Қазақстан Республикасы
Мәдениет және ақпарат министрлігі
Ақпарат және мұрағат комитеті
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып

шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды
Тоқтағазин Мұратбек.
Ақмола үшін айқас: (Мақалалар, очерктер, сұхбат-
тар). – Алматы: «Қазығұрт» баспасы, 2013. – 288 б.

Бұл кітапқа автордың әр жылдарда жазған очерктері, елімізге
танымал тұлғалармен сұхбаттары, көсемсөздік мақалалары ен­
ген. Көзі қарақты оқырмандарды деректік, танымдық сипаты ба­
сым бұл дүниелер бей-жай қалдырмайды. Ұлттық мұраттарды,

құндылықтарды арқау еткен материалдардың оқырманға берері
мол.
Кітап ұлт руханияты мәселелеріне бейғам қарамайтын көп-
шілік қауымға арналған.

ресми түрде басталды. Ең ауыр сын алда тұр
«Айқас» деген сөзді оқыған кейбір оқырман «артық-
тау айтылмады ма екен» деп ойлауы мүмкін. Ал
шындығында мәселенің мәнісі мынау: жақында халық

депутаттары Целиноград қалалық Кеңесінің кезекті
сессиясы болып, онда күн тәртібіндегі бірқатар шаруа
бабындағы мәселелермен бірге қалаға бұрынғы тари­
хи Ақмола атауын қайтару жайы да қаралды. Оған

себепші болған «Социалистік Қазақстанның» үстіміз-
дегі жылдың 20-шы ақпан күніндегі «Ақмола атауы
қайтарылсын», (12-ші сәуір, 1991 жыл) атты оқырман
хаттарының топтамалары мен қалалық Кеңеске келіп

түскен жұртшылық өтініштері еді.
СЕССИЯҒА жиналған халық қалаулылары ә дегенде күн
тәртібін оп-оңай шешкен сияқты еді. Кезек біз тілге тиек
еткен мәселеге келгенде күрт шиеленісіп кетті. Ауыздыға

сөз, аяқтыға жол бермейтін Г.И.Шестикин деген депутат
әдеттегі пысықтығымен орнынан жіті көтеріліп, «Бұл өте
принципті мәселе болғандықтан алдымен оны талқылаймыз
ба жоқ па, соны дауысқа салайық» деп тұрып алды. Оның

бұлайша мығым сөйлеуінің өзіндік сыры да жоқ емес еді.
Себебі – қалалық Кеңестегі депутаттардың 80 пайызы
орыс тілді азаматтар. Сонымен осы ұсыныстың түсуі мұң
екен, кенеттен әр тұстан оны қостаушылар шығып, зал

іші гуілге толды. Бұл екі ортада сессияға төрағалық етуші
азаматтың сасқалақтай бастағаны байқалды. Ол сол сәт
қалалық Кеңестің Жастар ісі, ғылым, халыққа білім беру,
мәдениет, тіл, ұлттық және интернационалдық дәстүрлер,

тарихи мұраларды қорғау жөніндегі тұрақты комиссиясы-
ның атынан оның мүшесі депутат В.Н.Лиге сөз беріп, ол
бірнеше минут ішінде әріптестерінің комиссия құруды
қолдайтынын, тек Г.А.Попов деген депутат қана үзілді-

кесілді қарсы екенін мәлімдеді де орнына жайғасты.
Залда тыныштық орнай қалды. Халық қалаулыларының
көбінің әлі де ештеңенің байыбына бара қоймағаны, ештеңе-
ге түсінбегені байқалды. Көпшілігінің көкейінде Г.Шести-

киннің сыздана айтқан «ұсынысы» тұрғаны аңғарылады.
Осы арада сессияға төрағалық етуші үлкен қателік жі-
берді. Әрі-сәрі күйдегі депутаттарды қажетті нысанаға
бейімдемей тұрып, мәселені дауысқа салып жіберді. Қоры-

тындысында бұл мәселені 43-ақ дауыс қолдады. Жүргізуші
сессияны одан әрі жалғастыра беруге икемделе берген-ді.
Ресейдің сонау Нижний Новгород (бұрынғы Горький)
деген қаласына арнайы барып, оның тарихи атауы қалайша

қалпына келтірілгенін алдын ала зерттеген едік. Жүргізуші
істің насырға шапқалы тұрғанын аңғарған соң дауыс беру-
дің алдында сапарда болып қайтқан депутаттың жан-жақ-
ты түсініктеме беруіне мүмкіндік жасауы керек еді. Алай­

да, мұндай тамаша мүмкіндікті уысынан шығарып алды.
Бірақ біз, «бастан құлақ садаға» демекші, мұқым қаладағы
мыңдаған азаматтар күтіп отырған мәселенің құрдымға
кетіп бара жатқанын көріп отырып, үнсіз қала алмадық.

келтіру, көрешекті әбден көрген халқымыздан ұрланған,
тартып алынған жәйітті тілге тиек еткелі отырмын. Соның
бірі – біздің қаламыздың тарихи атауының өзгеруі. Біздер,
депутаттар, қаламыздың тұрғындарының заңды қалаулы-

лары, өткендегі әкімшіл-бұйрықшыл жүйенің бүлдірген-
дері мен заңсыз әрекеттерін түзету жөнінде маңызы бар
шешім қабылдауымыз керек.
Тек біздің қаламыздың тұрғындары ғана емес, тек біз-

дің республикамыздың жұртшылығы ғана емес, соны­
мен қатар республикамыздан тыс жерлерде тұратындар

біздің әрекеттерімізді демократиялық бетбұрыс, тарихи
әділеттіліктің орнығуы және ат төбеліндей атқамінерлер-
дің шолақ шешімімен жоқ етілген адамдардың заңды құ-
қықтарының қалпына келтірілуі деп бағалайтын болады.

Бұл ретте депутаттарға мәселенің қойылысы ұғынықты
болуы үшін келіп түскен қыруар хаттар мен республикалық
басылымнан бірнеше үзінді келтіруді жөн көріп отырмын.
№56 механикаландырылған колоннаның жүргізушісі Хол­

мецкий жолдас былай деп жазады: «Басқа республика­
ларда сол жердің жергілікті өкілдері әділеттілікті қалпына
келтіруді талап етпек түгілі, одан зорғы әрекеттерге барып,
орыс тілді тұрғындар небір қиыншылық, қысым көруде.

Сондықтан қаламыздағы еш кінәсіз азшылық болып қалған
қазақ ағайындардың және мен секілді кейбір басқа ұлт
өкілдерінің әділеттіліктің салтанат құруын өтінген үніне
басшы орындар, жұртшылық құлақ асады деген ойдамыз.

