Мәскеу«Академия» баспа орталығы, 2014 жыл ҼОЖ 624(075.9) КБЖ 65.247:38і75 М627 Пікір беруші —Мҽскеу қ. Мемлекеттік еңбек инспекциясы бҿлім бастығының орынбасары— бас мемлекеттік еңбек инспекторы Г. Е. Шиндалев    Минько В.М.М627 Құрылыстағы еңбекті қорғау: орта кҽсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқу құралы / В. М. Минько, Н. В. По- гожева. — 2- бас., тапт. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2014. — 208 с.ІSBN 978-5-4468-1192-2Нормативтік-құқықтық базаның қазіргі жағдайын есепке ала отырып, еңбекті қорғау негіздері, осы саладағы басқару мҽселелері, құрылыстағы еңбекті қорғаудың кейбір арнайы мҽселелері, ҿндірісте зардап шеккендерді ҽлеуметтік қорғау мҽселелері қаралды. Еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз етудің жинақталған озық отандық шетелдік тҽжірибелері ескерілді.«Ішкі сантехникалық құрылғылардың, ауаны баптау жҽне желдетудің монтажы жҽне пайдаланылуы» мамандығы бойынша «Еңбекті қорғау» ОП.14 меңгеру кезінде пайдаланылуы мүмкін.Орта кҽсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған. ҼОЖ 624(075.9) КБЖ 65.247:38і75 Берілген басылымның түпнұсқа-макеті «Академия» баспа орталығының меншігі болып табылады және құқық иесінің келісімінсіз оның кӛшірмесінжасауға тыйым салынады.        © Минько В.М., Погожева Н.В., 2012© «Академия» білім беру- баспа орталығы,2012ІSBN 978-5-4468-1192-2 © Кҿркем безендірілуі. «Академия» баспа орталығы,2012          Құрылыс – еңбектің қауіпсіздік жағдайларын қамтамасыз етуге қатысты экономиканың едҽуір күрделі саласы. Құрылыс жұмыстарының кҿптеген түрлері ашық ауада жүргізіледі. Бұл орайда еңбекті қорғауды басқару мүмкіндіктері елеулі шектеледі. Сонымен қатар, құрылыста ҽртүрлі техника, оның ішінде қауіпті ҿндірістік объектілерге жататын техника кеңінен пайдаланылады. Кҿптеген жұмыс түрлері жоғарыға ҿрмелегіш немесе жоғарыда тұрып істейтін жұмыстар ретінде жіктеледі. Сондай-ақ, құрылысшы – кҿпшілік қолды мамандық екенін ескеру қажет, ал жалпы Ресей Федерациясы бойынша құрылыста жүз мыңдаған адам қамтылған.Ресей Федерациясында құрылыс жҽне жҿндеу-құрылыс жұмыстарын жүргізу кезіндегі ҿндірістік травматизм бойынша жазатайым уақиғалар жиілігінің коэффициенті (1000 жұмыскерге шаққандағы зардап шеккендер саны) жылына орта есеппен 3,8, ал ҿлім-жітім коэфициенті (1000 жұмыскерге шаққандағы қаза болғандар саны) 0,346 құрады. Қаза болғандар санының жарақаттанғандардың жалпы санына қатынасы 1:11 құрайды, бұл құрылыс жұмыстарының жоғары қауіптілігін растайтын, ҿте жоғары кҿрсеткіш болып табылады.Ҽлеуметтік сақтандыру қорының деректері бойынша құрылыста еліміз ҿндірісіндегі барлық жазатайым уақиғалардың ҽрбір тоғызыншысы- оныншысы орын алады.Еңбекті қорғау мҽселелері барлық құрылыс ұйымдарының басты назарында болуға тиісті. Құрылыстың бүгінгі заманғы технологиясын, жетілдірілген машиналар мен механизмдерді қолданып, құрылыс ҿндірісін ұйымдастырудың барлық деңгейлерінде еңбекті қорғаудың басқарылуын қамтамасыз етіп, орын алып отырған кҽсіби қауіптерді, тиісінше, травматизм мен жұмыскерлердің сырқаттануларын едҽуір азайтуға болады. ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ НЕГІЗДЕРІ      Еңбекті қорғау саласындағы терминология РФ Еңбек кодексінде (РФ ЕК), Еңбек қауіпсіздігі стандарттарының жүйесінде (ЕҚСЖ) жҽне басқа да нормативтік-құқықтық актілерде келтірілген. Еңбекті қорғау саласында алғаш рет терминдер жҽне оның анықтамалары жүйелендірілген түрінде МЕМСТ 12.0.002 келтірілгенін атап ҿткен жҿн. «ЕҚСЖ. Терминдер жҽне анықтамалар». Алайда келесі құжаттарда, оның ішінде РФ ЕК, кейбір терминдердің анықтамалары елеулі ҿзгертілді.Бұдан ҽрі, кешірек қабылданған қолданыстағы құжаттарда кҿрсетілген анықтамалар келтірілген.Қазіргі уақытта еңбекті қорғау — ішіне құқықтық, ҽлеуметтік- экономикалық, ұйымдастыру-техникалық, санитарлық-гигиеналық, емдеу-профилактикалық, оңалту жҽне ҿзге де шаралар кіретін, еңбек іс-ҽрекеті үдерісінде жұмыскерлердің ҿмірі мен денсаулығын сақтау жүйесі.Техника қауіпсіздігі — жұмыскерлерді қауіпті ҿндірістік факторлардың ҽсерінен сақтайтын, ұйымдастыру шаралары мен техникалық құралдар жүйесі.Ӛндірістік санитария — жұмыскерлерді зиянды ҿндірістік факторлардың ҽсерінен қорғайтын немесе олардың ҽсерін азайтатын ұйымдастыру шаралары мен техникалық құралдар жүйесі.Бұдан бұрын келтірілген анықтамаларды есепке ала отырып, техника қауіпсіздігі мен ҿндірістік санитария- еңбекті қорғау жүйесінің бҿлімдері.Қауіпті ӛндірістік фактор — белгілі бір жағдайларда оның жұмыскерге ҽсер етуі, жарақатқа немесе басқа да денсаулығының күрт нашарлауына ҽкелетін ҿндірістік фактор. Зиянды ӛндірістік фактор — белгілі бір жағдайларда оның жұмыскерге ҽсер етуі жұмыскердің сырқаттануына немесе жұмыс қабілеттілігінің тҿмендеуіне ҽкелетін ҿндірістік фактор. Жоғары деңгейі кезінде зиянды ҿндірістік фактор қауіпті болуы мүмкін.Еңбек қауіпсіздігі — жұмыскерге қауіпті жҽне зиянды ҿндірістік факторлардың (ҚЗҾФ) ҽсері болмайтын еңбек жағдайы. Сондай-ақ жалпы анықтама да белгілі: қауіпсіздік — жеке тұлға, қоғам жҽне мемлекеттің едҽуір маңызды мүдделерінің ішкі жҽне сыртқы қауіптерден қорғалу жағдайы. Еңбек қауіпсіздігі – «еңбекті қорғау жҽне техника қауіпсіздігі, ҿндірістік санитария жҽне ҿнім ҿндірісі немесе қызмет кҿрсету бойынша іс-ҽрекетті ұйымдастыру, қол жеткізу құралдары болып табылатын мақсат»- деп, пайымдауға болады.Ӛндірістік фактордың шекті рұқсат етілген деңгейі — аптасына40 сағаттан аспайтын белгіленген ұзақтықта жұмыс істеу кезінде жарақатқа, сырқаттануына немесе денсаулық жағдайының ауытқуына ҽкелмейтін ҿндірістік фактор деңгейі.Қауіпті аймақ — жұмыскерге қауіпті жҽне (немесе) зиянды ҿндірістік факторлардың (ҚЗҾФ) ҽсер етуі ықтимал кеңістік.Бұдан бұрын келтірілген анықтамаларда «еңбек жағдайы» термині пайдаланылды. Еңбек жағдайы — жұмыс қабілеттілігіне, қауіпсіздікке жҽне денсаулыққа ҽсер ететін еңбек үдерісі мен ҿндірістік орта факторларының жиынтығы.Еңбек үдерісі еңбек ауыртпалығы жҽне қарбаластығы дҽрежесімен сипатталады. Еңбек ауыртпалығы—оның қызметін (жүрек-тамыр, демалыс жҽне б.) қамтамасыз ететін организмнің тірек-қимыл аппаратына жҽне функционалдық жүйесіне ерекше жүктемені кҿрсететін, еңбек үдерісінің сипаттамасы. Еңбек ауыртпалығы кҿтеретін жҽне орын ауыстыратын жүктердің салмағымен, дене еңбегінің жалпы кҿлемімен, уақыт бірлігіндегі таптаурын жұмыс қозғалыстарының санымен, жұмыс қалпының түрімен жҽне т. б. сипатталады.Еңбек қарбаластығы — кҿбінесе орталық жүйке жүйесіне, сезім органдарына, жұмыскердің эмоциялық саласына түсетін жүктемені кҿрсететін, еңбек үдерісінің сипаттамасы.Еңбекті қорғау мақсаттары мен міндеттерін түсіну үшін, сондай- ақ, кәсіби қауіп термині маңызды — ол ҿндірістік орта мен еңбек үдерісі факторларының жағымсыз ҽсер етуінің нҽтижесіндегі салдарлар ауырлығын есепке ала отырып денсаулықтың құртылуы (зақымдану) ықтималмалдығының шамасы. Кәсіптік сырқат — ҿндірістік орта мен еңбек үдерісінің жағымсыз факторларының ҽсерінен пайда болған сырқат.Іс-ҽрекеттің мазмұны мен мақсаттарын есепке ала отырып, ақпараттық қауіпсіздік, ҿндірістік қауіпсіздік, қоршаған табиғи ортаның қауіпсіздігі, ҿрт қауіпсіздігі, тҿтенше жағдайлардағы қауіпсіздік болып ажыратылады.Қауіпсідікті қамтамасыз етудегі іс-ҽрекеттің едҽуір санаулы бағыттары белгіленуі мүмкін: электр қауіпсіздігі, сілкіну қауіпсіздігі жҽне т.б.РФ ЕК (209 б.), еңбектің қауіпсіз жағдайлары — ҚЗҾФ жұмыскерлеріне ҽсер етпейтін немесе олардың ҽсері белгіленген нормативтерден аспайтын еңбек жағдайы деп белгіленген.Жұмыс орны —жұмыскердің болуға тиісті немесе оның жұмысына байланысты келуі жҽне тікелей немесе жанамалы түрде жұмыс берушінің бақылауында болуы қажет орын.«Еңбектің қауіпсіз жағдайлары» термині ҿзінің анықтамасы бойынша «еңбек қауіпсіздігі» терминіне жақын. Алайда еңбектің қауіпсіз жағдайларын анықтауда қайшылықтар бар, себебі егер ҚЗҾФ ҽсер ету деңгейі белгіленген нормативтерден аспаса, онда тиісті факторлар қауіпті немесе зиянды болуы мүмкін емес.Еңбек қауіпсіздігі тек еңбекті қорғау құралдары жҽне шараларымен ғана қамтамасыз етілуге тиісті емес, сондай-ақ ҿндіріске ҿнім жеткізілуінің ұйымдастырылуымен, штаттық кестенің сапасымен, қолданылатын техника мен технологиялық үдерістердің деңгейімен, ҿндірістің механикаландырылу жҽне автоматтандырылу дҽрежесімен қамтамасыз етілуге тиісті. Егер, мысалы, электрқондырғысын пайдаланатын ұйымның штатында электртехникалық білімі бар жұмыскер қарастырылмаса, тҽжірибе кҿрсеткендей, электр қауіпсіздігінің талаптары қамтамасыз етілмейді.Сондай-ақ, дҽл осыған ұқсас, егер штатта еңбекті қорғау жҿніндегі инженер болмаса, еңбекті қорғау талаптарын орындауды, ҽсіресе олардың күрделілігінің ҿсуін есепке ала отырып, ұйымдастыруға жҽне толық кҿлемде қамтамасыз етуге болмайды. ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК СЕРІКТЕСТІКТІҢ МАҢЫЗЫЕңбекті қорғауға қатысты жұмыс берушілер мен жұмыскерлердің мүдделері едҽуір қарама-қайшы. Осы жерден, еңбекті қорғауды құқықтық реттеу ҽдістерінің бірі ретінде, ҽлеуметтік серіктестік қажеттігі пайда болады. Ол жұмыс берушінің едҽуір жоғары ҽлеуметтік деңгейін болжайды.Олардың ҿкілдері тұрғысындағы, жұмыскерлер мен жұмыс берушілер ҽлеуметтік серіктестік тараптары болып табылады. Сондай- ақ мемлекеттік биліктің тиісті органдары немесе жергілікті ҿзін-ҿзі басқару органдары ҽлеуметтік серіктестік қатысушылары болып табылады. Осы тұстан, ҽлеуметтік-еңбек қатынастарын реттеу бойынша үш жақты комиссия құру қажеттігі пайда болады. Мұндай түрдегі комисиялар федералдық, ҿңіраралық, ҿңірлік жҽне аумақтық деңгейлерде құрылады.Жергілікті деңгейде, яғни ұйым деңгейінде, ҽлеуметтік серіктестік жұмыскерлер мен жұмыс берушілер ҿкілдерінің қатысуымен жүзеге асырылады.Еңбекті қорғау саласындағы ҽлеуметтік серіктестік мҽселелері РФ ЕК 8, 9 тарауларында жан-жақты қаралған. Келесі негізгі принциптерді сақтау жағдайында ол нҽтижелі болуы мүмкін: тең құқықтық, тараптар мүдделерін құрметтеу жҽне есепке алу, тараптардың келісімді қатынастарға қатысуға мүдделілігі, еңбек туралы заңнаманың, оның ішінде еңбекті қорғау жҿніндегі заңнаманың сақталуы, мҽселелерді талқылау кезіндегі таңдау еркіндігі, ҽлеуметтік серіктестік тараптарының ҿздеріне алатын міндеттемелердің шынайылығы, тараптардың жауапкершілігі, барлық шешімдердің, оның ішінде тиісті келіссҿздер барысында жасалған ұжымдық шарттардың, келісімдердің орындалу міндеттілігі.РФ ЕК ҽлеуметтік серіктестік түрлері аталып ҿткен: ұжымдық келіссҿздер, ҿзара консультациялар, жұмыскерлердің, олардың ҿкілдерінің ұйымды басқаруға қатысуы, жұмыскерлер мен жұмыс берушілердің еңбек дауларын шешуге қатысуы.Ұжымдық келіссҿздер барысында жұмыскерлердің мүдделерін бастапқы кҽсіподақ ұйымы, оның органы (кҽсіподақ ком.) немесе жұмыскерлермен сайланатын ҿзге де ҿкілдер қорғайды.Ішіне еңбекті қорғау жҿніндегі келісім кіретін, жасалған ұжымдық шарт, ұйымдық деңгейдегі ҽлеуметтік серіктестіктің маңызды нҽтижесі болып табылады. Ұжымдық шарт — ұйымда немесе жеке кҽсіпкерде ҽлеуметтік-еңбек қатынастарын реттейтін жҽне олардың ҿкілдері атынан жұмыскерлермен жҽне жұмыс берушілермен жасалатын құқықтық акт. Ол үш жылдан аспайтын мерзімге жасалады, тараптардың шешімі бойынша тағы да үш жылға ұзартылуы мүмкін (РФ ЕК 43 б). Ұжымдық шарт ұйымның барлық жұмыскерлеріне таралады. Ұйым атауының ҿзгеруі, меншік түрінің ауысуы, еңбек шартының бұзылуы кезінде ұйым басшысымен ұжымдық шарт ҿз іс-ҽрекетін сақтап қалады.Жасалған ұжымдық шарт қол қойылған күннен бастап жеті күннің ішінде еңбек бойынша басқарманың тиісті органына хабарландыратын тіркеуге жолдануы тиісті. Егер тіркеу кезінде жұмыскердің жағдайын нашарлататын жағдай анықталса, ол туралы ұжымдық шартқа қол қойған тараптар ҿкілдері, сондай-ақ тиісті еңбек меминспекциясы хабарландырылуы тиісті (РФ ЕК 50 б.).Тҽжірибе кҿрсеткендей, бірқатар ҿндірістерде еңбекті қорғаудың нормативтік талаптарын қамтамасыз ету едҽуір күрделі міндет болып келеді. Оның шешілуі қаржы ресурстарының шектеулігімен, сенімді техникалық құралдардың болмауымен уақытша қиындатылуы мүмкін. Сондықтан ҽлеуметтік серіктестік, тараптардың ҿзара түсіністігі ұйымның шаруашылық іс-ҽрекеті тиімділігін сақтауда жҽне арттыруда маңызды орын алады. ҚҦРЫЛЫСТАҒЫ ҚАУІПТІ ЖӘНЕ ЗИЯНДЫ ӚНДІРІСТІК ФАКТОРЛАРЕңбектегі іс-ҽрекеті үдерісінде адамға қоршаған ортаның сол немесе ҿзге де факторлары ҽсер етеді: микроклиматтық немесе кли- маттық кҿрсеткіштер (температура, ауаның ылғалдығы жҽне құбылмалдығы), барометриялық қысым, шудың, тербелістің, электрмагниттік сҽулеленулердің, жарықтанудың, ауаның сапалық құрамы жҽне басқалары. Қоршаған ортаны сипаттайтын осы факторлардың ҽрбіреуі уақыттың сол немесе ҿзге бҿлігінде экологиялық фактор деп аталады. Ҿндірістік жағдайларда бұл факторлар ҿндірістік факторлар деп аталады. Тҿзімділіктің экологиялық заңына (бейімделу мүмкіндіктер заңына) сҽйкес адамда биологиялық түр ҿкілі ретінде, экологиялық факторлардың ҽрбіреуіне, былайша айтқанда, бейімделу мүмкіндіктерінің диапазонына белгілеген талаптар қалыптастырылдыОсы диапазонның шегінде, организмнің жайлы жағдайына сҽйкес келетін, фактордың оңтайлы мағынасы бар. Егер ортаның сол немесе ҿзге де факторы оңтайлыдан, тҿзімділік диапазоны шекараларына қарай ауытқыса, ол организмнің жағымсыз реакциясын тудырады. Мұндай фактор тіршілік қарекеті үдерісінде шектеуші болып қалады. Ақырында, егер фактордың мағынасы бейімделу мүмкіндіктер шекарасынан шығатын болса, организм ҿледі.Адам үшін едҽуір мағыналы экологиялық факторларға қатысты санитарлық-гигиеналық нормативтер белгіленген. Нормалау принципі, ҽсіресе жұмыс ортасының факторына кеңінен таралған. Бұл жұмыс аймағы кҿтеріңкі шуларының, тербелісінің, температуралар кҿтерілуінің жҽне тҿмендеуінің, ауа ылғалдылығының, газбен бүлінгендігінің, шаң басқандығының жҽне т.б. кҿзі болатын, технологиялық үдерістер мен ҿндірістердің жетілдірілмегенімен түсіндіріледі. Ҿндірістік орта факторларын санитарлық-гигиеналық нормалау принципі бұдан бұрын атап ҿтілген бейімделу мүмкіндіктер заңына сүйенеді, яғни ұзақ медициналық жҽне гигиеналық зерттеулер нҽтижесінде, организнің қалыпты жағдайынан қолайсыздық жҽне кейбір ауытқулар туғызса да, бірақ организмдедегі қайтарымсыз ҿзгерістер – ауруды тудырмайтын ауытқу анықталады.Кҽсіпорындағы еңбекті қорғау қызметінің міндеті жҽне жұмыс берушінің міндеті, барлық ықтимал тҽсілдер жҽне құралдармен нормативтік мағыналар шектерінде жұмыс ортасы факторларын қолдауға саяды. Егер де, күш салуларға қарамастан, сол немесе ҿзге де ҿндірістік фактордың мағынасы заң жүзінде белгіленген нормативтік шектерден шығатын болса, фактор ҚЗҾФ санатына кҿшеді. Фактор мағынасының нормативтік мағынадан ауытқу дҽрежесі еңбек жағдайы зияндығының немесе қауіптілігінің класын белгілейді.Жұмыстар мен ҿндірістердің жекелеген түрлерінің технологиялық ерекшеліктері объективті түрде ҽрдайым ҿндірістік фактордың мағынасын нормативтік талаптарға келтіруге, яғни жұмыскерге қауіпсіз жҽне зиянсыз еңбек жағдайын қамтамасыз етуге мүмкіндік бермейді. Құрылыста мұндай жұмыстарға сырлау, дҽнекерлеу, монтаждық, жер жұмыстарын жҽне тағы бірқатар жұмыстарды, ҿндірістік үдерістерді, мамандықтар мен лауазымдарды жатқызуға болады. Онда еңбектің зиянды жҽне ауыр жағдайлары үшін ҿтемақыға қатысты заңнама күшіне енеді.Ҿтемақылардың мұндай түрлеріне: жеңілдік зейнетақымен қамтамасыз ету, қосымша демалыстар жҽне қысқартылған жұмыс күні, сондай-ақ еңбектің зиянды жҽне аса зиянды жағдайлары үшін қосымша ақылар жатады. 12.0.003 МЕМСТ сҽйкес, барлық ҚЗҾФ тҿрт топқа бҿлінеді: физикалық, химиялық, биологилық жҽне психофизиологиялық.Физикалық ҚЗҾФ мыналар кіреді: қозғалып кележатқан машиналар мен механизмдер, жабдықтың жылжымалы қорғалмаған элементтері (біліктер, берілістер, жалғастырғыштар жҽне б.); қозғалатын бұйымдар, дайындамалар, бұзылатын конструкциялар, құлайтын тау жыныстары, жер жҽне су массалары, шулардың, тербелістердің, ионданатын жҽне ионданбайтын сҽулеленулердің артылған деңгейі, кҿтерілген немесе тҿмендеген температура, судың ылғалдығы жҽне құбылмалылығы, адамның денесі арқылы тұйықтануы мүмкін, электр тізбектеріндегі кернеудің артылған мағынасы, жұмыс орнының биіктікте орналасуы жҽне т.б. Химиялық ҚЗҾФ улағыш, тітіргендіргіш, сезімталдықты ұлғайтқыш, канцерогенді, мутагенді зиянды заттар, сондай-ақ, адамның ҿсіп-ҿну функциясына ҽсер ететін, жұмыс аймағы ауасында ұйғарынды мҿлшерден асқан немесе жұмыскерге басқа да жолдармен ҽсер ететін (терінің үстіңгі қабаты, шырышты қабаты, ішек-қарын жолы арқылы ) зиянды заттар жатады.Биологиялық ҚЗҾФ патогенді микроорганизмдер жҽне олардың тіршілік қарекетінің ҿнімдері, сондай-ақ қауіпті жҽне зиянды микроорганизмдер мен ҿсімдіктер жатады. Бұл микроорганизмдердің сандық мҿлшеріне нормативтер белгіленбеген. Олардың жұмыс аймағы ауасында болу факторының ҿзі еңбек жағдайларын зиянды етеді.Психофизиологиялық ҚЗҾФ, ҿз кезегінде, шамадан тыс дене жүктемелеріне (динамикалық жҽне статикалық) жҽне шамадан тыс жүйке-психикалық жүктемелеріне (ақыл-ой артық күш жұмсаулары, талдағыштардың артық күш жұмсаулары, еңбектің бір сарындылығы, шамадан тыс ҽсерленулер) бҿлінеді. Осы ҿндірістік факторларға қатысты нормативтік талаптар ретінде заңды түрде белгіленген жұмыс уақытының, демалыс уақытының ұзақтығы, ауыр заттарды қолмен тасу нормалары жҽне т.б. қабылданады.Құрылыс ҿндірісінде ҚЗҾФ ерекшеліктері «Құрылыстағы еңбек қауіпсіздігі. 2.Б. Құрылыс ҿндірісі» АжҾ 12-04-2002 кҿрсетілген. Бұл құжатта қауіпті жҽне зиянды ҿндірістік факторлар жұмыс сипатына байланысты келтіріледі.Үй-жайлар мен ғимараттарды бҿлшектеу кезінде ҚЗҾФ: құрылыстар конструкциялары элементтерінің ҿздігінен қирауы жҽне жоғарыда орналасқан бекітілмеген конструкциялардың, материалдардың, жабдықтардың құлауы, құрылыс машиналарының қозғалатын бҿлшектері, олардың қозғалтатын заттары, ҿткір жиектер, бұрыштар, сорайып шығып тұрған темірқазықтар, жұмыс аймағы ауасындағы шаң мен зиянды заттардың шамадан тыс артылған құрамы, жұмыс орнының биіктігі бойынша құламаға жақын 1,3 м жҽне одан да үлкен биіктікте орналасуы жатады.Жерге орналастыру жұмыстары кезінде ҚЗҾФ: қиратылып жатқан таужыныстары (жер қабаты); құлап жатқан заттар (таужынысының, жер қабатының кесектері); қозғалып келе жатқан машиналар жҽне олардың жұмыс органдары, сондай-ақ олардың қозғалтатын заттары, жұмыс орнының биіктігі бойынша құламаға жақын 1,3 м жҽне одан да үлкен биіктікте орналасуы, тұйықталуы адамның денесі, зиянды химиялық заттар арқылы ҿтуі мүмкін, электр тізбегіндегі жоғары кернеу жатады .Жасанды негіздерді жҽне бұрғылау жұмыстарын орналастыру кезінде келесі ҚЗҾФ болуы мүмкін: қиратылып жатқан таужыныстары (жер қабаты); қозғалып келе жатқан машиналар жҽне олардың жұмыс органдары, сондай-ақ олардың қозғалтатын заттары, жұмыс орнының биіктік бойынша құламаға жақын 1,3 м жҽне одан да үлкен биіктікте орналасуы, машиналардың аударылуы, бағаналардың жҽне олардың бҿлшектерінің құлауы, электр тізбегіндегі жоғары кернеу, адамның денесі арқылы ҿтуі мүмкін тұйықталу.Бетондық жұмыстар кезінде ҚЗҾФ: жұмыс орнының биіктік бойынша құламаға жақын 1,3 м жҽне одан да үлкен биіктікте орналасуы, қозғалып келе жатқан машиналар жҽне олардың қозғалтатын заттары, конструкциялар элементтерінің қирауы, шу жҽне тербеліс, электр тізбегіндегі жоғары кернеу, адамның денесі арқылы ҿтуі мүмкін тұйықталу жатады.Монтаждық жұмыстар кезінде ҚЗҾФ: жұмыс орнының биіктік бойынша құламаға жақын 1,3 м жҽне одан да үлкен биіктікте орналасуы, қозғалып тұрған конструкциялар, жүктер үй-жайлар мен ғимараттар бекітілмеген элементтерінің қирауы; жоғарыда орналасқан материалдардың, құрал-саймандардың, олардың бҿлшектерінің құлауы; тұйықталуы адам денесі арқылы ҿтуі мүмкін, электр тізбегіндегі жоғары кернеу жатады.Тас қалау жұмыстары кезінде келесі ҚЗҾФ мүмкін: жұмыс орнының биіктік бойынша құламаға жақын 1,3 м жҽне одан да үлкен биіктікте орналасуы, жоғарыда орналасқан материалдардың, конструкциялардың жҽне заттардың құлауы.Ҽрлеу жұмыстары кезінде ҚЗҾФ: жұмыс аймағы ауасының шамадан тыс шаңдалуы жҽне газдануы; жұмыс орнының биіктік бойынша құламаға жақын 1,3 м жҽне одан да үлкен биіктікте орналасуы, ҿткір жиектер, ҽрлеу материалдары мен конструкцияларының үстіңгі қабаттарындағы қылаулар жҽне кедір- бұдырлықтар; жұмыс аймағының жеткіліксіз жарықтандырылуы.Ағаш конструкцияларын даярлау жҽне жинау кезінде ҚЗҾФ: қозғалып тұрған бұйымдар, дайындамалар, материалдар, жұмыс орнының биіктік бойынша құламаға жақын 1,3 м жҽне одан да үлкен биіктікте орналасуы, материалдар мен конструкциялардың үстіңгі қабаттарындағы ҿткір жиектер, қылаулар жҽне кедір-бұдырлықтар; зиянды химиялық заттар жатады.Оқшаулау жұмыстары кезінде келесі ҚЗҾФ мүмкін: жұмыс аймағы ауасының шамадан тыс шаңдалуы жҽне газдануы; жабдықтар, материалдар үстіңгі қабаттарының жҽне жұмыс аймағы ауасының кҿтерілген немесе тҿмендеген температурасы, жұмыс орнының биіктік бойынша құламаға жақын 1,3 м жҽне одан да үлкен биіктікте орналасуы; жабдықтар, материалдар үстіңгі қабаттарындағы ҿткір жиектер, қылаулар, кедір-бұдырлар.Жабындық жұмыстар жүргізу кезінде ҚЗҾФ: жұмыс аймағы ауасының шамадан тыс газдануы; жабдықтар, материалдар үстіңгі қабаттарының жҽне жұмыс аймағы ауасының кҿтерілген немесе тҿмендеген температурасы; жабдықтар, материалдар үстіңгі қабаттарындағы ҿткір жиектер, қылаулар, кедір-бұдырлар; тұйықталуы адам денесі арқылы ҿтуі мүмкін, электр тізбегіндегі жоғары кернеу жатады.Үй-жайлар мен ғимараттар инженерлік жабдықтарын монтаждау кезінде келесі ҚЗҾФ пайда болуы мүмкін: жұмыс орнының биіктік бойынша құламаға жақын 1,3 м жҽне одан да үлкен биіктікте орналасуы; жұмыс аймағы ауасының шамадан тыс газдануы; тұйықталуы адам денесі арқылы ҿтуі мүмкін, электр тізбегіндегі жоғары кернеу.Жабдықтарды жҽне құбыр ҿткізулерді сынау кезінде ҚЗҾФ: бұзылып жатқан конструкциялар; жұмыс аймағы ауасының шамадан тыс газдануы; тұйықталуы адам денесі арқылы ҿтуі мүмкін жағдайлар, электр тізбегіндегі жоғары кернеу; құлап жатқан таужыныстары жҽне жер қабаты.Электрмонтажы жҽне жҿндеу жұмыстары кезінде ҚЗҾФ: тұйықталуы адам денесі арқылы ҿтуі мүмкін жағдайлар, электр тізбегіндегі жоғары кернеу; жұмыс орнының биіктік бойынша құламаға жақын 1,3 м жҽне одан да үлкен биіктікте орналасуы; зиянды химиялық заттар; ҿрт қауіптігі бар заттар; дайындамалардың үстіңгі қабаттарындағы ҿткір жиектер, қылаулар жҽне кедір-бұдырлар; құрал- сайман мен жабдықтың жылжымалы бҿлшектері; қозғалып келе жатқан машиналар жҽне олардың жылжымалы бҿліктері.Ҽртүрлі құрылыс-монтаж жұмыстары кезіндегі бұдан бұрын атап ҿтілген ерекшеліктерді ҚЗҾФ осы факторларды болдырмау немесе олардың жұмыскерлерге зиянды ҽсер етуін тҿмендетуге бағытталған, ұйымдастыру жҽне техникалық шешімдерді ҽзірлеу кезінде ескеру қажет. Қабылданған шешімдер жобалық ұйымдастыру-технологиялық құжаттарда баяндалады: ҚҰЖ — Құрылысты ұйымдастыру жобасы; ЖҾЖ — жұмыстар ҿндірісінің жобасы; ТК — технологиялық карта. ЕҢБЕК ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУДІҢ ПРИНЦИПТЕРІ, ӘДІСТЕРІ ЖӘНЕ ҚҦРАЛДАРЫПринциптер —негізгі ережелер, идеялар, теориялар, ғылымдар, оқулар жҽне т.б. Еңбек қаупсіздігін қамтамасыз ету отандық ғалымдармен негізі қаланған келесі принциптерге негізделген.Кез келген іс-әрекет әлеуетті қауіпті — бұл аксиома, яғни дҽлелдеусіз қабылданатын ереже, адам ҿмірімен, практикасымен дҽлелденген. Бұл аксиоманы мойындау, кез келген нысандардың жобалануы, құрылысы жҽне пайдаланылуы кезінде күні бұрын ҽртүрлі қауіптерді анықтау жҽне алдын-алу шараларын қарастыру қажет екенін аңғартады.Нормалау принципі, ҽртүрлі ықтимал ҚЗҾФ үшін, оның сақталуы адамның қауіптерден (мысалы, шу — есту қабілетін зақымдайтын зиянды фактор) қорғалуын қамтамасыз ететін, кейбір шекті мағыналарды орнатуға саяды. Ҿндірістік қызмет үшін шудың — 80 дБА шектеулі рұқсат етілген белгіленген. Бұл норма бұзылмаса, адамның осы қауіптен қорғалуына кепілдік беріледі. Қазіргі уақытта жұмыс ортасы мен еңбек үдерісінің барлық факторлары бойынша, алдын-алу-профилактикалық шараларды ҿткізу үшін маңызды бағдар болып табылатын, нормативтер бар.Категориялау принципі, нысандар мен үдерістер қауіптік деңгейіне байланысты кластарға бҿлінуге саяды. Ҿрт қауіптілігі категориялары бойынша үй-жайлар мен ғимараттардың бҿлінуі белгілі; үй-жайлар жҽне жұмыс жағдайлары— токпен зақымдану қауіптілігінің кластары бойынша; санитарлық-қорғаныс аймақтары — кластар бойынша; үй-жайлар — отқа тҿзімділігі бойынша; зиянды заттар — қауіптілік класстары бойынша жҽне т.б. Мұндай категориялау үлкен негіздемемен қауіпсіздік шараларын кҿрсетуге мүмкіндік береді.Әлсіз буын принципі, техникалық жүйеге жағдайдың: жарылыс, қауіпті қирау бағытында дамуына жол бермей, жүйенің жұмыс параметрлерінің ҿзгеруіне орай ҽрекет ететін (мысалы, сақтандырғыш клапандар, балқығыш сақтандырғыштар, сақтандырғыш жалғастырғыштар, сақтандырғыш штифттер жҽне б.) элементтер енгізіледі.Қашықтықпен қорғану принципі — оператор нысаннан қауіпсіз қашықтыққа алыстайды.Уақытпен қорғану принципі — қауіпсіз аймақта болу ұзақтығын қысқартады.Резервте сақтау принципі.Бекіту принципі — зиянды химиялық заттардың бҿліну кҿзі болып табылатын, жабдықтардың қымталып бекітілуі.Беріктік принципі.Жауапкершілік принципі.Бақылау принципі.Кері байланыс принципі.Жүйелілік принципі, оған ұйымдардағы еңбекті қорғауды басқару жүйелерін ҽзірлеу негізделеді.Ақпараттандыру, қауіптікті азайту принципі және т.б.Профессор О. Н. Русак бұдан бұрын атап ҿтілген қауіпсіздікті қамтамасыз ету принциптерін тҿрт класқа бҿлді:бағыт кҿрсетуші (нормалау, категориялау, ақпарат беру, қауіптілікті жою немесе тҿмендету, операторды ауыстыру, жүйелілік жҽне т.б.); техникалық (қашықтықпен қорғау, уақытпен қорғау, беріктік, ҽлсіз буын, резервте сақтау, бекіту, экранда кҿрсету, қоршау жҽне басқалары); ұйымдастыру (ҿтемақылар — ауыр жҽне зиянды жұмыстар кезінде; сыйымсыздықтар — нысандар мен үдерістерді қауіпті ҽрекеттестіктерге, эргономиялыққа, еңбектің оңтайлы ұйымдастырылуына жол бермей, кеңістікте жҽне уақыт аралығында бҿлінеді.Кейбір принциптер ҽртүрлі кластарға бір мезгілде тиесілі болуы мүмкін.Қауіпсіздікті қамтамасыз ету принциптерін іске асыру нақтылы ҽдістері мен құралдарының кҿмегімен жүзеге асырылады.Бұл жағдайдағы ҽдіс –қауіпсіздік тҽсілі немесе қол жеткізу жолы.Бұл жерде тҿрт стратегиялық ҽдіс кҿрсетілуге тиісті: А-ҽдіс, Б- ҽдіс, В- ҽдіс, кешенді ҽдіс. А-ҽдіс ноксофера мен гомосфераның кеңістіктік немесе уақыттық бҿлінуіне саяды. Ноксосфера — қандай-да бір ҚЗҾФ ҽрекет ететін, кеңістік. Гомосфе¬ра — адам тұратын кеңістік. Іс жүзінде ҽдіс дистанциялық басқаруды, ҿндірістік үдерістерді автоматтандыруды, роботтарды, манипуляторларды жҽне басқаларды енгізу арқылы жүзеге асырылады.Б-ҽдіс ноксофера қауіптігі деңгейін тҿмендетуге, ҚЗҾФ жоюға саяды. Іс жүзінде бұл ҽдіс қауіпсіз техниканы жҽне қауіпсіз технологиялық үдерістерді құру арқылы жүзеге асырылады, яғни қауіптер олардың пайда болу кҿздерінде жойылады.В-ҽдіс — адамның нақты жағдайларға бейімделуін арттыруға, оның қорғалуын арттыруға бағытталған шаралар кешені. Бұл ҽдіске еңбекті қорғау мҽселелері бойынша оқу жҽне нұсқама алу, жеке қорғаныс құралдарын қолдану, медициналық қарау, кҽсіби іріктеу кіреді. В-ҽдіс қауіпсіздік мҽселелерін шешуде шешуші болып есептеліне алмайды. Артықшылық А- жҽне Б-ҽдістеріне берілуге тиісті.Іс жүзінде жиі кешенді ҽдісті пайдаланады, яғни егер А- жҽне Б- ҽдістерімен ҚЗҾФ жоюға мүмкіндік болмаса, қосымша В-ҽдісі пайдаланылады.Еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету құралдарын ұжымдық жҽне жеке етіп (бір топ адамдардың қауіпсіздігі қамтамасыз етіледі) бҿлуге болады.Ұжымдық қорғаныс құралдарына атап айтқанда, желдету, жарықтандыру, жылыту, жерге орналастыру, нҿлдеу, қоршау құрылғылары, тежегіш құрылғылары, сақтандырғыш құрылғылары (ҿрт тосқауылдары, қақпақшалар, ажыратқыш мембраналар, шектегіштер), жұмыс параметрлерінің рұқсат етілетін шектерден шығулары туралы ескертетін дыбыс жҽне жарық сигнализациясы,ерекшелік түсі, қауіпсіздік белгісі, бақылау құралдары кіреді.Қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсаттары үшін ҽртүрлі физикалық қорғаныс құралдары (қорғаныс қоршау), қорғаныстың ҿрт- қорғаныс құралдары (құрылғылар), күзеттік жарықтандырылу, электрондық- техникалық құралдар, қорғаныстың арнайы құралдары (мысалы, қауіптер туралы хабарлау құралдары, ақпаратты қорғау құралдары жҽне т.б.).Еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз етуде қорғаныстың жүйелі шептерін құрған маңызды. Бірінші шеп – қауіптерді (қауіп-қатерлерді) уақытылы анықтау, мысалы сигнал беру құралдарының кҿмегімен; екінші шеп – қауіптерге тойтарыс беру (мысалы, қоршауларды қолдану), үшінші шеп – қауіптерді жою (ҿртті автоматты түрде сҿндіру, еңбекті қорғау қызметінің болуы).Тҽжірибе кҿрсеткендей, еңбек қауіпсіздігі пайдаланылатын техникалық жүйелер жағдайымен, олардың жобалану жҽне жасалу сапасымен (қауіпсіздік талаптарының қаншалықты ескерілгендігі), жүйенің сыртқы ҽсерлерге тұрақтылық дҽрежесімен, оның сенімділігімен, операторлардың дайындығымен, медициналық жҽне санитарлық-гигиеналық қамтамасыз етілу деңгейімен, қоршаған жұмыс ортасының жағдайымен, ақпараттық қамтамасыз ету сапасымен, сыртқы ықтимал жағымсыз ҽсер етулердің деңгейімен белгіленеді. Барлық жағдайларда қорғаныс құралдарының нақты атаулары қауіп түрімен белгіленеді.Жеке қорғаныс құралдарын (ЖҚҚ) қауіпсіздікті басқа құралдармен қамтамасыз ете алмаған жағдайларда қолданады. Қазіргі уақытта ҿнеркҽсіп ЖҚҚ кең ассортиментін шығарады: арнайы киім, арнайы аяқ киім, беттің, қолдың, кҿздің, дем алудың, естудің қорғаныс құралдары, ҽртүрлі сақтандырғыш құрылғылар. Пайдалынылатын ЖҚҚ оларды қолдану саласына сҽйкес келуінің, сҽйкестік сертификаттарымен немесе сҽйкестік декларацияларымен қамтамасыз етілуінің маңызы бар. Жұмыскерлерге берілетін барлық ЖҚҚ құжаттамалы түрде ЖҚҚ берілу есебінің жеке карточкасында рҽсімделуі тиіс. ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУДЫҢ ҚҦҚЫҚТЫҚ НЕГІЗДЕРІЕңбекті қорғау еңбек қатынастары саласын реттейтін, еңбек құқығын құрайтын құқықтық институттардың бірі болып табылады. Еңбекті қорғауда ҽрекет ететін кҿптеген құқық нормаларын құқық беруші, міндеттеуші жҽне қорғаушы етіп бҿлуге болады. Біріншілері ҽрекет етуге мүмкіндік береді, екнішілері- белгіленген мінез-құлықты талап етеді (мысалы жұмыскер ЖҚҚ дұрыс қолдануға, оқуға міндетті), үшіншілері қандай-да бір ҽрекеттерге қатысты тыйым салуларды белгілейді (мысалы, ҿндірісте олар үшін метрологиялық бақылаудың ҽдістемелері мен құралдары ҽзірленбеген, жҽне санитарлық- гигиеналық бағалау жүргізілмеген қандай-да бір зиянды немесе қауіпті заттарды, материалдарды, ҿнімдерді қолдануға тыйым салынады).Құқық нормалары, құқық кҿздері деп аталатын құжаттарда бекітілген. Келесі реттегілер еңбекті қорғау саласындағы құқықтың негізгі кҿздері болып табылады: РФ Конституциясы ( 37- бапта: «Қауіпсіздік жҽне гигиена талаптарына жауап беретін жағдайларда ҽркім еңбек етуге құқылы»), РФ Еңбек кодексі, Федералдық заңдар (21.07.97 № 116-ФЗ«Қауіпті ҿндірістік нысандардың ҿнеркҽсіптік қауіпсіздігі туралы», 27.12.2002 № 184-ФЗ «Техникалық реттеу туралы», 24.07.98 № 125-ФЗ«Ҿндірістегі жазатайым жағдайлардан кҽсіби сырқаттардан міндетті ҽлеуметтік сақтандыру жҽне б.); техникалық регламенттер; ЕҚСЖ; еңбекті қорғау жҿніндегі салааралық жҽне салалық қағидалар; Санитарлық қағидалар жҽне нормалар (СанҚжН); құрылыс нормалары жҽне қағидалары, еңбекті қорғау жҿніндегі типтік нұсқаулар.Еңбекті қорғау құқының кҿздеріне, ұйым деңгейінде ҽзірленетін жҽне бекітілетін жергілікті нормативтік актілер жатады, мысалы жұмыскерлерге арналған еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаулықтар (МОТ).Кейінгі жылдары Ресей, жұмыскерлердің қауіпсіздігі мен денсаулығын қамтамасыз ету саласына қатысы бар, Еңбектің халықаралық ұйымының (ЕХҰ) 60 астам конвенцияларын бекітті. Сондай-ақ еңбектің қауіпсіздігі мен гигиенасына қолдау кҿрсететін негіздер туралы 2006 ж. (187) негізге алынатын Конвенция бекітілді. Еңбекті қорғауды басқару жҿніндегі Ресейдің ұлттық стандарты ретінде (МЕМСТ 12.0.230) кҽсіби қауіпсіздік жҽне денсаулық жҿніндегі ЕХҰ басшылығы қабылданды. Ресей Федерациясында еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыс практикасына ЕХҰ нормаларын енгізу (оларды барлық кемшіліктері бола тұрып) қатаң егжей-тегжейлі нормалаудан, тұрақтанып қалған еңбекті қорғаудың тегіс қамти алатын мҽдениетіне едҽуір икемді жҽне бірқалыпты кҿшуіне мүмкіндік береді, бұл тұста еңбекті қорғауға қатысты құқықты барлығы сақтайды: үкімет, жұмыс берушілер, олардың ҿкілді органдары (кҽсіподақ) тұрғысындағы жұмыскерлер. Бұл орайда еңбекті қорғаудың барлық мҽселелері бойынша ҿзара келісілген ұстанымдар қалыптастырылуға жҽне олардың орындалуы қамтамасыз етілуге тиісті. Жұмыс орындарының қауіпсіздігіне ұжымдық жауапкершіліктен тиісті функциялар, жауапкершілік жҽне еңбекті қорғауға қатысты жаңа тҽсілдер туындайды, кҽсіби қауіптердің тҿмендеуін бағалау жҽне басқару негізінде еңбек қауіпсіздігін арттыру, соның бастысы болып табылады. Ресей Федерациясындағы еңбекті қорғаудың құқықтық қамтамасыз етілуі осы саладағы елдің мемлекеттік саясатының негізгі бағыттарынан шығады. Бұл бағыттар РФ ЕК 210б. аталған жҽне оған: жұмыскердің ҿмірі мен денсаулығын сақтау артықшылығын қамтамасыз ету; Ресей Федерациясының федералдық заңдары мен ҿзге нормативтік құқықтық актілерін, Ресей Федерациясы субъектілерінің еңбекті қорғау жҿніндегі заңдары мен ҿзге нормативтік құқықтық актілерін, сондай-ақ, жағдайлар мен еңбекті қорғауды жақсартудың мақсатты бағдарламаларын қабылдау жҽне іске асыру; еңбекті қорғауды мемлекеттік басқару; еңбекті қорғау талаптарының сақталуына мемлекеттік қадағалау жҽне бақылау орнату; еңбекті қорғау саласында жұмыскерлердің құқықтары мен заңды мүдделерінің сақталуына қоғамдық бақылаумен қолдау кҿрсету; ҿндірістегі жазатайым жағдайлар мен кҽсіби сырқаттарды, олардың профилактикасын, сондай-ақ жұмыскерлерді ҿндірістегі жазатайым жағдайлар мен кҽсіби сырқаттардан міндетті ҽлеуметтік сақтандыру негізінде олардың отбасы мүшелерін тексеру; ауыр жұмысқа жҽне зиянды жҽне қауіпті еңбек жағдайлары бар жұмысқа ҿтемақы тағайындау; жағдайлар мен еңбекті қорғауды жақсарту жҿніндегі озық отандық жҽне шетелдік тҽжірибені тарату; мемлекеттің еңбекті қорғау жҿніндегі шараларды қаржыландыруға қатысуы; еңбекті қорғау жҿніндегі мамандарды дайындау жҽне біліктіліктерін арттыру; еңбек жағдайлары туралы мемлекеттік статистикалық есептемені ұйымдастыру, ҿндірістік травматизм, кҽсіби сырқат жҽне олардың материалдық салдарлары; еңбекті қорғаудың бірыңғай ақпараттық жүйесінің қызметін қамтамасыз ету; қауіпсіз еңбек жағдайларын құруды, қауіпсіз техника мен технологияларды ҽзірлеуді жҽне енгізуді, жұмыскерлер қорғаныс құралдарының ҿндірісін ынталандыратын тиімді салықтық саясатын жүргізу; жұмыс берушілер қаражаты есебінен жұмыскерлерді қорғаныс құралдарымен, сондай-ақ санитарлық-тұрмыстық үй-жайлармен жҽне құрылғылармен, емдеу- профилактикалық құралдарымен қамтамасыз тҽртібін белгілеу.Еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын іске асыру Ресей Федерациясының мемлекеттік билік органдарының, Ресей Федерациясы субъектілерінің атқарушы билік органдарының жҽне жергілікті ҿзін-ҿзі басқару органдарының, жұмыс берушілердің, жұмыс берушілер бірлестіктерінің, сондай-ақ кҽсіби одақтардың, олардың бірлестіктерінң жҽне еңбекті қорғау саласындағы ҿкілді органдардың ҿзге ҿкілетті қызметкерлерінің келісілген іс-ҽрекеттерімен қамтамасыз етіледі.РФ ЕК 220 бабында жұмыскерлердің денсаулыққа жҽне еңбектің қауіпсіз жағдайларына қатысты құқықтарының ҽртүрлі кепілдіктері қарастырылған (шартпен).Атап айтқанда, еңбек шартымен (шартпен) қарастырылған еңбек жағдайлары еңбекті қорғау талаптарына сҽйкес келуі тиісті; жұмыскердің кінҽсі бойынша жасалмаған анықталған еңбекті қорғау талаптарының бұзушылықтарына байланысты мемлекеттік қадағалау жҽне бақылау органдарымен жұмыстарға тыйым салу уақытына жұмыскердің жұмыс орны (лауазымы) жҽне орташа айлық табысы сақталады; оның ҿмірі мен денсаулығына қауіп туындаған жағдайда жұмыскердің жұмысты орындаудан бас тартуы кезінде (федералдық заңдармен қарастырылған жағдайлардан басқа), жұмыс беруші қауіптілікті жою уақытына жұмыскерге басқа жұмыс беруге міндетті; егер жұмыскер қорғаныс құралдарымен қамтамасыз етілмесе (нормаларға сҽйкес), жұмыс беруші жұмыскерден еңбек міндеттерін орындауды талап етуге құқығы жоқ жҽне РФ ЕК сҽйкес, осы себеп бойынша туындаған тұрып қалудың ҿтемақысын тҿлеуге міндетті.Еңбекті қорғау талаптарының бұзылуы салдарынан оның ҿмірі мен денсаулығына қауіп туындаған жағдайда жұмыскердің жұмысты орындаудан бас тартуы немесе еңбек келісімімен (шартымен) қарастырылмаған, ауыр жұмыстарды жҽне еңбектің зиянды жағдайлары бар жұмыстардан бас тартуы, оны тҽртіптік жауапкершілікке тарту үшін негіз болмайды. ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ САЛАСЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУЕңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік реттеу заңды жҽне азаматтық тұлғалардың іс-ҽрекетіне мемлекеттік биліктің (заңнамалық, атқарушы, сот) ҽртүрлі салаларының ҽсер етуі арқылы жүзеге асырылады. Ол үшін ҽкімшіліктікпен қатар, экономикалық (нарықтық) тетіктер пайдаланылады. Экономикалық есептердің мҽні ұдайы артып келеді.Жұмыс берушінің еңбекті қорғау талаптарын, жұмыскерлердің жарақаттанушылықтары мен сырқаттануларын болдырмауды қамтамасыз ету жҿніндегі іс-ҽрекеті еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік реттеу кезіндегі басқарудың негізгі нысаны болып табылады. Бұл іс-ҽрекет басқа адамдарға, жалпы қоғамға жҽне табиғатқа зиян келтіру мүмкіндіктерін шектеу мақсатында белгіленген шеңберлерге қойылуға тиісті.Еліміздегі шаруашылық жүргізудің жаңа экономикалық жағдайлары, олардың нарықтық сипаты еңбекті қорғау мемлекеттік реттелуінің мазмұны үлкен ҿзгерістерді талап етті. Шаруашылық жүргізуші субъектілерімен алынған дербестік бұдан бұрын үлкен мағынасы болған еңбекті қорғау басқармасының салалық жүйесін жоюға ҽкелді.Осыған байланысты функциялар едҽуір кеңейді жҽне еңбекті қорғау саласындағы жұмыс берушілердің жауапкершілігі ҿсті. Қазір олар ҿз жұмыскерлерінің қауіпсіздігі мен денсаулығын қамтамасыз етумен байланысты барлық шығындарды қаржыландыруға, еңбекті қорғау талаптарын іске асыру жҿніндегі басқа да міндеттерді орындауға тиісті. Мемлекет рҿлі біртіндеп жұмыскерлердің ҽлеуметтік қорғанысына қатысты құқықтарға кепілдік беруге саяды. Осыған байланысты РФ ЕК сҽйкес еңбек қатынастары саласында еңбек заңнамасын жҽне ҿзге де нормативтік құқықтық актілердің сақталуына мемлекеттік қадағалау жҽне бақылау органдары құрылды. Сондай-ақ, кҽсіби одақтардың жұмыс берушілермен жҽне олардың ҿкілдерімен еңбек заңнамасының сақталуына, оның ішінде еңбекті қорғау талаптарының сақталуына бақылауды жүзеге асыруға құқығы бар. РФ ЕК (370 б.) сҽйкес, анықталған бұзушылықтарды жою туралы талапты алған күннен бастап, жұмыс берушілер бір аптаның ішінде осы талапты қарау нҽтижелері жҽне қабылданған шаралар туралы есеп беруге тиісті.Қолданыстағы РФ Салық кодексі еңбектің қауіпсіз жағдайларын қамтамсыз ету бойынша шығындарды (жұмыстар, қызметтер) ҿнімнің ҿзіндік құнына жатқызуға мүмкіндік береді, бұл жұмыс берушілердің ынталандырушы факторы табылады.Қазіргі уақытта Ресей Федерациясында еңбекті қорғаудың мемлекеттік басқарылуында федералдық ҿңірлік деңгей бар. Федералдық деңгейде еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік басқаруды тиісті құрылымдық бҿлімшелер арқылы Ресей Федерациясының Денсаулық сақтау жҽне ҽлеуметтік даму министрлігі (Ресейдің Денсақ.- ҽл.даму мин) жүзеге асырады. Федералдық деңгейде еңбекті қорғау саласында билік органдары іс-ҽрекетінің құқықтық базасын құру міндеттері, сондай-ақ осы іс-ҽрекетті ұзақ мерзімді жҽне жедел басқару міндеттері шешіледі.Еңбекті қорғаудың мемлекеттік реттелуінде мемлекеттік қадағалау мен бақылаудың рҿлі маңызды болып қалып отыр. Ҿздеріңізге белгілі, қадағалау – заңдылықты қамтамасыз ету жҿнінде құқықтары болатын ҽртүрлі органдар қызметінің бір түрі. Ресей Федерациясында еңбекті қорғау саласында заңдылықты қамтамасыз ету келесі мемлекеттік қадағалау органдарына жүктелген: Ресейдің Денсаулық сақау жҽне ҽлеуметтік даму министрлігінің жүйесіне кіретін, еңбек жҽне жұмыспен қамту (Ресеңбек) жҿніндегі федералдық қызмет; Экологиялық, технологиялық жҽне атомдық қадағалау бойынша Федералдық қызмет (Рестехқад); Тұтынушылар жҽне адам амандығы құқықтарын қорғау саласында қадағалау бойынша Федералдық қызмет (Рестұтқад).Еңбекті қорғауға Мемлекеттік ҿрт қадағалауы, Рескҿлікқад, МЕМАИ – ЖҚҚ МИ қызметтерінің белгілі бір қатынастары бар.Ресеңбек құрылымында еңбек туралы заңнаманың сақталуына қатысты Қадағалау жҽне бақылау басқармасы, Ресей Федерациясының субъектілерінде – еңбектің мемлекеттік инспекциялары бар.Еңбектің мемлекеттік инспекциялары еңбекті қорғау жҿніндегі заңнама талаптарын сақтау бойынша жұмыс берушінің қызметін тексереді, ҿндірістік мақсаттағы нысандардың жаңаларының құрылысына жҽне қолданыстағыларының реконструкциясына, сондай- ақ пайдалануға берілуіне қатысы ескерту қадағалау жүргізеді; жұмыс берушіге еңбекті қорғау саласында бұзушылықтарды жою туралы орындалуға міндетті ұйғарымдарды береді; қолданыстағы заңнамаға сҽйкес кінҽлі тұлғаларды жауапкершілікке тартады. Еңбектің мемлекеттік инспекциялары сондай-ақ ҿндірістегі жазатайым жағдайларды тексеру жҽне есебін жүргізу белгіленген тҽртібінің сақталуына бақылауды жҽне қадағалауды жүзеге асырады, ҿндірістегі жазатайым жағдайларды тексеруге қатысады немесе оны ҿз бетімен жүргізеді, азаматтардың еңбек құқықтарын қалпына келтіру жҿніндегі шараларды қабылдайды: халықты қабылдауды жүргізеді, олардың еңбек құқықтарының бұзылуы туралы арыздарды, хаттарды, шағымдарды жҽне басқа да жүгінулерді қарайды.Қазіргі заңнама бойынша мемлекеттік инспекторлар ұйымдарды үш жылдың ішінде бір реттен жиілетпей тексере алады. Алайда еңбек меминспекциясының шектеулі сандық құрамы (2007 ж. Ресей Федерациясының меминспекциялары штатының құрамында 2 898 инспектор тіркелген, бір инспекторға 2 000 қадағалайтын ұйымдар келеді) тіпті аталған кезеңдікті ұстануға мүмкіндік бермейді.Рестехқад функцияларына жер қойнауларын пайдаланумен байланысты жұмыстардың қауіпсіз жүргізілуіне қатысты, қауіпті ҿндірістік нысандардың жобалануы, құрылысы, пайдалануы кезіндегі ҿнеркҽсіптік қауіпсіздікке, атом энергиясын пайдалану кезіндегі қауіпсіздікке (ядролық қаруды, жҽне ҽскери мақсаттағы ядролық энергетикалық қондырғыларды ҽзірлеу, дайындау, сынау, пайдалану жҽне пайдаға асыру қызметінен басқа), электр жҽне жылу қондырғылары мен желілері қауіпсіздігі (тұрмыстық қондырғылар мен желілерден басқа), ҿнеркҽсіп жҽне энергетика нысандарындағы гидротехтикалық ғимараттардың қауіпсіздігіне қатысты бҿлігін қадағалау жҽне бақылау, сондай-ақ ҿнеркҽсіп жҽне энергетика саласын бақылау, ҿндіріс қауіпсіздігі, ҿнеркҽсіптік мақсаттағы жарылғыш материалдарды сақтау жҽне қолдану, сол сияқты аталған мемлекеттік қауіпсіздік саласындағы арнайы функциялар кіреді.Еңбекті қорғауға қатысты Рестұтқад функциялары да маңызды. Ол халықтың санитарлық-эпидемиологиялық саулығын қамтамасыз етуге, тұтынушылардың тұтыну нарығы саласындағы құқықтарын қорғауға ҿкілетті. Рестұтқад органдары санитарлық заңнаманың сақталуына мемлекеттік санитарлық- эпидемиологиялық қадағалауды, тұтынушылар құқытарын қорғау саласындағы қатынастарды реттейтін, Ресей Федерациясы заңдарының жҽне ҿзге де нормативтік- құқықтық актілерінің сақталуына мемлекеттік бақылауды; заңнамамен қарастырылған жекелеген тауарлар түрлерін сату қағидаларының сақталуына бақылау жүргізуді, Ресей Федерациясының мемлекеттік шекарасы арқылы ҿткізу пункттеріндегі жұмыстардың орындалуын, қызметтер кҿрсетілуін, санитарлық-карантиндік бақылауды жүзеге асырады.Ресей Федерациясында сондай-ақ еңбек жағдайларының мемлекеттік сараптамасы органдары құрылған. Ҿз қызметінде олар РФ Үкіметінің 01.02.2005 № 49 Қаулысы редакциясындағы Ресей Федерациясындағы еңбек жағдайларының мемлекеттік сараптамасын ҿткізу туралы Ережені пайдаланады.Осы Ережеге сҽйкес еңбек жағдайларының мемлекеттік сараптамасы, еңбекті қорғау мҽселелеріне хабардар Ресей Федерациясының Еңбек жҽне жұмыспен қамту федералдық қызметімен жҽне атқарушы билік субъектілері органдарымен жүзеге асырылады. Ол Ресей Федерациясының федералдық заңдары мен ҿзге де нормативтік құқықтық актілеріне, сондай-ақ, Ресей Федерациясы субъектілерінің заңдарына жҽне ҿзге де нормативтік құқықтық актілерге сҽйкес жүргізіледі.Ұйымдардағы еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстар сертификациясына сҽйкес еңбектің жағдайларына жҽне қорғалуына, еңбек жағдайлары бойынша жұмыс орындары аттестациясының жүргізілу сапасына, ауыр жұмысқа жҽне зиянды немесе қауіпті еңбек жағдайлары бар жұмысқа ҿтемақы берілу дұрыстығына, ұйымды кҽсіби қауіп класына жатқызу туралы ұсыныстың дайындалуына бақылау жасау мемлекеттік сараптаманың міндеті болып табылады.Тиісті атқарушы билік органдарына еңбек жағдайларының мемлекеттік сараптамасына белгіленген тҽртіпте ұсынылған құжаттама жҽне материалдар тіркеледі жҽне Ресей Федерациясы субъектісі атқарушы билік органының тиісті құрылымдық бҿлімшесіне табысталады.Осы бҿлімшенің басшысы сарапшылар құрамын қалыптастырады, еңбек жағдайларының мемлекеттік сараптасын жүргізуді жҽне сараптамалық қорытынды дайындауды ұйымдастырады.Сараптама жүргізу мерзімі бір айдан аспауға тиісті.Еңбек жағдайларының мемлекеттік сараптамасын жүзеге асыру кезінде, зерттеу (ҿлшеу) зертханаларымен белгіленген тҽртіпте аккредиттелінген тапсырыс беруші қаражаты есебінен орындалатын, ҿндірістік орта факторларының зертханалық зерттеулері (ҿлшеулері) жүргізілуі мүмкін.Мемлекеттік сараптама аяқталғаннан кейін сараптамалық қорытынды жасалады. Онда еңбек жағдайларының еңбекті қорғаудың мемлекеттік нормативтік талаптарына сҽйкестігі (сҽйкессіздігі) туралы негізделген қорытынды болуға тиісті. Тапсырыс беруші сараптамалық қорытындымен келіспеген жағдайында сот тҽртібінде шағым жазуына болады. Сараптамалық қорытындының екі данасы да атқарушы билік органымен бекітіледі. Сараптама қорытындысының бір данасы, сараптамадан ҿткен құжаттамаен жҽне материалдармен бірге тапсырыс берушіге жолданады, екіншісі атқарушы билік органында қалады. Егер едҽуір ұзақ сақталу Ресей Федерациясының заңнамасымен белігенбесе, сараптамалық қорытындылар бес жыл бойы атқарушы билік органдарымен сақталуға жатады.Ҽдетте, қадағалау органы инспекторының қарауында бірқатар қадағаланатын ұйымдар болады. Сҿз жоқ, бақылаушы тұлға уақытының бюджетін жоспарлау туралы мҽселе туындайды. Сірҽ, жоғары қауіпі жҽне жұмыскерлерінің кҿп саны бар ұйымдарға кҿп уақыт бҿлу қажет болар.Тиісті есептер үшін келесі формула ұсынылды  ( ∑ ) мұнда Т — мемлекеттік ұйымдағы бақылаушы тұлғаның жұмыс уақыты; Т — қандай-да бір күнтізбелік уақыт аралығы ішіндегі бақылаушы тұлғаның уақыт бюджеті (ҽдетте тоқсан) (тікелей ұйымдарда қадағалау қызметіне инспекторлар ҿз жұмыс уақытының 60 % ға жуығын жұмсайды); Сг — мем. қадағаланатын ұйымға бару кезіндегі бақылаушы тұлғалардың жолдағы уақыты; n — қадағаланатын ұйымдар саны (немесе нысандар); R — мемлекеттік қадағалаушы ұйымдағы қауіптілік деңгейі; N —мемлекеттік қадағалаушы ұйымдағы жұмыскерлердің жалпы саны.Егер қандай-да бір бақылауда жүрген ұйым немесе нысан мемлекеттік қадағалау органының орналасу ауданында болатын болса, Сг уақыты нҿлге тең деп қабылдануы мүмкін.R қауіпінің сипаттамасы ретінде жазатайым жағдайлар жиілігініңкоэфициенті, жинақталған еңбек шығындарының коэфициенті, еңбек жағдайларының жағымсыз ҽсер етуінің салыстырмалы қарқындылығы немесе басқа еңбекті қорғау жағдайлары алынуы мүмкін. Бұл кҿрсеткіштер ҿткен кезеңдердегі статистикалық деректері бойынша есептелінеді жҽне қадағаланушы ұйымдары бойынша белгілі болуға тиісті. ҚҦРЫЛЫСТАҒЫ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ БОЙЫНША МЕМЛЕКЕТТІК НОРМАТИВТІК ТАЛАПТАРҚНжҚ 12-03-2001 «Құрылыстағы еңбек қауіпсіздігі. 1. Б. Жалпы талаптар» жҽне ҚНжҚ 12-04-2002 «Құрылыстағы еңбек қауіпсіздігі. 2.Б. Құрылыс ҿндірісі»1 2 құрылыстағы еңбекті қорғау талаптарын реттейтін негізгі құжаттар болып табылады. Құрылыстағы еңбек қауіпсіздігі бойынша нормативтік құжаттар жүйесінде сондай-ақ: құрылыс нормалары жҽне қағидалары, жобалау жҽне құрылыс бойынша қағидалар жинақтары; белгіленген тҽртіпте атқарушыбиліктің федералдық органдарымен бекітілген салааралық жҽне салалық қағидалар жҽне еңбекті қорғау бойынша типтік нұсқаулар; ЕҚСЖ стандарттары; қауіпсіздік қағидалары, құрылғы жҽне қауіпсіз пайдалану қағидалары; мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қағидалар жҽне нормативтер, гигиеналық нормативтер, санитарлық қағидалар жҽне нормалар.Құрылыстың алдында бас мердігер қосалқы мердігерлердің тартылуымен жеке еңбек іс-ҽрекетімен айналысатын азаматтарды қоса отырып, құрылыстың барлық қатысушылары үшін жұмыстың қауіпсіз жағдайларын қамтамасыз ететін, шаралар жоспарын ҽзірлеуге, олардың іс-ҽрекеттерін үйлестіруді қамтамасыз етуге жҽне қауіпсіздік талаптарын сақтау бҿлігінде тараптардың жауапкершілігін алдын ала қарастыруға міндетті. 1Үйлер жҽне ғимараттар қауіпсіздігі туралы техникалық регламент.2Ұлттық стандарттар жҽне қағидалар жинақтары талаптарымен расталатын бҿлігінде . Сонымен қатар, құрылыс алаңында бірнеше мердігерлік ұйымдардың бірлескен қызметі кезінде, бас мердігер құрылыс нысанында еңбек жағдайының ахуалына бақылауды жүзеге асырады. Нысанда жұмыскерлердің ҿмірі мен денсаулығына қатер туғызатын қауіпті жағдайлар пайда болған жағдайда, бас мердігерлік ұйым ол туралы барлық құрылысқа қатысушыларды хабардар етуге жҽне адамдарды қауіпті аймақтан шығару үшін қажетті шараларды қабылдауы қажет. Жұмыстарды қайтадан бастау қауіптің пайда болу себептерін жойғаннан кейін бас мердігерлік ұйыммен рұсқат етіледі.ҚНжҚ 12-03-2001 сҽйкес, қолданыстағы кҽсіпорынның аумағында құрылыс-монтаж жұмыстарын орындаудың алдында кҽсіпорын ҽкімшілігі «В» ҚНжҚ 12-03-2001 қосымша түрі бойынша (қажет болғанда қосалқы мердігерлермен бірге) рұқсат ету актісін рҽсімдеуі тиісті. Рұқсат ету актісі тапсырыс беруші-кҽсіпорынның жұмыскерлерін құрылыс жұмыстары кезінде орын алатын қауіптер қауіпсіздігін жҽне құрылысты сол аумақта жүзеге асыратынм мердігерлік құрылыс-монтаж ұйымдар жұмыскерлерін кҽіспорынның айрықшалықты қауіпті жҽне зиянды ҿндірістік факторлар қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған, қажетті шараларды жүргізуді қарастырады.