Арнау
Жүрегім, жырым, сенікі,
Кеңесті далам,кең далам.
Тудым, өстім,есейдім,

Ен далам - анам, мен балаң.
Туған, өскен есейген
Еңбек тулы ел-балаң.
Бұрынғы өтен күніңді

Берейін жырлап елге, анам.
Көргеніңді бүгінгі
Жаз, жаз, қалам, тер, қалам.
Жүрегім, жырым, сенікі,

Кеңесті далам, кең далам.
Ен далам - анам, мен балаң,
Ендеше қалам бер маған.
Таңда

Құбақандап бозара,
Көтерілді көкжиек,
Нұр сәулесі көк жара
Берді аспанға тан қылаң.

Сөнді жұлдыз шоқтайын,
Түн түндігі түрілді.
Шалқып жанған оттайын
Атты қырда жазғы таң.

Өзен ұран қосқандай
Даладағы дүбірге,
Тау қойынын ашқандай,
Қайнағандай ой мен қыр.

Дүрілдейді бір жаңа үн,
Кім енбегі? Кім күші?
Алды қырды бір сарын,
Ақтарылды қырға нұр.

Көпті көрген бір кәрі,
Талай-талай заманнан
Тепкі көрген қыр шалы
Дөңде отырды осы кез.

Кейде айқайлап, қиқулап,
Кейде күлкі, кейде зар,
Жатты әйтеуір, қыр шулап,
Құлақ қоя, жұмды көз.

Терісінен, оңынан,
Таудан, құздан, даладан,
Құмнан, судан, қоңырдан,
Өзен, орман, қамыстан

Тау селіндей күңірене,
Қыр желіндей ескектей,
Көшкен елдей үдере
Келді дауыс алыстан...

Ақтабан
Қаратаудың қойнынан
Шықты жосып бір сарын,
Сырдың, Шудың бойынан

Сарқырады бір ағын...
Күңіренте даланы
Шықты қырдан бір сарын...
Жерге жақын таяды

Отағасы құлағын.
Алатаудың ақ сүті
Асқар иген, құм сүйген,
Боз даланың қос құты

Сыр менен Шу екі ене...
Екі өзеннен шықты шаң...
Екі енені шапты жау...
Жуды жауды, қанды қан...

Батыр шықты «жекеге».
Араласты, алысты,
Қан көмейлеп қалды құм,
Жекелесті, шабысты,

Қырғындады жан, дене...
Бас найзаға шаншылды.
Ат артында арулар...
Жерде қайнап қан сіңді...

Шан, топырақ-қан көже...
Жеңсіз берен киіне,
Күркіретіп жер-көкті,
Қанды қанжар үйіре

Батыр басшы мол қолға...
Шықты белге жүгірте,
Күн батардың алдында,
Қол көзінде көлеңке...

Бір үй отыр бір ойда...
Қалың шеру-қол қандай,
Жалғыз үйге қойылды ат,
Жер қайыса ұрандай,

Қақырық қан татыған.
Жапты сойыл, шоқпарлар,
─«Жау жұртында олжалап!»
─«Үйді ұрмаңдар! Тоқтаңдар!...»

Батыр түсті атынан.
Ол есікке үңілсін,
Өңкей егін-жас бала,
Емшек үшін, күн үшін,

Аңырайды, жылайды.
Түн бүлініп кеткен ел,
«Алармыз» бен «күн туса»,
Жұртта қалған өңкей төл...

Қозыдайын шулайды...
─«Аттарыңнан түс!» деген
Пәрмен болды жасаққа,
─«Қыр да, қанын іш!» деген...

Бауыздалды ұл мен қыз...
Төл тірсектер тіліңді,
Керегеге боршадай
Алпыс бала ілінді...

Десті «бітті құнымыз!»
Азан-қазан қыр үркіп,
Кімдер қалмай дал ада,
Талай көшті Сыр жұтып,

Ауғын болды ақтабан.
Жылап, шулап ұлардай
Шұбырынды болды күн,
Қайың сауа, ши шайнай,

Бақа, жылан қақтаған...
«Қаратаудың басынан
Көш келеді» деген күн;
«Көшкен сайын бір тайлақ

Бос келеді!» деген күн.
«Қарындас пен қара орын
Қалғаннан соң, дариға,
Қара көзден мөлтілдеп

Жас келеді» деген күн.
Алатаудың ақ сүті
Асқар иген, құм сүйген,
Боз даланың қос құты

Сыр менен Шу екі өзен.
Қырылған кім-халық па?
Шабылған кім? Шапқан кім?
Қазақ көшкен тарихта

Шулы, қанды қай кезең?...
Шал тыңдаған бұл дабыс
Кейде бал-бұл, кейде анық,
Кейде жақын, кейде алыс,

Ащы әңгіме айтқандай...
Кімнің кімді шапқанын,
Сырдың сырын, Шу суын,
Қанның судай аққанын,

Күн қырғынды тартқандай...
«Сол заманның жырлары- ау!
Мынау келген құлаққа.
Сол заманның мұңдары-ау»

Деді де шал күрсінді...
Желмен әдей келгендей
Ескіні еске алуға,
Әдейі дабыс бергендей

Болды дағы жел тынды...
Құл көгені
Алатауды жүлгелей
Қуа соққан желдейін,

Көк жайлауда бәйгедей
Келді дала дабыры...
Әлде жылау? Әлде ән?
Бұл не дабыс? Не сарын?

Тұнды жүрек, тынды қан...
Қалды тыңдай шал мұны:
Сол Алатау сүбесі-
Ағын судың көмейі,

Мұзды құздың төбесі
Бар еді әсем бір жайлау...
Сол жайлаудың үстінде,
Қырғыз, қазақ қосты бас.

Ұлы жиын үш күндей.
Палуан салу, ат айдау...
Қара құрық, қалың жан,
Қарағайдай қапырық.

Топ- тобымен ағылған,
Жыбыр қаққан ақ орда...
Өзі бір тау ет пен май,
Бұлақтайын cap қымыз,

Толды дуға тау мен сай,
Өзінше еш мін жоқ онда...
Дүр-дүр шапқан табақшы,
Қалмақшада қалың ат.

Тартты дәңге қарақшы,
Жұрт жөңкілді артынан.
Өңшең жампоз жүйрігі
Қамшыдайын қатысқан,

Сүзіліскен құрығы,
Жүзден мыңнан сарқылған...
Ат айдалды алысқа,
Жамбы атысты бір кезек,

Палуан алыс сайыста,
Атты тосты сарыла.
Шықты төске адақтай,
Керешіге ілінді,

Жүйрік бұты садақтай,
Кетті керіп жабыла...
Кеудесіне ат ойнай
Ащы ұрандар көк жара,

Тас домалай, су қайнай,
Дүбірледі Алатау.
Бұл сарынды шалғандай,
Жұмсақ жұмды қос көзін,

Сарынды ұстай алғандай,
Салды құлақ шал мынау...
Сол дүбірдің ішінен
Тағы дабыс келді анық,

Дүркіреген кісіден
Үйге тартты жамырай...
Үй ішінен, көгеннен
Күңіренді көп дауыс:

«Кесік құлақ» дегеннен
Ағытылды бірталай...
Үшеуі қыз, бір кемпір,
Екеуі шал, төрт бала.

Аты қазақ, заты құл,
Алып шықты көмбеге.
Күңіреністі, жыласты,
Жыласқанда кіміне

Жетім, жесір мұң ашты?
Кетті жылай бәйгеге...
«Сол да сондай күндер-ау,
Мынау келген құлаққа

Сол сорлының үндері-ау»-
Деді де шал жым тынды.
Тау мұзындай жүрегі,
Қалтырады, жылады,

Кемсеңдеді иегі...
«Күндер!» деді, күрсінді.
Құрбандық
Ақ Еділдің желіндей

Сарын сарнай, азынай,
Қыл қобыздың күйіндей
Келді дала дабыры.
Әлде жылау? Әлде ән?

Бұл не дабыс, не сарын?
Тұнды жүрек, тынды қан...
Қалды тыңдай шал мұны:
Ел Еділде жүргенде,

Еркін жайлай, кең оттай,
Еділде өткен күндерде,
Сонда да жан жаншылған.
Сонда жылау жарлыңыз,

Сонда әмірші бек пен хан:
Сонда сорлы сорлыңыз,
Тамды Еділге тамшы қан...
Ақ сұпыдай бет біткен,

Оймақ ауыз, күлім көз,
Ақ шыныдай ет біткен,
Қайың сынды мүсінді.
Асты иірім, зәулім құз,

Сенді ақтарып жатты Еділ,
Жар басынан сұлу қыз
Ұшты Еділге, ышқынды.
Қаны қаша, бозара,

Тілсіз, үнсіз, қимылсыз,
Қызға күйіп, қызара
Сұр, самарқау атты таң.
Тек, сылдыры Еділдің

Анда-санда күрсінді.
Дегендейін не білдің?
Тек сұм сопы тартты азан...
Не айтады су сылдыры?

Не қылған таң, не еткен қыз?
Біле білер кім мұны?
Десең шалға «мұны шеш!»
Түскен еді қыз қолға,

Өмірі жанып өшкені,
Мола болып түнде орда
Хан сөндірген кеше кеш.
Хан жинаған қалың қол

Бодам еткен бір елді,
Алып қайтқан мүлкі мол,
Түскен сұлу олжаға.
Сыбағасы боп ханның

Жамауына жарауға,
Хандағы көп құмардың...
Хан алдырған ордаға...
Хан үйінде бір князь.

Әкелген-ді шен-шекпен,
Қызды көріп еткен наз,
Ханға көзін қыскан-ды...
Белден төсек салына,

Князь көрді құрметті,
Қыз берілді қолына,
Ұстады да, қыстады...
Сүйген жары зынданда

Жатыр еді жылаумен,
Қыз шағылды жыланға...
Бар қолынан келгені.
Ертеде Еділ таңында

Тұрып князь қойнынан,
Ашып құшақ ағынға,
Өлімге қол сермеді.
─ «Өмір бітті, Еділ!...» деп,

«Молам-қойның, ақ өзен,
Ақ көйлегім-кебін!...» деп
Еділге өзін көмгені...
Жау қолында ел таппай

Жалғыз, әлсіз, панасыз..
Жан саялар жер таппай,
Өлімге езін бергені...
Өлді сорлы, өтті жыл...

Әлі сарын қалыпты...
Әлі ағады Ақ Еділ,
Еділ тірі, ел тірі.
Солардың сол заманын

Сөйлеген су анық.
Жылауларын, зарларын
Айтады әлі жел тілі...
Сандал

Желмаяның желіндей
Желе-жортқан жер шала.
Асанқайғы күйіндей
Келді дала дабыры.

Әлде жылау? Әлде жыр?
Не еткен дыбыс? Не сарын?
Бұл дабырға неше жыл?
Қалды тыңдай шал мұны:

Егін еккен, ішіп су
Әлде Талас, әлде Ертіс?
Әлде Жайық, Жетісу?
Бәлкім, тіпті Қостанай.

Төрт түліктен мал бітіп,
Қыста соғым, жазда айран,
Жата алар ма жан күтіп,
Айдап кетпей поштабай.

«Жер намаз сенсің» деп,
Тырмалады жер төсін,
«Жарлы балаң емсін» деп,
Салды қыстау «қоныс» деп.

«Тірлік осы» деп «үміт»,
Пішен шапты, жыртты жер.
Егін еккен диқан жұрт
Нені істесе соны істеп.

Ауыр тұман тұншыға,
Жауын жаумай далаға,
Талауранып күн шыға,
Кең жапанды басты зіл.

Жерді шенеп, қазықтап,
Жер сауырын, қонысты
Өңшең шұрай, жазықты ап,
Кетті кесіп землемер.

Атасынан құл мұжық
Еңіреген ежелгі,
Алпауыттан мұжылып,
Аударылды бер қарай.

Аузы-басы болып шаң,
Шұбап жетті далаға,
Салды избушка, түйді там,
Кетті қоңыр, көгорай.

Келе жерге жығылып
Қазақ, мұжық-екі құл,
Бір-біріне жұдырық
Егесті де салысты.

Бірін-бірі бауыздап,
Жала-пәле қаптады,
Адвокат пен арызды ап
Дуандарға шабысты.

«Асан қайғы бастаған,
Жолшыбай көмір тастаған
«Жиделібайсын» жері бар,
Шаңырағына мың түйе,

Жылына үш қоздайтын
Қой біткен құтты елі бар,
Қулы, нулы көлі бар,
Өзеннің ұзын кені бар.

Жалғыз түп қана шиіне
Айғыр үйір жылқы ығар.
Сондай шүйгін шөбі бар,
Көшудің соған жөні бар...»

Деп Бекетбай соқырлар
«Малдан-жаннан үміт жоқ!»
Деп «падыша шоқынтар!»
Жырау солай жырлаған.

Осы сөзбен улана
«Қайда көндік, тыныштық?»-
Деп кеңесе, толғана
Жыбырлаған бір заман.

«Қалғанша,-деп,-сен жауға»
Құдықтарға ит көмілді,
От қойылды қыстауға,
Қара түтін бықсыды.

«Құтсыз, құнсыз қалсын да!
Асан қайғы шалған жер
Кетсек пе екен Байсынға?»
Осы болды сыпсыны.

Құшақтасып моланы
«Қош мекен» деп шықты шу...
Соқты қырдың бораны,
Жұтқа ұрынды мал мен жан.

«Қайтсе, патша еркі!» деп
Тозғындады қалаға
Бет-бетімен тентіреп,
Қалды дала ыңыранған...

Күңіренгендей дала, жон,
Шулағандай сүргін ел,
Құлағына келген соң
Ұғынды шал, түйді ішін:

«Бұл дағы үлкен бір күйзеу
Болған екен бір күнде,
Болған екен ел жүдеу!...»
Деп күрсінді күй үшін...

Толқын
(1916 жыл)
Айдаһардың зәріндей,
Ақдауылдай бұрқырап,

Ақ патшаның кәріндей,
Келді дала дабыры.
Әлде жылау? Әлде күй?
Не еткен дабыс! Не сарын?

Кетті гулеп, үн ызғи,
Қалды тыңдай шал мұны:
Жойқын қырғын, қан сасыр,
Түсті халық талауға,

Басты қырды бір масыл,
Қан тамған жыл қурайдан,
Әлем тегіс күйзелген,
Күйзелудің мәнісі:

Қансырап жан сүйрелген,
Күнбатыста қан майдан.
─Алады екен баланы!
─Айдайды екен соғысқа!

Дақпырт басты даланы,
Қыр күңіренді күбірге.
Молда менен сопылар
«Күнге» қосты, «дін» шуын,

Бекетбайдай соқырлар,
Айқай қосты дүбірге:
«Ақырзаман боларда
Жер жүзін кеуір аларда

Жүз қатынға бір еркек
Қалады екен деген сөз...
Осынау сұмдық рас боп
Туған жерден топырақ

Қалармысың бұйырмай,
Көк өрім, өңшең көген көз..
Деп жырлады, аңыратты,
Жұрт жүйесін босатып,

Бұрын-соңғы күнді айтты.
Салбырап жұрт маужырай,
Су төгіліп мойнына,
Не қыларын біле алмай,

Жас төгіліп қойнына,
Қозғалды жұрт қан жылай.
─ Бере алмаймыз баланы!
─Бара алмаймыз соғысқа!..

Кеу-кеу басты даланы
Қыр күңіренді күбірге.
Салды пышақ болысқа,
Зәйімкеге қойылды өрт,

Шапты атағы «орысқа»,
Айналды ұлы дүбірге.
Қан жол, қаһары қатты әскер,
Қазақ-орыс аттанды.

Патша қолатты әскер
Тағы Сибирь, Түркстан.
Дала айналды тозаққа.
Қан, зеңбірек, пулемет.

Қырғыз бенен қазаққа
Болды майдан тұс-тұстан.
Жазды бауыр бесатар,
Күркіреді зеңбірек,

Сытыр қақты пулемет,
Ойдан, қырдан ұрынды.
Қырғи тиген торғай,
Ойда, қырда, тау, таста,

Қасқыр шапқан көп қойша
Қырғыз, қазақ қырылды.
«Аруақ»деп, «Аллалап!»
Кетті шұбап күңірене.

«Ауған Қытай қайда!» лап
Қызыл табан болды үркін.
Үйлер қалды тігулі,
Мекен қалды құлазып,

Өлік қалды үюлі,
Тастап түзде мал-мүлкін.
Іле басы-қасы, Күнес,
Өткел таппай үркін ел

Кетті суға талай көш;
Тозғындады ел, тозды жұрт,
«Жігіт алған» дейтін жыл.
Қазақ, қырғыз өмірінде

Шулы, қанды кезең бұл;
Белгілі бел-ұлы жұт.
Отырса да, қашса да,
Жалынса да жалбарып,

Болысқа да патшаға
Алынды өңшең жарлылар.
Поез толды тымаққа,
Өгіздейін тиеліп,

Кетті майдан іш жаққа;
Ел күңіренді, алды зар.
Бұл төгілген қан үшін,
Кейбір жуан, кей манап

Шыққан болса-жан үшін,
Пайдаланса қамы үшін.
Бола алар ма ол желеу?
Елдің жайы солай-ды.

Ел еңіреу, ел жүдеу...
Жоймас тарих мәнісін...
Жұт заманғы қарғадай,
Жемтігіне жарлының

Бір сұғынды болыс, бай;
Жауды көктен қанды қар.
Бұған салып құлағын:
«Мынау заман сол заман!

Мынау сарын-сол сарын
Екен!» деді әлгі шал.
Бостандық
Жазғы қырдың суындай,

Өзендегі сендейін,
Бостандықтың шуындай
Дүңкілдеді бір хабар.
Солқылдады жер мен көк,

Түсірді ме әлде жау?
Әлде ұлы той, әлде топ?
Қалды тыңдай мұны шал:
─Уа, сүйінші!... Сүйінші!

─Ояныңдар! Тұрыңдар!
─Бірің қалмай жиылшы!
Бостандық та, бостандық!
Патша тақтан түсіпті!

