтын Әбенді,
Көрсең болды-ақ үдетеді дәмеңді.
Қара торғай қағып таңдай шырлайды,
Көмейінен Әбен тартып сырнайды.

Таңдандырып сағатта сан құбылып,
Қыз боп сыңсып, сәтте көзі жұмылып;
Мұңлы кемпір даусына сап жарықшақ
Қайта күліп жылаудан ел жалықса - ақ.

Кекеш шал боп кеңірдектен қылқынып,
Тентек бай боп, отбасында жұлқынып.
Алуан түрлі ел мінезін сақтаған,
Сол үшін - ақ бай, жуанға жақраған.

Әбен аты Меллай болып өзгеріп,
Еркелетіп елі үнемі сөз беріп,
Қадірлі қарт бүгін колхоз тобында,
Жастар оның сөзін тыңдап соңында.

Ауыл көркі көне өнерге шежіре,
Халық өнері өскен өрлеп кезінде,
Өз үлесі шырқайды Әбен Меллайды,
Қоңырлатып халаләйку – ли - лләйді.

Жаңа Арқада жаңа өмірге қосып үн
Меллай - Әбен, әнші, ойыншы жүр бүгін.
Жасы кәрі, жаны бала ойнаған
Неткен сері жаны ойынға тоймаған.

Әбен халық тұлғасындай өнерлі,
Мал мен бақтан артық көрген өнерді.
Ойын думан, ән мен күйді бөктеріп,
Келіп отыр көп сыр бастан өткеріп.

Қарт ойыншы көңіл-күйі елінің
Қазынасын ақтарысып жерінің,
"Желігімді жетпіс менің баспайды", -
Деп Меллайға Әбен шырқап тастайды.

Арқа көлін аты Кербез,
Көретін бір болса деп кез
Жүруші еді ойда мүлде,
Сол бір сағат болса деп тез.

Сәті түсіп бардым көлге,
Көлде орнаған қалың елге,
Жаңа совхоз, жаңа қала
Шырай беріп көлге, жерге.

Құлпыртыпты көлдің маңын,
Түрлендіріп өмір таңын,
Өсіп тоғай, гүлдеп бақша,
Талқандаған дала заңын.

Көл бейнесі ертедегі,
Естігенде ертегі еді.
Жер иесі, көл иесі,
Жәкен деген тентек еді.

Жалғыз қонып Сеңгір дөңге,
"Жәкең ие көлге, жерге,
Салт өте алмас көлді бойлап,
Бір Жәкеңнен адам өңге".

Деген лақап Арқа кезіп
Жәкен жуан кедейді езіп,
Шалқыған ол тентек күндер
Шаң боп ұшқан қалмай сезік.

Ел құтылған ол қыспақтан,
Көл баяғы шалқып жатқан,
Сарысудың бір саласы,
Томар шалғын шалқып жатқан.

Өскен әсем тоғай гүлдеп,
Өмір базар, думан - дүрмек,
Көктің көлін шебер қолдар
Өзгертіпті сәндеп, түрлеп.

Маман жандар сан қиырдан
Көлге жаңа жұрт жиылған,
Көл торабын әшекейлеп
Тас түтіктен су құйылған.

Тас арықты мөлдір бойлап
Көк үйірім су салған ойнақ,
Шолпылдайды ақ қайрандар
Күн көзіне ыршып ойнап.

Көл алқабы, құс базары,
Таңнан шалқыр құс азаны.
Кесте басқан көк бүліштей,
Көлдің күндіз түскі ажары.

Көл совхоздың орталығы,
Еңбек қызған ығы-жығы.
Дүрілдейді сансыз мотор,
Бейне майдан ер жорығы.

Бүгін Кербез Көктің көлі,
Елдің көлі, көптің көлі,
Қырында мал, алқабы егін,
Сансыз дәулет тартқан желі.

Секілді еді күні кеше,
Жаңғырығып жау ойраны,
Өтсе де алуан жылдар неше,
Өшпес сыр ғой ол ойдағы.

Қанды кек болып орнап ойға,
Ардагерлер арманда өлген,
Сол бір күннен қалған ойда,
Сыр қозғалды сақтап келген.

Сырды қозғар сырлы ескерткіш
Ортасында тұр қаланың,
Құстар сайрап ертелі-кеш
Гүл бөлеген кең алабын.