Рұқсат ету актісінің болуына немесе болмауына тҽуелсіз кез келген құрылыстың алдында қалыпты жҽне қауіпсіз құрылыс үдерісі үшін жұмыскерлерді қажетті санитарлық-тұрмыстық жҽне басқа да жағдайлармен қамтамасыз етуге бағытталған, бірқатар жұмыстарды қарастырады. Құрылыс аумақтағы осыған қажетті барлық ҿндірістік жҽне қосалқы нысандар мен ғимараттар, санитарлық-тұрмыстық үй- жайлар, алаңішілк жолдар, алаңдардың қоршаулары, жаоықтандыру қондырғылары, уақытша ҿмірді қамтамасыз ету желілері – осылардың барлығы құрылыс басталудың алдында аяқталуға жҽне түрі «И» ҚНжҚ 12-03-2001 қосымшада келтірілген, акт бойынша тапсырылуға итісті. Қабылдап тапсыру комиссиясында құрылысты бастауға дайындығы туралы актке тапсырыс берушінің ҿкілі, бас жҽне қосалқы мердігерлер ҿкілдері жҽне бас мердігер жұмыскерлерінің ҿкілі қол қояды. Бас мердігердің ҿкілі комиссия жұмысының уақыты жҽне орны туралы еңбек инспекциясын, ал қажет болған кезде басқа да мемлекеттік қадағалаушы органдарды хабардар етуге міндетті.Ҿндірістік қауіп жағдайларындағы жұмыстарды бастар алдында, орындалатын жұмыс сипатымен байланысты немесе байланысты емес, қауіпті факторлар ұдайы болатын жҽне болуы мүмкін, адамдар үшін қауіпті аймақты бҿліп кҿрсету қажет. Ұдайы болып тұратын қауіпті ҿндірістік факторлар аймақтарына келесі реттегілер жатады: электрқондырғыларының оқшауланбаған ток жүретін бҿліктеріне жақын жерлер; 1,3 м жҽне одан да кҿп биіктік бойында қоршалмаған (2 м аспайтын) биіктік бойынша құламаға жақын жерлер; жұмыс аймағындағы ауада зиянды заттардың шектеулі рұқсат етілген шоғырланулары артып кетуі ықтимал жерлер.Ҽлеуеті қауіпті ҿндірістік факторлар аймақтарына келесі реттегілер жатқызылады: құрылысы жүріп жатқан үйге (ғимаратқа) жақын аумақ учаскелері; үстерінен конструкциялар немесе жабдықтар монтажы (демонтажы) жүргізілетін, бір орамдағы үйлер мен ғимараттар қабаттары (сатылары); үстерінен кранмен жүктерді тасымалдау орын алатын, машиналардың, жабдықтардың немесе олардың бҿліктерінің, жұмыс органдарының қозғалып жүретін аймақтар.Аталған қауіпті аймақтар мҿлшерлері «Г» ҚНжҚ 12-03-2001 қосымшасына сҽйкес белгіленеді.Жұмыскерлердің уақытша немесе ұдайы болу орындары қауіпті аймақтардан тыс жерлерде орналасуы тиісті. Ұдайы болып тұратын ҿндірістік факторлар аймақтарының шекараларында қорғағыш қоршаулар, ҽлеуетті қауіпті ҿндірістік факторлар аумақтарының шекараларында - сигналдық қоршаулар жҽне қауіпсіздік белгілері орнатылуға тиісті.Пайда болулары орындалатын жұмыс сипатына байланысты емес, қауіпті ҿндірістік факторлар болып тұратын аймақтарда жұмыстарды орындауға «Д» ҚНжҚ 12-03-2001 қосымша түрі бойынша рұқсат- наряды берілуге тиісті.Тек рұқсат-наряд бойынша жұмыстарды орындауға рұқсат етілетін, ҿндіріс орындары мен жұмыстар түрлерінің тізбесі «Е» ҚНжҚ 12-03-2001 қосымша тізбесі негізінде оның бейінін есепке ала отырып ұйымда жасалуға жҽне ұйым басшысымен бекітілуге тиісті.Рұқсат-наряд жұмыстардың тікелей басшысына, ұйым басшысының бұйрығымен ҿкілетті тұлғамен беріледі. Жұмыс басталар алдында басшы жұмыскерлерді жұмыс ҿндірісінің қауіпсіздігі бойынша шаралармен таныстыруға жҽне рұқсат-нарядта жазбасы бар нұсқаулықты рҽсімдеуге міндетті.Ғимараттар немесе коммуникациялар күзет аймақтарында жұмыстарды орындау кезінде рұқсат-наряд осы құрылыстың немесе коммуникацияның иесі ұйымының жазбаша рұқсаты болған кезде берілуі мүмкін. Рұқсат-наряд берілген жұмыс кҿлемін орындау үшін қажетті мерзімге беріледі. Жұмыс ҿндірісі үдерісінде рұқсат-нарядпен қарастырылмаған, қауіпті немесе зиянды ҿндірістік факторлар пайда болуы жағдайында жұмысты тоқтатып, рұқсат-нарядтың күшін жойып, жұмысты тек жаңа рұқсат наряд берілгеннен кейін ғана жалғастырған жҿн.Рұқсат-нарядты берген тұлға ондағы ҿндірістік жұмыстар қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша қарастырылған шаралардың орындалуына бақылауды жүзеге асыруға міндетті.Қауіпті ҿндірістік факторлар болып тұратын жағдайларда жұмыстарды орындайтын жұмыскерлерге, заңнамаға сҽйкес қауіпсіздіктің қосымша талаптары ұсынылады. Заңнама талаптарын есепке ала отырып, осындай мамандықтар мен жұмыс түрлерінің тізбесі ұйымда бекітілуге тиісті.Еңбек қауіпсіздігі бойынша қосымша талаптар ұсынылатын жұмыстарды орындауға, заңнамаға сҽйкес жасы жҽне жынысы бойынша қайшы келмейтін, медициналық тексеруден ҿткен жҽне осы жұмыстарды орындауға жарамды деп танылған, қауіпсіз ҽдістер мен жұмыс амалдарын, еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаулықты оқыған, жұмыс орнында сынақтан ҿткен, еңбекті қорғау талаптарын білуі тексерілген тұлғалар жіберіледі.ҚЗҾФ ҽрекет етуі жағдайында жұмыстармен қамтылған жұмыскерлер, заңнамаға сҽйкес жұмысқа түсудің алдында міндетті алдын-ала жҽне кезеңдік медициналық тексерулерді ҿтуге тиісті.Биіктікте орындалатын жұмыстардың құрылыс алаңдары мен учаскелерін қоршау, ҚНжҚ 12-03-2001 талаптарының бірі болып табылады (1,3 м асатын биіктік бойынша құламаға жақын орыннан 2 м жақын қашықтықта орындалатын жұмыстар биіктіктегі жұмыстар деп есептелінеді). Қоршаулар МЕМСТ 23407 «Құрылыс алаңдары мен құрылыс-монтаж жұмыстары ҿндірісі учаскелерінің инвентарлық қоршаулары. Техникалық шарттар» жҽне МЕМСТ 12.4.059 «ЕҚСЖ. Құрылыс. Инвентарлық қорғаныс қоршаулары. Техникалық шарттар» сҽйкес қабылдануы тиісті.Биіктікте орындалатын жұмыстар учаскелерінің қоршаулары қандай-да бір себептермен қолданылуы мүмкін болмаса, жұмыскердің биіктіктен құлаудан қорғаныс құралы ретінде МЕМСТ Р 50849«Сақтандырғыш белдігі» жҽне МЕМСТ 12.4.089 «ЕҚСЖ. Құрылыс. Сақтандырғыш белдігі. Жалпы техникалық талаптар» бойынша сақтандырғыш белдігі пайдаланылуы тиісті. Биіктіктегі жұмыстардан бҿлек, жұмыскер жұмыстарды орындау кезінде аспалы немесе жылжымалы тұратын құралдарда емес, тікелей конструкцияның үстінде тұрса, жерден немесе үйдің үстіңгі жабынынан 5 м асатын немесе соған тең биіктікте жұмыс істесе, жұмыс жоғарыға ҿрмелегіш деп есептелінеді.Мұндай жағдайда сақтандырғыш белдігі жҽне сақтандырғыш арқан жоғарыдан құлаудың бірден-бір қорғаныс құралдары болып табылады.Аспалы немесе жылжымалы тұратын құралдар олардың пайдаланылатын кҽсіпорындарда түгенделулері тиісті, яғни монтаждан кейін олар нормативтік талаптарға, жасаушы-завод, ұйымдастыру технологиялық құжаттаманың талаптарына (ЖҾЖ, ТК) сҽйкестігі куҽландырылуы жҽне пайдалануға тұқсат етілуі тиісті. Аспалы құралдардың 4 м дейінгі биіктігі кезінде бұл процедураны мастер немесе прораб ҿткізеді: аспалы құрал беріктікке тексеріледі жҽне оған жұмыстар журналына жазылуымен инвентарлық нҿмір беріледі. 4 м асатын биіктіктегі аспалы құралдар (негізінен олар ағаштар) тиісті актінің рҽсімделуімен кҽсіпорын комиссиясымен пайдалануға қабылданады. Саты ағаштар пайдалану үдерісінде ҽрбір 10 күн сайын қаралуға тиісті.Саты ағаштарының беріктігі мен тұрақтылығына ҽсер етуі мүмкін, күшті желдерден, жаңбырлардан, жер сілкіністерінен, яғни табиғат құбылыстарынан кейін, саты ағаштары қосымша қаралуға жатады. Саты ағаштарының бір жҽне одан да кҿп мерзімдегі үзілісінен кейін олар монтаждан кейін жаслатын рҽсім сияқты, сондай процедурамен пайдалануға қабылдануы тиісті.Тіреп қойылатын сатыларға жҽне жиылмалы басқыштарға ерекше назар аударған жҿн. Олар пайдалануға қабылдану алдында 120 кг жүктемемен сыналады жҽне дүркін-дүркін: ағаш баспалдақтар 6 айда бір реттен кем емес, металдан жасалған сатылар – жыл сайын сыналады. Инвентарлық нҿмір жҽне келесі сынақтың күні баспалдаққа немесе жеңіл сатыға қойылуға тиісті.Тіреліп тұратын баспалдақтарда тұрып ҿңделетін қабатқа күш салуды талап ететін жұмыстарды орындауға рұқсат етілмейді; баспалдақта тұрып жүктерді кҿтеруге жҽне сымдарды тартуға рұқсат етілмейді; қозғалып жҽне айналып тұрған машиналар мен механизмдер үстінен жұмыс істеуге рұқсат етілмейді; тіреліп тұратын баспалдақтар сатысының соңғысының алдында немесе соңында тұрып жұмыс істеуге рұқсат етілмейді. ҚНжҚ 12-03-2001 машиналар мен механизмдерді қауіпсіз пайдалану жағдайларына ерекше кҿңіл бҿлінген. Кҽсіпорын бойынша бұйрықпен олардың пайдаланылуына жауапты тағайындалады, оның міндетіне қадағалау, құрылыс машиналары мен механизмдердің қалыпты жағдайын жҽне қауіпсіз пайдаланылуын қамтамасыз ету бҿлігінде нормативті талаптарды орындау кіреді.Электр берілісінің қолданыстағы ҽуе желісінің күзет аймағында машиналарды қолданумен жұмыс қажеттігі болған кезде келесі талаптарды сақтау қажет.Жұмыстар иегер-ұйымның жазбаша рұқсатымен, жұмыс ҿндірісінің қауіпсіздігіне жауапты тұлғаның тікелей басшылығымен жҽне рұқсат-наряды болуы кезінде жүргізілуге тиісті. Электр берілісі желісінен кернеу алынып тасталуға тиісті. Кернеу негізід себептермен алынбай қалса, 2 ҚНжҚ 12-03-2001 кестесі бойынша анықтау жҽне тігінен де, кҿлденеңінен де машинаның шығарылатын бҿлігінен электр берілісінің желісіне дейінгі қауіпсіз қашықтықты сақтау қажет; машинаның корпустары (шынжырлы табандыдан басқа) жерге қосылуы тиісті.Құрылыс алаңында икемді машиналарды орналастыру кезінде машинаның жұмыс аймағын жҽне оның туғызатын қауіпті аймағының шекараларын белгілеген жҿн. Шығарылмалы бҿліктері жоқ машиналар үшін қауіпті аймақтың радиусы 5 м тең етіп қабылданады. Шығарылмалы бҿліктері бар машиналар үшін (нұсқары бар крандар, экскаваторлар жҽне б.) қауіпті аймақтың радиусы осы машина үшін шығарылмалы бҿлігінің ең үлкен шығуынан, тасымалданатын жүктің ең үлкен габаритінің жартысынан жҽне Г.1 қосымшасының «Г» ҚНжҚ 12-03-2001 кестесі бойынша қабылданатын, қайту шамасынан қалыптасады. Машинаның қауіпті аймағының шекаралары қауіпсіздік белгілерімен жҽне (немесе) ескерту жазулармен белгіленуі тиісті.Бекітілмеген еңістері бар ойықтарға жақын жерде машинаның қозғалуы, орнатылуы жҽне жұмысы жер қыртысының құлауларының байқалатын тұстарынан тыс жерде ғана жүзеге асырылуға тиісті (ҚҰЖ, ЖҾЖ, ТК). Осы құжаттардың болмауы кезінде тиісті қашықтықтар 1 ҚНжҚ 12-03-2001 кестесі бойынша қабылдануы мүмкін.ҚНжҚ 12-03-2001 құрылыстағы кҿліктік жҽне тиеу-түсіру жұмыстары кезіндегі, сондай-ақ электр тогымен дҽнекерлеу газбен жалындау жұмыстары кезіндегі қауіпсіздік талаптары баяндалған.ҚНжҚ 12-04-2002 олардың қайта құрылуы немесе бұзылуы кезіндегі үйлер мен құрылыстарды бҿлшектеу, жер жұмыстары, жасанды негіздерді орнату жҽне бұрғылау жұмыстары, бетондық, монтаждық, бас қалау, ҽрлеу, оқшауландыру, жабынды жұмыстары, жабдықтарды құбыр жүргізулерді сынау, элктромонтаждық, жҽне реттеу жұмыстарын, таулы ҿндірулер ұңғымасы бойынша жұмыстар сиқты, жекелеген жұмыстар түрлері үшін қауіпсіздік талаптарын реттейді. Жұмыстардың ҽрбір түрі үшін ҚЗҾФ кҿрсетіледі, жұмыстар мен жұмыс орындарын ұйымдастыруға қатысты талаптар, жұмыс ҿндірісінің тҽртібі баяндалады. Егер жұмыстар технологиясына ҽртүрлі кезеңдер кірсе, жұмыстарды ұйымдастыру қауіпсіздігінің талаптары олардың технологиялық жүйелілігін ескереді. БАҚЫЛАУ СҦРАҚТАРЫ Еңбекті қорғауға, техника қауіпсіздігіне ҿндірістік санитарияға анықтама беріңіз.Қауіпті жҽне зиянды ҿндірістік факторларға анықтама беріңіз. Қандай жағдайларда зиянды фактор қауіпті категорияға ҿтуі мүмкін?МЕМСТ 12.0.003 сҽйкес қауіпті жҽне зиянды ҿндірістік факторлар (ҚЗҾФ) жіктемесін баяндаңыз.Құрылыста қауіпті жҽне зиянды ҿндірістік факторлар қандай құжаттармен анықталады?Жер қазу, монтаждық, бетондық, тас қалау сияқты құрылыс жұмыстарының жекелеген түрлері кезіндегі қауіпті жҽне зиянды ҿндірістік факторларды атап шығыңыз.Еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз етудің негізгі принциптерін баяндаңыз.Еңбекті қорғау саласындағы құқықтың негізгі кҿздерін атаңыз.Еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік реттеу туралы айтып беріңіз.ҚНжҚ 12-03-2001 «Құрылыстағы еңбек қауіпсіздігі. 1. Б.Жалпы талаптар» құрылымын баяндап беріңіз.ҚНжҚ 12-04-2002 «Құрылыстағы еңбек қауіпсіздігі. 2.Б. Құрылыс ҿндірісі» құрылымын баяндап беріңіз. ҚҦРЫЛЫСТАҒЫ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУДЫ БАСҚАРУ  ҦЙЫМДАРДАҒЫ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ ҚЫЗМЕТТЕРІ Ұйымдардағы еңбекті қорғауға қатысты негізгі талаптар РФ ЕК217 б. келтірілген. Осы қызметтердің құрылуы жҽне іс-ҽрекеті мҽселелері едҽуір толық «Ұйымдардағы еңбекті қорғау қызметінің жұмыстарын ұйымдастыру бойынша ұсынымдар» (Ресей Еңбек министрлігі 08.02.2000 № 14 Қаулысымен бекітілген) құжатында баяндалған. Еңбекті қорғау қызметтері, жұмысшылардың жалпы саны50 адамнан асатын, ҿндірістік немесе ҿзге де іс-ҽрекетті жүзеге асыратын барлық ұйымдарда міндетті түрде құрылады. Егер ұйымда50 адамнан аз жұмыскерлер қамтылса, онда бұл қызметтің функцияларын жұмыс берушінің ҿкілетті қызметкері немесе еңбекті қорғау саласында қызмет кҿрсететін жҽне жұмыс берушімен азаматтық-құқықтық шарт бойынша тартылатын ұйым немесе маман жүзеге асыруы мүмкін. Еңбекті қорғау қызметтерінде жұмыс істейтін мамандардың тиісті кҽсіби дайындығы болуға тиісті.Еңбекті қорғау қызметтерінің тікелей ұйым басшысына немесе оның орынбасарларының біріне бағынатын, басшымен дербес құрылымдық бҿлімше түрінде құрылғандығы ұсынылады.Еңбекті қорғау қызметтері жұмыскерлерінің жұмыс орындарын жеке үй-жайда ұйымдастыру (ол еңбекті қорғау кабинеті болуы мүмкін), бүгінгі заманғы ұйымдастыру техникасымен жҽне байланыс құралдарымен қамтамасыз ету ұсынылады.Еңбекті қорғау қызметтерінің жұмыскерлері кемінде бес жылда бір рет біліктіліктерін арттырулары тиісті.Еңбекті қорғау қызметтері ҿз іс-ҽрекеттерін ұйымның барлық бҿлімшелерімен, еңбекті қорғау жҿніндегі комитетпен (комиссиямен), еңбекті қорғау жҿніндегі ҿкілетті (сенімді) тұлғалармен, еңбек бойынша атқарушы билік органдарымен, еңбекті қорғау бойынша талаптардың сақталуынақадағалау жҽне бақылау жүргізу жҿніндегі мемлекеттік органдармен ҽрекеттестікте жүзеге асыруы тиісті. Еңбекті қорғау қызметтері еңбекті қорғаудың ұйымдастырылуын жҽне басқарылуын қамтамасыз ету үшін құрылады. Сондықтан, барлық кҽсіпорын ауқымында еңбекті қорғау жағдайын ұйымдастыру, үйлестіру жҽне басқару – қызметтің бірінші міндеті.Екінші міндет — жұмыскерлердің еңбекті қорғау талаптарының сақталуына жан-жақты бақылауды, осы саладағы шаралар жоспарларын белгіленген мерзімдерде орындауды, белгіленген мерзімдерде осы саладағы шаралар жоспарларын, еңбекті қорғау жҿніндегі келісімді, ұжымдық шартты ұйымдастыру.Үшінші міндет — ҿндірістік травматизмнің жҽне кҽсіптік сырқаттардың, сондай-ақ жұмыс ортасын ұдайы жақсарту, еңбек үдерістерінің ауырлығы мен қауырттылығын тҿмендету негізінде ҿндірістік жағдай себепші болған сырқаттардың алын - алу.Тҿртінші міндет — ұйымның барлық жұмыскерлерін еңбекті қорғау жағдайы туралы ақпараттандыру, жұмыскерлерге осы мҽселелер бойынша консультация беру. Сірҽ, осы міндетті орындау егер еңбекті қорғау қызметі осы саладағы істер жағдайы туралы ақпаратқа ие болса ғана мүмкін.Бесінші міндет — еңбекті қорғауды ұйымдастырудың озық тҽжірибесін зерделеу, талдап қорыту жҽне тарату, бүгінгі заманғы ҽдістемелер мен техникалық құралдарды пайдаланумен насихаттау.Ұйымдардың еңбекті қорғау қызметтерінің функциялары — бұл олардың қызметі, міндеттері, еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету жҿніндегі жұмыс. Ҿзінің мҽні бойынша еңбекті қорғау қызметінің функцияларында осы қызмет ҿзіне жүктелген міндеттерді тиімді шешу үшін жасайтын барлық іс-ҽрекеттері кҿрініс табуға тиісті. Аталған функцияларға келесі реттегілер кіреді:1)ұйымдастыру, жұмыс орындары аттестациясының ҽдістемелік басшылығы, ұйымда еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстарды сертификаттау;2)жұмыс ортасының факторларын, еңбек үдерісінің ауырлығы мен қарбаластығы ҿлшенулері мен бағалануларын, жабдықтың жарақат қауіпсіздігі бағалануын ұйымдастыруда жіне ҿткізуде бҿлімшелерге кҿмек кҿрсету;3)ҿндірістегі жазатайым уақиғалардың тексерілуін ұйымдастыру, тексеру бойынша комиссияның жұмысына қатысу, ҿндірістік травматизмнің, кҽсіптік сырқаттардың жҽне ҿндірістік факторлармен себепші болған сырқаттардың жағдайы мен себептерін есепке алу жҽне талдау; 4)жабдықтардың, үйлердің, құрылыстардың, машиналар мен механизмдердің, жеке механизмдердің, жеке жҽне ұжымдық қорғаныс құралдарының, санитарлық-тұрмыстық қамтамасыз ету деңгейінің техникалық жағдайын зерттеу, тексеру жүргізу, еңбекті қорғаумен байланысты барлық бағыттар бойынша, бақылауды жүзеге асыру;5)жҿндеуден шыққан жабдықты қабылдау бойынша, ҿндірістік мақсаттағы құрылысы аяқталған немесе қайта құрылған нысандарды пайдалануға қабылдау жҿніндегі комиссияның жұмысына қатысу;6)ұйымда ҽзірленетін еңбекті қорғау талаптарын сақтау бҿлігінде техникалық құжаттаманы қарау жҽне келісу;7)басқа бҿлімшелермен бірлесе еңбекті қорғау жағдайларын жақсарту, травматизмнің, кҽсіптік сырқаттарыдң алдын-алу бағдарламаларын, жоспарларын ҽзірлеу жҽне іске асыру;8)еңбекті қорғау жағдайларына, еңбекті қорғау жҿніндегі келісімге қатысты ұжымдық шарттар бҿлімдерін жасауға қатысу, оларды жұмыскерлердің назарына жеткізу;9)бҿлімшелер басшыларына мамандықтар мен лауазымдар тізімдерін жасауда кҿмек кҿрсету, оған сҽйкес жұмыскерлер медициналық тексерулерден ҿтулері, еңбектің қауіпті жҽне зиянды жағдайларындағы жұмысы кезінде жеңілдіктер мен ҿтемақылар алулары;10)ҿндірістегі жазатайым уақиғалармен жҽне кҽсіптік сырқаттармен байланысты сақтандыру жҿніндегі тҿлемдерді тағайындау үшін құжаттарды дайындауға қатысу;11)еңбекті қорғау жҽне жағдайлары бойынша статистикалық есептемені жасау;12)еңбекті қорғау жҿніндегі ұйым жұмыскерлерін оқыту бағдарламаларын ҽзірлеу, еңбекті қорғау бойынша кіріспе нұсқаулықты ҿткізу, оның басшысын кірістіре отырып, ұйым қызметкерлерінің еңбекті қорғау жҿніндегі оқуын уақытылы ұйымдастыру; білімді тексеру бойынша комиссия жұмысына қатысу;13)ұйымның құрылымдық бҿлімшелер басшыларының қатысуымен мамандықтар мен жұмыс түрлері тізбелерін жасау, олар еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаулармен қамтамасыз етілуге тиісті, бҿлімшелер басшыларына еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқауларды, еңбек қауіпсіздігі бойынша ұйымның стандарттарын ҽзірлеуде жҽне қайта қарауда ҽдістемелік кҿмек кҿрсету; 14)ұйым бҿлімшелерін, еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаулармен, плакаттармен жҽне қауіпсіздік белгілерімен, еңбекті қорғау қағидаларымен жҽне нормаларымен қамтамасыз ету;15)бҿлімшелерде еңбекті қорғау жҿніндегі кабинет, еңбекті қорғау жҿніндегі бұрыштар жұмысын ұйымдастыру жҽне басқару16)еңбекті қорғау жҿніндегі ҿндірістік мҽжілістерді ұйымдастыру, насихат жүргізу, ұйым жұмыскерлеріне еңбекті қорғау жҿніндегі жаңа нормативтік құқықтық актілер мҽліметтерін жеткізу;17)еңбекті қорғау мҽселелері бойынша жұмыскерлердің хаттарын, арыздарын, шағымдарын қарау, анықталған кемшіліктерді жою;18)ұйымның еңбекті қорғау қоры қаражаттарын жұмсау бойынша ұсыныстарды талдау жҽне қорыту, оларды едҽуір тиімді пайдалану бағыттарын ҽзірлеу.Еңбекті қорғау қызметінің іс ҽрекетіндегі ең бастысы— ескерту, профилактикалық жұмыс, еңбек жағдайларын сауықтандыру, жұмыс ортасы мен еңбек үдерістері жағдайларына қатысты нормативтік талаптарды қамтамасыз ету.Қазіргі заңнама еңбекті қорғау қызметтерінің жұмыскерлеріне ҿз ҿкілеттіктерін іске асыру үшін едҽуір үлкен құқықтар береді, оның ішінде ұйымның бҿлімшелер басшыларына, басқа да лауазымды тұлғаларға анықталған бұзушылықтарды жою туралы орындалуға міндетті ұйғарымдарды беру құқығын береді. Ұйғарым түрі 2.1.суретте келтірілген.Еңбекті қорғау қызметі жұмыскерлерінің санын анықтау«Ұйымдардағы еңбекті қорғау қызметі жұмыскерлерінің салааралық нормативтік саны» (Ресей Еңбек министрлігі 22.01.2001 № 10 Қаулысымен бекітілген) құжатына сҽйкес жүзеге асырылады. Нормативтер кестелер түрінде ҽзірленген, онда келесі реттегілер кҿрсетілген:1)Ұйымдағы жұмыскердердің орта тізімді саны;2)Жұмыстағы еңбектерінің ауыр жҽне зиянды жағдайларымен байланысты жұмысшылар саны;3)Ұйымдағы дербес ҿндірістік құрылымдық бҿлімшелер саны.Кестелер еңбекті қорғау қызметіне бекітілген жұмыстардың тоғыз негізгі түрлері үшін жасалған:1)Ҿндірістік травматизмнің, кҽсіптік жҽне ҿндіріс себепші болатын сырқаттардың алдын- алу;2)Олардың еңбекті қорғау жағдайлары талаптарының сҽйкестігіне қатысты жұмыс орындарын аттестаттауды ұйымдастыру; 3)еңбекті қорғау жҿніндегі кабинет жұмысының басшылығын,лекциялар мен ҽңгімелерді енгізе отырып, еңбекті қорғау мҽселелері бойынша насихатты ұйымдастыру;4)еңбекті қорғау жҿніндегі оқу, нұсқаулық беру, білімін тексеру жүйесін ұйымдастыру;5)еңбекті қорғау жҿніндегі шараларды жоспарлау, статиистикалық есептемені жасау, құжаттама жүргізу;2.1.сурет Еңбекті қорғау қызметі инженерінің (маманының) ұйғарымы6)ұйымда жҽне құрылымдық бҿлімшелерде еңбекті қорғау жағдайына жедел бақылау жүргізу; 7)еңбекті қорғау жҿніндегі заңдардың жҽне ҿзге де нормативтік құқықтық актілердің сақталуына бақылау жүргізу;8)жағдайлар мен еңбекті қорғауды жақсартуға бағытталған, ҿндірісті қайта құруға жҽне шараларды ұйымдастыруға қатысу;9)жазатайым уақиғаларды тексеру жҽне есепке алу (уақыттың келесі нормативтік шығындары пайдаланылады: жеңіл жағдайларға қатысты — 24 сағ, ауыр, ҿлім-жітім немесе топталған жағдайларға — 120 сағ).Еңбекті қорғау қызметі жұмыскерлерінің жалпы нормативтік санын, барлық бұдан бұрын аталып ҿткен жұмыстар түрлері бойынша алынатын санды жинақтаумен анықтайды. Ұйымның жекелеген ҿндірістік бҿлімшелері бір-бірінен 0,5 км-ден 1,5 км дейінгі қашықтыққа алыстаған жағдайларда, алынған нормативтік санды артатын 1,2 коэфициентіне кҿбейтеді, ал 1,5 км астам қашытыққа алыстаған кезде 1,4 коэфициентіне кҿбейтеді.Орташа тізімдік саны 700 адамға дейін жететін ұйымдарда еңбектерінің ауыр жҽне зиянды жағдайлары бар жұмыскерлердің болмауы кезінде еңбекті қорғау қызметінің функциясын еңбекті қорғау бойынша жекелеген штаттық мамандар, ал саны кҿп болған жағдайда бюро (штаттық бірліктің үш-бес бірлігі ) немесе еңбекті қорғау бҿлімі (штаттық бірліктің алты немесе одан да кҿп бірлігі) атқаруы мүмкін.мысал. Ұйымда жұмыскерлердің орташа тізімдік саны — 580 ад., дербес ҿндірістік құрылымдық бҿлімшелер саны— 4, ауыр жҽне зиянды еңбек жағдайлары бар жұмыскерлер саны — 70 ад., болжанатын жазатайым уақиғалар саны – жылына үш жеңіл жағдайлардан аспайды, жекелеген ҿндірістік бҿлімшелер бір-бірінен 1 км дейінгі қашықтыққа алыстаған. Еңбекті қорғау қызметі жұмыскерлерінің нормативтік санын есептеңіз.Бұдан бұрын аталған жағдайларды есепке ала отырып жҽне салааралық нормативтік санда келтірілген кестені пайдаланып, жұмыстардың барлық тоғыз түрі бойынша дҽйекті түрде келесі реттегілерді аламыз: 0,14; 0,15; 0,18; 0,42; 0,15; 0,29; 0,07; 0,20; (3-24)/2000 = 0,036. Жұмыстың тоғызыншы түрі бойынша есепте жеңіл жазатайым уақиғалар саны ескерілген (3), осындай бір жағдайды тексеруге кеткен уақыттың нормативтік шығыны (24 с) жҽне бір жұмыскер үшін жұмыс уақытының жылдық нормасы — 2 000 с. Алынған сандарды жинақтай келе, жалпы нормативтік санды аламыз— 1,636. Ұйым бҿлімшелерінің бір-бірінен алыстағанын ескере отырып, 1,2 арттырушы коэффициентін қолданамыз. Ақырында алатынымыз: 1,636-1,2 = 2 ед. Осылайша, еңбекті қорғау қызметі екі мамандардан тұруға тиісті.Қазіргі нормативтік талаптар, саны 100 жҽне одан да кҿп жұмыскерлері бар ұйымдарда еңбекті қорғау кабинеттерін құру қажет екенін белгілейді («Еңбекті қорғау кабинетінің жҽне еңбекті қорғау бұрышының жұмысын ұйымдастыру бойынша ұсынымдар») Жұмыскерлерінің аз саны бар ұйымдарда, сондай-ақ құрылымдық бҿлімшелерде еңбекті қорғау бұрыштары құрылуға тиісті.Еңбекті қорғау кабинетіне, қажетті техникалық құралдармен, ДЭЕМ, безендірілген материалдармен жарақталған, бір жҽне одан да кҿп бҿлмелерден тұратын жеке үй-жай бҿлінуге тиісті. Егре ұйымда 1000 адамға дейін жұмыс істесе, кабинеттің жалпы алаңы 24 м2 құрауға тиісті, ҽрбір қосымша мың адамға 6 м2 қосылады.Еңбекті қорғау бұрышы бұл орайда, кҿрінуге лайық, ҿндірістік үй қабырғасының бҿлігін алып, стенд, экран, кҿрме түрінде рҽсімделуі мүмкін. Бұл бұрышта еңбекті қорғау жҿніндегі бұйрықтар, ҿкімдер, шешімдер, жұмыс жоспарлары орналастырылуы мүмкін ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ ЖАҒДАЙЫНЫҢ ІШКІ ӘКІМШІЛІК-ҚОҒАМДЫҚ БАҚЫЛАУЫН ҦЙЫМДАСТЫРУЕңбекті қорғау мҽселесі, оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету техникалық жҽне ұйымдастыру жағынан да едҽуір күрделі. Жұмыскерлер мінез-құлқының, ҽкімшілік ҿкілдерімен қатар қарапайым жұмыскерлер жауапкершілік сезімдерінің, еңбекті қорғау талаптарына ұйымның ұжымындағы қалыптасқан жалпы қатынастың үлкен маңызы бар. Тҽжірибе кҿрсеткендей, еңбекті қорғаумен жҽне қауіпсіздікпен байланысты күш салулардың тиімділігі, барлық еңбек ұжымының тиісті мҽселелерді шешуге қатысу дҽрежесімен елеулі белгіленеді. Сондықтан, Ресей Еңбек министрлігі 08.04.1994 № 30 Қаулысымен «Кҽсіби одағының немесе еңбек ұжымының еңбекті қорғау жҿніндегі ҿкілетті (сенімді) тұлғасының жұмысын ұйымдастыру бойынша ұсынымдар» бекітілді. Ең алдымен жұмыскерлер ҿздерінің еңбекті қорғау жағдайын бақылауға қатысуын қамтамасыз ету құжаттың негізгі мақсаты болып табылады. Осындай бақылауға тартылған жұмыскерлер, еңбекті қорғау жҿнінде тиісті дайындықтан ҿтулері тиісті. Кҽсіпорын жҽне ұйым ҽкімшілігі, кҽсіпордақ органдары, мемлекеттік қадағалау органдарының ҿкілдері оларға қажетті кҿмек жҽне қолдау кҿрсетуге, моральдық жҽне материалдық ынталандыру шараларын қолдануға тиісті.Еңбекті қорғау жҿніндегі ҿкілетті (сенімді) тұлғалар ҿз іс- ҽрекеттерін екі бағытта жүзеге асыруы тиісті екенін назарда ұстау қажет: біріншіден, олар жұмыс берушілердің жұмыскерлердің заңды құқықтары мен мүдделерінің сақталуына қоғамдық бақылау жүргізуге, яғни ҽрбір жұмыскердің еңбектің саулық жҽне қауіпсіз жағдайларына қатысты құқығын қорғауға тиісті (психологиялық тұрғыдан қарағанда оңай міндет емес); екіншіден, олар ҿздерінің жұмыстағы жолдастарының мінез-құлқын бақылауға, олардың еңбекті қорғау жҿніндегі белгіленген нұсқауларды сақтайтынын, жұмыста қауіпсіз амалдарды қолданатынын, ЖҚҚ пайдаланатындарын қадағалауға тиісті.Ҿкілетті (сенімді) тұлғалар ҽрбір бастапқы еңбек ұжымында (құрылымдық бҿлімшеде) ашық жиналыстарда сайланады. Ҿндірістің ҿзіндік ерекшелігі бар жағдайларын есепке ала отырып (мысалы, екі- үш, ауысымды жұмыс), ҽрбір бҿлімшеде (ҽрбір ауысым үшін) бірнеше ҿкілеттілер сайлануы мүмкін. Кҽсіподақ ұйымдары тиісті жиналыстарды ҿткізуді қамтамасыз етуге тиісті. Егер кҽсіподақ ұйымдаспаған болса, жиналыстардың ҿткізілуін ҽкімшілік қамтамасыз етуі тиісті.Ҿкілеттілер сайлануын екі жылдан кем емес мерзімде ҿткізу ұсынылады. 40 сағаттық бағдарлама бойынша тиісті оқудан соң жҽне білімдерін тексергеннен кейін осындай мерзімге суреті бар куҽлік беріледі.Лауазымдары бойынша еңбекті қорғау жағдайына жауапкершілік алатын жұмыскерлер, ҿкілетті болып сайлана алмайды.Ең жақсы ҿкілеттілер ҽдетте, кҽсіпорынның еңбекті қорғау жҿніндегі комитетінің (комиссиясының) құрамына кіруге тиісті.Келесі реттегілер ҿкілеттілердің негізгі міндеттері болып табылады:1)еңбектің сау жҽне қауіпсіз жағдайларын құруды қолдау;2)кҽсіпорында еңбекті қорғау жағдайына, жұмыскерлердің еңбекті қорғау саласындағы құқықтарының сақталуына бақылау жүргізу;3)ҽртүрлі ұйымдарда (оның ішінде қадағалау органдарында) еңбекті қорғау мҽселелерімен, жұмыс берушінің ҿз міндеттемелерін орындаумен, еңбекті қорғау жҿніндегі ұжымдық шартпен немесе келісіммен байланысты еңбек дауларын қарау кезінде ҿз кҽсіпорыны жұмыскерлерінің мүдделерін қорғау; 4)жұмыскерлерге еңбекті қорғау мҽселелері бойынша кеңес беру, оларға еңбектің сау жҽне қауіпсіз жағдайларына қатысты құқықтарының қорғалуына кҿмек кҿрсету.Осы міндеттерді есепке ала отырып, ҿкілеттілер келесі міндеттерді (функцияларды) жүзеге асыруға тиісті:1)жұмыс берушінің ҿздеріңізге белгілі, барлық меншік түріндегі кҽсіпорындар мен ұйымдар үшін бірдей, еңбекті қорғау мемлекеттік талаптарының сақталуына бақалау жасау;2)еңбекті қорғау жағдайын бақылау, жұмыскерлердің еңбекті қорғау жҿніндегі міндеттерінің орындалуын, ұжымдық жҽне жеке қорғаныс құралдарын қолданудың дұрыстығына бақылау жасау;3)олардың ағымдық жағдайын, еңбекті қорғау нормалары мен қағидалары талаптары сҽйкестігін бағалауға қатысты, үйлердің, құрылыстардың, машиналардың, механизмдердің, станоктардың, технологиялық жабдықтаудың, басқа да жабдықтардың тексерілуін жҽне қаралуын жүргізу бойынша комиссияның жұмысына қатысу;4)желдеткіш жүйелері жұмысының тиімділігін, санитарлық- тұрмыстық үй-жайлардың (гардероб, жуынатын орын, душқа түсетін бҿлме, дҽретханалар) жағдайын, осы үй-жайлардағы санитарлық техникалық құрылғыларды тексеру бойынша жұмысқа қатысу;5)еңбекті қорғау саласында анықталған кемшіліктерді жою, жазатайым уақиғалар мен кҽсіптік сырқаттардың алды алу, еңбек жағдайларын жақсарту бойынша шараларды ҽзірлеуге қатысу;6)жұмыс аймағында орын алған барлық жазатайым уақиғалар туралы уақытылы (жұмыстың тікелей басшыларымен) хабарлануға, жұмыскерлердің еңбегі мен демалысының режиміне қатысты қазіргі регламенттердің сақталуына бақылау жасау;7)Ҿндірістегі жазатайым уақиғалардан зардап шеккендерге бірінші кҿмек кҿрсетуге қатысу;8)Кҽсіподақ ұйымының немесе еңбек ұжымының ҿзге де ҿкілетті органдарының тапсырмасы бойынша — ҿндірістегі жазатайым уақиғаларды тексеру бойынша комиссия жұмысына қатысу.Осының алдындағы атап ҿтілген міндеттерді тек еңбекті қорғау талаптарын, жұмыс ортасы факторларының шектеулі рұқсат етілетін мағыналарын білетін, дайындығы бар адамған жүзеге асыра алады. Бұл білімдер ҿз еңбек ұжымында түсініктеме жұмысы үшін қажет. Сондай-ақ ҿндірістегі жазатайым уақиғаларды тексеру жҽне есепке алу туралы нормативтік құжаттарды білу қажет, себебі онсыз тексеру бойынша тиісті комиссияның жұмысына қатысу толыққанды болмайды.Ҿкілеттілердің бҿлімшелер басшыларына қаралуға міндетті анықталған еңбекті қорғау талаптарының бұзушылықтарын жою туралы ұсынымдарды беруге, тиісті органдарға еңбекті қорғау талаптарының бұзылуы, ҿндірістегі жазатайым уақиғалар фактілерінің жасырылуы туралы ұсыныстармен жүгінуге құқы бар.Ҿз бҿлімшесінің басшысына бұрын кҿрсетілген ұсынымды беру, мемлекеттік қадағалау органдарына жүгіну —«күшті ҽсер ететін құралдар». Оларды тек аса қажет болған жағдайда ғана пайдаланған орынды. Таратып айтқанда, бҿлімше басшысының еңбекті қорғау талаптарын орындауға құлқы жоқ немесе оны ҿрескел түрде елемейді. Мұндай жағдайларда ұсынымды бергенге дейін кейде ҿзінің басшысына қарағанда жоғары тұрған лауазымды тұлғамен сҿйлесіп алған жҿн, яғни ҿкілеттік билікті абайлап пайдалану қажет. Қазіргі ғылым мен техниканың даму кезеңінде ҿндірістердің жекелеген түрлерінде еңбектің қауіпсіз жҽне саулықты жағдайларын қамтамасыз ету саласында кейбір проблемалардың келісуге боларлық шешімдері жоқ. Осының бҽрін, ҽрине еңбекті қорғау жҿніндегі ҿкілетті (сенімді) тұлғалар ҿз іс-ҽрекеттерін жүзеге асыру кезінде ескерулері қажет.Ҿкілеттілердің жұмысындағы тағы бір ерекшелік олардың жұмыстағы ҽріптестерімен ҽрекеттестіктеріне қатысты. Бұдан бұрын кҿрсетілгендей, ҿкілеттілер жұмыскерлердің еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқауларды орындалуын, жеке жҽне ұжымдық қорғаныс құралдарын қолдануын тексереді. Жұмыстағы ҽріптестерімен қатынастарында тек бақылаушы, қадағалаушы позициясын ұстанбаған жҿн. Одан гҿрі ынталы ынтымақтастық, проблемаларды шешуге қатысу анағұрлым жемісті болатыны сҿзсіз. Ҿкілеттілердің жұмысындағы негізгі ұрандар мен нұсқаулар — «Қауіпсіздікпен барлығы ұтады», «Еңбекті қорғау — баршаның жҽне ҽрбір жұмыскердің ісі». Кейде жұмыскерлер жол беретін бұзушылықтар, жетілдірілмеген жабдықпен жҽне ҿндірістің ұйымдастырылуымен, механизация жҽне автоматизация құралдарының болмауымен, жұмыс ортасының нашар жағдайларымен, шешім қабалдауға жеткіліксіз уақытпен ушықтырылады.Ҿндірісте бір де бір жұмыскер мүгедек болып қалғысы келмейтіндігімен келісесіздер, сондықтан «зардап шегушінің жазатайым уақиғадағы кінҽсі» ұғымына абайлап қараған жҿн.Ресейдің тҽуелсіз кҽсіподақтар федерациясымен (РТКФ) ҿздерінің «Кҽсіподақтың еңбекті қорғау жҿніндегі ҿкілетті (сенімді) тұлғасы туралы типтік ережесі» бекітілді— РТКФ Атком 18.10.2006 № 4-3 қаулысы. Негізінен ол бұрын баяндалғанды қайталайды.Жұмыс беруші ҿкілеттілердің жұмысы үшін қажетті жағдайлар жасауы, оларды талап етілетін нормативтік құжаттармен қамтамасыз етуі, жұмыс күні ішінде қажетті уақыт беруге жҽне ҿкілеттілердің ҿз міндеттерін жүзеге асырулары үшін қосымша ҽлеуметтік кепілдіктер беруі қажет.Ұйымдарда жұмыс берушінің бұйрығымен еңбекті қорғау жҿніндегі комитеттер (комиссиялар) құрылуға тиісті. Олар ұйымдарда еңбекті қорғау басқармасының ҽкімшілік –қоғамдық ұжымдық органдары болып табылады. РФ ЕК 218 бабы жұмыс берушінің жҽне (немесе) жұмыскердің немесе ҿкілетті органның, мысалы кҽсіподақтың бастамасы бойынша құрылатынын қарастырады. Тиісінше осы комитеттердің (комиссиялардың) құрамына жұмыс берушінің жҽне бастапқы кҽсіподақ ұйымы сайлау органының немесе жұмыскердің ҿзге де ҿкілетті органының ҿкілдері кірулері тиісті.Қазіргі уақытта Ресейдің Денсақҽлдаммин 29.05.2006 № 413 Бұйрығымен «Еңбекті қорғау жҿніндегі комитет (ко¬миссия) туралы типтік ереже бекітілді.Келесі реттегілер комитеттердің (комиссиялардың) функциялары болып табылады:1)жағдайды жҽне еңбекті қорғауды жақсарту бойынша жұмыс берушінің, жұмыскердің, кҽсіподақтардың ұсыныстарын қарау;2)еңбекті қорғаудағы оқу, нұсқау беру жҽне білімді тексеру жүйесін ұйымдастыруда жұмыс берушіге қолдау кҿрсету;3)еңбекті қорғау жағдайларын тексеруге, олардың нҽтижелерін қарауға жҽне анықталған бұзушылықтарды жою бойынша жұмыс берушіге жұмыс берушіге ұсынымдарды қалыптастыруға қатысу;4)жұмыскерлерді ұйымдағы жүргізілетін еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыс туралы хабардар ету;5)жұмыскерлердің мҽліметтеріне жұмыс жағдайлары жҽне еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстардың сертификациялары бойынша жұмыс орындары аттестацияларының нҽтижелерін жеткізу;6)жұмыскерлерді нормативтер, ЖҚҚ жұмыскерлерін сүтпен, емдеу-профилактикалық тағаммен қамтамасыз ету тҽртібі туралы хабардар ету ;7)медициналық тексрулер ҿткізілуін ұйымдастыруға қолдау кҿрсету; 8)еңбекті қорғау жҿніндегі шараларды жоспарлау жҽне қарау мҽселелерін қарауға қатысу;9)қауіпсіздік стандарттарына сҽйкес келетін, едҽуір заманауи техникаларды, технологияларды енгізуде жұмыс берушіге қолдау кҿрсету;10)жұмыскерлердің қауіпсіз мінез-құлқын моральдық жҽне материалдық ынталандыру жүйесін құру бойынша ұсыныстар ҽзірлеу;11)еңбекті қорғау жҿніндегі жергілікті нормативтік құқықтық актілер жобаларын (кҽсіпорындардың бұйрықтары, ережелері, стандарттары) қарау жҽне олар бойынша жұмыс берушіге ұсыныстар дайындау.Еңбекті қорғау жҿніндегі комитеттер (комиссиялар) теңдестік негізде құрылады — ҽрбір тарап тараптар ҿкілдерінің санына тҽуелсіз бір дауысқа ие. Комитет құрамы жұмыс берушінің бұйрығымен бекітіледі. Ҽдетте, жұмыс беруші немесе оның жауапты ҿкілі комитет Тҿрағасы болып табылады, орынбасарларының бірі болып – кҽсіподақ немесе жұмысшылар ұжымының ҿкілі, хатшы - еңбекті қорғау қызметінің жұмыскері болып келеді.Еңбекті қорғау жҿніндегі комитеттер (комиссиялар) мүшелері оқуды жҽне білімдерін тексеруді ҿтулері тиісті; қайталап оқу жҽне білімді тексеру үш жылда бір реттен кем болмайтындай жүзеге асырылады.Еңбекті қорғау жағдайына үшсатылы ҽкімшілік-қоғамдық бақылаудың едҽуір жоғары тиімділігі іс жүзінде расталған. Осындай ұйымдастыру түріндегі бақылау 1960 жылдардан бастап Ресей Федерациясында кеңінен енгізілді жҽне ҿзінің тиімділігін дҽлелдеді. Оның елдегі ұйымдастырылу жҽне жүргізілу тҽжірибесі «Еңбекті қорғау жағдайына үш сатылы бақылауды ұйымдастыру бойыншаҽдістемелік ұсынымдар» (КОБОК1 еңбекті қорғау бҿлімімен мақұлданған 02.07.81) құжатымен жинақталған.Еңбекті қорғау жҿніндегі заңнамадағы ҿзгерістерді есепке ала отырып үш сатылы бақылау қазіргі уақытта келесі реттегідей жүзеге асырылады.Бақылаудың бірінші сатысы ауысым сайын ауысым басталғанға дейін жҽне жұмыс үдерісінде жұмыстардың тікелей басшысымен жҽне ұйымның еңбекті қорғау қызметімен ҽзірленетін, бағдарлама бойынша еңбекті қорғау жҿніндегі ҿкілетті (сенімді) тұлғамен бірлесе ҿткізіледі. Бұл орайда: жұмыс орындарының1 КОБОК — Кҽсіподақтарының бүкілодақтық орталық кеңесі ұйымдастырылу жағдайы мен дұрыстығын, жабдықтар мен құралдардың болуын жҽне қалыптылығын, ҿтетін жерлер мен ҿтпе жолдардың жағдайын; қоршаулардың болуын; жарықтандырудың жеткілігін; жұмыскерлер үшін еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаулардың жҽне қауіпсіздік белігілерінің болуын; аса қауіпті жұмыстарды орындауға жұмыскерлерде тиісті куҽліктер мен рұқсат-нарядтардың болуын тексеру қажет. Тексеру барысында анықталған барлық еңбекті қорғау талаптарының бұзушылықтары жұмыстардың орындалуына дейін жойылуға тиісті. Егер олар бұзушылықтарды жұмыс басталғанға дейін ҿз күштерімен жедел жоя алмаса, жұмыстардың тікелейбасшысы учаскенің еңбекті қорғау жағдайын бақылау журналына1 бұзушылықтар туралы жазба жазады жҽне ол туралы дереу (2.2 сурет)жоғары тұрған басшыға баяндайды, ол ҿз тарапынан жұмыс басталғанға дейін бұзушылықтарды жою бойынша шаралар қабылдауға жҽне қабылданған шешімді журналға жазуға міндетті. Бұзушылықтар болмаған кезде немесе егер олар жұмыс басталғанға дейін ҿз күштерімен жойылса, журналға жазбалар жазылмайды. Жұмыс уақытында апат немесе жұмыскер денсаулығына зиян келтірілетін қауіп туындаған кезде дереу жұмысты тоқтатып, ол туралы жұмыстардың тікелей басшысын жҽне жоғары тұрған басшылықты хабардар ету қажет. Жұмыскерлердің кез келген еңбекті қорғау талаптарын, арнайы киім мен жеке қорғаныс құралдарын пайдалану қағидаларын бұзушылықтары дереу тоқтатылуы тиісті. Бұзушылар жҽне олардың жол берген бұзушылықтар туралы мҽліметтер еңбекті қорғау жағдайын бақылау журналына жазылады (2.2 сурет). Бұзушымен қажет болғанда еңбекті қорғау жҿнінде жоспардан тыс нұсқаулық ҿткізіледі жҽне тҽртіптік жаза қолдануға қатысты шаралар қабылданады.Еңбекті қорғау жағдайына бақылаудың екінші сатысы комиссиямен айына бір рет жүзеге асырылады, оған бҿлімше басшысы (цех, дербес учаске) басшылық етеді. Комиссия құрамына жұмыстың тікелей басшылары (прорабтар, мастерлер), цехтық мамандар, бҿлімше кҽсіподақ комитетінің тҿрағасы (кҽсіподақ тоб. ұйымд.), цехтың еңбекті қорғау жҿніндегі ҿкілетті (сенімді) тұлғалары кіреді. Бақылау ұйымның күзет қызметі ҽзірлеген бағдарламасы бойынша жүзеге асырылады. Бірінші сатыда ҿткізілетін еңбекті қорғау жағдайының бақылану сапасы тексеріледі. Бақылау нҽтижелері бойынша анықталған кемшіліктерді жедел жоюға қатысты шаралар1 Журнал ұсынылмалы болып табылады. қабылданады, ал бҿлімше (цех, бҿлімше, учаске) күштерімен жоя алмайтын болса, қажетті шаралар қабылдау үшін ұйымның басшысына (жұмыс берушіге) баяндайды. Бҿлімше басшысы ауысымдардың, учаскелердің тікелей басшыларымен, цехтық мамандарме  мамандармен, бригадирлермен, еңбекті қорғаудың жағсы кҿрсеткіштері бар, учаскелер (ауысым) басшыларының бақылау нҽтижелері, кҿтермелеу шаралары жарияланатын, еңбекті қорғау жҿніндегі ҿкілетті (сенімді) тұлғалардың қатысуымен ҿндірістік мҽжіліс ҿткізеді, анықталған кемшіліктерді талқылау жүргізіледі; қарауындағы ҿндіріс учаскелерінде елеулі бұзушылықтарға жол берілген басшылар тыңдалады, тиісті учаскелердің журналдарына орындалу мерзімдерінің кҿрсетілуімен анықталған кемшіліктерді жою бойынша шаралар жазылады. Ай сайынғы бақылау нҽтижелері, сипатты бұзушылықтар жҽне бұзушылар туралы деректер, еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстың озық тҽжірибесі, еңбекті қорғау жҿніндегі жақсы жұмысы үшін кҿтермеленгендер тізімі еңбекті қорғау жҿніндегі цехтық бұрышта (стендете) кҿрсетіледі.Еңбекті қорғау жағдайына бақылаудың үшінші сатысы барлық ұйым деңгейінде жүзеге асырылады жҽне жұмыс берушінің немесе оның жауапты ҿкілімен комитетепен (комиссиямен) тоқсанына бір рет ҿткізіледі. Комиссия құрамына қосымша келесі реттегілер енгізілуі мүмкін: еңбекті қорғау қызметінің басшысы, ұйымның бас мамандары, ірі қызметтер, бҿлімдер басшылары. Үлкен ұйымдарда ұйым басшысының орынбасарлары (бас мамандар, қызметтер, бҿлімдер басшылары) басқаратын бірнеше шағын комиссиялар құрылуы мүмкін. Комиссия (шағын комиссия) құру туралы ұйым басшысының арнайы бұйрығы шығарылады. Үшінші сатыдағы бақылау тоқсанына бір реттен кем болмайтындай, ұйым белгілейтін мерзімдерде, тексерілетін бҿлімше бастығы жҽне кҽсіподақ комитеті тҿрағасының (еңбекті қорғау жҿніндегі ҿкілетті (сенімді) тұлға) қатысуымен нысандардың, жұмыс орындарының тікелей тексерілуімен жүргізіледі. Бұл күнді ұйымның Еңбекті қорғау күнімен бір уақытта ҿткізу ұсынылады. Тексеру басталғанға дейін бҿлімшелер басшылары (цех басшылары) ҽрбір учаске (ауысым) бойынша осының алдындағы ай сайынғы тексерулер барысында алынған, еңбекті қорғау жағдайы туралы деректерді, тоқсан сайынғы бақылау актісін жасау үшін қажетті басқа да ақпаратты ұсынады.Үшінші саты комиссиясы учаскелердің (ауысымдардың) еңбекті қорғау жағдайын бақылау журналдарының толтырылу сапасын, ай сайынғы бақылау кезіндегі еңбекті қорғау ұйымдастырылуы жағдайын бағалаудың дұрыстығын, жағдайлардың, еңбекті қорғаудың жҽне санитарлық-сауықтыру шараларының жақсартылу жоспарларының орындалу барысын, еңбекті қорғау жҿніндегі ағымдық жоспарлар мен келісімдерді; ведомстволық жҽне мемлекеттік қадағалау органдары, кҽсіподақ органдарының ұйғарымдарының орындалуын, осының алдындағы тексерулер кезінде анықталған жоғары тұрған ұйымдардың нұсқауларын; ҿндірістік травматизм жағдайын жҽне оның тексерілуінің уақтылығын, ЖҚҚ жұмыскерлерінің қамтамасыз етілуін, еңбекті қорғау (қауіпсіздік) жҿніндегі оқудың, нұсқаулықтардың жҽне жұмысқа рұқсат берулердің ұйымдастырылуын, сондай-ақ басқа ескерілетін факторлар бойынша еңбекті қорғаудың ұйымдастырылу жағдайын тексереді. Бақылау барысында жұмыс орындарындағы жҽне тұрмыстық үй-жайлардағы басқа да анықталған техника қауіпсіздігі мен ҿндірісті санитария талаптарының бұзушылықтары байқалып отыр.Еңбекті қорғау жағдайының тоқсан сайынғы бақылауының нҽтижелері жұмыс берушінің мҽжілісінде талқыланады. Ҽрбір бҿлімше бойынша қорытынды баға шығарылады (жақсы, қанағаттанарлық, қанағаттанғысыз). Жекелеген учаскелерде еңбекті қорғау жағдайы бойынша ескертулер тиісті учаскелердің бірінші сатылы бақылау журналына жазылады (2.2 сурет). Үшінші сатының бақылау нҽтижелері бойынша ұйым басшысымен бұйрық шығарылады, онда еңбекті қорғау жҿніндегі жоғары кҿрсеткіштері үшін кҿтермеленген тұлғалар тізімі, едҽуір ҿзгешелігі бар бұзушылықтар, бҿлімшелердегі еңбекті қорғауды ұйымдастырудың бағаланулары (жақсы, қанағаттанарлық немесе қанағаттанғысыз), анықталған кемшіліктерді жою бойынша шаралар, бұзушылықтар, орындалу мерзімдері жҽне орындауға жауапты тұлғалар кҿрсетіледі. Бұйрық ҽрбір бҿлімшенің (цехтың ) еңбекті қорғау жҿніндегі бұрышында (стендте) ілінеді.Бұдан бұрын айтылғандардан, іш сатылы бақылаудың ҽкімшілік- қоғамдық болып табылатындығы шығып отыр— ҽрбір сатыда бақылауды ҽкімшілік жҽне кҽсіподақ немесе еңбек ұжымы ҿкілдері жүзеге асырады.Ол сондай-ақ,осы басқарманың барлық сатыларын қамти отырып, едҽуір кең тараған ҿндіріс басқармасының схемасын ескереді:1)Жұмыстардың тікелей басшысы басшылық ететін бастапқы еңбек ұжымы (ауысым, учаске) ;  ЕҢБЕК ЖАҒДАЙЛАРЫ БОЙЫНША ЖҦМЫС ОРЫНДАРЫНЫҢ АТТЕСТАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ПРАКТИКАЛЫҚ МӘНІЕңбек жағдайлары бойынша жұмыс орындарының аттестациясы (ЖОА)— жұмыс ортасы мен еңбек ұжымының барлық мағыналы факторлары бойынша еңбек жағдайының нақты ахуалына қажетті ескерту-профилактикалық шараларын ҿткізу үшін негіз болып табылатын, кҽсіби қауіптерді бағалау жүйесі. ЖОА «Еңбек жағдайлары бойынша жұмыс орындарының аттестациясын ҿткізу тҽртібі» (Ресей Денҽлдамумин 31.08.2007 № 569 бұйрығымен бекітілген) құжатына сҽйкес жүргізіледі.Аттестация үш құраушыдан тұрады:1)еңбектің қазіргі жағдайлары мен сипатын гигиеналық бағалау;2)жұмыс орнының жарақат қауіпсіздігі деңгейін бағалау;3)жұмыскерлердің жеке қорғаныс құралдарымен қамтамасыз етілуін бағалау.Бұл орайда, жарақат қауіпсіздігі деп, еңбекті қорғау жҿніндегі нормативтік құқықтық актілермен белгіленген жағдайларда жұмыскерлердің жарақаттанулары болдырылмайтын, жұмыс орындарының еңбек қауіпсіздігі талаптарына қатысты сҽйкестігі түсініледі.Жұмыс орындарының аттестациясы кейінгі ҿлшеулер ҿткізілген сҽтінен бастап бес жылдың ішінде бір рет ҿткізіліп тұрады. Аттестация ҿткізудің нақты мерзімдері мен кезеңдігі жағдайлардағы ағымдық ҿзгерістер жҽне жұмыс сипатын есепке ала отырып белгіленеді.Келесі реттегілер, олардың практикалық қажеттігі мен маңыздылығын белгілейтін, жұмыс орындары аттестациясының мақсаттары болып табылады: еңбек жағдайының ахуалын бақылау, кҽсіби қауіпті бағалау, еңбек жағдайларын жақсарту бойынша шараларды жоспарлау жҽне ҿткізу; еңбекті қорғау жҿніндегі талаптар сҽйкестігіне ҿндірістік нысандар сертификациясы; ауыр жұмыстарда жҽне еңбектің зиянды жҽне қауіпті жағдайларында жұмыс істейтін жұмыскерлерге ҿтемақы беруді негіздеу; жұмыскерлер сырқаттарының мамандықтарымен байланысты болуын анықтау, пайда болған кҽсіптік сырқаттардың диагностикасы; жұмыскерлердің ҿмірі жҽне (немесе) денсаулығы үшін тікелей қауіп тудыратын цехтардың, учаскелердің, жабдықтардың жекелеген бірліктерінің тоқтатылуына байланысты мҽселелерді шешу; еңбек жағдайлары, зиянды жҽне қауіпті жағдайлардағы жұмысқа белгіленетін ҿтемақылар, олардың еңбекті қорғау жҿніндегі заңнаманы бұзуларына байланысты кінҽлі лауазымды тұлғаларға ҽсер ету шараларын қолдану Еңбектің қазіргі жағдайларымен сипатын гигиеналық бағалау ҚЗҾФ параметрлерін ҿлшеу жҽне еңбек үдерісі ауырлығы мен қарбаластығы кҿрсеткіштерін анықтау негізінде жүргізіледі. Практика кҿрсеткендей, бұл жұмыстар тек қажетті ҿлшеу құралдары бар, мамандандырылған зертханаларда орындалуы мүмкін.Жұмыс орындарының жарақат қауіпсіздігін бағалау ҿндірістік жабдыққа, құрылғылар мен аспаптарға, оқу құралдарымен нұсқаулықтардың қамтамасыз етілуіне қатынасы бойынша орындалуы тиісті.Аттестацияны ұйымдастыру жҽне ҿткізу үшін бұйрықпен аттестациялық комиссияны құру жҽне рҽсімдеу қажет. Ол Аттестаттаушы ұйыммен (зертханамен) теңдестік негізінде құрылады. Комиссия жұмыстардың ҿткізілу мерзімдері мен кестесін белгілейді, аттестаттауға жататын барлық жұмыс орындарының тізбесін құрастырады, аспатты ҿлшеулер қажет болатын, ҿндірістік ортаның қауіпті жҽне зиянды факторларын анықтайды, қажетті бағалаулардың орындалуы тиісті болатын, еңбек үдерісінің ауырлық жҽне қарбаластық кҿрсеткіштерін анықтайды, ЖОА нҽтижелері бойынша еңбек жағдайларын жақсарту жҽне сауықтыру бойынша шаралар жоспарын ҽзірлейді.Аттестациялауға жататын, жұмыс орындарының толық тізбесін жасау кезінде, комиссия орындалатын жұмыс сипаты жҽне жұмыс жағдайлары бойынша ұқсас жұмыс орындары бір жұмыс орны деп қарауы мүмкін. Алайда ҚЗҾФ бағалау кезінде осыған ұқсас алынған жұмыс орындарының 20 % деректерін ескеру қажет .Аттестация нҽтижелері бойынша ҽрбір жұмыс орнына (немесе ұқсас жұмыс орындарының тобына) еңбек жағдайлары бойынша жұмыс орындары аттестациясының арнайы Картасы жасалады, оның түрі бұдан бұрын кҿрсетілген құжатта келтірілген. Картаға ҚЗҾФ деңгейлерінің аспаптық ҿлшемдерінің хаттамалары, еңбек үдерісінің ауырлығы мен қарбаластығын анықтау хаттамалары, жарақат қауіпсіздігін бағалау хаттамасы, жұмыскерлерді жеке қорғаныс құралдарымен қамтамасыз етілуін бағалау хаттамасы қоса берілуі тиісті.Жұмыс орындарын аттестаттау кезінде еңбектің нақты жағдайын бағалау үш бағадан тұрады:1)ҿндірістік ортаның зиянды жҽне қауіпті факторларының, еңбек үдерісінің ауырлық жҽне қарбаластық дҽрежелері;2)жарақат қауіпсіздігі деңгейі;3)ЖҚҚ жұмыскерлерінің қамтамасыз етілуі.Ҿндірістік ортаның қауіпті жҽне зиянды факторлары, еңбек үдерісінің ауырлығы мен қарбаластығы дҽрежесін бағалау үшін«Жұмыс ортасы мен еңбек үдерісі факторларын гигиеналық бағалау бойынша басшылық. Еңбек жағдайларының критерийлері мен жіктелімі. Р 2.2.2006-05» пайдаланылады. Бұл орайда барлық ҿндірістік ортаның қауіпті жҽне зиянды факторлары, еңбек үдерісінің ауырлығы мен қарбаластығы ҿлшемдерінің нҽтижелері осы факторлар үшін белгіленген нормативтермен салыстырылады.Келі реттегідей бағалар алынуы мүмкін (еңбек жағдайларының класстары):— оңтайлы жағдайлар;— рұқсат етілетін жағдайлар;, 3.2, 3.3 немесе 3.4 — зиянды жағдайлар; 4 — еңбектің қауіпті жағдайлары.Мысалы, шуды ҿлшеу нҽтижесінде, ҿндірістік жұмыс орнында жалпы дыбыс деңгейі 86 дБА құрайтындығы алынды. Дыбыс деңгейінің шектеулі рұқсат етілетін нормативтік мағынасы — 80 дБА. Осылайша, артып түсу 6 дБА тең. По Р 2.2.2006-05 сҽйкес, ҿндірістік ортаның осы факторы бойынша еңбек жағдайы 3 класқа яғни зияндыға тең, зияндылық дҽрежесі 3.2. тең екенін табамыз.Жарақат қауіпсіздігі бойынша еңбек жағдайын бағалау келесі реттегідей болуы мүмкін: оңтайлы (1 класс), рұқсат етілетін (2 класс), қауіпті (3 класс). Жарақат қауіпсіздігі бойынша еңбек жағдайының 3 класқа жатқызылуы кезінде (яғни жабдық ақаулы, қажет етілетін қорғаныс құралдары жоқ, еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаулар жоқ жҽне б.) оны еңбекті қорғау нормативтік талаптар сҽйкестігіне келтіру бойынша ұсыныстар енгізілуі тиісті.ЖҚҚ жұмыскерлерінің қамтамасыз етілуі жұмыскерге еңбектің нақты жағдайларына сҽйкес берілген құралдар дҽрежесі бойынша бағаланады. Сҽйкестік сертификаттарының немесе сҽйкестік туралы декларацияның болуы тексеріледі.ЖОА нҽтижелері, ЖОА ҿткізу туралы бұйрық, жұмыс орындарының тізбесі, ҿлшеулер хаттамалары бар еңбек жағдайы бойынша жұмыс орындар аттестациясының карталары, бҿлімшелердегі жұмыс орындарынң жҽне олардың аттестациялары нҽтижелерінің ведомостары, ұйымдағы жұмыс орындарының жҽне аттестация нҽтижелерінің жиынтық ведомосі, ұйымдағы еңбек жағдайларын жақсарту жҽне сауықтыру бойынша шаралар жоспары (2.3 сурет); ЖОА нҽтижелері бойынша аттестация комиссиясының мҽжіліс хаттамасы, ЖОА аяқталуы жҽне оның нҽтижелерін бекіту туралы бұйрық кіретін құжаттар пакеті түрінде рҽсімделеді. Жұмыс орындары жҽне олардың жұмыс жағдайлары бойынша аттестациясы нҽтижелері ведомостарының түрлері бұдан бұрын кҿрсетілген ЖОА ҿткізу тҽртібінде келтіріледі. Ведомостарға аттестациялық комиссияның тҿрағасы қол қояды.Еңбек жағдайлары бойынша ЖОА құжаттарын 45 жыл бойы сақтау ұсынылады. Жұмыс орындары аттестациясының нҽтижелері туралы ақпарат ұйымның тиісті жұмыскерлеріне жеткізіледі.   