Сондықтан айтарым бұл мәселе референдумға қойылмауы
тиіс!» («Социалистік Қазақстан», 20 ақпан, 1991 жыл).
Бұл хаттан мынадай түйінді аңғаруға болады: елімізде қа-
зіргідей ұлтаралық дүрдараздық оты өршіп тұрған шақта

республикамызда, облысымыз бен қаламызда қалыптасқан
тұрақтылықтың тамыры республикаға есімі беріліп отыр-
ған халықтың қасиетті ісі мен тарихи құнды мұраларына
тиіспеу қажеттігін қарапайым орыс тілдес жұмысшысының

түсіне білуінде жатыр. Осы орайда жергілікті тұрғын Бо­
рис Титовтың хатына көз жүгіртейік. Онда мынадай жолдар
бар: «Ақмола атауы осы қаланың тұрғыны ретінде менің
жүрегіме де ерекше ыстық. Өзім орыс ұлтынан болсам да

қазақ ұлтының тарихын, әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерін ерек­
ше қастерлеймін. Ал атауға келетін болсақ, менің өзіндік
көзқарасым бар. Қазақстан жері – қазақтардың ата-баба-
лары найзаның ұшымен, шоқпардың күшімен сыртқы жау-

дың шапқыншылығынан ғасырлар бойы қорғаған, ұрпақ-
тан-ұрпаққа мирас етіп қалдырылған кең байтақ өлке. Оның
әрбір тасының, қырқа, жотасының өзіндік тарихы бар.
Әсіресе, елді мекендердің атаулары таңқаларлық тапқыр-

лықпен ойлап табылған. Менің пікірімше, бәзбіреулердің
оны өзгертуі – сыпайылап айтқанда зорлықпен жасалған
жосықсыздық. Ал, Никита Хрущевтің ұсынысы салдарынан
Ақмола атауының архивке жөнелтілуі – кезінде жасалған

үлкен қиянат. Демек, әділет салтанат құрып, қаламыздың та­
рихи атауы қалпына келтірілсе екен дейміз».
Депутаттардың назарын тағы да мынаған аударғым келе-
ді: тарихи атаудың қайтарылу мәселесі кенеттен туында-

ған жоқ. Бұл жәйт республика тарихының күн тәртібінен
ешқашан алынған емес. Бұл жағдай орталықтың алдын­
да да әлсіз, қыруар билігі барлардың алдында дәрменсіз,
мыңдаған қарапайым адамдардың жүрегін жылдар бойы

қыжылдатып келеді. Ақмола есімін қайтарып беру туралы
кейбір депутаттармен пікірлескенімізде байқағанымыз –
олардың көбі бұл үшін қыруар қаражат кетеді дегенді
көлденең тартады. «Одан да азаматтардың әлеуметтік жа-

ғынан қорғалуын ойлайық дегенді айтады. Ондайлардың
қаупі түсінікті де. Өйткені, қала тұрғындары арасында
«бұл шаруаны жүзеге асыруға миллиондаған сом шығады»
деген лақап тарап кеткен. Ой таразысына сала беріңіз: бір

жарым миллионнан астам тұрғыны бар бұрынғы Горькийді
Нижний Новгород деп өзгертуге бар болғаны 359 мың сом
кеткені анықталған. Енді осы қаражатты халқының саны
6 есе аз біздің қалаға қатысты қарастырсақ, оған кететін

ақша мүлдем аз болатындығы айтпасақ та түсінікті. Осы
орайда тәжірибе көрсеткендай, паспорт ауыстырудың да
қажеті жоқ екен. Ал осыған дейін басылған бланкілер, би-
леттер, әртүрлі құжаттар, көптеген қалалар тәжірибесі

көрсетіп отырғандай, таусылып болғанша толық пайда­
ланылады. Түйіндей айтқанда, қаланың атын қайтарудың
ешқандай да экономикалық қиындықтары жоқ».
Сонымен осы мәлімдеме оқылып болғаннан соң залда

қозғалыс пайда болып, депутатар Қ.Тұрсынов, В.Божко,
М.Смағұлов, В.Захаркин сөз сөйлеп, қолдау білдіргеннен
кейін қалалық кеңестің Ақмола атауын қайтаруды зерттей-
тін арнаулы комиссиясын құруға байланысты қайтадан

дауыс беру болды. Сөйтіп 58 депутат жақтап, 12-сі қарсы
болып, 4-і қалыс қалды. Мәселе, оң шешіліп, құрамында
9 адамы бар комиссия бекітілді. Сөз реті келгенде айта кет­
кен жөн, сессияда осы мәселе төңірегінде пікір білдірген

халық депутаттары Целиноград облыстық Кеңесінің тө-
рағасы А.Г.Браун, егер мәселе қаражатқа тіреліп тұрса,
тіпті жарты миллиондай сомды республика Министрлер
Кабинетінен-ақ алып беретінін, депутаттардың бұл мәсе-

леге терең жауапкершілікпен қарауын өтінді.
Иә, сессияда Ақмола атауын қайтаруды осы қаланың
тұрғындары ғана қалап отырмағандығы, бұл мұқым қазақ-
тың тілегі екендігі жөніндегі ой-тұжырым бірнеше мәрте

айтылды.
Өкінішке орай, қалада 80 процент болып табылатын
басқа ұлт өкілдері, бұл мәселенің байыбына бармастан,
қазірдің өзінде қарсылық білдірген хаттарды қалалық

Кеңеске қарша бората бастады. Сондықтан келелі іске
жанашыр азаматтар Ақмола атын қайтаруға байла-
нысты өз пікірлерін, тілектерін «Социалистік Қа-
зақстан» газетіне және мына тұраққа жолдаса құба-құп

болар еді: 473000. Целиноград қаласы, Октябрь көшесі,
119 үй, Целиноград қалалық Кеңесіне.
Бұл ретте республикалық «Қазақ тілі» қоғамы, оның
облыстық, аудандық бөлімшелері, бастауыш ұйымдары

белсенділік танытып, оны басқарып отырған жанашыр
азаматтар жұртшылықтың арасында нақты ұйымдастыру
жұмыстарын жүргізеді деген үміттеміз. Сонымен өміршең
істің шешуші, ең ауыр сыны алда тұр.

М.Тоқтағазин,
«Социалистік Қазақстанның» меншікті тілшісі,
халық депутаттары Целиноград қалалық Кеңесінің
Ақмола атауын қайтару мәселесі бойынша қоғамдық пікірді

зерттеу комиссиясының қосалқы төрағасы.
Целиноград қаласы
P.S. Осы мақалаға байланысты газет оқырмандарынан
екі мыңнан астам хат келіп түсті. Оның едәуір бөлігі га­

Қымыз туралы сөз болса елеңдемейтін қазақ жоқ.
Ауруға щипа, сауға қуат беретін осынау халқымыздың
таңғажайып сусыны мүлде ұмтылмағанымен, күнделікті
қолданыста жүргенін жоққа шығаруға болмас. Алайда

ата-бабаларымыз ғасырлар бойы ерекше бағалаған осы­
нау ұлттық асымыз соңғы жылдарда көпшілік назары-
нан тыс қала бастағандай.
Әрине бұл ел тұрғындары қымызды ішкісі келмегендік-

тен емес. Оның себептері де жеткілікті. Соның бірі –
шарықтаған бағасы. Мәселен, Астанада қымыздың бағасы
500-600 теңге аралығында. Оның өзінде жәй күндері қолы-
ңыз жеткенмен, мерекелерде әбден бапталған тамаша

қымызды табу оңай емес. Дәмі тәуір қымызды таныстарың-
нан сұрастырып жүргенің. Ал кейбір супермаркеттердегі
құтыларға құйылған қымыздың дәмін сіз сұрамаңыз – мен
айтпайын. Сонымен қатар «суқосқыш» делдалдар да адам­

дарды зәрезап қылғанын жасырғаннан не ұтамыз. Оның
үстіне олардың құйып алған ыдыстарын көргенде тезірек
бұрылып кеткің келеді... Мейрамханалардағы бағаны
коньякпен салыстырсаңыз қателеспейсіз.