Алуан гүлдер жайнағанда,
Күн нұрынан түскен балқып.
Таң бұлбұлы сайрағанда,
Пионерлер жыры шалқып.

Ескерткішке күнде әдеппен,
Келеді ерте бір топ ұлан.
Дабырламай басып еппен,
Қолдарында жазған ұран

"Біз пионер, біздер юнат,
Ұрпағымыз ер атаның.
Біз жеткіншек өміріміз шат,
Бабамыздың ер атағын

Көтереміз біздер көкке,
Еліміздің ұлы даңқын
Жеткіземіз келешекке
Ата, баба ісін жарқын.

Мынау жатқан қырандардың
Гүлге бөлеп ескерткішін,
Орындаймыз ұрандарын,
Халық үшін, совет үшін.

Біз дайынбыз жан қиюға,
Жас жеткіншек біз пионер
Аттанамыз не қиынға
Әмір берсе өсірген ел!.."

Сол ұранмен пионерлер,
Кіріседі құрметті іске,
Тамшылатып маңдайдан тер
Еңбек етіп ескерткішке.

Бірі баптап бағып күтіп,
Бірі тасып су себеді,
Құлпы тастан шаңды сүртіп
Түрлендіріп гүл егеді.

Майданында Ұлы Октябрь
Тап пенен тап кескілескен.
Шежіресіндей ескерткіш тұр
Ел басынан күннің кешкен.

Баяндаушы Қарақаралдың
Қанды түнін бұл құлпы тас.
Осынау бір топ қаһарманның
Есімдерін етіп тұр паш.

Таң бұлбұлы сайрағандай
Ұрпақтары сол ерлердің.
Жас жігері қайнағандай
Жалынды үні пионердің.

Күнде таңмен жас ұрпақтар
Тербетеді ерлер рухын.
Бұл дәстүрді мәңгі сақтар
Келер ұрпақ дүркін-дүркін.

"Атасу - Манақы
Ат ойнатқан Шөкеман".
Осы аңызды оқып ем
Ертеде бір кітаптан.

Көкейге сонан тоқып ем
Кеңесім болып ұнатқан.
Қайда екен деп Атасу?
Кім екен деп Шөкеман?

Өлке ме екен өскен ну
Сол үшін қазақ төккен қан?..
Сондай сансыз ойлардың,
Еріп ем ұзақ артынан.

Анықтай алмай қойғамын
Хабарым аз боп парқынан.
Атасудың алқабы
Сәті кеп түсті алдыма,

Етектеп шел мен Арқаны
Жол жетектеп барды да.
Тірелді әкеп бір қырға,
Шаншыла біткен жазықта.

"Табасың шешу бір сырға
Жет мүддеңе жазып та..."
Дегендей бейне тас қорған,
Жалғыз шоқы басында.

Таңбадан басқа тасқа ұрған,
Түк белгі жоқ қасында.
Көп тоқталдым ойланып,
Шөкема шоқы қырында.

Шөкеман қолға сүңгі алып
Қарады - ау қырдан Қырымға
Шыққан ғой атты ойнатып,
Жауынан сұрап жекпе-жек

Найзасын бұлтқа бойлатып,
Алуға батыр жайдан кек,
Суырылып шығып көп қолдан,
Кірген ғой жаудың шебіне.

Ажалы жетіп сол жолдан,
Кездесіп дұшпан кегіне,
Мерт болған ғой арыстан,
Арқадан жауды бостырып,

Талқандап шебін алысқан,
Тозығын шөлден тостырып,
Қалған ғой сонан бұл аңыз.
"Атасудың бойында

Шөкеман сынды ер нағыз
Сақталып халық ойында,
Қалды ма ерден өсиет,
Сүйегін қой деп сол дөңге,

Мекенім болсын осы шет,
Қаламаймын жерді өңге,
Сылдырап ақса Атасу,
Тыңдайын судың сыбдырын,

Балбырап өскен қалың ну,
Мал қаптасын ой-қырын
Мынау тұрған Қаражал
Қазынаның болат қоймасы,

Қопар да құрыш бар тасы.
Дегендей батыр жастанып,
Жатыпты жартас бұйраттан.
Ұрпағы бүгін тасты алып,

Бұйратты бордай қиратқан.
Шөкеман сынды батырдың
Төгілген бүгін атын кім,
Құрбан болған халқы үшін,

Еңбегі ердің төленген
Ел қамын еңіреп ойлаған,
Ұрпағы баққа бөленген
Қоныс қып мәңгі орнаған.