ЖОА ҿткізу сапасына мемлекеттік бақылау еңбек жағдайының Мемсараптама органдарына жүктелген. ЖОА аяқталғаннан кейін жұмыс орындарының ведомостарын жҽне олардың аттестация нҽтижелерін, жинақ ведомосты, жұмыс орындарының тізбесін, тартылған аттесталатын ұйым туралы ақпаратты жұмыс беруші еңбектің меминспекциясына жолдауға тиісті. Жұмыс орындарының аттестациясын тек РФ Денҽлдамумин арнайы Тізіліміне енгізілген ұйымдар жүргізе алады. ҦЙЫМДАҒЫ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУДЫ БАСҚАРУ ЖҤЙЕСІНЕ ҚОЙЫЛАТЫН ЗАМАНАУИ ТАЛАПТАРЕңбекті қорғауды басқару жүйелері (ЕҚБЖ) дүние жүзінде алғаш рет 1970 жылдары Кеңес Одағында дами бастады. 1980 жылдардың ҿзінде (1983 ж.) КСРО Мемстандарт техникалық комитетімен бекітілген, «Ұсынымдар. Еңбекті қорғауды басқару. Негізгі ережелер» жалпыодақтық нормативтік құжат қабылданды. Бұл жылдары салалық ЕҚБЖ ҽзірленген болатын.Еңбекті қорғауды басқаруды, еңбек іс-ҽрекетінің қауіпсіздігін арттыруға бағытталған, техникалық ұйымдастыру сипатындағы шешімдердің үздіксіз ҽзрілену жҽне іске асырылу үдерісі деп түсінген жҿн. ЕҚБЖ ҽзірлеудің басты мақсаты — жұмыскерлердің жарақаттану мен сырқаттану кҿрсеткіштерін тҿмендету, еңбек жағдайларын ұдайы жақсарту.Құрылыс ұйымдарындағы ЕҚБЖ жұмыс істеуі келесі реттегілерді қамтамасыз етуге тиісті: кҽсіби қауіпті бағалау; құрылыс ҿндірісінің қауіпсіздігін белгілейтін, негізгі факторлардың жағдайына ҽсер ететін, қауіптерді, ықтимал жағымсыз құбылыстарды болдырмау; құрылыс машиналары мен механизмдер апаттарының, апаттық жағдайлармен жұмыскерлер жарақаттануларының алдын-алу бойынша шаралар қабылдау; негізгі қауіпсіздік факторларын қолдау бойынша шараларды жоғары деңгейде іске асыру; құрылыс ҿндірістерінің қауіпті ҿндірістік нысандарында еңбекті қорғау ҿнеркісіптік қауіпсіздік деңгейін арттыруға бағытталған, басымдылық жҽне перспективалық шараларды жоспарлау жҽне іске асыру; олардың ЕҚБЖ ҿнеркҽсіптік қауіпсіздік талаптарымен ұйғарылған міндеттерін орындау бойынша құрылыс ұйымдарының бҿлімшелері мен қызметтерінің, басшылардың, мамандар мен басқа да жұмыскерлердің іс-ҽрекетін бағалау түзету шараларын қабылдау Қазіргі уақытта келесі реттегілер ЕҚБЖ мақсаттарын, міндеттерін, құрылым белгілейтін негізгі нормативтік құжаттар болып табылады: МЕМСТ 12.0.230«ЕҚСЖ. Еңбекті қорғауды басқару жүйелері. Жалпы талаптар» (01.07.2009ж. бастап қолданысқа енгізілген); «Еңбекті қорғауды басқару жүйелері бойынша басшылық. ЕХҰ-ЕҚБЖ 2001/ІLO-OSH 2001»; «Ұсынымдар. Еңбекті қорғауды басқару. Негізгі ережелер» (1983 ж.КСРО Мемстандарт Техникалық комитетімен бекітілген).Бұл құжаттарда еңбекті қорғауды басқару жүйесі (ЕҚБЖ, Occupatіonal safety and health management systems) еңбекті қорғау саласындағы саясат пен мақсаттарды, сондай-ақ осы мақсаттарға қол жеткізудің тҽсілдері мен ҽдістерін белгілейтін, ҿзара байланысты жҽне ҿзара ҽрекеттенуші жиынтық ретінде белгіленеді.Түпкі нҽтижеде еңбекті қорғау басқармасы, еңбек іс-ҽрекеті қауіпсіздігін қамтамасыз ететін, шешімдер кешенін ҽзірлеуге жҽне іске асыруға бағытталуға тиісті. Бұл кешенге ұйымдастыру, техникалық жҽне гигиеналық сипаттағы кҿптеген шаралар кіруі мүмкін.Ресей Федерациясындағы еңбекті қорғау ұйымы, ҿндірісті басқару келесі жағдаймен жүзеге асыралатындығын болжайды: директор ^ құрылымдық бҿлімшені бастығы (мысалы, құрылымдық бҿлімше бастығы) ^ жұмыстардың тікелей басшысы (мастер, прораб) ^ жұмысшы. Егер бұл құрылымда қандай-да бір буын болмаса (мысалы, құрылымдық бҿлімшелер басшылары қарастырылмайтындығы), онда анық проблема туындайды: федералдық заңнама бойынша бҿлімшелер басшыларына жатқызылған, еңбекті қорғау жҿніндегі міндеттер кімге артылуы мүмкін?Директор мен жұмыскерлерден тұратын, яғни мастер жҽне құрылымдық бҿлімшелер басшылары болмайтын ҿндірістік құрылыс ұйымдары еңбекті қорғауды қамтамасыз ету ұстанымы тұрғысынан қарағанда негізсіз. Бұл жағдайда еңбекті қорғауды басқарудың кҿп түрлі мҽселелерін бір ғана адам – ұйым басшысы қамтамасыз етуі тиісті.ЕҚБЖ сҽйкес, еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстың белгіленген жүйелендірілуі, оның негіздемесін арттыру, бірыңғай ниетпен бірікпеген жеке-жеке шаралардан олардың жүйесіне кҿшу қажет. Бұл орайда келесі негізгі міндеттерді шешу болжанады: еңбекті қорғау кҽсіби қызметтерінің іс-ҽрекетін құру жҽне қамтамасыз ету, шағын кҽсіпорындар еңбекті қорғау мамандарымен бойынша мамандармен қызмет кҿрсете алады; бірінші басшыдан мастерге жҽне бригадирге дейін – кҽсіпорынның барлық ҽкімшілік- басқару персоналының тұлғалары үшін еңбекті қорғау жҿніндегі міндеттерді ҽзірлеу, келісу, бекіту жҽне мҽліметтеріне жеткізу; барлық деңгейлерде еңбекті қорғау талаптарының орындалуына бақылау жүйесін ұйымдастыру — кҽсіпорында осындай бақылауды ұйымдастыру туралы тиісті ережені дайындау, бақылау журналдарын немесе басқа да тіркелетін құжаттарды толтыру, анықталған бұзушылықтар бойынша шаралар қабылдау; еңбекті қорғау жҿніндегі оқу жҽне нұсқамалар беру жүйесін ұйымдастыру — жұмыскерлерге арналған еңбекті қорғау жҿніндегі қажетті пакеттерді, тиісінше қаралған (келісілген жҽне бекітілген) нұсқаулықтарды, оқу бағдарламалары мен нұсқаулықтарды, еңбек қауіпсіздігінің қосымша (артылған) талаптары ұсынылатын, жұмыстар мен мамандықтар тізімін жҽне еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаулармен қамтамасыз етілуге тиісті жұмыстар мен мамандықтар тізімін жҽне басқа да құжаттарды дайындау; жұмыскерлердің қауіпсіз мінез-құлқын ынталандыру жүйесін енгізу; барлық құраушы факторлар бойынша еңбек жағдайы ахуалын талдау (жұмыс орындарының аттестациясы) жҽне осы негізде құрылыс машиналары мен механизмдерінің жҽне ҿзге де ҿндірістік жабдықтың, үйлердің еңбек жағдайының ағымдық ахуалын қауіпсіздіктің қазіргі нормативтік талаптарының деңгейіне дейін жеткізу бойынша шаралар жоспарларын ҽзірлеу жҽне іске асыру.Бұдан бұрын кҿрсетілген міндеттердің шешімі ЕҚБЖ негізгі функцияларын орындаумен қамтамасыз етіледі: еңбекті қорғау жҿніндегі жұмысты ұйымдастыру, үйлестіру, жоспарлау еңбекті қорғау жағдайын есепке алу, бақылау, талдау жҽне осы жұмысты ынталандыру.ЕҚБЖ басқарудың ұйымдастыру жүйесі ретінде қарауға болады, оның құрылымында басқару органдары в структуре которой могут быть выделены органы управления (ол еңбекті қорғауды басқаруды жүзеге асыратын тұлғалар, оларға қазіргі заңнама бойынша барлық деңгейдегі шарушылық жүргізуші басшылар жатады) жҽне басқару нысандары болуы мүмкін (басқару ҽсер етулері бағытталған).Мысал ретінде 2.4 суретте құрылыс ұйымына арналған ЕҚБЖ құрылымдық-функционалдық схемасы келтірілген. суреттен, еңбекті қорғау жҿніндегі – басқарумен ҽсер ету шаралары – осы үдеріске қатысты нормативтік талаптары бар нысандарда еңбектің нақты жағдайы туралы ақпаратты салыстыру негізінде ғана ҽзірленуі мүмкін болатындығы кҿрінеді. Аталған талдаусыз еңбекті қорғау жҿніндегі шаралардың тиімділігі аз болады.Қазіргі уақытқа ЕҚБЖ бойынша арнайы құжаттар ҽзірленді: ережелер, кҽсіпорындардың типтік стандарттары жҽне т. б.   Еңбек жағдайлары мен ҿнеркҽсіптік қауіпсіздік бойынша нормативтік талаптардың жиынтығы: ГОСТ жҽне ОБТС ОСБТ, санпини. Құралдың ережелері жҽне қауіпсіз пайдалану  басқарушы органдар   Барлық деңгейдегі басшылар, еңбек қорғау жҽне ҿнеркҽсіптік қауіпсіздік қызметі   бақылау іс-шаралары: қолданыстағы жағдайларды қазіргі қауіпсіздік стандарттарына сҽйкес келтіру жҿніндегі шаралар     Басқарушы нысан  информация о фактическом состоянии условий труда в организации (аттестация рабочих мест по условиям труда, производственный контроль)  производственные процессы и составляющие их элементы: производственное оборудование, здания, сооружения, рабочая среда, участники работ   бақылау объектісі бойынша бақылау іс- шараларын жүзеге асыруф     Модуль: сыртқы ортамен ҿзара ҽрекеттесу Модуль: шешім қабылдау 2.4. сурет. Ұйымда еңбекті қорғауды жҽне ҿнеркҽсіптік қауіпсіздікті басқарудың құрылымдық-функционалдық схемасыБұл құжаттарда ЕҚБЖ бойынша жалпы ережелер белгіленеді, еңбекті қорғау жҽне ҿнеркҽсіптік қауіпсіздік бойынша барлық деңгейдегі шаруашылық басшыларының функциялары, еңбекті қорғау жҿніндегі жағдайды, оқуды бақылау қауіпсіз еңбекті ынталандыру бойынша ұсынымдар келтіріледі.Еңбекті қорғау жҿніндегі іс-ҽрекеттің мазмұны, оның іске асырылатын нақты саласында белгіленеді. Егер бұл сала – жаңа техниканы жобалау болса, тиісті жобалау-конструкторлық ұйымдарда еңбекті қорғау жҿніндегі іс-ҽрекет қауіпсіз техника мен технологияны жобалауды қамтамасыз етуге тиісті; егер бұл сала – құрылған техниканы пайдалану болса, еңбекті қорғау жҿніндегі іс-ҽрекет ұйымдарда осы техниканың қауіпсіз пайдалану жағдайларын құруға бағытталған. Мұнда еңбек қауіпсіздігінің жоғары деңгейі тек ҿндірісті ұйымдастырудың барлық сатыларында қауіпсіздік проблемаларына ұдайы назар аудару жағдайында ғана еңбек қауіпсіздігінің жоғары деңгейіне қол жеткізуге болатындығының маңызы бар: нысандарды жобалау ^ олардың жасалуы немесе құрылысы ^ пайдалану.Еңбекті қорғаудың жҽне ҿнеркҽсіптік қауіпсіздіктің тиімді ұйымдастырылуын құру – кҽсіби тҽсілді талап ететін едҽуір күрделі іс. Тиісті мамандардың - еңбекті қорғау жҿніндегі инженерлердің қатысуынсыз – мұндай ұйымды қамтамасыз ету мүмкін болмайды. Ҽрбір құрылыс ұйымында еңбекті қорғау кҽсіби қызметінің үлкен маңызы бар; бұл қызметтер «Технологиялық үдерістер мен ҿндірістер қауіпсіздігі» мамандықтары бойынша техникалық университеттерді бітірген, жоғары білімдері бар дайындалған мамандармен жинақталуға тиісті.Қауіпті ҿндірістік нысандар пайдаланылатын құрылыс ұйымдарында, еңбекті қорғау мен ҿнеркҽсіптік қауіпсіздікті басқарудың бірыңғай жүйесін құрған орынды.Сол сияқты, қатардағы жұмыскерлер де ҿздерінің нақты жұмыс орындарында, пайдаланатын жабдықтың қалыпты жағдайын ұстап, жұмыс үдерісінде ҿндірістік нұсқаулар мен еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаулар талаптарын орындап, еңбекті қорғау жҿніндегі ҿкілетті (сенімді) тұлғаның міндеттерін орындап еңбекті қорғауды жҽне ҿнеркҽсіптік қауіпсіздікті басқаруға қатысады. ЕҚБЖ қатардағы жұмыскерлердің рҿлі едҽуір мағыналы жҽне дҽл осы берілген баға тиісті ұйымдастыру-насихат шараларының кҿмегімен ҽрбір жұмыскердің мҽліметіне жеткізілуге тиісті.Еңбекті қорғауды басқарудың тиімділігі ҿндірістік травматизмнің, жұмыскерлер сырқаттауларының жҽне еңбек жағдайының сандық кҿрсеткіштері кҿмегімен бағаланады.Ҿндірістік травматизм жағдайын бағалау үшін келесі кҿрсеткіштерді пайдаланады:жазатайым уақиғалар жиілігінің коэффициенті (2.1) жазатайым уақиғалар ауырлығының коэффициенті  шығындар коэффициенті  ∑   (2.2)  ∑ (2.3) ҿліммен аяқталған жазатайым уақиғалар жиілігінің коэффициенті (ҿлім-жітім коэффициенті ) — ( ) (2.4)еңбек шығындарының жинақталған коэффициенті + (2.5) мұнда НС — талданатын кезеңдегі жазатайым уақиғалар саны (ҽдетте бір күнтізбелік жыл); Р — қаралатын кезеңдегі жұмыскерлердің орта тізімдік саны; ∑ — барлық жазатайым уақиғалармен туындаған, уақытша еңбекке жарамсыздық күндерінің жиынтық саны; (НС)см — ҿліммен аяқталған жазатайым уақиғалар саны; 6 000 — бір ҿліммен аяқталған жазатайым уақиғаларға күндермен есептегендегі шартты еңбек шығындары (Еңбектіңхалықаралық ұйымының есептері бойынша).Ҿндірістік травматизммен байланысты еңбекті қорғау жағдайының тағы бір кҿрсеткіші, келесі реттегілерден шыға отырып алынды. Қазіргі уақытта кҿптеген авторлар ҿндірістегі жазатайым уақиғалар ағыны дискреттік пуассон заңы бойынша бҿлінеді деп айтады. Бұл заң аталған ағын тұрақтылық қасиетіне ие болатынын болжайды — жазатайым уақиғалардың қарқындылығы жұмыс уақытына байланысты болмайды; қарапайымдылықтар — уақыттың аз бҿлігі ішінде екі жҽне одан да кҿп жазатайым уақиғалардың пайда болу ықтималдығы жарақаттанудың бір жағдайы ықтималдығымен салыстырғанда аздығының едҽуір жоғары тҽріптегі шамасы болып табылады; ҽрекеттен кейін болмауы – кез келген екі уақыт бҿліктерінде жазатайым уақиғалар байқалуларының саны тҽуелсіз.Стационарлық (тұрақтылық) жарақаттанулар саны жылдармен шамалы ҿзгеретіндігімен; қарапайымдылық — топталған жазатайым уақиғалардың ҿте сирек болатындығымен дҽлелденеді. Ҽрекеттен кейін болмауы, жазатайым уақиғалардың саны, мысалы желтоқсанда, олардың осының алдындағы айда қанша болғандығына тҽуелді емес, яғни жазатайым уақиғалар осы жағдайлардың ҿзіне тҽуелсіз себептер бойынша уақыт ҿзегінде пайда болады. Орындалған зертеулер нҽтижесінде мыналар алынды [3]:  ( ) ( ) (2.6) мұнда Р(к) — к жазатайым уақиғалардың ықтималдығы, к = 0, 1, 2, ...;N — жұмыскерлер саны; t — уақыт ұзақтығы, жыл; р – жазатайым уақиғалар туралы ресми статистикалық деректерді азайтылған деп есептеуге негіз болғанда, пайдаланылатын арттырушы коэффициент (зерттеулер нҽтижесі бар, бұл жерден 1 < р < 10 болатыны шығады).(2.6) кҿрінісі ҿндірістік травматизммен байланысты, ҽртүрлі уақиғалардың жабалық бағаларын алуға мүмкіндік береді. Егер, мысалы, Кч = 61,6 (бұл мағына кейбір елдердегі құрылыс жұмыстарына тҽн ), р = 1, N = 1, t = 1 жыл, деп алсақ, онда осы формула бойынша бір жылдың ішінде бір адамға шаққандағы жұмыс қауіпсіздігінің ықтималдығы есептелінуі мүмкін : Р(0) = 0,940296. Барлық еңбек ҿтілі ішінде қауіпсіз жұмыстың ықтималдығы (t = 25 жыл) 0,214596 тең болады.R жарақаттану қауіпі де алынуы мүмкін:R = 1 - P(0), (2.7)мұнда Р(0) (2.6) кҿрінісі бойынша есептелінеді.k = 0 болған кезде (2.6) кҿрінісі мынандай түрге ие болады  ( ) (   ) (2.8) (2.6) кҿрінісінде жиілік коэффициентінің орнына Ксм ҿлім-жітімкоэффициентін енгізуге болады, ол келесіге мүмкіндік береді   (   )   )  (    ) (2.9)   мұнда Р(ксм) —ксм (ксм = 0, 1, 2, ...) ҿліммен аяқталған жазатайым уақиғалардың ықтималдығы.Еңбектің қауіпті жҽне зиянды жағдайлары тек жазатайым уақиғалардың себептері болып табылмайды, ол сондай-ақ ҿндіріс себепші болған жалпы сырқаттанулардың себептері болады.Ресей Федерациясында КПроф кҽсіптік сырқаттанулардың жиілігін10 000 жұмыскерге шаққандағы анықтау қабылданған, яғни (2.9) мұнда ПЗ — алғаш рет кҽсіптік сырқаттардың саны.Жалпы сырқаттанулардың жиілігін ҽдетте 100 адамға анықтайды, сондықтан ҿндіріс себепші болған КПр з жалпы сырқаттанулардың жиілігі мынаған тең болады:  (2.11)мұнда ОЗ — жалпы сырқаттанулар жағдайларының саны; а = 0,25...0,30 — жалпы 16-ВН нысан бойынша белгіленетін, ҿндіріс себепші болған сырқаттардың үлесін кҿрсететін коэффициент (ҿкінішке орай қаіргі кезде жасалмайды).Кҿптеген мамандардың пікірі бойынша сырқаттардың жиілігі, пайдаланылған емдеу ҽдістері мен дҽрілік құралдадың тиімділігіне байланысты болатын, уақытша еңбекке жарамсыздығының ұзақтығына қарағанда, сырқаттанулар жиілігі еңбек жағдайларын толығырақ сипаттайды.Бұдан бұрын қаралған ҿндірістік травматизммен сырқаттанудың сандық кҿрсеткіштеріне тҽн бір тұрлаулы кемшілік — олар болып ҿткен жағымсыз уақиғаларды сипаттайды. Осы уақиғалардың негізінде, жұмыс орындарындағы еңбек жағдайларының қанағаттанғысыз (қауіпті жҽне (немесе) зиянды) ахуалы тұрғаны мҽлім. Сондықтан еңбек жағдайларының келесі сандық кҿрсеткіштерінің үлкен практикалық мҽні бар:1)Келесі формула бойынша анықталатын, еңбек1 жағдайларыжағымсыз факторларының І ҽсер ету мҿлшерлері, қарқындылық немесе ұжымдық қуат       (2.11) мұнда m — кҽсіпорындардағы цехтар (учаскелер) саны; n — j-м цехтағы (учаскедегі) еңбек жағдайының ескерілетін жағымсыз факторлар саны; Ху — еңбек жағдайының j- факторы үшін кҽсіби қауіптің баллдық бағалануы; Nj — j- факторының ҽсер етуінде тұрған, жұмыскерлер саны .Баллдардың келесі мҽні бар:— еңбектің оңтайлы жағдайлары (қауіп жоқ);— еңбектің рұқсат етілетін жағдайлары (қауіп мүмкін);— онша қолайлы болмайтын жағдайлар (организмнің шекаралық жағдайы, жоғары қауіп);— жағымсыз жағдайлар (сау адамдардың дерт алдындағы жағдайы, жоғары қауіп);— едҽуір жағымсыз (экстремалды) жағдайлар;— аса экстремалды, ҿте қиын жағдайлар.1 Еңбек жағдайларының факторлары— жұмыс ортасы, еңбек үдерісінің ауырлығы мен қарбаластығы жағдайларының факторлары. Балл неғұрлым жоғары болса, еңбек жағдайының осы фактор бойынша қазіргі нормаларға сҽйкессіздігі соғұрлым кҿп жҽне оның организмге ҽсер етуі анағұрлым жҽне зиянды болады;2)формуласы бойынша анықталатын, D зиянды жҽне қауіпті факторлардың жағымсыз ҽсер етуінің ұжымдық мҿлшеріD=ІT (2.13)мұнда Т — еңбектің қолайсыз жағдайлары ҽсет етуінің ұзақтығы, жыл;3)Орташа ҿлшенген балл хср.в, келесі формула бойынша (2.14)      Орындалған зерттеулер нҽтижесінен, І қарқындалығы неғұрлым кҿп болса, жұмыскерлер сырқаттануларының саны соғұрлым жоғары болып отыр.Формулы (2.12)...(2.14) формулалары жалпы кҽсіпорын бойынша еңбек жағдайын сипаттайды, бірақ ол жекелеген жұмыс орындарында қалыптасатын жағдайларды есепке алмайды. На j- жұмыс орнында еңбек жағдайы І баллдар жиынтығымен бағалануы мүмкінмұнда ∑ . жұмыс орнында і- факторы үшін қауіптібаллдық бағалануы.1р.м жағымсыз факторлардың ҽсер ету қарқындылығын жалпы барлық кҽсіпорын бойынша келесі формула бойынша аламыз   ∑ (∑   )  (2.15)  мұнда M — кҽсіпоындағы жұмыс орындарының саны; j- жұмыс орнында жұмыс істейтіндердің Nj —саны.Бір жұмыскер үшін Sср.в орташа ҿлшенген баллдар сомасы мынаған тең: (2.16)   Егер осы соманы Т еңбек жағдайларының жағымсыз ҽсер етуінің ұзақтығына кҿбейтсек, бір жұмыскер үшін қауіпті жҽне зиянды 2.1.кестесі. Еңбек жағдайларының класстарын кҽсіптік қауіп баллдарына ауыстыру  Еңбек жағдайларының класстары1-й (оңтайлы)2-й (рұқсатетілетін)3-й (зиянды)  4-й (қауіпті) 3.1 3.2 3.3 3.4xj қауіп баллы123456— факторлар жағымсыз ҽсер етуінің орташа ҿлшенген ұжымдық мҿлшерін аламыз.Зерттеулер нҽтижелері кҿрсеткендей, неғұрлым 5ср.в кҿп болса, жұмыскерлердің ҿндіріс себепші болатын сырқаттарының жиілігі соғұрлым жоғары болады.Қазіргі уақытта Ресей Федерациясында еңбек жағдайлары бойынша кең ауқымда ЖОА ҿткізіледі. ЖОА барлық ескерілетін факторлар бойынша еңбек жағдайларының: 1, 2, 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 4 кластары кҿрсетіледі. Еңбек жағдайларының кластары 2.1. кестенің кҿмегімен Xj кҽсіптік қауіп баллдарына ауыстырылуы мүмкін. Сонымен қатар, қауіп баллдары [3] монографиясында келтірілген психофизикалық формулалар бойынша алынуы мүмкін.Еңбек жағдайларының бұдан бұрын баяндалған сандық кҿрсеткіштері ЕҚБЖ тиімділігінің критерийлері ретінде пайдаланылуы, сондай-ақ кҽсіптік қауіптерді тҿмендету үдерістерін басқару міндеттерінде пайдаланылуы мүмкін.  ЖҦМЫСКЕРЛЕР ҤШІН ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ ЖӚНІНДЕГІ НҦСҚАУЛАРДЫ БЕКІТУЕңбекті қорғау жҿніндегі нұсқауларды ҽзірлеу, келісу жҽне бекіту тҽртібі РФ Еңбек министрлігінің 17.12.2002 № 80 Қаулысымен бекітілген «Еңбекті қорғаудың мемлекеттік мемлекеттік нормативтік талаптарын ҽзірлеу бойынша ҽдістемелік ұсынымдармен» регламенттелінеді.Жұмыскерлер үшін еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқау, еңбекті қорғау жҿніндегі салалық немесе салалық үлгілік нұсқаудың жабдықты жасаушы-ұйымның пайдалану жҽне жҿндеу құжаттамасында, сондай-ақ ҿндірістің нақты жағдайларын есепке ала отырып, технологиялық құжаттамалда баяндалған қауіпсіздік талаптары негізінде, оның мамандығы немесе орындайтын жұмысынан шыға отырып ҽзірленеді.Нұсқауларды ҽзірлеу — едҽуір күрделі жҽне жауапты іс. Күрделілігі, ҽзірлеушінің тек еңбекті қорғау талаптарын (жалпы жҽне арнайы) біліп қана қоймай, сондай-ақ жұмыскердің қызмет кҿрсететін жабдығына жататын құрылғыны, нақты техникалық жҽне технологиялық регламенттерді жақсы білуінде болып табылады. Сондықтан жұмыскер үшін еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқауды ҽзірлеуші ретінде басқа біреулерге қарағанда, лауазымдық міндеттеріне сҽйкес үдерістер мен жабдықтың техникалық жҽне технологиялық регламенттерімен жақсы таныс, құрылымдық бҿлімшенің бастығы немесе кҽсіпорынның бас маманы болуға тиісті.Жұмыскерлер үшін еңбекті қорғау жҿніндегі нұқауларды тексеруді жҽне қайта қарауды жұмыс беруші ұйымдастырады. Нұсқауларды қайта қарау бес жылдың ішінде бір реттен кем болмайтындай жүргізілуге тиісті. Келесі реттерде еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаулар мерзімінен бұрын қайта қаралуы мүмкін: сала аралық жҽне салалық қағидаларды жҽне еңбекті қорғау жҿніндегі типтік нұсқауларды қайта қарау кезінде; жұмыскерлердің еңбек жағдайын ҿзгерту кезінде; ҿндірістегі апаттарды, жазатайым уақиғаларды жҽне кҽсіптік сырқаттарды тексеру материалдарын талдаудың нҽтижелері бойынша; Ресей Федерациясы субъектілерінің еңбек жҿніндегі органдары немесе федералдық еңбек инспекциясы органдары ҿкілдерінің талаптары бойынша.Егер жұмыскер үшін еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаудың ҽрекет ету мерзімі ішінде оның еңбек жағдайлары ҿзгермесе, оның ҽрекет ету күші келесі мерзімге ұзартылады.Бҿлімшеде қолданыста жүрген ұйымның құрылымдық бҿлімшесінің жұмыскерлеріне арналған еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаулар, сондай-ақ осы нұсқаулардың тізбесі осы бҿлімшенің басшысында сақталады. Жұмыскерлер үшін еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаулардың тұратын жерін оның қол жетімділігі мен танысу ыңғайлылығының қамтамасыз етілуін есепке ала отырып, құрылымдық бҿлңмше басшысының белгілеуі ұсынылады. Жұмыскерлер үшін еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаулықтар бастапқы нұсқаулық кезінде оқу үшін қолдарына беріледі немесе жұмыс орындарында немесе учаскелерде ілініп қойылады немесе жұмыскерлер үшін қолжетімді басқа жерде сақталады. Жұмыскердің еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаумен танысу фактісі оның қол қоюымен немесе құрылымдық бҿлімше басшысында сақталатын нұсқау данасында тіркеледі.Жұмыскерге арналған еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқауға келесі бҿлімдерді енгізу ұсынылады: еңбекті қорғаудың жалпы талаптары; жұмыстың алдындағы еңбекті қорғау талаптары; жұмыс уақытындағы еңбекті қорғау талаптары; апаттық жағдайлардағы еңбекті қорғау талаптары; жұмыстың аяқталуы бойынша еңбекті қорғау талаптары.«Еңбекті қорғаудың жалпы талаптары» бҿлімінде келесі реттегілерді кҿрсету ұсынылады: жұмыскерді ҿз бетімен жұмыс жұмыс істеуге рұқсат етілуінің (жіберілуінің) шарттары (біліктілік деңгейі, жасы, жынысы, медициналық тексеру қажеттігі, еңбекті қорғау талаптарын оқуының жҽне бұл орайдағы білімін тексерудің қажеттігі, еңбек қауіпсіздігі бойынша нұсқаулықтың қажеттігі, электр қажеттігі бойынша топтың қажеттігі); ішкі еңбек тҽртібі қағидаларын сақтау қажеттігі туралы нұсқаулар; еңбек жҽне демалыс режимдерін орындау бойынша талаптар; жұмыс үдерісінде жұмыскерге ҽсер етуі мүмкін ҚЗҾФ тізбесі; жұмыскерге белгіленген қағидалар мен нормаларға сҽйкес жұмыскерге берілетін арнайы киімнің, арнайы аяқ киімнің жҽне ЖҚҚ тізбесі; жұмыскердің жарақаттану жҽне жабдықтың, құрылғылар мен аспап-құралдардың ақаулық жағдайлары туралы ҽкімшілікті хабардар ету тҽртібі; жұмысты орындау кезінде жұмыскердің білуі жҽне сақтауы қажет, жеке гигиена қағидалары.«Жұмыс алдындағы еңбекті қорғау талаптары» бҿліміне келесі реттегілерді енгізу ұсынылады: жұмыс орнын, ЖҚҚ дайындау тҽртібін; жабдықтың, құрылғылардың жҽне құралдың, қоршаулардың, сигнализацияның, қоршағыш жҽне басқа да құрылғылардың, қорғаныс жерге қосудың, желдеткіштің, жергілікті жарықтандырылудың жҽне б. қалыпты жағдайын тексеру тҽртібін; негізгі материалдарды, дайындамаларды, жартылай дайындалған ҿнімдерді тексеру тҽртібін; үзіліссіз технологиялық үдерістің жҽне жабдық жұмысының болуы жағдайында ауысымды қабылдау жҽне тапсыру тҽртібін.«Жұмыс уақытындағы еңбекті қорғау талаптары» бҿлімінде келесі реттегілерді қарастыру ұсынылады: жұмысты орындаудың, жабдықты, кҿлік құралдарын, жүк кҿтергіш механизмдерді,құрылғылар мен құралдарды пайдаланудың, қауіпсіз тҽсілдері жҽне амалдары; негізгі материалдарды, шикізатты, дайындамаларды, жартылай дайындалған ҿнімдерді қауіпсіз қарай білу талаптары; жұмыс орнын қауіпсіз ұстау бойынша нұсқаулар; апаттық жағдайларды болдырмауға бағытталған ҽрекеттер; ЖҚҚ пайдалануға қатысты ұсынылатын талаптар.Сол сияқты, апаттарды жҽне апаттық жағдайларды болдырмау; жарақаттану, улану жҽне денсаулықтың басқа да зақымданулары зардап шегушілерге алғашқы кҿмек кҿрсету бойынша ҽрекеттер.«Жұмыс аяқталуы бойынша еңбекті қорғау талаптары» бҿлімінде келесі реттегілерді кҿрсету ұсынылады: жабдықтың, құрылғылардың, машиналардың, механизмдер мен аппаратуралардың ажырату, тоқтату, бҿлшектеу, тазалау жҽне майлау тҽртібін; жеке гигиенаны сақтау талаптарын; жұмыс уақытында анықталған, еңбек қауіпсіздігіне ҽсер ететін, кемшіліктер туралы жұмыс басшысына хабарлау тҽртібі.Нұсқауда тек қауіпсіз жұмыс үшін қажетті талаптарды ғана есмес, сондай-ақ қауіпсіз мінез-құлықты психологиялық қамтамасыз етудің аспектілерін де кҿрсеткен орынды. Олар, мысалы, жұмыскерді қауіпке дағдыланудан ескертуге, жұмыскерді ұсақ пайда табу үшін, қауіпсіздік қағидаларын бұзудың қажеті жоқ екеніне сендіруге саяды. Нұсқауды оқып шығып, жұмыскер қандай-да бір жұмыс нұсқаудың бұзылуымен жүргізілсе, онда жазатайым уақиға – тек уақыт мҽселесі екенін аңғарғаны жҿн, себебі ол үшін объективті себептер бар, оны жұмыскердің ҿзі құратынын білгені абзал.  ЖҦМЫСКЕРЛЕРГЕ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ БОЙЫНША ОҚЫТУ, НҦСҚАУ БЕРУ, БІЛІМДЕРІН ТЕКСЕРУДІ ҦЙЫМДАСТЫРУКелесі реттегілер жұмыскерлердің еңбекті қорғау талаптарын оқу, нұсқау беру жҽне білімдерін тексеру тҽртібін реттейтін құжаттар болып табылады:МЕМСТ 12.0.004 «Еңбек қауіпсіздігін оқытуды ұйымдастыру»;РФ Еңбек жҽне ҽлеуметтік даму министрлігінің жҽне РФ Білім беру министрлігінің 13.01.2003 № 1/29 «Еңбекті қорғау бойынша оқыту жҽне ұйым жұмыскерлерінің еңбекті қорғау талаптары білімдерін тексеру Тҽртібін бекіту туралы» Қаулысы.Жұмыс жеруші РФ Еңбек кодексінің 212 бабына орай, еңбекті қорғау қызметімен бірлесе бұдан бұрын аталған нормативтік құжаттардың талаптарына сҽйкес, ұйымда еңбекті қорғау бойынша оқыту жҽне нұсқау беру жүйесін ұйымдастырады жҽне қамтамасыз етеді. Ол үшін жұмыс берушінің бұйрығымен комиссия құрылады, оның құрамына лицензияланған оқу орталығында еңбекті қорғау талаптарын алды-ала оқыған, инженерлік-техникалық құрамдағы үш адам кіруге тиісті. Сонымен қатар, комиссия құрамына, ҽдетте комиссия жұмыскерлерге электр қауіпсіздігі бойынша талап етілетін топтарын беру мҽселелерінде құзыретті болу үшін, ІV топпен (тҿмен емес) электр қауіпсіздігіне жауапты тұлға енгізіледі.Лауазымдық міндеттер шеңберінде еңбекті қорғау талаптарына оқытылуға барлық жұмыскерлер, оның ішінде ұйым басшылары жҽне мамандар жатады. Сонымен қатар, қауіптілігі жоғары жабдықтарға қызмет кҿрсетумен байланысты, жекелеген лауазымды тұлғалар мен жұмыскерлер үшін, арнайы оқу жүргізіледі.Басшылар мен мамандарды еңбекті қорғау талаптарына оқыту жұмысқа қабылдағаннан кейін бір айдан кешіктірілмей ұйымдастырылады, одан ҽрі – қажеттік бойынша, бірақ үш жылда бір реттен кем болмайтындай етіп ұйымдастырылады.Заңнама басшылар мен мамандардың ҽртүрлі санаттары үшін ұйым оқушыларының мҽртебесіне қатысты саралап жіктелген талаптарды қарастырады, атап айтқанда:еңбекті қорғау мҽселелеріне жетекшілік ететін ұйым басшылары, олардың орынбасарлары, еңбекті қорғау жҿніндегі бас инженелердің орынбасарлары — кҽсіпкерлік қызметпен айналысатын азаматтық тұлғалар, ҿзге де тұлғалар; жұмыс орындарында жҽне ҿндірістік бҿлімшелерде жұмыстардың ұйымдастырылуын, басқарылуын жҽне жүргізілуін, сондай-ақ жұмыстардың ҿткізілуіне бақылауды жҽне техникалық қадағалауды жүзеге асыратын басшылар, мамандар, инженерлік-техникалық қызметкерлер; бастапқы кҽсіби, орта кҽсіби, жоғары кҽсіби, жоғарғы оқу орнынан кейінгі білім беру жҽне қосымша кҽсіби білім беру мекемелерінің педагогикалық қызметкерлері, «Еңбекті қорғау», «Тіршілік қаракетінің қауіпсіздігі», «Технологиялық үдерістер мен ҿндірістер қауіпсіздігі» - пҽндерінің оқытушылары, сондай-ақ оқушылардың ұйымдастырушылары жҽне ҿндірістік практика басшылары еңбекті қорғау саласындағы атқарушы билік федералдық органдарының, Ресей Федерациясы субъектілері атқарушы билік органдарының оқытатын ұйымдарында оқиды;еңбекті қорғау қызметтерінің мамандары, жұмыс берушімен еңбекті қорғау жҿніндегі жұмысты ұйымдастыру міндеттері жүктелген қызмет мамандары, жұмыскерлер, еңбекті қорғау жҿніндегі комитеттер (ко¬миссиялар) мүшелері, еңбекті қорғау жҿніндегі кҽсіби одақтарының жҽне ҿзге де ҿкілетті (сенімді) органдардың ҿкілетті жұмыскерлері сондай-ақ еңбекті қорғау саласындағы атқарушы билік федералдық органдарының, Ресей Федерациясы субъектілері атқарушы билік органдарының оқытатын ұйымдарында оқиды;ұйымдардың еңбекті қорғау талаптарын тексеру бойынша комиссия мүшелері — еңбекті қорғау саласындағы атқарушы билік федералдық органдарының, Ресей Федерациясы субъектілері атқарушы билік органдарының оқытатын ұйымдарында оқиды.Бұдан бұрын аталмаған ұйымның басшылары жҽне мамандары, оқуды жҽне еңбекті қорғау талаптары жҿніндегі білімдерін тексеруді, еңбекті қорғау талаптарын білулерін тексеру бойынша комиссиясы бар, ұйымның ҿзінде ҿтулері мүмкін.Ұйымдармен оқытылатын басшылар мен мамандарды оқыту, Ресейдің Еңбек министрлігінің 17.05.2004 бекітілген үлгілі оқу бағдарламасына сҽйкес келуге тиісті, 40 сағаттық бағдарлама бойынша жүргізіледі.Рестехқадағалау (арнайы оқыту деп аталатын) бағдарламасы бойынша оқытуға қауіптілігі жоғары жабдықтарды, қауіпті ҿндірістік нысандарды пайдаланумен байланысты лауазымды тұлғалар жҽне басшылар жатады.Еңбекті қорғау жҿніндегі оқуды мамандығын немесе орындайтын жұмысын есепке ала отырып барлық жұмысшылар ҿтуге тиісті. Ол бағдарламаны ҿз бетімен оқуды енгізе отырып, кез келген түрде ҿтуі мүмкін жҽне оны жұмысқа қабылдағаннан кейін бір айдан кешіктірілмей кҽсіпорны комиссиясының жұмыскер меңгерген білімдерін тексерумен аяқталады. Кҽсіпорын комиссиясымен меңгерген білімдерді қайталап тексеру келесі реттегідей жүргізіледі: қауіптілігі жоғары жұмыстарда жҽне мамандықтарды істейтін жұмысшылар үшін (қауіпсіздіктің қосымша талаптарымен) 12 айда бір реттен кем емес; қалған жұмыскерлердің барлығына — жұмыс беруші белгілеген кезеңдікпен.Кҽсіпорындарда сондай-ақ МЕМСТ 12.0.004 едҽуір толық баяндалған, еңбекті қорғау (қауіпсіздігі) бойынша нұсқаулықтар жүйесі іске асырылуы тиісті. Нұсқаулықтарға келесі түрлер кіреді: кіріспе нұсқаулық жҽне жұмыс орнындағы нұсқпулық. Кіріспе нұсқаулық кҽсіпорынға немесе ұйымға орналасатын барлық жұмыскерлер алатын бірінші жҽне міндетті нұсқаулық болып табылады. Нұсқаулықты еңбекті қорғау қызметінің басшысы қол қойған жҽне жұмыс берушімен бекітілген, МЕМСТ 12.0.004 ұсынымдарына сҽйкес ҽзірленген бағдарлама бойынша еңбекті қорғау қызметінің жұмыскері ҿткізеді. Жұмыскерді еңбекті қорғаудың заңнамалық ережелерімен, кҽсіпорындағы еңбек жҽне демалыс тҽртібімен, ҿндірістің қауіпті жҽне зиянды факторларымен жҽне олардың қорғаныс құралдарымен, ҿндірістегі жазатайым уақиғаларды тексеру тҽртібімен, ҿрт қауіпсіздігін қамтамасыз ету талаптарымен жҽне зардап шегушілерге бірінші кҿмек кҿрсету ҽдістерімен таныстыру, кіріспе нұсқаулықтың негізгі тағайындалуы болады. Кіріспе нұсқаулықтың ҿткізілуі туралы нұсқау алушының жҽне нұсқау берушінің міндетті қол қоюларымен кіріспе нұсқаулықтың тіркеу журналында, сондай-ақ жұмысқа қабылдау туралы құжатта жазба жазылады. Журналмен қатар оқу ҿтудің жеке карточкасы пайдаланылуы мүмкін.Жұмыс орнындағы нұсқаулықтар бастапқы, қайталанған, жоспардан тыс жҽне мақсатты болып бҿлінеді.Жұмыс орнындағы бастапқы нұсқаулық жұмысқа жаңадан қабылданған жұмыскерлермен жҽне кҽсіпорын ішінде басқа бҿлімшеге немесе басқа жұмысқа ауыстырылатындармен, сондай-ақ іссапармен жіберілгендермен жҽне уақытша жұмыскерлермен, ҿндірістік оқуға немесе практикаға келген студенттермен жҽне оқушылармен ҿткізіледі.Нұсқаулық, ҿндірістік немесе құрылымдық бҿлімшенің басшысымен ҽзірленетін жҽне жұмыс берушімен бекітілетін бастапқы нұсқаулық бағдарламасына сҽйкес ҿткізіледі. Бастапқы нұсқаулықтың мазмұны бойынша ұсынымдар МЕМСТ 12.0.004 бар. Бастапқы нұсқаулықтан кейін жұмыс орнында сынақтан ҿту міндетті, оның ұзақтығы 2... 14 ауысымды құрайды (жұмыскердің біліктілігіне жҽне тҽжірибесіне байланысты). Бастапқы нұсқаулықты ҽрбір жұмыскермен жеке ҿткізіледі. Бір типті жабдыққа жҽне жалпы жұмыс орны шектерінде қызмет кҿрсететін бір топ адамдармен бастапқы нұсқаулық ҿткізуге рұқсат етіледі.Бастапқы нұсқаулықты алатын, барлық жұмыскерлер Қайталанған нұсқаулықты ҿтеді. Ол 6 айда бір реттен кем болмайтын кезеңдігімен, бастапқы нұсқаулық бағдарламасы бойынша ҿткізіледі (егер кезеңдікке қатысты салалық нормативтік құжаттардың басқа талаптары болмаса). Қайталанатын нұсқаулық жеке немесе бір типті жабдыққа жалпы жұмыс орны шектерінде қызмет кҿрсететін адамдармен ҿткізіледі.Жоспардан тыс нұсқаулықты келесі жағдайларда ҿткізеді: жаңа қағидалардың, нұсқаулардың жҽне оларға қатысты ҿзгерістердің күшіне енген кезінде; технологиялық үдерістің, жабдық, құралдар, құрылғылар, шикізат пен материалдар жаңғыртылуының жҽне еңбек қауіпсіздігіне ҽсер ететін басқа да факторлардың пайда болуы кезінде; қадағалаушы органдардың талабы бойынша; жоғары қауіптілігі бар жұмыстар мен мамандықтарда еңбек ететіндер үшін 30 күнтізбелік күн, ал барлық қалғандарына - 60 жҽне одан да кҿп күнтізбелік құрайтын жұмыскерлерге арналған жұмыстағы үзіліс кезінде; жұмыскердің еңбек қауіпсіздігі талаптарын бұзуы кезінде.Жоспардан тыс нұсқаулықты жеке немесе бір мамандықтың жұмыскерлер тобымен ҿткізіледі. Жоспардан тыс нұсқаулықтың кҿлемі мен мазмұны оны тудырған себептер мен жағдайларға байланысты ҽрбір нақты жағдайда белгіленеді.Мақсатты нұсқаулықты келесі жағдайларда ҿткізеді: тікелей міндеттерге байланысты емес, бір реттік жұмыстарды орындау кезінде; апаттардың, табиғи апаттардың жҽне зілзалалардың салдарларын жою кезінде; рұқсат-наряд рҽсімделетін жұмыс ҿндірісінде; экскурсияларды, жорықтарды, спорттық жарыстарды ҿткізу кезінде.Жұмыс орнындағы барлық нұсқаулықтар ҽдетте, тікелей басшымен ҿткізіледі жҽне жұмыс орнындағы нұсқаулықты тіркеу журналына жазбмен рҽсімделеді. Сол журналда сынақ мерзімін ҿткізуде рҽсімделеді.Ҿндірістің нормативтік талаптарын жҽне нақтылы техника- технологиялық жағдайларын есепке ала отырып, кҽсіпорында ойластырылған жҽне іске асырылған еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыскерлерді оқыту жҽне нұсқау беру жүйесі, ҽрбіреуінде еңбек жағдайының қауіпсіздігін қамтамасыз етуге жауапкершілік сезімін қалыптастыра отырып,барлық жұмыскерлерді қамтиды. ЖҦМЫСКЕРЛЕРГЕ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ БОЙЫНША ОҚЫТУ, НҦСҚАУ БЕРУ, БІЛІМДЕРІН ТЕКСЕРУДІ ҦЙЫМДАСТЫРУАуыр жұмыстарда, сондай-ақ еңбектің зиянды жҽне қауіпті жағдайлары бар жұмыстарда жұмыс істейтін барлық жұмыскерлер ҽртүрлі ҿтемақылар алуға құқылы. Бұл ҿтемақылардың кейбіреулері кейбіреулері ҚЗҾФ жұмыскер организміне ҽсер етуі ұзақтығының азаюына саяды, демек жұмыскер денсаулығын қорғауға тікелей бағытталған. Ондайларға жұмыс ауысымы ішінде жұмыскерлерге арнайы үзілістердің, қысқартылған жұмыс күнін, олай болса, қысқартылған жұмыс аптасын (36 сағ. аспайтын) берілуін, ҽртүрлі ұзақтықтардағы, бірақ жеті күнтізбелік күннен кем болмайтын, қосымша тҿленетін жыл сайынғы демалыстардың берілуін, қартаюы бойынша мерзімінен бұрын зейнетақы тағайындалуын (жеңілдігі бар зейнетақымен қамтамасыз етілуге құқық беретін ҿндірістердің, жұмыстардың, мамандықтардың, лауазымдардың № 1 жҽне 2 тізімдері) жатқызуға болады.Сонымен қатар ауыр жұмыстарда, сондай-ақ еңбектің зиянды жҽне қауіпті жағдайлары жҽне ҿзгеде ерекше жағдайлары бар жұмыстарда жұмыс істейтін жұмыскерлердің (4 % кем емес) жоғарылатылған еңбекақылары, сүт немесе соған теңдес азық ҿнімдерін, емдеу-профилактикалық тағамын беру сияқты ҿтемақылар, жұмыскерлердің денсаулығын қорғаумен едҽуір балама түрде байланысқан. Сол сияқты, жоғарылатылған еңбекақы жұмыскерді зиянды жұмыс орнына «байлап отырады» жҽне жұмыс берушіге (жалдаушыға) зиянды жұмыс орындарын толтыруға мүмкіндік береді.Сүттің немесе басқа да теңдес азық ҿнімдерінің нормалары жҽне берілу жағдайлары Ресейдің Денсаулық сақтау жҽне ҽлеуметтік даму министрлігінің 16.02.2009 № 45 Бұйрығымен белгіленген.Бір ауысымда 0,5 л кҿлеміндегі сүт, деңгейлері белгіленген нормативтерден асатын арнайы тізбеде кҿрсетілген зиянды ҿндірістік факторлары бар жұмыс орындарындағы жұмыскерлерге беріледі.Сүттің немесе басқа да азықтық ҿнімдердің берілуі буфеттерде, асханаларда немесе санитарлық-гигиеналық талаптарға сҽйкес арнайы жабдықталған үй-жайларда жүзеге асырылуы тиісті.Түрлі-түсті металдардың бейорганикалық қосылыстарымен байланысатын жұмыскерлерге, сүтке қосымша онымен құнарландырылған азықтық ҿнімдердің құрамында (сусындар, желе, джемдар, мармеладтар, жемістерден жҽне (немесе) кҿкҿністер мен консервілерден жасалған шырын ҿнімдері) 2 г пектин беріледі (пектиннің нақты құрамы даярлаушымен кҿрсетіледі). Бұл ҿнімдерді300 мл мҿлшерінде таза ұлпасы бар жеміс жҽне (немесе) кҿкҿніс шырындарымен ауыстыруға рұқсат етіледі.Түрлі-түсті металдардың бейорганикалық қосылыстарымен ұдайы байланыста болған кезде сүттің орнына сүт қышқылды ҿнімдер немесе еңбектің зиянды жағдайлары кезінде диеталық тағамға арналған (емдеу жҽне профилактикалық) ҿнімдер беріледі. Пектинмен құнарландырылған ҿнімдерді, сусындарды, желе, джемдарды, мармеладтарды, жемістен жҽне (немесе) кҿкҿніс пен конвервілерден жасалған шырын ҿнімдерінің берілуі жұмыстың алдында, ал сүт қышқылды ҿнімдерді беру – жұмыс күнінің ішінде ұйымдастырылуы тиісті.Сүтті сарымаймен, қаймақпен немесе басқа азық-түліктермен ауыстыруға рұқсат етілмейді, (жұмыскерлерге сүттің орнына берілуі мүмкін, теңдес азықтық ҿнімдерді тегін беру нормаларымен қарастырылған, соларға теңдестерден басқа), сондай-ақ сүтті немесе басқа да теңдес азықтық ҿнімдерді бір немесе бірнеше ауысымның алдында берілуі, ҿткен ауысымдарға берілгенімен тең. Сүттің орнына айран, ұйыған сүт, кілегей қосып ұйытылған айран, майлылығы 9 % аспайтын (100 г) сүзбе, майлылығы 24% аспайтын (60 г) ірімшік берілуі мүмкін.Сүтті теңдес азықтық ҿнімдермен ауыстыру жұмыскердің келісімімен жҽне бастапқы кҽсіподақ ұйымының пікірін немесе жұмыскердің ҿзге де ҿкілді органының пікірін есеспке ала отырып рұқсат етіледі.Жұмыскерлерге белгіленген нормалар бойынша сүтті немесе басқа да теңдес азық ҿнімдерін беру жұмыскерлердің жазбаша арыздары бойынша майлылығы 2,5 % аспайтын сүттің эквиваленттік құнымен ҿтемақы тҿлеумен немесе басқа да теңдес азықтық ҿнімдерді берумен ауыстырылуы мүмкін. Бұл тҿлемдер айына бір реттен кем болмайтындай жағдайда тҿленуі тиісті.Тегін емдеу-профилактикалық тағам алатын жұмыскерлерге, еңбектің аса зиянды жағдайларына байланысты, сүт немесе басқа да теңдес азық ҿнімдері берілмейді.ЖОА нҽтижелерімен жҽне еңбек жағдайлары мемлекеттік сараптамасының қорытындысымен расталған, еңбектің қауіпсіз жағдайлары (рұқсат етілетін) қамтамасыз етілген жағдайда, бастапқы кҽсіподақ ұйымының немесе жұмыскердің ҿзге де ҿкілділік органының пікірлерін есепке ала отырып, жұмыс беруші сүтті немесе теңдес азық ҿнімдерін беруді тоқтату туралы шешім қабылдайды.Жұмыстың аса зиянды еңбек жағдайларымен байланысты тегін емдеу-профилактикалық тағамды алуға құқық беретін ҿндірістер, мамандықтар жҽне лауазымдар тізбесі, сондай-ақ емдеу- профилактикалық тағам рациондарының құрамы, оның берілу қағидасы Денсаулық сақтау жҽне ҽлеуметтік даму министрлігі 16.02.2009 № 46 Бұйрығымен белгіленген. Қазіргі уақытта жұмыс ортасының кейбір зиянды факторлары бойынша нормативтік құжаттарда рұқсат етілген ауысымды ҽсер ету мҿлшерлері кҿрсетілген. Ҿндірістік жұмыс орындарында арттырылған шу үшін шудың D = 0,32 Па2, ч. мҿлшері рұқсат етіледі. Шу мҿлшері жҽне Т ҽсер ету уақытыD = р2Т, (2.17)арақатынасымен байланысты.мұнда р — дыбыстық қысым, Па.Жұмыс орнында шу деңгейі 84 дБА құрады деп болжайық. Осындай артылған шу кезінде жұмыстың рұқсат етілген уақыты қандай?(2.17) формуласынан мынаны аламызТ = D/p2. (2.18)Егер D = Dдоп, p = Рф, мұнда Рф — L = 84 дБА шу деңгейіне сҽйкес келетін, дыбыстық қысымның нақты мағынасы болса, онда (2.18) негізінде мынаны аламыз Тдоп ≤ Dдопр2 . (2.19) фРф мағынасын белгілі формуладан аламызL = 20 lg p/p0, (2.20)мұнда p0 — дыбыстық қысымның тұтыну табалдырығынан аспайтын мағынасы, p0 = 2 • 10-5 Па.(2.20) формуласынан мынаны табамызр = p0 • 10L//20. (2.21)L = 84 дБА деп қабылдап, (2.21) формуласынан мынаны аламыз: рф = 2 • 10-5 • 1084/20 = 0,317 Па(2.19) формуласынан келесі реттегілер алынадыТф = 0,32/(0,317)2 = 3,18 чҚызметкерлердің еңбекақысы ЖЖҚ нҽтижесі негізінде еңбек жағдайлары бойынша қамтамасыз етілгенін атап ҿту маңызды. Егер аттестаттау деректері бойынша еңбек жағдайлары нормативтерге дейін тҿмендетілсе, онда тиісті ҿтемақы жойылады. ЖҦМЫСКЕРЛЕРДІ ЖЕКЕ ҚОРҒАНЫС ҚҦРАЛДАРЫМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ТӘРТІБІ  Жеке қорғаныс құралдары (ЖҚҚ) ҚЗҾФ жұмыскерлерге жағымсыз ҽсер етуінің адын-алу шараларының бірі болып табылады. Жұмыс істеушілерді ЖҚҚ сенімді жҽне тиімді қамтамасыз етілуі еңбек қауіпсіздігін арттыруға, ҿндірістік травматизмді жҽне кҽсіптік Сырқаттануды тҿмендетуге жағдай жасайды. ЖҚҚ жұмыс қауіпсіздігі жабдық конструкциясы, ҿндірістік үдерістерді ұйымдастыру, ҿндірістік үйлердің жҽне үй-жайлардың сҽулеттік-жоспарлау шешімдері жҽне ұжымдық қорғаныс құралдары сияқты құралдармен қамтамасыз етіле алмайтын жағдайларда қолданады.ЖҚҚ жіктелуі МЕМСТ 12.4.011 «ЕҚСЖ. Жұмыс істеушілердің қорғаныс құралдары. Жіктеу» келтірілген. Осы МЕМСТ-қа сҽйкес ЖҚҚ тағайындалуы бойынша келесі кластарға бҿлінеді: оқшаулағыш костюмдер — пневмокостюмдер, гидрооқшаулағыш костюмдер, скафандрлар; Дем алу органдарының ЖҚҚ — газ тұтқыштар, рес- пираторлар, пневмошлемдер, пневмомаскалар; Кҿру органдарының ЖҚҚ— қорғаныс кҿзілдіріктері; есту органдарының ЖҚҚ — шурсы ішпектер, шуға қарсы құлаққаптар шуға қарсы дулығалар; арнайы киім—комбинезондар, жартылай комбинезондар, күртелер, шалбарлар, костюмдер, халаттар, кҿйлектер, плащтар, қысқа тондар, тондар, фартуктер, кҿкірекшелер, жеңселер; арнайы аяқ-киім — етіктер, ботфорттар, жартылай етіктер, бҽтеңкелер, жартылай бҽтеңкелер, туфлилар, калоштар, ботылар, бахилалар; қолдың қорғаныс құралдары—биялайлар, қолғаптар; бастың қорғаныс құралдары — каскалар, дулығалар, дулығаның астына киетіндер, құлақшындар, береттер, қалпақтар; қорғаныс дерматологиялық құралдары — жуушы пасталар, кремдер, майлар; жоғарыдан құлаудан қорғаныс құралдары — сақтандыру белдіктері, сақтандыру арқандары, тосып алушылар жҽне б.; кешендік қорғаныс құралдары — екі жҽне одан да кҿп – беттің жҽне бастың; кҿру, есту жҽне дем алу органдарының қорғанысын қамтамасыз ететін бірыңғай құрылымдық құрылғылар.Қорғаныс қасиеттері бойынша арнайы киім, арнайы аяқ-киім жҽне қолдың қорғаныс құралдары ҿз кезегінде келесі реттегілерден қорғайтындарға бҿлінеді: механикалық ҽсер етулерден (тесілулер, кесілулер, үйкелулер жҽне б.); тайып құлаудан; жоғары жҽне тҿмен температуралардан; улы заттардан; улы емес шаңдардар; электр тогынан, электростатикалық зарядтардан, электромагниттік ҿрістерден; судар жҽне улы емес заттардың ерітінділерінен; от радиоактивтік ластанулардан жҽне рентген сҽулелерінен жҽне т.б.РФ ЕК 212 бабына сҽйкес жұмыс беруші белгіленген нормаларға сҽйкес ҿз қаражаттары есебінен жұмыскерлерге ЖҚҚ сатып алынуын жҽне берілуін қамтамасыз етуге міндетті. Құрылыс саласында Ресей Денсаулық сақтау жҽне ҽлеуметтік даму министрлігі 01.06.2009 № 290, Бұйрығымен бекітілген «Жұмыскерлерді арнайы киіммен, арнайы аяқ- киіммен жҽне басқа да жеке қорғаныс құралдарымен қамтамасыз етудің салааралық қағидасы» жҽне Ресей Денсаулық сақтау жҽне ҽлеуметтік даму министрлігі 16.07.2009 № 477, Бұйрығымен бекітілген «Еңбектің зиянды жҽне (немесе) қауіпті жағдайлары бар, сондай-ақ жұмысты ерекше температуралық немесе ластанумен байланысты жағдайларда құрылыс, құрылыс-монтаж жҽне жҿндеу-құрылыс жұмыстарында жұмыс істейтін жұмыскерлерге киімді, арнайы аяқ-киімді жҽне басқа да жеке қорғаныс құралдарын тегін берудің типтік нормалары» жұмыскерлерге ЖКҚ берілуі үшін негіз болып табылады.Аталған Типтік нормалар ҽдеттегі арнайы киім жҽне арнайы аяқ- киімнің берілуімен қатар, қыстыкүні сырттағы жұмыстарды жүргізу кезінде жылы арнайы киімді жҽне жылы арнайы аяқ-киімді беруді, сондай-ақ климаттық белдеулер бойынша олардың киіп жүру мерзімдерін қарастырады.Осы нормалар бойынша барлық жұмыскерлерге, басшыларға жҽне мамандарға «тозғанға дейін» киіп жүру мерзімімен қосымша дулыға қалпақтар жҽне оның астынан киетін бас киімді бір жыл киіп жүру мерзімімен қосымша берілуі тиісті. Қыстыкүні дулыға қалпаққа қосымша дулығаның астынан киіп жүруге арналған жылытылған бас киім берілуге тиісті.Мамандықтары мен лауазымдары Типтік нормалармен қарастырылмаған, бірақ ҿз қызметтік міндеттері бойынша тікелей құрылыс алаңында орындайтын басшылар мен мамандар, инженерлік- техникалық қызметкерлерге арналған Типтік нормаларда кҿрсетілген кҿлемде, арнайы киіммен, арнайы аяқ-киіммен жҽне басқа да ЖҚҚ қамтамасыз етіледі.Сақтандырғыш белдік, диэлектрикалық галоштар жҽне қолғаптар, диэлектрикалық резеңке кілемше, қорғаныс кҿзілдіріктер, респиратор, газ тұтқыш, сигнал беруші кҿкірекше, қорғаныс дулығасы, дулыға қалпақ сияқты ЖҚҚ Типтік нормалармен қарастырылмаса, олар кезекшілер ретінде орындалатын жұмыстар мен еңбек жағдайларының сипатына байланысты барлық мамандықтағы жҽне лауазымдардағы жұмыскерлерге беріледі.Жұмыс беруші кҽсіпорынның ҿзіндік ерекшелігін жұмыс сипатын есепке ала отырып, Типтік нормалар мен штаттық кестеге сүйеніп ҿз бұйрығымен арнайы киімнің, арнайы аяқ-киімнің жҽне басқа да ЖҚҚ берілу жҽне киіп жүру нормаларын бекітеді.Осы бұйрыққа сҽйкес ҽрбір жұмыскерге, жұмыс берушіге ЖҚҚ берілуіне есеп жҽне бақылау ұйымдастыруға мүмкіндік беретін, арнайы киімнің, арнайы аяқ-киімнің жҽне басқа да ЖҚҚ берілу есебінің жеке карточкасы ашылады.Осы карточкаға сҽйкес, еңбек жағдайлары бойынша ЖОА үдерісінде жұмыскердің ЖҚҚ нақты қамтамасыз етілуін бағалау жүзеге асырылады. Сонымен қатар, жұмыскерге тиесілі ЖҚҚ туралы ақпарат жұмысшы мамандықтарына арналған еңбекті қорғау жҿніндегі Нұсқауда немесе басшылар жҽне мамандар қатарындағы тұлғаларға арналған лауазымдық нұсқаулықта болуға тиісті. Жұмыс беруші жекелеген жағдайларда бастапқы кҽсіподақ ұйымының сайлау органының немесе ҿзге де ҿкілділік органының пікірін есепке ала отырып, ҿндіріс ерекшеліктеріне сҽйкес жекелеген жағдайларда нормалар бойынша тиесілі арнайы киімдер түрлерін ауыстыруға немесе жұмыскерлерді қауіпті жҽне зиянды ҿндірістік факторлардан Типтік нормалармен салыстырғанда жақсартатын нормаларды белгілеуге құқылы. Мұндай шешімдер, ҽдетте, ұжымдық келісіммен немесе жұмыс берушінің ҿкілімен жҽне еңбек ұжымының ҿкілетті ҿкілінің қол қоюларымен тіркеледі.Жұмыс берушімен сатып алынатын арнайы киім, арнайы аяқ киім жҽне басқа да ЖҚҚ нормативтік талаптары сҽйкестігіне қатысты сертификациялануы тиісті. Сонымен қатар, кҽсіпорынға ЖҚҚ түсуі кезінде олардың сапасы, жұмыс берушінің бұйрығымен бекітілген, арнайы комиссиямен тексеріледі.Пайдалану үдерісінде жҿндеу, кір жуу, ал қажет болған кезде кҽсіпорында химиялық тазарту, қатерсіздендіру, шаңнан тазарту, арнайы киімді жҽне басқа да ЖҚҚ залалсыздандыру жұмыс берушінің қаражаты есебінен жүзеге асырылады. Осы мақсаттар үшін тиісті санитарлық- тұрмыстық үй-жайлар қарастырылады.Жұмыскерлер ЖҚҚ кҽсіпорыннан тыс жерге шығаруға тыйым салынатынын білуге тиісті. Ол жұмыс кезінде пайдалынылатын ЖҚҚ ҿндірісте болатын қауіпті жҽне зиянды заттар жинақталу мүмкіндігімен байланысты, ҿз кезегінде ол жұмыскердің отбасы мүшелеріне жағымсыз ҽсер етуі мүмкін.Респираторларды пайдаланатын кҽсіпорындарында, санитарлық- тұрмыстық үй-жайлардың құрамында респираторлықтарды қарастырады, оның мақсаты респираторларға күтім жасау, тексеру, жҿндеуде, шығынға жазу, дезинфекциялау, қайта зарядтау жҽне олардысақтау болып табылады. Респираторлықтың алаңы бір жұмыскерге 0,07 м2 есебінен тізімдік сан бойынша қабылданады. Үй-жай екі бҿлікке бҿлінеді: біріншісінде респираторлар сақталады, ал екіншісінде олардың жҿнделуі, қайта зарядталуы, дезинфекциясы жүзеге асырылады. Дем алу органдарының ЖҚҚ пайдалану кезінде жеке пайдалану принципін ұстанған жҿн. Бұл принципті сақтаудың мүмкіндігі болмаған кезде оныңбасқа адамға берілуі кезінде ЖҚҚ дезинфекциялау қажет.Зиянды заттардың шоғырлануы ШРК кҿп есе асып түсетіні алдын- ала белгілі болған жҽне құдықтарда, шурфтарда, сыйымдылықтарда оттегі құрамы 18 % -ға жуық болған жағдайларда, құбыршектік, оттегі оқшаулағыш аспаптарға (ООА) бҿлінетін, оқшаулағыш газ тұтқыштарын, мысалы АСВ үлгісіндегі, сығылған ауаның оқшаулағыш дем алу аппараттарын қолдану қажет.Теңселісі қауіпті жағдайлардағы жұмыс кезінде қол жҽне аяқ қорғанысының құралдары теңселіске қарсы қасиеттерге ие болуы қажет.Қорғаныс дулығаларын таңдау кезінде жұмыс түрлерін, климаттық жағдайларды, бастың мҿлшерін ескеру қажет. Дулығалардың ішкі жабдықталуы соққылардың амортизациясын жҽне бас мҿлшері бойынша реттелуін қамтамасыз етуге тиісті. Дулығаларды таңдау кезінде самай жҽне маңдай дҿңестігі ҿтетін бас тҿңірегінің ұзындығы дулыға лентасын алып жүретін ауқымында салынуы қажет.Жұмыскерлерді жоғарыдан құлаудан қорғау үшін қолданылатын сақтандырғыш белдіктерінің, келесі элементтерің бҿліп айтуға болады: адам денесін қамтып алатын, иықбаулар немесе белдік белбеу; адамның құлауы кезінде динамикалық жүктемені азайтуға арналған, амортизациялық құрылғы; құлау биіктігін шектейтін, жүк асып қоятын арқан; сенімді конструкцияларға бекітуге арналған карабин (екі зат арасында тез ҽрекет ететін қосқыш буын). Карабин тез, 3 сек аспайтын уақыт аралығында бекітуді жҽне босатуды қамтамасыз етуге жҽне оның кездейсоқ ашылуын болдырмайтын, сақтандырғыш құрылғысы болуға тиісті. Карабинді ашу үшін қажетті күш салу 3 кг тҿмен болмайтын жҽне 8 кг аспайтын болуға тиісті. Карабин автоматты түрде жабылуға тиісті. Егер сақтандырғыш арқанның ұзындығы жеткіліксіз болса, онда белдікке қосымша сақтандыру арқанын пайдаланады.Қоймадан алу кезінде, сондай-ақ пайдалану үдерісінде ҽрбір алты ай сайын сақтандырғыш белдігі тексеруден ҿтуге тиісті. Сақтандырғыш белдіктерінің маркировкасы, паспорты жҽне пайдалану жҿніндегі нұсқаулығы болуға тиісті. Маркировкаға даярлаушы-зауыттың тауар белгісі, белдік номері, ТКБ белгісі жҽне шығарылу күні кіруге тиісті.Сақтандыру белдіктерінің жҽне сақтандыру арқандарының беріктікке қатысты сынақтары олардың техникалық құжаттамасна сҽйкес жүзеге асырылады. ЖҦМЫСКЕРЛЕРДІ САНИТАРЛЫҚ-ТҦРМЫСТЫҚ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУРФ ЕК сҽйкес жұмыскерлерді санитарлық-тұрмыстық қамтамасыз ету жұмыс берушінің міндеттерінің бірі болып табылады. Осы мақсаттар үшін кҽсіпорында жұмыскерлерге қызмет кҿрсететін үй- жайларды орналастыруға арналған: санитарлық тұрмыстық, денсаулық сақтау, қоғамдық тамақтану, сауда жҽне тұрмыстық қызмет, мҽдениет тұрмыстық үйлері жобаланады.