Түскенінің мәнісі:
«Көп бұқара қысыпты!
Болды тендік! Туысқандық!»
Десіп гулеп ел іші;

Ауыл, қала, жиылыс,
Жиылыстың мәжілісі:
Бай саудагер, зиялы
Жатыр алып мансапты.

«Пәлен-түген комитет!»
Жуан шілең он шақты;
Ордалы, өңшең ұялы.
─Хуриятта! Хурият!

─Құрылтайға бармақпыз!
─Ұсынбақпыз шарият!
Муфти, қазы, қазірет!
Құрылтайдың шарына

Бақан тірес, ит тартыс,
Көп список партия,
Әзір қымыз, әзір ет!
Әңкі-тәңкі ел басы,

Мырза көпес, бек, төре,
Болысы мен тілмашы;
Олар дағы «бостандық!»-
Деп салпақтап шабулы,

Босанған жұрт әлі жоқ!
Көзден сора ағулы.
«Алашым» деп жастар күп;
Күп-күп етіп күпілдеп,

─Комитетпіз! Жорналмыз!
─А, құдай-ай, «шүкір!» деп,
Қаужаң-қаужаң етісіп.
Бостандықтың мәнісін

Түсінуге дәрмен жоқ,
«Пәлен солай деді» мен
Күжілдесіп кетісіп.
«Біздерміз» деп «елге ие!»

Шарлас, сыбыс, сөз, съезд,
Өткен күннен белгі не?
Тым-тырақай бір заман!
«Кәзит», «қаулы», «құрылтай»,

«Хурият та, бостандық!»
Құрғақ сөзге халық бай,
Қуарған, әлі қуарған!
Бай қолында бір завод,

Әкім-жуан, бай-қожа,
Жер иесі-алпауыт,
Үкіметің төрт құйрық.
Батыстағы зеңбірек

Күрілдейді күн сайын,
Қан сасыды төңірек;
Жығылғанға жұдырық.
Тие берді тыйылмай.

Тендік қайда нашарға?
Жалшыға ақы бұйырмай,
Еңіреп етек толтырды.
─Бостандығың қайдалап!

─Өзіміз аш, жалаңаш!...
─Қан майданға айдамақ!...
Өкірді жау, көпірді.
─Хурият па, қанау ма?

Езілгенге күн қайда?
Бостандық па, алдау ма?
Неге соғар аяғы?
«Бар мұнда бір кілтипан!

Біле алмадым мұны анық...
Болар ма екен бір думан?»
Деді кәрі баяғы.
Октябрь дабысы

Ұлы жорық жарыста
Қызыл тудай лапылдап,
Жауға тартқан марштай
Әлемді алды бір сарын.

Бір сілкінді көк пен жер,
«Бұл қайнаған неткен күш?
Мынау дүбір не дүбір?»
Деп тыңдады бұл шалың:

Алыстағы қалада
Тапқа, сапқа тартылды.
Бір жағы-өңшең ақ білек,
Бір жағы-өңшең құс білек.

─Жер иесі-сен мұжық!
Ел иесі-енбекші!
─ Сен қожасың - құс білек!-
Деді большой большевик.

Құрылтайшы қазірет,
Ұлтшыл, буржой, ақындар:
«Бізге Октябрь жазым!» деп,
Естімеске дабысын,

Өлеңі мен ұранын,
Дабыл қақты «Алаштап»,
Бірі оқыды құранын
«Ел қамы үшін»- табы үшін

...Темір сауыт машина,
Машинаның бір көсем
Ырғып шықты үстіне,
Келді сарт-сұрт ұраны.

Лап аттанды Балтфлот,
Қызыл жасақ-матрос,
Петерборға жаудырды от,
Жарды шалдың құлағын.

Елендей ел құлағы,
Құлағына тиген-ді
Сол дабыстың ұраны,
Біздің құрыш, алмастар,

Сол ұранға аттана,
Жау-жарақты асына,
Шықты жауға баптана
Біздің ерлер-жолдастар.

Ұлы жорық жарыста
Қызыл тудай лапылдап,
Жауға тартқан марштай
Жер жүзіне күй кетті...

Қаңғыр-күңгір, күмбірден
Бітіп қалған құлаққа
Еміс-еміс үн кірген,
Сергіді шал, селт етті...

Аласапыран
Ала тудай бұландай
Терісінен шықты жел,
─ Алаш!

─ Алаш!- Ұрандай
Келді дала дабыры!
Бұл не дабыс? Не сарын?
Әлде ояту? Әлде айдау?

Шал төседі құлағын...
Келді дала сарыны...
Оқығаны, тілмашы,
Зиялысы, ұлтшылы,

Молда, қазы, мырзасы,
Байы, биі, жуаны
Атқа мінді, бармаққа.
Орынборда тұңғыш топ...

Қырғыз бенен қазаққа
«Алаш-алаш!» ұраны.
«Шығып тұрмын кәдеттен..
Онан үміт үздім-ақ...

─Келдіңдер ме дәретпен
Мынау тұңғыш съезге
Қажы, қазы, депутат?
Ал, съезді ашайын...

Ал, қазірет, оқы аят!
Өлген шалға-Оразға.
«Не ақыл?» деді «көсемі»,
«Айтқаныңыз, алдияр,

Мақұл!»-деді шешені,
─«Алашорда» тігілсін!
─Ал, жігіттер жиылсын!
Ақсақалдар атқа мін!

Әскер, азық, күн үшін-
Ұлт қазына үйілсін!
Осы болса пәтуа,
Жан пида, мал құрбандық,

Бар алаштың атына
Молда оқыды құранды.
Құран, аруақ, құдаймен
Бұқараны байлармыз,

Бай, зиялы, бұлармен
Орындаймыз ұранды.
Қырда атақты шал өлсе
Бір қобырап қалмай ма?

Пидиялап мал берсе,
Молда жалаң қақпай ма?
Біреу сиыр, саулық ап,
Біреу шапан, біреу ат,

Ағайыны бауырымдап,
Тұс-тұсынан шаппай ма?
Сол сықылды тұңғыш топ
Құрылтайға құранды

Оқып алып, сүріс боп
«Ойдай» қоқандады кеп.
Біреу тоңып секірет,
Біреу тойып кекірет,

Біреу кіндік үкімет!
Біреу «Қоқан ханы» боп.
Осы кеу-кеу үстіне
Колчак қалш-қалш ақырды:

─Алашты жап! Үш күнде!
Кім айтып жүр мынаны?
Әуел тұрсын ақ патша!
Автономың құрысын!

Мә, жау-жарақ! Мә ақша!
Соныменен не керек:
─«Колчак байғұс» ескі көз,
Болмасын ел большевик!

Жина баққан, сойылды,
Дутов пенен Колчакқа
Көмектесіп, жан сақта!
Жарасаңдар тамаққа

Сойғыза бер қойыңды!..»
Деді алаштың «ағасы»
Атаманға берді елді
«Кешегі алаш панасы»;

Тап соғысы болды жақ,
Біреу-қызыл, біреу-ақ,
Алаш; біреу-большевик
Ауыл майдан, екі жақ.

Офицер боп көп тілмаш,
Үкімет боп «оқыған»,
Әскер жиды, болды бас;
«Торы атты алаш», «ақ шапақ»

Елді басты алаш, ақ.
Қатын-отын, қыз-қатын,
Әйдай, қырға салды ойнақ,
Ішілді қан бейне арақ.

Адъютант боп ағаға,
Атаманға қылыш боп,
Оқа қадап жағаға
Талай қазақ «жеткен-ді».

Атағанды ауызға ап,
«Мынау қалай?» дегенді
Қырқыратып бауыздап,
Талай «ұлтшыл» кеткен-ді.

Қызыл жоса сел еткен
Сарыарқаның даласын:
Зар жылатқан, еңіреткен
Қатыны мен баласын.

Большевикшіл ерлерді,
Большевиктегі елдерді
Атқан, шапқан жылатқан
Алашың сол, алашың!..

Бұл да қалған бір кезең
Қазақ өткен тарихта,
Бұл да елеулі бір белең,
Арты қанды ор, алды жар.

─«Сол қан қазақ ұлты үшін
Десе кімді сендірер?
«Сол қан қазақ жұрты үшін»
Десе кімді сендірер

Деп ойлады әлгі шал.
Ала тудай бұлаңдай
Қыр төсінен есті жел.
«Алаштаған!» ұрандай

Ұйтқыды жел, бұзылды.
Сол күндердің шуындай,
Сондағы аққан қандайын,
Сол алаштың туындай

Тозғындап жел үзілді...
Атаман ойнағы
Сол сапыран өмірдей
Сапырып та шулатып,

Ебінің cap желіндей
Саулайды екен сол сарын.
Бірде ұйықтап, үздігіп,
Ышқынады осы күй.

Тұла бойын мұз қылып,
Қойды құлақ бұл шалың;
Алай-дүлей боран боп,
Сапырылды cap дала,

Көз сорасы томар боп,
Қыс аңғары болды жұт.
Қарды шашқан борандай
Қанды шашты, шықты жау,

Ел қысылды қояндай,
Қоқандады сары иық.
Теуіп түкті төресі,
Қайта туды қара күн,

Халықтың жоқ зәресі...
Күркіреді зеңбірек;
Сол Қоңыртау сағасын,
Тарбағатай, Алатау,

Антон, Черкас қаласын
Басты темір көкпеңбек.
Күн туды би, болысқа
Қора-қора қой, сиыр...

Жұтты жайын сойысқа...
Қойды-қырды, басты лаң.
Жауға толды бар өлке,
Ылау, жылау елді алды,

Ала қылыш, жапонке
Қырды, қырды, шашты қан.
Күнде ауылды қырады,
Күнінде бір шулыған.

Күңіренеді, жылайды,
Түсті халық талауға.
Абылай хан, алаш, ақ,
Қанды банда Анненков.

Ел бір жатқан көн тулақ,
Әйдәй, түсті сабауға.
Алакөлді айнала
Алатаудың жырасы,

Қанға бөкті ай дала;
Қалды тәні мұншаның.
Қанын қорқау ұрттады,
Қан сасыды ұлан жаз,

Жаздай дала құрттады,
Қалды қанды ор-бұл сарын.
Әлсіз дауыс
Сол қара күн кезінде

Елге сұлу бітіпті,
Ай жүз, бота көзіне
Көзі түсіп тілмаштың,
Жеткізіпті: «господа,

Сізге лайық, лайықсыз
Сізден сірә басқаға,
Еліменен ұнастым».
Дегенімен ақ бөрі

Ақ қозыға сапты ауыз
Беріп болыс, билері,
Бір қысырақ матаған.
Болыс арқа қақтырып,

Тілмаш бопты «харонжы»
Қазақтардың дақпырты:
«Біздің күйеу атаман!»
Қасында жоқ серігі,

Жау қолында бір тұтқын,
Басында жоқ ерігі
Торта торғай болыпты.
Жазығы жоқ жас балғын,

Жау жауызы жолықты,
Жаздыгүнгі жас шалғын,
Жазда бұршақ соғыпты.
Күні біткен ақ жылан

Күннің күні болғанда
Қашыпты сол атаман,
Жүдеу, жадау ел қапты.
Жолда жұтап көліктер,

Шашылған бір дүние,
Жолда жусап өліктер,
Қан сасыған жер қапты.
От ойнады құйындай,

Астан-кестен Ақ болды.
Желді күнгі шыбындай,
Қашты Қытай, Еженге.
Боран ұлып, үңгір құз...

Тарбағатай тауында
Қапты жолда сонау қыз
Қарайып бір кезеңде.
«Қатын болған кеуірге

Қайтып үйге келіпті»
Деген қу сөз тәуір ме?
Жаны жаман қиналып...
Кезеңде бір ағашты

Еңіреді құшақтап...
Қыз қалды, жау әрі асты,
Түр аңырап ырғалып.
«Аққу едім, көлде едім,

Адастым да тарықтым.
Аққұба едім, елде едім,
Аңырадым, зарықтым.
Болдым мұнша рәсуа

Қатын болдым қабанға,
Болыс-пәле басқырға
Мың лағнат! Енді айттым!
Көбелек ем қырдағы,

Қоңыз кетті қиратып,
Тағдыр шығар бұл дағы,
Мен көндім, ел не десең...
Мені құрман лаққа

Берген елді кім көрсін.
Мен шіріген жұмыртқа,
Елім, жерім, енді есен...»
Жерде жаяу борасын,

Бәсең тартты ақ дауыл.
«Пенде мендей болмасын!»-
Деген дауыс кіжінді,
Баяу соққан Ебідей1.

Саулай, зарлап, әлсіреп.
Күн батардың желіндей
Әлсіз дауыс үзілді.
Шәуешектің жолында

Күнде боран, күнде аяз,
Жұлған шашы қолында
Қиналыпты, налыпты.
Намыс жеңіп, ашынып,

«Ендігі өлім-өлім!» деп,
Сол ағашта асылып,
Сонау сорлы қалыпты.
Қызды боран жасырып,

Долы соққан сықылды.
Дала жатты басылып,
Қасқыр қырғын, қой шабын.
Сол сапыран өмірдей

Сапырып та шулатып,
Ебінің cap желіндей
Саулайды екен сол сарын.
Октябрь

Сонау алыс қалада,
Он жетінші жылдағы
Дабыс келді далаға,
Қырды басты бір дүбір.

«Апырым, бұл не дабыс?»-
Деді тыңдап әлгі шал:
«Құлағыма үн таныс!
Бұл ма, сонау Октябрь?»

─ Ия, тұрды, міне елім!
Міне, келді қалың қол,
Барады жылып жүрегім!
Ия, есімді білемін!

Тап - табыңды табыңдар!
Езілгендер бізге шық!
Тап жауына шабындар!-
Деген көсем Ленин!

Сол дүбірдің астынан
Дүрілдетіп даланы,
Сенді судай тасыған
Екпін келді, қол келді,

Октябрьде жау шапқан
Бұлар балға соққандар!
Бұлар советті орнатқан...
Келгенде де мол келді!

─ Ел иесі Октябрь!
Езілгендер шығыңдар!
Жер иесі Октябрь!
Алыңдар, құл, еркінді!..

Деген дауыс далада,
Ойда, тауда, заводта,
Темір жолда, қал ада
Көкті тепті серпіні!

Қырға, Сырға келді қол,
Ленин туы қолында,
Большевиктер бастап жол,
Ту көтерді езілген.

Алаш пенен ақтардан
Азап тартып, күйзеліп,
Тап жауына тапталған
Көрді жарық көзімен.

Октябрьдің ерлері
Дал ада н ұран салғанда
Қосылды еңбек елдері...
Қыр жауына оқ атты!

Қырда айқасты балға, орақ!
Құшақтасты көп тымақ!
Қол ұстасты, болды ода!
Қызыл жалау орнатты!

Қойшы сөйлеп, жұрт билеп,
─ Өз байыма, жауыма
Тием, елім жиыл,- деп.
Қыр қозғалды айқайдан.

─ Социалдық өмірге!
─ Жаңартамыз даланы!
─ Жауды құрта жеңуге!
Болды дала ке майдан!

Жауға шапқан жарыстай
Солқылдатып жер-көкті.
Жауға тартқан марштай
Жерді жарды бұл дүбір.

Құлақ салған алысқа
Кәрі құлақты сыншы шал
Даладағы дабысқа
Деді: «Міне Октябрь!»

Қызыл жұлдыз
(Әліби отрядына)
Октябрьдің үніндей
Айдалада, алыста,

Октябрьден дүбірлей
Келді дала дабыры.
Басқан күнде жерді жау,
Мына, жалғыз қара кім?

Қызыл тулы кім мынау?
Қалды аңғармай шал мұны.
Айдаған жел далада
Ысқырады бұрқырай,

Даладан жан қала ма?
Қар Жамылды, қатты мұз.
Қырда боран бұрқ-бұрқ-бұрқ...
Күнсіз, айсыз, сәулесіз,

Тесігі жоқ сұр бұлт,
Жылтылдайды бір жұлдыз.
Жерде дауыл, көкте бұлт.
Сапырады даланы,

Жалғыз жұлдыз етіп жылт
Жоғалады, жанады.
Бірде солда, бірде оңда
Таң хабары шолпандай,

Қараңғы мен боранға
Жалғыз күрес салады.
Астраханьнан көшкендей
Қардың бетін алуға,

Қоңыр ескек ескендей
Қырдан дыбыс келеді.
Түйін-түйін керуен
Мылтық артқан, жол тартқан,

Атырау теңіз жерінен,
Түйе зірк-зірк желеді...
Тарихқа із тастаған,
Мынау керуе-сол керуен.

Бір большевик бастаған
Бір азғантай отряд.
Башқұрт, қазақ солдаты
Отряды жанында.

Ленин берген мандаты,
Қолда қызыл жалауы.
Жібек мінез, қырмызы
Октябрьдің бір оғы.

Жана дүние жұлдызы
Бұл Әліби аяулы.
Алаш пенен ақтардан
Тазалауға даланы,

Талай-талай аттанған
Орынборға, Торғайға,
Қуғын көрген, қаңғырған,
Қараңғыда жылт еткен.

Жаман күнде жау қуған,
Сәлем сонау ағайға!
Октябрьді жақтадың,
Жалғыз жүріп далада,

Сен атынды ақтадың
Жаудікі-кек, құр мазақ,
Сенің орнын бір бөлек
Қазақстан ізінде,

Біздің кәрі большевик
Абыройлы бір қазақ!
Биыл, міне, оңдасын,
Қарасын да қуансын

Бүгінгі елі жолдасың,
Сәлем, сонау кәріге!
Созамыз қол қолыңа!
Жұлдыз едік - күн болдық!

Октябрьдің жолына
Тартысамыз әлі де!..
Теңдік
Жазғы желдің екпіні,

Жазғы селдің шуы ма?
Күшті көптің тепкіні
Келді дала дабыры.
Бұл не дабыс көкті алған?

Бұл не сарын? Не еткен ду?
Бұл не дауыс жер жарған?
Қалды тыңдай шал мұны:
Ұлы нөсер, көктен шу

Жерді-көкті қаусырды,
Сілкінгендей Жетісу,
Алатауды алды ұран.
Қалған жердей долыдан

Қалған бір ел қыбырлап,
Сол апаттың соңынан
Тірілгендей өлік жан...
«Қазақ түлкі, қыр саят,

Өзім бүркіт осындай...»,
Дегеніне ишарат
Қондырып құс басына:
«Қайтпайтын ер, қанды күш,

Саған Колпаковский,
Қалсын мәңгі ескерткіш!»
Деп жазған-ды тасына.
─ Бүгін біздің күніміз!