Ердің есімін мақтаныш,
Айтады бүгін ер ұрпақ,
Қазынасын асыл ақтарып,
Орнаған завод қала сап...

Бір шынды Қарқаралыда дер Бұғылы,
Бұғының қонысы деп ел ұғымы,
Сақтаған ерте күннен елдің аузы
Сол жерде қалған талай жыр жұғыны.

Бұғылының найза шыңын оқ жанамас,
Батысқа бетін төсеп жап-жалаңаш,
Сыпырық, жып-жылтыр боп қызыл құлпы,
Қарасаң шың шоқтығын айналар бас.

Сол тастың бауырында бір әсем көл,
Қалың ну, айналасы өтпейді жел,
Ақ қайың, қызыл шырша, сұлу сандал
Еміне көлге төніп өсіпті тел.

Сол көлдің солтүстік жақ кенересін,
Тұрғандай жаудан бағып ерте - кешін,
Арыстан тас боп қатқан жатыр шөгіп
Кім білсін қай уақытта танған есін.

Сол көлдің шар айнадай айдынына,
Қараудан орман мен шың айныды ма,
Ғажайып меруерт көл мен оқ жетпес шың,
Бұл да бір Бұғылының айбыны да.

Меруерт көл, найза шыңға кім келмеген,
Көргенде кімге бұл жер ой бермеген.
Шөккен тас арыстан боп анау жатқан,
Көз түссе, қиял көкке қол сермеген.

Аңыз бар ел аузында алуан түрлі,
Жыр да көп осынау жұмбақ шашқан сырды,
Дейтұғын екі жастың арманы екен,
Арыстан тас боп шөккен бағып қырды.

Ертеде бекін іздеп осынау жерге,
Сия алмай Арқа толы қалың елге,
Келіпті Әлісапар, сұлу Ажар,
Алып шың меруерт шашқан айдын көлге.

Көл - айна, тал — шымылдық, томар - жастық,
Елсіз тау екі ашықтың көңілін мас қып,
"Пана бол, асқар бізге, айдын көл су,
Аянда жалындаған жан сырды аштық", —

Деп олар отырыпты аймаласып,
Көңілде көп арманның зарын басып,
Сезбеген арттан жеткен қуғыншыны,
Өшіккен ожар кекпен судай тасып,

Арты тау, алдында көл, айнала жау,
Екі жас пана таппай тұрған сасып.
Сол сәтте бір ғажайып естілген үн,
От шашып, жай түсіріп қап-қара түн,

Арыстан атып түсіп бұлт ішінен,
Ақырған зілденгендей әлемге күн.
Алдынан қуғыншының шегіп айбат,
Арыстан аузы арандай, сипаты жат,

Жеткізбей екі жасқа қуғыншыны
Шөгіпті жартасқа кеп, жау жағын ап.
Сол сәтте күңірентіпті асқарды жел,
Дауылдан сілкінгендей астында жер,

Екі жас ел көзінен болған ғайып,
Аңырап қала берген қамаған ел.
Ақ меруерт бетін жауып айдын көлдің,
Үйіріліп екпінінен долы желдің,

Үрей боп арыстан мен сұрапылдан,
Қуғыншы пана ете алмай үстін жердің.
Қайтқанда қуғыншы елге үрейленіп,
Түн сырын түрлендіріп, әсер беріп,

Таратқан екі жасты бұлт көтеріп,
"Әкетті аспанға" деп тұрдық көріп.
Ажар қыз бұлттан бүркіп төкті жасын,
Себелеп көлге көктің меруерт тасын.