Тұрмыстық үйлер ҿндірістік үйлерге қарағанда жеке тұрған немесе жалғастыра салынған болуы мүмкін. Жеке тұрған тұрмыстық үйлер қызмет кҿрсетілетін жұмыскерлер санының кҿптігі кезінде немесе біренеше ҿндірістік үйлердің жұмыскерлеріне бір мезгілде қызмет кҿрсету қажеттігі болған кезде оңтайлы болады. Жеке тұрған ғимараттарда тұрмыстық үй-жайларды орналастыру барлық нұсқалардан гҿрі қолайлы, себебі ол ауысым ішілік жҽне түскі ас үзілістері уақытында жұмыскерлерді зиянды ҿндірістік факторлар ҽсер ету аймағынан шығаруға мүмкіндік береді.Жалғастыра салынған тұрмыстық үйлер ҿндірістік ғимараттың шет жағында орналастырылады жҽне олардан ҿртке қарсы қабырғалармен бҿлінеді. Аталған нұсқалардан бҿлек, санитарлық- тұрмыстық үйлер ҿндірістік үйлердің үшінде орналастырыла алады, бұл орайда олар ҿндірістік үйлерден ҿртке қарсы қалқалармен бҿлінуі мүмкін. Құрылыс-монтаж ұйымдарының ҽкімшілік жҽне тұрмыстық үйлерін ҽдетте, икемді үй-жайларда, блок-контейнерлерде орналастырған жҿн. Бұл мақсаттар үшін құрылып жатқан нысандардың жҽне бұзылуға жататын үйлерді пайдаланады.Жеке тұрған тұрмыстық үйлер жҽне тҿрттен астам қабаттары санымен жалғастыра салынған үйлердің автоматтандырылған ҿрт сигнализациясы болуға тиісті. Ғимараттың ішіне салынған тұрмыстық үйлерде автоматтандырылған ҿрт сигнализациясы қабаттар санына тҽуелсіз болуға тиісті.ҚНжҚ 2.09.0487* (14.05.2001 соңғы ҿзгерістерімен) «Ҽкімшілік жҽне тұрмыстық үйлер» тұрмыстық үйлері мен үй-жайлары регламенттеледі. Санитарлық- тұрмыстық үй-жайлар құрамына келесі реттегілер кіреді: киім ілетін орындар, душқа түсетін орындар, жуынатын жерлер, дҽретханалар, шылым шегетін орындар, жартылай душтарды жҽне ауызсумен жабдықтау құрылғыларын орналастыруға арналған орындар, арнайы киімді жылытуға немесе суытуға, ҿңдеуге, сақтауға жҽне беруге арналған үй-жайлар.Тікелей ҿндірісте жұмыс істейтін жұмыскерлер үшін санитарлық- тұрмыстық үй-жайлар, санитарлық сипаттама бойынша (2.2 кесте) ҿндірістік үдерістер топтарына, сондай-ақ ҽйелдер жҽне ерлер персоналының арақатынасын есепке ала отырып, жұмыскерлердің санына, байланысты жобалануға тиісті. Сондықтан тапсырмада ең кҿп санды ауысымда жұмыскерлердің тізімдік саны кҿрсетілуге тиісті         Киім ілетін орындар жалпы жҽне бҿлек болуы мүмкін. Жалпы киім ілетін орын үй жҽне арнайы киімдерін бір үй-жайда сақтауды болжайды; бҿлек киім ілетін орындар кезінде үй жҽне арнайы киімдерін бҿлек сақтау қарастырылады. Киім ілетін орындар ұзындығы 1 650 мм, тереңдігі 500 мм жҽне ені 250, 330 жҽне 400 мм шкафтар бҿлімшелерімен жабдықталады, бұл арнайы киімнің ҽртүрлі құрамын, ал үй киімдерінің киім ілетін орындары үшін – климаттық ауданның ерекшеліктерін ескеруге мүмкіндік береді. Шкафтарда ені300 мм орындықтар орналастырылады. Киім ілетін орындарда шкафтардың саны (2.2 кестеде олар бҿлімшелер деп аталады) жұмыскерлердің тізімдік санымен белгіленеді.Жуынатын бҿлмелер (душтар) үй-жайлары киім ілетін орындармен іргелес орналастырылады жҽне жиі 900x900 мм мҿлшерлі ашық кабиналармен жабдықталады. Жуынатын бҿлмелер кабиналарының 1 800 x 900 мм мҿлшерлілерін жабық етіп орналастыруға рұқсат етіледі. 2.2. кесте бойынша душтық кабиналар саны жұмыскерлердің ауысымдық санымен жҽне ҿндірістік үдеріс тобымен белгіленеді. Жуынатын бҿлмеге (душқа) кіру жуынатын бҿлме алдындағы бҿлме арқылы кіруді қарастыруға тиісті.Жуынатын орындарды, ҽдетте, жұмыс киімін ілетін орында орналастырады. Жуынатын орындар есептік санының бір бҿлігін жұмыс орындарына тікелей жақын жерде орналастыруға рұқсат етіледі. Жуынатын орындар саны санитарлық сипаттама бойынша ҿндірістік үдеріс тобына сҽйкес жұмыскерлердің ауысымдық санымен белгіленеді.Ҿндірістік үдерістер ҽртүрлі топтары белгілерінің үйлесуі кезінде, душ кабиналары мен жуынатын крандар саны едҽуір жоғары талаптар тобы бойынша, ал арнайы тұрмыстық үй-жайлар жиынтық талаптар бойынша қарастырылады.Блок-контейнерлерден жасалған икемді ғимараттарда душ кабиналарының 60 % дейінгі есептік санын азайтуға рұқсат етіледі.Шаңның жҽне зиянды заттардың бҿлінуімен байланысты кез келген үдерістер кезінде, киім ілетін орындарда респираторлықтар, сондай-ақ арнайы киімдерге шаң жұқтырмауға жҽне заласыздандыруға арналған үй-жайлар қарастырылуға тиісті.Тұрмыстық үй-жайлар құрамында дҽретханалар қарастырылады, олардағы кабиналар саны бір кабина 18 ерлерге жҽне 12 ҽйелге арналған есептен ауысымдық сан бойынша белгіленеді. Дҽретханаға кіру тамбур-шлюз арқылы болуға тиісті, онда жуынатын орындарды тҿрт кабинаға бір жуынатын орын есебінен орналастырады. Ерлер дҽретханасының тамбур-шлюзында, сандары кабиналардың есептік сандарына тең деп алынатын, кіші дҽрет сындыратын орындар қарастырылады.Жұмыскерлердің саны 15 адамнан аспайтын ауысымда, ерлер мен ҽйелдерге арналған жалпы дҽретхана қоюға рұқсат етіледі.Барлық санитарлық- тұрмыстық үй-жайларда ҿтетін жерлердің ені 1 500... 1 800 мм кем болмауға тиісті.Денсаулық сақтау үй-жайларына медициналық пункттері, денсаулық сақтау пункттері, ҽйелдер жеке гигиенасының үй-жайлары, сауналар, демалысқа жҽне психологиялық жүктемелерді түсіруге арналған үй-жайлар, ал ведомстволық нормалар бойынша – ингаляторийлерге, фотарийлерге, қол жҽне аяқ ванналарына арналған үй-жайлар (тербеліспен байланысты, ҿндірістік үдерістер кезінде) жатады.Жұмыскерлердің 50-ден 300-ге дейінгі тізімдік саны болған кезде, мақсаты сырқаттану немесе жарақат алу кезінде бірінші медициналық кҿмек кҿрсету болып табылатын, медициналық пункт қарастырылады. Медициналық пункт алаңын келесі реттегідей етіп қабылдаған жҿн: 12 м2 — жұмыскерлердің тізімдік саны 50 -ден 150-ге дейін болғанда; 18 м2 — жұмыскерлердің тізімдік саны 151 -ден 300-ге дейін болғанда. Медициналық пункттің денсаулық сақтау жергілікті органымен келісу бойынша жабдығы болуға тиісті.Жұмыскерлердің тізімдік саны 300 адамнан асатын кҽсіпорындарда денсаулық сақтау пукті қарастырылады. Оның мақсаты сырқаттану жҽне жарақат алу кезінде, сондай-ақ сырқаттардың, ең алдымен кҽсіптік сырқаттардың алдын-алуда бірінші медициналық кҿмек кҿрсету болып табылады.Кҽсіпорындағы қоғамдық тамақтану үй-жайының категориясы жұмыскерлердің ауысымдық санымен белгіленеді. Осылайша, бір ауысымда жұмыскерлердің 200-ге дейінгі саны болуы кезінде тарататын - асхана қарастырылады, жұмыскерлер саны 200-ден асатын ауысымда даярлаушы-асхана қарастырылады.Ауысымда жұмыскерлердің саны 30 адамнан аспайтын болса, тарату-асханасының орнына, алаңы ҽрбір келушіге 1 м2 есебінен, ас қабылдау бҿлмесі қарастырылады. Ас қабылдау бҿлмесі стационарлық су қайнатқышпен, электр плитасымен жҽне тоңазытқышпен жабдықталады.Ауысымда жұмыскерлер саны 10 адамға дейін болған кезде ас қабылдау бҿлмесінің орнына киім ілетін орында ас қабылдауға арналға үстелді қою үшін қосымша 6 м2 алаңындағы орын қарастырылады. Мысал. Ерлер мен ҽйелдердің тиісінше 40 жҽне 20 адам ара қатынасы кезінде 60 жұмыскерлердің тізімдік санымен құрылыс учаскесі үшін санитарлық-тұрмыстық үй-жайлардың құрамын анықтау жҽне санитарлық-техникалық құрылғылардың санын есептеу қажет. Жұмыс екі ауысымда жүргізіледі: бірінші ауысымда 20 ҽйел жҽне 30 ер адам жұмыс істейді; екінші ауысымда 10 ер адам жұмыс істейді. Ҽйелдер сыртқы жҽне ішкі ҽрлеу жұмыстарында істейді, ерлер конструкциялар монтажында жҽне тас қалау жұмыстарымен қамтылған. Құрылыстың жоспарланатын мерзімдері— қыркүйектен наурызға дейін.Шешімі. Қаралып отырған құрылыс учаскесіндегі жұмыстар сипаттамасына негізделе отырып, ҿндірістік үдерістер негізінен ашық ауада жүзеге асырылады, бұл оларды санитарлық сипаттама бойынша 2г тобына жатқызуға мүмкіндік береді. Сондықтан 2.2 кестеге сҽйкес үй киімдерін жҽне арнайы киімдерді сақтау үшін киім ілетін орындарды бҿлек етіп орналастыруды қарастырған жҿн. Ҽрбір киім ілетін орындарда шкафтар (бҿлімшелер) саны жұмыскерлердің тізімдік саны бойынша қабылданады. Бұл жағдай, ерлердің үй жҽне арнайы киім ілетін орындарында 40 шкафты, ал дҽл осындай ҽйелдердің киім ілетін орындарында 20 шкафты қабылдау қажет екенін аңғартады. Құрылыс күз-қыс кезеңіне қарастырылғандықтан, үй киімін ілетін орындар үшін, сыртқы киімді есепке ала отырып, үй киімін ілетін орындар үшін шкафтардың енін мейлінше кҿп етіп, яғни 400 мм етіп алған жҿн, арнайы киім ілетін орындар үшін жылытылған арнайы киімді есепке ала отырып, сондай-ақ 400 мм- ден алған жҿн. Шкафтарда ені 300 мм орындықтарды қарастырған жҿн. Шкафтар қатарларының арасындағы ҿтпе жолдардың енін 1 500 мм. етіп алған дұрыс. Құрылыс ҿндірісі шаңданумен байланысты болғандықтан, киім ілетін орындарында респираторлықтарды қарастырған жҿн.Киім ілетін орындармен іргелес ашық кабиналармен жабдықталған жуынатын бҿлмелерді қарастырған жҿн, олардың саны ерлер киім ілетін орындарында едҽуір кҿп санды ауысымда жұмыс істейтін ерлердің санымен белгіленетін болады, яғни 30:5 = 6, ал бір ауысымда жұмыс істейтін ҽйелдер үшін, жуынатын бҿлмелердегі кабиналар саны 20 : 5 = 4 болады. Құрылыс учаскесіндегі тұрмыстық үй-жайлардың блок-контейнерлерден жасалған икемді ғимараттарда орналастырылатынын есепке ала отырып, нормалар душ кабиналарының 60 % дейінгі санын азайтуға рұқсат береді, яғни ерлер жуынатын бҿлмелерде душтардың санын 6 • 0,6 = 3,6 дейін, яғни 4 кабинаға шектеуге; ҽйелдер жуынатын бҿлмелер үшін: 4 • 0,6 = 2,4 дейін, яғни үш кабинаға шектеуге рұқсат етіледі. Душтарға кіру жуынатын бҿлмелердің алдынан қарастырылуға тиісті. Арнайы киім ілетін орындарында, сандары жұмыскерлердің ауысымдық саны бойынша белгіленетін, жуынатын орындар қарасытырылады.мұндай жағдайда ерлер киім ілетін орындарында жуынатын орындар саны 30:20=1,5 болуға тиісті, яғни 2 жуынатын орын, орын; ҽйелдер киім ілетін орындарында 20:20 =1 бір жуынатын орын. Тұрмыстық үй-жайларға дҽретханалар кіреді, ондағы кабиналар саны 18 ер адамға екі кабина жҽне 12 ҽйелге бір кабина есебінен шығатын ауысымдық санмен белгіленеді. Демек, ерлер дҽретханасында 30:18 «2 кабина, ал ҽйелдердікінде 20:12 = 2, яғни онда да 2 кабина қарастырған жҿн. Дҽретханаларға, жуынатын орындар тҿрт кабинаға бір жуынатын орын есебінен орналастырылатын, тамбур-шлюздерден кіру қарастырылуы тиісті. Сондықтан, қарастырылып отырған мысалда ҽрбір дҽретханада бір жуынатын орынды қарастыру жеткілікті. Ерлер дҽретханасының тамбур-шлюзінде екі кіші дҽрет сындыратын орынды қарастырған жҿн. Дҽретханалардағы жҽне тамбур-шлюздердегі ҿтетін жерлер ені 1 500 мм кем болмау қажет.Арнайы тұрмыстық үй-жайлар ретінде жұмысшылардың жылынуына жҽне арнайы киімдерді кептіруге арналған алаң қарастырған жҿн.Қоғамдық тамақтану үй-жайы ретінде таратушы-асхананы қарастырған дұрыс, себебі құрылыс учаскесіндегі жұмыскерлердің ауысымдық саны – 50 адам. Жұмыскерлердің тізімдік саны 60 адам болған кезде, медициналық қызмет кҿрсету үй-жайы ретінде алаңы 12 шаршы метр медициналық пунктті қарастыру қажет.. ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ ЖӚНІНДЕГІ ҚҦЖАТТАМА ЖӘНЕ ЕСЕПТЕМЕЕңбекті қорғау жҿніндегі құжаттаманың үлкен практикалық маңызы бар. Оны дайындау үдерісінде тиісті жұмыскерлер ҿздерінің білімдерін арттырады. Сонымен қатар, сол немесе ҿзге де құжаттардың, мысалы, жұмыскерлерге арналған еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаулықтың болмауы, ұйымды атап айтқанда, ҿндірістегі жазатайым уақиғалар кезінде, кінҽлілер ретіне жатқызады.Еңбекті қорғау жҿніндегі құжаттаманың болуын жұмыс беруші қамтамасыз етуге тиісті РФ ЕК 212 бабы. Алайда қалыптасқан тҽжірибеге сҽйкес, бұл бағыттағы негізгі нақты жұмысты еңбекті қорғау қызметі жүзеге асырады.Қазіргі уақытта Ресей Федерациясының еңбекті қорғау жҿніндегі заңнамасында 3 мыңға жуық ҽртүрлі құжаттар бар. Алайда егер экономиканың қандай-да бір нақты саласын қарастырасақ, онда бұл құжаттар саны едҽуір қысқарады. Дҽл осы ұйымға жататын, нақты ұйым деңгейінде еңбекті қорғау жҿніндегі заңнамалы актілердің саны одан ҽрі азаяды жҽне 100..200 құжатты құрауы мүмкін. Олар ұйымда болуға тиісті жҽне ағымдағы мҽселелерді шешу кезінде оларды басшылыққа алу қажет.Ұйымның еңбекті қорғау қызметтері заңнамалық актілердегі еңбекті қорғау жҿніндегі ҿзгерістерді ұдайы қадағалап отырулары тиісті. Бұл міндет қазіргі нормативтік талаптар бойынша еңбекті қорғау жҿніндегі барлық заңнамалық актілердің, қағидалардың, ережелердің, құрылыс нормалаларының жҽне (ҚНжҚ) қағидасының, санитарлық қағидалардың жҽне (СанҚжН) нормасының, қауіпсідік стандарттарының, еңбекті қорғау жҿніндегі үлгілік нұсқаулардың жҽне басқа да құжаттардың.Еңбекті қорғау жҿніндегі нормативтік құқықтық актілерде (қағидалар, СанҚжН, ҚНжҚ, қауіпсіздік стандарттары жҽне б.) еңбекті қорғаудың мемлекеттік нормативтік талаптары бекітіледі. Бұл талаптар заңды сипат алады жҽне оларды орындамау оған кінҽлі тұлғалар үшін жауапкершіліктің ҽртүрлі түрлеріне ҽкеліп соқтырады.Еңбекті қорғаудың мемлекеттік нормативтік талаптары болатын барлық нормативтік актілер Ресейдің Денсаулық сақтау жҽне ҽлеуметтік даму министрлігімен келісіледі.Бұл актілер бес жыл мерзімге қабылданады жҽне екі мерзімге ұзартылуы мүмкін.Қазіргі уақытта Ресейдің Денсаулық сақтау жҽне ҽлеуметтік даму министрлігімен еңбекті қорғау жҿніндегі салааралық қағидалар ҽзірленуде, ал салалықтар - Ресейдің Денсаулық сақтау жҽне ҽлеуметтік даму министрлігімен келісу бойынша атқарушы биліктің тиісті федералдық органдарымен ҽзірленеді.ЕҚСЖ ҿндірістегі еңбектің дұрыс жҽне қауіпсіз жағдайларын құруда маңызды орын алады. Бұл жүйе 1970 жылдардан бастап құрыла бастады. Қазіргі уақытта оған 350 мемлекеттік жҽне 500 салалық стандарттар кіреді. Олардың барлығы Ресей аумағында ҽрекет етеді жҽне жабдықтарға, үдерістерге, жеке жҽне ұжымдық қорғаныс құралдарына қатысты ғылыми негізделген қауіпсіздік талаптары бар. Қажетті стандартты іздеу ЕҚСЖ құрылымын білуді жеңілдетеді. Мемлекеттік жүйеде ЕҚСЖ стандарттауына 12-ші класс берілген. Осыған сҽйкес ЕҚСЖ барлық стандарттарының белгіленуі 12 санынан басталады. Содан соң, бірсанды код нүктесі арқылы жүйе бҿлігінің номері кҿрсетіледі, ал содан кейін сондай-ақ нүкте арқылы – жүйе бҿлігіндегі стандарттың реттік номері кҿрсетіледі. Мысал ретінде МЕМСТ 12.1.046—85 «ЕҚСЖ. Құрылыс алаңдарының жарықтандырылу нормаларын» қарастырамыз. Мұнда: 12 — Стандарттаудың Мемлекеттік жүйесінде қауіпсіздік стандартымен берілген,класс номері; 1 — жүйе бҿлігі номері; 046 — жүйе бҿлігіндегі стандарттың реттік номері; 85 — стандарттың бекітілу жылы. Қазіргі уақытта стандарттарға сілтемелер жасау кезінде бекітілу жылын кҿрсетпеуге болады.ЕҚСЖ нҿлдік жүйе бҿлігінде ұйымдастыру-ҽдістемелік стандарттар біріктірілген. Олар ЕҚСЖ мақсаттарын, міндеттерін, құрылымын, ҚЗҾФ терминологиясын, жіктелуін, мертрологиялық қамтамасыз етуді, еңбек қауіпсіздігін оқытуды ұйымдастыруды белгілейді. Бұл жүйе бҿлігіне мысалы, МЕМСТ 12.0.004. «ЕҚСЖ. Еңбек қауіпсіздігін оқытуды ұйымдастыру. Жалпы ережелер» кіреді.ЕҚСЖ бірінші жүйе бҿлігінде ҚЗҾФ түрлері бойынша қауіпсіздік жҽне нормалар жалпы талаптарының стандарттары біріктірілген, мысалы МЕМСТ 12.1.045 «ЕҚСЖ. Электр ҿрісі. Жұмыс орындарындағы рұсқат етілітін деңгейлер жҽне бақылау жүргізуге қатысты талаптар».ЕҚСЖ екінші жүйе бҿлігінде қауіпсіздік талаптарының стандарттары ҿндірістік жабдыққа, үшіншісінде – ҿндірістік үдерістерге, тҿртіншісінде – жұмыскерлердің қорғаныс құралдарына, мысалы МЕМСТ 12.4.177 «ЕҚСЖ. Аяқ тесілуінен жеке қорғаныс құралдары. Жалпы техникалық талаптар жҽне тесілуге қарсы қасиеттердің ҽдіс-сынақтарына» біріктірілген.Қазіргі уақытта 27.12.2002 № 184-ФЗ «Техникалық реттеу туралы» Федералдық заң күшіне енді, ол бойынша кейбір стандарттар біртіндеп, міндетті техникалық регламенттерге ауыстырылатын болады.Ҽрбір ұйымда болуға тиісті нормативтік құқықтық актілерді федералдыға (мемлекеттікке), бір жердің шеңберінен аспайтындарға жҽне жергіліктілерге бҿлуге болады. Федералдық нормативтік актілер—атқарушы биліктің тиісті федералдық органдары, мысалы, Ресейдің Денсаулық сақтау жҽне ҽлеуметтік даму министрлігі, Ресейдің Ресей техникалық қадағалау ҽзірлейтін жҽне бекітетін құжаттары. Еңбекті қорғау жҿніндегі бір жердің шеңберінен аспайтын немесе жергілікті нормативтік актілер— Ресей Федерациясының субъектілері жҽне экономика нысандары: кҽсіпорындар, мекемелер, ұйымдар ҽзірлейтін жҽне қабылдайтын құжаттар.Ресей Федерациясының кҿптеген субъектілерінде, мысалы, еңбекті қорғау жҿніндегі заңдар қабылданды жҽне олар Ресей Федерациясының тиісті субъект аумағында орналасқан барлық кҽсіпорындармен жҽне ұйымдармен орындалуға тиісті. Еңбекті қорғауға қатысты құқықтық актілердік едҽуір кҿп санын тікелей кҽсіпорындардың ҿздері ҽзірлеуге, бекітуге жҽне іске енгізуге тиісті. Мұндай актілер бір жердің шеңберінен аспайтын немесе жергілікті деп аталады. Осы үлкен жұмысты ұйымдастыру жҽне ішінара орындау еңбекті қорғау қызметіне (еңбекті қорғау жҿніндегі инженерге) жүктелген. Кҽсіпорындармен жҽне ұйымдармен ҽзірленуге тиісті құжаттардың толық тізбесі еңбекті қорғау жҿніндегі қазіргі нормативтік құқықтық актілерде болады. Оған келесі құжаттар кіреді.Еңбекті қорғау жҿніндегі жұмысты ұйымдастыру туралы ереже. Еңбекті қорғау қызметі дайындайтын бұл құжатта, еңбекті қорғауды ұйымдастыру, еңбекті қорғау жҿніндегі оқу жҽне нұсқаулық беру, жоғары қауіптілігі бар нысандарды пайдалануды ұйымдастыру, еңбекті қорғау жағдайына бақылау жасау жүйесі, ҿндірісте жұмыскерлердің мінез-құлқы қауіпсіздігін ынталандыру тҽртібі бойынша жұмыскерлердің функционалдық міндеттері келтірілуге тиісті. Құжатты дайындау кезінде федералдық заңдар, жалпы мемлекеттік нормативтік актілер, ұйымды басқару құрылымы, ҿндірістік қызметтің бағыты ескеріледі. Еңбекті қорғау жҿніндегі функционалдық міндеттер ұйымның бірінші басшысынан басталып жҽне қатардағы жұмыскерлермен аяқталып белгіленуі тиісті. Ережені ҽзірлеуді ұйымды басқарудың құрылымдығ схемасын жасаудан бастаған орынды.Еңбекті қорғау қызметінің жұмысын ұйымдастыру туралы Ереже. Бұл Ережеде ұйымның еңбекті қорғау қызметі жұмыскерлерінің саны, міндеттері, функциялары (міндеттері), құқықтары белгіленуі тиісті.Еңбекті қорғауды ұйымдастыруға қатысты бұйрықтар, атап айтқанда: еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстың жағдайына жҽне басшылығына жауапты тұлғаны тағайындау туралы бұйрық (оған бас инженер, техникалық директор, директор орынбасары тағайындалуы мүмкін); еңбекті қорғау жҿніндегі маманның тағайындалуы туралы бұйрық; жоғары қауіптілігі бар жұмыстар ҿндірісінің қауіпсіздігіне жҽне пайдаланылуына жауапты тұлғаларды (электр шаруашылығына жауаптыны жҽне оның орын басатын тұлғаны, жүк кҿтергіш крандардың пайдалану қауіпсіздігіне, олардың техникалық жағдайынының қалыптылығына, крандармен жұмыс ҿндірісінің қауіпсіздігіне, газ шаруашылығына, ғимараттар мен құрылыстардың техникалық жағдайына жҽне пайдалану қауіпсіздігіне жауаптыны, қысыммен жұмыс істейтін ыдыстарды, қазандық қондырғылары мен басқа қауіптілігі жоғары нысандарға қадағалау бойынша жауаптыны) тағайындау туралы бұйрықтар; еңбекті қорғау білімдерін тексеру бойынша комиссия құру туралы бұйрық (осы комиссияның үш адам құрамындағы барлық мүшелері ҿздері оқып жҽне еңбекті қорғау жҿніндегі лицензиялық оқу орталықтарында еңбекті қорғау жҿніндегі білімдерін тексерулері қажет); теңдестік жағдайында еңбекті қорғау жҿніндегі комитетті (комиссияны) құру туралы бұйрық; аттестациялық комиссияны тағайындау туралы бұйрық (ол еңбек жағдайлары бойынша жұмыс орындары аттестациясын ұйымдастырады жҽне қатысады); бұдан бұрынғы аталған ережелердегі нақты күннен бастап бекіту жҽне іске енгізу туралы бұйрықтар.Еңбекті қорғауды ұйымдастыруға қатысы бар тізбелер: жұмыскерлердің жұмысқа орналасулары кезінде алдын-ала жҽне кезеңдік медициналық тексеру ҿтуге тиісті жұмыстар мен мамандықтарының тізбесі; соған сҽйкес жұмыскерлерге берілетін ЖҚҚ номенклатурасының жҽне киіп жүру мерзімдерінің кҿрсетілуімен ЖҚҚ берілуге тиісті жұмыстар мен мамандықтар тізбесі; қосымша (артылған) қауіпсіздік талаптары қойылатын жұмыстар мен мамандықтар тізбесі; еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаулармен қамтамасыз етілетін жұмыстар мен мамандықтар тізбесі; рұқсат-нарядтар бойынша орындалатын жұмыстар тізбесі; электр қауіпсіздігі бойынша бірінші топта оқытылатын, электротехникалық персонал емес тұлғалардың тізбесі; олар бойынша түрлерінің кҿрсетілуімен жеңілдіктер жҽне ҿтемақылар берілетін мамандықтар мен жұмыстар түрлерінің тізбесі.Бағдарламалар: еңбекті қорғау жҿніндегі кіріспе нұсқаулық бағдарламасы; қосымша (артылған) қауіпсіздік талаптары қойылатын жұмыстар жҽне мамандықтар кезіндегі еңбекті қорғау жҿніндегі оқу бағдарламасы; еңбекті қорғау жҿніндегі бастапқы нұсқаулықтарды ҿткізу бағдарламасын — құрылымдық бҿлімшелер басшылары дайындайды; басшылар мен мамандарға арналған еңбекті қорғау жҿніндегі оқу бағдарламалары— егер ұйым олардың оқуын ҿзі жүзеге асыратын болса іске асырылады.Журналдар: еңбекті қорғау жҿніндегі кіріспе нұсқаулықты тіркеу журналы; жұмыс орнындағы еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаулықтарды тіркеу журналы — олар жұмыс орнында нұсқаулықты жүзеге асыратын, ҽрбір жұмыстардың тікелей басшыларында болуға тиісті; еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаулар есебінің журналы; еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаулардың берілу есебінің журналы; ҿндірістегі жазатайым жағдайларды тіркеу журналы; электр қондырғыларындағы жұмыстар нормалары мен қағидалары білімдерін тексеру есебінің журналы; электртехникалық емес персоналға электр қауіпсіздігі бойынша І топ берілу есебінің журналы; рұқсат-нарядтар берілу есебінің журналы; алмалы-салмалы жүк ұстағыз құрылғылар мен ыдыстар есебінің журналы;ұйым қызметінің ҿзіндік ерекшелігіне байланысты, басқа да журналдар.Жұмыскерлерге арналған еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаулар жиынтығы. Нұсқаулар«Еңбекті қорғаудың мемлекеттік нормативтік талаптарын ҽзірлеу бойынша ҽдістемелік ұсынымдарға» сҽйкес келуі тиісті.8.Еңбекті қорғау жҿніндегі келісім. Келісім тараптармен (жұмыс беруші жҽне еңбек ұжымының ҿкілетті органы) қол қойылған, еңбекті қорғау жҿніндегі дұрыс рҽсімделген шаралар жоспары болып табылады. Ҽдетте, еңбекті қорғау жҿніндегі келісім ұжымдық шартты ҽрекет ету мерзіміне (бір жылдан үш жылға дейін) жасалады.9.Еңбек жағдайлары бойынша жұмыс орындарын аттестаттау құжаттары (аттестация карталары, ҿлшерулер жҽне зерттеулер хаттамалары, аттестаттау нҽтижелері бар ведомостар, еңбек жағдайларын сауықтандыру жҽне жақсарту бойынша шаралар жоспары).10. Еңбекті қорғау жҿніндегі білімдерді тексеру хаттамалары. 11.Жарықтандыру, жерге қосу, нҿлдеу жүйелерін жҽне басқа дажұмыс істеушілер ұжымдық қорғанысы жүйелерін тексеру жҽне байқау хаттамалары.12.Нақтылы ұйым қызметі мазмұнының жҽне пайдалынылатын жабдықтың ҿзіндік ерекшелігіне байланысты, басқа құжаттама.Құрылыс ұйымдарында қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін ұйымдастыру- технологиялық құжаттаманың маңызы үлкен: ҚҰЖ, ЖҾЖ ТК, еңбек үдерістерінің карталары. Осы құжаттардың барлығында, құрылып жатқан нысанның ерекшеліктерін ескеретін, еңбекті қорғау жҿніндегі нақты шешімдер болуға тиісті.Барлық құрылыс ұйымдары жыл сайын 25 қаңтарға дейін Рессстақа травматизм (№ 7-Т нысан) жҽне еңбек жағдайы жҽне ҿтемақылар (№ 1-Т нысан) туралы - 20 қаңтарға дейін есеп беруге тиісті..ҦЙЫМДАРДАҒЫ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ ЖӚНІНДЕГІ ЖҦМЫСТАРДЫ СЕРТИФИКАТТАУҰйымдардағы еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстарды сертификаттау (бағалау) жүйесі РФ ЕК 212 бабымен жҽне Ресей Еңбек министрлігінің 24.04.2002 № 28 Қаулысымен белгіленген. Осы қаулымен ұйымдардағы еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстарды сертификаттау жүйесі туралы Ереже жҽне еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстарды сертификаттау Қағидасы бекітілген. РФ ЕК 212 бабында, жұмыс беруші кейіннен еңбекті қорғау жҿніндегі жұмысты ұйымдастырудың сертификатталуымен еңбек жағдайлары бойынша жұмыс орындарының аттестатталуын қамтамасыз етуге міндетті деп, атап кҿрсетілген. Сертификаттау, яғни, белгіленген талаптарға сҽйкестігін растау, олардың сенімді бағалануының негізінде еңбектің дұрыс жҽне қауіпсіз жағдайларын жасау проблемаларын шешуге қолдау кҿрсетуді мақсат тұтады, құрылыс ұйымдары үшін оның үлкен мағынасы бар. Ұйымдардағы еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстарды сертификаттау жүйесі (ЕҚЖСЖ) қазіргі уақытта Ресей Денсаулық сақтау жҽне ҽлеуметтік даму министрлігімен ұйымдастырылады жҽне жүргізіледі. Ресей Федерациясы субъектілерінің мемлекеттік билік органдары ұйымдардағы еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстарды сертификаттау бойынша нақты жұмысты ұйымдастырады жҽне жүзеге асырады.ЕҚЖСЖ ұйымдардағы еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстарды сертификаттаудың салалық жүйе бҿліктері кіруі мүмкін.ЕҚЖСЖ белгіленген тҽртіпте тағайындалған, сертификаттау жҽне сынақ зертханалары (орталықтары) бойынша органдар желісін қалыптастыру жолымен қамтамасыз етіледі.ЕҚЖСЖ ұйымдастыру құрылымына келесі реттегілер кіреді:Ресей Денсаулық сақтау жҽне ҽлеуметтік даму министрлігі:Ресей Денсаулық сақтау жҽне ҽлеуметтік даму министрлігімен белгіленетін, ЕҚЖСЖ (ОО) орталық органы;ЕҚЖСЖ салалық жүйе бҿліктерінің орталық органдары;Сертификаттау бойынша тағайындалған органдар;Тағайындалған сынақ зертханалары (орталықтар).Ресей Денсаулық сақтау жҽне ҽлеуметтік даму министрлігі сертификаттау схемаларын, тағайындау қағидаларын белгілейді жҽне сертификаттау жҽне сынақ зертханалары (орталық) бойынша органдарды тағайындайды, сертификаттау қағидасының сақталуына бақылауды жүзеге асырады.ЕҚЖСЖ ОО Ресей Денсаулық сақтау жҽне ҽлеуметтік даму министрлігі бұйрығымен құрылады. Бұл орган ЕҚЖСЖ ұйымдастыру- ҽдістемелік басшылығын, ЕҚЖСЖ ақпараттық қамтамасыз етілуін жүзеге асырады, сертификаттау жҽне сынақ зертханалары (орталық) бойынша органдардың тағайындалуын ұйымдастырады жҽне оған тікелей қатысады, сертификаттау жҽне сынақ зертханалары (орталық) бойынша органдардың іс-ҽрекеттер себептері жҿніндегі шағымдануларын қарайды, сертификаттау бойынша есептемені жүргізуді ұйымдастырады. Қазіргі уақытта ЕҚЖСЖ ОО функцияларын Бүкілресейлік еңбекті қорғау жҽне экономика ҒЗИ орындайды. ЕҚЖСЖ салалық жүйелер бҿліктері орталық органдарының еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстар сертификаттанулары салалық жүйе бҿлігін қалыптастыру бойынша жұмысты жүзеге асырады, сертификаттау жҽне сынақ (орталықтары) зертханалары бойынша қажетті мҿлшерді жҽне органдардың жер-жерге орналасуын анықтайды, оларды тағайындау ҿтінімдерін қарауға қатысады, сала ұйымдарында еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстар сертификаттауларына қатысушылардың жҽне олардың нысандарының тізімдемесін қалыптастырады. Қажет болғанда, ЕҚЖСЖ салалық жүйе бҿлігінің орталық органында ғылыми-ҽдістемелік орталық құрылады.Сертификаттау бойынша органдар ҿтініш білдірушілердің ҿтінімдері бойынша ұйымдарда еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстарды сертификаттауды тікелей ҿткізуді, еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстар (қауіпсіздік сертификаттары) сҽйкестігін сертификаттауды рҽсімдеуді жҽне беруді, ұйымдарда еңбекті қорғау жҿніндегі сертификатталған жұмыстарға инспекциялық бақылауды, берілген қауіпсіздік сертификаттары қолданысын тоқтатуды немесе болдырмауды, ЕҚЖСЖ ОО есептік ақпаратты дайындауды жҽне ұсынуды жүзеге асырады. Сертификаттау бойынша органда тікелей жұмысты сертификаттау саласында бір немесе бірнеше жұмыстарды жүргізу құқығына аттестатталған, сертификаттау бойынша сарапшылардың міндетті түрде қатысуымен мамандар жүргізеді.Сынақ (орталықтары) зертханалары сертификаттау бойынша органмен ҽзірленген, бағдарламалар бойынша ҚЗҾФ параметрлерін ҿлшеуді (бағалауды) жүзеге асырады, осы ҿлшеулердің (бағалаулардың) хаттамасын береді.Келесі реттегілер ЕҚЖСЖ сертификаттау нысандары болып табылады:1)Ұйымдағы жұмыс берушінің еңбектің қауіпсіз жағдайларын қамтамасыз ету бойынша қызметі;2)еңбекті қорғау қызметінің іс-ҽрекеті;3)еңбек жағдайлары бойынша ЖОА жҿніндегі жұмыстар;4)жұмыскерлерге еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаулықты ұйымдастыру жҽне ҿткізу жҽне олардың білімдерін тексеру.Еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстарды сертификаттау Қағидалары (одан ҽрі — Қағида) ұйымдарда еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстарды сертификаттау тҽртібін жҽне рҽсімін, іріктелінетін ҿлшеулер мен бағалауларды ҿткізу үшін жұмыс орындарын таңдауды белгілейді.Сертификаттау, экономика салаларындағы еңбекті қорғау жҿніндегі еңбек жағдайлары жҽне жұмыстардың ұйымдастыру ерекшеліктері бойынша ЖОА ҿткізуді есепке ала отырып, осы саладағы еңбекті қорғаудың мемлекеттік нормативтік талаптарын      1)алынған нҽтижелерді талдау жҽне қауіпсіздік сертификатын беру (беруге қарсылық білдіру) мүмкіндігі туралы шешім қабылдау;2)қауіпсіздік сертификатын беру;3)еңбекті қорғау жҿніндегі сертификатталған жұмыстарға инспекциялық бақылау жасау.Ҿтінім сертификаттау жҿніндегі органмен екі аптаның ішінде қаралуға тиісті. Ҿтінімнің оң қаралуы кезінде сертификаттау бойынша орган ҿтінім берушіге сертификат ҿткізілу шартын, оның ішінде ҿткізілу схемасы мен бағдарламасын хабарлайды. Бағдарламада тексерілуге жататын, еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстар тізбесі кҿрсетіледі; егер сертификаттаудың бірінші схемасы пайдаланылса, онда ҿтінім берушіге бақылау іріктемелі ҿлшеулер мен бағалаулар тізбесі мен кҿлемі хабардар етіледі.Ұйымда еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстардың сҽйкестігін тексеруді, сертификаттау бойынша органның басшысы қалыптастыратын комиссия жүргізеді. Оған сертификаттау бойынша штаттағы жҽне штаттан тыс сарапшылар енгізіле отырып, осы органның ҿкілдері кірулері тиісті.Тексеруге келесі реттегілер кіреді:1)ұйымда еңбектің қауіпсіз жағдайларын қамтамасыз ету бойынша жұмыс беруші іс-ҽрекетінің сҽйкестігін бағалау;2)еңбекті қорғау қызметін бағалау;3)еңбек жағдайлары бойынша ЖОА ҿткізу жҿніндегі жұмыс берушінің қызметін бағалау.Тексерудің оң нҽтижелері болған кезде сертификаттау бойынша орган беру туралы шешім қабылдайды жҽне белгіленген нысан бойынша қауіпсіздік сертификатын рҽсімдейді, тіркейді жҽне оны ҿтінім берушіге табыс етеді. Сертификаттың ҽрекет ету мерзімін сертификаттау бойынша орган белгілейді (мерзімі бес жылдан аспайды).Бұл орайда тексеру нҽтижелері, еңбекті қорғау жҿніндегі нормативтік құжаттардың қолданыс мерзімі, ұйымның ЖОА аяқтау күні ескеріледі.Сертификатқа еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстың сҽйкестік белгісі қойылады. Ол жарнамалық мақсаттарда жҽне баспалық басылымдарда пайдаланылуы мүмкін.Сертификаттау бойынша орган еңбекті қорғау жҿніндегі сертификаттанған жұмыстарға инспекциялық бақылау жүргізеді жҽне оның нҽтижелері бойынша қауіпсіздік сертификатының қолданысын тоқтатуға немесе ҿзгертуге құқы болады.Ұйымдардағы еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстарды сертификаттау жүйесі еңбекті қорғау жҿніндегі жандандырудың қуатты құралы болып табылады. Еңбекті қорғау жҿніндегі сертификатталған құрылыс ұйымдарының бірінші кезекте мемлекеттік тапсырыстарды, ҽртүрлі жеңілдіктерді алуға мүмкіндіктері бар..ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ ЖӚНІНДЕГІ ШАРАЛАРДЫ ЖОСПАРЛАУ ЖӘНЕ ҚАРЖЫЛАНДЫРУБарлық ұйымдарда осы мақсаттар үшін қаржылай қаражаттарды бҿле отырып, еңбекті қорғау жҿніндегі ҽртүрлі шараларды жоспарлау жҽне жүзеге асыру қажет. Еңбекті қорғау жҿніндегі шаралар ұжымдық шартта «Еңбектің жағдайлары жҽне қорғалуы» жеке бҿліммен жҽне еңбекті қорғау жҿніндегі келісім түрінде рҽсімделеді. Келісімді жасау кезінде қадағалау органдарының еңбектің қорғалуы жҽне қауіпсіздігі саласындағы ұсыныстарын, жазатайым жағдайлар мен кҽсіптік сырқаттар себептерін талдау нҽтижелерін, еңбек шарттары бойынша ЖОА ескеру қажет.Еңбекті қорғау саласында жұмыскерлер жағдайларын жҽне еңбектерінің қорғалуын жақсарту бойынша шаралардың жылдық жҽне келешектік (ҽдетте – үш, бес жылға) жоспарланулары орынды екндігі дҽлелденді. Келешектік жоспарлау, бір жылда ҽдетте, еңбек жағдайларын қалыпты етуге мүмкіндік болмайтындығына байланысты қажет. Сонымен қатар, еңбекті қорғау жҿніндегі кҿптеген шаралар едҽуір күрделі жҽне оларды енгізу үшін арнайы жобалық құжаттама талап етіледі (ауаны желдету, жылу беру жүйелері, шуды тҿмендету бойынша шаралар, жұмыскерлердің санитарлық-тұрмыстық қамтамасыз етілуі жҽне т.б.). Тек осындай құжаттама алғаннан кейін ғана қажетті жинақтағыш жабдық сатып алынуы мүмкін.Шаралардың іске асырылу мерзімдерін белгілеу кезінде бірінші кезекте жұмысшылар кҿпшілігінің еңбек жағдайларын жақсартуға мүмкіндік беретін немесе еңбек жағдайлары нашарлауы жағындағы нормативтік талаптардан едҽуір алшақтағандық байқалатын ҚЗҾФ факторларын жоюға бағытталған шаралардан шығу қажет. Сондай-ақ шаралардың құны, ұйымның еңбекті қорғауға бҿлетін нақты бюджеті ескеріледі.Кез келген меншік түріндегі ұйымдар ҿз қаржы-шаруашылық қызметін, ЖҚҚ сатып алуды, сондай-ақ тегін сүтпен, емдеу- профилактикалық тағамымен, сабынмен, заласыздандыру заттарымен қамтамасыз ету шығындарын қоса отырып, еңбекті қорғау мақсаттарына ҽрдайым қаражат қалып отыратындай етіп жүргізуге тиісті. Бұл қаражаттардың болжалды ең аз жылдық кҿлемі (ЖҚҚ, емдеу-проф.тағамына, сүтке қатысты шығындарсыз).   91 Қалыптасқан орташа статистикалық деректер бойынша қазіргі уақытта 30... 35 сандарын 1990 ж. салыстырғандағы бағалардың ҿсу индексіне жҽне ұйымдағы жұмыскерлер санына кҿбейтумен анықталуы мүмкін.Кҿрсетілген қаражаттар ұйымдағы еңбекті қорғау қорын құрайды жҽне тек номенклатуралық деп аталатын еңбекті қорғау жҿніндегі шараларға ғана, яғни тікелей еңбек жағдайлары мен қауіпсіздігін жақсартуға бағытталған шараларға шығындалуға тиісті. Ұйым жұмысын жеңілдету үшін Ресей Еңбек министрлігімен осы шаралардың тізбесі ҽзірленді — Ресей Еңбек министрлігінің 27.02.95№ 11 Қаулысымен бекітілген «Еңбекті қорғау жҿніндегі шараларды жоспарлау бойынша ұсынымдар».Еңбек жағдайлары мен қорғалуын жақсарту бойынша шаралар жоспарларынан бҿлек ҿндірістік травматизмді тҿмендету бағдарламасын ҽзірлеу жҽне енгізу ұсынылады. Осындай бағдарламаларды ҽзірлеу травматизм жағдайларын жҽне пайдаланылатын ҿндірістік жабдық қауіпі деңгейлерін талдау нҽтижелеріне негізделеді.Ұйыммен ҽзірленген еңбек жағдайлары мен қорғалуын жақсарту бойынша шаралар жоспарлары, РФ ЕК (43бап) сҽйкес үш жылдыан астам мерзімге жасалатын, ұжымдық шарттың мазмұнына енгізілуіне тиісті.Еңбекті қорғау жҿніндегі шараларды жоспарлаудан бас тарту шаралардың жүйесіз болуына, оңтайлы емес мерзімдерде орындалуына, уақытылы жобалық құжаттамамен жҽне қаржыландырумен қамтамасыз етілмейтіндігіне ҽкеледі. Осының бҽрі еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстың тиімділігін тҿмендетеді.Еңбекті қорғау жӛніндегі келісім — шаралар құнының, олардың орындалу мерзімдерінің, еңбек жағдайлары жақсаратын жұмыскерлер санының, жауапты тұлғалардың кҿрсетілуімен, еңбекті қорғау жҿніндегі жоспарлаудың жҽне ҿткізудің құқықтық түрі. Еңбекті қорғау жҿніндегі келісім жасалатын нысан 2.5. суретінде келтірілген. Келісім оған тараптардың қолқою сҽтінен, немесе келісімде белгіленген күннен бастап күшіне енеді.Келісімде кҿрсетілген еңбекті қорғау жҿніндегі барлық шаралардың (жұмыстардың) жалпы құны ҽрбір ұйымда қалыптастырылатын еңбекті қорғау қорының мҿлшерінен тҿмен болмауы қажет. Бұл қор ҿнім ҿндірісіне кететін шығындар (немесе жұмыстар, қызметтер кҿрсету) сомасы мҿлшерінің 0,2 % тҿмен болмауы керек. Құрылыс ұйымдарындағы бірқатар жұмыстардың аса қауіптілігінен, еңбекті қорғау жҿніндегі шараларға едҽуір кҿп қаражат жоспарлау қажет.      Еңбекті қорғауға тікелей бағытталған шаралар қатарына ҚЗҾФ жұмыскерлеріне ҽсер етуін болдырмау мақсатында жабдықтар мен технологиялық үдерістерді жетілдіру, жарықтандыруды жақсарту, желдеткіш құрылғысы, шуды жҽне тербелісті азайту, жұмыскерлерді санитарлық-тұрмыстық қамтамасыз ету бойынша шаралар, микроклиматтық жағдайларды қалыпқа келтіру, жұмыскерлер үшін еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқауларды ҽзірлеу жҽне кҿбейту, еңбекті қорғау жҿніндегі кабинетті құру жҽне б. жатқызылуы мүмкін.Еңбекті қорғау жағдайларын жақсарту үдерісіне ұйымдың барлық жұмыскерлері қатыстырылуы тиісті. Тиісті ұсыныстар тек ҽкімшілік ҿкілдерінен ғана емес, сол сияқты жұмыстардың тікелей орындаушыларынан, қатардағы жұмыскерлерден келуге тиісті. Жоспарлаудың осындай ұйымдастырылуында ғана, еңбекті қорғаудың барлық маңызды проблемалары қаралудан қалыс қалмайтынына сенуге болады. Жоспарлауға осындай тҽсілдің қолданылуы кезінде ҽкімшіліктің еңбек ұжымы ұсыныстарына ҿз ықыласын кҿрсетудің жҽне еңбекті қорғау мҽселелерін шешу кезінде ҿзара түсіністік ахуалын нығайтудың маңызы зор.Еңбекті қорғау жҽне ҿнеркҽсіптік қауіпсіздік жҿніндегі шараларды жоспаралау кезінде шаралардың қажетті құрамын жҽне олардың орындалуының оңтайлы жүйелілігін белгілеу, маңызды мҽселе болып табылады. Жоспарлаудың негізіне ҚЗҾФ ҽсер ету мҿлшерінің едҽуір кҿп азаюында болатын мақсат қойылуы мүмкін ( (2.13) формуланы қ.). D ҽсер етуінің ең аз мҿлшерін қамтамасыз ететін шаралар орындалуының оңтайлы жүйелілігін, А ҽлеуметтік-экономикалықтиімділік [3] кҿрсеткіші бойынша табады: (2.2) мұнда хн, хп — кҽсіби қауіптің бастапқы жҽне жоспарлы бағалануы; W — шығындар сметасы бойынша анықталатын, шаралар құны; N — еңбек жайдайлары жақсартылатын жұмыскерлер саны.А кҿрсеткіші неғұрлым кҿп болса, тиісті шара мерзімдері бойынша соғұрлым ерте жүзеге асырылуға тиісті. Орындалатын шаралардың жалпы саны жоспарлану кезеңіне белгіленген қаржыландыру кҿлемін есепке ала отырып анықталады (бес жыл, бір жыл, тоқсан).Еңбекті қорғау жағдайларын жақсарту бойынша шаралардың оңтайлы жоспарын жасау үшін қажетті, бастапқы ақпарат, 2.4. кесте түрінде рҽсімделуі мүмкін. Шаралар жоспары 2.5. кесте түрінде ұсынылуы мүмкін.                        Бұдан бұрын жұмыс ортасының қауіпсіздігін арттыруға қатысты ҽдістеме, жоспарлау баяндалған болатын. Егер ұйымда ҿндірістік травматизмді азайту проблемасы ҿзекті болса, онда тиісті оңтайлы бағдарламаларды келесі жүйелікте ҽзірлейді:1)ҿндірістік үдерістің ҽрбір операциясында жазатайым жағдайлар санын анықтайды;2)ҽрбір операция бойынша ҽрбір себептермен туындаған, жазатайым уақиғалар санын жҽне себептерін анықтайды;3)ҽрбір себеп бойынша барлық ықтимал ескерту- профилактикалық шараларды (оның ішінде олардың жиынтығын), олардың тиімділігін, яғни қанша жағдайларға жол берілмегенін жҽне шаралар құнын анықтайды.Түпкі нҽтижеде, мысалы динамикалық бағдарламалау кҿмегімен, қаржыландыруға белгілі шектеулер қойылған [3] кезде барлық ҿндірістік үдеріс үшін жазатайым уақиғалар санының мейлінше азаюын қамтамасыз ететін, шаралар жиынтығы анықталады.РФ ЕК 226 бабына сҽйкес еңбекті қорғау жағдайларын жақсарту бойынша шараларды қаржыландыруға ҿнім ҿндірісі, жұмыстарды немесе қызметтерді орындау шығындары сомасының 0,2 % кем болмайтын мҿлшері бҿлінуге тиісті. Күрделі ҿндірістерде, оның ішінде құрылыста бұл шығындар еңбек қауіпсіздігінің келісуге боларлық деңгейін қамтамасыз ету мақсатында бір-екі тҽртіпке жоғары, яғни 2...20% тең болуға тиісті. Сонымен қатар, ұйымдарда кейбір шараларды, мысалы еңбектің мемлекеттік инспекторларының ұйғарымы бойынша, кідіртпей орындау қажеттігі туындауы мүмкін. Сондықтан барлық ұйымдардың осы мұқтаждықтарға белгіленген қаржылық қаражаттар қоры болуға тиісті.Еңбекті қорғау жҿніндегі шараларды қаржыландыру мҽселелерін шешу кезінде, мемлекетпен белгіленген жұмыс ортасының жҽне еңбек үдерістерінің деңгейі (нормативтік деңгей) міндетті болып табылатындығынан шығу қажет. Демек, барлық ұйымдар ҿз шаруашылық қызметін жоспарлау кезінде осы деңгейді қамтамасыз ету жҽне қолдау үшін қажетті қаржылық қаражаттарды бҿлуге тиісті. Мұндай тҽсілді қолдану кезінде тиісті мемлекеттік қадағалау органдарымен белгіленген санкцияларды (айыппұлдар, ұйымның қызметін тоқтату, лауазымды тұлғаларды мамандығынан айыру) қолдану үшін жағдайлар жасалмайды. Бұл орайда материалдық шығындар еңбекті қорғау жағдайларын жақсарту бойынша шараларға қатысты шығындардан едҽуір асып түсуі мүмкін. .ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ ЖӚНІНДЕГІ ШАРАЛАРДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТИІМДІЛІГІ Еңбек жағдайларын жақсарту, оның қауіпсіздігін арттыру кҽсіпорындар мен ұйымдар жұмысының экономикалық кҿрсеткіштеріне оң ҽсер етеді. Автомобильдердің тасқынды ҿндірісінің белгілі ұйымдастырушысы, Генри Фордтың осы себеп бойынша пікірі мынандай: «Ҽдетте, жұмыскерлер жұмысын жеңілдету ҿндіріс шығындарын азайтатын кҿрінеді. Еңбектің жақсы жағдайлары жҽне кірістілігі бір-бірімен нақты тығыз байланысты».Алайда практикалық есептер үшін, жұмыс ортасының қауіпсіздігі деңгейін арттыруға бағытталған, шараларды енгізуден, экономикалық тиімділік шамасын анықтауға мүмкіндік беретін нақты ҽдістемелер қажет. Сірҽ, оның қауіпсіздігін арттыратын еңбек жағдайларын жақсарту адамның жұмысқа қабілеттілігі кҿрсеткіштерін жақсартуға алғышарт болады. Еңбектің ҒЗИ (Макушин В. Г., 1981 ж.) Кинт жұмысқа қабілеттіліктің интегралды кҿрсеткішін Х еңбек жағдайының сипаттамасымен байланыстыратын келесі формула ұсынылды: ( ) (2.23) Х еңбек жағдайының сипаттамасы жұмыс ортасының, еңбек үдерістерінің ауырлығы мен қауырттылығы жағдайы бойынша анықталады∑ ∑ — ( ) (2.24) мұнда xj — жұмыс ортасының, еңбек үдерісінің ауырлығы мен қауырттылығы j- факторы үшін алты баллды шҽкіл бойынша баллдағы кҽсіби қауіпті бағалау ; n — осы факторлардың саны.Егер қандай-да бір сауықтыру шаралары орындалса, жҽне Х еңбек жағдайының сипаттамасы жақсы жаққа қарай ҿзгерсе, онда, оның сапасының артуын енгізе отырып, еңбек ҿнімділігінің ықтимал ҿсімін мына кҿрініс бойынша бағалауға болады ( ) (2.25) мұнда — еңбек ҿнімділігінің ықтимал ҿсімі, %; Кинт1, Кинт2 — жұмыс қабілеттілігінің интегралдық кҿрсеткіштері, тиісінше сауықтыру шараларын енгізгенге дейін жҽне одан кейін; к — эм- пириялық коэффициент, ол жұмыс қабілеттілігінің жалпы ҿсімінен, ҿндірістік қызметтің тиімділігін арттыруға адам организмінің 12...40% (орта есеппен 20%) пайдаланылатындығымен жұмыс ортасы жағдайының жақсаруымен себепші болатынын ескереді (қалғандарының бҽрі организммен функционалдық жағдайды жақсарту үшін пайдаланылады); есептерде к = 0,2. деп, алуға болады.Еңбек ҿнімділігінің ҿсімін біле отырып, белгілі формулалар бойынша сауықтыру шараларын енгізуден түсетін жылдық экономикалық тиімділікті есептеуге болады. Қандай-да бір ұйымда ҿндірістің жылдық кҿлемі(ҾК) сауықтыру жҽне еңбек жағдайларын жақсарту бойынша шараларды жүзеге асырғанна кейін ҾК1 ден ҾК2 дейін ҿсті, ҿнімнің жылдық шығарылу ҿзіндік құнына шартты- тұрақты шығындар С1 құрайды, жабдықтың технологиялық құны— С2, ұзақ мерзімді сипаттағы сауықтыру шараларына қатысты бірмезгілдік шығындар — С3.Шартты-тұрақты шығындардағы меншікті құнның тҿмендеуіненЭ1 үнемдеу мынаған тең болады: (2.26)технологиялық жабдықты жақсы пайдалану нҽтижесінде меншікті күрделі қаржы салымдарының тҿмендеуінен Э2 үнемдеуі мынаны құрайды:    мұнда Ен — салыстырмалы экономикалық тиімділіктің (2.27) нормативтік коэффициенті, ҿтелімділігі мерзіміне кері шама (Ен = 0,08тең деп алуға болады).Жалпы жылдық Э экономикалық тиімділік мынаған тең болады: (2.28)ӨК 2 шамасының болжамын ДП еңбек өнімділігінің өсім мағынасының есебінен шыға отырып алуға болады: (2.29) ∆П есептері барлық жұмыс орындары бойынша орындалуға тиісті, экономикалық тиімділік есептерінде ∆Пср.в орташа безбенделген ҿлшенім мағынасын пайдалану қажет : ∑ ( )    (2.30) мұнда n — жұмыс орындарының саны; ∆Пг — мем-к жұмыс орнындағы еңбек ҿнімділігінің ҿсімі; Nі — мем-к жұмыс орнында жұмыс істейтін жұмыскерлер саны.Егер еңбекті қорғау жағдайларын жақсарту бойынша шаралар сондай-ақ ҿндірістік травматизм мен сырқаттанулардың тҿмендеуіне ҽкелсе, онда Э экономикалық тиімділікке, осындай оң құбылыстармен себепші болған, осындай нҽтижелер қосылуы тиісті.Қандай-да бір ұйымда бір жылдың ішінде орташа есеппен mтҽуелсіз себептер бойынша ∑ жазатайым уақығалары орын алдыделік.Бір жылға жатқызылған і =1 бір жазатайым уақиғадан келтірілген шығын орта есеппен q құрайды.∆Рі. шамасына m себептері бойынша жазатайым уақиғалар ықтималдығын тҿмендететін жалы құны С ұзақ мерзімді шаралар орындалды.Онда жалпы күтілетін жазатайым уақиғалар санының тҿмендеуі мынаны құрайды   ∑  ( ) (2.31)  Жалпы күтілетін шығындардың азаюы мынаған тең болады: (2.32Ҿндірістік травматизнің тҿмендеуінен күтілетін жылдық Эт экономикалық тиімділік мына формула бойынша анықталады  (2.33) Дҽл осылайша, себепші болатын ҿндірістік сырқаттанушылық жағдайлары тҿмендеуінен, күтілетін экономикалық тиімділікесептелінуі мүмкін.Еңбек жағдайлары бойынша ЖОА, еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстарды сертификаттаумен жҽне ҿндірістегі жазатайым уақиғалардан жҽне кҽсіптік сырқаттардан міндетті ҽлеуметтік сақтандыру саласындағы нормативтік актілермен байланысты еңбекті қорғау экономикасының маңызды практикалық мағынасы бар.Қалыптасқан практика бойынша сертификатталған ұйымдар, ҽдетте, сақтандыру тарифтері бойынша жеңілдіктер алады. 24.07.98 № 125-ФЗ «Ҿндірістегі жазатайым жағдайлардан жҽне кҽсіптік сырқаттардан міндетті ҽлеуметтік сақтандыру туралы» Федералдық заңға сҽйкес бұл жеңілдіктер 40 % жетуі мүмкін.Егер ұйыммен t, % сақтандыру тарифі бойынша жеңілдік белгіленсе, ал сақтандыру тарифі кҽсіби қауіп кластары бойынша экономикалық қызметтің қолданыстағы жіктелім түрлеріне сҽйкес сақтандыру тарифі Т, %, құрап, еңбекақының жылдық қоры Y, руб. тең болса, Э үнемделуінің сақтандыру жарналары бір жыл есебіне мынаған тең болады:  Т  (2.34) Келтірілген формуладан, егер t = 0, яғни сақтандыру тарифі бойынша жеңілдік болмаса, онда сақтандыру жарналарының үнемделуі Э = 0.Алайда қауіпсіздік сертификаты қолданыстағы қағидалар бойынша бес жыл мерзіміне беріледі. Сондықтан, жалпы жағдайда, егер М сертификатының қолданыс мерзімін белгілейтін болсақ, Эс сақтандыру қауіптерінің М жылдарға жиынтық үнемделуі мынаны құрауы мүмкін: (2.35)мұнда М — қауіпсіздік сертификатының ҽрекет ету мерізімі, жылдар.Қазіргі заңнама бойынша РФ сақтандыру қорына сақтандырушылармен аударылатын, яғни ұйымдармен қатарына ЖОА жҽне сертификаттау жатқызылған, ішінара ескерту шараларын қаржыландыруға бағытталған сақтандыру жарналарының 20 % дейін жиынтығын алуға рұқсат етілген.Бұр ЖОА жҽне сертификаттауды ҿткізудің экономикалық орындылығын одан ҽрі арттырады.Ұйымда жұмыс орындарының саны N, бір жұмыс орнын аттестаттау құны m тең, сертификаттау құны — С болсын деп алайық. Онда ЖОА жҽне сертификаттауға қатысты жалпы Q шығындар мынаны құрайды (2.36)Егер мысалы ұйым у, руб жиынтығында жылдық сақтандыру жарнасын тҿлесе, жҽне оған осы жарнаның 20% ЖОА жолдауына рұқсат етілсе, ұйымның Q^ шығындары мынаған тең болады: ( ) (2.37)Барлық жұмыстар қандай-да бір жылдың ішінде ҿткізілетін болады деп болжайық . Онда келесі жылдан бастап, ұйым сақтандыру тарифі бойынша жеңілдіктерге үміттене алады. ЖОА жҽне одан кейінгі сертификаттау Эс > Оорг шартын орындау кезінде ( (2.35) жҽне (2.37) формулаларды қ.) экономикалық тұрғыдан тиімді болады. Осы екі шамалар арасындағы айырмашылық қаралып отырған шаралардың экономикалық тиімділігін сипаттайды.Егер аталған айырмашылықты В арқылы белгілесек, онда (2.35) жҽне (2.37) формулаларын есепке ала отырып, мынаны аламыз:  *(   (    ) ( ))+ ( 2.38) мұнда мыналар ескерілген: Y = aN; С = a2N, яғни, Y жалпы жылдық еңбекақы қоры жұмыс орындары санына тікелей үйлесімді; at коэффициенті — бір жұмыс орнында жұмыс істейтін барлық тұлғалардың орташа жалақысы; С сертификаттау бойынша жұмыстар құны сондай-ақ жұмыс орындары санына тікелей үйлесімді; а2 коэффициенті — бір жұмыс орнына жатқызылған, сертификаттау бойынша жұмыстар құны.(2.38) формуласынан, ЖОА жҽне сертификаттау келесі жағдайларда тікелей экономикалық нҽтиже беретінін кҿрсетеді   (   ) ( ) (2.39) мұнда М — қауіпсіздік сертификатының ҽрекет ету мерзімі, жылдар.ЖОА жҽне сертификаттау жоғары сақтандыру тарифтері, жұмыскерлердің жоғары еңбекақылары болуы кезіндегі, кҿп жұмыс орындары бар кҽсіпорындар мен ұйымдарға экономикалық жағынан едҽуір тиімді, бұл сақтандыру тарифтерінің едҽуір тҿмендеуі кезінде де құрылыс ұйымдарына тҽн жағдай.ЖОА жҽне сертификаттаудың экономикалық орындылығы сондай-ақ – егер ЖОА нҽтижелері бойынша ҽзірленетін шаралар енгізілсе, оның жағдайының жақсаруы кезінде еңбек ҿнімділігі мен сапасының артуымен себепші болатын, қосымша кірістен қалыптасуы мүмкін. Жазатайым уақиғалармен, кҽсіптік жҽне ҿндірістік жағдайлармен себепші болатын сырқаттармен байланысты ҽртүрлі шығындар азаюының үлкен экономикалық маңызы бар. Еңбек жағдайларын жақсарту кадрлардың тұрақтамауын тҿмендетуге мүмкіндік береді. Сертификаттау нҽтижелері бойынша алынатын қауіпсіздік белгісі жарнамалық мақсаттарда пайдалынылуы мүмкін. Кез келген мемтапсырыстарға, тек еңбекті қорғау бойынша сертификатталған құрылыс ұйымдары ғана үміттене алатын, құқықтық ережені құрудың маңызы зор. БАҚЫЛАУ СҦРАҚТАРЫКҽсіпорындардағы еңбекті қорғау қызметі жҽне оның функциялары туралы айтып беріңіз.Еңбек жағдайлары бойынша жұмыс орындарын аттестаттау қандай мақсатпен жҽне қандай кезеңдікпен жүргізіледі?Жұмыс орындарын аттестаттау кезінде еңбек жағдайын бағалау қандай қосылғыштардан тұрады?Еңбекті қорғауды басқару жүйесі деген не? Оның құрылымдық-функционалдық схемасы қандай?Еңбекті қорғау жҿніндегі нұсқаудың мазмұнына жҽне рҽсімделуіне қатысты нормативтік талаптарды айтып беріңіз.Қазіргі нормативтік талаптарға сҽйкес еңбекті қорғау жҿніндегі оқу, нұсқау беру жҽне білімдерді тексеру жүйесін айтып беріңіз.Жұмыскерлерді арнайы киіммен, арнайы аяқ киіммен жҽне басқа да жеке қорғаныс құралдарымен қамтамасыз ету тҽртібі туралы айтып беріңіз.Жұмыскерлердің санитарлық-тұрмыстық қамтамасыз етілуінің принциптері мен нормативтік талаптары туралы айтып беріңіз.Ұйымдарда еңбекті қорғау жҿніндегі жұмыстарды сертификаттау жүйесі деп нені түсінуге болады?