─ Бүгін біздің Октябрь!
─ Бүгін үстем міне біз!
Келді кеулеп орала!
─ Азат болған біздер құл,

Ел қанынан соғылған
Мынау белгі неге түр?-
Қолды қойды молаға.
Айқайласып, тас атып,

Жабылды өңшең жұлма тон,
Арқан салып босатып,
Бұзды мына белгіні.
Бір ауыр тас басқандай,

Талай жылғы жатқан ел.
Бүгін көзін ашқандай,
Серпілді жұрт сергіді.
Қарғыс таңба басылған

Қазақ-қырғыз жалшысы
Құтылуға масылдан
Сол таңбаға қол қойған,
Күнді көрген бір жылы

Ұзынағаш тойында...
Еске салар кім мұны?
Ол - тарихта бір майдан.
«Еркін елміз, жаңа жұрт,

Компартия көсем бар»,-
Деп сөйледі бір жігіт,
Саңқылдады, келді үні,
Ауыл, ойға, далаға,

Қырға, құмға, орманға,
Алатауға, қалаға
Ал, таратты жел мұны!
Жердің жүзін қаптады

Қызыл жалау, сап - сап жұрт,
Еңбек жырын тартқаны
Бұрынғы өңшең аш-арық.
Бұрынғы өңшең құл мен күң,

Бұрынғы өңшең көн иық,
Бұрынғы отар, өгей ұл,
Бүгін шерін шығарып:
─ Бүгін біздің күніміз!

─ Бүгін біздің Октябрь!
─ Бүгін үстем міне біз!-
Саңқ-саңқ дауыс құлаққа!
«Азат болған біздер құл!

Ел қанынан соғылған
Мынау белгі неге тұр?»
Деп ат қойды тау жаққа!
Ат қойғаны лап беріп,

Ұзынағаш деген жер;
Тауды кетті топ керіп,
Кетті қаптап сел кісі.
Қоқан қолы қашқанда

Алынғанда Жетісу
Салынған-ды тас таңба
Жандаралдың белгісі.
«Еһе! Мынау күшті күй!

Жаңғырықты Алатау,
Жер солқылдап билеп би,
Естімеген үн екен!
Алыстағы қал ада

«Енбекші үстем» деген үн
Жеткен екен далаға.
Мынау соның күйі екен!»-
Деді де шал жымиды,

«Енді білдім! Ұғындым!»
Жиды бойын, тыңайды,
Қан жүгірді жүрекке,
Алпыс екі тамыры

Өрді, қызды кәр қуат,
Қайнап кетті ауылы...
Нұр құйылды жер-көкке!
Ұлт пышағы

Бірде дүмп-дүмп жұдырық...
Бірде баж-баж, бірде күңк.
Бірде тұрып, жығылып,
Айналада шығады үн.

Қойылды шал құлағы,
Далада тан атқанда
Дабырлайды қыр жағы,
Естіледі бір шан-шұң.

Жағаласа, жұлыса,
Бірде жанжал, бірде жым...
Жақтырыспай тырыса,
Боқтасады екеуі.

Біреуінде делегей,
Біреуінде тымағы.
Екі пышақ селебе
Оқтасады екеуі.

Қалыңдағы қабандай
Ерегіскен екеуін,
Сол қабанша қабардай
Арс-арс етіп біреу тұр.

Қаңтардағы бурадай
Екеуінің еттерін
Жеуге дайын турамай,
Қалш-қалш етіп біреу тұр.

Адырайып көздері:
─ Бірін өл де, бірің қал!-
Дәл осылай сөздері!
Шайнасқандай, жегендей.

─ Не қылмады бұл саған!
─ Не қылмақшы бұл надан,
Үрит! Үрит - дегендей.
Соныменен «бұл жанжал»

Түні бойы болған-ау?!
Деп тұрғанда мына шал:
Бір ду басты даланы.
Жерді басты бір дабыс,

Лапылдады қызыл ту.
Күйі күшті бір марш,
Таянды қол манаты!
Тап құшағы

Бұлар бүйтіп жатқанда
Шықты артынан сонау шу;
Ұқсайды тан атқанға,
Қарай қалды екеуі...

Сонау шапқан шабуыл,
Компартия-қолбасы.
Сол аттанған қала, ауыл
Келіп қалған еккен-ді!

Тап майданы, енбекші
Табысқанға табына
Сонда жауын жеңбекші!
Партиясы Лениннің,-

Деді-жанжалдасқанға:
«Бір-біріңді танымай,
Көзіңді шел басқан ба?
Ау, сорлылар не білдің?

Қой, райдан енді қайт!
Екеуің де енбекші!
Пышағыңды кейін тарт!
Тында, артынды байымдап!»-

Деген кезде екеуі
Арт жағына қарасты,
Байқалды кім екені.
Екі жақтан бай, құлақ

Егестіріп тұр екен,
Атыстырып, айтақтап,
Бұғып тұрған сұм екен!
Екеуі де таныды.

Жаудың қайдан екенін
Жана білдік десті де,
Жайды кұшақ екеуі,
Жұрт екіге жарылды.

Бірін-бірі сүйет
«Біз ақымақ болыппыз!»,-
Деп екеуі күлісті,
Татуласты, жарасты.

Бұл жанжалды қойғанда
Ұлт пышағын тастатып,
Тап құшағын жайғанда
Бай мен құлақ қолдасты.

Егіз майдан
Айтты мықтап партия
Екеуіне манағы:
«Қара, алды-артыңа!

Жауыққан тап бай-кулак
Бірде жаулар, бірде алдар,
Ұлт пышағын суыртар,
Тап жолынан таймаңдар!

Жазба құшақ, болып сақ!
Ұлтшыл,
Ұлы орысшыл
Таптың жауы екеуі,

Егіз майдан деген бұл,
Тап таласы қабынған
Кезде кезек алмасын!
Бірлігіне екі ұлттың

Осылар жік салмасын!
Табын жуық қаныңнан!
Баста жаулап алғансып,
Ұлы орысшыл біреулер.

Билеп-төстеп алғансып,
«Басам!» десе, арқанда!
«Бізді етпекші орыс құл,
Бізді кұртып барады...»-

Дейтін байлар, бар ұлтшыл,
Екеуін де талқанда»!
Дегенді естіп екеуі
Осы ұранды ту қылып,

Өрге аттанып кетеді,
Қосылды анау қолына.
─ «Тап жауымыз бай, кулак
Біржолата құрталық!»-

Десті дағы: Бәлем! Қап!..»
Түсті жаудың соңына.
Білек біздікі
Сонау апат, сүреңнен

Серпілгендей сонау қыр.
Шығып аштық, жүдеуден
Арылғандай жадырап.
Көктен төгіп нұрын күн,

Көк бұрқырап, жайқалып,
Деп жер ана «Тірілдім!»,
Иді емшегі балбырап.
Жұттан шыққан жұрындар

Жамырасып, күлісіп,
Бұрынғы өңшең, күң, құлдар
Екпіні тау жыққандай.
Іздегендей шындықты,

Ашынғандай біржола,
Басшы алдында бір мықты
Жауды жерге тыққандай.
Ұрандасты, гулесті,

Көсемінің сионында,
«Жиылыңдар, жүр!»-десті,
Сыбан ысты белсене.-
Совет болса бізге ие!

Билік болса біздікі.
Елге, жерге біз ие!»
Келді кеулеп кеңсеге!
Ақ боз үйді тіктіріп,

Ішіне үстел қойдырып,
Өзін елге күттіріп,
Отыр кеңсе бастығы.
Иянаттап, ылаттап,

Сырты сұлу «советсіп»,
Қыз, қымызбен голайттап
Отыр байдың шашты ұлы.
Тепсінген көп тебінді,

«Босат біздің кеңсені-
Десті:- Тез тап жеріңді!»
Мырзам, Совет біздікі!
Енді істікке шаншылу,

Арамза шөптейін
Арамыздан аршылу
Сіздікі, мырза, сіздікі!
Аңдаусызда келіпсің,

Ала бүйі жыландай.
Абайсызда тиіпсің,
Көмбекшіміз, көрді көр!
Жер иесі біздерміз,

Тілек, білек біздікі!
Ел иесі біздерміз!
─ Мөрді бер!
Мырза, Мөрді бер!»

Құбыладан жел соққандай
Зіркілдетіп тау-тасты,
Екпіні жау жыққандай,
Кеулеп кетті бұл дабыс.

Күйінді көп белсенген,
Кезде кетіп жатты жау
Мектеп, жұмыс, кеңседен.
Даланы алды қуаныш.

Арқан сал!
Ескек желдей есе айдай,
Жауды қардай тоздыра,
Күрес, майдан, күш қандай,

Қимылдады сол ауыл.
Деп: «Дұспанға рақым жоқ!»
Тізе қосты, қайнады.
Сол бетімен шыққан көп,

Шабуылдан шабуыл!..
Қол алдында қызыл ту,
Ойда, тауда, далада,
Таласты тап, шықты шу,

Даланы алды дабыры.
«Мынау не еткен екпін ед?
Өзгерткендей жер жүзін...
Мынау не еткен екпін?»- деп

Қалды тыңдай шал мұны:
Коммунист пен комсомол
Топ алдында жүр солар,
«Мұндалайды» көпке жол.

Көп көшкендей қалын қол
Талай еңбектеріне,
Талай ердің қанына
Жау семірткен жеріне

Келді «егіндік- шабынға ол
«Жер біздікі, ие біз!»
Біз ашынған әскерміз!
Жауға осылай тиеміз!»

Десті топ-топ жиылды.
Жалғанды ұзын жаңа арқан,
Жерге қазық қағылды...
Сазға созып сан арқан,

Аңызға шым үйілді.
Жерін алып байдағы
Жарлы-жалшы болды мәз,
Қанжығада айраны,

Жаппай түсті шабынға.
Бұйра шалғын, көк құрақ
Иесіне иді бас,
Кетті дала саңғырап,

Бұлар шапқан шалғыға.
Сол шалғыдан шықты күй!
Жүрегінің жүйесін
Шалдың мықтап соқты күй,

Алды қырды бұл дабыр.
«Мынау дүбір-мол дүбір,
Болды! - деді төнді шал:
Бұл бастаған шабуыл,

Белгілі бел - бұл да бір!».
Айдау
Әлде күшті қуаныш,
Қобырады бір дабыр...

Әлде зарлау, бір дауыс,
Әлде жылау бір жағы.
Не еткен дабыс? Не еткен үн?
Әлде жылау? Әлде өлең?

Қалғандар кім? Кеткен кім?
Теселді шал құлағы:
Қазақ-қазақ болғалы
Кереге жайып, мал бағып,

Қырға, Сырға қонғалы
Бұл болмаған үлкен іс!
Арасында майдан боп,
Ауыл екі жарылды...

Жылап, күліп қалған көп
Болғансын-ды төңкеріс!
Жатар еді ен жайлап,
Ойда, тауда, далада,

Ен жайлауды ел жайлап,
Сұғынғандай шалғынға.
«Малды кісі палуан» боп
Ақшасымен ел шауып,

Ұлық әкім болған бек
Семіргендер қан-жынға.
Қынамалы қылтиған,
Мырзасынған сұрлары-ай.

Қап қарындар шартиған,
Далада мал, қала ақша.
Қырға беріп көтерме,
Елді соймай сорғызып,

Несиеші нөкерге
Жалаттырып қаны ақса.
Жіпсіз байлап жарлыны,
Жалғыз дәнін қаққандар,

Әлді, әлсіз сорлыны,
Жебе сауған жемеңгер.
Шоңайна ел тонында
Елді сорған кенелер,

Сорлы жұрттың сорына
«Тәңір-құдай бергендер».
Жарлы-жалшы желпіне,
Кесік құлақ есіктен

Көтеріле, серпіле,
Төре, ханға, қазыға
Шапты қатты түйіле;
Шынжыр балақ, шұбар төс

Болысына, биіне -
Қарғылы қасқыр, тазыға.
Зорлардан зор табыла,
Көсемі алда қалың қол

Көтеріле, жабыла,
Айдады өншең құмайды.
«Қоян» шапты доңызға.
Елге, жерге қоштасып,

Пароходта, поезда
Әне солар жылайды.
Қазақ-қазақ болғалы,
Алатауға, Арқаға, Қырға,

Сырға қонғалы
Болып па еді мұндай іс?
Дүние таны атқалы
Болып па еді далада

Құл қожаға шапқаны?
Бұл қайнаған күшті күш!
Қопарғандай тау-тасты,
Қотарғандай көлдерді,

Жуандарды кім басты?
Кім жылатты бай, бекті?
Айтыңдаршы, кәнеки?!
Мұны тыныш кім тыңдар?

Бұдан шыққан күшті күй
Жармасын ба жүректі?!
Қазақстан одақта,
Сол шабуыл-шабуыл

«Ардақты» бай-кулакка...
Анау бір шу-сол дауыс!
«Шапса шапсын осылай!-
Деп жылмиды мынау шал.

Көкті жарды күшті айқай,
Топты жарды қуаныш!
Алло! Алло!
─ Апырым-ау, бұл не дабыс?

Топыр бар ма? Той бар ма?
Апырым-ау, бұл не дауыс?
Дүрлікті ме жер мен көк?
Қобырады ел неге?

Не жамырау? Не еткен ду?
Бүгін қандай мереке?
Мынау қалың мың-сан топ?
Аттана ма бір жаққа?

Әлде бәйге? Әлде аттан?
Келген дабыс құлаққа
Қай жағымнан шығады?
Ойды-қырды қозғалтып.

Солқылдатып тау-тасты,
Кім барады күй тартып?
Кім барабан ұрады?
Көктің толқын үніндей,

Көкте десем қасымда,
Жерде десем көрінбей,
Дүрілдеді жаңа күй,
Тасығандай ұлы өзен,

Тулағандай Алатау,
Қайнағандай мың-миллион,
Мынау не еткен, балам, күй?
Арқадағы ақтүтек

Айдағар жел бұл емес.
Бұл емес шер көкірек,
Қайда, кәне қараңғы үй?
Алло! Алло!-деген не?

Кім сөйлейді, шырағым,
Мынау темір көмейде?
Жетер ме екен балам, ми?–
Деп сұрады анау шал,

Қасында түр бір бала,
Қызыл жаға-орамал
Пионердің біреуі.
Қос құлақты кәрінің

Құлағына қояды.
«Тында!- дейді,- бар күйін!»
Бала шалға күледі.
─ Қуыс құлақ дөңгелек!

Бұл бір қызық машина!
Үн келеді бір белек!
Әуел тыңдап қаныңыз!
Не қылған үн, не еткен күй?

Қандай құлақ-бұл құлақ?
Жетер ме екен бұған ми?
Сонда жауап алыңыз?!
Таң - тамаша болды шал

Машинаға, балаға,
Қолына алды, қойды шал
Құлағына құлақты.
Үн келгендей даладан

Мерекелі дүбірдей.
Ойдан, қырдан, қаладан
Аңырады, сөз ақты!...
Баяндама

Үстінде сол дүбірдің
Сөзді ағытты бір шешен,
Дауысындай бұлбұлдың,
Жанды ауызына қаратты.

Бүгін дала, бір бөлек!
─Товариштар! Жолдастар!
Бүгін тойда миллион көп,
Сөзді радио таратты...

Мәңгі бедеу, ту таулар,
Жесір өзен, қысыр қыр,
Кешегі құл-құтандар
Жамырайды, дулайды.

Тұман алған Сарыарқа
Бүгін нұрға толып тұр;
Борша борбай, арша арқа
Бүгін басты құрайды!

Нұра, Торғай, Есілдер
Емес пе еді бір күнде
Жау қолында жесірдей:
Анау жатқан Ақжайық,

Орал, Балқаш, Амур, Сыр
Астан-кестен өмірі,
Азынаған көкдауыл...
Елдің күні-жел қайық...

Лeпcі, Сарқан, Шу, Іле
Өмірге аққан жылаумен,
Бір тасыған күнінде
Қан шомылған Жетісу...

Тілегіне жеткендей
Сорлы қоныс, жарлы жұрт,
Алатау нұр төккендей
Мынау дабыр - не еткен шу?

Екі жағын жау басып,
Қанды қапқан, көк езу,
Өміріне қан сасып,
Ежелгі Шу-Ертіс-ай...

Бүгін шаттық ұласып,
Қойындасып көк пен жер,
Өлкесіне нұр шашып,
Ертістің күй шертісі-ай!

Талай апатқа ұшырап,
Талай долы дауылдан
Қалмап па еді қысырап.
Қарқаралы, Баяндар?

Құрымап па еді жұт болып,
Қырылмап па ед қасқырдан?
Жатыр ма екен жұрт болып,
Кешегі қой, қояндар?

Болмап па еді қан жылау
Батыр менен отардан,
Әсем Баян, Көкшетау-
Сарыарқаның жүрегі.

Көкке түндік ашқандай
Көкшетаулар бұл күнде,
Көпке нұрын шашқандай
Неге қарқ-қарқ күледі?

Кеше сорлы көк жұлын
Жамыраса, таптаса,
Жаман тымақ, жалба жең
Октябрьмен құрала,

Өздері ие еліне,
Өзінікі енбегі,
Өзі қожа жеріне,
Белсенгені біржола.

Қан жайлаған қара саз,
Сор жайлаған құм дала,
Бай жайлаған қоңыр жаз,
Иесіне тиіп тұр.

Серіктескен коллектив
Мәйегі боп шаруаның,
Жаңа өмірге рет қып,
Ел еңбегін сүйіп тұр.

Жапан түзге, далаға,
Жаппай ірге теуіп жұрт,
Жерді тіле қалаға
Ертіс, Орал, Сыр, Арқа

Енді болар бір бөлек,
Енді қазақ кент жұрты,
Енді орнығар ебелек,
Енді азаяр «итарқа!».