Қысқасы, үйіңе құрметті қонағың кенеттен келіп қалса
тәуір қымызды таба қою – қиынның қиыны. Әрине бұл
айтылғаннан оқырман қауым Астана қаласында қымыз
жоқ екен деп қалмасын. Бар. Бірақ қандай қымыз деген

мүлде бөлек әңгіме. Демек, бұл мәселеге терең үңілудің
артықшылығы жоқ.
Бір қуантарлығы, жақында Парламентте «Халық ден-
саулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» ко­

декс
(«Денсаулық
кодексі»)
қаралып

оған
көптеген
министрліктердің басшылық деңгейдегі өкілдері шақы-
рылып, ұлт саулығы, тамақтануы хақында үлкен әңгіме

болды. Әсіресе осы жүздесуде ұлттық сусынымыз қымыз
туралы көбірек айтылды. Ұлтжанды азамат, Парламент
Мәжілісінің депутаты Алдан Смайыл әл-Фараби бабамыз-

дың «Егер ұлттық тағам дастарханнан кететін болса, ұлт
ауруға шалдығады» деген аталы сөзін келтіре келіп: «Біз
өзі ұлттық тағамнан айырылдық, – деді жиналғандарға
қайырылып, – ешкім дұрыс қымыз ішпейді, баяғы құрт,

ірімшік, тағы басқалары жоғалды. Бұл істе бізден орыс елі
де озып кетіпті! Ресейдің мысалын келтірейін: Якутияда
қымыз туралы заң шықты. Сол бойынша қымыз өндіруші-
лерге жеңілдік беріледі. Қазір Якутияда бүкіл балабақ-

шалар мен мектептерде балаларға тегін қымыз ішкізеді!
Жасай алмай отырмыз ғой осыны, қолдан келсе де! Осы­
ны істемегеннен кейін, тамақтандыру, балалардың денсау-
лығы туралы әңгіме қозғаудың қанша қажеті бар?

Сол Ресейде «туберкулезді» қымызбен емдейтін 40-тан
астам санаторий бар. Германияда арнайы мамандандырыл-
ған, қымыз өндіретін 50 ферма ашылды. Немістер қы-
мызды дәрі ретінде, таблетка күйінде бүкіл Еуропаның

дәріханаларында сатып жатыр. Ол тағы да бізде жоқ.
Ресейдің өзінде жыл сайын биенің сүтінен 500 тонна бала­
лар тағамдары жасалады! Олардың зерттеулері бойынша,
биенің сүті мен ананың сүтінің айырмашылығы шамалы.

Соны біз жасап отырмыз ба? Жасамақ түгіл, ол туралы ой
да жоқ! Сол Якутияда ауыр хирургиялық операциялар
жасалған адамдарға қымыз береді. Ол тағы да жоқ»
Көкейінде жинақталған ойларын төгіп салған депутат

Алдан Зейноллаұлы «Ұлттық тамақ өндірісін дамыту ту-
ралы бағдарлама» жасау немесе «Қымыз туралы» заң
қабылдау қажеттігін мәселе етіп көтерді.
Басқосуға келген Ауыл шаруашылығы министрінің

орынбасары Гүлмира Исаева қымыз мәселесі «Агробизнес-
2020» атты жаңа салалық бағдарламада, «Ветеринария ту­
ралы» «Тамақ қауіпсіздігі туралы» заңдарында көрініс
тапқанын айта келіп, қымыз өндірісін арттыруға қатысты

мәселелерді жаңа заң тудырмай-ақ шеше аламыз деген
пікірін білдіре келіп, ойларын одан әрі былайша өрбітті:
«сүт өнімдері, соның ішінде қымыз бойынша да бізде жұ-
мыс тобы құрылды, Қазақстанның Сүт одағының маман-

дарымен бірлесіп, біз дәл қазір «Мектеп сүті» («Школьное
молоко») бағдарламасын жетілдірудеміз. Бұл бағдарлама
тамақ қауіпсіздігі талаптары бойынша мемлекеттік меке­
мелерге, соның ішінде мектептерге, ауруханаларға жет-

кізілетін сүт өнімдерінің сапасына қатысты мәселелерді
де қамтиды. Бұл жерде сүт өнімдерінің табиғи құрамына
ерекше көңіл бөліп отырмыз. Өздеріңіз білесіздер, сиыр
сүтінде кейде өсімдік майлары пайдаланылады және оны

фальсификаттаудың кең тараған басқа да түрлері бар. Ал
барлық дәстүрлі ұлттық тамақ түрлері ішінде әсіресе,
қымызды қолдан жасау қиын, бірден сезіледі. Сондықтан
қымызды біз табиғи, экологиялық таза тамақ түрі ретінде

ілгерілететін боламыз».
Жалпы, елімізде бұған дейін Жаңаарқа ауданында, Ал­
маты мен Тараз өңірлерінде қымыз өндіретін арнайы фер-
малар болған. Бірақ оларға дер кезінде қамқорлық

көрсетілмегеннен кейін жабылып қалыпты. Мәжіліс де­
путаты Алдан Смайылдың ұлттық сусынның халық
денсаулығына пайдалы екендігін, ауыл шаруашылығында
осы саланы дамыту керек екендігін көтеруге осы мәселе

себепші болған. Мәжіліс депутатының бұл ұсынысын
әлеуметтік-мәдени даму комитетінің төрайымы Дариға
Назарбаева қолдайтындығын жеткізді.

бі мектептерді қымыз ішуге міндеттеу керек. Санаториялық-
профилактикалық, емдеу сауықтыру мекемелерінде емделіп
жатқан сырқаттарға да қымыз беру керек, – деді Дариға
Нұрсұлтанқызы.

Әрине, бастама көңілге қуаныш ұялатады. Алайда осы
көп-көрім идея кәсіби деңгейде шешілсе кәне. Бұл орай­
да осы саламен тікелей айналысып жүрген мамандар­
мен, кәсіпкерлермен қоян-қолтық жұмыс істеп, мәселені

ақылдасып шешкен жөн. Өйткені қымыз жай сүт сияқты
емес дайындалуында өзіндік технологиясы бар ерекше өнім.
Жасыратын несі бар, кейбір дүкендерде сатылып жатқан
қымыздың дәмі су татиды, ысталмағаны, әбден бапталма-

Мұндай «қымызды» бірінші рет ішкен адам «мақтаған
сусыны осы ма» дегендей кері әсерде қалары анық. Демек
үлкен өндірістік дәрежеде жолға қойғанда жеті рет өлшеп,
бір рет пішкен жөн. Сонымен қатар республикалық деңгей-

де қымыз өндірушілердің байқауы өткізілсе тіптен құба-
құп. Осыған Ауыл шаруашылығы министрлігі бас болып,
ынталы мекемелер қостап әкетсе іс ілгері басады. Айту бар
да орындау бар. Осы игілікті істі ұлттық құндылықтары-

мызды қызғыштай қорғап жүрген үлкен жүректі тұлғалар
Алдан Смайыл мен Дариға Назарбаева сынды Парламент
Мәжілісінің депутаттары аяғына дейін жеткізіп, тиісті
мекемелерді «мазалай» берсе нұр үстіне нұр болар еді!