Кҽсіпорындар мен ұйымдарда еңбекті қорғау жҿніндегі  ҚҦРЫЛЫСТАҒЫ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУДЫҢ АРНАЙЫ МӘСЕЛЕЛЕРІ      ҚҦРЫЛЫСТАҒЫ ӚНДІРІСТІК ЖАРАҚАТТАНУДЫҢ НЕГІЗГІ СЕБЕПТЕРІҚұрылыс саласы экономика салаларының ішіндегі жарақаттану деңгейі бойынша ең нашарлардың ішінде болған жҽне болып қалуда. Жұмыс орындарының ұдайы ҿзгеретін алмасуы, күрделі климат жағдайларындағы жұмыс, биікте жҽне басқа қауіпті жағдайларда жұмыстарды орындау қызметкерлердің денсаулығы мен ҿміріне ҽлеуетті қатер болып табылады.Құрылыс ҿндірістік сала ретінде ҿндрістік процесті даярлау сатысында болсын, іске асыру сатысында болсын, айтарлықтай күрделі жҽне ҽртүрлі ұйымдастырушылық-технологиялық шешімдерді орындауды талап етеді. Құрылыстағы еңбек жағдайлары ҿнеркҽсіптік кҽсіпорындардағы еңбек жағдайларынан айтарлықтай ерекшеленеді. Зауыттар мен фабрикалардағы ҿндіріс технологиясы егжей-тегжейіне дейін регламенттелген, ҿндірістік процестер тұрақты жағдайларда ұзақ уақыт ішінде, бір орында бір жабдықта орындалатын болса, құрылыста, керісінше, бір объекті шегінде, сондай-ақ құрылыс объектісі ауысқан кезде еңбек жағдайларының ұдайы ҿзгеруі, жұмыс орындарының ауысуы болып тұрады; бір ҿндірістік процесс екіншісімен ауыстырылады; материалдар, тетіктер, машиналар ҿзгереді. Құрылыстағы технологиялық процестер құрылыс машиналардың, механизмдердің, тетіктердің кең ауқымын пайдаланумен, қолайсыз метеорологиялық факторлардың ҽсер ету жағдайларында ашық ауада жұмыс істеу қажеттілігімен сипатталады.Ҿкінішке орай, соңғы жылдары құрылыста қазамен аяқталған жарақаттану деңгейінің ұлғаю үрдісі байқалуда (3.1. кесте). 3.1. кестеде берілген деректерден 3.1 кесте Құрылыстағы жиілік коэффициенті Кж жҽне қазамен аяқталған жазатайым оқиғалар жиілігі коэффициенті Кқ бойынша деректерЖы2002002002002002002007Кж5,35,04,64,44,44,13,8Кқ0,310,310,330,330,310330,34 құрылыстағы жиілік коэффициенті тҿмендегенімен, 2005 ж. бастап қазамен аяқталған жазатайым оқиғалардың жиілігі ұлғайғаны анық. Бұл жеңіл оқиғаларды толық емес есепке алумен, күрделі алдын алу жұмысының болмауымен байланысты болар.Құрылыстағы жарақаттану себептерін талдау оларды ұйымдастырушылық, техникалық, санитарлық-гигиеналық, психофизиологиялық жҽне физиологиялық, экономикалық деп бҿлуге мүмкіндік береді.Ұйымдастырушылық себептерге мыналар жатады: кҽсіпорында еңбекті қорғау қызметінің жұмысын қанағаттанарлықсыз ұйымдастыру; құрылыс алаңында жұмыстарды қанағаттанарлықсыз ұйымдастыру жҽне жұмыс орындарын ұстау; жұмыстарды ҿндіру технологиясын бұзу; ұжымдық жҽне жеке қорғаныш құралдарымен қамтамасыз етілмегендік; еңбекті қорғау бойынша ережелер мен нұсқаулықтарды сақтамау; еңбекті қорғау (қауіпсіздігі) бойынша қызметкерлерді жеткіліксіз жҽне кҿбінесе біліксіз оқыту жҽне нұсқаулық беру.Техникалық себептерге мыналар жатады: жобалау құжаттамасын, соның ішінде құрылыс жұмыстарын қауіпсіз ұйымдастыру бойынша шешімдер ҽзірленетін – ҚҰЖ, ЖҾЖ жҽне ТК ҽзірлеу мен қамтамасыз етудегі кемшіліктер; құрылыс машиналарының, механизмдердің, жүк қармау құралдарының, құрылыс конструкциялары мен жабдықтың, құрылғылар мен аспаптардың құрылымдық кемшіліктері; құралдардың жарамсыз жағдайы.Санитарлық-гигиеналық себептерге мыналар жатады: санитарлық-тұрмыстық үй-жайлар мен құрылғылардың болмауы немесе толымсыздығы; қолайсыз метеорологиялық жағдайлар; жұмыс орындарының шаңмен жҽне газбен ластануы; шудың, дірілдің, электрмагнитті ҿрістердің жоғары деңгейі.Психофизиологиялық және физиологиялық себептер: физикалық артық жүктелу, еңбектің бірсарындылығы, қолайсыз немесе тұрақты жұмыс кейпі; еңбек ету жҽне демалу режимін бұзу.Құрылыс ұйымдарындағы жарақаттануды талдау тҽжірибесі құрылыстағы ең қауіпті ҿндірістік факторларға мыналардың жататындығын кҿрсетеді: опырылған топырақ, құралдардың жарамсыздығы немесе бұрыс пайдалану, құрылыс машиналарының қозғалмалы бҿліктері, кҿлік, қызметкерлерге заттар мен жүктің құлауы, қызметкерлердің биіктен құлауы, күйдіргіш, улы жҽне жанғыш заттар.Барлық осы факторлар қызметкерлер үшін ҽлеуетті қауіп – анық немесе жасырын қауіп болып табылады. Егер құрылыс машиналарының айналатын бҿліктері, қоршалмаған ойықтар, қозғалып отырған кҿлік айқын қауіп болып табылады, ҿйткені оларды кҿруге болады. Ал электр тоғы, сусымалы материалдар, ҿңдеу кезіндегі топырақ жасырын қауіп болып табылады, бұл жұмыстарды жобалау жҽне ұйымдастыру кезеңінде болжам мен есептерге кҿтеріңкі назарды талап етеді.Егер жарақаттану кҿрсеткіштерін құрылыс жұмыстарының түрлері бойынша талдасақ, онда ең жарақат қауіптілерге мыналар жатады: жер қазу, тас қалау, құрастыру, темір-бетонды жҽне сылақ жұмыстары.Жарақаттануды алдын алу үшін құрылыс жұмыстарын ҿндіруді бастағанға дейін ҽр объектіге ҚҰЖ, ЖҾЖ жҽне ТК ҽзірленгені маңызды. Осы ұйымдастырушылық-технологиялық құжаттарда жұмыстарды қауіпсіз ҿндіру бойынша техникалық шешімдер пысықталып негізі қаланады, ЖҚҚ кҿзделеді, құрылыс алаңындағы қауіпті аймақтың шекаралары анықталады, қызметкерлердің санитарлық-тұрмыстық қызмет кҿрсету жҽне тағы басқасы шешіледі.Келесі жазатайым оқиғалар айтарлықтай үлгі боларлық. Тұрғын үйдің нҿлдік циклін салған кезде қазаншұнқырға автомобиль краны аударылып түсті. Құрылысшыларда тағы бір автомобиль краны мен бір мұнаралы кран бар болған. Краншылар осы екі крандардың кҿмегімен аударылған кранды дҿңгелектерге қоюды шешті. Алайда кҿтеру барысында мұнаралы кран орнықтылығынан айрылып, құлады. Краншы қаза болды. тергеу жүк кҿтергіш крандарды пайдалану ережелерінің бұзылуын, барлық үш краншының кҽсіби дайындығының тҿмен деңгейін айқындады.Биіктігі шамамен 4 м су қойманы салу кезінде тҿбе қалыбын тұрғызу кезінде де жазатайым оқиға болды. Қалып конструкциясы қоставрлы арқалықтардан тұрған, олардың астына тік тіреу, ал арқалықтардың үстінен қалып табақтары салынған. Ҽртүрлі кесектерден желімделген қоставрлы арқалықтардың бірінде ақау болған. Желімді жапсар ылғалдың ҽсерінен тығыздығынан айрылған. Бұған қоса қоставрлы арқалық пен ағаш тҿрткілдештің қатты қырлары бір сызықта болған. Осылайша, арқалық жалпы беріктігінен айрылған. Жұмыстарды басқарған жұмыстарды ҿндіруші жұмыстарды ҿндіру жобасына қарсы тіреу бағаналарын орнату қадамын шамамен 1,5 есе ұлғайтқан. Мұның бҽрі қоставрлы арқалықтарға қалыптардың кҿлденең табақтарын салған кезде, олардың бірі (ақаулы) опырылып, тҿрт жұмысшы қойманың бетонды түбіне құлап, үшеуі ауыр жарақаттанған.Жүк ілгектерде қорғағыш тақтайшаның бар болуы туралы талап ерекше маңызға ие. Осындай тақтайшаның болмауы қалыпты бҿлшектеу кезінде бетоншымен болған ауыр жазатайым оқиғаға ҽкеп соқты. Кранның кҿмегімен кҿлемі 2х3 м қалыптың металл табағы кҿтерілген болатын. Табақты тҿмен түсірген кезде жерге тию сҽтінде жүк матауыштың ілмегі тҿмен кетіп (4...5 см кету жеткілікті), табақты кҿтеру үшін пайдаланылған тоқтатқыш құрылғының шығыршығынан шығып кеткен. Табақ басқарылмайтын болып, бетоншы оны керекті жағына қарай бағыттауға тырысқан кезде салмағы шамамен 300 кг табақтың астында қалды.Қиятбеткейлік шатырдағы жұмыстар кезінде жҽне сақтандырудың тиісті құралдары болмаған кезде, биіктігі бойынша қоршалмаған алмасу жанындағы жұмыстар кезінде, қауіпсіздіктің құрылымдық талаптарына сҽйкес келмейтін құрылыс механизмдерін пайдаланған кезде, атап айтқанда корпуста авариялық сҿндіргіш жоқ, жүк тиеу есікте қорғағыш тордың болмаған кезінде жазатайым оқиғалар сирек емес. Бағана ҿрісін тегістеу процесінде бағана бастауын шабу кезінде қазамен аяқталған жазатайым оқиға мҽлім, себебі шабудан кейін бастаудың еркін құлауын болдырмайтын бастауды матау пайдаланылмаған. Талдау ең алдымен жұмыстардың тікелей басшылары (жұмыстарды ҿндірушілер, шеберлер), сондай-ақ қызметкерлер еңбекті қорғау бойынша жақсырақ кҽсіби дайындалған кезде, орын алып отырған жазатайым оқиғалардың кҿбісіне жол бермеуге болатынын кҿрсетеді  ҦЖЫМДЫҚ ҚОРҒАНЫШ ҚҦРАЛДАРЫ: ЖАРЫҚ, ЖЕЛДЕТУ, ШУ МЕН ДІРІЛДЕН ҚОРҒАУ 3.2.1 Ҿндірістік жарық Құрылыс ұйымдарында жекелеген ҿндірістік процестер жұмыс орындарын кҿтеріңкі жарықтандыруды талап етеді. Жарықтандырудың деңгейі орындалатын жұмыстардың сапасы, еңбек қауіпсіздігі, қызметкерлердің жалпы психологиялық күйі үшін ерекше маңызға ие. Табиғи жарықтың маңызы орасан зор. «Егер ішке күн жарығы түспесе, онда дҽрігер кҿрінеді» деген нақыл бар. Жарық қуаты кҿзінің табиғатына байланысты жарықтандыру жүйелері табиғи, жасанды жҽне аралас болып бҿлінеді. Табиғи жарық, ҿз кезегінде, бүйірлік, жоғары жҽне аралас (бүйірліктің жоғарымен үйлесуі). Үй-жайлардың бүйірлік жарығы сыртқы қабырғалардағы жарық ойықтары арқылы, ал жоғарғы – ғимараттың жабынындағы күн тартарлар, құрылымы ҽртүрлі жарық ойықтары арқылы жүзеге асырылады.Тағайындалуына қарай жасанды жарық жұмыс, авариялық, күзет жҽне кезекші болып бҿлінеді. Жұмыс жарығы, ҿз кезегінде, жалпы жҽне құрама болып ажыратылады. Жалпы жарық аумақтың, үй- жайдың немесе оның бҿлігін біркелкі жарықтылығын қамтамасыз етеді, құрама жасанды жарықта жалпы жарыққа жергілікті жарық қосылады.Авариялық жарық қауіпсіздік жарық жҽне эвакуациялық жарық болып бҿлінеді. Егер жұмыс жарығын сҿндіру жабдық пен механизмдерге қызмет кҿрсетудің, маңызды объектілер мен жүйелер жұмыс режимінің бұзылуына ҽкеп соғуы мүмкін болса, қауіпсіздік жарықты кҿздейді. Сондықтан қауіпсіздік жарығы – бұл жұмыс жарығын авариялық сҿндірген кезде жұмысты жалғастыруға арналған жарық.Кезекші жарықты қамтамасыз ету үшін жұмыс немесе авариялық жарық шамдарының бҿлігін пайдалануға болады.Жарық жүйелері бір қатар талаптарға жауап беруі тиіс. Біріншіден, жарық шамасы нормативтік шамадан тҿмен болмауы тиіс; екіншіден, жарық біркелкі болуы тиіс; үшіншіден, жұмыс беттерде кенет кҿлеңкелер бомауы тиіс, бұған жарық шашыратқыштарды қолдану жолымен қол жеткізіледі; тҿртіншіден, жұмыс істеп жатқан адамның кҿз аясында тікелей жҽне шағылдандырылған жылтырлық – соқырайғандықты болдыратын жарық беттердің артқан жарықтығы болмауы тиіс. Басқа да талаптар бар: дұрыс түс жіберуді қамтамасыз ететін жарық сҽулеленудің оңтайлы спектралды құрамы, тҿзімділік, жарық қондырғысының барлық элементтерінің электр, ҿрт жҽне жарылыс қауіпсіздігі, дыбыссыздығы, эстетикалығы, пайдаланудағы қолайлылық.Газ қуатсыздану шамдарының жарық ағынының шақта ҿзгеруі нҽтижесінде жарықтылықтың ауытқу тереңдігін сипаттайтын жарықтылықтың толықсуы коэффициентіне қойылатын талаптар да белгіленген. ҚНжЕ 23-05-95 сҽйкес ажырату объектілерінің 0,3 мм дейінгі кҿлемі кезінле толықсу коэффициенті 10%; 0,3 бастап 0,5 мм – 15%; 0,5 артық – 20 % артпауы тиіс.Табиғи жарықтылықтың ҽркелкілігі 3:1 аспауы тиіс. Құрама жарық жүйесіндегі ортақ жарық шамдарынан болатын жарықтылық құрама жарық нормаларынан кемінде 10% құрауы тиіс. Бұл ретте газ қуатсыздану шамдарында кемінде 200 лк, қызу шамдарында кемінде 75 лк болуы тиіс.Ҿндірістік ғимараттардағы жарық ойықтарының құрылымдық орындалуы ғимараттың тағайындалуына, оның ені мен биіктігіне, жұмыс орындарының орналасуына, технологиялық процестердің ерекшеліктеріне, жұмыс ортаның жағдайларына жҽне басқа факторларға байланысты. Жарық ойықтары қабырғаларда бір немесе бірнеше қатарда немесе ғимараттың жабынында орналасуы мүмкін. Кҿбінесе жарық ойықтарын табиғи жарық үшін, сондай-ақ табиғи желдету үшін (жарық аэрациялық шамдар) пайдаланады.Ғимаратта табиғи жарықтылықты қамтамасыз етудің бір нұсқасы3.1. суретте кҿрсетілген.Ҿндірістік үй-жайлардың табиғи жарықтылығын есептеу жарық ойықтарының қажетті ауданын анықтаудан тұрады. Үй-жайларды бүйірлік жарықтандыру кезінде есеп мына формула бойынша жүргізіледі: (3.1) ал үй-жайларды жоғарғы жарықтандыру кезінде мына формула бойынша: (3.2)     сур. Бір қабатты ҿнеркҽсіптік ғимараттағы табиғи жарық мұндағы S0 — бүйірлік жарық ойықтарының қажетті ауданы, м2; Sп - үй-жай еденінің ауданы, м2; Sф - жоғарғы жарықтандырудағы (жарық шамдары) жарық ойықтарының ауданы, м2; ен - 0,5... 10,0 тең ТЖК нормаландырылған мҽні (кҿру жұмысының дҽрежесіне қарай); кз- 1,15 бастап 1,80 дейінгі шектерде ҿзгеретін жҽне алдында аталғанҚНжЕ бойынша анықталатын қор коэффициенті; Пф- кең шекте ҿзгеретін жҽне ҚНжЕ берілген кесте бойынша анықталатын терезелердің жарық сипаттамасы; Кзд - қарсы тұрған ғимараттармен кҿлеңкеленуді ескеретін жҽне 1,0.1,7 тең коэффициент; о - жарық ойығының жарық ҿткізуінің жалпы коэффициенті; r1 – үй-жайдың ішкі беттерінен жҽне ғимаратқа жапсарлас тҿсеттіру қабатынан шағылдырылған жарықтың арқасында бүйірлік жарықтандырудағы ТЖК артуын ескеретін коэффициент (үй-жайдың ішкі беретінің шағылдыру қасиеттеріне жҽне басқа факторларға байланысты 1,05 бастап 10,00 дейінгі шекте ҿлшенеді); r2 — үй-жай беттерінен шағылдырылған жарықтың арқасында жоғарғы жарықтандыру кезінде ТЖК артуын ескеретін жҽне 1,05...1,70 тең коэффициент; Кф – шам түрін ескеретін жҽне 1,0.1,4 тең коэффициент.Жарық ойығының жарық ҿткізуінің жалпы коэффициенті мына формула бойынша анықталады: (3.3)мұндағы 1 —0,5.0,9 тең материалдың жарық ҿткізгіштігі коэффициенті; 2 – жарық ойығы жақтауындағы жарықтың жоғалуын ескеретін жҽне 0,6 бастап 0,8 дейінгі шекте ҿзгеретін коэффициент; 3–кҿтеруші құрылмаларда жарықтың жоғалуын ескеретін жҽне 0,8.0,9тең коэффициент (бүйірлік жарықтандыруда 3 = 1); 4 — күннен қорғау құрылғыларында жарықтың жоғалуын ескеретін жҽне 1 тең коэффициент; 5 — шамдардың астында орналастырылатын қорғаныш торда жарықтың жоғалуын ескеретін коэффициент (0,9 тең болып қабылданады).Қазіргі уақытта табиғи жарықты кеңірек жҽне тиімдірек пайдалану үрдісі байқалуда. Бұл электр қуатын 20-50 % дейін үнемдеуге, сондай- ақ қызметкерлердің қоршаған ортамен тікелей байланысын сезінуі, адам ағзасының тіршілік қызметіне зиянды ҽсер ететін күн ашығуын жою есебінен қызметкерлерде оң эмоцияларды жасауға мүмкіндік береді.Жоғарғы табиғи жарықты есептеуде мына деректерге сүйенуге болады: ажырату объектісінің 0,15 мм дейінгі кҿлемі кезінде Sф/Sп қатынасы 1/3.1/4 ; 0,15 0,30 мм — 1/4... 1/5; 0,3 ...0,5 мм — 1/5... 1/6; 0,5... 1,0 мм — 1/6... 1/7; 1 „5 мм — 1/7... 1/8; 5 мм астам— 1/8... 1/10құрауы тиіс. сур. Шамдарды орналастыру нұсқалары:а — тікбұрышты;б — шахмат   Жасанды жарықты есептеу мақсаты болып шам санын анықтау, электр сымдар жүйесінің түрін таңдау, ерекшеліктерді, сметалар мен түсіндірме жазбаны жасау табылады. Жарықтандыру үшін қолданылатын жарық кҿзі мен шамдары пайдалану шарттарына, жарықтандырылатын үй-жайдың орта сипатына сҽйкес келіп, экономикалық оңтайлы болуы тиіс. Жарылыс жҽне ҿрт қауіпті үй- жайларда ВЗГ жҽне басқа түрдегі жабық шамдар қолданылуы тиіс.Жасанды жарықты жобалау кезінде шамдарды орналастыру маңызды. Ол жарықтылықтың біркелкілігін, берілген жарықтылыққа жетуге жарық ағынының ең аз шығысталуын қамтамасыз етуі тиіс. Ортақ біркелкі жарықтандыру кезінде шамдарды орналастыру тікбұрышты немесе шахмат түрінде болуы мүмкін (3.2. сур.).Шамдар арасындағы (немесе олардың қатарлары арасындағы) L қашықтығы мына формула бойынша анықталады: (3.4)мұндағы – есептік беттен шам биіктігі (еден деңгейінен 0,8 м биіктіктегі шартты бет); -шамдар арасындағы салыстырмалы қашықтық. таңдау үшін деректер 3.2. кестеде берілген.Шамдардан қабырғаларға дейінгі қашықтық (0,3....0,5) L тең болып қабылданады.Кҿлденең беттердің ортақ біркелкі жарықтануын есептеу кезінде жарық ағынын пайдалану коэффициенті ҽдісі қолданылуы мүмкін. Оған сҽйкес шамдар санын N мына ҿрнек бойынша табады (3.5)мұндағы Е — нормалар бойынша талап етілетін жарықтылық, лк; S — жарықтандырылатын аудан, м2; k — 1,15.1,80 тең жарықтылық қоры коэффициенті; z — 1,1....1,2 тең жарықтылықтың ҽркелкілігі коэффициенті (орташа жарықтылықтың ең аз жарықтылыққа қатынасы); n — шырағдандағы шамдар саны; Ф – бір шамның жарық ағыны, лм; п – жарықтандыру қондырғысын пайдалану коэффициенті, бірлік үлесі.кесте. оңтайлы мҽндеріШырағданның жарық тарату сипаты мҽндерілюминесценттішамдар үшінқызу шамдарыүшінШоғырландырылған0,60,6Терең0,91,0Косинусты1,41,6Біркелкі2,02,6Жартылай кең1,61,8 Ф шамының ағын жарығының мҽні жарық кҿздерінің электр жҽне жарық техникалық сипаттамалары кестелерінен алынады. Шырағдандағы шамдар саны шырағдан түрімен анықталып, оның белгіленуінде кҿрсетіледі.Пайдалану коэффициенті п мҽні шырағдан түрінен, үй-жайдың ішкі беттерінің шағылдандыру коэффициенттеріне (еден, қабырғалар, тҿбе, жұмыс беттері) жҽне үй-жайдың геометриялық ҿлшемдерінің арақатынастарын сипаттайтын үй-жайдың индексіне байланысты.Шағылдандыру коэффициенті р мәні Шағылдандыру Шағылдандырубеттің сипаты коэффициенті р Ақталған тҿбе, ақ пердемен жабылған терезелері барақталған қабырғалар.................................................................................0,7Терезелері перделермен жабылмаған ақталған қабырғалар, ылғалды үй-жайлардағы ақталған тҿбе,таза бетон тҿбе ....................................................................................... 0,5Кір үй-жайлардағы бетон тҿбе, терезелері бар бетон қабырғалар, ашық тұсқағаздарменжабыстырылған терезелер бар бетон қабырғалар .............................. 0,3 Қара шаң кҿп үй-жайлардағы қабырғалар мен тҿбелер, перделерсіз тұтас ҽйнектеу, қызыл сыланбағанкірпіш, қара тұсқағаздары бар қабырғалар ........................................0,1 Үй-жайдың индексін і мына ҿрнек бойынша табады:і = S/[hp(A + B)], (3.6)мұндағы А жҽне В — үй-жайдың ұзындығы мен ені, м.Соңғы жылдары п анықтау үшін сҽйкестендірілген кестелер ұсынылған, оларда п мҽндері шырағдандардың анықтамалықтарда кҿрсетілген жарық күшінің стандартталған қисықтары жҽне і, р байланысты келтіріледі.Формула (3.5) люминесцентті шырағдандардың қатар санын анықтау үшін де қолданылуы мүмкін. Бұл жағдайда ( Ф) бір қатардан люминесцентті шамдардың жиынтық жарық ағынын білдіріп, ал N – ізделіп отырған қатар санын білдіреді.Прожектордан болатын сыртқы жарықты есептеу үшін мына ҽдістеме пайдаланыла алады. Жарықтандыру үшін талап етілетін Фтр жарық ағынын, м табады: (3.7)мұндағы Ен — нормативтік жарықтылық, лк; F – жарықтандырылатын беттің ауданы, м2; кз — 1,2... 1,5 тең болып қабылданатын қор коэффициенті; кп – жарықтандырылатын аудан конфигурациясына байланысты жарық ағыны шығасыларын ескеретін шығасылар коэффициенті (оны 1,3 тең деп қабылдауға болады).Прожекторлардың қажетті санын N анықтайды:N= / (3.8)мұндағы Ф∆ — прожектор шамының жарық ағыны (НГ 220-1000 түрдегі шамдар үшін жарық ағыны Ф∆ = 16 180 лм; НГ 220-500 түрдегі шамдар үшін Ф∆ = = 8 500 лм); — прожектордың ПІК (ПЗС-45 түрдегі прожектор үшін = 0,35).Прожекторды орнатудың ең аз биіктігін h, м, есептейді: √ (3.9)мұндағы Jmax — прожектордың ең үлкен (білікті) жарық күші (НГ 220-50 шамы бар ПЗС-35 түрдегі прожектор үшін Jmax = 50000 кд; НГ 220-1000 шамы бар ПЗС-45 түрдегі прожекторлар үшін Jmax = 130000 кд).Кҿлденең жазықтықта жарық эллипсінің максималды ауданы қамтамасыз етілетін прожектор оптикалық білігінің оңтайлы еңіс бұрышын табады: √ (3.10)мұндағы m, л — сҽйкесінше кҿлденең жҽне тік жазықтықтағы қашықтық бұрыштары коэффициенттері НГ 200-500 шамы бар ПЗС-35 прожектор үшін m = 0,038, n = 0,00161; НГ 220-1000 шамы бар ПЗС- 45 прожектор үшін m = 0,0302, n = 0,000769); Ешартты — прожектор һ орнату биіктігі кезінде жарық эллипсінің шартты орташа жарықтығы, лк.Жарық эллипсінің шартты орташа жарықтығын мына формула бойынша анықтайды: (3.11) Құрылыс алаңдары мен жұмыс учаскелері үшін жарықтандыру нормалары МЕМТ 12.1.046 берілген. Ішінара осы нормалар 3.3.кестеде берілген.Салынып жатқан ғимараттардың ішінде эвакуацияның негізгі жолдары орындарында 0,5 к жарықтылықты қамтамасыз етуі тиіс эвакуациялық жарық кҿзделуі қажет. Құрылыс алаңдарының шекараларында қорғау жарықты кҿздейді: жер деңгейінде 0,5 лк кҿлденең жарықтылық немесе қоршау жазықтығында 0,5 к тік жарықтылық.Құрылыс алаңдарының жергілікті тұрақты жарық шырағдандары үшін 45 В жоғары емес кернеу, ал қол тасымалданатын шырағдандар үшін 12 В кернеу пайдаланылу тиіс.Жарық беретін аспаптарды орнатуға арналған бағаналар найзағайдан қорғаумен қамтамасыз етілуі тиіс.Жарықтылықты бақылау жылына бір реттен сиретпей жүзеге асырылуы тиіс. Жарық беретін құрылғылардың қуаты 250 бастап 750 кВт кезінде ұйымда жарық жҿніндегі техник, ал 750 бастап 2000 кВт дейінгі қуат кезінде бір инженер-жарық технигі болуы тиіс.Ұйымда шырағдандарға қолжетімділіктің штаттағы құралдары болуы тиіс: арнайы баспалдақтар, асылмалы басқыштар, тұрақты мінбе, телескопиялық кҿтергіштер, мұнара, алаңдар. Осындай құралдар ғимараттардың ҽйнектелуін тазарту үшін қолданылуы тиіс. Терезелерді жууды жылына 2-4 рет орындау ұсынылады (ластану қарқындылығына байланысты). Жарық жүйелеріне баспалдақтан қызмет кҿрсетуге тек орналасу биіктігі 5 м дейін болған кезде ғана жол беріледі.Үй-жайларда қабырғалар мен тҿбелерді уақытылы сырлауда жарықтылықты жақсартуда елеулі рҿл ойнайды. Шаңның, түтіннің немесе күйенің аз бҿлінуі кезінде сырлауды үш жылда бір реттен сиретпей, елеулі бҿлінуі кезінде жылсайын ҿткізу ұсынылады.Шырағдандарды уақытында тазартпау жҽне терезелерді уақытында жумау жарықтылықтың 3-7 есе тҿмендеуіне ҽкеп соғуы мүмкін.         2.2.ЖелдетуҚұрылыс ҿндірісінде дҽнекерлеу жҽне кесу жұмыстарын, ҽртүрлі кеспелі білдектердегі жұмыстарды ҿткізу кезінде желдетудегі қажеттілік туындайды. Осы жұмыстар кезінде зиянды заттар, шаң, жаңқа, ұсақ қатты бҿлшектер түрінде бҿлінетін ҽртүрлі ластанулар еңбек жағдайларын айтарлықтай нашарлатуы мүмкін. Аталған ластануларды олардың тікелей түзілу орындарында жою үшін жергілікті тарту желдетуді (аспирацияны) пайдаланады. Оңтайлы нұсқасында жұмыс орындарының тұрақсыздығын ескере отырып, тиісті сорғыш құрылғылар негізгі жабдықтың құрылымына кіріктірілуі тиіс.Қазіргі уақытта ҿнеркҽсіп кіріктірілген жергілікті сорғыштары мен шаңжинағыштары бар ҽртүрлі ағаш ҿндейтін білдектерді шығарады. Тұрақты емес жұмыс орындарында электргазбен дҽнекерлеу жұмыстарында пайдаланылатын шағын кҿлемді тасымалданатын сорғыштар ҽзірленген. Жұмыс ортасының қалыпты жағдайларын қамтамасыз ету үшін сорғыш құрылғысының ауа кҿлемі бойынша ҿнімділігі кемінде 150 м3/сағ болуы тиіс.Егер сорылатын ауада қатты бҿлшектер (ағаш жаңқасы, газбетонды блоктарды кесу қалдықтары, цемент, ҽктас шаңы, уатылған саз) болса, онда ауа ҿткізгіштердегі қысым шығасыларын р есептеу кезінде мына формуланы пайдаланған жҿн:p= pч(1+Кμ) (3.12)мұндағы рч — таза ауаның қозғалысы кезіндегі қысым шығасылары (белгілі формулалар бойынша есептелінеді); К – қатты бҿлшектері бар ауа қоспасы үшін кедергі коэффициенті (ағаш жоңқасы қозғалысы кезінде K = 1,4, жаңқа — 0,7, шаң— 0,5, газбетонды блоктарды кесу қалдықтары — 0,85); μ — уақыт бірлігінде ауыстырылатын ауа салмағына қатты қоспалар салмағының қатынасы, кг/кг.Желдету жүйелерінің тиімді жұмысы ауыстырылатын ауаның жылдамдығы мен кҿлемін, күйге келтіруді, жоспарлы-ескерту жҿндеуін анықтау мақсатында мерзімді сынақтарды орындау шартымен қамтамасыз етіледі.

2.3.Шу мен дірілден қорғауШу мен дірілдің, соның ішінде құрылыс алаңдарында ұйғарынды деңгейлері қазіргі уақытта мына нормативтік құжаттармен регламенттелген: МЕМТ 12.1.003 «ЕҚСЖ. Шу. Қауіпсіздіктің жалпы талаптары»;СН 2.2.4/2.1.8.562-96 «Жұмыс орындарындағы, тұрғын, қоғамдық ғимараттар үй-жайларындағы жҽне тұрғын құрылыс аумағындағы шу»;МЕМТ 12.1.012 «Діріл қауіпсіздігі. Жалпы талаптар»;СН 2.2.4/2.1.8-566-96 «Ҿндірістік діріл, тұрғын жҽне қоғамдық ғимараттар үй-жайларындағы діріл»;ҚНжЕ 23-03-2003 «Шудан қорғау».Шумен күрестің негізгі бағыттары ЕҚСЖ, ҚНжЕ кҿрсетілген. Оларға, атап айтқанда, мыналар жатады: шудың пайда болу кҿзінде шуды тҿмендету, яғни шудан қауіпсіз техниканы ҽзірлеу, шудың таралу жолында оны тҿмендету, яғни шудан ұжымдық қорғау құралдарын қолдану (дыбыс оқшаулау, дыбыссіңіру, дірілден оқшаулау, демпферлеу, шуды басқыштар); шудан қорғау бойынша ұйымдастыру-техникалық іс-шараларды ҿткізу.Шудың пайда болу кҿзінде шуды тҿмендету— тиісті жобалау ұйымдарының міндеті.Шудың пайда болу кҿзінде шуды тҿмендету құралы ретінде дыбыс оқшаулайтын бҿгеттер (қабырғалар, машинара айналасындағы дыбыс оқшаулайтын қабықтар, экрандар, жұмыс орны айналасындағы дыбыс оқшаулайтын қабықтар – дыбыс оқшаулайтын кабиналар мен басқару постары) ҿте тиімді.Дыбыс оқшаулауды R бағалау үшін бір қатар формулаларды пайдаланады. Салмақ заңы негізінде 100....3 200 Гц жиілік диапазоны үшін мыналар алынды:R = 20 lg (mf) – 47.5, (3.13)мұндағы m — 1 м2 бҿгеттің беткі салмағы, кг/м2; f — дыбыстық ауытқу жиілігі, Гц.Орташа дыбыс оқшаулауды есептеу үшін мына формуланы пайдаланады:Rгр « 20 lg m + 12,37. (3.14)Егер бҿгеттер болаттан, дюралюминий немесе шереден жасалса, онда орташа дыбыс оқшаулауды инженерлік есептеу үшін мына ҿрнекті пайдалануға болады:Rсp = 13[lg (pS) + 1], (3.15)мұндағы p — бҿгет материалының жазықтығы, кг/м3; S — бҿгет қалыңдығы, м. Бетоннан, темірбетоннан, кірпіштен жасалған дыбыс оқшаулау қоршауы үшін m = 100... 1 000 кгс/см2 кезіндеR = 22 lg m - 12; (3.16) болаттан жасалған қоршаулар үшінR = 22 + 9 lg h; (3.17) силикат шыныдан жасалған қоршаулар үшінR = 18 + 8,5 lg h, (3.18)мұндағы h — қалыңдық, мм.Еңбекті қорғау міндеттерін шешуде еңбек жағдайларын қалыпты деңгейге дейін жеткізу мақсатында дыбыс оқшаулау шамасын анықтау қажеттілігі туындайды. Машиналардың негізгі шу сипаттамасы болып дыбыс қуатының Lp деңгейлері болып табылатындықтан, ал жұмыс орындарында дыбыс деңгейлерін немесе дыбыс қысымының L октавалық деңгейлерін нормалайтындықтан, онда L шамасын Lp арқылы білдіреді.Бұл үшін мына формула пайдаланылуы мүмкін.L = Lp - 20 lg r - 10 lg Q, (3.19)мұндағы r —шу кҿзінен есептік нүктеге дейінгі қашықтық; Q —дыбыс шығару бұрышы (егер дыбыс кҿзі еденде орналасса, онда Q = = 2п = 6,28).Формуладан (3.19) дыбыс кҿзі мен жұмыс орны арасындағы r қашықтығы үлкен болған сайын, жұмыс орындағы L дыбыс деңгейі кем болатыны анық. Қашықтықпен қорғау осыған негізделеді. сур. Шу кҿзін дыбыс оқшаулау схемасы:1 — машина; 2 — қаптама;3 — жұмыс орны сур. Жұмыс орнын дыбыс оқшаулау схемасы: 1-шу кҿзі, 2-қабық, 3 – жұмысМашина дыбысын оқшаулаудың мүмкін тҽсілдерінің бірі 3.3. суретте берілген. Машина қабығы (қаптамасы) дыбыс оқшаулау шамасы Rтр бұл жағдайда мынаған тең:  (   ) (3.20)  мұндағы - қаптама ішкі беттерінің дыбыс сіңіруінің орташа коэффициенті; Ьн - жұмыс орнындағы шу деңгейіне қойылатын нормативтік талаптар.Егер жұмыс орнын дыбыстан оқшаулау қолданылса (3.4 сур.), онда талап етілетін дыбыс оқшаулау шамасы мына формула бойынша * ( )+ (3.21) мұндағы ак — дыбыстан оқшауланған басқару постының ішкі қаптауышының дыбыс сіңіруінің орташа коэффициенті.Шуды азайту дыбыстан оқшаулайтын қабырғаны орнату жолымен де қол жеткізілуі мүмкін (3.5 сур.). Қабырғаның талап етілетін дыбыс оқшаулауын мына ҿрнек бойынша табады: *( ) ( )+ н (3.22) мұндағы Q1, 02 — шу кҿзі жҽне жұмыс орны орналасқан тұрақты үй-жайлар.Талап етілетін шуды азайту шамалы болған жағдайларда, қорғау шарасы ретінде дыбыс сіңіру – үй-жайдың барлық (немесе бҿлігін) ішкі беттерін дыбыс сіңіретін материалдармен қаптау немесе сур. Шуды дыбыс оқшаулау қабырғасын орнату жолымен азайту схемасы:1 — машина; 2 — қабырға; 3 — жұмыс орныүй-жайда жеке (немесе кҿлемді) дыбыссіңіргіштерді орналастыру қолданылуы мүмкін (3.6 сур.).Дыбыссіңіретін материалдарды шаңнан жҽне судан қорғау үшін қорғаныш қабықтарды қолданады, ал осы материалдарға механикалық беріктік жҽне ҽдемі сыртқы түрін беру үшін – кҿптесікті жұқа металл немесе металл емес табақтарды, мысалы алюминийді қолданады.Дыбыссіңіру есебінен шуды азайтуды Д1з мына формула бойынша анықтауға болады ( ) (2.23)  мұндағы А1 = aSH — дыбыссіңірудің арнайы құралдарын қолданғанға дейінгі үй-жайдағы балама алаңы (қаптауыш, жеке сіңіргіштер), м2; А — қаптауыштармен жҽне жеке сіңіргіштермен сур. Жеке (кҿлемді) дыбыссіңіргіштер құралатын дыбыссіңірудің қосымша баламалы алаңы, м2.Дыбыссіңірудің қосымша баламалы алаңы мына формула бойынша анықталады: обл обл штл (3.24) мұндағы аобл — қаптауыштың дыбыссіңіру коэффициенті; Бобл — қаптауыштың алаңы, м2; Ашт — бір жеке сіңіргіштің дыбыссіңірудің қосымша баламалы алаңы, м2; п — жеке сіңіргіштердің саны.Бобл жҽне п шамаларын таңдай отырып, шудың талап етілетін азаюын қамтамасыз етеді. Дыбыссіңіру құралдары есебінен шуды жалпы мүмкін азайту 6...8 дБ аспайтынын ескерген жҿн. Жақсы нҽтижеге жету үшін дыбыссіңіргіш қаптауыштардың алаңы үй-жайды қоршайтын беттердің жалпы алаңының Бп кемінде 60% құрауы тиіс.Формуладан (3.23) келесі анық:  ( ) (3.25)Егер жеке (кҿлемдік) дыбыссіңіргіштерді пайдаланбасақ, онда формулаларды ( (3.25) жҽне (3.24) ескерумен, мынаны аламыз:   обл  ( ) (3.26) Осылайша, материалдың дыбыссіңіргіш қасиеттері жоғары болғансайын (коэффициент аобл кҿп болған сайын), дыбыссіңіргіш қаптауыштың талап етілетін алаңы Бобл аз болады.Шудан қорғау бойынша ұйымдастыру-техникалық іс-шараларғамыналар енеді: шуы аз технологиялық процестер мен жабдықты қолдану, шулы машиналарды қашықтан басқаруды, еңбек ету жҽне демалу режимдерін оңтайландыруды енгізу, жеке қорғаныш құралдарын қолдану, шу деңгейлерін мерзімді бақылау, қызметкерлерді медициналық қараудан ҿткізу. Дыбыс деңгейі 80 дБа астам аймақтар қауіпсіздік белгілерімен белгіленуі тиіс. Жұмыс орындарындағы шу деңгейін бақылауды жылына бір реттен сиретпей ҿткізу қажет.Жоғары шумен байланысты қолайсыз ҽсерлерді азайту үшін уақытпен қорғау да пайдаланыла алады. Тиісті есеп шудың ұйғарынды дозасы мҽндерін пайдалануға негізделген (2.17.2.21) формулаларын қараңыз).Шудың жоғары деңгейінен қорғау үшін есту органдарының ЖҚҚ пайдаланыла алады. Олар техникалық немесе экономикалық себептер бойынша шуды ұйғарынды деңгейлерге дейін азайтуға болмайтын жағдайларда қолданылады. Аталған қорғаныш құралдарына мыналар жатады: сыртқы есту жолын жауып тұратын шуға қарсы астар, шуға қарсы құлаққап, дулыға, каскалар мен костюмдер. Есту органдарын шудан қорғаудың сенімді құралы болып құлаққаптар табылады. Оларды пайдаланған кезде 4 000 Гц жиілік кезінде шуды шамамен 40....45 дБ, ал 1000 Гц кезінде – 22....27 дБ дейін азайтуға болады. Құлаққаптар жоғары жиіліктерде ҿте тиімді. Құлаққаптарға қойылатын талаптар МЕМТ Ржҽне МЕМТ Р 12.4.2010 кҿрсетілген.Шуға қарсы астарлар есту жолдарына салынады жҽне шудың артқан деңгейлері (5...20 дБ) ҽсерінен есту органдарын қорғау үшін қызмет етеді. Астарлар ұсақ тесікті резеңкеден жасалған тҿлке түрінде (бірнеше рет пайдаланылатын) немесе органикалық бактерицидті мақта талшықтары қоспасы түрінде (бір рет пайдаланылатын) болуы мүмкін. Астарлар ұзақ пайдалануға, мысалы ауысым ішінде, жарамды. Олар МЕМТ 12.4.209 сҽйкес келуі тиіс. Астарларды пайдаланған кезде шудың ықтимал тҿмендеуі 29 дБа дейін.Шудың жалпы деңгейі 100 дБ аспайтын жағдайларда, астарларды пайдаланған жеткілікті, ал осы деңгейден жоғары шу кезінде астарлар мен құлаққаптарды бірмезгілде пайдаланған жҿн. Жоғары жиілікте дыбыстың нашарлауы 50 дБ жҽне одан кҿп болуы мүмкін. Құрылыстағы кейбір ҿндірістік процестер дірілқауіпті машиналар мен жабдықты пайдаланумен байланысты. Бұның бҽрі МЕМТ 12.1.012 жҽне МЕМТ 12.4.046 сҽйкес дірілден қорғау іс-шараларын ҿткізу қажеттілігін тудырады.Дірілден қорғау ҽдістері екі топқа бҿлінеді: қоздыру кҿзіне ҽсер ету арқылы діріл параметрлерін тҿмендететін ҽдістер жҽне дірілдің таралу жолында қоздыру кҿзінен діріл параметрлерін тҿмендететін ҽдістер. Ҽдістердің бірінші тобының негізінде дірілді күшпен қоздыруды тҿмендету (теңдестіру, діріл кҿзінің жиілігін ҿзгерту, діріл қауіпті машиналардың құрылымын ҿзгерту жҽне т.б.), дірілдің кинематикалық қозуын тҿмендету (машиналардың тіреу элементтерінің ҽркелкілігін азайту), дірілдің параметриялық қозуын жҽне ҿздігінен қозуын тҿмендету жатыр.Ҽдістердің екінші тобына діріл қауіпті машиналардың конструкцияларында қосымша құрылғыларды пайдалану есебінен дірілді табыстауды тҿмендету (дірілден оқшаулау, дірілді сҿндіру), демпферлеуші жабындарды қолдану, машиналар мен құрылыс құрылмаларының конструктивтік элементтерін ҿзгерту, дірілді қоздырудың екі немесе одан кҿп кҿздерін антифазалық синхрондандауды қолдану енеді. Дірілден оқшаулау құралдары ҿз құрылымы бойынша қарапайым жҽне құрама болып бҿлінеді, ал құрама құралдары дірілден оқшаулаудың қарапайым құралдарын қосу тҽртібіне байланысты кезек-кезекпен, қатарлас жҽне құрамдастырылған қосу құралдарына бҿлінеді.Тҽжірибеде дірілмен күрес үшін айналмалы массаларды мұқият теңгерімдеуді, резонанс режимінен құрау, діріл демпферлеуді (дірілсіңіру) қолданады. Олар дірілдің сҿнуін қамтамасыз ететін құрылымдық материалдарды (композициялық материалдар – болат – мыс, болат –алюминий, мыс-никель, никель –титан, пластмассалар), сондай-ақ арнайы тҿсемдерді жағу есебінен («Антифибрит-2» жҽне т.б.) жүзеге асырылады. Дірілдемпферлейтін тҿсемдер олар жағылатын құрылмадан 2-3 есе қалың болуы тиіс.Дірілді оның кҿзімен түйіндес объектілерге (іргетастар, жұмыс орындары бар алаңдар) берілуін азайту үшін серпінді ендірмелерді- діріл оқшаулағыштарды қолданады. Діріл оқшаулағыштар серіппелі, резеңке жҽне құрамдастырылған болуы мүмкін. Жиілігі тҿмен дірілден оқшаулау кезінде серіппелі діріл оқшаулағыштарды пайдалануға резонанстың болуына байланысты біршама шектеулер бар.Дірілден оқшаулаудың тиімділігін қамтамасыз ету үшін діріл қауіпті жабдыққа арналған іргетастардың жеткілікті ауқымды болуы талап етіледі.Техникалық ҽдістер мен құралдарды қолдану жолымен дірілден қауіпсіздікті қамтамасыз ету мүмкін болмаған жағдайларда ЖҚҚ пайдаланады. Жалпы діріл бар болған кезде жеңіл тесік-тесік резеңкеден жасалған діріл демпферлеуші кілемшелер жҽне серіппелі немесе резеңке-металл амортизаторлардағы амортизациялағыш алаңдар, табаны дірілді сҿндіретін материалдар: резеңке, пластмасса, киізден жасалған арнайы аяқ-киім тиімді. Аяқ-киімге дірілден қорғайтын астарлар салынуы мүмкін.ЖЖҚ ретінде қолға берілетін дірілдің ҽсері кезінде дірілге қарсы қолғаптар немесе жартылай қолғаптар қолданылады. Не бұл бұйымдар толығымен дірілден қорғайтын материалдан құю, қалыптау немесе басқа тҽсілмен жасалып, не оларға дірілден қорғайтын астарлар немесе пластиналар қолданыла алады. Қаралып жатқан бұйымдарға арналған стандарттарда олардың дірілден қорғау бойынша тиімділігі децибелдерде кҿрсетіледі. Дірілден оқшаулайтын аяқ-киім МЕМТ 12.4.024, қолдарды дірілден қорғау құралдары МЕМТ 12.4.002 сҽйкес келуі тиіс. Дірілдің үздіксіз ҽсер ету уақытын азайту, еңбек ету жҽне демалу режимін оңтайландыру, физиопрофилактикалық рҽсімдер кешенін: су рҽсімдерін, уқалау, ультракүлгін сҽулелену жҽне емдік гимнастиканы қолдану тиімді жҽне профилактикалық іс-шаралар болып табылады. Норма деңгейінде дірілді тудыратын машиналармен жанасудың жиынтық уақыты жұмыс ауысымының 2/3 артпауы тиіс, дірілдің бір реттік үздіксіз ҽсер ету ұзақтығы (микропаузаларды қоса алғанда) қол машиналары үшін 15...20 мин аспауы тиіс.Дірілдің қолайсыз ҽсері тҿмен температураларда артады, сондықтан діріл тудыратын жабдықпен жұмысты температурасы 16°С, ылғалдылығы 40..50%, ауа қозғалысы 0,3 м/с дейінгі жылытылатын үй-жайларда ҿткізілуі тиіс. Тҿмен температуралар жағдайларындағы жұмыстарда ауа температурасы 21...22°С жылынуға арналған үй- жайлар кҿзделуі тиіс.Жұмыс істейтіндердің екі үзілісі болуы тиіс: ауысым басталғаннан кейін 1,2 сағаттан кейін ұзақтығы 20 мин жҽне түскі үзілістен кейін 2 сағаттан кейін ұзақтығы 30 минут. Жылына бір реттен сирек емес дірілдің ҽсер ету жағдайларындағы жұмыстарда қамтылған барлық адамдар медициналық қараудан ҿтуі тиіс.Дірілден қорғау бойынша ұйымдастыру іс-шараларына: жабдықтың осы түрі үшін нормативтік-техникалық құжаттамамен белгіленген мерзімде, бірақ жалпы діріл кезінде жылына бір реттен сирек емес жҽне жергілікті діріл кезінде жылына екі реттен сирек емес дірілді мерзімді пайдалану тексеруді ҿткізу; діріл сипаттамаларын жҿндеуден кейінгі міндетті бақылаумен машиналардың уақытылы жоспарлы жҽне алдын алу жҿндеуін ҿткізу; жаңадан түсетін машиналардың тҿлқұжаттарында діріл сипаттамалары туралы деректердің бар болуын бақылау (егер олар жоқ болса, онда осы машиналардың діріл сипаттамаларының кіріс бақылауын ұйымдастыру қажет).Артқан діріл жағдайларында жұмыстың ұйғарынды уақытын есептеуде діріл дозаларының Бв белгіленген мҽндерін пайдалануға болады: (3.27) мұндағы экв — діріл жеделдетудің (немесе діріл жылдамдықтың) баламалы түзетілген мҽні, м/с2; Т — дірілдің ҽсер ету уақыты, сағ. Дірілдің ұйғарынды дозасы мына формула бойынша анықталады (3.28) Мҽлім нақты мҽн а экв.факт кезінде артқан діріл жағдайларында жұмыстың ұйғарынды уақыты мынаған тең болады:(3.29)    ЭЛЕКТР ҚАУІПСІЗДІКТІ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУҚұрылыста электр қуаты кеңінен пайдаланылады. Құрылыс машиналары мен механизмдердің кҿпшілігі электр жетекте жұмыс істейді. Бұл ретте құрылыс объектілерінде тоқпен зақымдану қаупін арттыратын жағдайлар жиі жасалады.Электр қауіпсіздігі – адамдарды электр тоғының, электр доғасының, электрмагнитті ҿрістің жҽне статикалық электрдің қауіпті жҽне зиянды ҽсерінен қорғауды қамтамасыз ететін ұйымдастыру жҽне техникалық іс-шаралар мен құралдардың жүйесі.Орналасу жағдайлары бойынша электрқондырғылар жабық (немесе ішкі) жҽне ашық (немесе сыртқы) болып бҿлінеді. Оларды атмосфералық ҽсерлерден қорғайтын ғимараттың ішінде орналасқан электрқондырғылар жабық болып табылады. Атмосфералық ҽсерлерден қорғалмаған электрқондырғылар ашық болып табылады. Тек қана жаппалармен, торлы қоршаулармен жабылған электрқондырғылар ашық (сыртқы) ретінде қаралады.Адамдарды электр тоғымен зақымдау қаупі айтарлықтай дҽрежеде қоршаған ортаның жҽне қоршаған жағдаяттың ерекшеліктеріне тҽуелді.Үй-жайда ылғалдың, ойып түсетін будың бар болуы электр қондырғылардың оқшаулауына бұзып ҽсер етеді жҽне тоқпен зақымдану қаупін арттырады.Электр жабдықтың жанындағы метал заттар, тоқ ҿткізетін еден немесе жермен қосылған қабырғалар жоғары қауіп туғызады. Мұндай жағдайларда, адам кернеудің астында кездейсоқ қалған электр жабдықтың корпусына немесе осындай заттардың біріне жанасуы мүмкін, бұл адам арқылы үлкен тоқтың ҿтуіне байланысты болады. Электр қондырғыларды орналастыру ережелері (ЭОЕ) тоқпен зақымдану қаупі дҽрежесі бойынша үй-жайлардың мына сыныптамасын белгілейді: Қауіптілігі жоғары үй-жайлар. Олар мына белгілердің ең болмаса біреуінің бар болуымен сипатталады: дымқылдық – салыстырмалы ылғалдылығы 75 % артады; тұрақты немесе қайта- қайта 300С артатын жоғары температура; тоқ ҿткізетін (металл, жер, бетон немесе темірбетон) едендердің бар болуы; тоқ ҿткізетін (металл,кҿмір) шаң бҿлу; бір жағынан ғимараттардың, технологиялық аппараттардың, механизмдердің жермен жанасуы бар металл құрылмаларына жҽне екінші жағынан электр қондырғылардың металл корпусына бір мезгілде адамның жанасу мүмкіндігі. Ҿте қауіпті үй-жайлар. Мына факторлардың ең болмаса біреуінің бар болуы ерекше жасайды: ерекше дымқылдық – ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 100 % жақын (тҿбесі, қабырғалары, еден жҽне заттар ылғалды); химиялық белсенді немесе органикалық ортаның болуы – үй-жайда агрессивті булар, сұйықтықтар ұсталады, электр жабдықтың оқшаулауын жҽне тоқ ҿткізетін бҿлшектерін бұзатын түзілімдер немесе зең түзіледі; жоғары қауіптің екі немесе одан кҿп белгілердің бір мезгілде бар болуы. Қауіпі жоғары емес үй-жайлар. Олар жоғары жҽне ерекше қауіптің барлық санамаланған шарттардың жоқтығымен сипатталады.Сыртқы электр қондырғыларды орналастыру аумақтары ерекше қауіпті үй-жайларға теңестірілетіні маңызды.Алдында келтірілген сыныптама электр жабдықтың электр қауіпсіздігі шараларын, түрі мен орындалуын таңдау үшін маңызы бар. Қаупі жоғары жҽне ерекше қауіпті үй-жайлардағы қауіпсіздік шаралары едҽуір толық болуы тиіс.Ылғалдылығы жоғары үй-жайларда судан қорғалған электр жабдық (№55) орнатылуы тиіс. Жануы жҽне жарылуы мүмкін шаң бҿлінген кезде, жарылыстан қорғалған жабдық орнатылады. Шаң, жоңқа, күйе бҿлінген кезде, сондай-ақ қоймаларда жабық (№54) электр жабдық орнатылады. Егер құрылыс объектілеріндегі ҿндірістік процестер химиялық белсенді заттардың, ылғалдың немесе шаңның бҿлінуімен ҿтсе, онда қолданылатын жарылыстан қорғалған жабдық химиялық белсенді ортадан, ылғал мен шаңнан да қорғалуы тиіс. Барлық электр қондырғылар адамға мына ҚЗҾФ ҽсер етуін болдыртпайтын немесе рұқсат етілген деңгейге дейін азайтылған болып орындалуы тиіс: электр тоғы, электр ұшқындар мен доғалар; бұйымның қозғалмалы бҿлшектері; бұйымның жоғары температураларға дейін қызатын бҿлшектері; бұйымның конструкциясында пайдаланылатын қауіпті жҽне зиянды материалдар, сондай-ақ оны пайдалану кезінде бҿлінетін қауіпті жҽне зиянды заттар; шу мен ультрадыбыс; діріл; электрмагнитті ҿріс, жылу, оптикалық жҽне рентген сҽулелену. Бұдан басқа электр қондырғылардың құрылмасы ҿрттің пайда болуы ықтималдығын тҿмендетуге бағытталған талаптарға да сҽйкес келуі тиіс.Қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін электр-техникалық бұйымдарда мыналар пайдаланылуы мүмкін: тоқ жүргізетін бҿлшектерді оқшаулау (жұмыс, қосымша, қосарлы, күшейтілген); электр тізбектеріндегі шағын кернеу (45 В аспайтын ауыспалы кернеу жҽне 110 В аспайтын тұрақты кернеу шағын болып табылады); ерекше қолайсыз жағдайлар бар болған кезде қол шырағдандарын қуаттау үшін 12 В аспайтын кернеу пайдаланылуы тиіс; кернеу астында қалуы мүмкін, бұйымның тоқ жүргізбейтін металл бҿлшектерін қорғаныш жерге тұйықтауды жүзеге асыруға арналған элементтер (оқшаулау режимі, бұйымның жұмыс режимі бұзылған кезде); бұйымның жанасуға қолжетімді бҿлшектері кернеу астында қалған кезде бұйымды желіден ажырататын элементтер; бұйымның тоқ жүргізетін, қозғалмалы, қызатын бҿлшектеріне кездейсоқ жанасу мүмкіндігін болдырмауға арналған қабықтар; қате ҽрекеттер мен операцияларды болдырмауға арналған бұғаттау; электрмагнитті, жылу, оптикалық жҽне рентген сҽулеленудің қауіпті жҽне зиянды ҽсерінен қорғайтын экрандар мен басқа қорғаныш құралдары; пайдалану процесінде түзілетін қауіпті жҽне зиянды заттарды жою құралдары; оқшаулауды бақылау жҽне оның бүлінуі туралы белгі беру, сондай-ақ оқшаулау кедергісі рұқсат етілген деңгейден тҿмен түскен кезде бұйымды ажыратуға арналған элементтер; қауіп туралы ескертпе жазбалар, белгілер, сигналды түстерге бояу жҽне басқа дабыл беру құралдары (тек қауіпсіздікті қамтамасыз етудің басқа шараларымен бірге); эргономика талаптарын орындау.Бұйымның электр схемасы оны ҿздігінен қосу мен ажырату мүмкіндігін болдырмауы, ал бұйымның құрылмасы тұтынушыда бұйымды құрастырған кезде тоқ жүргізетін бҿлшектердің бұрыс қосылу мүмкіндігін болдырмауы тиіс. Тағайындалуы адамның тоқпен зақымданудың ІІ немесе ІІІ қорғау сыныбын талап етпейтін электртехникалық бұйымдар тотқа берік металдан орындалған немесе тоттан қорғайтын металдармен жабылған жерге тұйықтау элементтерімен (бұранда, бұрандама, шпилька) жабдықталуы тиіс. Аталған элементтер мен байланыс алаңдары жерге тұйықтайтын ҿткізгішті қосуға қолайлы жҽне қауіпсіз жерде орналастырылуы тиіс. Осы жердің қасында пайдалану кезінде ҿшірілмейтін жерге тұйықтау белгісі орнатылады.Бұрандаманың (бұранда, шпилька) ең кіші диаметрі жҽне жерге тұйықтау ҿткізгішті қосу арғалған байланыс алаңның диаметрі тоқ бойынша таңдалады (МЕМТ 12.2.007.0 қара). Осымен, 16 А дейінгі тоқ кезінде бұранданың ең аз диаметрі –М4, ал байланыс алаңның диаметрі – 12мм; 16 бастап 25 А дейін – М5 жҽне 14мм; 25 бастап 100 А дейін – М6 жҽне 16мм.Жерге тұйықтау бұрандамасы мен ЭҚ ҽр жанасуға қол жетімді металл тоқ жүргізбейтін бҿлшегі арасындағы кедергі мҽні 0,1 Ом аспауы тиіс.Қорғаныш жерге тұйықтау – бұл кернеу астында қалуы мүмкін жер немесе оның металл тоқ жүргізбейтін бҿлшектердегі баламасымен ҽдейі электр қосылу. Қорғаныш жерге тұйықтауды орналастыру электр қауіпсіздіктің негізгі шараларының бірі болып табылады жҽне ұйымдарда кеңінен қолданылады. Ол қызметкерлерді қалыпты пайдалану кезінде кернеу астында болмайтын, бірақ оқшаулаудың бүлінуі немесе нашар жай-күйі нҽтижесінде жҽне басқа себептермен кернеу астында қалуы мүмкін электр қондырғылардың бҿлшектеріне жанасқан кезде тоқтан қорғауға арналған. Мұндай бҿлшектер болып электр машиналардың, трансформаторлардың, аспаптардың корпустары, бҿлуші қалқандардың қанқалары, шырағдандардың корпустары сымдардың металл қабықтары жҽне т.б. табылады.Қорғаныш жерге тұйықтау кернеуі 1 000 В дейінгі оқшауланған бейтарап желілерде, ал кернеуі 1 000 В астам желілерде кез келген бейтарап режимде жойылады. Желінің ауыспалы тоқтың 42 бастап 380 В жҽне тұрақты тоқтың 100 бастап 440 В дейінгі қалыпты кернеуі кезінде жерге тұйықтау жоғары немесе ерекше қауіп белгілері бар болған кезде орындалады.Жерге тұйықтау құрылғысы – бұл құрылымды біріктірілген жерге тұйықтау ҿткізгіштері мен жерге тұйықтаушының жиынтығы. Табиғи жҽне жасанды жерге тұйықтаушылар деп ажыратады. Табиғи жерге тұйықтаушылар – бұл металл тереңдетілген құрылмалар немесе темір бетонды құрылмалардың арқаулары. Жерге тұйықтаушылар ретінде жанғыш сұйықтықтарға, жаңғыш немесе жарылыс қауіпті газдарға арналған құбырларды пайдалануға болмайды.Жасанды жерге тұйықтаушылар тек қана жерге тұйықтау үшін арналған жҽне олар ретінде мыналарды пайдаланады: тік электродтар–құбырлар кесінділері, болат шыбықшалар – диаметрі 20 мм дейінгі, ұзындығы 2,5...5,0 м жерге тік бұралатын немесе қағылатын ҿзектер; кҿлденең ҿткізгіштер – қимасы кемінде 4х40 мм болат жолақтар жҽне 0,5...0,7м тереңдікке траншеяларға кҿлденең салынатын ҿзектер.Дұрыс есептелген қорғаныш жерге тұйықтау жанасу кернеуін Uh жҽне қадам кернеуін Uш рұқсат етілген шамаларға дейін тҿмендетуі тиіс.Жанасу кернеуі Uh электр қондырғының корпусында оған тоқты тұйықтаудағы толық кернеу И3 жҽне адам тұрған еден немесе жердің бетіндегі нүктенің ҽлеуеті х айырмасына тең: (2.30) Қадам кернеуі Uш — бұл адам бірмезгілде тұрған бір-бірінен қадам қашықтығындағы тоқ тізбегінің екі нүктесі арасындағы кернеу: (2.31)мұндағы с —0,8... 1,0 м тең қадам ұзындығы.Жанасу кернеуіне түскен адам денесі арқылы ҿтетін тоқ күші мынаған тең: ( ) (2.32) мұндағы ps — адам табаны тірелген жердегі жер бетінің жеке кедергісі, Ом-м; Rh — адам денесінің салыстырмалы кедергісі, Ом-м.Жанасу кернеуі корпустағы и3 кернеуінен үлес ретінде анықтайды: (2.33) мұндағы апр — жанасу кернеуінің коэффициенті (апр < 1). Ҿрнектерден (3.32) жҽне (3.33) келесі анық  ( ) (3.34) Формуладан жерге тұйықтаушылардан тоқтың ҿту кедергісі R3 кем болған сайын, жанасу кернеуіне түскен адам денесі арқылы ҿтетін тоқ күші кем болатыны анық. Сондықтан R3 шамасы нормаланған (380 В тең желідегі желілік кернеу кезінде RK = 4 Ом) жҽне R3 шамасына нормативтік талаптарды қамтамасыз ету жерге тұйықтау құрылғыларын жобалаудың мақсатын құрайды.Егер жасандылармен бірге табиғи жерге тұйықтаушыларды пайдалану мүмкін болса (бұл жерге тұйықтау құрылғысын құруға жалпы шығыстарды тҿмендетеді), онда жасанды жерге тұйықтаушының рұқсат етілген кедергісі Rдоп мынаны құрайтын болады:(3.35)мұндағы Re — табиғи жерге тұйықтаушылардың кедергісі.Жерге тұйықтауға электр қауіпсіздігі шарасы ретінде біршамакемшіліктер тҽн: оны орналастыру кейде үлкен шығындарды талап етеді, корпусқа тұйықталған электр жабдығын ажырату қамтамасыз етілмейді. Сондықтан қорғаудың басқа шараларын қолданады: нҿлдеу жҽне қорғаныш ажырату.Нӛлдеу — бұл кернеу астында қалуы мүмкін металл тоқ жүргізбейтін бҿлшектерді нҿлдік қорғағыш ҿткізгішпен ҽдейі электр қосу. Нҿлдік қорғаушы болып нҿлдейтін бҿлшектерді тоқ кҿзінің мұқыл жерге тұйықталған бейтарап матау нүктесімен қосатын ҿткізгіш аталады (3.7 сур.).  сур. Нҿлдеу жұмысы схемасы Нҿлдеу жерге тұйықталған бейтараптамасы бар кернеуі 1000 В дейінгі электр желілерде қолданылады. Бұл желілерде күшті сымдардан басқа (А-В-С) нҿлдік сым (N) бар. Ҽдетте бұл желілер құрылыс объектілерінде электр қуатты тарату үшін қолданылады.Нҿлдеу кезінде электр қабылдағыштың корпусының кез келген фазасының тұйықталуы қысқа тұйықталу тоғының пайда болуына ҽкеледі. Ол тоқ қорғауына ҽсер етеді. Оның іске қосылуы электр тізбектің авариялық учаскесінің жылдам ажырауына ҽкеледі. Бұдан басқа, тоқ ағуына кедергісі Яп < 30 Ом болуы тиіс нҿлдік сымның қайта жерге тұйықталуының бар болуы (3.7. сур) қорғау іске қосылғанға дейін корпустағы кернеуді жерге қатысты тҿмендетеді.Электр тізбектің авариялық учаскесін сенімді жҽне жылдам ажырату нҿлдеу бар болған кезде мына шартты орындау арқылы қамтамасыз етіледі: (3.36) мұндағы 1кз — қысқа тұйықтау тоғының күші, А; k — созылмалы қорғағыштар үшін 3 тең; автоматтар үшін 1,2...1,4 тең қауіпсіздік коэффициенті (жарылыс қауіпті үй-жайларда артады); 1н — қорғағышты балқыту немесе кіргізу немесе автоматты кіргізу тоғының атаулы күші.Шартты (3.36) қамтамасыз ету үшін тиісті түрде фазалық жҽне нҿлдік қорғау ҿткізгіштерін таңдайды, толық кернеуі кем «үшбұрыш- жұлдыз» схемасы бар трансформаторларды пайдаланады.Жерге тұйықтау жҽне нҿлдеу жүйелеріне қосымша, сондай-ақ жылжымалы ЭҚ пайдалану кезінде негізгі қорғау шарасы ретінде қорғағыш ажырату қолданылуы мүмкін. Қорғағыш ажырату – тоқпен зақымдану қаупі пайда болған кезде электр қондырғыны автоматты сҿндіруді қамтамасыз ететін жылдам ҽрекет ететін қорғау.Қорғағыш ажырату құрылғылары авариялық электр желінің жылдам (0,2 с дейін) ажыратылуын қамтамасыз етуі тиіс. Қорғау қағидаты адам денесі арқылы тоқ ҿтуінің ықтимал уақытын барынша шектеуден құралады.Электр қауіпсіздік жұмыс оқшаулауы – ЭҚ қалыпты жұмысын жҽне адамдарды электр тоғымен зақымданудан қорғауды қамтамасыз ететін ЭҚ тоқ жүргізетін бҿлшектерін электр техникалық оқшаулау шамасы сияқты факторға тҽуелді. Жұмыс оқшаулаудан басқа қосымша оқшаулауды (ол жұыс оқшаулауын жүргізу кезінде қорғауды қамтамасыз етеді), қосарлы (ол жұмыс жҽне қосымша оқшаулаудан тұрады) жҽне күшейтілген (ол қосарлы сияқты қорғау дҽрежесін қамтамасыз етуі тиіс) оқшаулауды қолданады.Адамның электр тоғымен зақымдану қаупін талдаудан жерге қатысты оқшауланған бейтараптамасы бар желінің жекелеген фазаларын оқшаулаудың қажетті кедергісі мына шартқа сҽйкес келуі керектігі анық:— (3.37)  мұндағы Z — оқшаулаудың толық кедергісі (белсенді жҽне сыйымды), Ом; U — желідегі жұмыс кернеу, В; Rh — адам денесінің кедергісі, Ом; Іhg — адам үшін ұзақ ұйғарынды тоқ, А.Қолданыстағы нормалар бойынша кернеуі 1000 В дейінгі желілердегі бір учаскенің оқшаулау кедергісі 10...300С кезінде фазаға кемінде 0,5 МОм болуы тиіс. Қорғаудың электр байланысқан тізбектерінің, электравтоматиканың, телемеханиканың жҽне барлық басқа қайта тізбектердің жерге қатысты оқшаушау кедергісі ҽр қосылу үшін 1 МОм тҿмен емес деңгейде қолдануы тиіс.Электр бұйымдарда оқшаулау кедергісінің шамасы қолданылатын кернеуге, тоқпен зақымданудан қорғау дҽрежесі бойынша бұйым сыныбына жҽне жанасу үшін қол жетімді электр тізбек пен бҿлшектердің ҿзара орналасуына тҽуелді. Мысалы, І, 0І жҽне ІІ сынып бұйымдары үшін оқшаулаудың ең аз кернеуі 2, 5, 7 МОм-ға тең (жұмыс кернеуі мен жанасу үшін қол жетімді бҿлшектерге байланысты).