Бастарына шәпкі ұсап,
Соққан желдей екпіні,
Қолдарына папка ұстап,
Топта сөйлеп тұрған кім?

Енді малға сатылмай,
Ел басқара, үлгі айта,
Күшті электр отындай
Даусы емес пе қыздардың?

Жазғытұры көкке ұсап,
Қаланы алған жас қазақ,
Кітаптары бір құшақ,
Шашты қара, кепкалы.

Машинадай мініскер,
Винттердей орнықты,
Шын енбекші, шын іскер,
Трактордай тепкіні.

Күшті, өңшең көк өрім,
Өріп, өсіп жас маман
Қайнатты ма жігерін,
Білім тасын кеміре?-

Болат жігер, жас жүрек,
Құмырсқадай қайнасып,
Қаулады бір көп білек,
Қол қойып тұр өмірге!

Темір жолдар тартыла,
Абылай аспас белдерден
Аса соға, шарқ ұра,
Сонау Сибирь-Түркстан.

Құлашы мен құшағын
Қапсырыса, қосыла,
Социалдық нышанын
Ел көріп тұр тұс-тұстан!

Қараша үйде бозбала
Белін бекем буына,
Кетпен, ломды қолға ала
Сол жолды өзі салып тұр!

Еңіреген, егілген,
Итке мініп, ирекпен
Қамшылаған өмірден
Аулын тартып алып тұр!

Көк қапысын қаусыра,
Жер танабын тартты өнер,
Аэроплан ұшыра...
Қазақстан аспанын...

Өнер алды бұл күнде,
Ташкен, Семей арасын
Алты айлықты бір күнде
Көрдің бір- ақ басқанын.

Бар қаруы-көсеуі
Құр шулаған қарғадай
Қырылатын кешегі
Солдат десе-қаш, қазақ...

Винтовкасы мойнында,
Қызыл әскер жасанып,
Газет, кітап қойнында,
Жатыр ойнап жас қазақ!

Құрсанғаны темір мұз,
Совхоз түсті жапанға,
Жер қоздатып нұр жұлдыз,
Жарқырап тұр электр.

Қырдың жазып борбайын
Темір түйе боздатып,
Гүрілдейді комбайн,
Сақырлайды трактор!

Мұздай темір қыр құрсап,
Тасығандай жапан түз,
Жерден кесіп бауырсақ
Тракторлар шайнап жүр.

Қара жерде қайықтай
Қара жігіт жүргізіп,
Айдап тұр да,
Майлап тұр!

Ойылғандай жер асты
Солқылдайды Жексені,
Жерден еңбек кен ашты,
Жерге бір күш тиіп тұр.

Сарыарқасы солқылдап,
Алатауы аунақшып,
Балқаш, Арал толқындап,
Жер желіні иіп тұр!

Семізбұғы, Қоңырат,
Екі бас, Спасс, Қарсақбай,
Қарағанды комбинат,
Риддер еңбек жиып тұр.

Ертіс, Іле , Балқаш, Сыр
Балық туып, тұз құсып,
Жерге жауып май жаңбыр,
Ембі емшегі иіп тұр.

Жуан ата ожарлар,
Тігісінен сөгіле,
Шынжыр балақ шонжарлар
Аласталып қалып тұр

Іштен түскен түсіктей.
Енді олардың жоқшысы
Көштен қалған күшіктей
Көй-көй күйін салып тұр.

Ойды-қырды қайната
Сондай-сондай кендері,
Тауды, түзді жайната
Еңбек майы ағып тұр.

Осылардың жалыны
Көкке шалқып, қырды алып,
Осылардың сарыны
Жау зәресін алып тұр.

Міне, осындай іспенен,
Міне, осындай еңбекпен,
Міне осындай күшпенен,
Қазақстан қайнап тұр.

─ Бүгін дала мереке!
─ Бүгін он жыл Советке!
─ Бүгін он жыл бұл елге... -
Деген дауыс сайрап тұр.

Бұл дауыстар не дауыс?
Не еткен сарын? Не еткен үн?
Бұлар не еткен қуаныш?-
Ойы-қыры алғандай?!

Шал құйып тұр құлаққа,
Көз алдында тұрғандай.
Тарап жатыр жан-жаққа
Жерді-көкті жарғандай...

Той бастау
Сол дүбірдің ішінде
Жарқын-жарқын бір дауыс
Шықты желдей есіле,

Шал төседі құлағын:
Әлде біреу ән салад?
Әлде біреу бұл тойды
Құттықтайды, қуанад?

Келді саңқ-саңқ мынау үн:
«қимылда тіл, қимылда!
Қимылдайтын күн бүгін,
Есе тиген күн-құлға!

Қимылда тіл, қимылда!
Қимылдайтын күн бүгін,
Қазақстан он жылда!
Ленин берген ту қолда!

Қимылда тіл, қимылда!
Еңбекшінің дұшпаны
Ежелгі жау қуғында!
Қимылда тіл, қимылда!

Бүгін дабыр далада!
Бүгін дүбір қыр, сырда!
Қимылда тіл, қимылда!
Бүгін көтер даусыңды,

Масайраған мың-мыңға!
Қимылда тіл, кимылда!
Жорғала тіл, жорғала!
Ашылсаңшы қабағым,

Жасарғанда cap дала!
Жарылсаңшы, жүрегім,
Жаңарғанда қыр елім,
Жайнағанда айнала!

Қазақстан дейтін ел!
Октябрьден бір бала!
Кеше ғана туғаны,
Жасағаны он ғана!

Жас болса да бас болды,
Өз жұмысын қолға ала.
Жасаса да он ғана,
Он жасына келіп тұр

Олжасымен мол ғана!
Қазақстан даласы
Социалдық бір ана,
Сол ананың ұлына

Бүгін бұл той болып тұр,
Соқ өлеңім, балғала!
Қазақстан тастары,
Бүгін өрге домала!

Сол тастардың бірі боп,
Сен де, тілім, жорғала!
Жорғала тіл, жорғала!
Сорғала жыр, сорғала!

Тақылда тіл, тақылда!
Бүгінгі ұлы дүбірде,
Бүгін бір сын ақынға!
Жүректегі жалыным

Бүгін лаула, лапылда!
Көңілдегі бұлағым
Бүгін қайна, лақылда!
Тақылда тіл, тақылда!

Тайпалатын жұрт жайын
Текіректеу мақұл ма?
Көгеріп тұр cap дала.
Гүл бітіп тұр тақырға!

Енбекші елім, тойыңа
Құтты болсын айтамын,
Алыс пенен жақынға;
Бір шығарған дабысың

Жетсін дұспан, досыңа!
Құлағың сал даусыма!
Жақында жұрт, жақында
Өрмеле тіл, өрмеле!

Өрмелемей немене?!
Қазақстан бұл күнде
Дүние алдында көрмеде!
Қазақстан бұл күнде

Үлгі боп тұр өңгеге!
Октябрьдің одағы
Қазақстан тойымен
Бүгінгі күн көмбеде!

Социалдық жарысқа
Қазақстан қосқан ат
Бүгінгі күн бәйгеде!
Осы айқайға үн қосып,

Өрмеле тіл, өрмеле!
Дөңгеле жыр, дөңгеле!
Саңқылда үнім, саңқылда!
Саңқылдайтын күн бүгін!

Жырла елімнің он жылын!
Жеңу жыры сартылда!
Жауға бүгін жай түсті!
Дұспан торы шартылда!

Қазақстан төбесі
Бүгін айқын әлемге!
Бүгін сәлем халқыңа!
Көтер, көкке туынды!

Шығар, көкке шуынды!
Жер қозғалсын даңқыңа!
Ұраныңды, туынды
Бар әлемге айқында!

Бұл бетіңнен айныма!
Бұл адымнан тартынба!
Қайта, жайна енбекке!
Қарқында еңбек, қарқында!

Қазақстан дұспаны
Еңбекші елдің қырынан
Қалтыра да, қалтылда!
Қазақстан жерінде

Жарқылда нұр, жарқылда!
Аңқылда жыр, аңқылда!
Тойыңа, жұрт, тойыңа
Құтты болсын айтқаным!

Тойыңа, жұрт, тойыңа
Бүгінгі күн шапқаным!
Көп еңбекші күшің мол,
Бүлдіресің, жасайсың,

Құдіретің қолында!
Компартия-көш басшы!
Баста Ленин жолына!
Күзет күшейт жауына!

Сақ бол оның, солыңа!
Қолды мықтап қойғанда
Бесжылдықтың қамына!
Қып жет те, басып өз!

Озған қалсын соңында!
Осылай сал жарысқа!
Кетігіңді толымда!
Қайратыңды іске сал!

Жоспарыңды орында!
Дегеніңе жетуге
Серт қыл бүгін тойыңда!
Қамшыла тіл, қамшыла!

Мерекелі қалың ел
Қарай қалсын даусыңа!
Қамшыла тіл, қамшыла!
Келсе күйің, маршыңа!

Қамшыла тіл, қамшыла!
Қазақстан даласын
Айнала шап, шаршыла!
Қамшыла тіл, қамшыла!

Алатау, Атырау, Сыр, Ертіс
Елін шақыр бұл тойға!
Қамшыла тіл, қамшыла!
Тойын баста, шашу шаш

Жарлы менен жалшыға!
Білек іске сыбансын!
Жүрек жырмен тарсылда!
Қамшыла тіл, қамшыла!

Айдыныма шыдамай
Қалшылда жау, қалшылда!
Қамшыла тіл, қамшыла!
Еңбекшіге найза бол

Жауын жыға жаншуға!
Жай отымды жауға аттым,
Жағаласқан дұспаным
Құла, бүгін шаншыла!

Серме қалам-қылышым!
Шабыл жауым, қансыра!
Қамшыла тіл, қамшыла!
Октябрьге жеткенбіз

Ес кетіп те, жан шыға!
Қамшыла тіл, қамшыла!
Еңбекші елдің тойында
Алдына шық, сөз сұра!

Аршында тіл, аршында!
Той иесі еңбекші ел,
Құтты болсын мерекең,
Сәлем жалшы, малшыңа!

Он жылдағы олжамен
Қазақстан сақасы
Түскен күні алшыға,
Кәр құлақты тарихым

Есебінді бер бүгін!
Қазақстан он жылын
Шын бағала, дәл сына!»
Жыр құйылды осындай

Мұз жүрек, кәр құлаққа,
Осындай жыр жосыды- ай!
Елжіреп шал тыңдады.
Аз отырып, көз жұмып,

Ақылыңа келді шал;
Баласына сөз бұрып,
«Жақында!»- деп ымдады.
«Мынау қырдың дабыры-

Тұла бойды тербеді,
Мынау қырдың сарыны-
Жүрегімді жуғандай!
Қайнап кетті жүрегім!

Жолың болсын сенің де!
Бар тойыңа, бөбегім!
Білдім, балам, күй қандай!
Көктің толқын үніндей

Көкте десем қасымда:
Жерде десем көрінбей,
Дүрілдеген жаңа күй,
Тасығандай ұлы өзен,

Тулағандай Алатау,
Ойнағандай мың-миллион,
Мұны шерткен радио!
Бұл қайнаған кең дала

Бүгін істе, бүгін шат.
Нұр бөлеген айнала,
Қазақстан болады.
Бұл таптасқан талай ұлт,

Бауырласқан енбекші,
Социалдық жана жұрт,
Октябрьдің одағы...
Ерікті еркін ел бола,

Жауын жеңіп, жұрт жасап,
Өзгелермен тең бола
Дес тигенде күң-құлға.
Қазақстан болған-ды,

Болғанына дәл биыл
Аттай он жыл толған-ды,
Бүгінгі той-он жылға!
Шырқа, шырқа сен дауыс!

Бүгін тойда атойла!
Жан-жағыңа бер дабыс!
Көрсін сені дүние
Достың алсын сүйіне

Он жылдағы олжаңды!
Дұшпан қалсын күйіне!
Бас бір күшті күйіңе!»
Осыны айтып сол кәрі

Отырды қыр дөңінде,
Естіп бала мынаны
Шалға таман жақындайд.
Қолын алып кәрінің,

Жөн сұрады жеткіншек.
«Сіз боласыз, әлі кім?-
Деді,- ататай, атыңды айт!»
Шалдың жауабы

─ Балам, мақұл бұл ісің!
Мақұл болар жөні бар,
Той қылғанның ұлысын!
Атымды ұғып ал, балам!

Көп жасаған көнемін...
Шежіре боп талайға
Мен талайдан келемін...
Тарих дейтін шал болам!

Қобызшы - Молықбай шал Матайдағы,
Матайда - Кенже, Тұңғат Сақайдағы.
Қазақта қобызшының қалғаны сол,
Жорға еді маймаңдаған бақайшағы.

Жар қабақ, сида, арсақай, cap шұбар шал,
Жарықшақ, үні тозған, қансыған шал.
Іріңдеп екі көзі, қол дірілдеп,
Аузынан азу тісін аршыған шал.

Еңкейіп екіндідей күні кеткен,
Жұқарып, нашарланып күйі кеткен.
Қобызшы ол - «Ақ көбікті» аңыратқан,
Боздатып «Боз інгенді» күңіренткен.

Қобызшы ол - «Көк көбекті» күрілдеткен,
«Дүлдүлін Ер Әлінің» дүрілдеткен.
«Онсан мен Ормамбетгің айрылғанын»,
«Жыласқан ноғай-қазақ» күйін шерткен.

Қобызшы ол - «Қорамжанның» күйін тартқан,
Зарлы қыл қыр қиялын қиындатқан.
Қалыпты қолда қоңыр көне қобыз,
О баста сырмайлатқан, күміс шапқан.

Жайлауда ала қарлы, Амантекше,
Қарлатып, жаңбырлатып нөсер төксе,
Тоқсыртып кәрі аршаны, от маздатқан
Шал үйін сағынушы ек біз ерекше.

Құмар ек қобызшыны қолқалауға,
Жақсы едік жалынуға, аталауға.
Қобыздан құздың күйін, мұздың күйін,
Құмартып келуші едік біз тыңдауға.

Бұлттанса, құрыстанса мұз бенен күз,
Mac етіп, маужыратқан ішкен қымыз.
Тасқындап, көңілі өрбіп, күйі буып,
Дейтұғын: «Кәне балам, әпер қобыз!..»

Бес бұрап, төрт түкіріп, толғап тоғыз,
Қозғалар «құлақ күйден» жосып қобыз.
Көтерген көк түндігін күй өргегі
Құлатып асқарда ағын, мәңгіде мұз.

Ызғыған ызғырық күн, құлдырап қыл,
Алатау, әсем бұлақ сылдырап тұр.
Қиқылдап қырда қызғыш, көлде қаз-қу,
Қаңқылдап таңдай қаққан талда бұлбұл.

Желдеткен, желде кеткен желмаясы,
Желге не? Алақандай жер аясы.
Ақырып Алатаудан өзен құлап,
Саңқылдап самалданған сай-саласы.

Жау тиген, айқай-ұйқай, үріккен жылқы,
Долданған дуанасы шайқы-бұрқы.
Толқытқан тұңғиықты долы дауыл,
Дүлейі көл Балқаштың ұйқы-тұйқы.

Іңірде баяулаған дауыл бәсең,
Боздатқан бұлбұл күйін бабыңда әсем.
Асықтар алқымдасқан, мауқын басқан,
Сырласқан: «жарым да сен, жаным да сен!»

Әдемі үн айтақтаған, қой күзеткен,
Адамды - адам күткен, уһлеткен.
Самалдай сайдан соққан саңқылдатқан,
Әлдилеп қоңыр түнді қос бойжеткен.

Кейде күй талмаураған, талықсыған,
Кейде өжет, кейде долы, албытсынған.
Кейде паң, кейде дарқан, кейде сергек,
Шаршы өрге кейде шапшып шауып тынған.

А, деген, асқақтатқан, әнін қосқан,
Үн қайтса қосылуға қобыз тосқан.
Кәрі саусақ қылтылдаған қаздаң қағып,
Ойнақтап, үркіп билеп қылда босқан.

Қыңқылдап қыл күшігі қыңсылады,
Жә, әлде танысқан қыз сыңсығаны.
Жүректің қылмен қабат шегін шерткен
Саусақтың ыршығаны, шымшығаны.

Қайырған, текектеткен, жорғалатқан,
Сарқыған,екшеп қағып, сорғалатқан.
Талмаурап самайдан тер сыпырғанда
Тартуын «Боз інгенді» қолқалатқан.

Қозғалған қайта қобыз, қымти бұрап,
Қозғалтқан «кұлақ күйді» тартыңқырап.
Боздатқан «Боз інгенін» ыңырантып,
Күңіренткен бірде боздап, бірде жылап.

Тоңқалаң топ басынан асқан тұмақ,
«Бәлі» деп бас тұқырған төмен құлап.
Бой балқып, ой өрістеп, жаның жусап,
Күзетте қалған жалғыз сергек құлақ.

Ескіге, ертегіге ертер үшін,
Тамырын тартып шердің шертер үшін.
Қолқалап «Боз інгенді» сұрағанда,
Былайша бастайтын шал ертегісін.

«Баяғы, дін мұсылман аманында,
Бай бопты Бағлан деген, заманында.
Арқа оттап, асқар жайлап, құм күзеген,
Қыстауы Амудария аяғында.

Құм қоныс, мал суаты Сырдың суы,
Боз дала - тұяқ басты малдың шуы.
Көкпекті көгертпеген көктен нөсер,
Жарқылдап жай жарқырап жасыл туы.

Түйесі сары қоңыз маусымдағы,
Маясы, нары, үлегі, қаусырмалы.
Қалмайтын қайымаған бір тайлағы,
Келесін ие баққан Қаусылғазы.

Болыпты бір боз тайлақ келесінде,
Ол өзге, өзге түйе төбесінде.
Өренде, өлкеде жоқ айуан екен
Тартпаған бурасына, енесіне.

Туғаннан ардақтапты бай-бәйбіше,
Мал айтып амандыққа әлденеше.
Сақта деп, тілден-көзден сиыныпты,
Су ішсе, қырға кетсе, шөбін жесе.

Батқанда қырдың күні тұмандатқан,
Қатқанда Сырдың суы бұлаң қаққан.
Күл көрпе, қорда төсек, қолға байлап,
Үкілеп қара таспен тұмарлатқан.