Су беті көбік атып, меруерт толқып,
Сиқырлы сыр бөледі көл шарасын", -
Деген бір сонан туған ерекше аңыз,
Орнаған ел ойына шын боп нағыз,

Кім білсін бұлт жұтты ма, жер жұтты ма,
Әйтеуір жоқ болыпты жігіт пен қыз.
Сонан көл атаныпты "Меруерт шашқан"
Аңыз қып, екі жас деп аспанға асқан,

Айтады күні бүгін ел ертегі,
Кейде жыр күңірентіп, кейде дастан,
Өшер ме ел ойынан жас арманы,
Болғаны арман аңыз жасарғаны,

Ертек боп ел ойында сақталғаны,
Ескерткіш өлмес, өшпес жасалғаны.
Ой туды көргеннен соң әсем көлді,
Ертек боп тамсандырған ертеде елді,

Аңыз боп андыздаған ел дастаны,
Аз сөзге айтыларлық әсер берді,
Арқалап кете алмадым ой борышын,
Мазалап Меруерт көл мен Бұғылы шың,

Асығыс ой қанатын сермегенде
Ойыма түсті осы аңыз болғандай шын.

Жолдасым!
Бізге оқылды жаңа жарлық,
Таң ата соғысқа енбек бұйрық алдық.
Қалғаны жеті-ақ сағат таң атуға

Еркіндік бізге қалған уақыт барлық.
Міне, түн көк ғарышында алыс жұлдыз,
Жымыңдап тұр жыпырлап бейне жас қыз.
Тұр тынып түн жамылып зеңбіректер,

Қасымда қорылдайды көршім жалғыз.
Адамның өмірінде бір жәйлі шақ,
Ұмытылмай сақталмай ма есінде қап,
Сондай бір жәйлі түнім менің - дағы

Отызы Октябрьдің бүгінгі тап.
Бұл түнде ай маңқиып Донның қырып
Жүзеді жылжып баяу төгіп нұрын,
Алыста суықсырап тоңған жұлдыз,

Сөйлейді ұйқысырап көрші ақырын.
Окопта мен жатырмын қақпай кірпік,
Фонарды етегіммен жауып, қымтып,
Жазам да осы хатты ойлаймын мен,

Окопта қолыма ұстап қылыш, мылтық.
Мұз мұхит, Қара теңіз арасында,
Созылған Донның жалпақ даласында,
Төсеніп дымқос топырақтар окопта,

Миллион жан мен секілді отыр сонда.
Отыр-ау олар да ойлап қан майданды,
Минуттеп күтіп бәрі атар танды,
Алдында өмір, өлім арпалысып,

Ойлайды - ау өз тағдырын және Отанды.
Жолдасым!
Мен де өмірді сүйем балдай,
Еркіндеп туған жерде жүрген қандай!

Бірақта мен сүймеймін тіршілікті
Жан қинап жатқа құл боп өтетін жай.
Еңбектеп кеше біреу "арғы беттен",
Немістің аңдуынан жылжып еппен,

Окопқа біздер жатқан келді өлер боп,
Қан саулап аяқ-қолы ісіп-кепкен.
Көргенде зар жылады бізді құшып,
Дірілдеп ерні, қолы кеткен ісіп,

Айта алмай тілі жетіп мехнатын,
Бүгілген күптей болып аяғы ісік.
Біз оған беріп едік май мен нанды,
Жан ашыр көріп бауырын мейірбанды,

Зорлығын фашистердің айтып сорлы
Ағызды екі көзден жас пен қанды.
Барлығы бір жарым ай өмір кешкен,
Бағынып қорлық көріп ол немістен,

Азаптан омыртқасы омырылып,
Жотасын қуалата қамшы кескен.
Жортқандай бір ай жарым иіп басын,
Сындырып жұлын жота омыртқасын,

Жүргендей қамшы ұшына жонын төсеп,
Қалтырап моншақтатып көзден жасын.
Мынау жон еркі кеткен жанның жоны,
Жон бойлап анау аққан қанның жолы.