ЭҚ оқшаулау кедергісі электр қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін үлкен мҽні бар жҽне ол белгіленген мҽндерден кем болмауы тиіс, сондықтан пайдалану процесінде ЭОЕ кҿрсетілген тҽртіппен оқшаулау кедергісін мерзімді ҿлшеулерді жүргізеді.Құрылыс ұйымдарында ҽртүрлі жұмыстарды орындау үшін тасымалданатын электр аспаптар мен қол электрлендірілген аспаптарды кеңінен қолданады. Жұмыс процесінде адам олармен ұзақ жҽне тығыз байланыста болуы мүмкін (мысалы, перфораторға, электрбұрғыға басу), оларды қауіптілігі жоғары жағдайларда (ылғал, жоғары температура, жерге тұйықталған металлдардың үлкен салмағы) пайдалануы мүмкін, бұл қауіпсіздіктің қосымша шараларын қабылдауды талап етеді. Тасымалы шамдарда патрон мен шамның тоқ жүргізетін бҿлшектері жабық болуы тиіс, шам қорғағыш тор мен ілгекпен жҽне рефлектормен жабдықталады. Жеткізуші ретінде қосарлы оқшаулауы бар құбырлы сымдар қолданылуы тиіс, яғни сымдар бір-бірінен оқшауланған жҽне ортақ қосымша оқшаулауы болуы тиіс. Ерекше қауіпті үй-жайларда жҽне қауіптілігі жоғары үй-жайларда, сондай-ақ үй-жайлардан тыс тасымалды шамдарды қуаттау үшін 12 В кернеуді пайдаланған жҿн. Осы кернеуге арналған тасымалды шамдардың ашасы құрылмалары 127...220 В желінің штепсельді розеткаларына сҽйкес келуі тиіс.Қол электр машиналармен жұмысқа тиісті оқытудан ҿткен жҽне электр қауіпсіздігі бойынша І жҽне одан жоғары біліктілік тобы бар қызметкерлерге рұқсат етіледі.Барлық машиналардың түгендеу нҿмірі болып, электр қауіпсіздігі бойынша ІІІ біліктілік тобы бар электртехникалық қызметкер жүргізуге міндетті мерзімді тексеру мен жҿндеудің арнайы журналына енгізілген болуы тиіс.І сыныптағы қол электр машиналарын пайдаланған кезде қызметкерлерге ЖҚҚ қолданған жҿн.Қол электр машиналары мен қосалқы жабдық (тҿмендететін трансформаторлар, ұзартқыш-кабельдер жҽне т.б.) 6 айда бір реттен сирек емес сыртқы қарау, бос жүрісте кемінде 5 мин қосу, 500 В мегомметрмен оқшаулау кернеуін ҿлшеу, жерге тұйықтау тізбегінің жарамдылығын тексеру жолымен тексерілуі тиіс. Электр машиналардың оқшаулау кедергісі 0,5 МОм тҿмен болмауы тиіс.Тасымалды электр машиналарды құрғақ үй-жайда сҿрелерде немесе жҽшіктерде сақтау қажет. Машиналарға техникалық қызмет кҿрсету электр қауіпсіздігі бойынша ІІІ біліктілік тобынан тҿмен емес рұқсаты бар дайындалған электрикке тапсырылуы тиіс.Электр қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін диэлектрлі ЖҚҚ қолданған ҿте маңызды. Сенімділік дҽрежесі бойынша оларды негізгі жҽне қосымша деп бҿледі. Негізгілерге оқшаулауы қондырғының жұмыс кернеуіне берік жҽне олар арқылы жұмыс кернеуі астындағы тоқ жүргізетін бҿлшектерге жанасуға болатын оқшаулау құралдары жатады. Қосымша құралдарға негізгі құралдардың ҽсерін күшейту үшін пайдаланылатын оқшаулау құралдары жатады. Қосымша құралдар электр қондырғының жұмыс кернеуіне тҿзе алмайды. Кернеуі 1000 В дейінгі электр қондырғылар үшін негізгі ЖҚҚ оқшаулаушы штангалар, диэлектрлі қолғаптар, оқшауланған тұтқасы бар аспаптар, кернеу нұсқағыштар, ал қосымша құралдарға – диэлектрлі галош, диэлектрді резеңке кілемшелер, оқшаулайтын түпқоймалар жатады.Қорғау құралдарының сенімділігін жҽне қызметкерлердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін негізгі жҽне қосымша ЖҚҚ мерзімді электр сынақтар мен қараудан мына мерзімде ҿтуі тиіс: диэлектрлі қолғаптар – 6 айда бір рет (пайдаланар алдында ҽрқашан қаралады); диэлектрлі галоштар – жылына 1 рет (ҽр 6 ай сайын қаралады); диэлектрлі резеңке кілемшелер – екі жылда бір рет (ҽр жыл қаралады); оқшаулайтын атауыз – екі жылда бір рет (ҽр жыл қаралады); кернеу нұсқағыштар – жылына бір рет (ҽр 6 ай сайын қаралады); оқшаулайтын түпқойма – екі жылда бір рет қаралады.Сынақ кернеу, тоқ шамасы жҽне сынақ ұзақтығы ҽр нақты қорғау құралы үшін белгіленген. Атап айтқанда, резеңке диэлектрлі қолғаптар үшін – 6 кВ, 6 мА (астам емес), 1 мин; резеңке диэлектрлі бот үшін – 15 кВ, 75 мА, 1 мин; оқшауланған тұтқалары бар құрастыру аспаптары үшін – 2 кВ, 1 мин.Тоқпен зақымданудан ЖҚҚ АСОН 1, СНИ түріндегі қауіпті кернеудің дабылдағыштары, сондай-ақ егер кернеу рұқсат етілгеннен артса, желінің ажыратылуын қамтамасыз ететін жеке қорғаудың арнайы құрылғылары жатады.Суды тарту бойынша батырмалы электр сорғымен жұмыс істеген адаммен диэлектрлі қолғаптарды пайдаланбауы сорғы корпусында кенет кернеу пайда болған кезде оның қайтыс болуына ҽкеп соққан жағдай белгілі.Электр қауіпсіздікті қамтамасыз ету бойынша ұйымдастыру іс- шаралары «Электр қондырғыларды пайдаланудағы еңбекті қорғау бойынша сала аралық қағидалар. ПОТ РМ-016-2001» жҽне«Тұтынушылардың электр қондырғыларын техникалық пайдалану қағидаларында» жазылған.ЭҚ пайдаланатын барлық ұйымдардағы қызметкерлердің электр қауіпсіздігі бойынша біліктіліктің талап етілетін деңгейі болуы тиіс. электр қауіпсіздігі бойынша бес біліктілік тобы белгіленген: І, ІІ, ІІІ, ІV жҽне V. І топ тек қана электр техникалық қызметкерлерге таралады. Ұйымдарда тиісті қызметкерлерді І топқа жатқызылуын талап ететін мамандықтар, жұмыс орындарының тізбесі жасалуы тиіс. І топты тағайындау нұсқама мен білімдерді ауызша тексеруден кейін қажетті білімдерді арнайы журналда рҽсімдеумен жүргізіледі. Білімдерді тексерудің кезеңділігі – жылына бір реттен сирек емес.Салааралық қағидаларда ЭҚ бақылайтын еңбекті қорғау жҿніндегі мамандар электр техникалық жҽне электр технологиялық қызметкерлерге жатпайды деп кҿрсетілген. Олар инспекциялау құқығымен ІV топ біліктілікке ие болуы тиіс.Электр техникалық жҽне электр технологиялық қызметкерлер орындалатын жұмыстың сипатын ескерумен ІІ ....V топ болуы тиіс. ІІІ топ тек 18 жасқа жеткеннен кейін ғана тағайындалуы мүмкін.ЭҚ пайдаланатын ұйымдарда электр техникалық білімі бар адамдардың ішінен электр шаруашылығына жауапты адам жҽне оның орынбасары міндетті түрде тағайындалады. Электр шаруашылығына жауапты адамның электр қауіпсіздігі бойынша тобы ІV тҿмен болмауы тиіс, кернеуі 1000 В астам ЭҚ пайдаланған кезде V тобы болуы тиіс. Электр шаруашылығына жауапты адамдар үш жылда бір реттен сирек емес мерзімді білім тексеруден ҿтуі тиіс. Олар ЭҚ сенімді, қауіпсіз жҽне оңтайлы пайдаланылуын жҽне тұтынушылардың электр қондырғыларын техникалық пайдалану қағидаларының жҽне тұтынушылардың электр қондырғыларын пайдалану кезінде еңбекті қорғау қағидаларының, нұсқаулықтарды жҽне басқа нормативтік құжаттардың талаптарын міндетті орындалуын қамтамасыз етуі тиіс.ЭҚ қызмет кҿрсетуді, оларды құрастыруды, сынауды, түрлі ҿлшеуді жүзеге асыратын электр техникалық қызметкерлер, сондай-ақ ҿндірістік цехтар мен басқа бҿлімшелердің электр технологиялық қызметкерлері арнайы дайындалған, оқытылған жҽне электр қауіпсіздік бойынша ІІ….V біліктілік тобына ие болуы тиіс.ЭҚ пайдалануға 18 жасқа толмаған адамдар, сондай-ақ ЭҚ қызмет кҿрсетуге жҽне ҿндірістік жұмысқа кедергі келтіретін зағиптығы немесе ауруы бар адамдар (буын, қан жҽне қан түзу органдары аурулары, психикалық аурулар, қояншық, созылмалы маскүнемдік, токсикомания, нашақорлық жҽне т.б.) жіберілмейді.ЭҚ қызмет кҿрсететін немесе жҿндеу, электр құрастыру, іске қосу жұмыстарын жҽне профилактикалық сынақтарды ҿткізетін қызметкерлердің білімдерін мерзімді тексеру жылына бір рет ҿткізіледі. Білімдерді тексеру тексерілетін адам жұмыс істейтін ұйымның комиссиясымен жүргізіледі, тексеру нҽтижелері белгіленген нысандағы журналға жҽне куҽлікке жазылады. Ұйымда пайдаланылатын барлық тоқпен зақымданудан қорғау құралдары мерзімді тексеруден, сынақтардан тиісті актілер мен хаттамаларды жасаумен ҿтуі тиіс. Жерге тұйықтаушы құрылғылар жерге тұйықтау электродтардың орналасу схемасы, жерге тұйықтау құрылғысының құрылмасына енгізілген ҿлшеулер туралы деректер, жерге тұйықтау құрылғысынан тоқтың ағуына кедергіні ҿлшеу нҽтижелері келтірілетін тҿлқұжатпен жабдықталуы тиіс. Бұл ҿлшеулер цехтық ЭҚ қатысты жыл сайын орындалуы тиіс.Пайдалану процесінде электр қауіпсіздіктің қорғау шарасы ретінде нҿлдеуді пайдаланған кезде «фаза –нҿл» тізбегінің жұмысқа қабілеттілігі тексерілуі тиіс.ҚНжЕ 12-03-2001 кҿрсетілген электрқауіпсіздігі шаралары ҿте маңызды. Құрылыс объектілерін электр жабдықтау үшін пайдаланылатын уақытша электр желілер ҿтпежолдар үстінде кемінде 3,5 м, жүру жолдары үстінде 6,0 м, жұмыс орындарының үстінде 2,5 м биіктікте салынуы тиіс. Кернеуі 220 В ортақ жарық шырағдандары жер, еден немесе тҿсем деңгейінен кемінде 2,5 биіктікте орналасуы тиіс. Қол шырағдандары тек зауытта ҿндірілген болуы тиіс. Коммутациялық электр аппараттары, ажыратқыштар, ҿшіргіштер қорғалған орындауда болуы тиіс. Электр іске қосу құрылғылары машиналарды, механизмдерді, жабдықты бҿтен адамдар қосу мүмкіндігін болғызбайтындай етіп орналастырылуы тиіс.   ҚҦРЫЛЫСҚА ЖОБАЛАУ ҚҦЖАТТАМАСЫНДА ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУДЫҢ ТАЛАПТАРЫНҚАМТАМАСЫЗ ҚНжЕ 12-03-2001 жҽне ҚНжЕ 12-04-2002, еңбекті қорғау бойынша басқа нормативтік құжаттарда жазылған еңбекті қорғау талаптары ҚҰЖ, ЖҾЖ, ТК кҿрсетілуі тиіс. ҚҰЖ, ЖҾЖ, ТК ҽзірленетін жұмыстарды қауіпсіз ҿндіру бойынша шешімдерді ҽзірлеу тҽртібі, құрамы жҽне мазмұны ҚНжЕ 12-03-01 «Ж» қосымшасымен жҽне РФ Құрылыс жҽне тұрғын үй-коммуналдық кешең мемкомитетінің 01.01.2003 қаулысымен қолданысқа енгізілген «Құрылысты ұйымдастыру жобалары мен жұмыстарды ҿндіру жобаларында еңбекті қорғау бойынша шешімдер» Қағидалар жиынтығымен регламенттеледі. Бұдан басқа, еңбекті қорғау бойынша шешімдерді ҽзірлеу кезінде ҿнеркҽсіптік қауіпсіздік бойынша мемлекеттік талаптар, технологиялық жарақ жҽне қызметкерлерді қорғау бойынша құралдардың каталогтары мен анықтамалық құралдары, құрылыста қолданылатын машиналарды, жабдық пен жарақты ҿндіруші- зауыттардың нұсқаулықтары, еңбек қауіпсіздігі бойынша үлгі шешімдер мен құрылысты ұйымдастыру мен жұмыстарды ҿндіру бойынша алдында ҽзірленген құжаттама пайдаланылуы мүмкін.ҚҰЖ, ЖҾЖ жҽне ТК еңбекті қорғау бойынша жобалау шешімдерін ҽзірлеу үшін ҿндірістік жұмыс тҽжірибесі бар жҽне заңнамамен белгіленген тҽртіппен оқытудан жҽне білімдерін тексеруден ҿткен мамандарды тартқан жҿн. Ұйымдастыру- технологиялық құжаттаманы ҽзірлеушілер ҽзірленетін шешімдердің еңбекті қорғау талаптарына сҽйкестігі үшін жауап береді.ҚҰЖ, ҽдетте, құрылыстың барлық кҿлеміне жобалау құжаттамасының құрамында бас жобалау ұйымымен жұмыс жобасында қабылданған жобаланатын ғимараттар мен имараттардың кҿлемдік-жобалау жҽне құрылымдық шешімдерімен құрылысты ұйымдастыру мен қауіпсіздігі бойынша шешімдерді байланыстыру үшін ҽзірленеді. Ерекше күрделі ғимараттар мен имараттардың құрылысы үшін ҚҰЖ құрамында арнайы жабдыққа, құрылғылар мен жараққа жұмыс сызбалары ҽзірленеді, соның ішінде: арнайы қалып; қазаншұңқырлар мен траншея қабырғаларын бекіту; жер асты имараттарды салуға, жер асты құбырларды салуға арналған жарақ.Істегі ҿнеркҽсіптік кҽсіпорындарды, ғимараттар мен имараттарды реконструкциялау кезінде ҚҰЖ істегі ҿндірісті тоқтатумен байланысты емес кезеңде орындалатын жұмыстардың құрамын белгілеу, қауіпті ҿндірістік объектілерді пайдаланумен құрылыс жұмыстарды бірлесіп орындау тҽртібі мен кезектілігін анықтау, жұмыстар істегі ҿндіріс құрылысшылары мен қызметкерлерін қорғау бойынша ерекше іс-шараларды орындаумен жүргізілетін учаскелерді кҿрсету қажет.ЖҾЖ объектінің құрылысына, сондай-ақ жұмыстардың жекелеген түрлеріне ҽзірленуі мүмкін. Жаңа ғимараттар мен имараттарды салу, істегі кҽсіпорындарды кеңейту, реконструкциялау жҽне техникалық қайта жарақтау кезінде ЖҾЖ бас мердігерлік құрылыс-монтаж ұйымдары ҽзірлейді. Жалпы құрылыс, құрастыру жҽне арнайы құрылыс жұмыстарының жекелеген түрлеріне ЖҾЖ осы жұмыстарды орындайтын ұйымдар ҽзірлейді. Алайда, ЖҾЖ кім ҽзірлегеніне тҽуелсіз, бұл құжат құрылыс- монтаж жұмыстарын орындайтын ұйымның басшысымен бекітіледі жҽне жұмыстар басталғанға дейін 2 ай бұрын құрылыс алаңына табысталады. Істегі кҽсіпорынды кеңейту, реконструкциялау мен техникалық қайта жарақтауға ЖҾЖ тапсырыс берушімен келісіледі. ЖҾЖ шешімдер үшін бастапқы деректер болып мыналар табылады: ҚҰЖ, қажетті жұмыс құжаттамасы, механикаландыру базасы, құрылыстың ерекше жағдайлары жҽне т.б.ТК жұмыстардың ерекше күрделі жҽне бірегей түрлеріне ҽзірленеді, бұл ретте олар дербес құжат болуы мүмкін немесе ЖҾЖ құрамына ене алады. Еңбекті қорғау бойынша талаптарды қамтамасыз ету бойынша шешімдер ТК пысықтаудың жоғары дҽрежесімен ерекшеленеді.ҚҰЖ, ЖҾЖ жҽне ТК ҽзірлеу кезіндегі еңбекті қорғау жҽне ҿнеркҽсіптік қауіпсіздік талаптарын есепке алу күнтізбелік жоспарларда, құрылыс бас жоспарларда, технологиялық схемалар мен түсіндірме жазбада кҿрсетіледі.Күнтізбелік жоспарларда ҚЗҾФ ҽрекет ету жағдайларында орындалатын құрылыс жұмыстарын ҿткізудің мерзімі мен кезектілігі бҿлінеді.Құрылыс бас жоспарларды ҽзірлеу кезінде құрылыс алаңындағы қауіпті аймақтар мен тиісті қорғау шаралары анықталады: санитарлық- тұрмыстық ғимараттар мен үй-жайларды орналастыру орындары; құрылыс материалдары мен құрылмаларды қоймалау орындары; салынатын объектіні құрастыру қармауларға бҿлшектеу; құрылмалар мен материалдарды беру тҽсілдері жҽне т.б.Технологиялық карталарда (схемаларда) ұжымдық жҽне жеке қорғаныш құралдары бойынша шешімдер қабылданады; технологиялық жарақты таңдау жүзеге асырылады; жұмыстарды ҿндірудің ҽдістері мен реттілігі анықталады.Түсіндірме жазбада жұмыстарды қауіпсіз ҿндіру бойынша қабылданған шешімдерді негіздеу мен қажетті есептері келтіріледі.Құрылыс алаңында жүк кҿтеретін крандарды орналастырған кезде, алдында санамаланған талаптардан басқа ҚҰЖ, ЖҾЖ жҽне тК ҽзірлеу кезінде ҾҚ 10-382-00 жазылған талаптарды ескерген жҿн.ҚҰЖ, ЖҾЖ жҽне ТК жұмыстарды қауіпсіз ҿндіруді қамтамасыз ету бойынша шешімдер қабылданған технологиялық шешімдерге, қолданылатын машиналарға, жабдық пен жараққа, құрылыстың ерекше жағдайларына тҽуелді болатындығымен, оларды ҽзірлеу кезінде үлгі ережелер мен қағидаттардың бір қатары бар. Атап айтқанда, қызметкерлердің биіктіктен құлауын алдын алу үшін мынаны кҿздеу қажет: ірілендірілген құрау, ірі блокты немесе құрастырудың крансыз ҽдісін қолдану есебінен жоғары ҿрмелеу немесе биіктіктегі жұмыстар кҿлемін қысқарту; тұрақты қоршау құрылмаларын бірінші кезекте орнату; тұрғызылатын ғимараттың құрылымдық жҽне кҿлемдік-жобалау шешімдеріне сҽйкес келетін жҽне еңбек қауіпсіздігі талаптарын қанағаттандыратын қоршау құрылғыларын қолдану; қорғағыш белдікті бекіту жерлері мен тҽсілдерін анықтау.Кранмен ауыстырылатын құрылыс құрылмалары мен материалдардың биіктіктен құлауын алдын алу үшін ұйымдастыру- технологиялық құжаттамада (ҚҰЖ, ЖҾЖ, ТК) мыналар кҿрсетілуі тиіс: дара немесе сусымалы материалдарды ауыстыру үшін контейнерлендіру құралдары немесе тара; ауыстырылатын жүктің салмағы мен габариттік ҿлшемдеріне, матау мен құрастыру талаптарына сҽйкес келетін жүк қармау құрылғылары; құрылыс алаңында құрылыс құрылмалары элементтерін тұрақты сақтауға арналған құрылғылар; құрылыс құрылмаларын, бұйымдар мен материалдарды құрылыс алаңында қоймалау тҽртібі мен тҽсілдері; құрастыру кезінде құрылмаларды уақытша жҽне ақырғы бекіту тҽсілдері; материалдар мен заттардың ықтимал құлауы аймағында адамдардың болу қажеттілігі кезінде қорғағыш жаппа немесе аралықтарды орнату жерлері.Салмағы шамалы заттардың құлауынан адамдарды қорғау үшін қорғағыш жабындар мен қорғағыш жаппалар қолданылады.Машиналар мен механизмдерді қолданумен жұмыстарды орындау кезінде ҚҰЖ, ЖҾЖ жҽне ТК мыналарды кҿздеу қажет: машиналар түрлерін, оларды орнату жерлерін жҽне жұмыс режимдерін жұмыстарды ҿндіру технологиясы мен шарттарымен кҿзделген параметрлерге сҽйкес таңдау; адамдардың болу жерлерінде қауіпті аймақтың туындауын алдын алу үшін машиналардың ҽрекет ету аймағын шектейтін іс-шараларды қолдану, сондай-ақ машина жұмысы аймағын қоршауды қолдану; топырақтың опырылу аймағында, сусымалы топырақта немесе еңісте машиналарды орнатудың ерекше жағдайлары.Топырақты ҿндіру мен қазаншұңқырлар мен траншеяларда жұмыстарды ҿндіру кезінде геологиялық жҽне гидрогеологиялық жағдайларын жҽне құрылыс машиналары мен қоймаланатын материалдардың жүктемесін ескерумен топырақтың опырылуын алдын алу бойынша шараларды кҿздеу қажет. Атап айтқанда, ЖҾЖ немесе ТК мыналар анықталуы тиіс: бекітілмеген еңістерді қауіпсіз құлдилығы; маусымдық ҿзгерістермен байланысты еңістердің тұрақтылығын қамтамасы ету бойынша қосымша іс-шаралар; бекіту түрі жҽне оларды орнату технологиясы, сондай-ақ адамдарды түсіру жҽне кҿтеруге баспалдақтарды орнату жерлері.Жұмыстарды жүк кҿтеретін крандар мен кҿтергіштермен ҿндіру кезінде мына талаптарды орындау бойынша шешімдер белгіленуі тиіс: орнатылатын крандар мен кҿтергіштер жүк кҿтерілгіштігі, кҿтеру биіктігі бойынша орындалатын жұмыстарға сҽйкес келуі тиіс; электр берілістің ҽуе желілерінен қауіпсіз қашықтықтар сақталуы тиіс; бір жолда немесе қатарлас жолдарда бірнеше кранның бір мезгілдегі қауіпсіз жұмысы қамтамасыз етілуі тиіс.Қызметкерлерді электр тоғымен зақымдануын алдын алу үшін мыналарды кҿздеген жҿн: уақытша электржелілерді орналастыру бойынша нұсқаулар, трассаларды таңдау, уақытша күшті жҽне жарық беретін электр желілердің кернеуін анықтау бойынша белгілер; электр жабдықтың металл бҿлшектерін жерге тұйықтау тҽсілдері; қауіптілігі жоғары жҽне ерекше қауіпті үй-жайларда жұмыстарды ҿндіру кезінде қосымша қорғану іс-шаралары; электр беріліс желілерінің қорғау аймақтарында жұмыстарды қауіпсіз ҿндіру бойынша іс-шаралар.Қызметкерлерге зиянды ҿндірістік факторлардың ҽсер етуін алдын алу үшін мыналар қажет: зиянды ҿндірістік факторлар пайда болуы мүмкін жұмыстардың учаскелерін анықтау жҽне қызметкерлерді қорғау құралдарын анықтау; қауіпті жҽне зиянды заттарды сақтау бойынша, табиғи жҽне жасанды желдетуді қолдану, қызметкерлермен ЖЖҚ қолдану шараларын кҿздеу. ҒИМАРАТТАР МЕН ҒИМАРАТТАРДЫ ПАЙДАЛАНУДЫ ҦЙЫМДАСТЫРУҒимараттар мен имараттарды пайдалануды ұйымдастыру олардың тағайындалуы байланысты бір қатар нормативтік құжаттармен регламенттеледі. Атап айтқанда, ҿндірістік ғимараттарға қатысты ҚСРО Мемқұрылыс 29.12.1973 ж. №279 қаулысымен бекітілген«Ҿндірістік ғимараттар мен имараттарды жоспарлы-алдын алу жҿндеуін жүргізу туралы ереже» қолданылады.Ҿндірістік ғимараттардың пайдалану сенімділігі мҽселесінің екі аспектісі бар. Бір жағынан, бұл күрделі салымдардың тиімділігі инвестициялық салымдардан айтарлықтай артады, екінші жағынан – осы ғимараттарда жүзеге асырылатын ҿндірістік процесстердің қауіпсіздігі. РФ ЕК 212 бабына сҽйкес ҿндірістік ғимараттардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету жұмыс берушінің міндеті болып табылады.Ғимараттар мен имараттардың құрылмалары жай-күйіне білікті бақылауды жүзеге асыру, кҽсіпорындарда жҿндеу жұмыстары жоспарларын жасау үшін ғимараттар мен имараттардың пайдаланылуына бақылау жҽне ЖҾЖ жүйесін сақтау бойынша арнайы қызмет ұйымдастырылады. Кҽсіпорынның ауқымына байланысты осы қызмет ғимараттар мен имараттарды пайдалану жҽне жҿндеу бҿлімі деп не күрделі құрылыс бҿлімі деп аталуы мүмкін. Бұдан басқа, ғимараттар мен имараттардың пайдаланылуына бақылау бойынша міндеттер тиісті пайдалану қызметтеріне жүктеледі.Нормативтік талаптарға сҽйкес ҽр ғимарат пен имараттың техникалық тҿлқұжаты мен техникалық журналы болуы тиіс. Ҿндірістік ғимаратқа техникалық тҿлқұжатты мердігерлік құрылыс ұйымы объектіні пайдалануға тапсырған сҽттен тапсырыс берушіге береді. Онда объект бойынша бастапқы құрылымдық жҽне кҿлемдік- жоспарлау деректері кҿрсетіледі: салу жылы, қабаттылығы, құрылыс алаңы жҽне құрылыс кҿлемі, ғимараттың жоспарлары мен қималары, құрылымдық сипаттамалары жҽне т.б. Техникалық тҿлқұжат екі данада жасалады, оның біреуі кҽсіпорынның ғимараттар мен имараттарды пайдалану жҽне жҿндеу бҿлімінде, екіншісі осы ғимаратты пайдаланатын цехта сақталады. Ғимараттар мен имараттарды пайдалану бойынша техникалық журналда ғимаратты пайдалану процесінде оны бақылау нҽтижелері мен тұрақты жҽне кезектен тыс қарау нҽтижесінде орындалған жекелеген құрылмаларды аспаптық ҿлшеу туралы мҽліметтер; ғимаратты пайдалану ережелерін бұзу жҽне жүргізілген жҿндеу жұмыстары мен реконструкциялау туралы мҽліметтер қамтылады. Техникалық журнал пайдаланылатын объектінің ағымдағы жай-күйін сипаттайтын негізгі құжат болып табылады.Ғимараттың қызмет етуі уақытында функционалдық сенімділігін қамтамасыз ету үшін іс-шаралар кешеңі орындалуы тиіс. Бұл іс- шаралар кешеңі ЖҾЖ жүйесі деп аталады жҽне құрамына мыналар енеді: техникалық қызмет кҿрсету, тұрақты жҽне кезектен тыс қараулар, ағымдағы жҽне күрделі жҿндеулер.Техникалық қызмет кӛрсету – бұл ҿндірістік үй-жайларда қалыпты температуралық-ылғалды режимді қолдау бойынша күн сайын жүзеге асырылатын жұмыстар. Техникалық қызмет кҿрсетуге үй жанындағы аумақты жинау мен жабындардан қар, мұз, шаңды уақытылы жинау, дренажды жүйелер мен ағын құдықтарын тазарту, су бҿлетін құрылғыларды жарамды күйінде ұстау енеді.ЖҾЖ жүйесінің құрамына тұрақты жҽне кезектен тыс қараулар енеді. Міндетті тұрақты қараулар кҿктем мен күзде ҿткізіледі. Кҿктемгі қарау қар кеткеннен кейін ҿткізіледі. Кҿктемгі қарау нҽтижелері бойынша алдағы ағымдағы жҿндеуге ҿтінімдер мен жоспар жасалады. Күзгі тұрақты қарау жылыту маусымы басталғанға дейін ҿткізіледі. Артық ылғалды немесе агрессивті ортада пайдаланылатын ғимараттар үшін, сондай-ақ діріл немесе соққы жүктемелерде пайдаланылатын ғимараттар үшін тұрақты қараулар ҽр 10 күн сайын кҽсіпорын комиссиясымен жүргізілуі тиіс. Бұдан басқа, жыл сайын осы ғимараттарды қарау мен қажетті ҿлшеулер мамандандырылған ұйыммен жүргізілуі тиіс.Ғимарат пен оның элементтерін кезектен тыс қарау су тасқыны, дауыл, қатты жауын-шашын, қар, зілзала мен ҿзге табиғи апаттардан кейін жүргізіледі.Ғимараттар мен имараттарды қарау бойынша комиссияның құрамы кҽсіпорын басшысымен кҽсіпорын ғимараттар мен имараттарды пайдалану жҽне жҿндеу қызметінің, осы ғимараттарды тікелей пайдаланатын қызметтердің ҿкілдерінен тағайындалады.Құрылыс құрылмаларының ескіру процестері ғимараттар мен имараттарды жҿндеу қажеттілігіне ҽкеледі. Ғимарат құрылмалары салмақ түсетін немесе қоршау болуына байланысты жҿндеу ағымдағы немесе күрделі деп аталады. Ағымдағы жҿндеу кҿктемгі қарау нҽтижелері бойынша жазда жүргізіледі.Ағымдағы жҿндеу бойынша жұмыстардың құрамына мына жұмыстар енеді: шатыр мен су бҿлетін элементтердің жарамды жай- күйін қолдау; су бҿлетін құбырларды ауыстыру; қорғағыш сылақты, беттеуді жаңарту; қасбеттерді бояу; іргетастардың гидрооқшаулауын жарамды күйінде ұстау; қоршау құрылмалары, қабырғалары, аралық қабырғалардың жарамды күйін қамтамасыз ету; құбырлардың тозған учаскелерін ауыстыру.Күрделі жҿндеулердің мақсаты салмақ түсетін конструкциялар мен элементтерді жарамды күйінде ұстау болып табылады.Күрделі жҿндеулер іріктемелі жҽне кешеңді болуы мүмкін. Іріктемелі жҿндеулердің мақсаты жекелеген салмақ түсетін элементтердің салмақ түсетін қабілетін қалпына келтіру болып табылады жҽне олар тозған сайын орындалады. Кешеңді күрделі жҿндеулер нормативтік жҿндеу аралық мерзімдерге сҽйкес орындалады. Пайдаланудың қалыпты жағдайлары деп ғимарат үй- жайларындағы қалыпты температуралық-ылғалды режим жҽне діріл мен соққы жүктемелердің болмауы түсініледі. Ғимаратты артық ылғалды немесе агрессивті ортада пайдалану, сондай-ақ діріл жҽне соққы жүктемелер кезінде нормативтік жҿндеу аралық мерзімдерді күрт тҿмендетеді. Ғимарат пен оның элементтерін кезектен тыс қарау су тасқыны, дауыл, қатты жауын-шашын, қар, зілзала мен ҿзге табиғи апаттардан кейін жүргізіледі.Ғимараттар мен имараттарды қарау бойынша комиссияның құрамы кҽсіпорын басшысымен кҽсіпорын ғимараттар мен имараттарды пайдалану жҽне жҿндеу қызметінің, осы ғимараттарды тікелей пайдаланатын қызметтердің ҿкілдерінен тағайындалады.Құрылыс құрылмаларының ескіру процестері ғимараттар мен имараттарды жҿндеу қажеттілігіне ҽкеледі. Ғимарат құрылмалары салмақ түсетін немесе қоршау болуына байланысты жҿндеу ағымдағы немесе күрделі деп аталады. Ағымдағы жҿндеу кҿктемгі қарау нҽтижелері бойынша жазда жүргізіледі.Ағымдағы жҿндеу бойынша жұмыстардың құрамына мына жұмыстар енеді: шатыр мен су бҿлетін элементтердің жарамды жай- күйін қолдау; су бҿлетін құбырларды ауыстыру; қорғағыш сылақты, беттеуді жаңарту; қасбеттерді бояу; іргетастардың гидрооқшаулауын жарамды күйінде ұстау; қоршау құрылмалары, қабырғалары, аралық қабырғалардың жарамды күйін қамтамасыз ету; құбырлардың тозған учаскелерін ауыстыру. Күрделі жҿндеулердің мақсаты салмақ түсетін конструкциялар мен элементтерді жарамды күйінде ұстау болып табылады.Күрделі жҿндеулер іріктемелі жҽне кешеңді болуы мүмкін. Іріктемелі жҿндеулердің мақсаты жекелеген салмақ түсетін элементтердің салмақ түсетін қабілетін қалпына келтіру болып табылады жҽне олар тозған сайын орындалады. Кешеңді күрделі жҿндеулер нормативтік жҿндеу аралық мерзімдерге сҽйкес орындалады. Пайдаланудың қалыпты жағдайлары деп ғимарат үй- жайларындағы қалыпты температуралық-ылғалды режим жҽне діріл мен соққы жүктемелердің болмауы түсініледі. Ғимаратты артық ылғалды немесе агрессивті ортада пайдалану, сондай-ақ діріл жҽне соққы жүктемелер кезінде нормативтік жҿндеу аралық мерзімдерді күрт тҿмендетеді.Нормативтік жҿндеу аралық мерзімдердің сақталуына ғимараттар мен имараттарды сауатты пайдалану ықпал етеді. Ғимараттың салмақ түсетін элементтерінің мерзімінен бұрын тозуына пайдаланудың мынадай бұзушылықтары себеп болады:ғимараттар қалыпты температуралық-ылғалды режимді сақтамау. Қалыпты температуралық-ылғалды шарттар болып СанЕжН 2.2.4.548-96 «Ҿндірістік үй-жайлардың микроклиматына қойылатын гигиеналық талаптармен» регламенттелетін шарттар түсініледі;ғимараттың жекелеген конструкцияларының, атап айтқанда қабырғалардың артық ылғалдануы. Артық ылғалданған қабырғалар ҿзінің жылу оқшаулау қасиеттерінен айрылады. Бұдан басқа, сыртқы ауаның тҿмен температуралары кезінде қабырғаларда микросызаттар пайда болады, олар сосын макросызаттарға айналады. Ҿз кезегінде ол қабырғаның салмақ түсетін қасиетін тҿмендетеді;қабырғалар, аралықтардың қасында материалдар мен бұйымдарды қоймалау, жер жұмыстары кезінде топырақты үйіп қою. Олар ғимарат элементтеріне қосымша жүктемелер салады;ғимараттың элементтеріне жобалау мҽндеріне қарағанда жүктемелерді ұлғайту. Бұл ғимаратты техникалық қайта жарақтау немесе реконструкциялау кезінде орын алуы мүмкін. Қабырғаларда жобамен кҿзделмеген ойықтарды салу да салмақ түсетін құрылмаларға қолайсыз ҽсер етіп, олардың құлауына себеп болуы мүмкін. Үй-жайларды қайта жобалау, техникалық қайта жарақтау мен реконструкция міндетті түрде жобалау- есептік құжаттамамен қамтамасыз етілуі тиіс;цех ішілік кҿлік пен жүк кҿтеру крандарының рұқсат етілген жылдамдықтарынан артуы жҽне олардың кенет тежелуі;ғимараттардың құрылымдық элементтерін тіреу, зҽкір ретінде пайдалану.Барлық санамаланған бұзушылықтар ғимараттардың мерзімінен бұрын тозуына жҽне олардың пайдалану сенімділігінің тҿмендеуіне ҽкеп соғып, жҿндеу аралық мерзімдерді қысқартады, жҿндеу жұмыстарын қымбаттатады.Ғимараттардың конструкциялары жай-күйін кҽсіби жҽне сапалы қарауға аса назар аударған жҿн.Қоршау жҽне салмақ түсетін элементтерінің тозуын бақылау 3.4 кестеде берілген кҿрсеткіштер бойынша жүзеге асырылады.Тозу дҽрежесін бақылау тҽсілі визуалды жҽне аспаптық болып бҿлінеді. Визуалды бақылау қарапайым құрылғыларды талап етеді (ҿлшеуіш, шам, айна) жҽне кҽсіпорын комиссиясымен ҿткізілуі мүмкін. Аспаптық қарау кезінде стандартты ҽдістемелер мен арнайы аспаптар мен құралдар пайдаланылады: теодолиттер, нивелирлер, индикаторлар, тензометрлер, дефектоскоптар, ылғал ҿлшеуіштер, мегомметрлер, психрометрлер, анемометрлер, газ талдағыштар, қалыңдық ҿлшеуіштер, склерометрлер, ультрадыбыстық аспаптар. Сондықтан аспаптық бақылау мамандандырылған ұйымдармен жүзеге асырылады. 3.4 кесте. Ғимараттың физикалық тозуын бағалау кезіндегі бақыланатын параметрлер мен олардың нормативтік мҽндеріБақыланатын параметрлерПараметрдің нормативтік мҽндеріШатырдың техникалық жай-күйі — еңістің жобаланғаннан ауытқуы, %: еңісті шатырлар үшінжалпақ шатырлар үшін  5 астам емес2 астам емесГидрооқшаулаудың жай-күйіТолық ылғал ҿткізбеушілікЖылытқыштың ылғалдылығы, %: керамзитбоқат керамзитобетонпенобетон газобетон астам емесастам емес6 астам емес10 астам емес10 астам емесДҽнекерлеу жіктердің сапасыЖіктердің тұтастығын бұзу жҽне сызаттардың болуына жол берілмейдіҚабырғалардың ылғалдылығы, %: кірпіштемір бетонды керамзитобетонды ағашқабырғалардағы жылытқыш 4 астам емес6 астам емес10 астам емес15 астам емес6 астам емесАралықтардың майысқан тұсы: шатырқабаттар арасындағы аралықтың 1/200 астам емес аралықтың 1/300 астам емесҮй-жайдағы ауаның газ құрамыЗиянды қоспалардың құрамы мен ауа алмауының реттілігі бойынша бағаланадыМикроклимат параметрлеріСанЕжН 2.2.4.548-96Шатыр жҽне жертҿле үй-жайлардағы ауа қозғалысы жылдамдығы, м/скемінде 0,001 3.4 кестенің соңыБақыланатын параметрлерПараметрдің нормативтік мҽндеріШатыр үй-жайлардағы ауа температурасыСыртқы температурадан 2° артуы тиісҒимараттардың қабырғалары мен жертҿлесіндегі кҿлденең гидроТолық ылғал ҿткізбеушілікДренаж жағдайыСудың тұрып қалуына жол берілмейдіЛак-бояу жабынының қалыңдығыЖоба бойыншаТемір бетонды құрылмалар мен кірпіш тас қалаудың беріктігісондайАрқаулардың орналасуы, бетонның қорғау қабатының қалыңдығы«Темір бетонды құрылмалардағы сызаттардың ашылу еніНұсқаулық бойынша  ҚҦРЫЛЫС ЖҦМЫСТАРЫНЫҢ НЕГІЗГІ ТҤРЛЕРІНЕ ҚОЙЫЛАТЫН ҚАУІПСІЗДІК ТАЛАПТАРЫҚұрылыс ҿндірісіндегі жұмыстардың негізгі түрлері болып жер қазу, құрастыру, бетон жҽне темір бетонды жұмыстар, тас қалау бойынша жұмыстар, шатыр жҽне ҽрлеу жұмыстары табылады. 3.6.1. Жер қазу жұмыстары Қауіпсіздіктің жалпы талаптары. Жер қазу жұмыстары нҿлдік цикл жұмыстарының негізгі бҿлігі болып табылады, олардың құрамына мыналар енеді: ҿсімдікті қабатты кесіп алу; аумақты тік жоспарлау; тұрақты жұмыстар мен уақытша ҿтпежолдарды орналастыру; жер қазу жұмыстары; жер асты коммуникацияларды салу; құрама іргетастарды құрастыру жҽне бүтін іргетастарды орналастыру; алаңды абаттандыру жҽне құрылыспен бұзылған жерлерді қалпына келтіру. Жер қазу жұмыстарын қауіпсіз жүргізу ЖҾЖ жер қазу жұмыстарына қабылданған шешімдерге байланысты, ол ҿз кезегінде ҚНжЕ 12-03-01, ҚНжЕ 12-04-02 нормативтік талаптарды жҽне процесс технологиясымен кҿзделген басқа құжаттарды ескеруі тиіс.Жер қазу жұмыстары басталғанға дейін алаң игерілуі тиіс: аумақ тазартылып, құрылыс процесінде пайдаланылмайтын барлық имараттар бұзылуы тиіс; беткі сулардың уақытша ағызуы ұйымдастырылып, істегі жер асты желілері ажыратылуы тиіс; құрылыс алаңы аумағын қоршалуы тиіс; алаң ішілік жолдарға кіру жҽне шығуды орналастырумен кіреберіс жолдар салынуы тиіс.Жер қазу жұмыстарын бастар алдында геологиялық жҽне гидрогеологиялық зерттеп қарауларды ҿткізеді. Кҿшкін жҽне карст аймақтардың бар болуы, жер асты сулардың жоғары деңгейі жер қазу жұмыстарын ҿткізуге қиындық келтіреді. Бұл жағдайларда жеке ЖҾЖ бен жұмыстар басшысының үздіксіз бақылауы қажет.Құрылыс аумағында ҽртүрлі тереңдікте түрлі коммуникациялар орналасуы мүмкін. Мұндай жағдайларда осы коммуникацияларға ие ұйымдардан жер қазу жұмыстарын жүргізу құқығына жазбаша рұқсатты алу қажет. Ордерге қоса алаң аумағы шегінде орналасқан коммуникациялар трассасы, салу тереңдігі, атауы жҽне кҿлемі кҿрсетілген жоспар беріледі. Жер асты коммуникациялар трассасы мен салу тереңдігін нақтылау үшін бақылау траншеялар мен шурфтар салынуы мүмкін.Істегі коммуникацияларды бүлдірмейтін машиналар мен механизмдер пайдаланылады. Коммуницияларға жақын жерлерде топырақты игеру күрекпен жүргізіледі. Балға шоттарды, сүймендер мен кен балғасы мен басқа соққы аспаптарын қолдануға рұқсат етілмейді. Сызбаларда кҿрсетілмеген қандай да бір имараттар мен коммуникацияларды анықтаған жағдайда, сондай-ақ жарылыс қауіпті заттарды анықтаған жағдайда жұмыстар тоқтатылып, анықталған заттарды мұқият қарау мүдделі ұйымдар мен мамандарды тартумен жүргізіледі, жер қазу жұмыстарын жалғастыру туралы мҽселе шешіледі.Жер қазу жұмыстарын жүргізген кезде қазаншұңқырлар мен траншеяларда зиянды газдардың (метан, күкіртті сутегі жҽне т.б.) пайда болу жағдайлары бар.Бұл жағдайларда жұмыстарды дереу тоқтатып, жұмысшыларды газдың пайда болу себептерін анықтағанға жҽне оны залалсыздандыруға дейін қауіпті жерлерден шығару қажет. Қауіпсіздік қамтамасыз етілген кезде ғана жұмыстарды жалғастыруға болады. Жұмыстарды газ құрамын анықтауға арналған индикаторларды қолданумен жҽне тыныс алу органдары ЖЖҚ пайдаланумен жүргізген жҿн. Мұндай жерлерде темекі тартуға немесе отты қолдануға тыйым салынады.Топырақтың опырылуын алдын алу. Жер қазу жұмыстарындағы жарақаттылықты талдау топырақ опырылуының негізгі себептері болып мыналардың табылатынын кҿрсетеді: қазаншұңқырлар мен траншеялардың тұрақсыз еңістері кезінде оларды бекітусіз шекті тереңдіктен асатын тереңдікте топырақты игеру; бекітуді құрастыру жҽне бҿлшектеу кезінде құрылмалардың есебіндегі қателер.Шеткі тереңдікті сақтау қазаншұңқырлар мен траншеяларды қазып алуды топырақтың опырылуын алдын алуға бағытталған қандай да бір шешімдерді қолданусыз жүргізуге мүмкіндік береді. Құмды, шиыршықтасты жҽне сусымалы топырақтар үшін шеткі тереңдік 1м; құмайттар үшін – 1,25 м; сарғыш топырақ, саздар үшін 1,5м құрайды. Ауаның орташа тҽуліктік температурасы -2С тҿмен болған кезде қатқақтау шамасына шеткі температураны ұлғайтуға, бірақ 2 м астам емес рұқса етіледі. Бұдан басқа, егер жұмыстар адамдардың қатысуын талап етпесе, траншеяларды роторлық экскаватормен 3 м тереңдікте жүргізуге рұқсат етіледі.Барлық басқа жағдайларда топырақтың опырылуын алдын алуға бағытталған техникалық шешімдер қажет. Бұл шешімдерді екі топқа бҿлуге болады: қазаншұңқырлар, шұңқырлар, кен жарларды игеру кезінде қауіпсіз еңістерді орналастыру; траншеяларды игеру кезінде тік қабырғалардың тіреулерін орналастыру.Қауіпсіз еңістерді орналастыру. Қазаншұңқырлар мен карьерлерді кен шығару кезінде кемер элементтері болып мыналар табылады: кемер биіктігі Н, м; кемерені b, м (сатылы еңісте); еңіс бұрышы а, ° (құлдилығы); еңістің салынуы L, м; кемер нысаны (жалпақ, бұзылған, сатылы жҽне б.); топырақ сипаттамасы мен ылғалдылығына тҽуелді табиғи еңіс бұрышы ф, °   сур. Кемердің геометриялық элементтері Еңістердің опырылуы еңістің нақты бұрышы табиғи еңіс бұрышы шамасынан артқан кезде болады. Табиғи еңіс бұрышы мынаған тең: 25...300 - құрғақ құм; 200 – ылғалды құм; 450 – құрғақ саз, 150 – ылғалды саз.Кемердің опырылуы АС (бұрыш 9). сызығы бойынша жиі болады. АВС кҿлемін опырылу призмасы деп атайды. Ол жылжу жазықтығында ҽрекет ететін үйкеліс күшімен тепе-теңдікте сақталады. Тау жыныстарының тұрақтылығы теориясынан шыға отырып, тік қабырғаның шеткі биіктігі а = 90° тең болған кезде мына формула бойынша анықталады:   [ ( )] (2.38)  мұндағы Нкр — тік қабырғаның шеткі биіктігі, м; с — топырақтың тұтасу күші, т/м2; р — топырақтың тығыздығы, т/м3; ф — табиғи еңіс бұрышы (ішкі қажалу), ° (с, ф, р — анықтамалық деректер); 1,25 —қор коэффициенті.Формула бойынша (3.38) алдында келтірілген шеткі тереңдіктердің шамалары алынды. Қазаншұңқырдың немесе траншеяның еңісі егер а < ф болса тұрақты болады. 5.кесте. Еңістердің қҧламалығына қойылатын талаптар   Топырақ түрлеріҚазып алудың тереңдігі келесідей, м, астам емес болған кездегі еңістің1,535Үйілген тығыздалмаған1 : 0,671 : 11 : 1,25Топырақты жҽне қиыршық тасты1 : 0,51 : 11 : 1Құмайт1 : 0,251 : 0,671 : 0,85Саздақ1 : 01 : 0,51 : 0,75Саз1 : 01 : 0,251 : 0,5Сарғыш топырақ жҽне сары топырақты1 : 01 : 0,51 : 0,5 Ескерту. Топырақтың ҽртүрлі түрлері қабаттасуы кезінде еңіс құламалығын топырақтың ең ҽлсіз түрі бойынша қабылдайды. сур. Траншеялар қабырғаларын бекіту  Осы формула ҽртүрлі топырақтар еңісінің ұйғарынды құлдилығын Н/L еспетеу негізіне салынған, олардың мҽндері 3.5 кестеде келтірілген. Бұлкестені қазып алудың жобалау тереңдігі 5 м артқан кезде пайдалануға болады. Тереңдігі 5 м астам қазып алуды орындау қажет болған жағдайда, кемердің сынық (сатылы) беті бар еңістің құлдилығын арнайы есептеу жүргізіледі.Траншеяларды игеру кезінде қабырғаларды бекітуді орналастыру.Егер траншеялар шеткіден астам тереңдікке игерілсе, онда ЖҾЖ оның қабырғасын бекітуді есептеу жүргізіледі.Құрылыс тҽжірибесінде тақтай немесе қалқандардан, тіреу мен кергілерден тұратын кҿлденең бекіту кең таралған.Бекіту мүкҽммалдық болуы мүмкін, ал олар болмаған жағдайда майдагерлік тҽсілмен орналастырады (3.9 сур.).Байланысты топырақтардағы белсенді қысымның мҽндері мына формула бойынша анықталады: ( ) ( ) (3.39)мұндағы Н — траншея кедергісі, м; у — топырақтың кҿлемдік салмағы, т/м3; ф — табиғи еңіс бұрышы, °; с — тұтасу күші, т/м2 (құм с = 0,2; ҿсімдікті топырақ с = 0,5; құмайт с =1,5; сарғыш топырақ с = 3,0).Құмды топырақтарда тұтасу күші үлкен емес, есепке алынбауы мүмкін, сондықтан мынаны аламыз: ( ) (3.40) Бекіту үшін ұзындығы 3 м астам тақтайларды қолданған жағдайда,осы тақтайлар кесілмеген аралықтар ретінде есептеледі, ең үлкенмайысу мезеті  сур. Қабырғаларды анкерлік бекіту Қима ҿлшемі  b жҽне h тақтай қимасы кернеуі мезетін мынаған тең деп қабылдай отырып [ ] мұндағы ағаш үшін ұйғарынды кернеуді = 90 кг/см2 қабылдауға болады, тіреулер 1, см арасындағы қашықтықты мына формула бойынша анықтауға болады:    √ [ ]  (3.41)    мұндағы q —q = ракт тең, b ені кезіндегі тақтай ұзындығының 1 см қумабойлы жүктеме, кг/см2.Тіреу қатарлары арасындағы кҿлденең кергілер биіктігі бойынша 1 м сайын орнатылады. Кергілер жұмыстардың орындалуына қиындық келтірген жағдайларда, тартқыштар немесе анкерлер қолданылады (3.10 сур.).Жер қазу жҧмыстары кезінде машиналарды пайдалану. Топырақты игеруге арналған негізгі механизмдер болып түрлі түрленімдердегі экскаваторлар табылады. Жер қазу машиналары жұмыс уақытында мүкҽммалдық тіреулерді міндетті қолданумен топырақтың опырылу шегінен тыс жоспарланған алаңда орналастырылуы тиііс. кесте. Жер қазатын машиналарды орналастыруға қойылатын талаптар Қазу тереңдігі, мТопырақҚұмҚұмайтСарғыштопырақСаздыЖиектен бастап машина тіреуіне дейінгі кҿлденең бойынша қашықтық, м1,01,51,251,01,02,03,02,42,01,53,04,03,63,251,754,05,04,44,03,05,06,05,34,753,5 ЖҾЖ тиісті нұсқаулар болмаған кезде қазып алу еңісі негізінен машиналардың тіреулеріне дейінгі кҿлденең бойынша ең аз қашықтықты 3.6 кестесі бойынша қабылдауға жол беріледі (ҚНжЕ 12- 03-01 1 кестесіне сҽйкес келеді.Кран жолдарын тҿсеген кезде рельс басынан жиекке дейінгі қауіпсіз қашықтық сақталуы тиіс. Ол мына ҿлшемдерден құралады: а =1 м жҽне ( . м (3.11 сур).  Автомобиль жолдары үшін а шамасы жолдың жүргін бҿлігі енінің кемінде жартысы плюс 0,5 м болып қабылданады.Ҽуе ЖЭП қорғау аймағындағы машиналарды пайдаланумен жер қазу жұмыстарын жұмыстардың қауіпсіз ҿндірісіне жауапты адамның тікелей басшылығымен жҽне желіге ие ұйымның рұқсаты мен рұқсат наряды болумен жүргізген жҿн. сур. Еңіс жиегінен кран астындағы рельске дейінші bқашықтығын есептеуге Ҽуе ЖЭП қорғау аймақтарындағы кез келген механикаландырылған жұмыстарды алынған кернеу кезінде жүргізген жҿн. Алайда кернеуді алып тастау мүмкін болмаған кезде, мына талаптар орындалуы тиіс: құрылыс машинасының кҿтеру немесе жылжымалы бҿлшегінен кернеу астындағы ҽуе желісіне дейінгі қашықтық ҚНжЕ 12-03-01 Г2 кестесінде кҿрсетілгеннен кем болмауы тиіс; шынжыр табанды машиналардан басқа машиналардың корпустары мүкҽммалдық тасымалы жерге тұйықтаудың кҿмегімен жерге тұйықталуы тиіс; машиналарға техникалық қызмет кҿрсету мен жҿндеу үшін олар жұмыс аймағынан шығарылуы тиіс.Гидромеханикаландыру тҽсілімен топырақты игеру кезінде оның ағысы ҽсер етуінің бір жарым қашықтығы шегіндегі гидромонитор жұмысын, сондай-ақ кемінде үш күндік игеру шегінде топырақтың ықтимал опырылу аймағын ескертпе белгілер мен жазбалармен белгілеп, кемер үстінен қоршау қажет. Бұл ретте қолмен басқарылатын гидромонитордың орналасуы гидромонитор қондырмасы мен кенжар қабырғасы арасында кенжар биіктігінен кем емес қашықтық қамтамасыз етілетіндей болуы тиіс, ал гидромонитор мен электр берілістің ҽуе желісі арасында оның су ағысы ҽрекет етуінің екі еселік қашықтығы қамтамасыз етілуі тиіс; су таратқыштар мен пульпаҿткізгіштерді ЖЭП қорғау аймағынан тысқары орналастырған жҿн; су таратқышта гидромониторшының жұмыс орнынан 10 м астам емес шекте авариялық жағдайда судың берілуін тоқтатуға арналған қапсырма болуы тиіс; шайылатын топырақтың үйінді орындарын қоршау керек немесе ескертпе жазбалармен белгілеу қажет; пульпақабылдағыштың зумпфын тазартуға тек гидромонитор мен жер соратын снарядты ажыратқаннан кейін ғана жол беріледі; найзағай кезінде жұмыстарды жүргізуге тыйым салынады; гидромониторшының жұмыс орны кемерден қорғағыш экранмен қорғалуы тиіс. 2.Темірбетон жҽне металл конструкцияларын монтаждауҾнеркҽсіптік жҽне азаматтық ғимараттарды орнатудағы қауіпсіздік кешенінің жобалау кезеңінде жҽне оның құрылымдарында, осы құрылыстарды құрама темірбетон зауытында немесе полигонда жҽне құрылыс алаңында орнату барысында шешіледі. Құрылыс конструкцияларын монтаждау кезінде жарақат алудың негізгі себептері тҿрт негізгі топқа дейін тҿмендетілуі мүмкін: ғимараттар мен құрылыстардың архитектуралық-құрылымдық жобалау кемшіліктері; зауыттар мен полигондардағы конструкцияларды ҿндіруге байланысты кемшіліктер; құрылыс алаңында орнатуды жүзеге асыруға тікелей байланысты кемшіліктер.Конструкцияларды орнату ҿзара байланысты дайындық жҽне негізгі процестерден тұрады.Дайындық процестеріне мыналар жатады: крандардың ұшу-қону жолақтарын салу жҽне кран орнату, конструкцияларды жеткізу, бҿлшектерді жинақтау, монтажшылардың жұмысына арналған ормандарды орнату; Негізгі үрдістерге мыналар жатады: қаптау құрылымдарын, кҿтеруді, оларды жобалау орнына орнатуды, уақытша бекітуді, бекітілген элементтерді түпкілікті бекіту.Орнату жұмыстарының ерекшелігі жұмыстың кҿп бҿлігі биіктікте орындалған факт болып табылады. Құрылыста биіктіктегі жұмыс 1,3 м немесе одан кҿп биіктікте орындалған жұмыстар ретінде қарастырылады. Термин «жақын» жұмыс ауданы дифференциалдық 2 м артық емес анықтайды. SNіP 12-03-01 талаптарына сҽйкес биіктікте ұйымдастырылған жұмыстар жұмыс орнын қорғауды немесе қауіпсіздік белдігін пайдалануды талап етеді. Семсерлесу жұмыс орнында кем дегенде 1,1 м болуы тиіс, ҽуе-десант кеңесінің 150 мм жоғары жұмыс платформа деңгейін аралық бойлық арқалықтар жҽне қоршаудың орталығы биіктігі бар.Биіктікте ҽртүрлі жұмыстар - бұл күрделі жұмыстар. Жоғары ҿрмелегіш жер немесе еденнен жоғары 5 м астам биіктікте жұмыс жҽне орнатылған (немесе жҿндеуден, бҿлшектелген) конструкцияларын тікелей орындалған қолдану үшін. қызметкердің қорғау жалғыз құралы steeplejack жұмыс жағдайда қауіпсіздік Бау биіктен құлайды. жұмысшылар 18 жастан жҽне steeplejack жұмыс тҽжірибесі кем дегенде бір жыл бар рұқсат тҽуелсіз Жоғарыға ҿрмелеушілер үшін (ҿндіруші осындай уақыт қызметкер steeplejack қатысады үшін тҽлімгер ретінде жұмыс берушінің бұйрығымен тағайындалды тҽжірибелі қызметкердің, бағыты жҽне бақылауымен жұмыс істейді).Қауіпсіз монтаж жұмыстарын ұйымдастырудың негізгі мҽселелері болып табылады: бұл жағдайда ең тиімді таңдау, жеке құрылымдардың жҽне монтаждау дҽйектілікті ҽдісі; құрастыру процестер мен жұмыс операцияларының барлық түрлері үшін қажетті кҿтеру жабдықтар мен керек-жарақтары анықтамасы (ҿткізгіштерді немесе басқа бекіту құрылғылардың түрлері, тұрман жабдықтар, т.б.); қауіпті кернеулер мүмкіндігін болдырмау тасымалдау жҽне кҿтергіш элементтерін жҽне конструкцияларын таңдау ҽдістері, уақытша тіркеменің ҽдістері ғимараттың орнатылған бҿлігі жҽне ҽрбір жеке құрылымы элементтің тұрақтылығының кеңістіктік қаттылығы қамтамасыз элементтері орнатылған; элементтерді түпкілікті бекіту жҽне уақытша құрылғыларды жою реті.Бұрын айтылғандай, құрылыс конструкцияларын орнатудағы ең маңызды қауіпсіздік факторлардың бірі оларды тасымалдау, сақтау жҽне орнату кезінде қауіпті кернеулердің пайда болуын дұрыс есептеу болып табылады.Тасымалдау кезінде үлкен ҿлшемді конструкциялар екі тірекке орнатылып, екі жақты (жиі екі жақты) жалғыз спутниктің схемасына сҽйкес есептелуі керек.Ҿткізу орнындағы конструкциялардың конструкциялық схемасы конструкциялық есептеу схемасынан ерекшеленеді, яғни тасымалдау кезіндегі құрылымның жүктелу шарттары жұмыс (конструкция) жағдайында оны жүктеу шарттарына сҽйкес келмейді. Бұл тасымалдау үшін конструкцияларды есептеу қажеттілігін түсіндіреді. Кҿлікте құрылымды қолдайтын ағаш тақтайшалар ұнтақтау үшін тексерілуі керек.Ұзын құрылымдарды тіркеменің кҿмегімен тасымалдау кезінде тіркеменің тіреуі жылжымалы болуы керек, бұл құрылыстың еркін айналымына мүмкіндік береді.фермаларын, ригельдерді жҽне басқа да ұзақ құрылымдар кҿтеру жҽне осы күш жобалау күйде оларды орнатқанда операциялық жүктер, яғни қарағанда едҽуір кҿп болуы мүмкін. E. жобалау жағдайы. Сонымен қатар, белгіні керісінше бҿліктерге бҿлуге болады: созылған элементтер қысылып, керісінше. Осылайша, мұндай құрылымдарды кҿтеру үшін, құрылымды екі нүктеге емес, кҿтеру мүмкіндігін беретін, бірақ кҿтеру кезінде құрылымдағы күшті азайтатын кҿп нүкте үшін қатқыл жолақ қолданылады.Жүк кҿтеру кезінде туындайтын қосымша жүктемелерге арналған бағандарды есептеу ҽдетте орын алмайды, ҿйткені бағаналардың жұмыс сызбалары кҿлденеңнен тікке дейін қауіпсіз кҿтерілу мүмкіндігін береді. Дегенмен, бағандарды қабырғаға салудан бұрын оның орнына орнатқан кезде, бағана жақшалар немесе сыналармен белгіленуі керек. Кескіш немесе созылу - ҽр түрлі конструкциялардың тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін пайдаланылатын кабель, шыбық немесе сым тҽрізді металл штанг. Ал қапсырмаларды қолданған кезде жҽне сыналарды қолданған кезде баған жел жүктемесінің ҽсеріне есептеледі. Бекіту жеткіліксіз болса, бағанның бұрылу немесе бұрылуы орын алуы мүмкін. Дағдарыстың дамуы үшін тұрақтылық кҿзделмеген жағдайларда, кадастрлық сыналар мен болат ҿткізгіштер қолданылады.Бекітілген конструкцияларды уақытша бекітуге арналған тіреулер сенімді тіректерге (іргетастар, анкерлер жҽне т.б.) бекітілуі керек. Қаламның саны, олардың материалдары жҽне кҿлденең қимасы, кернеу жолдары жҽне бекіту нүктесі PPR-мен белгіленеді.Құрылымның жинақталған бҿлек элементтері (колонналар, трусалар, пучкалар) орнату жұмыстарының толық жиынтығын аяқтамас бұрын тұрақты жүйелерді құруы керек. Осы мақсатта жиналған элементтердің бҿліктері тұрақты байланыстар, жүгіру немесе уақытша қапсырмалар кҿмегімен ғарыштық қатаң жүйелерге қосылған. Барлық осы шешімдер PPP жҽне TC үшін процестерді орнату үшін арналған.Кҿтергіш конструкцияларда слингтер, ҿтпелер жҽне ҽртүрлі қысқыштар қолданылады. Құрастырылған құрылымдарда жҽне элементтерде құрылымды жасау процесінде орналастырылған монтаж ілмектер ендірілген бҿлшектер ретінде ұсынылады.Орнату кезінде жұмыстың қауіпсіздігі препаратты темірбетон конструкцияларының дайындық сапасына ҽсер етеді. Құрылыста орналасқан барлық элементтердің үйлесімділігін қамтамасыз ететін жҽне сол себепті орнату мен пайдалану кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз ететін техникалық шарттармен бекітілген рұқсаттар мен монтаждық тазартулардың сақталуы үлкен маңызға ие.Жазатайым темірбетон конструкцияларының элементтері бойынша таңбалаудың жҽне салмақтың кҿрсеткіші болмауы мүмкін.Алдын ала құрастырылған элементтерді дайындау сапасы элементтерді кҿтеруге арналған монтаж ілмектерінің сапасы болып табылады. Қажетті қорғаныш коэффициентіне ие (үш реттен кем емес) монтаж ілгегі сынғыш болаттан жасалмауы мүмкін жҽне оларды орнату кезінде олардың шығарылуын болдырмау үшін элементтің негізгі фитингтеріне дҽнекерлеу керек.Ҿйткені, егер олардың біреуі үзілсе, элементті екі цилиндрге бекітілгенде, екінші жолда динамикалық ҽсер пайда болады, бұл екінші циклдің үзілуіне немесе екінші жолға. Орнату жұмыстары жүргізілетін жерде (басып алуда) басқа жұмыстар мен рұқсат етілмеген адамдардың болуы рұқсат етілмейді. Ҽсіресе, бұл талаптар тауарларды кҿтеру жҽне жылжыту жүзеге асырылатын бҿлімдер мен едендерге қатысты.Лифтинг элементтері мен конструкцияларды икемді кеңейтулер арқылы бұрылыс немесе айналдырудан сақтау керек.Инсталляторларды бір дизайннан екіншісіне ауыстыру үшін қапталған сатылар, ҿтпелі кҿпірлер мен баспалдақтарды қоршаулармен пайдалану қажет. Қызметкерлерді ауыстыру немесе кҿтеру үшін осы құралдардың бҽрі жерге бекітілген құрылымдарға қауіпсіз бекітілуі керек. 5 м-ден астам ұзын асты баспалдақтар доғалық күзетші болуы керек. Орнатушыларға егер оларда қоршаулар болмаса жҽне оларға бекітілген арқандар болмаса, оларға қауіпсіздік белбеуін бекітуге рұқсат етіледі.Элементтер мен конструкциялардың сырғып кетуіне олардың тұрақты немесе уақытша сенімді бекітуден кейін ғана рұқсат етіледі.Желдің жылдамдығы 15 м / с, күн күркіреп, мұз, тұман, қармен жҽне қатты жаңбырмен құрылымдарды кҿтеруге жҽне қозғауға жол берілмейді. Жоғары жылдамдықтағы кҿтеру жүктемелерін (қабырғалық панельдер) желдің жылдамдығы 10 м / с болғанда тыйым салынады.Орнату жұмыстарын орындау үшін адам, супервайзер, кран операторы мен сүңгіші арасындағы шартты сигналдарды алмастырудың тҽртібін белгілеу қажет. Қауіпсіздікті болдырмау үшін, сырттан басқа сигналдық жүйеге кедергі жасамау керек, кран операторына тоқтау сигнал беру қажет.Металл конструкцияларын бояу мен коррозиядан қорғау бойынша барлық жұмыстарды жерге орналастыру керек. Кҿтеруден кейін бұл жұмыстарды тек түйіспелерде немесе конструкциялардың буындарында жүзеге асыруға болады.Арнайы жабдықталған алаңдарда орнатылатын конструкциялар мен жабдықтарды интегралды жинау жҽне алдын-ала дайындау (құбырларға, иілгіш құбырларға жҽне т.б.) жүргізілуі тиіс.Жабдықтарды, конструкциялар мен құрылыстарды бҿлшектеу кезінде SNіP 12-04-02 реттейтін қауіпсіздік ережелерін қолдануға жҽне тҿмендегі ықтимал АФПФ-ларды ескеру қажет: құрамы қамтамасыз етілуі тиіс, ол БЛД, қатаң тең жауапты ғимараттар мен құрылыстар бҿлшектеу: бҿлшектеу ҽдісі (ролл жарылыс, шар-балғамен немесе кранның кҿмегімен бҿлшектеу); бҿлшектеу реті; қауіпті аймақтарды жҽне оларды қоршауды анықтау; конструкцияларды уақытша бекіту жҽне күшейту, ҿздігінен құлау қаупін тудырады; Диспентацияға арналған схемалар; шаңды басу үшін шешімдер; биіктікте жұмыс істеу кезінде қауіпсіздік шаралары; ЖҚҚ.Жұмысты бастамас бұрын, бҿлшектеуге қатысушылардың барлығы ПХД-нің суреттерімен таныс болуы керек. жұмыс жел тоқтап тиіс бҿлшектеу 10-ден артық ... 15 м / с, tu¬mane, мұзды, дауыл, ауыр жаңбыр жҽне қар жылдамдатады.