Қызылда қыстың күні шұнаң қаққан,
Аязда түкірігің түспей қатқан.
Жабулап Самарқанның жібегімен,
Жабыла жануарды солай баққан.

Боз тайлақ жасы толған, қайымаған,
Қайғырып мал иесі зар жылаған.
Балгерге бал аштырып, бақсы ойнатып,
Қалмаған құмалақшы айырмаған.

Бақсы ойнап күңірентсе де қобыз үнін,
Қойқаптан қозғағанда Қорқыт жынын.
Боз інген боталамай болды бедеу,
Шашты ашпай құмалақшы қырық бірін.

Жұрт жиып Бағлан айтты:
Елім - халқым,
Інгенім қайымады, көңіл салқын.
Әулие көп ауызы, не айтасыңдар,

Барлар жан бар ма ішінде мұның парқын?
Күңіренген бәйбіше де қоңыр қазша!
«Бермес пе ед бір шикі өкпе, ие жазса!»
Ұйлыққан үндей алмай отырған жұрт,

Шеттегі тұра келді жетім тазша:
«Ау жарандар, жараңдар,
Маған да бір қараңдар.
Мен болжайын, байқайын,

Қамалмаңдар, бағыландар.
Мен дауасын айтайын:
Құлақ салып тыңдасаң.
Тойыңды жеп қайтайын,

Егер мені сыйласаң.
Жын, әруақ не берсін,
Өлтіресің қинасаң,
Көпке ортақ айуан мал,

Айтайын халқым, айтайын,
Түйеңе көрген түсім бар,
Ботасыз бедеу боз інген,
Болжадым, бермен алдыршы,

Өрістен ұстап қалдыршы.
Мүйізгегін жондыршы,
Шал бураға шөгерші,
Боз қараған шалдыршы,

Жібектен бұйда тақтыршы.
Желекі кілем жаптыршы.
Желге-күнге тигізбей
Жекеше өзін бақгыршы.

Боталайды боз інген!
Болғай мың бір қатасыз,
Ал түшкірдім: «аптұщы!»

Күннен күн, аптадан ай, айлар өтті,
Төлежіп, түгі түлеп, желін жетті.
Күн бітгі, боз інген де боталапты,
Ботасы алтын басты, күміс көтгі.

Бір ұры бұл ботаны ұрлап апты,
Бай дағы, бақташы да білмей қапты.
Ботаны ел аулаққа буып тастап,
Енесін керуенге әкеп сатгы.

Ақдамда апақ-сапақ сауда біткен,
Інгенді тіркеп керуен жүріп кеткен.
Артына қарай-қарай, боздай-боздай,
Құба құм, қоңыр түнді күңіренткен.

Боздаған ботасына зар илеген,
Қозғалған қоңыр іңірді әлдилеген.
Екі көз жасты өзендей сорғалатып,
Төрт табан құмды қосып нан илеген.

Сыр суы көңілі босап сыңқылдаған,
Аспанда қаз бенен қу қыңқылдаған.
Тұнжырап жиде, жыңғыл дым үндемей,
Күйініп көкте жұлдыз, жел жылаған.

Күркілдеп жөтеліскен кейіп көппек,
Тартынып тұра қалса көткеншектеп:
Тоқымға білеуітпен бұттаған құл,
Жол тартқан, қузап айдап «атшу», «шөк» деп.

Сатылған, саудаланған құл да ашулы,
Айрылған ботасынан бұл да ашулы.
Басы бір - біреуі адам, біреуі айуан,
Білсін бе бірақ бұлар мұңдасуды.

Қайғырған қара түннің қараңғысы,
Томасарған тоғайдағы тораңғысы.
Жалғыз-ақ жылқышы құс көңіл айтып,
«Жоғыңның болсын,- деген,- оралғысы»!..»

Елсіз жер... еңіреген інгенде күй,
Селеулер жел оятқан билеген би.
Аулақта қорқақ қоян зар тыңдаған,
Тұқырып қала берген шеңгел мен ши.

Көбейген көк жүзінде жұлдыз қоздап,
Боз інген зар қақсаған жолда боздап.
Түктіде түйедегі зарлы сарын
Қажытпас қам көңілді қалай қозғап?

Қозғайтын қобыз тартса әсіресе,
Төңкеріп жан көңілін әлденеше.
Құм кезіп, түзде безіп тыңдайтынбыз,
Түйенің күйін сонау тартқан кеше.

Түн қандай жазғы өліарадағы,
Үн қандай күңіренген даладағы.
Тартынса тықымына таяқтаған,
Тарынған тазша-дағы бағанағы.

Құл ұрса тартқан бұйда іркілмеген,
Бұйда үзсе - қайта мықтап тірке деген.
Телміріп құлға төніп төгілген зар,
Дегендей «неткен қатал шіркін» деген.

Дегендей:«тазша-ау, мені тақымдама,
Тап берме, таяғыңмен жақындама.
Өзің құл, өзің-дағы мен сықылды,
Ұрмастан ойла соны! Ақыл бар ма?

Артығың менен сенің - білесің тіл,
Тіліңнің пайдасы не? Жайымыз бір.
Ботама босанайын, бұйдамды қи!
Маған мін, кел қашалық, қайталық жүр!.

Дегенге түсінсін бе, құл көнсін бе?
Құл қашып қожасына, құмда өлсін бе?
Құл айдап, түн жамылып, інген зарлап,
Керуен кете берген Үргеншіге...»,-

Деп күйші отырушы ед ертегі айтып,
Зары деп Боз інгеннің күйін тартып.
Егіліп ертегісін естуші едік,
Отыр деп кім байқаған шалды тантып.

Әсем күй саусақта би, саңғыраған,
Жүйрік үн жүрек жалмап жамыраған.
Боздатса «Боз інгенді» зарлы қобыз,
Сарыны cap даланың аңыраған.

Кер дала, күрең түнгі керуен қандай,
Қоңырау күлдір-күлдір жүрген қандай.
Еңіреп күңіреніп сарындаған,
Зарлаған тіркеудегі інген қандай!

Боздауын қобыз боздап, аңырауын
Қыл сарнап, керуеннің дабырауын
Ұғасың анда-санда, ойнақы үннен,
Кей қағыс күлдірлетіп қоңырауын.

Алатау айрыларда алтын күннен,
Күйменен шал сөгілген күңіренген.
Кеш батып, кешкі қозы жамыраумен,
Қобыздан «інген зары» сонда үзілген.

Осындай ертегі айтып Молықбай шал,
Қобызға «Боз інген» деп қосқанда зар,
Жүректе жебе сауған мұңды дауыс,
Жанды улар, жыға жығар, жүрек құлар.

Емес пе бір тұрлаусыз жас күн деген,
Жас жүрек албырт асау бас білмеген.
Көр бала, көргені кем, көрсе ұнаған,
Қобызды шалға күйін мастірлеген.

Күй сол ма ол күндегі бұлдайтұғын,
Сазы ма сұр заманның тыңдайтұғын.
Басып па ед Алатауды ауыр бұлт,
Уайым орынды ма ед улайтұғын?

Ол ма еді күйі күйік зарлы заман?
Жаншылған зарлы ма еді зар жылаған?
Күйініп күйін тартып, күйдірген шал,
Кім еді, білмей тұрып кінәламан.

Жара не шалдың сонау жүрегінде,
Зар оның жазылған ба сүйегіне.
Болмаса жапан дала жылауда ма ед,
Мәнісін мен ол күнде білемін бе?

«Қажыған көңіл қамын, жүрек жанын,
Қозғаған қобыздағы қоңыр сарын.
Әлемнің әуеніне бермес ем-ау,
Қазақтың мұны тартқан күйші шалын.

Деп шалды өте мақтап, асырып тым,
Асыра сілтеңкіреп бағалаппын.
Жарғақ шал, жарық қобыз, жалғыз дауыс,
Тартқаны кімнің күйі? Байқамаппын.

Сол шалдың тыңдай-тыңдай зарлы үнін,
Байыпты уайымға балғын күнім.
Сол бейбақ зарлай-зарлай соққан екен
Жұқтырып жүрісінің ауыруын.

Ол қайдан жабыстырды жан ауырын,
Ішті ме жүрегі оның өмір уын.
Ондайға мен тоқталман, сын тоқталар,
Мейілі, қайдан алса қобыз күйін.

Алдандым осы шалдың күйін тыңдап,
Жабығып, өрге өрлемей, төмен құлдап.
Көңілді көне күйдің тоты басып,
У сеуіп жүрегіме, жанымды улап.

Еріксіз алған баурап шалдың күйі,
Жүрекке жұққан шері басқан кірі:
Жылаған, күңіренген ол, күйін тартқан,
Жырлаған дертті жүрек, улы миы.

Көп жүргем көңілім жүдеп, жаным жадап,
Жабыққам, жатырқағам, тартқам азап.
Сонау күй жүрегімді тыныштатпаған
Пышағын кейде салып, кейде қадап.

Шатырлап бұлт алған Алатауды,
Сатырлап бұршақ төгіп, нөсер жауды.
Сарқанның қып-қызыл боп суы тасып,
He болды, біле алмағам, шалдың аулы.

Ашылған күн даланы долдандырған,
Басылған алай-түлей соққан боран.
Қысқан қыс іріп-шіріп қырдан кетіп,
Жақсы жаз ойды-қырды нұрландырған.

Арылған жапан дала жауған удан,
Жарқырап қыр қуантып нұр күн туған.
Қамқорым қайраттының білегімен,
Жын бұғау быт-шыт болған қырды буған.

Құрт, қасқыр тозғындаған жатқан жайлап,
Өлік ел тұра келген құж-құж қайнап.
Біз азат!
Біз жасаймыз!- деген жарлы,

Қызыл ту қызғалдақтай қырда жайнап.
Ұлы ду, жамырасқан жарлы халық,
Қайратты қайраған сол, жанды жанып.
Жарлы елдің жазын берген, нұрлы күннен,

Бір тамшы жүрегіме кеткен тамып.
Ыза боп көне күйдің күйігінен,
Бөлініп кеткем өскен үйірімнен.
Шыңшықты шыңнан іздеп шыққам жолға

Қойғам да мәселені бүйірінен.
Қалдырап құла құм мен боз даласын,
Қалдырап даланың қыз, бозбаласын.
Талап қып жауар ма деп нұр іздегем,

Аралап үлгілі елдің кент-қаласын.
Қайнаған, қыбырлаған қала келгем ,
Дәметкем дәннің дәмі нәр-ақ елден.
Жасапты талай еңбек, талай білім,

Бергенін әл-шамамша ала бергем.
Күй көргем көкті қауып күрілдеген,
Жан-жаққа «киін» деген, «жиыл» деген.
Күш көргем тауды-тасты талқан етіп,

Қорқытқан, шалқып оты дүрілдеген.
Жан көргем жабырласып күшін қосқан,
Еңбегін еншілескен, ісін қосқан.
Өмірін өздерінше өзгертуге,

Қайнаған, қайрат еткен, қол ұстасқан.
Көргенде күйелі төс, күсті білек,
Тапқандай жаңа ауыл, жаңа тілек,
Жылы қан улы бойда шым-шым қайнап,

Сауығып сала берген дертгі жүрек.
Мыңдаған оркестрлі көргем топты,
Жырлаған жаңа өмірдің күйін соқты.
Жуылған жүректен у сол күйменен

Аршығам көңілімді басқан тотты.
Балғалар сом темірді соққан қапы,
Тас, шойын қорып отқа, қайнап ақты.
Иіріп жүн-жұрқадан жіңішке жіп,

Машина қоңыр самал күйін тартты.
Сол күйге жан жалынған, жүрек жерік,
Шойындай сонау отта кеткем еріп.
Қобыздың улы күйін қаннан сарқып,

Соңғы күй тұла бойды кеткен керіп.
Нұрланып қызыл от боп күн шыққандай,
Түн кетіп жарқанаттар тұншыққандай.
Тыңдағам мыңның күйін жүрегіммен:

«Оян қарғыс таңба басылған,
Жалаңаш - аш күл, қайрат қыл»
Көкке өрлеп, жер тербеткен үн шыққандай.
Бұл емес, қырда аңыраған анау қобыз,

Бұл емес, ызылдайтын жалғыз-жалғыз.
Бұл өктем болат жігер, күрес күйі
Қосылған мың-мың дауыс, мың-мың ауыз.
Сондықтан осы күйден, ұлы күштен,

Көңіл шат, көкейге үні қона түскен.
«Жалғыз үн, жарық қобыз, Молықбай шал,
Тартар ма керек күйді - көкей тескен?»
Жоқ, тартпас, қобыз үні кері кеткен

Берінің ыңыранғаны - белі кеткен.
Болмаса ажал күтіп анау шалдың,
Жұртта қап еңіреуі - елі кеткен.
Арылып жастың албыт тентегінен,

Құтылып соқыр сордың жетегінен.
Қуарған, қуанбаған сорлы шалдың
Енді қош айтысқан жер ертегімен.
Сонымен сол сапардан қайтқам елге,

Өкініп өміріме кеткен желге.
Жаңартқан жан жүректі әсем күйдің
Әніне әсерленіп басқам мен де.
Сонымен сол барғаннан кейін қайтқам,

Мен дағы жаңа тапқан күйді тартқам.
Бағыстап жарлы жұртқа жүрек жырын,
Байқамай, жыр айтам деп, сырымды айтқам.
Мен емес, мендей талай бармыз бірге,

Сол күйді айналдырдық оркестрге.
Даланы дүркіретті күй оятты,
Басылды қобыз үні... шал да көрде.
Күй күшті, тауды-тасты бұзатұғын,

Орнына өз өрнегін сызатұғын.
Талқандап тас кереңді үн оятып,
Дүкені дүниенің қызатұғын.
Күй күшті, істі, еңбекті сүйдіретін,

Тамырын тас емшектің идіретін.
Жарлының тілек күйі, жүрек күйі,
Өмірді бүлдіретін, күлдіретін.
Аңдайын айдаланы мекендеген,

Көңілін өміріне көтермеген.
Жарлы жұрт жаны сүйіп тыңдаған күй,
Мұратқа енді осылай жетем деген.

Қамаудың хан ауылы қыр жағында,
Аңқытып ақ орданың бір жағында.
Күйші отыр домбыраны дүрілдетіп,
Құмар қып тартқан күйдің ырғағына.

Буынсыз он саусағы күй қағуға,
Көңіліне тыңдағанның от жағуға.
Бал тамған бармағынан домбырашы
Жан терге түсіп отыр мынау дуда.

Күйшінің қошаметке көңілі тасып,
Бес бармақ маймаң қақты перне басып.
Толқынтып тоқсан күйді дүрілдетті,
Көңілді бірде шымшып, бірде қасып.

Екі ішек жүрек жарып көңіл ашып,
Бірде ойнақ, бірде баяу сыбырласып,
Зарлы күй, ащы күйдің, тәтті күйдің-
Бәрін де лақылдатып төгіп шашып.

Күңіренген бір мұңды күй даланы алды,
Табиғат тып-тыныш бола қалды.
Қырдағы қоян құлан құлақ тігіп,
Қамыстан жолбарыс та ыңыранды..

Күңіреніп «Асанқайғы» күй толғанды,
Желмая желе жортып жерді шалды.
Алатау, Алтай, Арқа, Қырды, Сырды
Аралап, қоныс таппай күй зарланды.

Алатау күй тыңдады ауылдай боп,
Тас балқып толқып жатты бауырдай боп.
Аңқылдап алтын күрек домбырадан
Құйып тұр жазғы жылы жауындай боп.

Қағылды кейде бір күй дабылдай боп,
Бұрқырап кетті түтеп дауылдай боп.
Әлде күш, әлде дауыл, әлде ат шапқан,
Әйтеуір қырдан көшкен сарындай боп.

Мұз еріп, қатты аяздың кәрі қайтып,
Қас батыр көңілі жұмсап, зәрі қайтып.
Майрылып ақ семсерлер қалайы боп,
Қажытты мұзбалақты күй мұңайтып.

Құлпыртып бәйшешекті кетті шалқып,
Аққудай көкте күйлеп, көлде қалқып.
Ақтарып, лекілдетіп, лепілдетіп,
Талдырып, тамшылатып сығып сарқып.

Біресе ағытылып күй сылдырлап,
Тербетіп тыңдағанның көңілін ырғап,
Бұлақтай таудан тасып, тастан орғып,
Аңқылдап жатыр жосып сайды құлдап.

Күлдірлеп қоңыраудай, күй сыңқылдап,
Бота күй маймаң қақты үн былқылдап.
Қоғадай салбырасып хан, қарасы,
Намазға ұйығандай отыр тыңдап.

Қаққанда деген күйді «Терісқақпай»
Жым-жырт боп тына қалды жел де соқпай.
Домбыра айналаға дүбір салды,
Адақтап жалғыз шапқан жүйрік аттай.

Тартқанда батыр күйін «Қорамсақтай»,
Ақ түтек тұра ала ма боран соқпай.
Ару боп ат артында қалмақ қызы,
Безектеп перне басты шынашақтай.

Күй алды Бақанастың қара өзегін,
Дауылдай бұрқыратып ебелегін.
Қара жер қалқып барып қата қалды,
Саймақтың суырғанда «Сары өзенін».

Үн қылып домбыраның өндіршегін,
Тіл қылып сөйлеп, зарлап екі шегін,
Күңіреніп жұрттың көңілі түйе болды,
Шерткенде Тойтан тартқан «Боз інгенін».

Күн тыңдап кірмей тұрды ұясына,
Бұлт тыңдап мінбей тұрды тау басына.
Мақұлық жерде, көкте маужырады,
Қараған бір жан болмай шаруасына.

Су ақпай жатты тоқтап арнасында,
Қарғалар қалқып қалды жар басында.
Сүйсініп домбыраны тыңдады жұрт,
Тырп етпей, тілеулес боп зарласынға.

Қалмақтың қақты қара жорғасына,
Айналды ақ алмастар қорғасынға.
Мәжіліс міне осындай болып жатты
Бір кеште хан Кененің ордасында.