Оның үстіне қымызымызды – неміс, шұбатымызды – ев­
рей, қазымызды – италияндықтар өздеріне «меншіктеп»,
мөрлеп алғандығынан оқырман қауым хабардар болар. Ол
аз десеңіз Ганс Цольман деген кәсіпкер қымыздан әйелдер-

ге арнап иісмайлар, балалар тағамын жасапты.
Тағы бір атап көрсетерлік жайт, қымыз мәселесі кешен-
ді қарастырылғаны абзал. Бұл ретте жылқы табындарын
көбейту, қымыз сату желілерін жүйелі түрде жолға қою

да назардан тыс қалмауы тиіс. Сонымен қатар еліміздің
барлық қалаларында, елді мекендерінде қымызханаларды
көбейткен жөн. Мұндай ұлт тағдырына қажетті істі қолға
алған кәсіпкерлерге көптеген жеңілдіктер жасалуы тиіс.

Сондай-ақ, осы саланы дамытқысы келетін бизнесмендерге
әкімшіліктер тарапынан ұдайы қамқорлық жасалып отыруы
қажет.
Мына мәселеге назар аударыңыз, Мәжіліс депутаты

Алдан Смайылға хат жазған бірқатар азаматтар былай
дейтін көрінеді: «Ештеңе де, тіпті субсидиясының да керегі
жоқ. Тек жайылымдық жер керек, содан кейін дамып кет­
кенше, салықтан 4-5 жыл жеңілдік керек. Болды!» Алдан

Зейноллаұлының айтуына қарағанда әлгі азаматтарға басқа
ештеңенің қажеті жоқ көрінеді. Енді жергілікті басшылар
соның бірін де жасап отырған жоқ қой! Әйтпесе, қымыз
шығаратындарға өздері жылқы өсірмесе, бие сүтін сатып

Депутаттардың қымыз мәселесін көтерулері өте құп-
тарлық жайт. Енді осы айтылғандар мемлекеттік дәрежеде
бір құжатта заңдастырылмаса іс ілгері басады деу қиын.
Өйткені бірқатар министрліктің басшы қызметкерлері әр-

түрлі заңдарда бұтарлана шашылып жатқан заң талапта-
рын кесе-көлденең тартудан жалығар емес. Егер шынды-
ғына келсек, ешқандай шаруаның Қазақстанның заңдарын
оқып отыратын уақыты жоқ. Ал егер сол айтылғандардың

барлығы бір жерге жинақталып, оның орындалуының
нақты жүйесі, тетіктері жасалса әркімге де түсінікті бо­
лар еді. Егер бұл мәселе Үкімет, Парламент деңгейінде оң
шешілсе жер-жерлерде «Қымызмұрындық», «Бие байлар»,

«Желі майлар» сияқты дәстүрлі мерекелерді жан-жақты
жолға қойып, ұлтымыздың денсаулығын одан әрі нығайту-
ға байланысты жұмыстарды ширатуға мол мүмкіндік
туар еді.

Иә, қымыз – қазақтың ұлттық мәселесі, қажет десеңіз
ұлттық идея. Бұл тұрғыда ел болып ақылдасатын мәселе-
лер шаш-етектен. Осы ретте тәжірибелі мамандар мен
ұлттық сусынымызды өндірумен тікелей айналысып жүр-

ген кәсіпкерлердің мол тәжірибесімен бөлісуі ауадай
қажет. Ендеше алашқа қояр сауалымыз түсінікті болар:

Кіндік қаланың келбеті
Ел Астанасын көшіру – мемлекет тарихындағы жойда-
сыз ірі жоба. Мұндай үлкен қадамға көптеген елдердің
басшылары бара бермеген. Өйткені ол тарихи ғана емес,

саяси һәм қаржылық ұшан-теңіз тірлік. Ал Елбасымыз
Нұрсұлтан Назарбаев қазақтың қамы үшін тәуекелге бел
буып, бұл тарихи миссияны жүзеге асыра алды.
Бастапқыда бұл шаруа ілгері басады дегенде көп адам-

дар күдіктене әрі күле қарағаны да есімізде. Алайда ол
күлкі-мысқылдың күлі көкке ұшты. Сарыарқаның сайын
даласына алаштың бас шаһары қоныс тепті. Одан беріде
қаншама жылдың жүзі болды. Бүгінде Астана әлем елдерін

таң қалдырған сұлулық пен көркемдіктің символына ай-
налды.
Жалпы мемлекеттің өз астанасын сәтімен ауыстыруы-
ның өзіндік тарихи тәжірибелері жоқ емес. Оның қалып-

тасу жолының өз өлшемі бар. Айталық, Исламабадтың
дамуындағы «био-шаг» деп аталатын көрсеткіш немесе
сапалық өзгерістердің бір айналымы 50 жылға созылса,
Берлиндікі – 30 жылға, Бразилиянікі – 25 жылға созылған.

Ал біздің еліміздің бас шаһары үшін бұл жол бар болғаны
13 жылдан асқан жоқ. Яғни басты қаламыздың өсіп-өркен-
деу қарқынының жоспарлы үдені басып озғаны байқалды.
Басқа өлшемдік деңгейге көтерілдік. Бұл кәрі тарихта өте

сирек ұшырасатын жайт.
Көгілдір экранды ашып қалсаңыз немесе мерзімді бас-
пасөз беттеріне көз жүгіртсеңіз Астанаға табан тіреген
алыс-жақыннан келген қонақтардың ерекше таңданысына

куә болып жатасыз. Шынымен-ақ он жылдан сәл асар уа-
қытта бұрынғы шап-шағын облыс орталығы осындай
ұзатылатын қыздай жасанып шыға келгені ме дер еді.
Таңданса таңданғандай-ақ. Өйткені күні-кешегі тың өлке-

сіндегі шағын қала бүгінгі таңда зәулім ғимараттары
аспан тіреген таңғажайып мегаполиске айналды.
Астана көшіп келгенде бәз біреулер ел басшылары ескі
қаланы жамап-жасқаумен шектелетін болар деп ойлағаны

оң жағалаудағы қаланың бұрынғы орны. Олай болмай шық-
ты. Есіл өзенінің сол жағалауынан көптеген жаңа көшелер
пайда болып, архитектуралық сән-салтанаты таңдай қақ-
тыратын таңғажайып әкімшілік ғимараттары еңсе көтерді.

Сыртынан қарағанда ерекше сүйсінерлік тұрғын үй кешен-
дері бірінен кейін бірі сап түзеді. Тіпті сол жағалауға бір-
екі ай бармай қалған жергілікті қала тұрғындары келесіде
жолы түскенде танымай қалып жатқан сәттері де аз кезде­

скен жоқ. Өйткені құрыш қолды құрылысшылар аз уақыт-
тың ішінде бірнеше қонақ үйлер мен ірі компаниялардың
кеңселерін тұрғызып тастай беретін.
Әсіресе Астананың төлқұжаты іспетті Бәйтеректің өзі

неге тұрады. Бүгінде Бәйтерек бас қаланың синонимы іспет-
ті айтылып жүр. Өйткені кез-келген қазақ, жер бетіндегі
біздің елімізді білетін кез-келген жан Бәйтерек десе Аста­
наны есіне алады. Бұл сөзіміздің мәнісіне осыдан-ақ көз

жеткізе беріңіз.
Алыстан ұшып келген қонақ ең алдымен әуежайға на-
зар аударар еді. Бұл заңды да. Кез-келген өркениетті елде
әуе кемелерінің ұшып-қонатын жері мейлінше қауіпсіз әрі

әдемі болуға тиіс. Аллаға шүкір, Астана бұл тұрғыда ешкім-
ге де дес бермейді. Астана халықаралық әуежайы бүгінгі
таңда қандай кірпияз президентті немесе корольді ұялмай
қарсы алуға әзір. Елорданың әуе айлағы азғантай уақыт

аралығында бір дегенде елуден астам әуе кемесін қабыл-
дап алуға мүмкіндігі бар. Сонымен қатар оларға биік дәре-
жеде қызмет көрсетуге қабілетті әлемдегі ірі әуежайлар
санатына қосылған. Мемлекет тарапынан оның ұлттық

нақыштармен жасалып, ірі аумақты қамтып жатуына мил-
лиондаған теңгелер кетті. Алайда ол өзін ақтап, Астана
әуежайы бас қаланың таңдай қақтырарлық тамашы ғи-
мараттарының біріне айналды.