3.Бетон және темірбетон жҧмыстары Бетон жҽне темірбетон монолитті конструкцияларын жҽне конструкциялары, сондай-ақ құрама темірбетон бұйымдарын ҿндіру бойынша зауыттарда (жҽне полигондарда) кеңінен қолданылады.Шегендеуге құрастыру (ригелі операция), ҿндірістік жҽне (жұмыстарды күшейту) күшейту ұшаның орнату, бетон қоспасын (бетон құю) дайындау жҽне тҿсеу, тҽртібін қамтуы мүмкін мерзімі бетон пісіп жетілуі, мынадай: дҽйекті қадамдар тұрады темірбетон конструкцияларын технологиялық жұмыстар жұмыс қыста ашық аймағында жүзеге асырылады, егер электрмен, немесе бетон бумен (темірбетон ҿндіру үшін зауыттарда), жҽне құрастырмалы үшін бірақ бетон жобалау күш жинады.Осы операциялардың ҽрқайсысы ҿзінің қауіпті жҽне зиянды факторларына ие, бұл жарақаттардың тікелей себебі бола алады.Ағаштан жасалған бұйымдарды сатып алу жҽне монтаждау - бұл қауіптілік сипатын түсіндіретін цилиндрлік жұмыстар: биіктікте жұмыс жасау, ағаш ұстағыш құралдың кесу жиектері, құю немесе оның элементтерін ыдырату мүмкіндігі. Сондықтан, монолитті темірбетон конструкцияларын монтаждау үшін пайдаланылатын қаптама белгіленген тҽртіппен бекітілген РСП сҽйкес дайындалуы жҽне қолданылуы тиіс. Металл қаптамаларын монтаждау монтажшылармен жүзеге асырылады, олар биіктікте жұмыс істейді (кейде таяз жұмыс) жҽне қоқыс құрылымдарының құлау мүмкіндігі қауіпті факторлар болып табылады.Кесінді бірнеше деңгейде орнатқан кезде, ҽрбір кейінгі саты тҿменгі деңгейді бекітуден кейін ғана орнатылуы керек. ППР-да жабдықтарды жҽне материалдарды қыстыруға қарастырылмаған, сондай-ақ жұмыстарды ҿндірумен тікелей айналысатын адамдардың болуына тыйым салынады.Пішіндегі ең қауіпті операция - бетонның конструктивті күшіне ие болғанына толық сенімділікпен ғана жасалуы керек пішінді бҿлшектеу. Демек, қалдықтарды бҿлшектеу шебердің рұқсатымен жүзеге асырылады, ал ерекше жауапты құрылымдар (жобамен белгіленген тізім бойынша) - бас инженер.Темірбетон жұмыстары арматураны дайындауды, оны торға немесе рамаларға тоқу жҽне қаңылтырға салуды қамтиды. Арматураны дайындау жҽне ҿңдеу (сұрыптау, түзету, кесу, дҽнекерлеу) арнайы ҽзірленген жҽне жабдықталған жерде - арматура бҿлімінде жүзеге асырылуы тиіс. Бұл жағдайда катушкалардың арматураланған сыммен жабу жҽне арматураны түзету үшін арналған орындарды қорғау қажет; сонымен қатар арматура ҿңделетін жұмыс станцияларында металл кесетін жұмыс орындарын қорғау талап етіледі. Ұзындығы 0,3 м-ден асатын арматураның ұзындығы ұшуға кҿбірек бейімділікке ие.Арматуралық қаптамалардың ұштары қалқандарға бекітілетін жерлерде қалқалармен қорғалуы керек.Арматураның кернеуі бойынша жұмыс жасағанда (престелген құрылымдардың ҿндірісінде): биіктікте кем дегенде 1,8 м қорғаныс қоршауларын орнату, аспаптарды кернеу жетегі қосылған кезде істейтін клапанды кернеу үшін сигнал беру құрылғысымен жабдықтау, адамдарға электр тоғымен жылытылатын нығыздағыштардан 1 м-ден кем қашықтықта тұруға рұқсат бермеу қажет.Бетон жҽне темірбетон жұмыстарының келесі кезеңі - бетон қоспасын дайындау, оны тҿсеу жҽне бетонмен қамтамасыз ету.Бетон қоспаларын тасымалдауға арналған бункерлер (шелектер) ГОСТ 21807-ге сҽйкес келуі керек; бетонның қозғалысы тек қана тұйықталған тұғырмен жабылуы мүмкін.Темірбетон ҿнімдері зауыттарында бетон қоспасын дайындау процесінде бумен пісіруге арналған инертті материалдарды қыздыру жҽне булау камераларында бетон бумен ҿңдеу процедурасы қолданылады. Бу сызығы ҿткізбейтін болуы керек жҽне будың жұмыс аймағына кіруіне жол бермеуі керек, ол үшін оны мезгіл-мезгіл ағып кету жҽне жылу оқшаулауының тұтастығы тексерілуі керек.Будың камераларына жұмысшылардың түсуіне бу шығыны тоқтағаннан кейін, сондай-ақ камераның жҽне оның ішіндегі материалдардың немесе бұйымдардың салқындауы 40 ° C-қа дейін жеткен кезде ғана рұқсат етіледі. Бу құбырларының клапандары оларға ыңғайлы тҽсілдермен орналасуы керек. Химиялық қоспалармен бетон қоспасын дайындап жатқанда, сақтықпен қарап жҽне химиялық күйіктерге жол бермеу керек.Бетонды конвейерлерді монтаждау, бҿлшектеу жҽне жҿндеу, сондай-ақ олардан алынатын штепсельдерді тек қысымды атмосфералық қысымға дейін қысқартқаннан кейін ғана алуға болады. Бетон бағыттағыштарды сығылған ауамен тазалау кезінде (шұғылдану) осы операцияны дереу қолданумен айналысатын жұмысшылар нақты бағыттағыштан кемінде 10 м қашықтықта болуы керек.Кілтте бетон тҿсеу басталғанға дейін күн сайын орау, құю жҽне аспалы құралдардың жай-күйін тексеру қажет. Барлық табылған ақаулар дереу жойылуы керек.Бетон қоспасы тығыздалған кезде, электрлік вибраторды соңғы ағынды түтікшелерден жылжытуға болмайды, ал үзілістерде немесе басқа жұмыс орнына ауысқанда, электрлік вибраторды ҿшіру керек. 20 градустан жоғары беткейге бетон қоспасын салатын жұмысшылар қауіпсіздік белдіктерін қолдануы керек.Бетонның электрлік жылытуы кезінде, электрлік жабдықты электр желісіне қосуды тек электр қауіпсіздігі тобындағы дҽрежесі үшіншіден тҿмен емес электриктер жүргізуі керек. Электр жылыту аймағында оқшауланған икемді кабельдер немесе қорғайтын шлангтағы сымдар қолданылады. Сымдарды жерге немесе бетонға тікелей қоймаңыз. Электр жылу аймағында ГОСТ 23407 сҽйкес қауіпсіздік күзеті болуы тиіс, қараңғыда жҽне қауіпсіздік белгілерінде жарық сигнализациясы. Сигналдық шамдар қосылып тұруы керек, сондықтан электрлік қыздыру бҿлігіне кернеу беру тоқтатылады.

4.Тас қалауҚЗҾФ -қа тас қалауын ҿндіруі кезінде жатады: биіктіктегі жұмыстар; биіктіктен материалдардың, құрамдастардың, құрылымдарының түсуі; құрылым элементтерінің ҿз еркімен құлауы; машиналар мен механизмдерінің жылжымалы бҿліктері. Бірінші кезектегі назар тас тҿсеп кеңейту жұмыстарының сҽйкесінше сипатын таңдауына, оларды дұрыс монтаждауына жҽне бекітуіне бҿлінеді. Сонымен бірге, тұрғызылған ғимаратының периметрі бойынша қауіпті аймақ пайда болады, оның ені ғимаратты тұрғызу процессінде кҿбейтіледі жҽне Г1 ҚНжЕ 12-03-01 кестесі бойынша қабылданады.ЕЖЖ биіктігінен материалдар, құралдарының түсуін алдын алуы үшін қауіпсіздік күнқағарының тұрғызу ғимаратының периметрі бойынша құралдары кҿзделеді. Қауіпсіздік күнқағарынсыз тек қана жердің белгілеуінен қалау биіктігі 7 м аспағанда ғана қалауды жүргізілуге рұқсат етіледі. Кері жағдайда 6 м белгісі кезінде стационарлық қауіпсіз күнқағары орнатылады, ол жұмыстардың аяғына дейін шешілмейді. Биіктік бойынша 6 м арқылы екінші қауіпсіз күнқағары орнатылады, ол қалауды тұрғызу шамасы бойынша үстіне жылжиды.Қауіпсіз күнқағарларының ені кҿлденең проекциясында 1,5 м кем болмауы қажет, жҽне олар, күнқағардың беті мен қабырғаның астыңғы бҿлігі арасындағы пайда болған бұрышы 110° болатындай, ал ғимараттың қабырғасы мен күнқағардың тҿсеніші арасындағы саңылауы 50 мм аспайтындай, қабырғаға еңкейтуімен орнатылуы қажет. Осыдан басқа, қауіпсіз күнқағарында борттық элементі болуы қажет.Қауіпсіз күнқағарларының бірінші қатарында тұтас тҿсемі болуы қажет, ал екінші қабаты 50 х 50 мм аспайтындай ұяшықтарының шамаларымен торлы материалдарынан немесе тұтас материалдарынан дайындалады. Қауіпсіз күнқағарларының орнатуымен, тазартуымен немесе демонтажымен айналысатын жұмысшылары сақтандырғыш белбеуімен жұмыс істеуі орынды. Күнқағарлармен жүру, оларды мінбе ретінде пайдалану, сонымен бірге олардың үстіне материалдарды салуға рұқсат етілмейді. Электрлік қыздыру бҿлімі тҽулік бойына желіні орнатуды жүзеге асырған электрик сағатының астында болуы керек. Қорғаныс жабдығы пайдаланылса, адамдарға қызмет кҿрсету жҽне жұмыс орындарын электрлік жылу учаскесінде орындауға тыйым салынады. Электрлік жылытумен айналысатын ашық, бетоннан тыс арматура учаскелері жерге тұйықталуы тиіс (нҿлденген).

5.Әрлеу жҧмыстары Ҽрлеу жұмыстарының құрамына сылақ, майлау жҽне тақта жұмыстары кіреді.Ҽрлеу жұмыстары кезінде ҚЗҾФ-на келесі жатады: биіктікте жұмыстар; жұмыс аймағындағы ауаның газдалануы мен тозаңдануының жоғары деңгейі; ҿнделген беттерінің ҿткір шеттері, қылаулар, бұдырлығы; жұмыс орындарындағы жарықтандырылуының жеткіліксіздігі ҚЖЖ-да сҽйкесінше аталған факторларының ҽсерінің тҿмендетуі немесе жоюы бойынша шешімдері кҿзделеді. Сылақталған беттерге ертіндіні жағу қолмен немесе механикалық тҽсілімен жүзеге асырылуы мүмкін.Жұмыс орындарына ертіндіні алып беру механизмі езіндісорғыларымен іске асырылады. Езіндісорғылары орнатуларын қолдануымен сылақ жұмыстарының ҿндірісі кезінде орнату жүргізушісімен оператордың екі жақты байланысын қамтамасыз ету қажет. Сылақ жұмыстары үшін ертіндіні құрылыстың ҿзінде дайындайды немесе зауыттан дайын түрінде жеткізеді. Сылақ жұмыстарының негіздері болып: ҽктеу, ҽктеу-ҽлебастр, цементтік, цементтік-ҽктеу жҽне балшықты ҽктеу табылады.Құрылыстағы ғимараттар мен құрылыстарды кептіру үшін, егер жылу жүйелері пайдаланылмайтын болса, ҿрт қауіпсіздігі ережелері сақталып, жану ҿнімдері сыртқа шығарылса, электр немесе отындық жылытқыштар пайдаланылады.Ҽктеу жұмыстарының жалпы ерекшеліктері, олар жиі биіктікте ҿткізілетін жағдайлары болып табылады, сондықтан осы жұмыстардың қауіпсіздігі, бірінші кезекте, араластыру амалдарын дұрыс жҽне сенімді пайдалануымен анықталады.Ҿту жолдары бар немесе басқа жұмыстары жүргізілетін орындарында сылақ жҽне майлау жұмыстары кезінде қолданылатын араластыру амалдарында саңылауынсыз қалаулары болуы қажет. Ҿңдеу беттері мен қалау арасындағы саңылауында технологиялық шарттары талап етіледі, бірақ оның ені 150 мм аспауы қажет. Ормандарда жұмыстары кезінде материалдардың, құралдардың жҽне басқа да заттардың биіктіктен түсуінен адамдарды қорғауының басқа тҽсілдері сақтандырғыш қалауларының құралдары болып табылады, яғни орман зҽкірлерінің екі жұмыс қалаулары арасында жұмыс істемейтін, қорғағыш қалауы орналастырылады.Ҽрлеу жұмыстары үшін қолданылған қоспалар, жиі ұзақ ҽсері кезінде кҽсіби ауруларға ҽкелетін зиянды заттарды құрайды. Бұл ҽсіресе ҽктеуіштер үшін ҿзекті. Сондықтан типтік нормаларымен кҿзделген ЖҚҚ қолдануы жҽне мҽжбүрлі тиімді желдеткіштің болуы кҽсіби аурулардың алдын алатын негізгі шаралары болып табылады.Ҽктеу қоспаларын, ҽдеттегідей, орталықтандырылған дайындау қажет. Оларды құрылым алаңында дайындалуын ауаның қажетті сапасын қамтамасыз ететін, мҽжбүрлі ағынды-сорғылы желдеткіштері жүйелерімен жабдықталған бҿлімшелерін пайдалану қажет. Ҽктеу қоспаларын дайындау үшін бҿлімшелері жуғыш амалдары мен сумен жабдықтау жүйелерімен жабдықталуы қажет. Мҽжбүрлі желдеткіштерімен жабдықталмаған, бояғыш құрамдарын пайдалануы үшін мобильдік ҽктеу станцияларын пайдалануы рұқсат етілмейді.Ҽктеу жұмыстарының ҿндірісі кезінде «ЕҚСЖ. Құрылыс. Бояғыш жұмыстары. Қауіпсіздік талаптары» 12.3.035 МЕМСТ талаптарын орындау қажет.Зиянды заттарының сипаттамаларын кҿрсетілуімен сертификаты жоқ ертінділерін қолдануға, сонымен бірге бояуларды зауыт- ҿндірушілермен ережелерінің талаптарын бұза отырып, ҽктеу құрамдарын дайындауы рұқсат етілмейді.Нитробояулар мен басқа да лак сыр материалдарын қолдану жерлерінде жҽне бір-бірімен немесе ауамен жарылуға қауіпті қоспаларын құрайтын құрамдастары ұшқын түзгіштерды тудыратын ҽрекеттер, сонымен бірге отты қолдануымен ҽрекеттері тыйым салынады. Осы жерлердегі электрсымы тоқтан ажыратылу қажет немесе жарылысқа қауіпті орындауында орындалуы қажет.Жарылысқа қауіпті материалдарымен ыдысты (лактар, нитробояулар жҽне т.б.) жұмыста үзілістері уақытында ұшқын тудырмайтын құралдарымен ашуға жҽне қақпақшалар немесе тығындарымен жабуы қажет.Шынылы жұмыстардағыдай, ҽрлендіру жұмыстары кезіндегі жарақаттанушылықтың негізгі себебі тақтайшаның пішімі (кесуі) үшін пайдаланылатын кесу құралдары болып табылады. Шыны немесе ҽрлендіру жұмыстары ҿткізілетін жерлерін шекаралау қажет. Шынылы жұмыстарының басталуына дейін терезелі түптеуінің мықтылығы мен сенімділігін тексеру қажет оны орнату жеріне шыныны кҿтеру жҽне тасымалдауын арнайы ыдыста немесе арнайы құрылғыларда (сорғыштарда) қолдануымен ҿткізу қажет. Сақтандырғыштың негізгі амалы сақтандырғыш кҿзілдіріктер мен күрделі қолғаптары болып табылады.

6.Шатыр жҧмыстары Шатыр жұмыстарының жалпы ерекшеліктері оларды биіктікте орындалуы болып табылады. Шатыр жұмыстарының бҿлігі тек қана биіктіктегі жұмыстар ретіне жатпайды, сонымен бірге жоғары ҿрмелегішті жұмыстарына жатады, шатыршының құлауынан қорғаныстың негізгі амалы сақтандырғыш белбеуі болып табылады. Шатыр жұмыстарын орындауына жұмысшыларының рұқсат етуі шектеулер мен жабындыларының кҿтеруші құрылмаларының дұрыстығын бригадирмен бірге прорабпен немесе шебершімен қарауынан кейін рұқсат етіледі.Шатыршыларға сақтандырушы белбеулерін бекіту жерлері де шебершімен немесе прорабпен анықталады. Сақтандырушы белбеулері міндетті түрде, егер де жабындының еңкейтуі 20° жҽне одан астам құрайтын болса қолдануы қажет.Жұмысшылардың салмағынан жүктемелеріне есепке алынбаған, жабындыларымен шатырларында, сонымен бірге 20° астам еңкейтуімен шатырда жұмыстарды орындайтын жұмысшыларының ҿтуі үшін аяқтың тіреуіне кҿлденең деңгейімен 30 см кем емес енімен басқыштарын орнату қажет. Жұмыс уақытында басқыштар бекітілуі қажет.Шатырда материалдарды орналастыруы тек қана, желдің ҽсерінен, олардың түсуін алдын алатын шараларды қолдануымен, ЖҾЖ кҿзделген жерлерінде ғана рұқсат етіледі.15 м/с жҽне одан астам жылдамдығымен найзағайлар мен желдерінің, жұмыс фронты шегінде кҿрінісін шектейтін, мұзтайғақ, тұман уақытында шатыр жұмыстарының орындалуы рұқсат етілмейді.Шатырлардың элементтері мен бҿлшектері, соның ішінде тігістеріндегі компенсаторлар, қорғағыш байлауыштар, су ағынды құбырларының буындары, ағындар, асылмаларын дайын түрінде жұмыс орындарына жіберілуі қажет. Аталған элементтер мен бҿлшектерінің дайындауын тікелей шатырда жасауға болмайды.Таушайырлы мастиканы пайдалануымен орама жаппаның құралы бойынша жұмыстарының ҿндірісі кезінде ҿртке қарсы талаптары сақталуы қажет. Таушайырлы мастика жұмыс орындарына, ҽдетте, битум құбыры арқылы немесе лифт арқылы жеткізілуі тиіс. Егер де таушайырлы мастика қолмен тасымалданса, онда металдық ыдыстарда тығынды құралдар мен тығыз жабылатын қақпақшаларымен, кең бҿлігімен астына айналдырылған, қысқарған конусты түрдес болуы қажет. Күйікке жол бермеу үшін мастиканың температурасы 180 ° аспауы тиіс, арнайы киім ұқыпты болып; шалбар аяқ киімге ішіне салынып тұруы тиіс. Таушайырды пісіру жҽне жылыту үшін қазандары тығыз жабылатын қақпақшаларымен жабдықталуы қажет. Қазанға жүктелген толтырғыштар құрғақ болуы қажет. Қазанға мұз бен қардың түсуі рұқсат етілмейді. Пісіру қазанының жанында ҿрт сҿндіру амалдары кҿзделуі қажет. Ыстық таушайырмен жұмыс істейтін, жұмыс буындары арасындағы қашықтығы 10 м кем болмауы қажет. Таушайыр мен еріткіштен тұратын, бетін тегістеуін дайындауы кезінде еріген таушайырды еріткішке құю қажет. Шатырдың жылумен оқшаулау қабатының құралы үшін қож-мата мен шыны мақталарын, осы материалдарының тозаңдатуын шығармайтын, пакеттер немесе контейнерлерде жұмыс орнына беруі қажет.Демалу, тамақтану жҽне жұмысшыларды жылыту үшін тағайындалған жерлерді минералды мақта мен мастиканның пайдалануымен жұмыс ҿндірісі жерлерінен 10 м кем емес қашықтығында орналастыру қажет.  Құрылыста жүк тиеу-түсіру жұмыстарының қауіпсіздіктерінің қамтуы келесі нормативті құжаттарының талаптарын орындауына негізделеді:ПОТ РМ-007-98 «Жүктерді орналастыру жҽне жүк тиеу- түсіру жұмыстары кезіндегі еңбекті қорғау бойынша салааралық ережелері»;ҚНжЕ 12-03-2001 «Құрылыстағы еңбектің қауіпсіздігі. Б.1. Жалпы талаптары»;ПБ 10-382-00 «Жүккҿтергіш крандарын қауіпсіз пайдалануы мен орнату ережелері».Егер де жүктерді тасымалдау үшін құрылыс жұмыстарының ҿндірісі процесінде автокҿлік транспорты, еденді ҿндірістік транспорты (тиегіштер), манипулятор пайдаланылса, онда осы амалдарына тиесілі, еңбекті қорғау бойынша сҽйкесінше нормативтік актілерінің талаптары қамтамасыз етіледі.Қолмен ҿңдеу операцияларын жасау кезінде, апаттар, соның ішінде қайтыс болуы мүмкін екендігі белгілі. Жиі олар автокҿліктерде жүктемені қолмен жасауға немесе ауыр жүктерді түсіруге тырысқанда пайда болады.ПОТ РМ-007-98 сҽйкес арнайы бұйрықтарымен ұйымдарында жҽне кҽсіпорындарында жүк тиеу-түсіру жұмыстарын ұйымдастыруы үшін жауапты тұлғалар тағайындалуы қажет. Олармен, осы жұмыстарды ұйымдастыратын мамандары тағайындалады. 2 м астам биіктікке кҿтерілетін жүктерімен, 50 кг астам салмағымен жүктермен жүк тиеу-түсіру жұмыстарының құрылысында тек қана механикалық тҽсілдерімен жүргізілуі қажет. Жүк тиеу-түсіру жұмыстарын орындауы кезінде жҽне қолмен жүктерді тасымалдауы кезінде, ҿткір, кесетін, қадалғыш бұйымдары мен құралдарын тек қана арнайы қаптарында немесе сауыттарда тасымалданатынын есте сақтау қажет. Қатты ыдыстағы жүктер тек қана қолғаптармен тасымалданады. Жүктер металдық бұлықтаусыз, ербегей шегелерінсіз, жарамды ыдыстарында тасымалданады. Жүктерді түсіруін жеңілдетуі үшін қолданылатын тақталардың қалыңдығы 50 мм кем болмауы қажет. Олардың еңкейуін шығару үшін арнайы тіреуіштерін пайдалану қажет.Жүкшімен қолмен жүктерді тасымалдауы олардың 50 кг аспайтын салмағы кезінде рұқсат етіледі. Ережелер 50 кг астам салмағымен қолмен жүктерді тасымалдауы рұқсат етіледі, бірақ 80 кг аспайтын, бірақ сол кезде жүк тасымалдайтын кҿлденең бойынша қашықтығы 25 м аспауы қажет. Осыдан басқа жүкшінің арқасына жүкті кҿтеруі жҽне оны арқасынан түсіруін басқа жүкшілер іске асырылуы қажет. Қолмен жүктерді тасымалдауы кезінде l кӛлденең бойынша қашықтығына h кӛтеру биіктігінің қатынасы h/l < 1/3 шартына сҽйкес келуі қажет.Қолмен жүктерді тасымалдау кезінде жеткілікті қатал нормалары ҽйелдер үшін орнатылған: ауырларды тасымалдау жҽне кҿтеру бойынша тұрақты жұмысы кезіндегі жүктердің салмақтары 7 кг аспау қажет; егер де жүктерді тасымалдау бойынша жұмысы басқа жұмыспен кезектесіп (сағатына екі рет) іске асырылса, онда жүктердің салмағы 10 кг дейін рұқсат етіледі. Контейнерлер немесе арбаларды пайдалануы кезінде ҽйелдер үшін қолданылған күштері 10 кг шектелген.Қоймаларға транспорттық амалдарының платформаларынан жүкшілерінің ауысуы үшін жҽне кері кҿпірлер, басқыштар, баспалдақтарды қолдану қажет, олардың тҿсенішінің еңкейтуі максималды жүктелуі кезінде 20 мм аспауы қажет. Егер де басқыштардың, баспалдақтардың ұзындығы 3 м асса, онда олардың астына аралық тіреуіштерін орнатады. Кҿпірлер, басқыштарды 50 мм кем емес қалыңдығымен тақтайшаларынан дайындалады жҽне астынан 0,5 мм аспайтын интервалымен қатты тақтайшаларымен бекітеді. Осыдан басқа, басқыштарда, ҽр 0,3 м арқылы шегелейтін, аяқтардың тіреуіштері үшін 20х40 мм қималарымен тақтайшалары болуы қажет.Автокҿлікке жүкті жүктеу кезінде жолдың ҿту бҿлігі бойынша 3,8 м астам кҿтерілуі қажет. Ені бойынша жүкті 2,5 м аспайтындай орналастырады. Егер де жүк кузовтың ұзындығын 2 м жоғарлатса, онда ол ұзындықты ҿлшегіш болып саналады жҽне тіркеме-тарту жҽне жартылай тіркемелерімен автокҿліктерін пайдалануы қажет. Ұзындықты ҿлшегішті жүктерін (бҿрене, сай) қолмен түсіруі кезінде екі жүкшілердің міндетті түрде қатысуы қажет.Жүк тиеуіш-түсіру алаңдары, эстакадалар, рампалар, кҿпірлер, басқыштар қалыпты жҽне таза жағдайында құрылуы қажет, қысқы уақытта қардан, мұздан тазартылуы қажет, сырғанауын тҿмендетуі үшін құм немесе қождармен шашады. Сонымен қатар, жүк тиеу-түсіру жұмыстарының ҿндіріс орындары теңестірілуі қажет(кҿлбеу - 5 ° артық емес), қатты беті бар, жеткілікті табиғи жҽне жасанды жарықтандырылған, қаптамалар мен крандар жиналмауы керек.Кҿліктердің кері қарай берілуіне жол бермеу үшін, аралық қалқандарды орнату керек. Сонымен қатар, кҿлік құралдары мен ғимараттардың артқы жағы, қоймалардың қабырғалары, тауарлармен қапталуы арасындағы ара қашықтық, тиісінше, 0,5 м жҽне 1,0 м болуы тиіс.Автокҿлікті амалдарының кузовтарының борттарын ашуы мен жабуын кем дегенде, екі қызметкер жүзеге асыруы тиіс. Бұл ретте, олар жүктердің қауіпсіз орналасуын қамтамасыз етуі тиіс - қауіпті прокаттың тҿмендеуі, жүкті түсіру мүмкіндігінің болмауы.Қол немесе дене жарақаттануына жол бермеу үшін жҽшікті қозғағанда, ҽр қорапты алдымен тексеру керек. Едірейтін шегелер, темір бекіткіштерінің (лента) соңдары беттеулерге жиналуы тиіс. Қаптаманың жоғарғы жағынан қорапты немесе буманы алып тастамас бұрын, аралас жүктің орнықты тұрғанына жҽне құлап қалмайтынына кҿз жеткізіңіз. Жабық қоймаларға қораптарды салу үшін негізгі ҿтудің ені 3,0 ... 3,5 м кем болмауы орынды.Орналастырылған жүктерді, олардың құлау, аударылуы, дамалауы, бұзылу қауіпі тудырмайтындай, сонымен бірге оларды шығару қауіпсіздігі мен қол жетімділігі қамтамасыз етілетіндей салынуы қажет.Жалпы жағдайда жүк пен қабырға, бағандар, ғимараттарды жабуы арасындағы нышандары 1 м кем емес болуы қажет; жүк пен жарықтандыру құралдары арасында – 0,5 м кем емес. Қаптардағы жүктерді байлап қояды.Қолмен жүктеу кезіндегі жүктермен қатарларының биіктігі 3 м аспау қажет, жүктерді кҿтеру үшін механизмдерді пайдалануы кезінде– 6 м. Жүктерідң кейбір түрлеріне қатал талаптар ұсынылады. Мысалы, қатар немесе стеллаждың биіктігі металлопрокаттың қолмен орнатуы кезінде 1,5 м аспау қажет. Домалақ орман материалдарының қатарларының биіктігі оның ұзындығынан ¼ аспау қажет, ал ұзындығы қатарларында жиналған, бҿренелерінің бір жарым есе ұзындығынан аспауы қажет. Қолмен бҿренелерін қатарлауы кезінде қатардың биіктігі 1,8 м астам болмауы қажет.Қатар талаптарды құрылыс алаңдарында жабдықтар, материалдар, құрылымдар, бұйымдарын қоймалауы кезінде орындалуы қажет. Бҿлшектеп алғанда, түпқоймалардағы пакеттеріндегі кірпіш екі қабаттан аспайтындай жиналады, контейнерлерде – бір қабат, контейнерсіз – 1,7 м аспайтын биіктігімен қатарға жиналады. Фундаменттік блоктары 2,6 м аспай биіктігімен қатарға жиналады, ал жабынды тақтайшалары – 2,5 м.Жүктерді кҿтеру жҽне тасымалдауы үшін құрылыс алаңдарында жиі жүккҿтергіш крандары пайдаланылады. Құрылымы бойынша крандар кҿпірлі, мосылық, кабельдік, жебелі, порталды, мұнаралы жҽне басқа да түрдес бола алады.Жүкқармағыш органдарының түрі бойынша крандар ілмекті, грейферлі, магниттік жҽне т.б. болып бҿлінеді. Жүріс құралдарының түрлері бойынша шынжыр табанды жүріс, дҿңгелекті жүріс, автокҿлікті крандары, сонымен бірге автокҿлікті шассиде орнатылған крандары болып бҿлінеді.Жүкқармағыш құралдары (органдар) ажыратылатын жҽне ажыратылмайтын болып бҿлінеді. Ажыратылатын жүкқармағыш құралдары (АЖҚ) жүкпен кҿтергіш құралдарын (жүккҿтергіш машиналарының ілмектері) қосуы үшін қызмет етеді. Ол кҿтергіш құралынан жеңіл шешілуі жҽне жүктен ажыратылуы қажет. Ажыратылмайтын жүкқармағыш құралдары (АЖҚ) – бұл жүкті іле алатын жҽне кҿтергіш құралының астыңғы соңында тұрақты бекітілетін құрал. АЖҚ краннның бҿлігі болып табылады.Жүккҿтергіш крандарына қауіпсіздік талаптары ПБ 10-382-00 ҚЕ баяндалған (ҽрі қарай – Ережелер). Осы ережелер қолданылады:1)Машиналық берілісімен кҿпірлі крандар-қатарлар, барлық түрдес жүккҿтергіш крандары;2)Басқару кабинасымен бірге жер асты рельсті жолдары бойынша жылжитын, жүкті электрлік арбалары;3)Тек қана электромагнитімен немесе қанаттағы ілінген ілмегімен жұмысы үшін тағайындалған кран-экскаваторлар;4)Электрлік жүк кҿтергіштер;5)Крандық кҿтергіштер;6)Жүкқармағыш органдары (ілмектер, грейферлер, жүккҿтергіш электромагниттер, қысқашты ұстағыштар мен т.б.);7)Жүкұстағыш құрылғылар (ілмектер, ұстағыштар, траверстер жҽне т.б.); 8)Бҿлек салалар мен ҿндірістерінде қолданылатын, арнайы ыдыстарды санамағанда, ыдыстар.Ережелер қолмен жүк кҿтергіштерге, қолмен берілісімен жүккҿтергіш крандарына, арнайы жүккҿтергіш машиналарына таратылады.Крандардың жүкті ілмектері ҽрекет етілген стандарттарына сҽйкес келуі қажет жҽне АЖҚ ҿз еркімен түсуін алдын-алатын жҽне ілмектің қуысын жабатын, қорғаныштық құлыптары болады.Ілмектердің жүк қанаттарының соңында ілмекті бекіту үшін ілгектер кҿзделуі қажет. Ілгектер сымарқан қалқандарын қолдануымен орындалуы қажет. Сонымен бірге ілгектерді дайындауының ҽртүрлі тҽсілдері бар:1)Тесік кҿмегімен қанаттың еркін соңын жамауы;2)Қысқыштарды орнату;3)Қысқышты бекітуімен соғылған болатты, штампталған тұтас тҿлкелерін пайдалануымен;4)Нормативті құжаттарымен рұқсат етілген басқа да тҽсілдері. Жамауды пайдалануы кезінде ҽр тұтамымен қанат тесіктерінің саны келесіні құрау қажет: қанаттың 15 мм дейін диаметрі кезінде – 4; 15 бастап 28 мм дейін – 5; 28 бастап 60 мм дейін – 6. Соңғы тесіктерінтұтамдағы сымдарының жарты санымен жасайды.Қысқыштар тұтамын дайындау үшін пайдалануы кезінде олардың саны үштен кем болмауы қажет, ал оларды орналастыру қадамы мен қанаттың еркін соңының ұзындығы соңғы қысуымен қанаттың алты диаметрінен кем болмауы қажет.Жүк шығырының барабанына қанатты бекітуі сенімді болуы қажет жҽне қанатты ауыстыру мүмкіндігін беру қажет. Қысқышты деңгейінің осы мақсаттары үшін пайдалануы кезінде олардың саны екіден кем емес, ал қанаттың еркін соңының ұзындығы қысқышты деңгейінен қанаттың екі диаметрінен кем емес құрауы қажет. Деңгейлер шығыр барабанының ребордының сыртқы жағынан орнатылады.Жүккҿтергіш крандары үшін қанаттарды таңдауы теңдеу бойынша есебімен іске асырылады (3.42)мұнда F — толығымен қанаттың талап етілген ажыратқыш күші; Н; к — беріктік қорының коэффиценті, оның мағынасы жылжымалы крандары үшін 3,15 бастап 9,0 дейін шегінде ҿзгереді, ал жылжымайтын қанаттары үшін 2,5 бастап 5,0 дейін кран механизмдерінің жіктелу топтарынан байланысты ҿзгереді (осындай топтарының барлығы сегіз); S — кранның тҿлқұжатында кҿрсетілген, қанатты аса тартуы, Н.автокҿлік крандары үшін к коэффиценті 4,0 кем емес теңдесіп қабылдайды – жылжымалы қанаттары үшін.Қанаттың F талап етілген ажыратқыш күшін біле отырып, стандар немесе ТШ бойынша қажетті қанаттың диаметрін табады.Крандық механизмдерінің барабандары мен блоктары ҽрекет етілген стандарттар мен ережелеріне сҽйкес келу қажет. Олардың минималды диаметрі D теңдеу бойынша анықтайды (3.43)мұнда h — диаметрді таңдау коэффициенті; d — қанаттың диаметрі.h коэффициенті кран механизмінің жіктелу тобынан байланысты таңдалады. h барабандары үшін 11,2 бастап 25,0 дейін ҿзгереді. Һ аз болғанымен, қанат тезірек тозылатынын есепке алу қажет.Барабанның кабельдік сыйымдылығы келесі шартқа сҽйкес келуі керек: жүктеме ұстаушы корпустың ең тҿменгі орналасу жағдайында, барабанға кем дегенде бір жарым рет бұру керек. Бір қабатты орамаға арналған барабандар спиральды сызық бойында болуы абзал. Кҿп қабатты арқанмен қапталған кезде, барабанда екі жағында да ребордтар болуы керек. Олар жарты арқанның үстіңгі қабатынан кемінде екі диаметрмен кҿтерілуі керек. Сонымен қатар, кҿп қабатпен арқанның ҽр қабатының дұрыс орналасуын қамтамасыз еткен жҿн.Крандардың электр жабдықтары ЭОЕ жҽне ЕКСЖ талаптарына сҽйкес болуы керек. Сыртқы жарықтандыру үшін мұнаралы крандарда орнатылған жарықтандырғыш аспаптар кокпитке орнатылған жҽне кран түбіне орнатылған ҿздерінің коммутаторларымен қосылуға тиіс.Крандар мен машина орындарының кабиналары электр жарығы мен жылытуы болуы керек. Осыдан басқа, барлық крандарында 42 В аспайтын қуаттылығымен тҿменвольттық жҿндеу жарықтандыруларымен жабдықталады.Жүккҿтергіш крандары қауіпсіздік құралдары мен бҿлшектермен жабдықталуы қажет. Олардың барлығы крандарды пайдалану процессінде қалыпты жағдайда болуы қажет.Басқару кабинасына қауіпсіз қол жетімділігін қамтуы үшін, крандардың құрамдастарындағы механизмдеріне, электржабдықтарында, ҚЕ 10-382-00 талаптарына сҽйкес келуі қажетті, баспалдақтар, алаңдар, галереяларды кҿздейді. Крандарды орнатуы жүкті алдын-ала кҿтеріп тастау қажеттілігін шығарады. Сонымен бірге жолда бҿлшектер кездескендерінен жоғары 500 мм кем емес кҿтерілген, жүктерді жылжу мүмкіндігі қамтамасыз етіледі: жабдықтар, жүктердің қатарлары, автокҿліктерінің борттары мен т.б. Жебелі крандарын орнату үшін жоспарланған жҽне дайындалған (нығыздалған) алаңдары пайдалануы қажет.Жүкқармағыш құралдары (АЖҚ мен АЖҚ) Ережелермен, басқа нормативті құжаттар мен технологиялық карталарымен сҽйкес дайындалуы қажет.Кҿптармақты матауыштарының бҿлек тармақтарындағы Р есеп жүктеуі (3.12 сурет) теңдеу бойынша табады(3.44)мұнда Q — жүктің салмағы, Н; np — матауыш тармақтарының есеп саны (егер де матауыш үш тармақтарынан астам құралса, онда np = 3); ал — тік пен матауыштың бағыттары арасындағы бұрышы. сурет. Қорғағышты құлыптарымен қамтылған, ілмектерімен кҿптармақты матауыштары   Алынған Р жүктеуін беріктік қорына кҿбейтеді, осымен матауышты дайындау үшін қанаттың талап етілген кескінді жүктемелерін анықтайды. Кескінді жүктеме бойынша қанаттыңдиаметрін табады. Қанатты матауыштарын дайындау үшін айқыш еспелі қанаттары пайдалануы қажет. Матауыштарын пайдалану үшін болатты қанаттарын пайдалануы кезінде беріктіктің қоры 6 кем болмауы қажет, тізбекті матауыштарын пайдалануы кезінде – 4, ал кендір, синтетикалық қанаттар немесе сызықтарын пайдалануы кезінде – 8.Ҽр дайындалған кран тҿлқұжатымен, пайдалану бойынша басшылығымен, монтаждау бойынша нұсқауымен (егер де монтаж талап етілсе), дайындауға сҽйкесінше мемлекеттік стандарттары немесе техникалық шарттарымен кҿзделген басқа да құжаттамаларымен қамтылуы қажет.Крандардың қауіпсіздік құралдары мен механизмдерімен, бҿлек түйіндерін дайындау кезінде олар да сҽйкесінше тҿлқұжаттарымен жабдықталуы қажет.Жүкқармағыш құрылымдары (басқыштар, тізбектер, траверстер, ұстағыштар мен т.б.) дайындалуынан кейін кҽсіпорын-ҿндірушіде, жҿндеуден кейін (басқыштардан басқа) – олар жҿнделген кҽсіпорындарында сынауға жатады. Басқыштар жҿндеуге жатпайды. Жүкқармағыш құрылымдары 25 % асатын олардың тҿлқұжатты жүккҿтергіштеріне, жүктеудің сынауы мен қаралуына жатады . Дайындалған жүкқармағыш құрылымдары туралы мҽліметтері жүкқармағыш құрылымдарының есебі журналына енгізілуі қажет, онда құрылымдарының атауы, тҿлқұжатты жүккҿтергіші, нормативті құжаттарының нҿмірі (технологиялық карат), қолданылған материалына сертификаттың нҿмірі, пісіру сапасын бақылау нҽтижелері, жүкқармағыш құрылымдарын сынау нҽтижелері, егер де олар ҿткізілсе, кҿрсетілуі қажет. Барлық жүкқармағыш құрылымдары клеймамен жабдықталуы немесе сынау күні мен тҿлқұжатты жүккҿтергіші, нҿмірдің кҿрсетілуімен металлдық биркасымен тығызбекітілуі қажет.Клеймадан басқа жақты ұйымдары үшін дайындалған жүкқармағыш құрылымдар (биркалар) тҿлқұжатпен қамтылуы қажет.Жұмысқа іске қосылуына дейін жүккҿтергіш крандар Ресейдің техникалық қадағалауының жергілікті органдарында тіркелуі қажет. Кҿп қабатты жҽне еденнен бақыланатын 10 тоннаға дейінгі крандарды кҿтеретін кҿпірлер осы органдарда тіркелуге жатпайды; кҿтеру сыйымдылығы 1 т-ге дейінгі кҿрсеткі типті крандар; жаттығу крандары (кҿпір жҽне мұнара); электр кҿтергіштері.Крандардың тіркелуі кранның тҿлқұжаты мен иесінің жазбаша ҿтінімі бойынша іске асырылады. Ҿтінімде оның қауіпсіз пайдалануын қамтитын, кранның дұрыс техникалық жағдайы расталады, крандарға қызмет кҿрсету үшін оқытылған қызметкерлердің (краншылар, матауыш, темір шеберші-жҿндеуші), Ережелерге білімді тексеруін ҿткен, жауапты мамандардың кран иелерінде болуы кҿрсетіледі.Қалпына келтіру, жҿндеуден кейін (содан кейін жаңа паспорт жасалса), кранды жаңа иеленушіге ауыстыру, кҿпір түрінің кранын жаңа жерге ауыстыру, крандарды қайта тіркеуге жатады.Крандар, оларды тізімнен шығаруы, жаңа иесіне берілуі, тіркелмеген тобына кранды ауысуы кезінде Ресей техникалық қадағалау органдарында тіркеуге жатады. Тіркелуден кранды шешуі иесінің жазбаша ҿтінімі бойынша ҿткізіледі.Ресей техникалық қадағалау органдарына тіркелуге жатпайтын крандар, сонымен бірге АЖҚ жеке нҿмірімен жабдықталған жҽне осы нҿмірімен жүкқармағыш құрылымдары мен крандарының есепке алу арнайы журналында оларды иелерімен ітркеледі.Ресей техникалық қадағалау органдарында тіркелген крандар, иесімен ҿткізілген, толық техникалық куҽландырылуы (ТК) нҽтижелерінің негізінде кранды тіркеуден кейін осы органының инспекторымен жұмысқа рұқсат етіледі. Осы рұқсат етілуі (жұмысқа іске қосуына рұқсаттамасы) жүккҿтергішінің жаңа шектеуішін кранда орнатуынан кейін, пісіруді қолдануымен кранның металлқұрылымдарының түйіндері немесе есептеу элементтерін ауыстыруымен жҿндеуінен кейін, кранды қайта құруынан кейін, жаңа орнында кранды орнатуымен шақырылған (жебелі жҽне жедел жҿнделетін мұнаралық крандарынан басқа), монтаждауынан кейін, қайта тіркелген крандарын жұмысқа іске қосар алдыңда алынады.Ресей техникалық қадағалау инспекторы кранның жағдайын тексеруге (крандық жолын), крандарды қадағалау ұйымын (крандық жолдары) жҽне оалрыдң қызмет кҿрсетілуін тексеруге міндетті. Жұмысқа болжанған кранның іске қосуы туралы иесі 10 күннен кем емес Ресей техникалық қадағалау органдарын ескертуге міндетті (инспекторын).Крандарды жұмысқа іске қосуына рұқсаттамасы, Ресей техникалық қадағалау органдарындағы тіркеуге жатпайтындар, техникалық куҽландыру нҽтижелері немесе кҽсіпорын-ҿндірушінің құжаттары негізінде жүккҿтергіш крандарының қауіпсіз пайдалануы үшін қадағалау бойынша инженерлік-техникалық жұмысшысымен беріледі.Крандарға жұмысына рұқсаттамасы, Ресей техникалық қадағалау органдарында тіркеуге жататындар, осы органының инспекторымен олардың тҿлқұжаттарында жазылады, ал басқа крандар – жүккҿтергіш крандарының қауіпсіз пайдалануы үшін қадағалауы бойынша инжеренлік-техникалық жұмысшымен (ИТЖ). Жүкқармағыш құрылымдары мен ыдыстарын пайдалануына рұқсаттамалары есептің арнайы журналына жазылады жҽне крандармен жұмыстардың қауіпсіз ҿндірісі үшін жауапты тұлғамен қаралуы ҿткізіледі.Жұмысқа іске қосуында дейін барлық крандар толық ТК жүгінуі қажет, ол крандарды пайдалануы бойынша нұсқауына сҽйкес ҿткізіледі. Егер де осы нұсқаулықтағы сҽйкесінше нұсқауы табылмаса, онда ережелердің нұсқаулықтары пайдаланылады. ТК 12 айда бір реттен кем емес ҿткізілген, бҿлшектеп жҽне сирек пайдаланылатын крандарын санамағанда, үш жылда бір реттен кем емес ҿткізілетін толық болып бҿлінеді. Сирек пайдаланылатын крандар бес жылда бір реттен кем емес толық ТК жүгінеді.Ережелерде сондай-ақ тҿтенше толық қызмет кҿрсету негіздерін кҿрсетеді. Олар кранды жаңа орынға орнатқаннан кейін, металл конструкцияларды қайта құруға, жҿндеуге, ілгекті ауыстыруға, тірек арқандарын ауыстыруға жҽне басқа да жағдайларда жүргізіледі.Техникалық тексеру крандардың қауіпсіз күйін бақылау үшін крандарды жақсы күйде ұстауға жауапты инженерлердің қатысуымен жүргізіледі. Барлық техникалық қызмет кҿрсету крандардың ағымдағы техникалық жай-күйін тексерудің басты мақсаты болып табылады.Толық ТК кезінде крандарды қарауға, ал кейін статикалық жҽне динамикалық сынауларына міндеттейді. Бҿлшектеп ТК кезінде тек қана крандардың қарауын ҿткізеді. ТК крандарының бағдарламаларына олардың механизмдерінің, тоқтатқыштардың, гидро- жҽне электржабдықтарының, қауіпсіздік құралдары мен құрылымдарының, металдық құрылымдарының, ілмектерінің, блоктарының, қанаттарының, кабиналардың, баспалдақ алаңдарының, шекараларының, жарықтандыруларының, жерлендіруінің жағдайын қаралуы мен тексеруін ҿткізеді. Крандық жолдың, дабылдарының жағдайы тексеріледі. Крандық жолдарының, кран элементтерінің, қанаттарының сұрыптау нормалары кранды пайдалану бойынша нұсқаулығында кҿрсетілуі қажет.Кранның статикалық сынауы оның тҿлқұжатты жүккҿтергішінен25 % асатын жүктемесімен ҿткізіледі. Бақылау жүгн 100...200 мм кҿтереді жҽне 10 мин аралығында ұстайды. Осы уақыт ҿткеннен кейін жүкті түсіреді жҽне қалдықты деформацияларының болмауына тексереді. Жебелі крандарының статистикалық сынаулары аса тҿмен жүк сҽті мен (немесе) аса үлкен жүккҿтергіш крандарына сҽйкес келетін жағдайында ҿткізеді.Егер 10 минуттан кейін жүк жерге түсіп кетпесе кран сынақтан ҿтті деп есептеледі, онда ешқандай жарықтар, қалдық деформациялар жҽне басқа да зақымдар анықталмауы тиіс.Крандардың динамикалық сынауларын жүкпен ҿткізеді, оның салмағы кранның тҿлқұжатты жүккҿтергішінің 10% жоғарлауы қажет. Осы сынаулар кезінде кҿпеселі (үш реттен кем емес) кҿтерілулерін жҽне кранның барлық басқа механизмдерінің ҽрекеттерін тексеруге, бақылау жүгін түсіруін ҿткізеді. Сынаулардың барлық түрлерін ҿткізуі үшін кранның иесі нақты салмағын кҿрсетілуімен бақылау жүктерінің кешенінің болуын қамтуға міндетті.Крандардың ТК нҽтижелері келесі ТК күнінің кҿрсетілуімен кранның қауіпсіз пайдалануы үшін қадағалау бойынша ИТЖ олардың тҿлқұжаттарына жазады.Нормативтік қызмет мерзімін орындаған крандар (пайдалану нұсқаулығында кҿрсетілген) мамандандырылған ұйым жүзеге асыратын толық техникалық қызмет кҿрсетуді қоса алғанда, сараптамадан ҿту керек.Крандардың иелері ППР кестелерін сақтауға жҽне дайындауға міндетті. Кезектен тыс толық ТК қажеттілігін шақыртатын жҿндеулер туралы мҽліметтер кранның тҿлқұжатына енгізеді.АЖҚ жҽне ыдыстарын пайдалануы процесінде иелері келесі мерзімдерінде олардың қарауларын іске асыру қажет: тарверстер, қысқаштар, ұстауыштар, ыдыстар – ай сайын; матауыштарын – ҽр 10 күн ішінде, сирек пайдаланылатын АЖҚ – жұмысқа беруінің алдыңда. Қаралуы арнайы нұсқау бойынша жүргізілуі қажет, ал қаралудың нҽтижесін ыдыстар мен АЖҚ қарау журналына жазылады.Жүккҿтергіш крандарын пайдалануы кезінде иелері «Қауіпті ҿндірістік объектісінде ҿндірістік қауіпсіздігінің талаптарын сақтауы үшін ҿндірістік бақылауын іске асыру жҽне ұйымдастыру ережелері» (10.03.99 бекітілген) сақтау қажет. Крандардың қауіпсіз пайдалануын қамтамасыз етуі үшін қажет:сҽйкесінше оқыту мен білімдерін тексеруінен кейін жүкжүкұстайтын құрылымдар мен ыдыстары, жүккҿтергіш крандарын қауіпсіз пайдалануы үшін қадағалау бойыша ИТЖ тағайындау;ИТЖ, дұрыс жағдайында жүккҿтергіш крандарының ұстауы үшін жауаптысы; крандармен қауіпсіз ҿндірісті жұмыстары үшін жауапты тұлға – құрылыс ұйымдарында ол шебер немесе прораб тағайындала алынады;Дұрыс жағдайында ыдыстар мен жүкұстайтын құрылымдарын, крандық жолдарын, крандардың жағдайларын қамтамасыз ететін, жҿндеулер мен техникалық қызмет кҿрсетулер, кезеңдеп қарау тҽртібін орнатуы;Жауапты мамандарында Ережелерінің білімдерін тексеру, сонымен бірге қызмет кҿрсететін крандарының қызметкерлерінен білімін кезеңдеп тексеруі мен оқыту тҽртібінің ережелерімен талап етілгенін орнатуы; Крандардың қауіпсіз пайдалануы бойынша басқа да регламенттер мен жүктерді қоймалауы, майданша сызбалары, түсіру мен тиеуіне техникалық жағдайлары, технологиялық карталар, жұмыс ҿндірісінің жобалары, журналдар, қызмет кҿрсететін қызметкерлері үшін ҿндірістік ережелер мен жауапты мамандары үшін лауазымды нұсқауларын дайындау;Ҿндірістік нұсқауларымен – қызмет кҿрсететін қызметкерлерін, ал крандардың қауіпсіз пайдалануы бойынша басшылық ететін нұсқаулар мен лауазымды ережелерімен, қауіпсіздік ережелерімен жауапты мамандарын жабдықтау.Бұранды ИТЖ кҿрсетілген білімдерінің тексерісін Ресей техникалық қадағалау инспекторының қатысуымен емтихандық комиссиясы іске асырады. Білімді тексеруінен кейін сҽйкесінше куҽліктер мен лауазымды ережелері беріледі.ИТЖ лауазымы мен тегі, дұрыс жағдайында крандардың қарауы үшін жауаптылығы, бұйрықтың нҿмірі мен күні жҽне оның тағайындалуы Ресей техникалық қадағалау органдарындағы оны тіркеуіне дейін кранның тҿлқұжатына енгізілуі қажет.Крандарымен жұмысының қауіпсіз ҿндірісі үшін жауапты тұлғалары ҽр ауысымда, құрылыс алаңында жҽне ҽр цехте тағайындалуы қажет. Олардың орнына шеберлер, старшиналар, учаскелердің жетекшілері, шеберханалар, сондай-ақ Ростехбақылайдың органдары - қойма менеджерлер тағайындалуы мүмкін.Крандардың аз саны кезінде (Ресей техникалық қадағалауда тіркелген, үшке дейін) ИТЖ міндеттері, дұрыс жағдайында жүккҿтергіш крандарының ұсталуы үшін жауаптылығы жҽне крандардың қауіпсіз жұмыс ҿндірісі үшін жауапты тұлғалары, бір ИТЖ жүктеле алынады.Жауапты тұлғаларының кезеңдеп білімдерін тексеруі Ресей техникалық қадағалау инспекторының қатысуымен оқу орталығы немесе ұйымның комиссиясымен үш жылда бір реттен кем емес ҿткізілуі қажет.Ресей техникалық қадағалау органдарымен келісімі бойынша шағын ұйымдарында бұрында аталған жауапты тұлғаларының міндеттері мамандандырылған ұйымдарының жұмысшыларымен орындай алынады (инженерлік орталықтары).Крандармен басқаруы үшін жҽне оларға қызмет кҿрсету үшін иесі арнайы оқытылған краншыларды, олардың кҿмекшілерін, матаушыларын, темір шебершісін, қаптаушы, электромонтерлерді тағайындауға қажет (электрберілісімен крандарды пайдалануы кезінде). Автокранмен басқаруы краншы үшін бағдарлама бойынша оның оқытуынан кейін жүргізушіге тапсырылады.Алдын-ала байлауынсыз жүкті ілу үшін (матауыштар) – жүкте ілмектер, рамалар, цапфалар бар, контейнерлерде орналасқан, автоматтық қысқышымен қысылған – қысқартылған бағдарлама бойынша матауыш қосымша оқытылған кҽсібі, негізгі кҽсіптерінің жұмысшылары рұқсат етіледі.Жұмыс процесінде қызмет кҿрсететін қызметкерлерінің барлық тұлғалары 12 айда бір реттен кем емес білікті комиссиясындағы білімді қайталап тексеруін ҿту қажет, сонымен бірге басқа жұмыс орнына ауысқан кезінде, ИТЖ талабы бойынша, Ресей техникалық қадағалау инспекторы немесе кранның қауіпсіз пайдалануы үшін қадағалау бойынша жауаптысы ҿтуі қажет.Краншылардың бастапқы аттестациялауы кезінде Ресей техникалық қадағалау инспекторының қатысуы міндетті түрде болуы қажет. Краншылардың куҽліктерінде фотосурет жапсырылуы қажет (олар жеке куҽлігін бірге алып келуі қажет).Краншылардың, олардың кҿмекшілерінің, темір шеберлерінің, электрмонтаждаушыларының, қауіпсіздік құралдарын реттеушілері мен матаушыларының жұмысқа рұқсаты ұйым бойынша бұйрықпен (үкіммен) рҽсімделеді.Радио бойынша крандармен басқаруына краншылар-операторлар куҽлігі бар жұмысшылары рұқсат етіледі. Негізгі мамандықтарының жұмысшылары, кранды қызмет кҿрсетушілері, еденнен немесе станционарлық пульттарынан басқарушылары жҽне жүктерді бекітуін ҿткізетіндері ҽр 3 ай сайын қайталама нұсқаулығын ҿту қажет.Қызмет кҿрсететін қызметкер тұлғасын кранның иесі жауаптылық пен жұмыстардың қауіпсіз ҿндірісінің тҽртібін, олардың міндеттерін анықтайтын, ҿндірістік нұсқауларын қамтамасыз етуге міндетті. Қызмет кҿрсететін қызметкерлеріне ҿндірістік нұсқаулықтарын олардың жұмысқа рұқсат етуі алдыңда қолхатпен берілуі қажет.Крандардың операторлары крандарды жұмыс алдында крандарды тексеруі керек, сол үшін иеленушіе тиісті уақытты бҿлу керек. Крандарды тексеру нҽтижелері, олардың нысаны Ережелерде берілген журналға жазылуы керек. Матаушылар оларды қолданар алдында жүктерді ҿңдеу құрылғылары мен контейнерлерді тексеруі керек.Қызметтегі крандарда кранның тіркеу нҿмірі, тҿлқұжат ҿткізу қабілеті, келесі ішінара жҽне толық техникалық қызмет кҿрсету күндері қамтылған белгілеу (пластина) болуы тиіс. Жҿнделмеген АЖҚ, сонымен бірге биркаларсыз (клеймдерсіз) АЖҚ жұмыс аймағында орналаспау қажет.Крандарды кранның паспорттық сыйымдылығынан аспайтын тауарлардың қозғалысына жіберуге болады. Адамдарды орналастыруға болатын ҿндірістік, тұрғын үй жҽне қызметтік үй- жайлардан жүктерді тасымалдауға жол берілмейді.Кранның иесі немесе пайдаланылатын ұйым матаушылар оқытылуға міндетті, жүктерді бекіту мен дұрыс ілмектеу тҽсілдерін дайындау қажет. Ілмектеу сызбалары, ілмектеу тҽсілдерінің графикалық бейнесі жҽне жүктерді бекітуі жұмыс ҿндірістерінің орындарында ілінуі қажет немесе краншылар мен маташыларға қолына берілуі қажет. Осындай операция кранның қолдануымен ҿткізілсе, жүктердің қауіпсіз кҿмкеру тҽсілдері, сонымен бірге пайдаланған құрылымдарын кҿрсетуімен, оларды монтаждау мен жҿндеуі уақытында крандармен тасымалданатын машиналардың түйіндері мен бҿлшектерінің байлау тҽсілдері дайындалуы қажет.Жүктердің кҿмкеру жҽне ілмектеу сызбалары жҽне қолданылатын жүкұстағыш құрылымдарының тізімі технологиялық регламенттерінде келтірілуі қажет. Ілмек сызбасы дайындалмаған жүктің тасымалдауы, крандармен қауіпсіз ҿндіріс жұмыстары үшін жауапты тұлғаның басшылығымен жҽне қатысуымен ҿткізілуі қажет.Кранның иесі немесе пайдаланушы ұйым жүк тиеу-түсіру жұмыстарының басталуына дейін міндетті:1)Жылжымалы құрамы мен транспорттық амалдарын тиеу жҽне түсіру, жүктерді қоймалауының технологиялық карталарының жұмыстарын жҽне басқа да технологиялық регламенттерін жүргізуге орындарын беруге жҽне дайындауға;2)Жобалар мен басқа да технологиялық регламенттерімен матаушылар мен краншыларды, кранның қауіпсіз ҿндіріс жұмыстары үшін жауапты тұлғаларын таныстыру (қолхатпен);3)Тасымалдаушы тауарлардың массасы мен сипатына сҽйкес келетін АЖҚ жҽне сыналған жҽне таңбаланған айырым белгілерімен сүңгіттерді қамтамасыз ету;4)Ҿндіріс орнында кранмен тасымалданатын негізгі тауарлар тізбесі, олардың салмағын кҿрсете отырып, ілу керек. Құрылыс- монтаждық жұмыстарын жүргізуі кезінде жебелі крандарына қызмет кҿрсететін краншылар мен маташыларға осындай тізім қолына берілуі қажет; 5)Жүккҿтергіш шектелу тҿлқұжаты мен кранды пайдалануы бойынша нұсқаулықта кҿрсетілген мерзімдеріндегі жүккҿтергішті шектеуші сынауларын ҿткізуін қамтамасыз етуге;6)Жүктерді қоймалау жерлері мен алаңдарын анықтауға, оларды қажетті технологиялық жабдықтаулар мен құрылғылармен жабдықтауға (кассеталар, пирамидалар, стеллаждар, баспалдақтар, тіреуіштер, аралықтар жҽне т.б.).Крандармен жұмыс ҿндірісінің орындары жұмыс ҿндірісінің тҽртібімен сҽйкес жабдықталуы қажет. Жаман кҿргіштік жағдайында, желдің рұқсат етілген жылдамдығынан асса крандардың жұмыстары тоқталуы қажет. Электр беру сызығының қауіпті аймақтарында жебелі крандарымен жұмыстардың ҿндірісі рұқсат етілу-наряды бойынша орындалуы қажет. Крандармен жұмыс ҿндірісінің аймағында осы жұмысқа қатысы жоқ тұлғалар болмау қажет.Крандарды пайдалануымен құрылым-монтаждық жұмыстары ППР сҽйкес орындалуы қажет. Автокҿлікке жүкті түсіруге, сонымен бірге егер де кузовта немесе автокҿліктің кабинасында адамдар болса, жүктерді кҿтеруге рұқсат етілмейді. Адамдардың үстінен жүктерді тасымалдауы тыйым салынады. Матаушы оны кҿтеру жҽне түсіру (жүкті қабылдау) уақытында, егер де ол алаң деңгейінен 1 000 мм аспай биіктігіне кҿтерілген кезінде жүктің жанында бола алады.Жүкті матауыштар тармақтарының ұзындығы, матауыш тармақтары арасындағы бұрышы 90° аспайтындай жақындауы қажет.Белгісіз салмақты жүктер крандармен тек қана оны анықтаудан кейін ғана жылжи алады. Алдыда кездескен заттарымен жүктер 500 мм кҿтерілуі қажет. Тасымалданған жүктерді түсіруі осы үшін тағайындалған жерлерінде болады, онда олардың түсуі, аударылуы немесе сырғауы тыйым салынады. Жұмыстың аяқталуынан кейін жүк ілініп тұрған жағдайында қалмау қажет.Кҿтеру кезінде жүктерді алдын-ала 200...300 мм биіктігіне дейін кҿтереді, ілмегінің дұрыстығы мен тоқтатқыштарының сенімділігін тексереді, ал кейін жүктің ақырғы қозғалысын іске асырады. Жүкті қанатының тік жұмысы бұзылатыны кезінде, еден, жер бойынша жүктерді сүйреуі, жүктердің қысылуы, бекітілуі, бетонмен құйылған, жермен салынған, мұздалған, қажалған кҿтерілімдері, жүктермен адамдарды тасымалдауы, тұрақсыз жағдайында (мысалы, жҽшік кері ілініп тұр) болған жүктердің тасымалдауы рұқсат етілмейді.Жүктерді кҿтеру, түсіру жҽне жылжытуы уақытында қолымен түзетуге, тартуға болмайды. Қажеттілік кезінде бұл үшін қажетті ұзындықты тартулар немесе жамылғышты пайдалану қажет. Еденді ҿндірістік транспортын пайдалануы кезіндегі қауіпсіздік ержелері «Ҿнеркҽсіптік кҿлікті пайдалану кезінде еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша сектораралық ережелер (ашық жолсыз доңғалақты кҿлік құралдары) ПОТ РМ-008-99 (ҽрі қарай – Ережелер) ережелерінде кҿрсетілен. Еденді ҿндірістік транспортына автокҿліктер, тракторлар, тіркемелер, жартылай тіркемелер, авто- жҽне электрожүктеушілер, электрокаралар, қолмен жүк арбалары жатады. Барлық аталған транспорттық амалдары оларға тиесілі стандарттарының талаптарына сҽйкес келуі қажет. Осы амалдарын пайдалануы бұрында кҿрсетілген Ережелерінің есебімен іске асырылады. Ұйымдарда транспорттық амалдарын қауіпсіз пайдалануы мен техникалық жағдайлары үшін жауапты жұмысшылар анықталуы қажет, олардың лауазымды міндеттерін дайындалуы қажет. Рельссіз дҿңгелекті транспорттық амалдар, ЖҚҚМИ – МАИ тіркеуге жатпайтын, ұйымның тіркеу нҿмірін оған игеруімен иеленуші- ұйымның ҿзімен тіркеледі.Ұйым аумағында қарастырылған транспорттық амалдарының жылжу жылдамдығы Ресей Федерациясының жол жүру ережелерінің талаптарына сҽйкес келу қажет (кейде ол 10 км/сағ астам емес), ал ҿндірістік бҿлмдерінде – 5 км/сағ. Кіру-шығу, қиылыстарында, жұмысшылардың қарқынды жүру жерлерінде, артқы жүріспен қозғалысы кезінде жылдамдық 3 км/сағ аспауы қажет.Қызметкерлердің жұмыс істейтін кҿліктер құралдарының осы категориясын басқаруға, алдын-ала медициналық куҽландыруға, жүк құжаттарына ие болу үшін құжаттарды дайындауға, сертификациялауға, белгіленген тҽртіппен дербес жұмыс жасауға рұқсат беруі тиіс.Транспорттық амалдарының қозғалыстарын ұйымдастыру үшін қозғалу сызбалары кҿрінетін жҽне түйінді жерлерінде орнатылады жҽне дайындалады.Транспорттық амалдарының борттарында немесе платформаларында олардың номиналды жүккҿтергіштігі кҿрсетіледі.2 м астам жүкті кҿтеру биіктігімен электро- жҽне автотиеушілері жүргізушінің басынын үстінде шектеумен жабдықталуы қажет.Автотиеушілерде 2,5 м аспайтын 10 км/сағ қозғалу жылдамдығы кезінде тоқтатушы жолын қамтамасыз ететін, сенімді тоқтатушылары, ұшқын сҿндіргішпен бҽсеңдеткіш, артқы түрдің айнасы, шынытазартқыш, дыбыстық дабыл, шамдар, жарықты дабылды жүйесі болуы қажет. Жүкті кҿтеруінің механикалық жүйесімен автотиеушілері кҿтергіш құралын түсіру жҽне жүкті кҿтергішінің шектеушілерін сҿндіргіштерімен жабдықталады. Олар үстінгі шекті жағдайына дейін 200 мм кем емес қашықтығында жүкті ұстау үшін құрылымдарын тоқтату қажет. Автотиеуіштің ұстағыш құралымы жүкті сызықтарына автотиеушілері үшін 0,25 м жҽне пневматикалық шиналарына автотиеушілері үшін 0,5 м аспайтын, тиеушінің жол жарығы шамасынан аспайтын жердің деңгейіне дейін жүкті кҿтеру биіктігін қамтамасыз етуі қажет.Электротиеушілер мен электроарбаларда артығымен жүктеуінен кҿтеру механизмін алдын-алатын, арнайы құралдар, басқару тұтқасын жүргізушімен бостауы кезінде тоқтатқышты қосатын жҽне қозғалтқышты сҿндіретін, автокҿматтық құралдар, берілісті іске қосу жүйесінің құлыпты құрылымы, жұмысты жарықтандыруы, дыбыстық дабылы, қолмен жҽне аяқпен басқаруымен тоқтатқыштары болуы қажет.Тиеуіштерде, келесі сынау күні мен жүккҿтергіші, тіркеу нҿмірінің кҿрсетілуімен жазулары нақты кҿрінуі қажет, бұл оларды қабылдау кезінде қайшылықтары болмайтындай, орнаталстырылады.Авто- жҽне электротиеушілер, электрокаралар қоршаған заттарының түсімен қарама-қарсы түске боялуы қажет.Қолмен жүкті арбалары түзетілген, тұрақты жҽне жеңіл басқарулы болуы қажет, онда оларды жылжытудың ыңғайлығы үшін тұтқалары болуы қажет. 300 кг жҽне одан да кҿп салмағымен жүктерді тасымалдау үшін қол арбаларының алдыңғы дҿңгелектері оларды бекіту мен жазып алу мүмкіндігімен тасымалданған жүктерінің түріне сҽйкес келуі қажет. Арба платформасының шамасы, арба есепке алатындай, максималды габариттік ҿлшемдерінің жүктері оның платформасы шегінде орналасқандай болуы керек.Арбалар-штабелерлер 1,5 м дейін жүкті кҿрету биіктігін қамтамасыз етуі қажет, кҿтеру платформасымен немесе кҿтеру ашаларымен арбалары – 210...230 мм дейін.Ұйымда тіркелген, транспорттық амалдарының жүргізушілерінде ұйымның емтихандық комиссиясымен берілген, басқару құқығына куҽлігі болуы қажет. Осы куҽліктер ұйымның шегінен тыс шығу құқығын бермейді. Куҽліктің нысаны ПОТ РМ-008-99 келтірілген.Жүргізушілерге транспорттық амалдарын дҿңгелек тоқтатқыш діңгегі немесе шектеулермен жабдықталмаған, тиеу-түсіру эстакадаларына беруге рұқсат етілмейді.Қақтығысулардың алдын-алуы үшін қиылыстарында электро- жҽне автотиеушілерін айнаның 45° бұрышында орнатуға мақсатты. Ұйымның аумағында жолдардың қиылысуы «Ҿндірістік транспорт» ҚНжЕ 2.05.07-91 сҽйкес келуі қажет.  ҚҦРЫЛЫС МАШИНАЛАРЫ мен МЕХАНИЗМДЕРДІ ҚАУІПСІЗ ҚОЛДАНУДЫ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ Құрылыс машиналарын жҽне жабдықты қолдану кезінде олардың құрастырылымдарының жетімсіздігінен, машиналардың ҿздігінен жылжып кетуінен, орнықтылықты жоғалтудан, жұмыстың тҿлқұжаттық тҽртіптерін сақтамаудан ҿндірістік жарақаттану оқиғаларының болуы ықтимал. Сондықтан құрылыс машиналарына қызмет кҿрсету мен қолданылу қызметкерлердің жоғары дҽрежелі біліктілігін жҽне қауіпсіздік талаптарын сақтауды қажет етеді.