Хан орда, хан тағында, жайнап көркі,
Күй болып, ұйып отыр есіл-дерті.
Отырған құлағын caп, құлай тыңдап,
Кенеге үн бір сарын, күй біркелкі.

Қоршаған хан қасында қошаметші,
Даяшы, төленгіті, би, жендеті.
Ауылы Бақанастың өлкесінде,
Арқадан Алатауға ауған беті.

Өзінің ордасында батыр Кене,
Тарттырып домбыраны отыр Кене.
Қиялы домбырамен сыбырласып
Жатқандай шабуыл не? Жортуыл не?

Келелі кеңестер не? Ақ найза не?
He тоқтау толқып жатқан айдын көлге?
Көтерген Абылайлап ала жалау,
Шақыртқы ту бола ма тозған елге?..

«Абылай Көкшетауда көшелі хан,
Кәні, кім ондай болды ұрпағынан?
Ақ туын Абылайдың кім көтерді
Алашта, дүниеден көшкелі хан?

Жау жорық, болды заман жұрт шулаған,
Шаң беріп әр жерден бір қиқулаған
Абылай аруағым, ала туын
Көтерсем... көтерілер өшкен ұран...»

Ойынан көшіп жатыр өткен күндер,
Сарыарқа, Көкшетаулар, Жайық, Еділдер.
Көк шалғын керегедей желі тартқан,
Көзінен бұлаң қағып бұйра белдер.

Ат сайлап, қылыш қайрап сарбаз ерлер,
Зеңбірек атанға артқан, найзагерлер
Жарқылдап сыбызғылы күй тартқандай,
Алатау берік қорған, жұмақ жерлер.

Көңілінен Кене ханның кірді ашқандай,
Домбыра ауған елге сырласқандай,
Ел қандай, Арқа қандай,, дұшпан қандай,
Ауған ел арт жағымен жауласқандай.

Тасытып көкірегін кек ашқандай,
Тынбасқа жауды жеңбей, жер жастанбай.
Нажағай ашуында жарқ-жұрқ ойнап,
Бұлтты бұрқыратып от шашқандай.

Көңілден керуендеп күй кешкендей,
Әркімнің өз көндімен тілдескендей.
Батыр да, хан да, қыз да, қазаншы да -
Бәрі бір домбыраға мінгескендей.

Жып-жым-жырт, тыңдағандар тіл кескендей,
Құрыштап құлақтарын үн кескендей,
Сылдырлап кейде қамыс, кейде бұлақ,
Қырдағы қоңыр түнде жыр көшкендей.

Арыстан ашуланса арс ұрады,
Сескеніп жан-жануар жаншылады.
Желді аяқ, шауып тұлпар топты жарса,
Саусақтар үсті-үстіне қамшылады.

Салбырап тыңдап отыр домбыраны,
Домбыра көшіреді, қондырады.
Күйші айдап көшкен елдің күйін тартып,
Қошамет болса қалай болдырады.

Шаңқылдап бірде аспанда тау қыраны,
Күрпілдеп бірде бие саудырады.
Майдалап бірде қоңыр самал соғып,
Бұрқ-сарқ бірде нөсер жаудырады.

Домбыра қарғылады, орғылады,
Манаурап, тыңдаған жан салбырады.
Батырып күймен күнді, көз байлантып,
Күйшінің күйін сонда қойдырады.

Қарашаш ақылы дария, алтын басы,
Әйелдің ақ сұңқары, ханзадасы.
Өз басын мың қараға теңгермейтін,
Кененің кеңесінде ақылдасы.

«Дат!»- деді ханның өжет Қарашашы,
Немере, хан Кененің қарындасы.
«Ханыша, не датың бар?»- деді Кене,
Аңырып тұрып қалды айналасы.

Сырттан қыз сілкінгендей беріп сыртын,
Талайдың айдынымен алған сұрқын.
Иілді «Алдияр!» деп хан алдына,
Қалды ұйып үйдің іші, болды жұрт жым.

«Қамалым, хан данышпан, Кенем - құтым,
Менің де сыртым бүтін, ішім түтін...
Ордадан бұдан артық тілемеймін,
Бер маған осы адамды басы бүтін...»

Көтерді Кене ақырын қыздың басын,
Отырды майда сипап қара шашын.
Жолбарыс жымың қағып сылқ-сылқ күлді,
Қарашаш жарлық күтіп керді қасын.

«Осы ма сұрағаның, Қарашашым?
Қаласа, қалағанын алсын, алсын!
Үйсіннің ерулігі болар бізге!
Бергенім басы бүтін байлап басын!»

Жүйрік жан, маймыл күйші, сорлы маңдай,
Сөзіне түсінбеді қыздың қандай.
Хан: «Бердім басы бүтін» дегеніңде,
Сұп-суық болды көңілі мұз құйғандай.

He жазды бұл осындай іс қылғандай?
He жөн бар хан осынша күш қылғандай?
Әлде өңі? Әлде түсі? He жын соқты?
Өзіне отыр күйші ешбір нанбай.

«Алдияр, маған жарлық еткенің бе?
Байланып басы бүтін кеткенім бе?»
Жіберді күйші сонда солқ-солқ жылап,
Сорғалап сортаң жасы беттерінде.

«Бердім мен ханышаға,- деді Кене,
Сатса да, сойсадағы өз еркіңде!»
«Екі емес хан жарлығы!» десіп жатыр,
Бұғыбай, Бақай, Бұқай дегендер де.

«Көрмеген бұрын орда неткен елсің?
Қылатын қызметің күй күйлерсің.
Жау қуып, отын алып, су құймайсың,
Құдайдан бұдан артық не тілерсің!»

Хан айтты, өкім болды! Жансын, күйсін!
Жігіттің жері Балқаш, руы Үйсін!
Жазығы домбыраны сөйлеткені,
Сонымен кете барды сорлы күйшің!..

«Тыңдасын домбырамды хан тағында»
Деп келген сорлы күйші атағына.
Айтылып хан жарлығы кете берді,
Қақтығып орданың бір шатағына.

Ілініп ханның байлау, матауына,
Азат бас айналды оңай ата құлға.
Күйшіні ертіп келіп есік ашты,
Мақпал бау, манат ойған отауына.

«Алдияр!» ауызына азар түсті,
Алақтап алды-артына назар түсті.
Кіргендей болып кетті бір сарайға,
Алтын мен жібек жайған базар түсті.

Ханыша мынау аппақ сазан түсті,
Көріңді әзірейіл, ажал түсті.
Жыланнан сырға салған жолбарыс қыз
Сықылды жын патшасы дажал түсті.

«Адам ба, осы отырған айдаһар ма?
Ауылдан ажал мені айдаған ба?
«Ақ көбек» күй айтқаны осы болып,
Алдына жарлықпен хан байлаған ба?

Анықта, аңғал көзім байқаңқыра,
Жоқ, өзі түсі жылы, пенде бұ да...»
«Сенікі сонау ірге!- деді ханыша,-
Орын ал, жайлан дағы тарт домбыра!»

Қалтырап буындары, тұрып жүрек,
Жүгінді тізелерін тіреңкіреп.
Жаутаңдап екі көзі, кемсең қағып,
Алдына ханышаның қылды тілек:

Сөз бітті, сонан әрі тілдескен жок,
Қарашаш қайтуына күн кескен жоқ.
Болғанда бүгін мұңда, ертең қайда...
Мекені Кене ханның бір көшкен жұрт...

Арманын - «Не боламын?» ішіндегі
Шешкенін қыздың қалай түсінбеді.
Ақырын айналамен танысты көз,
Айқындап төңіректің пішіндері.

Ақ отау іші-сырты зер кестелі,
Бір тозаң тимегендей ел көшкелі.
Қазына - жібек, жанат, алтын, күміс,
He патша, не хандардың берместері.

Үй іші сап-сары ала, жапқан зері,
Ақ күміс, ауыр тұрман, кім зергері?
Ұстасы Көкшетаудың күміс шапқан
Бақан тұр сырға қылып сәукелені.

Қадаған бітеу үкі, шым кестелі,
Түскиіз түрлентіп тұр керегені.
Құс мамық, атлас көрпе, шайы жастық,
Жолбарыс, аю жатқан іргелері.

Үй- іші қарсақ, түлкі, құндыз, жанат,
Зер тоқып, күміс шауып, ойған манат.
Бөленген осы асылға қыз төсегі,
Күйдіріп көрген көздің жауын алат.

Тауыс па, тоты кұс па жасыл қанат?
Жарықтық жұмақ құсы қайда болад?
Тұсында ханышаның ілулі тұр
Нар кескен - аспаһани қайқы болат.

Ақ отау асыл бұйым тұмшаланды,
Бір үйге жия берген мұнша малды.
Қол жетпес қазынаны көрген шақта
Өзінің шекпеніне құсаланды.

Жасауға үйге жиған көз байланды,
Жібекке алтын, күміс, көз майланды.
Қыдырып күйші көзі түскен кезде
Айдаһар алдындағы қызға айналды.

Қара қас, қылаң қабақ, керқұба қыз,
Қара шаш, алма сағақ, құралай көз.
Сырықгай ордадағы сымдай бойы,
Тал шыбық, қыпша белдің өзі нағыз.

Түлкі қыз қызыл алтай, кер марал қыз,
Ақ қоян, бозша байтал, ақша нар қыз.
Қымыздай балға ашытқан тәтті қызға,
Жігіттер, бәріңізде-ақ сұқтанарсыз.

Жамылып орман ішік иығына,
Күлкі алып қалам қастың қиығына,
Оралтып шәй көйлекті судыратқан,
Мәсілер зер тоқытқан жұлығына.

Молда айтқан ұшпақтағы хор қызы ма?
Періште, әлде пері, әлде жын ба?
Құлпырып қыздың беті албырайды,
Ұқсаған алтай түлкі жондығына.

Күлкісі тау бұлағы төгілгендей,
Сөйлесе меруерт, маржан себілгендей.
«Алғандай жерден пішіп» деген сұлу,
Көркіне көз тойынып семіргендей.

Алдыңа бір алма ағаш егілгендей,
Кер марал жусап өрген керілгендей.
Бойыңды ішпей-жемей буы мас қып,
Сөйлескен жүрегінен сөгілгендей.

Алды жаз, ескек аңқып жел жүргендей,
Екі ерні ерте піскен бүлдіргендей.
Қасынан бір моланың жүріп кетсе,
Жыбырлап көрдегіге жан кіргендей.

Бәйшешек, балауса, гүл, балдырғандай,
Қаратып шырайына талдырғандай.
Суындай әбілхаят шөлдеп ішкен,
Лебізі сусыныңды қандырғандай.

Тамсантып ауызға бал алдырғандай,
Күйдіріп көкірегіңе от жандырғандай.
Қар кетіп, қу жасарып, аш тойынып,
Кәрі жан жігер бітіп жаңғырғандай...

Жұтқанда аспаһани шарабынан,
Көрініп жұтқан шарап - тамағынан.
Текті құс, теріс азу, ақиық қыз,
Паң қыран, қыр тағысы жаралудан.

Аң іздеп Алатаудың алабынан,
Тастүлек, түлеп ұшқан бала қыран,
Үстіне пенде батып кіре алмайтын,
Қаймығып қарауынан, қабағынан.

Ақылмен, аруағымен елді билеп,
Кей, кейде Кенеге де әкім сөйлеп.
Биі де, батыры да, қарасы да
«Қарашаш айтты» десе, «мақұл», жөн» деп.

Түйіліп кейде тастай ашу кернеп,
Жайдары, кейде дарқан келсең-кел деп.
Найза алып жау алдынан шықпаса да,
Айырып мақұл, тентек дауды тергеп.

Алыпқаш, кесірлі қыз, ашуы өргек,
Дария ақыл, кесте сөзі тастап өрнек.
Жайдары, жайраң қаққан, жаны бала,
Ән-күйді, ойын-сауық еткен ермек.

Айрылды күйші есінен қызды көріп,
Кірпігін қақпай қалды көзі төніп.
«Адамның арғымағы осы шығар,
Пендеге бітеді екен мұнша көрік?»

Кер торы кәмшат киіп, қасын көріп,
Жұқалап екі бетке еңлік беріп.
«Тарт күйшім!» деп ханыша жарлық етті,
Қанғанда сусын ішіп, бойы сергіп.

Көңілі быж-тыж болған жаңа жылап,
Өзгеріп өзге аранға кеткен құлап.
Ойында тоқсан күйдің бірі де жоқ,
Тантырап домбыраны отыр бұрап.

Соққандай бейне пері талмаусырап,
Түкіріп қайта-қайта, тұрмай құлақ.
He болып, не қойғанын домбыраға,
Ішінен отыр толғап, қыз да сынап.

Домбыра әлі күнге жөнделмейді,
Күйлер жоқ... Қыздың көркі көлбеңдейді.
Бақсыдай жыны буған буыңды күй,
Жынданды... Қыздан өзге күй келмейді.

Жүйрікке тышқан тиді, жүгірмейді,
Домбыра таңқ-тұңқ етіп, күй білмейді.
He пұшық, не мысық боп, не күшік боп,
Мыңқылдап, шәуілдейді, мәуілдейді.

«Сарыөзен», «Терісқақпай», Інген де» жоқ,
«Қалмақ қыз», «Қара жорға» мінген де жоқ.
Есалаң... Ескі күйдің бірі түспей,
He тартып, не қойғанын білген де жоқ.

Саусақтар шаппақ, түгіл желген де жоқ,
Пернеге әлі бір күй келген де жоқ.
Ханыша қарсы алдында күтіп отыр,
Тартасың енді қашан деген де жоқ.

Жіберді бір мезетте қағып-қағып,
Тасқындап тыңнан бір күй қосылды ағып.
Байырғы тоқсан күйдің бірі де жоқ,
Жаңа күй, жаңа жолмен кетті лағып.

Саусақтар ойнап, орғып, қаздаң қағып,
Суырып ішек тілін, мұңын шағып,
Жүйріктің шыны күйі келгенінде,
Шығаннан шыға шаппай тұрсың нағып.

Асқақтап, кейде күйді көкке өрлетіп,
Алыстап, шырқап, сілтеп, әрі кетіп.
Қайырып, қалықтатып, қайта оралтып,
Бірден-бір, ақырын-ақырын төмендетіп.

Ызғытып, өлке өрлетіп, баяулатып,
Соқтырып кейде боран, дауылдатып.
Көңілдің асқарынан тұманды айдап,
Артынан нөсерлетіп, жауындатып.

Ұшырып жер бетімен жазыққа айдап,
Бұрқылдап бірде әлсіреп, бірде қайнап.
Құмайдай түлкі қуған құлдыраңдап,
Қырандай түлкі алатын көзі жайнап.

Бурадай кейде ауызын қарш-қарш шайнап,
Ойнақтап, оқ жыландай андағайлап.
Тұлпардай жер тарпыған пысқырынып,
Жорғадай майда дауыс, кейде маймақ.

Қызарып екі көзі қыз көргендей,
«Кел, кешке күтемін» деп сөз бергендей,
Жете алмай айналсоқтап жүргеніңде,
Жеңгесін жауабымен жібергендей.

Ай жарық, ауыл арты кім жүргендей,
Қызғанып қызды ауылдың иті үргендей.
Атқанша таң талдырып ашық жар жок,
Сарғайтып сарылтып күй өртегендей.

Құмар қып ханыша қыз күйдіргендей,
Құбылып ол да өз ішін түйдіргендей.
Үстінде құс төсектің құшағына ап,
Ернінен ып-ыстық қып сүйдіргендей.

Аққу құс айдын көлге шомылғандай,
Лашын құс өз бойынан қорынғандай.
Үніндей домбыраның дүрілдетіп,
Көк тұйғын қуға түсіп соғылғандай.

Дауасыз дертке ұшырап ауырғандай,
Жарылып жүректен қан ағылғандай.
«Ойбайдың» орайына «асық жарлап»,
Сарылтып сары ауыру, сағынғандай.

Күй төкті күшті қатты құмарланған,
Көзі жоқ, орны қалды мұнарланған.
Әлде қыз, әлде аққу, әлде марал,
Алдында бір сұлу тұр шоғарланған.

Күй жүйрік, кейде түнде сылаңдаған,
Қашаған қыз алдында қылаңдаған.
Құрықтап жетегіне ап жортады күй,
Арты «Аттан» жер күңірентіп ұрандаған.

Кейде күй қыран болып қылмаңдаған,
Алдынан қызыл алтай бұлаңдаған.
Саңқылдап домбырадан бір құмар күй,
Сағынып cap балақгы жұмарланған.

Бұлбұл боп кейде қақсап таңда зарлап,
Торғай боп аспанда ұшып, көкте шарлап.
Басына аққу киіп, дуана боп,
Қасына ханышаның кеп тұр сарнап.

Дуана ақтап отыр - я, аллайхақ!
Сарынын ішіндегі шерге жалғап.
Ойнақгап қара дауыл соқты қырдан,
Ебелек ел алдымен қашты қаңбақ.

Безектеп бір өткір күй құлдырады,
Күйшінің көзінде қыз бұлдырады.
Тамызда таңдай кеуіп талды күйші,
Бір бұлақ мөлдіреген сылдырады.

Ауырып домбыра да ыңыранды,
Санасыз, саусақ қаңғып қыдырады.
Бірде ысып, бірде суып, күйіп-жанып,
Жүректей сандыраған күй жынданды.

Қияңдап кетті мініп қиялына,
Ондайда қиял бойын жияды ма?
Ұмытып қайда екенін, кім екенін,
Быж-тыж боп отыр сорлы қыз алдында.

Әлде қыз, әлде түлкі, кім алдымда?
Үстіне, не боп кеттім, құлармын ба?
Әлде өңім, әлде түсім, қайда кеттім?
Апырмау, бар ма, жоқ па көз орнында?

А, білдім, аққу екен қыз пернелі,
Қыран боп көлден қағып, сілкер ме еді?
Кұс болмай, қыз боп шықса құшағыма ап,
Бетіне қалампырды бүркер ме еді!..

Қыз екен! Ақ тамағын сүйер ме еді,
Алпыс жыл асығына күйер ме еді!
Көрінбей тірі жанға жүру үшін
Құс кебін перілердің киер ме еді!