Алыстан ат арытып қонақтарың келгенде оларды ұял-
май қарсы алғанға не жетсін. Бұл ретте қаланың мей-
манханалық қоры жеткілікті. Бұрын қаланың ортасындағы
«Интерконтиненталь» (қазір «Ramada») ғана шетелдік-

терге қызмет көрсетіп тұрған болса, бүгінде бес жұлдызды,
үш жұлдызды қонақ үйлер жетіп-артылады. Олардың

барлығы жоғары стандарттарға сай һәм ауқымды ха-
лықаралық іс-шараларға қызмет етуге дайын. Қазір қа-
лаға келетін қалталы қонақтар қонақ үйлерді «шекеден
шертіп» таңдап алатын күйге жеткен. Мәселен Еуропа-

дағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының Самми-
тін өткізу кезінде қаладағы 150 мейманхананың ең әдемі
деген 68-і таңдалып алынып, келген қонақтарға мінсіз
қызмет көрсетті. Алқалы басқосуға қатысқан меймандар

тарапынан оларға ешқандай өкпе-реніш болмаған. Қала-
ның жай-жапсары сыртқы келбетіне ғана емес, ішкі маз-
мұнына байланысты да бағаланатындығын ескерсек бұл
да бір ауыз толтырып айтарлық жайт екені ақиқат.

Елорданың еңсе көтеруі халқының санынан да айқын
көрініп тұр. Мұнда бұрын 200 мыңнан астам халық тұрған
болса, қазір тұрғындардың саны 700 мыңға жуықтады.
Мамандардың есептеуінше жақын уақытта бұл цифр мил-

лионнан асып жығылатыны белгілі болып қалды. Яғни
алаш астанасының керегесі әлі де болса кеңге созылып,
мұнда мекендейтін тұрғындар саны еселеп өсетін түрі бар.
Жалпақ жұрт Астананы Елбасының төл баласы деп

жүр. Бұл сөздің де жаны бар. Сонау тоқсаныншы жыл-
дары Нұрсұлтан Назарбаев астананы Сарыарқаның төсіне
көшіру жөнінде сөз қылғанда кейбір асфальтта өскен
шенеуніктер өзара күбірлесіп, сырттай айтпаса да өзара

мысқылмен жымиысқан көрінеді. Алайда қазағының қа-
мын күйттеген Елбасы салиқалы саясаткерге тән сұңғыла-
лық танытып, ғасыр жобасы дерлік бұл идеяны аяғына
жеткізді. Ал бүгінде сол мысқылдағыш шенеуніктер «бұл

тамаша проект болды» деп сайрап жүр.
Бір риза боларлық жайт, Нұрсұлтан Әбішұлы Астана-
ның әрбір тасының қалай қойылатындығын ұдайы қадаға-
лап отырады. Елордада «Астана қаласының бас жоспары

ғылыми-зерттеу жобалау институты» дейтін мемлекеттік
коммуналдық кәсіпорын бар. Президентіміз осы мекемеде
жиі болып бас шаһардың қалай дамып келе жатқандығын,
келешекте қалайша құлпыруы керектігін тайға таңба

басқандай етіп айтып отырады. Мүйізі қарағайдай сәу-
летшілермен, қала құрылысын салудың майын ішкен ма­

мандармен ақылдасып, жеті рет өлшеп, бір рет кескеннен
кейін «жігіттер былай істеңдер» деген ретте нақты тап­
сырмалар береді. Кейіннен ол тапсырмаларының қалай
орындалғандығын жіті қадағалайды. Әлгі мекеменің ма­

мандары Астананың 2030 жылға дейінгі жоспарын жа­
сап, үш күнге созылған таныстырылым шарасын өткізіпті.
Онда көшеде көлік кептелісі болмау мәселесі де арнайы
талқыланыпты. Енді тағы да тоқсанға жуық жаңадан жол­

дар салынып, көлік қоятын жабық паркингтер салынатын
көрінеді. Сонымен қатар қала сыртындағы 60 шақырымдай
жердің инфрақұрылымы жаңаратын көрінеді. Тағы бір
қуантарлық жайт, «Достық» ауданының маңына жаңадан

тағы бір теміржол вокзалы мен әуежай салу жоспарла­
ныпты. Осы екі аралықты қосатын метро құрылысының
басталатыны да жобада көрсетілген. Сондай-ақ қаланың
жоғарғы бөлігімен жүретін жеңіл рельсті көлік қолданысқа

енгізілетін көрінеді. Оның бірінші кезеңі 2014 жылға қарай
іске қосылмақ. Бұл бағытта франциялық мамандармен
келісім жасалыпты. Қаланың бас сәулетшісінің айтуына қа-
рағанда жаңа метро іске қосылғанда күніне 256 мың адамды

қаланың сол жағалауынан оң жақ бетіне тез арада жеткізе
алады екен.
Жаңа елорданың жыл сайын өсіп-өркендеп келе жат-
қандығына мына бір цифрлар мен фактілер де куә. Айталық,

1997 жылмен салыстырғанда Астанадағы мұғалімдер саны
1116-ға көбейіп, олардың еңбекақылары 8000 теңгеден
55000 теңгеге дейін өскен. 1-ші шілдеден бастап ол тағы да
30 пайызға көтерілмек. Бар болғаны 13 жыл ішінде қала-

дағы дәрігерлер саны 640-қа көбейген. Ал олардың ор-
таша жалақысы 1997 жылмен салыстырғанда 5.5 есе өсіп,
қазір 55000-ға жетіп отыр. Бас қаладағы ақ халатты аб­
зал жандар отряды бүгінгі таңда интервенциялық кардио-

логия, магнитті-резонансты томография, литотрипсия, зерт-
ханалық генетика сияқты салалардың сирек мамандарымен
толыққан.
«Баспана болса басқа да болады» деген тіркес бүгінгі

таңда қалалық тұрғындар аузында нақыл есебінде айтыла­
тын болған. Өйткені қалада тұратын адамның баспанасы-

ның болмауы оның жағдайын ерекше нашарлата түсетіні
белгілі. Себебі мұндағы айлық пәтерақы құны аспандап
тұр. Яғни баспана мәселесі елордада өткір тұрғандықтан
оны шешудің жолдары шұғыл қарастырылуы қажет. Жа-

қында Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың қатысуымен өткен
Астананы одан әрі дамыту жөніндегі арнайы кеңесте
шаһарбасы Иманғали Тасмағанбетов Президентке қала-
ның қазіргі жай-жапсары хақында айтып берді. Оның

мәлімдеуінше үстіміздегі жылдың аяғына дейін елорда­
да 1,4 млн. шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілмек.
Кейінгі жылдарда құрылыс саласындағы ырғақ бәсеңдеген
емес. Мәселен, соңғы үш жыл ішінде 4 миллион шаршы