3.8.1 Жалпы талаптарҚұрылыс машиналары мен механизмдерін қауіпсіз қолдануға қойылатын жалпы талаптар СНжЕ 12-03-01, МемСТ 12.3.033 «ЕҚСЖ. Құрылыс машиналары. Қолдану кезіндегі қауіпсіздік талаптары», ҚҚ 10-382-00 жҽне машиналар мен механизмдердің нақты түрлеріне қызмет кҿрсету мен олардың қолданысын реттемелейтін тағы басқа құжаттарда баяндалған.Жоғарыда кҿрсетілген құжаттарға сҽйкес құрылыс машиналары, кҿлік құралдары, механикаландыру құралдары, аспаптар, жарақтар ЕҚСЖ талаптарына сай болуы қажет; сҽйкестік сертификаты болуы міндетті. Механикаландыру құралдарын олардың құрастырылымдарымен қарастырылған қоршау құрылғыларынсыз, бұғаттаусыз, дабыл жүйелерінсіз жҽне басқа ұжымдық қорғау құралдарынсыз қолдануға тиым салынады.Ресей Ростехбақылау органының бақылауындағы жүккҿтергіш машиналардың жҽне басқа механикаландыру құралдарының қолданылуы осы органмен бекітілген нормативтік құжаттардың талаптарын есепке ала отырып жүргізілуі қажет.Қайта алынған, жалға алынған немесе күрделі жҿндеуден ҿткен, мемлекеттік қадағалау органдарының бақылауында жоқ механикаландыру құралдары оларды қолдануға жауапты тұлғамен куҽландыру жҽне мақұлдану жасалғаннан кейін ғана қолданысқа жіберіледі. Бұл, теңгерімінде құрылыс, жүккҿтергіш машиналары жҽне механикаландыру құралдары бар ҽрбір құрылыс ұжымында техникалық мамандардың ішінен белгіленген жабдықтың жарамды жай-күйіне жҽне қауіпсіз қолданылуына жауапты тұлғалар тағайындалатынын білдіреді.Машинаналарды, кҿлік құралдарын, ҿндіріс жабдығын жҽне басқа механикаландыру құралдарын пайдаланатын ұжымдар немесе жеке тұлғалар олардың жұмысқа қабілетті жай-күйін ҿз күшімен немесе мамандандырылған ұжымдардың кҿмегіне жүгіну арқылы қамтамасыз етуі қажет. Механикаландыру құралдарының қолданылуға тиым салынатын жарамсыздықтарының тізімі осы құралдарды дайындаушы – зауыттың құжаттамасымен белгіленеді.Кҿлік құралдарының, машиналардың жҽне басқа механикаландыру құралдарының техникалық қызмет кҿрсетуін жҽне жҿндеуін қозғалтқыштың (жетектің) тоқтатылуынан жҽне сҿндірілуінен кейін ғана жүргізген дұрыс. Ҿз салмағының ҽсерінен жылжу мүмкіндігіне ие машинаның, кҿлік құралының құрастырма бірліктері механикалық тҽсілмен бұғатталынуы немесе олардың ҿздігінен жылжып кетуін болдырмайтындай тірегіне түсірілуі қажет. Электржетекті машиналарғе техникалық қызмет кҿрсету кезінде кездейсоқ кернеудің берілуін болдырмайтын шаралар қолданылуы қажет.Машиналарға, кҿлік құралдарына, ҿндірістік жабдыққа жҽне басқа механикаландыру құралдарына техникалық қызмет кҿрсету жҽне ағымдағы жҿндеу жүргізу кезіндегі жұмыс орындары жарамды құралдардың, аспаптардың, жарақтардың, жүккҿтеру құрал- жарақтарының жҽне ҿрт сҿндіру құралдарының жиынтығымен жасақталынуы қажет.Машиналарды, кҿлік құралдарын жҽне басқа механикаландыру құралдарын жұмыс күйіндегі (қосулы) қозғалтқышпен қадағалаусыз қалдыруға жол берілмейді.Кҿлік құралдарының, машиналардың, ҿндірістік жабдықтың жҽне басқа механикаландыру құралдарының қосылуы, іске қосылуы жҽне жұмысы соның атына бекітілген жҽне осы құралды басқаруға сҽйкес құжаты бар тұлғамен жүргізілуі тиіс.Машиналарды кҿлік құралдарын пайдалану құжаттамасымен белгіленген жағдайлардағы қолдану кезіндегі машинисттің (жүргізушінің) жұмыс орнындағы, сонымен қатар машиналардың жұмыс аймағындағы шудың, дірілдің, тозаңдылықтың, газданудың деңгейі қолданыстағы нормалардан аспауы қажет, ал жарықтандыру қолданыстағы нормалармен белгіленген шеткі мҽндерінен тҿмен болмауы қажет. Механикаландыру құралдарының монтаждалуы (бҿлшектенуі) дайындаушы-зауыттың нұсқаулығына сҽйкес жҽне машиналардың жарамды жай-күйіне жауапты тұлғаның немесе монтаждаушыларды басқаратын тұлғаның басшылығымен жүргізіледі. Монтаждау аймағы қоршалынуы немесе қауіпсіздік белгілерімен жҽне ескертпе жазбалармен белгіленуі қажет. ашық ауада кҿктайғақта, тұманда, қар жауып тұрғанда, найзағайда, машинананың тҿлқұжатында қарастырылған ауа температурасынан тҿмен температурада немесе желдің жылдамдығының шегінен жоғары жылдамдықта машиналардың монтаждау (бҿлшектеу) бойынша жұмыстарының орындалуына жол берілмейді.

3.8.3. Мобильді машиналарды және кӛлік қҧралдарын қолданудағы қауіпсіздік талаптарыМобильді машиналарды ҿндіріс аймағында орналастыру кезінде жұмыс басшысы жұмыс басталардан бұрын машинаның жұмыс аймағын жҽне оның орнататын қауіпті аймақ шекарасын анықтап алуы қажет. Бұл ретте жұмыс аймағының, сонымен қатар машинисттің жұмыс орнынан шолынатын жұмыс аймақтарының шолу мүмкіндігі қамтамасыз етілуі қажет. Машинаны басқаратын машинистте қажетті шолу мүмкіндігі болмаған жағдайда оған белгі беруші бҿлінуі тиіс. Жұмыс барысында жҽне машинаның қозғалысы кезінде берілетін белгілердің мағынасымен сол жұмыспен байланысты барлық тұлғалар таныс болуы қажет. Машинаның жұмысы барысында пайда болатын немесе пайда болуы ықтималды қауіпті аймақтар қауіпсіздік белгілерімен жҽне (немесе) ескертпе жазбалармен белгіленуі қажет.Қолданыстағы автокҿліктердің барлық түрлерінің, маркаларының жҽне қолданылуларының техникалық жай-күйі автокҿліктік транспорттағы еңбекті қорғау ережелеріне сҽйкес болуы қажет. Олар белгіленген тҽртіпте техникалық байқаудан ҿтулері қажет.Машиналарды жҽне кҿлік құралдарын орналастыру жҽне қолдану кезінде олардың аударылып кетуін немесе желдің ҽсерінен, тұрған жерінің кҿлбеулігінен немесе топырақтың шҿгуінен ҿздігінен жылжып кетуін болдырмайтын шаралар қолданылуы қажет.Машиналардың, кҿлік құралдарының ойықтарға жақын жерлерде (қазаншұңқырлар, траншеялар, жыралар жҽне т.б.) бекітілмеген еңістерімен жылжытылуы, орнатылуы жҽне жұмысы тек белгіленген топырақтың опырылу призмасының шегінен тысқары қашықтықта рұқсат етіледі. Сҽйкес нұсқаулар болмаса, кҿлденеңінен ойықтың негізінің еңісінен машинаның жақын маңдағы тірегіне дейінгі СНжЕ 12-03-01 кҿрсетілген 1-кесте бойынша ең аз қашықтықты қабылдауға рұқсат етіледі.Қорғау аймақтарындағы ҽрекеттегі электрҿткізу желілерінде машиналарды қолданып құрылыс-монтаждау жұмыстарын жұмыстардың жүзеге асырылуының қауіпсіздігіне жауапты тұлғаның тікелей басшылығымен, жұмыстардың қауіпсіз жағдайын анықтайтын жүйенің жҽне наряд-рұқсаты иесінің – ұжымның жазбаша келісімі болған жағдайда жүргізу қажет. Құрылыс машиналарын орнатуда жҽне кҿтерілетін кузовты кҿлік құралдарын қорғалатын аймақтарда қолдануда ЭҾЖ ҽуе жүйесінің кернеуін түсіру қажет, ал кернеуді түсірудің дҽлелді мүмкіндігі болмаған жағдайда келесі талаптарды орындағанда құрылыс-монтаждау жұмыстарын жүргізуге рұқсат етіледі: құрылыс машинасының кез-келген жағдайда орналасуындағы кҿтерілу немесе жылжу бҿлігінен кернеулі тұрған ҽуе электрҿткізу жүйесіне дейінгі ара қашықтық СНжЕ 12-03-01 кҿрсетілген 2-кесте бойынша кҿрсеткіштен тҿмен болмауы қажет; машиналардың тұрқылары, жыланбауыр жүрісті машиналардан басқасы, оларды тікелей топыраққа орнатқан кезде, түгендемелік жылжымалы жерлендірудің кҿмегімен жерлендірілулері қажет.Қорғау аймақтарында ҿздігінен жүретін жебелі крандарды орнату ЭҾЖ шығыңқы тіректері мен ілмектерінің ағытылуына жебенің кҿтерілуінің алдында тікелей кранның машинистімен жүк ілдірушілердің кҿмегінсіз жүргізілуі тиіс. Техникалық қызмет кҿрсетілу мен жҿндеу жасалу үшін мобильді машиналар жұмыс аймағынан шығарылуы қажет.

3.8.3. Стационарлық машиналарды қолданудағы қауіпсіздік талаптарыҾндірістік нысандардың құрылысында, қайта құрылуында, техникалық қайта жарақтандырылуда жҽне ҿндірістік нысандарды кеңейтуде монтаждалған ҿндірістік жабдықтарды (стационарлық машинаналарды) қолданысқа енгізу белгіленген тҽртіптегі нысанды қабылдау құрамында жүзеге асырылады.Құрылыс алаңдарында орнатылған (бетон немесе ерітпе зауыттарының, құрылыс кҿтергіштерінің, компрессорлық станциялардың жҽне т.б.) стационарлық машиналардың қолданысқа енгізілулері аталған алаңның еңбек қауіпсіздігіне жауапты тұлғалардың бірлескен шешімімен жҽне жабдықтың аталған түрін қолдануда қажеттілік болған жағдайда сҽйкес мемлекеттік қадағалау органдарын тарту арқылы жүргізіледі. Ҿндіріс аймақтарында стационарлық машиналарды орналастыру жоба бойынша жүргізілуі тиіс, бұлретте цехтардағы ҿтпелердің ені м- ден кем болмауы қажет: магистралды ҿтпелер үшін – 1,5; жабдықтардың арасындағы ҿтпелер үшін – 1,2; ҿндірістік ғимараттың қабырғалары мен жабдықтың арасындағы ҿтпелер үшін – 1,0; қызмет кҿрсету жҽне жҿндеу жасау үшін жабдыққа ҿтетін ҿтпе үшін – 0,7.Жұмыс орындарындағы ҿтпелердің ені жұмыс орындарының ҿтпелер мен жүріп ҿту жерлерінен біржақты орналасуында 0,75 м кем болмайтындай етіп жҽне жұмыс орындарының ҿтпелер мен жүріп ҿту жерлерінен екіжақты орналасуында 1,5 м кем болмайтындай етіп кеңейтілуі қажет.Жұмыс істеу барысында шаң бҿлінетін стационарлық машиналар (уатқыш, үгіткіш, қоспалауыш жҽне басқалар) шаңбасқыш немесе шаңтұтқыш құралдармен жабдықталуы қажет.Стационарлық машиналардың қауіптің кҿзң болып табылатын қозғалып тұратын бҿлшектері торлы немесе тұтас металды қоршаулармен қоршалынулары қажет. Алмалы-салмалы қорғаныш қоршаулары жҽне қоршау құрылғылары құрылымдық немесе технологиялық себептермен стационарлық құрылғыларды орнату мүмкін болмаған жағдайда қолданылады. Алмалы-салмалы, қайырмалы жҽне жылжымалы қоршаулар, сонымен қатар ашылатын есіктер, қақпақтар, люктер, қалқандар бұл қоршауларда немесе жабдықтың тұрқында кездейсоқ ағытылу немесе ашылып кетуді болдырмайтын құрылғылармен (бұғаттаулармен) жабдықталулары қажет.Машинаналарды қолдануда электр тоғымен зақымданудан сақтану үшін электрқауіпсіздік шаралары қолданылуы қажет.Біріңғай технологиялық үдеріске біріккен машинаналар, бірден артық жұмыс істеу санымен, жұмысшыларға іске қосылу туралы ескерту жасайтын дабыл жүйесімен жабдықталуы қажет. Қашықтан іске қосылу дыбыстық немесе жарықтық ескертпе белгіден кейін жҽне жабдыққа қызмет жасалатын жерден іске қосылу мүмкіндігі туралы жауап белгі қабылданғаннан кейін іске қосылуы қажет.Белгілік элементтер (қоңыраулар, сиреналар, шамдар) механикалық зақымданудан қорғалуы қажет жҽне қызмет кҿрсетушілердің аймағында белгінің сенімді естілуі мен кҿрінуін қамтамасыз ететіндей жерде орналасуы қажет.Цехтарда жұмыс орындарында белгілердің кестесі жҽне жабдықты іске қосудың жҽне тоқтатудың тҽртібі туралы нұсқаулық ілініп тұруы қажет. Конвейерлердің құрастырылымы мен ҿндірістік ғимараттарда, галереяларда жҽне эстакадаларда орналастырылуы мемлекеттік стандарттар мен ережелердің қауіпсіздік талаптарына сай болуы қажет.Шаңдайтын материалдарды таситын элеваторлар, жонатын жҽне бұрандалы конвейерлер ұзына бойы шаңбҿлінуді болдырмайтын тұтас қаптамалармен жабылуы қажет.Бункер-жинақтағыштар тҿсеніштен ғимараттың құрылымдық элементтеріне дейін биіктігі – 2,0 м-ден кем емес; ені – 1,0 м-ден кем емес жҽне қоршауы периметрі бойынша 1,1 м-ден кем емес қызмет кҿрсету алаңдарымен жабдықталулары қажет.Бункерлердің люктерінің ашылатын, бұғаттаумен жабатын құрылғымен жабдықталған қақпақтары бар, оның кілттері жұмыс басшысында болады. Бункерлерде тоғыспатүзілу мен материалдардың (электрдірілдеткіштер, буэлектрқыздырғыштар, пневмокҿсеулер, қопсытқыштар жҽне басқалар) қалқып тұруының алдын алатын құрылғылар қолданылуы қажет. Бункерлер ұяшықтары 20 х 20 см – ден аспайтын тормен жабылып тұруы қажет. Бункерлердің тазартылуы жауапты тұлғаның қадағалауымен жүргізіледі. Бункерлердің торларындағы материалдардың габаритсіз бҿліктерін қол құралымен ыдыратуға жол берілмейді. Шарлы диірмен жҽне басқа уатқыш жабдықтар қабылдау жҽне уатқыштарды басқару пультімен екіжақты белгілік байланысын қамтамасыз ететін тасымалдау құрылғыларына қызмет кҿрсетуге арналған алаңдардың жҽне дабылдың дыбыстық жҽне жарықтық жүйесімен жабдықталуы қажет. Уатқыштың жұмыс істеп тұрған уақытында камерадан материалдардың бҿлшектерін алуға тиым салынады. Шарлы диірмендердің барабандарының адамдар ҿтетін жақтан жекелеген бҿлімдермен жасалған торлы қоршаулары болуы қажет. Қоршаулардағы есіктер ашылған кезде жетектер автоматты түрде ағытылатындай етіп диірмендердің жетектерімен бұғатталуы қажет. Қабылдау тесіктерінің алмалы-салмалы металл қоршаулары болуы қажет.Уату машинаналарына қызмет жасайтын қызметшілер камерадан материалдардың бҿліктерін немесе кездейсоқ түсіп кеткен ұнтақталмайтын заттарды алуға арналған арнайы (ілмектер, атауыздармен жҽне т.б.) құрал-жарақтармен жҽне қорғаныш кҿзілдіріктерімен қамтамасыз етіледі.Кабинаның (платформаның) тиеуі жҽне түсірілуі жүргізілетін алаңдардағы тиеу тҽсілін, дабыл қағу тҽсілін, есіктерді кезекші жұмыскерлермен атқарудың тҽртіптерін анықтайтын кҿтергішті қолдану ережелері, адамдардың құрылыс жүк кҿтергіштер аймағына шығуына тиым салу жҽне басқа да кҿтергішке қызмет жасау бойынша нұсқаулар ілініп тұруы қажет.Құрылыс кҿтергішінің кабинасының немесе құрылыс платформасының барлық тиеу жҽне түсіру орындарында кҿтеруге жҽне түсіруге рұқсат етілген жүктің шекті салмағын кҿрсететін жазбалар жасалуы қажет. Ашық платформалы кҿтергіштің тиеу орнынан 2,5 ...5,0 м 40 мм- ден кем емес қалыңдықтағы тақтайдан жасалған екі қабатты тҿсеніш қорғаныш орнатылуы қажет. 3.8.5.Механикаландыру қҧралдарын, жарақтарды, қол машинаналарын және қҧралдарды қолданудағы қауіпсіздік талаптарыМеханикаландыру құралдарын, жарақты, аспаптар мен қол машинаналарын қолданатын қызметші, жұмыс басталар алдында дайындаушы-зауыттың жҽне еңбекті қорғау нұсқаулықтарының талаптарына сай оларды қолданып жұмыс істеудің қауіпсіз тҽсілдері мен жұмыстарды қабылдауға оқытылған болуы қажет.Жылжытуға арналған жҽне жерге орнатылған мінбелерді кҿтеруге арналған жүкарбалар салмағы жүкарбалардың тартым күшінен екі еседен кем салмаққа артық болуы қажет балластпен тиелу қажет. Балласт жүкарбаның жақтауына бекітіледі. Жүкарбаның жүктің тҿмен орналасуындағы барабанындағы арқан орамдарының саны екеуден кем болмауы тиіс.Жүктерді кҿтеруге арналған домкраттарға қолданылар алдында, сонымен қатар ҽрбір 12 ай сайын жҽне ҽрбір жҿндеулерден кейін сынақ жүргізілуі қажет.Сынақты статикалық жүккҿтергіштігі 25 % артық жүктемемен жүргізген дұрыс. Домкраттарды сынау кезінде олардың бұрандалары (білте тақтай, соташықтар) пайдалану құжаттамасына сҽйкес ең жоғарғы биіктікке ең шеткі жоғары жағдайда жылжытылуы қажет.Алмалы-салмалы жүкқармағыш жарақтар жҽне ыдыс қолданыс үдерісінде ҾҚ 10-382-00 талаптарына сай белгіленген мерзімде техникалық байқаулардан ҿтуі қажет. Байқау нҽтижелері жұмыс журналдарында тіркелуі қажет.Қол машинаналарын қолдану келесі талаптарды орындағанда іске асырылады: бҿлшектердің жиынтықтылығын жҽне бекітілуінің сенімділігін, қорғаныш қабының жарамдылығын, кҽбілін (майысқақ түтік) тексеру машинананы жұмысқа ҽрбір берген сайын; жұмыс басталар алдында ажыратқыштың жҽне машинананың дара жүрістегі жарамдылығын тексеру қажет; жұмыс аяқталғаннан кейін, сонымен қатар майлауда, тазартуда жҽне жұмыс құралының ауысуында қолмашинаналары ағытылып тұруы жҽне электрлік немесе ауаҿткізтік желіден ажыратылуы қажет; жұмыс істеушінің қолына 10 кг асатын қол машиналары ілуге арналған құрал-жарақтармен қолданылулары қажет; машинаналармен биіктікте жұмыс істеу кезінде, тас тҿсеу құралы ретінде орнықты мінбелерді қолданған дұрыс; қол машинаналарын қолдануды бақылау осыған арнап арнайы бҿлінген тұлғаға тапсырған дұрыс.Ҽртүрлі топтағы электрқұралдарды жҽне қол электрлік машиналарын жұмыста қолданудың шарттары тұтынушылардың электрқұрылғыларының қолданылуындағы еңбекті қорғау бойынша Салааралық ережелермен бекітіледі.Қол пневматикалық машинаналары сҽйкес мемлекеттік стандарттар талаптарына сай болуы қажет. Пневмомашинамен жұмыс кезінде: машинананың дара жүрісіндегі жұмысына жол бермеу (мақұлдау жағдайларынан басқа); жарамсыздық анықталған жағдайда дереу жұмысты тоқтату жҽне машинананы жҿндеуге тапсыру. Соғылмалы жҽне айналмалы ҽрекеттегі пневматикалық машинаналармен жұмыс істеушілер алақан жағынан дірілге қарсы тҿсемесімен жұмсақ қолғаптармен қамтамасыз етілуі қажет.Құрылыста, құрылыс материалдарын ҿндіру ҿнеркҽсібінде жҽне құрылыс индустриясында қолданылатын құрал 10 күнде бір реттен кем емес уақытта жҽне тікелей қолданылар алдында тексерілгені дұрыс. Қауіпсіздік талаптарына сай емес жарамсыз құрал алынып тасталуы қажет.Құралдың ауыстырылуында немесе тасымалдануында оның үшкір бҿліктерін қаптамамен жапқан дұрыс.Балғалардың, балталардың, балға жүздердің жҽне басқа соққылау құралының тұтқалары қатты жҽне жабысқақ тұқымды ағаштардан (жас емен, қызылқайың, үйеңкі, шаған, шетен, қызыл тал жҽне басқалары) жасалынуы қажет жҽне сопақ пішінді боп кесіліп еркін аяқталу жағында жуандалып аяқталуы қажет. Соққылы құрал отыратын тұтқыштың соңы үшкілденуі қажет. ҚҦРЫЛЫС МАШИНАЛАРЫ мен МЕХАНИЗМДЕРДІ ҚАУІПСІЗ ҚОЛДАНУДЫ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУЖоғарғы қысымда жұмыс істейтін жүйелердің қауіпсіз қолданылуын ұйымдастыруға қойылатын талаптарды бекітетін негізгі құжат болып «ҾҚ 03-576-03 Жоғарғы қысымда жұмыс істейтін құрылғылардың жҽне түтіктердің қауіпсіз қолданылуының Ережелері» (одан ҽрі – Ережелер) болып табылады.Бұл Ережелер тек арнайы түтіктерге (мысалы, теңіз кемелерінде, ұшақтарда белгіленген түтіктерге) таралмайды жҽне кҿлемі 0,025 м3 (25 л) аспайтын, олардың р қысымының МПа (кгс/см2) V, м3 (л) сыйымдылыққа кҿбейтіндісі 0,02 (200) аспайды.Қысыммен жұмыс істейтін түтіктердің жобалануын, олардың дайындалуларын, монтаждалуын, жҿнделуін Ресей тникалық қадағалау органдарының рұқсатын (лицензияны) алған ұжымдар жүзеге асыра алады. Бұл ұжымдардың басшылары мен мамандары , сонымен қатар түтіктерді қолданатын ұжымдар Ережелерді білуге аттестацияланулары қажет. Түтіктерді дайындауға жобалар жҽне ТШ белгіленген тҽртіпте келісіліп жҽне бекітілуі қажет. Түтіктерді дайындау, монтаждау немесе қолдану барысында пайда болған барлық ҿзгерістер алдын-ала жобалау ұжымымен келісілуі қажет.Түтіктердің құрастырылымы сенімді, тҿзімді, барлық есептік қызмет кҿрсету мерзімі ішінде қауіпсіз қолданысты қамтамасыз етуі қажет. Есептік қызмет кҿрсету мерзімі1 түтіктің тҿлқұжатында кҿрсетіледі.Түтіктердің құрастырылымы сыртқы жҽне ішкі бақылауларды (люктердің, кішкене люктердің болуы), түтіктердің гидравликалық сынағын жүргізуді, осы сынақтарды жүргізу кезінде ауа кетіруді жҽне сынақ аяқталғаннан кейін суды кетіруді қамтамасыз етуі қажет. Егер қандай да бір құрылғылар түтікке сыртқы жҽне ішкі бақылау жасауға кедергі жасайтын болса, онда олар алмалы-салмалы болулары керек.Дайындалғаннан кейін барлық түтіктер рпр сыналатын қысыммен гидравликалық сынақтан ҿткізілуге жатады. Түтіктердің гидравликалық сынағы кезіндегі сыналатын қысым құймаларды есептемегенде келесі формуламен анықталады   [ ] [ ] (3.46) қай жерде р — түтіктің есептік қысымы, МПа (кгс/см2); [ст]20, [ст]( — түтіктің материалына немесе оның элементтеріне шекті кернеу сҽйкесінше 20 °С температурада жҽне есептік температурада МПа (кгс/см2). 1 Есептік қызмет кӛрсету мерзімі — бұл күнтізбелік жылдардағы түтіктің қолданысқа енгізілген күнінен бастап шектік жағдайға ҿткенге дейінгі қызмет кҿрсету мерзімі. Есептік қысым — бұл түтіктің беріктігіне есеп жасалатын қысым. Түтіктің құймадан жасалған бҿлшектеріне гидравликалық сынақ,келесі формула бойынша есептелетін сыналатын қысыммен жүргізіледі  [ ] [ ] (3.46) Егер де түтіктер жҽне оның бҿлшектері бейметалдардан жасалған болса, онда сыналатын қысымды есептеуге Ережелерде кҿрсетілген басқа формула қолданылады.Гидравликалық сынақ жасар алдында түтіктерді сумен толтырған кезде ондағы ауа толығымен жойылады. Су 5-тен тҿмен емес жҽне 40°С –тан жоғары емес температурада болуы қажет. Сыналатын түтіктегі қысымды бірқалыпты кҿтеру қажет. Сынақ кезіндегі қысымның кҿтерілу жылдамдығы түтіктің монтаждалу жҽне қолданылу нұсқаулығында кҿрсетілуі тиіс. Қысымды кҿтеруге сығылған ауаны немесе басқа газды қолдануға жол берілмейді. Сынақ кезіндегі қысым бір түрдегі, бір ҿлшеу шегіндегі, бірдей туралық тобындағы жҽне бір бҿлім бағасындағы екі манометрмен бақыланады.Сыналатын қысымда түтікті ұстау уақыты жобаның дайындаушысымен белгіленуге тиіс. Егер бұл уақыт жобада кҿрсетілмесе, онда ол бұдан ҽрі қарай келтірілетін мҽндерден кем болмауы қажет.Гидравликалық сынақ кезінде сыналатын қысыммен ыдысты ҧстап тҧру уақытыЫдыс қабырғаларының қалыңдығы, мм ұстау уақытымин50 дейін 1050 - ден артық 100 дейін 20100-ден астам 30Ыдыс қабырғаларының қалыңдығына байланысты құйылған метал жҽне кҿп қабатты 60Сыналатын қысымда ыдысты ұстап тұрғаннан кейін қысым есептік кҿрсеткішке дейін тҿмендетіледі жҽне ыдыстың сыртқы беті мен оның барлық қосылысына тексеріс жүргізіледі. Егер ағу, жарықшақ, тесіктер, пісірілген қосылыстарда жҽне негізгі металда тершу, ажырайтын қосылыстарда ағу, кҿрініп тұрған қалдық ақаулар, манометр бойынша қысымның түсуі байқалмаса, онда ыдыс сынаққа тҿтеп береді деп есептеледі. Егер қандай да бір ақаулықтар анықталса, онда оларды жойғаннан кейін қайта гидравликалық сынақ жүргізіледі.Гидравликалық сынақты пневматикалыққа ауыстыруға (қысылған ауамен немесе инертті газбан), ерекше жағдайлар мен белгіленген тҽртіпте бекітілген, қажетті қауіпсіздік шараларымен кҿзделген нұсқаулықтар сақталған жағдайда жол беріледі. Сонымен бірге, сыналатын қысымда ыдысты ұстап тұру уақыты жоба ҽзірлеушісімен белгіленеді, бірақ 5 минуттан кем емем уақытты болуы қажет.Ыдыс сыналған қысымның мҽні мен сынақ нҽтижесі, ыдыс тҿлқұжатына, сынақ жүргізген тұлғамен енгізіледі.Ҽр ыдыс белгіленген нысандағы тҿлқұжатпен ҿндіруші- зауыттармен жеткізіледі, оған ыдысты құрастыру жҽне пайдалану бойынша нұсқаулық қоса беріледі.Ыдысқа кестеше бекітілуі қажет, онда мыналар қойылады: тауар белгісі немесе дайындаушы-кҽсіпорын атауы; ыдыс атауы немесе белгісі; ыдыстың реттік нҿмірі (зауыт нҿмірі бойынша; дайындалған күні; жұмысы қысымы, МПа; есептік қысымы, МПа; сыналатын қысым, МПа; қабырғаларының шекті жоғары жҽне немесе) тҿменгі жұмыс температурасы, °С; ыдыс салмағы).Жұмысты басқару жҽне ыдысты оны қолдану мақсатына байланысты қауіпсіз жағдайды қамтамасыз ету үшін мыналармен жарақталуы қажет: тиектік аппартурамен; қысымды ҿлшейтін құралдармен; температураны ҿлшейтін құралдармен; сақтандырғыш құрылғылармен; сұйықтық деңгейін кҿрсеткіштермен. Сермердегі тиектік аппаратруалар темір арқауды ашу немесе жабу кезіндегі айналу бағытын кҿрсетеді.Ҽрбір ыдыс жҽне оның ҽртүрлі қысымы бар жеке қуаты тікелей ҽрекет ететін манометрлермен жарақталуы қажет. Олар ыдыс келтеқосқышы немесе құбыр желісінде ыдыс пен тиектік аппаратура арасына орнатады. 2,5 МПа (25 кгс/см2) дейінгі ыдыстың жұмысқысымы кезіндегі Ережеге сҽйкес манометрлердің дҽлдік санаты 2,5- нан тҿмен болуы қажет; егер жұмыс қысымы 2,5 МПа болса, онда осы құралдардың дҽлдік санаты 1,5-нан тҿмен болмауы қажет.Манометрлер, ҿлшеу шегі жұмыс қысымы құрал шкаласының үштен екі бҿлігінде тұратын шкаламен таңдап алынуы қажет. Мысалы, ыдыстағы жұмыс қысымы 4 кгс/см2. Бұл жағдайда шкала шегі 0...6 жҽне 0...12 кгс/см2 аралығындағы шкала шегіндегі манометрлерді қолдануға болады. Шкаласы 0...8 кгс/см2 жҽне құрал тілінің жұмыс қысымы осы шкаланың үштен екі бҿлігінің ортасында болатын манометрді алуға болады. Ыдыс иесі манометр шкаласына, жұмыс қысымын білдіретін қызыл белгіні қоюуы қажет. Қызыл белгінің орнына, манометр тұрқына қызыл түспен боялған метал тілімшені жҽне манометр шынысына тығыз қабысқан манометрді бекітуге болады.Ереже манометр тұрқына атаулы диаметрге қатысты талапты белгілейді. Егер олар бақылау алаңынан 2 м дейінгі биіктікте орнатыылатын болса, онда бұл диаметр 100 м кем емес, 2-ден 3 м дейін —160 мм кем емес болуы қажет. Манометрлерді 3 м астам биіктікте орнатуға рұқсат етілмейді.Манометр жҽне ыдыс арасында екі жүрісті кран немесе бақылау манометрі арқылы құралды тексеруге мүмкіндік беретін, оны ауыстыратын құрылғыны орнатуы қажет. Бұл талап, манометрді белгілі мерзімде оның ыдысын шешіп алу арқылы тексеруге мүмкіндік болғанда міндетті емес.Манометрлерді келесі жағдайларда қолдануға болмайды: тексеріс жүргізу туралы белгісі бар бітеме немесе таңба болмайды; тексеріс мерзімі ҿтіп кеткен; құрылғының тілі оны ағытқан кезде шектеулі қателік жартысынан асатын, шкаланы кҿлеміне қарай нҿлдік бҿлуге қайта оралады; шынысы сынған немесе құрылғының дұрыс кҿрсетуіне ҽсер ететін бұзылған жері бар.Манометрлерді олардың бітемесі немесе таңбасымен тексеру 12 айда бір рет жүргізілуі қажет. Қосымша 6 айда бір рет ыдыс иесі жұмыс манометрлерін бақылау манометрімен бақылау тексерісі журналына нҽтижелерін жазу арқылы тексеріс жүргізуі қажет. Бақылау манометрі болмаған жағдайда, ексерілетін құрылғысы бар бірдей шкаласы жҽне дҽлдік санаты бар, тексеретін жұмыс манометрін қолдануға рұқсат етіледі.Ұйым басшылығы — ыдыс иесі «Жұмыс режимі жҽне қысыммен жұмыс істейтін ыдыстарға қауіпсіз қызмет ету бойынша нұсқаулықты» ҽзірлеуі жҽне бекітуі қажет, онда ыдыстарды пайдалу барысында қызмет кҿрсетуші қызметкермен манометрлердің ақаусыздығын тексеру тҽртібі мен мерзімі анықталады.Шамадан артық қысыммен жұмыс істейтін ыдыстардың бҽрі, қысымның жоғарылауынан сақтандыратын құрылғылармен жарақталуы қажет. Бұл үшін маналар қолданылады: серіппелі сақтандыру қақпақшалары (СҚ); иінтіректі-жүк СҚ; басты СҚ мен тікелей ҽрекет ететін импульсті басқарушы импульсты қақпақша; бұзатын мембраналары бар сақтандырғыш құрылғы; Ресей техникалық қадағалауымен келісілген қолданыстағы басқа да сақтандырғыш құрылғылар.Иінтіректі-жүк СҚ жылжымалы ыдыстарда қолдануға жол берілмейді.Қандай да бір тиекті темір арқауды ыдыс пен сақтандырғыш құрылғының арасында, сонымен бірге оның артынан орнатуға жол берілмейді. Бұдан басқа, сақтандырғыш құрылғылар, олар қызмет ету үшін қолайлы жерлерге орналастыруы қажет.Ыдыстар ашық алаңдарда, адамдар кҿп жиналатын жерлерде немесе жеке тұрған ғимараттарда орнатылуы қажет. Ыдыстарды орнатуға мына жағдайларда жол беріледі:1)ҿндірістік ғимаратқа іргелес үй-жайларда, олар күрделі қабырғалары бар ғимараттардан бҿлінген жағдайда;2)сҿндірістік үй-жайларда, салалық қауіпсіздік ережелерімен кҿзделген жағдайларда;3)топыраққа қарай жылжытылған, темір арқауға кіруді жҽне ыдыс қабырғаларын жемірілуден қорғау қамтамасыз етілген жағдайда Ресей Ресей техникалық қадағалау органдарымен тіркелген ыдыстарды тұрғын үй, қоғамдық жҽне тұрмыстық ғимараттарда, сонымен бірге оған іргелес жатқан үй-жайларда орналастыруға рұқсат етілмейді.Ереже таратылатын барлық ыдыстар жҽне оларды жұмысқа қосуға дейін тіркеуден ҿткізілуі қажет. Олар не Ресей техникалық қадағалау органдарында, не болмаса пайдалануға беретін ұйымның ҿзімен жүзеге асырылады. Ресей техникалық қадағалау органдарында тіркеуге жатқызылады:1)200 °С-тен аспайтын қабырға температурасында жұмыс істейтін, 1-ші топтағы1 ыдыстар, олардағы қысым туындысы МПа (кгс/см2), м3 (л) сыйымдылықта 0,05-тен (500) аспайды, сонымен қатар бұрын кҿрсетілген температурада жұмыс істейтін, бұл туынды 0,1-ден (10000) аспайтын 2,3,4-ші топтағы ыдыстар;2)сұйытылған газдарды, сыйымдылығы 100 л дейінгі балондарды тасымалдауға арналған бҿшкелер;1 Ыдыстар тобы (олар не бҽрі тҿртеу) жұмыс ортасы қабырғалары температурасының есептік қысымы есепке алынған Ережелер бойынша анықталады. Соның ішінде, 1-ші топқа, есептік қысымы 0,07 МПа асатын (0,7 кгс/см2), жұмыс ортасы жарылыс-немесе ҿрт қаупі бар, немесе, қабырғаларының температурасына қарамастан, 12.1.007 МЕМСТ бойынша 1-2-санаттағы ыдыстар жатады. 3)сұйытылған газдарды, сұйықтықтар мен оларды мерзім сайын босатқан кезде қысымда тұрған сусымалы денелерді сақтау жҽне тасымалдауға арналған ыдыстар;4)Кҿлік құралдары қозғалтқышын отынмен қамтамасыз ету үшін арналған жҽне олар орнатылған қысылған жҽне сұйытылған газы бар ыдыстар;5)жер астындағы тау-кен қазбасында орнатылған ыдыстар;6)арнайы мақсатта қолданылатын кейбір басқа да ыдыстар Ережелерде атап кҿрсетілген.Ыдыстарды қауіпсіз күту кезінде техникалық куҽландырудың (ТК) үлкен маңызы бар. Ол пайдалану кезінде мерзім сайын, жұмысқа қосуға дейінгі құрастырудан кейін жүргізіледі; қажет болған жағдайда кезектен тыс ТК да жүргізіледі. ТК кҿлемі, ҽдістері мен мерзімділігі ыдысты құрастыру жҽне пайдалану бойынша нұсқаулықта кҿрсетілуі қажет. Егер осындай кҿрсетілер болмаса, онда ТК Ережелерге сҽйкес жүргізілуі тиіс. ТК ыдыстың сыртқы жҽне ішкі байқауы жҽне гидравликалық сынақ кіреді. Ресей техникалық қадағалау органдарында тіркелмейтін ыдыстарды ТК, ыдыстың ақаусыз күйі мен қауіпсіз пайдалануын қадағалау бойынша жауапты тұлғамен жүргізіледі. Ресей техникалық қадағалау органдарында тіркелетін, ыдыстардың алғашқы жҽне кезектен тыс ТК, сонымен бірге құрамында жарылысҿрт қаупі бар заттар мен 12.1.007 МЕМСТ бойынша қауіптілігі 1-ші жҽне 2-ші санаттағы осындай ыдыстарға мерзімдік ТК, Ресей техникалық қадағалау органдарымен жүргізіледі. Ресей техникалық қадағалау органдарында тіркелген, бірақ құрамында кҿрсетілген заттар жоқ ыдыстарды мерзімдік ТК, осы жұмыстарды орындауға Ресей техникалық қадағалау органының рұқсаты (лицензия) бар ұйым мамандарымен жүргізіледі.Ыдыстарды сыртқы жҽне ішкі байқау мақсаты — ыдыс жабдықтары мен олардың дұрыс орнатылуын тексеру, бұзылған жерлерінің болмауы, бұдан ҽрі жұмыс істеу мүмкіндігін анықтау. Гидравликалық сынақ ыдыстың құраушы бҿліктерінің беріктілігі мен жалғанған жерлерінің тығыздығын тексеру мақсаты болып саналады. Сонымен бірге ыдыстар оларға орнатылған темір арқаулармен бірге сыналуы қажет.Іштей байқауға жҽне гидравликалық сынаққа дейін ыдыс тоқталуы, салқындатылуы (немесе жылытылған), кҿтеріңкі қысым кҿзіндегі ыдыстарды жалғайтын, барлық құбыр желілерінен бітеуіштермен ажыратылуы, оны толтырып тұрған жұмыс ортасынан босатылуы қажет, оған қоса қажет болған жағдайларда арнайы ҿңдеуден ҿтуі- газсыздандырылуы, ыдыс бейтараптандырылуы қажет. Гидравликалық сынақ ішкі жҽне сыртқы байқау қанағаттанарлық нҽтижиде болғанда жүргізіледі.ТК нҽтижелерін тҿлқұжатқа, ТК жүргізген тұлға жазады жҽне ыдысты пайдаланудағы рұқсат беретін параметрлерді жҽне келесі куҽландыру мерзімдерін кҿрсетеді.Егер ыдыс бұдан ҽрі пайдалануға жарамды деп танылса, онда оның кҿрінетін жерінде бояумен келесі мҽліметтер жазылады: тіркеу нҿмірі; рұқсат етілген қысым; келесі сыртқы жҽне ішкі байқау жҽне гидравликалық сынақ күні, айы жҽне жылы. Кҿрсетілген ақпарат 200х150 мм кем емес ҿлшемдегі арнайы кестешеде қойылады.Егер ТК, ыдыстың беріктілігін тҿмендететін ақаулар табылса, онда оны тҿмендетілген параметрлерді (қысым жҽне температура бойынша) пайдалануға рұқсат етіледі. Осындай пайдалану мүмкіндігі, иеленушімен ұсынылған беріктілікті есептеу арқылы расталуы тиіс. Сонымен бірге, ПК ҿткізу қабілетін тексеру есебі жүргізілуі қажет. ТК барысында ыдыстың қауіпті күйі анықталған кезде, оны бұдан ҽрі пайдалануға тыйым салынады.Мерзімдік ТК кезінде гидравликалық сынақты сыналатын қысыммен жүргізеді, кҿлемі ыдыс үшін рұқсат етілген қысыммен анықталады. Сыналатын қысымда ыдыс, егер ҿндіруші-зауыттың басқа да кҿрсеткіштері болмаса, 5 минут тұруы қажет.Ресей техникалық қадағалау органдарында тіркелген, ыдыстарды пайдалануға енгізуге рұқсат инспектормен, оны ТК негізінде тіркегеннен жҽне қызмет кҿрсету жҽне қадағалау ұйымдарымен тексергеннен кейін беріледі.Ресей техникалық қадағалау органдарыда тіркелмеген ыдыстар, ыдыстардың техникалық күйі жҽне оларды пайдалануды қадағалауды жүзеге асыратын ұйымның бұйрығымен тағайындалған тұлғамен пайдалануға рұқсат етіледі.Ыдысты пайдалануға енгізуге рұқсат оның тҿлқұжатына жазылады. Осыдан кейін ыдысқа немесе арнайы кестешеге бояумен ҽлдеқашан кҿрсетілген ақпарат түсіріледі.Ыдысты ақаусыз күйде ұстау жҽне олардың қауіпсіз жұмысын қамтамасыз мақсатында мыналар қажет:1)ЖТҚ құрамынан, белгіленген тҽртіпте Ережелер білімін тексеруден ҿткен, ыдыстардың ақаусыз күйі мен қауіпсіз ҽрекеті үшін жауапты жҽне ыдыстардың техникалық күйі мен оны пайдаланылуын қадағалау бойынша жауапты тұлғаны тағайындау; қолданылатын ыдыстар кҿп кҿлемде болғанда, қадағалау бойынша жауапты тұлғалар бірнеше (қадағалау тобы) болуы мүмкін;2)Оқудан жҽне білім тексерісінен ҿткен, ыдыстарға қызмет ету бойынша куҽлігі бар қажетті кҿлемде қызмет кҿрсетуші тұлғаларды тағайындау;3)белгіленген мерзімде, ТК жүргізілуін, ыдыстарды диагностикалауды жүргізу;4)басшы қызметкерлермен, мамандармен жҽне қызмет кҿрсетуші қызметкерлермен ережелер мен ыдыстарды қауіпсіз қолдануды ұйымдастыруға жататын, нұсқаулықтарды талап етілген кезеңдік оқыту мен білім тексерісін қамтамасыз ету;5)мамандарды, ыдыстарды қауіпсіз пайдалану бойынша ережелермен, басшылық нұсқаулармен, ал қызметкерлерді — нұсқаулықтармен қамтамасыз ету.Ыдыстарға қызмет кҿрсетуге, 18 жастан жоғары, медициналық куҽландырудан, мамандығы бойынша оқудан, ыдыстарды қауіпсіз пайдалану ережелері бойынша оқудан жҽне білім тексерісінен ҿткен тұлғаларға рұқсат етіледі. Қызметкерлерді дайындау, Ресей техникалық қадағалау органдарының рұқсаты бар ПТУ, УКК жүргізілуі қажет.Қызметкерді жеке дайындауға жол берілмейді. Емтихан тапсырған тұлғаларға сҽйкес куҽлік беріледі.Зиянды заттардың қысымы бойынша жұмыс істейтін кемелерді тез арада босататын кемелерге қызмет кҿрсететін персоналды куҽландыру Ресейдің Ресей техникалық бақылауының инспекторының қатысуымен комиссиямен анықталады, басқа жағдайларда инспектордың комиссия жұмысына қатысуы қажет емес.Жұмыс барысында, ыдысты күтетін қызметкердің білімін кезеңдік тексеру, 12 айда бір реттен аспайтын уақытта жүргізілуі тиіс. Ереже, сонымен қатар кезектен тыс білімді тексеру үшін кҿзделеді. Білімді тексеру нҽтижесі хаттамамен жҽне куҽліктің (немесе жаңа куҽлік кҿшірмесі) қолданылу мерзімін ұзарту арқылы рҽсімделеді. Қызметкерді ыдыстарды жеке күтуге рұқсат бұйрықпен рҽсімделеді.Иеленуші-ұйыммен жұмыс режимі жҽне ыдысты қауіпсіз күту бойынша нұсқаулық ҽзірленуі жҽне бекітілуі қажет. Ол жұмыс орнында болуы керек жҽне қызмет кҿрсетуші персоналға түсуге қарсы шығарылуы тиіс. Жұмыс орындарында кеменің қосылуы үшін схема кҿрсетілуі керек.Жұмыс режимі жҽне ыдысты қауіпсіз күту бойынша нұсқаулықтарда, ыдыстарды апатты (шұғыл) тоқтату талап етілетін жағдайлар кҿрсетілуі қажет: қысымды рұқсат етілгеннен кҿтеру; сақтандырғыш құрылғылардың ақаусыздығы; анықталған саңылаулар, адырақтар, тҿсемдердің жарылуы; манометрлердің ақаулығы; сұйықтық деңгейінің ыдыстарда шекті отпен жылытылған деңгейден тҿмендеуі; сұйықтық деңгейінің барлық кҿрсеткіштерінің қолданыстан шығып қалуы; ҿрттің пайда болуы.Ыдыстарды апатты тоқтату тҽртібі осы нұсқаулықта кҿрсетіледі. Ыдыстарды апатты тоқтату себептері ауысым журналында жазылады.Қысыммен жұмыс істейтін ыдыстардың сан түрі баллондар болып саналады. Баллондардың беті газ атауларына қарай боялады. Бұдан басқа, баллондарда сҽйкес жазулар жазылады. Олар 1/3 кем емес шеңбер ұзындығына, ал жолақтары-барлық шеңбер бойына орналастырылады. Ереже ҽріп тиіктігін (60 мм) жҽне жолақ ендерін (25мм) реттейді. Баллондарды пайдалану барысында толықтырушы стансаларда жҽне Ресей техникалық қадағалауының рұқсаты бар сынақ бҿлімдерінде куҽландырылады. Баллондарды пайдалану, сақтау жҽне тасымалдау, белгіленген тҽртіпте бекітілген, нұсқаулық бойынша жүзеге асырылады. Баллондарды күту тек оқытылған жҽне нұсқаулықпен танысқан жұмысшыларға тапсырылады.Газы бар баллондар арнайы үй-жайларда, сонымен бірге ашық ауада сақталады. Соңғы жағдайда, олар жауын-шашыннан жҽне күн сҽулесінен қорғалуы қажет. Оттегі жҽне жанғыш газы бар баллондарды бір бҿлмеде қоймалық сақтауға тыйым салынады.Улы газы бар баллондар арнайы жабық үй-жайларда сақталады.Газы бар баллондар жылу беретін құрылғылар мен пештерге 1 м жақын емес жҽне ашық оттан алынатын жылу кҿздерінен 5 м жақын емес қашықтықта орналастырылуы қажет.Баллондағы газды толық жұмсауға тыйым салынады. Газдың қалған қысымы 0,05 МПа кем емес болуы қажет.Толтырылған баллондар, оған қондырылған табандықтарымен тік күйінде арнайы жабдықталған торда, ұяшықта сақтайды. Табандығы жоқ баллондарды кҿлденең күйінде ағаш жақтаулар немесе сҿрелерде сақтайды. Табандықтары бар баллондарды ашық алаңдарда сақтау кезінде, кҿлденең қатар арасындағы жіптен жасалған тҿсемдерді, қат- қабат үйілген ағаш діңгектеріне қоюға болады. Қатар биіктігі 1,5 м аспауы қажет. Баллон шұралары бір жағына бұралуы қажет.Баллондарды тасымалдау рессорлы кҿлікте немесе баллондар арасындағы тҿсемдермен кҿлденең күйінде автокарда жүзеге асырылады. Баллондарды кҿшіру жҽне тасымалдау бұрап бекітілген қақпақшалармен жүргізіледі. БАҚЫЛАУ СҦРАҚТАРЫҚұрылыста негізгі жарақаттану себептерін баяндап беріңдер жҽне оларды жіктеңдер.Табиғи жҽне жасанды жарық беруге қатысты нормативтік талаптарды баяндап беріңдер.Құрылыс ҿндірісіндегі шуыл мен дірілден қорғау қағидаттары туралы айтып беріңдер.Электр тоғынан зақым алу қаупі бойынша жұмыс жағдайы жҽне үй-жайлардың топтастырылуын баяндап беріңдер.Қорғаныштық жерге тұйықталу қағидаттарын баяндап беріңдер.Электр тоғынан зақымданудан жеке қорғаныс құралдары туралы айтып беріңдер.Құрылыс ҿндірісінде электр қауіпсіздігімен қамтамасыз ету бойынша негізгі ұйымдастыру жҽне техникалық шешімдер туралы айтып беріңдер.Құрылыста қауіпсіз еңбек жағдайын қамтамасыз етуде жобалық құжаттарды (АСЖ, ҾҚРЕ жҽне ТК) рҿлі туралы айтып беріңдер.Жер жҽне құрастыру жұмыстары кезіндегі негізгі қауіпсіздік талаптарын баяндап беріңдер.Бетон жұмыстары мен таспен қалау кезіндегі негізгі қауіпсіздік талаптарын баяндап беріңдер.Ҽрлеу жҽне шатыр жұмыстары кезіндегі негізгі қауіпсіздік талаптарын баяндап беріңдер.Құрылыста жүк кҿтеретін крандарды пайдалану кезіндегі негізгі қауіпсіздік талаптарын баяндап беріңдер.Құрылыс машиналары мен механизмдерін қауіпсіз пайдалану талаптарын баяндап беріңдер.Қысыммен жұмыс істейтін, ыдыстар мен жүйелерді қауіпсіз пайдалану талаптарын баяндап беріңдер.       Еңбекті қорғау —техникалық, гигиеналық, заң, ҽлеуметтік, экономикалық мҽселелерді қамтитын біршама күрделі білім саласы. Оның негізін кең ауқымды нормативтік база құрайды, оған бірнеше мыңдаған ҽртүрлі нормативтік-техникалық жҽне ұйымдастырушылық- құқықтық құжаттар кіреді жҽне олар үнемі жетілдіріліп отырады, толықтырылады жҽне ҿзгертіледі. Еңбекті қорғау бойынша ҽртүрлі мҽселелерді шешу, тек қана қолданыстағы нормативтік құқықтық актілер арқылы жүзеге асырылады. Сондықтан да барлық кҽсіпорындар мен ұйымдар еңбекті қорғау нормативтік базасындағы ҿзгерістерді, осы үшін мамандандырылған ақпараттық- анықтамалықты қолдана отырып үнемі қадағалауы қажет.Құрылыста болған ҽрбір жазатайым жағдай, — бұл сҽтсіздік, жұмысты ұйымдастырудағы жаңсақтық туралы белгі. Сол сҽтте, ҽрбір алдын алынған жазатайым жағдайлар — бұл құтқарылған ҿмір, бірнеше миллион рубльді құрайтын ірі экономикалық шығындарды жояды. Сондықтан да еңбекті қорғау талаптарын қамтамасыз ету — барлық құрылыс ұйымдарының маңызды қорғанысы.     Беляков Г.И. Ҿндірістегі тіршілік қауіпсіздігі (еңбекті қорғау) / Г.И.Беляков. — СПб. : Лань, 2006. — 512 б.Девисилов В.А. Еңбекті қорғау: оқулық / В.А.Девисилов — М. : ФОРУМ : ИНФОРМ-М, 2004. — 400 б.Минько В.М. Еңбекті қорғаудағы математикалық үлгілеу / В.М.Минько. — Калининград : «КМТУ» ЖКБ ФМБМ баспасы, 2008.— 248 б.Құрылыстағы ҿрттің алдын алу / [Б. В. Грушевский, Н. Л. Котов, В. И. Сидорук жҽне басқалар]. — М. :Құрылыс баспасы, 1989.— 368 б.СНиП 12-03-2001. Құрылыстағы қауіпсіздік. 1-бҿлім. Жалпы талаптар. — М., 2001.СНиП 12-04-2002. Құрылыстағы қауіпсіздік. 2-бҿлім. Құрылыс ҿндірісі. — М., 2002.«Ҿрт қауіпсіздік талаптары туралы техникалық реттеме» Федералды заң, № 123-ФЗ. 2009 жылғы 1.09. бастап қолданысқа енгізілді.       Кіріспе 31-тарау. Еңбекті қорғау негіздері 4Еңбекті қорғау саласындағы негізгі терминдер мен олардың заманауи анықтамасы 4Еңбекті қорғауда ҽлеуметтік серіктестіктің маңызы 7Құрылыстағы қауіпті жҽне зиянды ҿндірістік факторлар 8Еңбекті қамтамасыз ету қағидаттары, ҽдістері мен құралдары .13Еңбекті қорғау бойынша құқықтық негіздер 16Еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік реттеу 19Құрылыста еңбекті қорғау бойынша мемлекеттік нормативтік талаптар 242-тарау. Қҧрылыста еңбекті қорғауды басқару негіздері 31Ұйымдарда еңбекті қорғау қызметі 31Еңбекті қорғау жағдайын ішкі ҽкімшілік-қоғамдық бақылау ұйымы. 37Еңбек жағдайлары бойынша жұмыс орындарын аттестаттау жҽне олардың тҽжірибелік маңызы 463.3 Ұйымдарда еңбекті қорғау жүйесіне қатысты заманауи талаптар. 51Қызметкерлердің еңбекті қорғау бойынша нұсқаулықтарын ҽзірлеу, келісу жҽне бекіту 60Еңбекті қорғау бойынша қызметкерлерді оқытуды ұйымдастыру, нұсқаулық беру жҽне білімін тексеру 63Қызметкерлерге қолайсыз еңбек жағдайларында ҿтемақы тҿлеу 67Қызметкерлерді жеке қорғаныс құралдарымен қамтамасыз ету тҽртібі 70Қызметкерлерді санитарлық-тұрмыстық қамтамасыз ету 74Еңбекті қорғау бойынша құжаттама жҽне есептілік 81Ұйымдарда еңбекті қорғау бойынша жұмыстарды сертификаттау 86 Еңбекті қорғау бойынша іс-шараларды жоспарлау жҽне құру 91Еңбекті қорғау бойынша іс-шаралардың экономикалық тиімділігі 973-тарау. Қҧрылыстағы еңбекті қорғау бойынша арнайы мәселелер 103Құрылыстағы ҿндірістік жарақат алудың негізгі себептері 103Ұжымдық қорғаныс құралдары: жарық беру, желдету, шуыл мен дірілден қорғау 1062.1.Ҿндірістік жарық беру 1062.2.Желдету 1182.3.Шуыл мен дірілден қорғау 118Электр қауіпсіздігімен қамтамасыз ету 127Құрылыстағы жобалық құжаттарда еңбекті қорғау талаптарын қамтамасыз ету 138Ғимараттар мен құрылыстарды қолданысқа беруді ұйымдастыру 143Құрылыс жұмыстарының негізгі түрлеріне қатысты қауіпсіздік талаптары 1496.1.Жер жұмыстары 1496.2.Темір бетон жҽне метал құрылымдарды құрастыру 1566.3.Бетон жҽне темір бетон жұмыстары 1616.4.Таспен қалау 1646.5.Ҽрлеу жұмыстары 1656.6.Шатыр жұмыстары 167Тиеу-түсіру жұмыстарындағы қауіпсіздікті қамтамасыз ету...169Құрылыс машиналары мен механизмдерінің қауіпсіз пайдалануын қамтамасыз ету 1858.1.Жалпы талаптар 1853.8.2.Мобилді машиналар мен кҿлік құралдарын пайдалану кезіндегі қауіпсіздік талаптары 187Стационарлы машиналарды пайдалану кезіндегі қауіпсіздік талаптары 188Механикаландыру, жарақтау, қол машиналары мен аспаптарды пайдалану кезіндегі қауіпсіздік талаптары 191Жоғары қысыммен жұмыс істейтін жүйелерді қауіпсіз пайдалануды қамтамасыз ету 192Қорытынды 203Пайдаланған ҽдебиеттер тізімі. 204              Минько Виктор Михайлович Погожева Наталья Владимировна Қҧрылыстағы еңбекті қорғау Оқулық2-ші басылым, стереотиптік   Техникалық редактор М. М Жакипова Компьютелік беттеу: Г. Ю. Никитина Корректор А. Ю. Гончарова № 102114938 басылым. 04.04.2014 жылы шығарылымға қол қойылған. 60x90/16 форматы.«Балтика» гарнитурасы. Офсеттік қағаз. № 1. Офсеттік баспа. Шартты бет саны 13,0. Тираж 1 000 дана. № « тапсырыс, «Академия» баспа орталығы. www.academіa-moscow.ru129085, Мҽскеу қ., Мир даңғылы, 101В, 1 құр.. Тел./факс: (495)648-0507, 616-0029. Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU.AE51.H 16476 05.04.2013. Баспаның электронды тасушысынан басылған. ОАО «Твер полиграфиялық комбинат», 170024, Тверь қаласы, Ленин даңғылы, 5. Телефон: (4822) 44-52-03, 44-50-34. Телефон/факс: (4822) 44-42-15.Home page — www.tverpk.ru Электрондық пошта(E-maіl) — sales@tverpk.ru