Құс кепті пері болып көкте қалқып,
Алатау үстінде ұшсаң көз алартып.
Іздесем мына қызды ойдан, қырдан,
Көрінсе жерден бір күн көзім тартып.

Бұрқырап алай-түлей дауылдатып,
Үскіріп, нөсерлетіп, жауындатып,
Аспаннан тіке түсіп алар ма еді,
Ауылын Кене ханның баурымдатып!

Аялап, ақырын ұстап, алып ұшып,
Бауырға басып алып кетсем қысып.
Жерінен жеті дария арман өтіп,
Апарып алтын тауда жатсам құшып.

Қуа алмай жердегілер ізге түсіп,
Қалар ек жете алмасқа біз кетісіп.
Жер соғып қанатымен хан қалар ед,
Тек қана құмалақ caп іздетісіп.

Апырмай, пері болмай, құс болмадым,
Құс болып осы қызға тұс болмадым.
Сонарда құмай болып қуып алмай,
Қу басым, құр сандалдың, түк болмадың...

Апыр-ау, жел боп неге жаралмадым,
Қасына кісі болып бара алмадым.
Жыбырлап ертеңді-кеш аймалақтап,
Бетінен сүймес пе еді самалдарым.

Су болсам сылдыр қаққан, ием иіп,
Жүрер ем денесіне әбден тиіп.
Жуынып меніменен жүрмес пе еді,
Алмас па ем екі беттен шөп-шөп сүйіп.

Су болмай, түлкі болсам орман иық,
Қыз кисе қызылымнан ішік жиып.
Жамылтып үстіндегі ішігіндей,
Құшақтап алсам, әттең, жүрсе киіп.

Болмадым ең болмаса аспанда күн,
Елжіреп анда-санда қарайтұғын.
Жалындап кешке жақын таудан ассам,
Бір бұрып қаратпас па ем бетін мұңын!

Болмадым әлде күміс, әлде алтының,
Білезік білегіңе салатұғын.
Болмадым тым болмаса қауырсыны
Тоты құс сонау тұрған қанатыңның.

Қарар ма ед, әлде, көкте жұлдыз болсам,
Киер ме ед, қамшатына құндыз болсам.
Оймақтай ауызынан жұтылар ем
Ашыған ашығыма қымыз болсам.

От болып ең болмаса маздамадым,
Күйдіре, жақындаса жаздамадым.
Осыған жарық қылып жылындырып,
Қызметін істемедім азғана күн.

Па, шіркін, құдіретім бұған келсе,
Мұқтаж боп қалар еді бұл да менше.
Жел, қымыз, жұлдыз, шуақ, от, су болсам,
Болмадым мұның бірі, кұдіретім жоқ.

Бұл менен айрылар ма ед өмірімше?
Сарылып ізге түстім, індету жоқ.
Ішімді, уа дариға, қайдан білсін,
Айтуға өмірімше менде тіл жоқ.

Жүргенім дәулет пе екен құр күйші боп?
Мен-дағы жігітпін ғой, құл иісім жоқ...
Тумаған төре заттан - сорым-дағы,
Туғаным, әттеген-ай, Сарыүйсін боп!

Келгенде осы араға қиял мұқап,
Жүйрік ой тоқырады жарға тақап.
Қаңғыбас қиялға ерген адасқан күй,
Сүмеңдеп балдырғандай қақты шоқақ.

Ханыша қарай құлды шын таңырқап,
Үйткені қалған екен күй байырқап.
Тізгінін қайта жинап, қамшы басып,
Жөнелді жазған жүйрік қайта шырқап.

Сабаулап кетті тағы дірілдетіп,
Желдіртіп, маймаңдатып, дүрілдетіп.
Бірде құс, бірде құмай, жігіт болып,
Жетелеп бәрі қызға жүр-жүрлетіп.

Төпелеп тағы шапты дүбірлетіп,
Ақсады тойтырақтап, кібірлетіп.
Түсінген күй тіліне ханышайым,

Осылай өте берді талай күндер,
Шертілді шер шығарған талай күйлер.
Айрылып тоқсан күйден қалды күйші,
Бір-ақ күй билеп алып күндер, түндер.

Пәлен деп бастаса да мынау күйлер,
Сындырап өзге жаққа саусақ билер.
Айналып қыздың күйін қылмыңдатып,
Қалмайды бастап тартқан күйден сүлдер.

Бір-ақ күй - қыз күйігі Қарашаштың,
Ханыша есін алып есіл жастың,
Күйшінің көңілінен соққан дауыл,
Лақылдап жүрегінен тасқан тасқын.

Шерткені - сандырағы қызға мастың,
Қызығу алмасына алма ағаштың.
Айрылып тоқсан күйдің торабынан,
Қаңғырған өзге жақга бұл бір қашқын.

Егерде «Домбыра ал!» деп айта қалды:
Бір күйді бас-аяғы қайталайды.
«Ой, бауырым!», «Ақсақ құлан», «Қос келіншек»
Сандырап мұның бірін тарта алмайды.

Тартпайды даңғыл күйді, тайқалайды,
Сүзгілеп өзге бір күй анталайды,
Жүрегі қолын қағып қыз жетелеп,
Кеткенін өзі қайда байқамайды.

Тайпалып жорға болып салдырған күй,
Мейірін тыңдағанның қандырған күй.
Тартқанда зарылдатып, сұңқылдатып,
Аққуды аспандағы қондырған күй.

Лапылдап, мұз көңілді күйдірген күй,
Балқытып мұз жүректі сүйдірген күй.
Тасытып тас емшекті тағдыр болған,
Бота боп нар інгенді идірген күй.

Қажытып қам көңілді жылатқан күй,
Бекітіп жылағанды жұбатқан күй.
Пәлен деп бірауыз сөз айтпаса да,
Әркімнің өз көңліне тіл қатқан күй.

Жорға күй жолда шаңы бұрқыраған,
Жалын күй көкке шапшып лыпылдаған.
Кәріні бала қылып ойнатқан күй,
Бұлақ күй сусағанға сыңқылдаған.

Тәтті күй, құмарлық күй сылқылдаған,
Ауыру асық дертпен ыңқылдаған.
Домбыра Қарашашты қайыстырды,
Бір тілмен ертеңді-кеш қыңқылдаған.

Соққан жел айдын көлді шайқамас па?
Мүмкін бе күйдің, тілін байқамасқа?
Құршына қыз кұлақтың қақсай-қақсай,
Домбыра өз арманын айта алмас па?

Ап-анық күйдің тілі Қарашашқа,
Күй өткір ақ алмастай түскен тасқа.
Мысқалдап қыз көңіліне ауын жайды,
Қалмады ханышаға құламасқа...

Ханыша анда-санда шерттіреді,
Ол-дағы екі ішектен өрт тіледі.
Қоймады домбыра да сарнай-сарнай,
Ішіне Қарашаштың дерт кіреді.

Қарашаш зеріккенде тарттырады,
Қағынтып, жындандырып, қақтырады.
Сорлыны қалшылдатып күй безгегі,
Күйшіні қара терге баттырады.

Тарттырып, іші пысса күй тыңдады,
Күй шіркін ылпылдады, бипындады.
Күйшінің ауыруы күйден жұғып,
Жыбыршып ханыша да құйтыңдады.

Дәмденіп шерлі күйі сылқылдады,
Жалынған жалынды бір жыр тыңдады.
Жыбырлап, сыбырласып бір тәтті күй,
Ханыша домбырадан сыр тыңдады.

Белгілі ханышаға күй мазмұны,
«Қызық бар, қыз қызықтар» деген тілі.
Ойға айдап, ханышаны қырға қуып,
Әкетті қызды қағып күйдің жыны.

Тартылған бір тәтті күй күні-түні,
Қытықгап ертеңді-кеш күйдің үні.
Бірде бал, бірде шарап кезек беріп,
Жуып жүр қыз жүрегін күй сылдыры.

Ол-дағы екіленді домбыраға,
Домбыра қақсай бермей болдыра ма?
«Тартпа!» деп күйді кейде тоқтатады,
Өйтпесе ышқынған күй оңдыра ма?..

Жынды күй жылыта ма, тондыра ма?
Көшіріп қыз көңілін қондыра ма?
Қаһарлы ханышадан көлеңке жоқ ,
Ала өкпе болды, кетті ол бір бала.

«Тарт! Тарт!»- деп алағызып кейде шалқып,
Күй тыңдап отырады бойы балқып.
Қызықгап қиялымен күйге толқып,
Уһлеп кейде шерін іштен сарқып.

Сапылдап кейде көңілі көлдей толқып,
Асқақтап, кейде сөйлеп, желе жортып.
Түйткілді әлденені ойға алғандай,
Ышқынып өз-өзінен кейде қорқып.

«Апырмай, неткен жігіт күйі тәтті?
Күй бар ма екен күйігі мұнша қатты?
Өмірдің бар қызығы домбыра екен!
Жалмап жеп жүрегімді қайда тартты?.

Күй тәтті-ау... Көк балбырап, күн мұнартты,
Күңгірт не? Көлеңкені күн ұзартты...
От алды Алатауды, кеш кірді-ау күн...
Әлде күн, әлде көкті күй қызартты?

Маймыл ма, саусақтары неткен епті?
Осындай тәтті күйді қайда шертті?
Міндіріп домбыраға ап кеткендей,
Күй шіркін көкке ұшырып кетсе нетті?

Бұлақ па мынау күйі сылдыр етті,
Барады жүректегі жуып дертті.
Егіліп қайыршақтай жұмсардым ба,
Қайратым қара тастай қайда кетті?

Беу шіркін, таудың күйі, тастың күйі!
Құмартқан бір нәрсеге мастың күйі.
Сылқылдақ міне бір күй тым тәтті екен,
Қосылып қызықтаған жастың күйі!

Соғады кейде суық мұздың күйі,
Мұз жатқан қарлы Алатау, құздың күйі.
Осы-ақ қой, жаза басып, жаңылмасам...
Толғанған жар сағынып қыздың күйі!

Беу жаным жігіт екен! Бағлан торы!
Безектеп не қылмақшы мынау қолы?
Есіл ер хан боп неге тумады екен?
Қарадан неге туған, алда сорлы?

Түу шіркін! Мынау бір күй неткен оңды!
Балқытты-ау, ішіме бір жылу толды.
Хан ием тағында ағар, мұны берген!
Бұлбұлым, бұл байғұзым, күйшім болды!

Бұл сорлы Дулат па екен, Үйсін бе екен?
Күйшім боп өміріне жүрсін бе екен?
Сүйкімді, жігіттің бұл бұлбұлы ғой,
Қарашаш осыған-ақ тисін бе екен?

Бұ сорлы күйді неге үйренді екен?
Күйата бұған дарын жүрген бе екен?
Қарашаш мұны қалап алдым десе,
Хан Кене намыстанбай ти дер ме екен?

Жок, болмас! Ауырдым ба, жындандым ба?
Қараға хан затымды былғармын ба?
Бұл менің басыбайлы бір маймылым,
Тиюге енді маған құл қалды ма?!

He болды? Ауырдым ба, жындандым ба?
Жоқ әлде түңлік жауып, ұрлармын ба?
Төсіме құл басымен шықса мынау,
Сүйекке кетпес таңба ұрмаймын ба?

Қарайтып хан басымды итіме исем,
Аузыма тас толмай ма мұны сүйсем.
Сұлтандай сүйегімді сындырмаспын!
Өзіме өз ауруым, жансам-күйсем...

Аузыңа сорлы бейбақ ерік берсең,
Айтқанын домбыраның сөйлеп көрсең!
Алмадай, басыңды алып алдаспаным,
Жазаңды не істеген біліп өлсең!

Соқ жігіт! Соқ! Соқ! Жігіт! Күйіңді тарт!
Тоқтатпа, «Тарт!» дегенім - қылғаным шарт!
Толғауы тоқсан күйдің бір-ақ күй бар -
Сылқылдат! Бастыр! Бастыр! Қадалт! Қадалт!

Соқ жігіт! Соқ! Соқ жігіт! Күйіңді тарт!
Лапылдат! Жандыр! Күйдір! Құмарт! Құмарт!
Безілдет! Сарнат! Зарлат! Үздіктірші!
Керек жоқ! Лақтыр әрі! Қысқарт! Қысқарт!

Ханыша осылайша ауырғандай,
Аһласа, кейде демі тауды ұрғандай.
Жатады күйді тыңдап кейде жылап,
Жастыққа жылы жаңбыр жаудырғандай.

Қояр ма жалын күйге жан жынданбай,
Бей-жай боп жалғыз өзін жау қуғандай.
Еріксіз домбыраны тыңдай-тыңдай,
Қалады айдалада қаңғырғандай...

Күңде күй, күнде думан қыз алдында,
Ханыша ішін жармай, өз салтында.
Төпелеп домбырасын күйші де жүр,
Күйімен жұдырық қып хан артында.

Оңаша ханышайым отауында,
Отауы оңашалау орта ауылда.
Үстіне рұқсатсыз жан кірмейді,
Жалғыз-ақ домбырашы жатады онда.

Артында келе жатқан орыс барда,
Аулына Кене ханның қоныс бар ма?
Бұл жерде бүгін болса, ертең де жоқ,
Сақ болып тиетін жау, соғыстарға.

Су қатып, сүңгі тұрған боқырауда,
Беттеді Кенесары Алатауға.
Қараойға Дулат жатқан жаппай қонды,
Жайлы деп осы араны мал қыстауға.

Осы өлке қыбырлаған қалың Дулат,
Қарсы алды хан келуін улап-шулап.
Той қылып, ерулікке бие сойып,
Қонақ боп хан ауылы жатыр қунап.

Топ-топ боп амандасып, құрттай қайнап,
Ат сыйлап, аруағына атан байлап.
Кенені алдиярлап хан көтеріп,
Ат-тұрман сарбаздарға, сойыс сайлап.

Шақырып әр ақсақал ерулікке,
Жүзіп жүр келген мейман қымызға, етке,
Күнде той, күнде жиын Кене маңы,
Масайрап мәз болған жан сый-құрметке.

Кісі бар бір белгілі бұ Дулатта,
Әлімқұл дейтұғын бір әлді датқа.
Ауылы Әлімқұлдың бір мол суат,
Әйгілі Ұлы жүзде жақын, жатқа.

Жағымды жәнеде өзі Қоқан жаққа,
Мансапты жинап зекет апармаққа
Дулаттың бір түсетін төбесі деп,
Кене хан келген жанап осы аруаққа.

Әлімқұл Кене ханды қылды қонақ,
Істелген сый-құрметтің міні жоқ-ақ.
Бай, батыр, датқа ақсақал, хан, сарбаздар,
Сыйласып бірін-бірі, елді тонап.

Сойылып жатқан малды біреу бағад,
Әне, анау қараша үйлер отын шабад.
От жағып, ет пісірген міне біреу,
Бүрсеңдеп қызыл сирақ дір-дір қағад.

Іргелі ел Үйсін, Дулат қонысында,
Келген жоқ бұған әлі орысың да.
Кенеге ірге болып жатыр Дулат,
Қаройдың көңірсіген қобысында,

Аман ел аумай жатқан қонысында,
Жетеді менмендікке сонысы да.
Қарада өр көкірек болмай ма екен?-
Төрені теңгермейтін қонышына?

Баласы Әлімқұлдың Сапақ мырза,
Бір сылқым, құрық бермес асау бұл да.
Кұс салып, ит жүгірткен бай баласы,
Ойнақтап бәйге сұр ат тақымында.

Өз көңлін өрге айдаған балап мыңға,
Ұқсаған бұл да қасқыр Әлімқұлға.
Қайтпаған жаннан беті алғыр жігіт,
Қырғидай қиын тиген қыз-қырқынға.

«Іргелі ел, Ұлы жүзбін, жағалымын»,-
Дегенмен жиып бәрін алабының
Әлімқұл ат шаптырып, думан қылды,
Аруақтап жапсар қонған хан ауылын.

Бастары Дулаттағы бар жақсының
Қосылып, тойдағы аяқ, табақшының
Бірі боп құрмет қылды Кене ханға,
Бәйгеден келтірді өзі Сапақ сұрын.

Айтысқан қараймыз ба біз ақынға,
Атылсын ақ жамбылар сырғауылда.
Алыптар бірін-бірі алып ұрсын,
He қажет мұның бәрін теріп мұнда.

Кене хан разы болып қылған сыйға,
Білдірді разылығын Әлімқұлға.
Қарашаш нөкерімен, күйшісімен
Сауықтап салтанатпен қайтты ауылға.

Жалындап Алатаудың күні батты,
Босатып күн таласқан жіберді атты.
Отаудың оты маздап жағылғанда
Ханыша «Домбыраны тарт!» деп айтты.

Қарашаш тыңдап отыр күйді тәтті,
Етіне түскен күйші аңыратты.
Қыз жанын бір суытып, бір ысытып,
Ышқынтып, ішекпенен ішін тартты.

Домбыра лапылдатты, жалындатты,
Жалынып қызға жылап, монтаң қақты.
Ауырып ауыр оймен тыңдай-тыңдай,
Ауғанда түн ортасы қыз да жатты.

Ақ отау ай туғандай айдалада,
Жап-жарық отау іші, ай самала.
Ұйқы жоқ ханышада, күйші де ояу...
Күй тыңдап жатқан жанда жай бола ма?

Жердегі отау көктегі ай бола ма?
Күйден бас көп тыңдаса айнала ма?
Оңаша отаудағы қыз, жігітте
Шертілген күйден бөлек ой бола ма?

Ойлатқан осыларды жалынды күй,
Бір тілді, бір белгілі сарынды күй.
Ермегі кыз, жігіттің екі ішекте,
Өлтірген өртей-ертей жанын бір күй.

Қиналып домбырада ыңыранған күй,
Бос шауып бет алдына ырғалған күй.
Құмартып, құмай болып, түлкі қуып,
Қызығып, қыз көзіне қырланған күй.

Жандырып қыз күйігі сырланған күй,
Тіл қатпай, үн қатумен ұрланған күй.
Сүйсем деп ақ тамақты алдындағы,
Албытып асықтықпан жынданған күй.

Алдынан ханышаның табылған күй,
Дауасыз дертке ұшырап ауырған күй.
Жұқтырып жүрегінің ауруын,
Өртіне қызды салып жандырған күй.