метрге жуық тұрғын үй салынған болса, биыл қосымша
1,4 млн. шаршы метр үйдің құрылысы салынатындығы
пәтер кезегінде жылдар бойы тұрған астаналықтарды
бір серпілтіп тастады. Мемлекеттік қаражаттың құйыл-

ғандығының нәтижесінде үлескерлік тұрғын үй құрылысы-
ның мәселелері 95 пайызға шешіліп, 35 мың үлескерді
қамтыған 218 тұрғын үйдің құрылысы аяқталған. Жылдың
соңына дейін тағы да 5944 үлескерді қамтитын 25 нысан

тапсырылмақ. Сондай-ақ 2005-2010 жылдарға жоспарлан-
ған мемлекеттік тұрғын үй бағдарламасы да жылдың соңы-
на дейін мәреге жетеді деп күтілуде.
Иманғали Тасмағанбетовтың айтуына қарағанда, 2011-

2014 жылдарға арналған жаңа тұрғын үй бағдарламасы
қолға алынып, баспанаға мұқтаж болып жүрген жамағат-
тың едәуір бөлігін жарылқау жоспарлаған. Яғни төрт
жылда 4 млн. шаршы метр пәтер жаңа иелерін таппақ. Бо-

лашақта жаңадан салынбақ тұрғын үй кешендері «Хан ша-
тыр» ойын-сауық орталығының батыс жағында, «Мыңжыл-
дық аллеясының» маңайында, сонымен қатар Қабанбай
батыр даңғылының әуежайға дейінгі саласы мен Сығанақ

көшесінің аралығында бой көтермек. Онда автокөліктерді
қоятын паркингтер, балалардың ойын алаңдары басқа да
күнделікті өмірге қажетті игіліктер мұқият ескерілмек.
Тағы бір атап көрсетерлік жайт, жақын болашақта қала-

ның ескі бөлігіндегі қаусап тұрған көне үйлер құлатылып, ол
жерлерге бүгінгі заманға сай құрылыс кешендері салынбақ.

Ал қала картасынан жоғалатын көнетоз үйлердің тұрғын-
дары далада қалмайды. Әкімнің айтуына қарағанда апат­
ты жағдайдағы баспана иелері жаңа пәтерлерге көшіріледі.
Шаһарбасының есептеуіне қарағанда, бүгінгі таңда Аста­

нада тозып кеткен 231 көппәтерлі үй бар көрінеді. Соның
ішінде әсіресе 86 үйдің жағдайы мүлдем мүшкіл көрінеді.
Ол құжыралар ондағы тұрғындар үшін ғана емес, оның
маңайынан өтіп бара жатқан жолаушылар үшін де қауіпті

көрінеді. Мысалға Сембинов-Брусиловский көшелерінің
аралығындағы орналасқан ғимараттарды осы категорияға
жатқызуға болады. Сондықтан Иманғали Нұрғалиұлы қа-
ланың коммуналдық меншігінің есебінен 490 тұрғын үй

салып, пәтер иелеріне тозып кеткен баспаналарын су­
дай жаңа пәтерге айырбастауды ұсынып отыр. Қарапайым
халыққа осыдан артық қандай шынайы жанашырлық болуы
мүмкін?!

Астанадағы құрылыстың аса зәру саласының бірі үлес-
тік сектор екені белгілі. Мемлекет басшысының арнайы
көңіл бөліп, қолдау көрсетуінің арқасында бұл салада
ауыз толтырып айтарлық жұмыстар жасалған. Тағдырдың

тәлкегімен қиын жағдайға душар болғандардың көпшілігіне
көмек берілген. 35000-нан астам үлескер 218 тұрғын үй
кешенінен тұрақ тепкен. Қазіргі таңда қалада 5944 үлескер-
дің қатысуымен 25 нысан салынып жатыр. Олардың бар-

лығы осы жылдың шілдесінің аяғына дейін бітіп, бұл
мәселе күн тәртібінен біржолата алынып тасталмақ. Алай­
да осы арада басшылар ерекше мән бермей отырған бір
жайт бар. Үлескерлердің арасында кезінде бір емес екі-үш

пәтерге ақшасын салып, соны Үкіметтің асығыс шығарыл-
ған шешімінің салдарынан әлі күнге дейін ала алмай
жүрген азаматтар жоқ емес. Атап көрсетерлік жайт, олар-
дың саны да көп емес. Сонда жылдар бойы жинақтаған

ақшасына пәтер алған бұл азаматтарды тағдыр тәлкегіне
итере салу кімге керек болды екен? Болашақта қала әкімі
бұл мәселені шешіп, қарапайым халықтың батасын алады
деп сенгіміз келеді. Өйткені Иманғали Нұрғалиұлы осын-

дай шешуші сәтте әрқашан азаматтық танытып, салиқалы
саясаткер ретінде өзін көрсете білген. Бұл жолы да сол
жүрісінен таймайды деп сенгіміз келеді!

Астананың кескін-келбеті хақында аз жазылып жүрген
жоқ. Дей тұрсақ та, мұндағы таңдай қақтыратын бірқатар
ғимараттарды ауызға алмасқа болмас. Мәселен, «Хан Ша­
тыр» сауда-ойын-сауық орталығы, «Шабыт» шығармашы-

лық сарайы, «Назарбаев Университеті», «Тәуелсіздік» са­
райы, Республикалық велотрек, «Алау» коньки тебу стадио-
ны, жиналмалы мұз айдыны бар заманауи «Барыс» спорт
кешені қаланы аралаған кез-келген адамның көз жауын

алатыны айдан анық.
Кез келген шаһардың беделіне бедел үстейтін бір жайт
бар. Ол әлеуметтік сала арнасынан тамыр тартып жатыр.
Соңғы жылдары мектепке дейінгі және жалпы білім бере-

тін мекемелердегі орын тапшылығы проблемасы едәуір
дәрежеде шешімін тапты. Тек 2010 жылдың өзінде ғана
50 бала бақша ашылып, 11000-нан астам бүлдіршін қуа-
нышқа бөленген. Биыл тағы да 33 осы тектес нысандар

бой көтеріп, 10000-ға тарта балдырған мектепке дейінгі
мекеме табалдырығынан аттамақ. Бұл айтуға ғана оңай.
Баласын қайда қалдырарын білмей, не жұмысқа шыға ал-
май отырған ата-аналар қаншама десеңші! Республикамыз-

дың басқа қалалары мен елді мекендеріндегі әкім-қаралар
Астанадан үлгі алса кәне!
Әлбетте бұл қатып қалған мәселе емес. Басқа елді ме-
кендерде қалай екенін қайдам, елордадағы аналар мен

келіндер бөпелер «іңгәсін» жиі естіртетін болды. Кейбір
деректерге қарағанда Астанада күн сайын қырықтан астам
бөбек дүниеге келетін көрінеді. Бұл – өте қуантарлық әрі
мақтанарлық жайт. 2008 жылы 12487 бүлдіршін дүние есі-

гін қақса, 2010 жылы 17000 бөбек дүниеге келген. Егер
елорда тұрғындарының басым көпшілігі жергілікті ұлт
екендігін ескерсек, жақын жылдарда қаладағы қазақтар-
дың саны еселеп өсетіндігіне көз жеткізе түсеміз. Лайымда

солай болғай!
Мұның тағы бір себебі бар. Елордада медициналық
кластердің жүйелі түрде қолға алынуының нәтижесінде
тұрғындардың тұрмыс деңгейі республика бойынша жо-

ғарғы көрсеткішті иеленген. Соның нәтижесінде өзге
облыстарға қарағанда бала өлімі екі есе төмендеп, бүлдір-

шіндердің дүниеге келуі соңғы он жылда екі жарым есе­
ге артқаны байқалған. Адам өлімі бір жарым есеге кеміп,
тұрғындардың орташа өмір сүру ұзақтығы 74 жасқа жет-
кені де көп нәрседен хабар берсе керек.