Дегім кеп: "Жаз бойыңды, көтер иық,
Сен енді азатсың",- деп көргенде оны.
Ойландым мен де көрем осы азапты,
Қолына түссем жаудың кәрі қатты,

Өсірдік өрімдей ғып ұрпақтарды,
Біз бірақ осы күнді сонда білдік.
Шегінде ұлы Отанның алас ұрып,
Жыртқыш аң біздің елге бетін бұрып,

Жер сабап құйрығымен құтырынып,
Кимелеп бірде жатып, бірде тұрып.
Қан сасып соғыс демі өмірді улап,
Еңбекті, махаббатты, тұрмысты ұрлап,

Біз қашып ұйқымыздан даярландық
Бел шешпей жабдық жасап, қару қамдап.
Көріне ең ақырғы фашист құлағы,
Жемтігі жаудың жусап қырда сұлап,

Ақырғы атып оғын зеңбіректер,
Соғыстың быт-шыт болып, бұлты ыдырап.
Тозғындап желмен түстей кетіп бәрі,
Жоғалып қоңырсық күн улы зәрі,

Жеңістің ұлы бейбіт орнап күні,
Жарқырап жақсылықтың атар таңы.
Жолдасым біз естірміз сонда бәрін,
Сыбдырын жапырақтың тоғайда әнін,

Тек, ол ма бүкіл әлем, адам ұлы,
Азат боп қуанышпен дем алғанын.
Біз сонда фашистерден алған қайтып,
Барармыз қала, ауылға шеру тартып,

Қарсы алар гүл жаудырып қуанған ел,
Шын тұрмыс мәңгі бақыт сәулесі аңқып.
Заводтар гулеп қайта орынында,
Тұрмыстың кірер мәңгі өңі сонда.

Жолдасым еркін жерден еркін халық,
Бәрі дос адам біткен еркі қолда.
Мінеки ол өмірге жету үшін,
Өлсең де арман емес еткен ісің,

Сақталар өлмей мәңгі өмірлік боп,
Көрерсің шын бақыттың сонда түсін.
Жолдасым!
Міне келеді таң рауандап,

Сүмеңдеп сұр көлеңке жүгірді андап.
Өмірде маған бұрып кездескен жоқ,
Тап осы таң атардай қызықты шақ.
Қарашы, гүл жайнайды Донның қыры,

Құйылды анау тауға күннің нұры.
Жарқылдап күміс шұғыла көз қытықтап,
Тұрғандай таңға айтылып барлық сыры.
Па! Шіркін, өмір қызық тәтті қандай,

Жеңісті көргім келеді жұтып балдай,
Құшақтап шенелімнен бүлдіршіндей
Қызымның сүйсем бетін ернімді алмай.
Өмірді сондай жақсы көрем, сүйем,

Бірақ мен қорықпаймын өліміңнен,
Өмірді ерше жасап, ерше өлуді,
Өмірде соған ғана басымды ием.
Міне таң...

Зеңбіректер дүрілдетіп,
Атты оғын, ашты көмей гүрілдетіп.
Жолдасым, біз де шықтық түзеп сапты,
Кіреміз ал айқасқа, келдік жетіп.

Күлімдеп күн де шықты Дон қырына,
Шыққан күн соғыс күні міне мұнда,
Астында алтын күннің шұғыласының
Жолдасым, ант етемін жау қыруға.

Сескенбен бұл соғыста жауған оқтан,
Мен шықпан жараны елеп жолдас топтан.
Қанша жау қамаласа қарсы тұрып,
Берілмен, ағызармын жауызды қан.

Жоқ менің жүрегімде еш қорқыныш,
Етпесін жауға рахым қайраулы тіс, .
Билеген тұла бойды қаһарлы кек,
Бұл біздің не өлтірер, өлер соғыс.

Жолдасым!
Ал, соғысқа кеттім кіріп,
Хат кетті мені тастап саған жүріп.
Жазған қол осы хатты винтовка ұстап,

(баллада)
Тербелтіп бойын Ойылдың,
Ойнаса суы талымен
Шерткендей қылын ойымның

Су сырласып жаныммен.
Көп ойларға жетектеп
Қатпар бетті алып жар,
Су іреп бетін, күн, жел жеп

Жосылған заман ізі бар.
Ауыздықпен сан тұлпар
Омыраулап жардан су жұтып,
Алысып жаумен сан сұңқар

Етігін шешпей суды өтіп.
Жатқандай ізі жосылып
Ойылдың ор боп ойында,
Талай жорық қосылып

Шаңдатып өзен бойында.
Өткендей болады шұбырып
Ойқастап заман жылдары,
Ерте бір кезде жау қырып

Қазақтың батыр ұлдары.
Ойылдан айдап қалмақты,
Тазартып жаудан өз жерін,
Қорқып бір жаудан қалмапты,