Жалындап жанын өртеп сарылған күй,
Қылқылдап қызға қатты жалынған күй.
Ерте-кеш маза көрмей, маза бермей,
Аһылап арманы да жарылған күй.

Қойса да, құлағында баяғы күй,
От болып өртенгендей мынау ақ үй,
Қырық аунап қыз жатады төсегінде
Жандырып, үһілетіп жаңағы күй.

Батпайды күйші байғұс уһілеуге,
Ол жатыр іші өртенген күйік кеуде.
Толғанып тоқсан ойда таң атырад,
Ұмтылып анда-санда әлденеге.

Сандалып лаққан көңіл сергелдеңде,
Қалады кейде оқталып «келдім...» деуге.
Сырғанап жамбасынан жетіп барып,
Қасында ханышаның «менмін...» деуге.

Ханыша айналғандай «бері кел» деуге,
Қояндай күйші дайын ербеңдеуге.
Сарылып сары таңда осы әуремен
Тентіреп күйші көнді көлбеңдеуде.

«Асығым» ана жатқан ханышам ба екен?
Жақындап бер жағынан барсам ба екен?
Мейрімі мен дегенде мол емес пе,
Қосылып қызығына қансам ба екен?

Апырмай, тұрсам ба екен, барсам ба екен?
Өлімді өз мойныма-ақ алсам ба екен?
Болмаса өміріме шерін тартып,
Өртеніп күймен бірге жансам ба екен?..

Бір кезде қыз төсегі сылдыр етті,
Жатқан қыз кірпік қақпай, қыбыр етті.
Келді де қыз қасына бір көлеңке
Ақырын «Ханыша!..» деп сыбыр етті.

Аю қыз ашуланып бұрқ-сарқ етті,
Наркескен қыз қолында жарқ-жұрқ етті.
Кім өліп, кім қалғаны мағлұм емес,
Әйтеуір үй есігі сарт-сұрт етті...

Бұрқырап ашық аспан кетті қайнап,
Найзағай шатыр-шұтыр, нөсерді айдап,
Дауылдап жер сілкініп, тау күрсініп,
Боп кетті қап-қараңғы көзді байлап.

Сарбаздар сайлап мініп өңкей саңлак,
Зеңбірек күрс-күрс атқан, гу-гу сайғақ.
Күйшінің басы айналып кетті осылай,
Қалтырап, қалды сорлы тілін шайнап.

Ай құлап аспандағы соқгы жерді,
Отаудан дүр-дүр етіп тұрды пері.
Төсекте қыз киініп жатқанында
Айдаһар ысқырынған секілденді.

Сілкініп қаһарлы қыз түрегелді,
Шаңқ етіп, жатқан елді ду көтерді.
Күйшінің шыбыны ұшты, қалш-қалш етті
Шығарып самайынан шып-шып терді.

Апырмау, әлде біреу, әлде мен бе?..
Алжастым... әлде менің көлеңкем бе?
Қасында ханышаның жалғыз мен-ақ ,
Барады кімнің аузы мен демеуге?

Кеттім-ау, мен ұшырап бір кеселге?
Бардым-ау, өзім анық білмесем де...
Аздырдың әзәзілдей сұм домбыра...
Қу басым, күйге сенбе! Күйге сенбе!

Қасына қалай бардым Қарашаштың?
Аяғым сынып қалғыр қалай бастың?
Өзімді оққа байлап, отына айдап,
Есуас, міне, адастың! Қақпан бастың...

Көрпесін ханышаның қалай аштым?
Сандалдым, ашсам аштым... Өзім маспын.
Әлде өңім, әлде түсім болар ма екен,
Қалайша айналғаны мынау бастың?..

Жындандым, ажал айдап жаннан кешіп,
Ақ сапы кетпес пе екен ішімді есіп!
Алдына хан Кененің алып келіп
Басымды алдаспанмен алар кесіп!..

Қорқақ ой бірден-бірге өсіп-өршіп,
Болдырған босаң аттай үсті тершіп,
Жоғалып жарық дүние, отыр күйші,
Қоштасып өз жанымен өзі көрісіп.

Қыран қыз шаңқылдады ашуы өрлеп,
«Қайдасың, қырылғырлар! Шапшаң кел!» деп,
Манаурап шырт ұйқыда жатқан ауыл,
У-шу боп оянысты... Кетті кернеп.

Жиылып тұр отауда өңшең жендет,
Қайнап тұр Қарашаштың кегі кернеп.
Сыйғызып бір қауызға жанның бәрін
«Әлгіні тез қолыма ұстап бер!» деп.

Бар болсақ, от басында омалдық па?
Қайдасың, хан Абылай аруағың,
Кетті ме мендей балаң құрбандыққа?
Тұрмаймын құса болып бұл қылыққа!

Итшілік, жігітшілік, тырқылыққа.
Сұлтанның сүйегіне лайық па,
Ханзада қалай шыдар бұл қорлыққа?
Абылайдың жасыды ма асыл қаны,

Осы ма хан ауылының шашылғаны?
Аруағын Абылайдың мұнша қорлап,
Қай қазақ қай заманда басынды әлі?
Ит иіскеп есігімнің ашылғаны:

Қарадан хан төмендеп басылғаны!
«Ауып жүр Кенесары» дегені ғой,
Жау алып жағамыздан басынғаны!
Талап қып ілемін деп ақсұңқарға

Ұмтылған екен, кәні, қашан қарға?
Тіміскіп ит, шошқалар із басуға,
Жолбарыс айналды ма нашарлауға?
Ер қайда? Аруақ қайда? Намыс қайда?

Жау шапты ауылыңды Алатауда!
Сүйретіп итті алдымнан басын кеспей,
Құрғырлар, неге тұрсың, шаппай жауға!»
Дабырлап, жүгірісіп, жосып түнде,

Бүлінді хан ауылы осы түнде.
Қуырып бидайықтай жұртты иіріп,
Ханыша тұр ашудың әлі үстінде.
«Зәнталақ! Пері қаққан! Сен жүрсің бе!»-

Деп біреу тап-тап берді Сарыүйсінге.
Ақырып, о жендетін қыз тоқтатты:
Қолынды қоқаңдатпа!- деп, Күйшіме»
-Тауып бер өз қолыма жазалыны!

Таныдым - Әлімқұлдың шолжақ ұлы.
Қыл мойнын өз қолыммен қиып алам!
Бітеді сонда оның таза құны!
Тез келтір өз алдыма дозақыны,

Мен оған көрсетейін мазақыны!
Аруағын Абылайдың қорламасқа
Үлгі алсын, мұнан былай қазақ ұлы!
Қоймаймын көрге кірсе ондай кұлды!

Тап шапшаң, таң атырмай!- деп ақырды.
Қазақтың кәрі күні бұрынғы өткен,
Туғызған талай мұндай дарақыны!
Қалтырап иман айтып күйші тұрды,

Қысылып маңдайынан тер сыпырды.
Сапағы Әлімқұлдың деген кезде
«Үһ!» деп, күйші байғұс жан шақырды.

Таң көркем күзді күнгі қырдан атқан,
Тас емес қара қатқақ, құмдар қатқан.
Тәжім қып келіншектей шөптің басы,
Оранып ақ күміске қараулатқан.

Ауылы Кене ханның өре тұрған,
Өргізген бәрін қойдай қыз антұрған.
Ауылдың алдындағы бір төбеге
Жиылып жатыр адам ойдан, қырдан.

Бір дауыс осы таңда саңқылдаған,
Мысық боп бұл дауысты жан тыңдаған.
Иіріп бір шыбықпен жүр Қарашаш,
Астында ақбоз атпен жарқылдаған.

Сарбаздар саңлақ мінген, шоғырланған,
Жасақтар жалаң қаққан жауға арналған.
Семсерлі сері, талай найзагерлер,
Болаттар тас тілуге ожарланған.

Тізіліп сапқа тұрған сірі садақ,
Ақ сары алдаспандар жалақ-жалақ.
Сықылды Ержан, Науан ерлер де жүр,
Мұз балақ, қаңтардағы қырау қабақ.

Жиылды жасанған қол жауға анталап,
Күрілдеп көкжалдары көз қанталап.
Зеңбірек ырғақталып азар шөкті,
Аулына Әлімқұлдың аузы қарап.

Дүркіреп жанның бәрі жау дескендей,
Жау жетті ел шетіне, әу дескендей.
Тұяқган тасырлаған дабыл қағып,
Қара жер дүбір қақты, дөң көшкендей.

Үстінде ақбоз аттың зәр кешкендей,
Біреуге бүгін ажал бар дескендей.
Көлденең көп алдында тұр ханыша,
Алмас қыз, түсі суык, наркескендей.

Дауысы зеңбіректей жерді жарып,
Алмасты аспаһани қолына алып,
Ширығып, шыдамы жоқ тұр ханыша,
У жеген бурыл бері порымданып.

Жер тарпып жел саңлақтар, дүмбір қағып,
Оқыранып, кісінесе күмбір қағып:
«Ұрыны қанды мойын қолға бер!»- деп,
Дулатқа тұрғандары кісі салып.

Басынып, басып-жаншып хан аулына,
Сұқсын ба басын итше Сапақ мырза?
Дулаттың битті балақ датқасына,
Деген кім хан аруағын бұлай былға?

Шапқындап шабар кетті Әлімқұлға,
Алдында шабуылдың тіл қатуға.
Жауабын кешіктірмей берсін жылдам,
Жанжалды тыншыту ма, ұлғайту ма?

Сөкпеңіз онша ерте жүрген үшін.
Теп-тегіс хан ауылы ат үстінде,
Бүлінді жаны сізден күйген үшін.
Ханыша күйініп тұр сіздер үшін,

Отауын бір текеңіз сүзген үшін.
Жиылды жасақ сізбен жауласуға,
Ел емес, жау деп күдер үзген үшін.
Сарбаздар саңлақ мінді жауға балап,

Түйілді сізге таман қырау қабақ.
Қорқау боп қонағыңыз шапқалы тұр,
Ыңыранды, сілкінді ту, тебіренді аруақ.
Сіресті сізге қарай сірі садақ,

Асыңды ақ алмастар алтын сағақ.
Тұр датқа, төбеге шық, тұрғанын көр
Аулыңа зеңбіректің аузы қарап.
Айтқаным - айт дегені міне сізге:

Сияқты көрінеді кінә сізде.
Түйілді ақиықтың тастүлегі,
Тапжылтпай түсетінін білесіз де.
Қайтерді енді өзіңіз түйесіз де,

Шабылып бекер босқа күйесіз бе?
Осынан ел шабысып кете барса,
Тимей ме талай таяқ күнә сізге?
Шыдап тұр сізді күтіп ханыша азар,

Көп енді кешіксеңіз уақыт озар.
Құрыстап жай түсуге күн айналды,
Айтқаным, мезгіл емес мұны созар.
Жіберді мені сізге бер деп хабар,

Сіздерге жай қалмады көлбек қағар.
He екенін ашуының көріп тұрсың,
Тезірек тіл бермесең, аулың шабар.
Әлімқұл састы қатты сабыр қалмай,

Оңай ма құлайтын құз Кене хандай?
Егерде тез уытын тарқатпаса,
Үйтіліп датқа аулының кетуі оңай.
Апырмау, бұл сұмдықтың мәні қалай?

Медет бер, мен сиындым, пірлер талай!
Әлде хан өкпелі ме ерулікке?
Көңілі не? Кеше күтпей жібердік пе?
Қақтығып біздің елдің бір баласы,

Аулына атпен барып жүргендік пе?
Ағаттық ісімізді білмедік пе?
Көңілін бір нәрседен кірледік пе?
Сықылды сиыр мінез жаман елміз,

Орданың бір жеріне сүйкендік пе?
Хан әлде бұл Дулатқа кекті ме екен?
Бір хабар жамандаған жетті ме екен?
Қатыннан, не баладан, не малшыдан

Білместік, бір оқыстық өтті ме екен?
Алды тар, ашуы ожар, екпін екен,
Жіберген жарлығы тым өткір екен.
Арқаның арыстаны Абылайдың

Тез келсін пәлен датқа, түгенше би!
Ауылы жай түскендей Әлімқұлдың,
Басына дулаттардың түсті-ау бір күй...
Нән, ноян, жуан, жүйрік, сандақ ылғи

Жиналды Әлімқұлға датқа мен би.
Үйсіннің өңшең, құсы ұшып жетті -
Тау бүркіт, күшігендер, мықи, қырғи.

Салбырап Дулат, Үйсін сақалдары,
Төбеде тұрған қолға тақау барды.

Жер шайқалса - төбеге,
Ел шайқалса - төреге...»
Дегенді айтып,
Сөз бастап бір майталман мақалдады.

Қарашаш қалды зекіп майталманды,
Майталман одан артық айта алмады,
«Тіліңді кесіп алып тастайын ба?»-
Дегенде бидің көзі жаутаңдады.

Қу тілмен дағды қыпсың арбасуды!
Дулаттың датқасынан сұрап тұрмын
Қорланған теңесін деп хан басымды!
Көрмеген тентексіңдер тіл кесуді,

Жоғалтып бұзылған ел ресімді.
Сақалдар осы тұрған біле ме екен,
Тентекке жаза, өлгенге құн кесуді?
Келіпті сақалдарың сүйретіліп,

Датқаның тіліне әбден үйретіліп,
Күпініп көшпей-қонбай сасық Дулат,
Семіріп алыпсыңдар үйде отырып.
Сенімен ел болмаймыз бірге отырып,

Сыйладың табағыңа у толтырып.
Аруағын Абылайдың кім таптады,
Қалды ма қу тілдерің күрметіліп?
Би емес, бұзылғанның қуатысың,

Тентектің телі менен суатысың.
Ел болсаң тентек қайда? Билік қайда?
Жүрсіңдер Әлімқұлдың мияты үшін!
Келгендер Үйсінбісің, Дулатпысың,-

Бәрің де Әлімқұлдың миятысың!
Ел болсаң қандымойын ұрымды бер,
Датқаның кестелемей ұят ісін!
Алдияр, бас, тақсырлап, қойдай шулап,

Алдында ханышаның тұрды Дулат.
«Не болып, не қойғанын білмей тұрмыз,
Міне бас! Тентек болсақ , кәрің тарқат!»
Қарашаш деді: «Ізіңмен бәрің де қайт,

Әділ кел, Әлімқұлға болмай мият.
Сияңды Сапақ, итің кірді үйіме,
Алып кел айыпкерді, алдыма тарт!
Десеңдер, шабылмасын ауылыңды,

Құрбан қыл ел бүлдірген сұм құлыңды.
Көзіме кешіктірмей көрсет менің
Албасты, қызға келгіш, мұңғылыңды!
Ол итке кигіз арнап құл киімді,

Күйе жақ, мойнына іл құрымды.
Әкеліп Қарашашты үш айналдыр!
Мықтап тақ мойынына шылбырыңды!
Ауылды айналдырып әкел маған,

Жау болмай, өзге болсаң елге ұқсаған.
Алдымнан жетектеліп өтсін Сапақ,
Сертім сол - өз қолымнан мойынын шабам!
Осыны істемесең не сөз маған?

Сапақсыз бері таман баспа қадам!
Шаңдатып, шаңырағыңа қобыз тартып,
Әлімқұл, Абылайлап аулың шабам!
Болсаңдар осы тұрған елдің басы:

Жауаптың осы айтылған айналасы.
Аруағын Абылайдың тұрмын жоқтап,
Осы елдің қорлағанға құл тумасы.
Барыңдар, би болсаңдар, бітім осы!

Бүлінбес ел ішінің бүтіні осы!
Кетсе де көрге кіріп кешікпесін!
Төбеден уәдені күту осы!»
Алдияр, бас, тақсырлап - шулай-шулай,

Тентекті табамыз деп болса мұндай...
Жығылды жапырыла желден соққан
Сықылды өңшең Үйсін - сасыр қурай.
Мойнына су төгіліп билер талай,

Болар деп бұл сұмдықтың арты қалай.
Ұйлыққан сең үстінде қойдай қорқып,
Дулаттар қайтты ізімен кейін қарай.
Аулында Әлімкұлдың топыр, жиын,

Қамалған жол таба алмай соқыр жиын.
Үстіне Үйсін-Дулат жай түскендей,
Салмағы Кене ханның болды-ау қиын...
Әлімқұл қайтып көрсін ханның үйін,

Ылайсаң - дейін десе менменсиін,
Немесе ер көтерер қылық па осы?
Бұл-дағы шертті ішінен бебеу күйін.
Жалғанда бұдан артық қорлық бар ма?

Кім шыдар мұндай өкім зорлықтарға?
Шапқызып өз баласын тұрған кім бар...
Тентекті мақұл деуді жол құптар ма?
Мұндай іс жаушылықты жаңғыртпай ма?

Қараны қаһарланса хан құртпай ма?
Хан басын қара қорлап кете берсе,
Тыюсыз елге бір заң орнықпай ма?..
Ұйлықгы Үйсін қойдай, ақыл таппай,

Біту ме, шабысу ма - шешіп айтпай...
Бола ма ел жапсары жауласпауға,
Алдынан Қарашаштың ашу қайтпай?
Ашуы тарқай ма екен қылыш тартпай?

Қылмысты тентегінің мойнын шаппай?
Егерде тентек ұстап берілмесе,
Зеңбірек тұра ала ма күрс-күрс атпай?
Би, датқа жақсылары келді ақылға:

Мойынды сұнған қылыш кесер ме екен?
Қалмасын қамырығы хан артында».
Тау құлап түсті салмақ Әлімқұлға,
Келтірді кеп талқысы жан алқымға.

Тентекті бермей тыныш таппаймыз деп,
Байласты соған сөзді ең ақырда.

Күн өрлеп, тауға мініп, сәске болды,
Жалақтап, жауды қайда дескен қолды
Байқасаң, жау жарағы зеңбірегі,
Қыз маңы бір ауыр қол - әскер болды.

Есітіп шорт қайырған сертін соңғы,
Дулат тез тентегімен келмек болды.
Айдаһар қыз айбары құтын алып,
Торғайдай тығылып тұр күйші сорлы.