Сөз арасында газетіміздің оқырмандарын елең еткізетін
жаңалыққа назар аудара кетейік. Астанада биылғы жылы
көрсе көз сүйсінерлік төрт нысан пайдалануға берілмек.
Олар ағылшындық үлгідегі Хэйли Берри мектептері,

«Хазірет Сұлтан» мешіті, Республикалық Телерадио кешені
және Оқушылар сарайы. Сонымен қатар классикалық опера
және балет театры мен Жаңа мұражайдың құрылысы да
қарқынды түрде жүргізіліп жатыр.

Ірі мегаполистердің бас ауруына айналған проблема-
ның бірі – қоқыстардан арылу. Бұрын қаладан шығарыла-
тын қоқыстар қашықтау жерге апарылып төгіліп тастала
беретін. Бұл, біріншіден, өткен уақыттың еншісіндегі «әдет»

болса, екіншіден, бұның экологияға әсер етіп, адамдардың
денсаулығына зиянын тигізетіні белгілі. Ол қоқыстарға
қонған құстардың қаланы да «қыдыратыны» анықталған.
Демек XX ғасырдың артта қалған «технологиясына» нүкте

қоятын уақыт жетті. Ал әлемнің ірі қалаларында қоқысты
қайта өңдеу әдетке айналған. Осы үрдіс Астанада да қолға
алынатын болыпты. Алдағы қыркүйек айының орта шенін-
де су жаңа қоқыс өңдеу зауыты есігін айқара ашпақ. Қазірдің

өзінде зауыт құрылысының 85 пайызы бітіп, ондағы құ-
рылғыларды құрастыру жұмыстары басталып кетіпті.
Аталмыш мекеме елордадан шығарылатын ең зиянды де­
ген қалдықтардың өзін өңдейтін көрінеді. Осыдан былай

дамыған қалалардағы сияқты қоқыс төгудің арнайы тәртібі
бекітіліп, шынылар бір ыдысқа, пластик келесі ыдысқа, ме­
талл бұйымдар тағы бір ыдысқа салынатын көрінеді.
Теледидардан осыдан 5-6 жыл бұрын көрген бір көрініс

дәл бүгінгідей көз алдымда. Қаланың сыртын айналдыра
«жасыл белдеу» жасау мақсатында көшеттер отырғызы-
лып, сол шағын өскіндердің жанында тұрып Елбасымыз
Нұрсұлтан Әбішұлы сұхбат беріп жатыр. Осы жаңадан

егілген жас талдар күні ертең ну орманға айналатынына
тоқталады. Сол айтылған сөздер бүгінде ақиқатқа айналды.

Қазір қаланың шетіне шықсаңыз жайқалған ағаштарға дән
риза боласыз. Бұл бағытта «Астана-Көгалдандыру құры-
лысы» акционерлік қоғамы едәуір тірлік тындыруда. Аста­
наны абаттандыру мақсатында көгалдандыру жұмыстары

жүйелі түрде қолға алынған.
Жақын бірер жылдың ішінде елорданың жасыл желек-
пен одан сайын көмкеріле түсетіндігіне риясыз нанасыз.
Өйткені бір биылдың өзінде 14000-ға жуық ағаш егілетін

көрінеді. Одан басқа 141848 шаршы метр гүлзар отыр-
ғызылады екен. Ол өткен жылғымен салыстырғанда 4700
шаршы метрге артқан. Сонымен қатар қала көшелерін
қызылды-жасылды гүлдермен көмкеру бағытында 25 түрлі

7,5 млн. түп гүл егілген. Оның ішінде губастик, горец, пи­
рилла, люпин секілді жаңа 7 гүлдің сорты бар екен. Со­
нымен қатар отанымыздың жүрегіне келген қонақтар
26 гүлден жасалған сәндік мүсінді қызыға тамашалайтын

болады. Бұл жұмыстардың барлығы қала күніне дейін
аяқталатын көрінеді. Тағы бір атап көрсетерлік жайт, жал­
пы аумағы 4348 шаршы метрлік 4 жылыжай салыныпты.
Сөйтіп көп жылдық гүлдердің сұрпын көбейту мақсатында

арнайы жоспар жасалыпты. Жасыл желекті молайтумен
шұғылданатын кәсіпорынның дендробағында елуден астам
көпжылдық гүл отырғызылып, ол тиісті мамандардың
сұрыптауынан өтуде.

Тағы бір атап көрсетерлік нәрсе, қалаға кіреберістегі
тас жолдардың бойын көгалдандыру мен абаттандыру
жұмыстары да қолға алынған. Ол жерлерге қатарластыра
талдар егілген. Сонымен қатар қаладағы субұрқақтар да

арнайы күтімге алынып, оның жиектері абаттандырылған.
Көшелердегі бір деңгейде қырқылып қойылған ағаштар да
эстетикалық тұрғыда жағымды әсер қалдырады. Көшелер-
дің шеттеріндегі көгалдандырылған жерлер де ұдайы кү-

тімге алынған. Осының бәрі жиналып келіп арайлы астана-
ның ажарын айшықтай түсуде. Жақында қала әкімі Иман-
ғали Тасмағанбетов былайша ағынан ақтарылды: «Біз был­
тыр 20 мың түп ағаш ексек, билы 40 мың ағаш отырғы-

зуды межелеп отырмыз. Егер 3 жыл бұрын жаз мезгілінде
2 миллионнан астам гүл егілсе, қазір біз бұл тарапта

9 миллиондық биікті бағындырдық». Бұл айтуға оңай бо­
лып көрінген цифрлардың ар жағында жүздеген адамдар-
дың маңдай тері төгілгендігін ежіктеп айтудың қажеті бола
қоймас. Ал жасыл алаңқайлардың көлемі адам басына есеп­

тесек бір тұрғынға 11,5 шаршы метрден келеді екен. Бұл
айтылған жайлардан нені аңғаруға болады? Арада тағы да
бірнеше жыл өткеннен кейін Астана жап-жасыл қалаға
айналады. Тұрғындардың таза ауамен тыныстауына мол

мүмкіндік туады. Экологиялық жағдай одан әрі жақсара
түседі. Ал бүгінгі таңда сол игіліктердің алғышарттары жа­
салуда.
Қай заманда да ел астанасы халықтың назарында бол-

ған. Оған жұрт сүйсіне қараумен қатар сынай да қараған.
Жақсы жақтарынан үлгі алып, келеңсіз тұстарына сын айт-
қан. Сондықтан астана атанудың жауапкершілігі мейлінше
зор. Оны сол қаланы басқарған әкімдер қалай түсінсе, қала-

ның көркею, өсіп-өркендеу дәрежесі де сол биіктен көрі-
неді. Егер шаһарбасының ұғым-түсінігі, интеллектуалдық
дәрежесі биік болса – ол қаланың бағы. Мұндай жағдай-
да «ел жүрегі» елең еткізерлік биіктен көрінеді.

Астананың қазіргі әкімі Иманғали Тасмағанбетов осы-
ған дейін Алматыны басқарғанын жұрт біледі. Елбасының
сенімді серіктерінің санатындағы бұл басшыны елордалық-
тар да жылы қарсы алды. Өйткені ол бұқара халықпен

тығыз байланыста жұмыс істей алатын ерекше қабілетін
көрсетіп үлгерді. Әкім қаланың қарапайым тұрғындарының
ыстық ықыласына бөленген. Ол интернеттегі өзінің бло­
гына келіп түскен сұрақтарға қолма-қол жауап қайтарады.

Мүмкіндігі болғанынша арыз яки хат жолдаушының мәсе-
лесін шешуге, әңгіме болып отырған жайтқа объективті
түрде баға беруге тырысады. Егер өрескел жөнсіздіктерді
байқаса тиісті мекеме басшыларын «сілкілеп» алады.

Имекеңнің Алматыда әкім болғандағы жол кептелістерін
шешудегі тамаша тәжірибесі Астанада да қолға алына
басталған сыңайлы. Мұны күнделікті мәшине рөлінде жүр-
ген астаналықтар аңғарып та үлгерді. Бұрынғы тікесінен

«сіресіп» жатып алған жолдарға «жан бітіп», көптеген
бағдаршамдардың маңайынан келесі жолға тоқтаусыз

шығып кететін шағын бұрма жолдардың пайда болуы арқа-
сында көліктердің жөнсіз сапырылысы сабасына түскендей.
Сондай-ақ «жалпиып» жатқан жолдардың ортасы сәу-
леттік шешіммен бөлініп, онда қосымша жарықтандыру,

абаттандыру жұмыстары жүргізілуінің нәтижесінде көше-
лердің эстетикалық тұрпаты өзгеріп шыға келді. Оның
үстіне Имекең қала тазалығына ерекше көңіл бөледі. Біл-
гіштердің айтуына қарағанда ол кісі үйінен жұмысқа келіп

қайтатын жолдарды ғана емес, қаланың түкпір-түкпіріндегі
шағын тұйық жолдардың өзін қырағы назарында ұстайды.
Осы жұмысқа жауапты қалалық коммуналдық мекеменің
жұмысын күн сайын назардан тыс қалдырмайтын көрінеді.

Басқа қалалардан Астананың тағы бір ерекшелігі бұл
шаһар әкімнің ғана емес, Елбасының да назарында тұр.
Сондықтан мұндағы жылт еткен жаңалық баспасөз құрал-
дарында жарық көрумен қатар, келеңсіздіктер де көп ұза-

май «су бетіне» шығып қалып жатады. Осыдан-ақ бас
қаланың әкімінің жауапкершілігі ауыр екенін бағамдай
беріңіз. Ал Иманғали Нұрғалиұлы Елбасының сенімінің
үдесінен шығып келеді. Әзірге жаман атын естірткен жоқ.

Естіртпейтін шығар деп сенеміз.
Астананың 13 жылдығына арналып кең ауқымдағы мә-
дени іс-шаралар қолға алынуда. 1-шілдеде қала кинотеатр-
лары желісінде «Бәйтерек» мультипликациялық фильмінің

тұсаукесері болып өтті. Сондай-ақ Бейбітшілік және
Келісім сарайында «ASTANA» ІІ Халықаралық экшн-
фильмдер кинофестивалі ашылып, «Қазақстан» орталық
концерт залында жезтаңдай әнші Нұржамал Үсенбаева-

ның шығармашылық концерті, конгресс-холлда «Інжу Мар-
жан» концерті астаналықтарды бір серпілтіп тастады.
Сонымен қатар елордалық циркте «Азия жаңғырығы»
цирк өнерінің халықаралық фестивалі шымылдығын ашып

«Арай» саябағы, «Атамекен» этно-мемориалды кешені,
«Думан» ойын-сауық орталығында неке қиюды тіркеудің
салтанатты рәсімі көрсетілді. 2-шілдеде К.Байсейітова
атындағы Ұлттық опера және балет театрында «Терең та-

мырлар» аллегориялық драмасы көрермендер назары­
на ұсынылды. Сонымен қатар конгресс-холл сарайында

Қазақстанның халық әртісі Роза Рымбаеваның шығарма-
шылық концерті қала тұрғындары мен осы шараларды
көруге арнайы келген қонақтарды ерекше серпілтіп тас-
тады.

Айта кеткен жөн, Астана күніне байланысты төмендегі-
дей шаралардың жоспарлануы да көп нәрседен хабар бе-
рері анық. Олар: «Бәйтерек» монументі алдындағы алаңда
Қазақстан Республикасы суретшілерінің симпозиумының

салтанатты жағдайда ашылуы, «Хан-Шатыр» сауда-ойын-
сауық орталығы жанындағы алаңда «Мыңжылдықтар то-
ғысындағы Астана» көшпелілер өркениетінің фестивалі,
К.Байсейітова атындағы Ұлттық опера және балет театрын-

да «Астана-Арқау» түркі әуендері фестивалі, конгресс-холл-
да Сергей Безруковтың қатысуымен «Пушкин» спектаклінің
қойылымы, «Жастар» сарайында «Арайлы, әсем Астана!»
концерті.

4-шілдеде қаладағы 3 ауданның тұрғын үй алаптарын­
да Астана – шаттық көлік керуені өтіп, қалалық алаңда,
«Қазақстан» спорт кешені аумағындағы «Студенттер» сая-
бағында, «Жерұйық» саябағында, «Жастар» сарайы алдын-

дағы алаңда «Айналайын» іс-шарасы өткізіліп онда кон-
церттік бағдарлама, байқаулар, цирктік қойылымдар қала
қонақтары назарына ұсынылды. «Атамекен» этно-мемо-
риалдық кешенінде Мемлекеттік туды көтеру, курсанттарға

офицерлік погондарды табыс ету және Астана күніне
арналған мерекелік шараның басталғанын жариялайтын
салтанатты рәсімі, сол жағалауда, Достық және Тәуелсіздік
көшелерінде Велоспорт бойынша дәстүрлі турнир «Астана

кубогы» аясында өтетін бұқаралық велосипед жарысы өтті.
Қала күніне арналып бұдан басқа да көптеген мәдени
іс-шаралар өткізіліп, мерекені тамашалауға келген қала
тұрғындары мен қонақтары елордалық әкімдіктің ұшан-

теңіз еңбегіне ерекше ризашылықтарын білдірді. Осындайда
атам қазақтың «Той дегенде қу бас домалайды» деген мәтелі
еске түседі екен. Басшысы мықты қаланың той-думаны да
дүркіреп өтетініне тағы да бір рет көз жеткіздік.

Ленин комсомолы атындағы бүкілодақтық және
республикалық сыйлықтардың лауреаты, бүкілодақтық
және халықаралық байқаулардың жеңімпазы, Қазақ
ССР-інің халық әртісі Роза Рымбаева туралы сыр-

сұхбат
Өзіңнің борышыңды орындауға тырыс, сонда сен
өзіңнің неге тұратыныңды дереу біліп аласың.

Л.Н. Толстой.
Ел дегенде еміреніп, жұрт дегенде жүгініп қызмет
еткін.

Б. Момышұлы.
Бүгінгі қазақ эстрадасы десек, көз алдымызға ән сама­
лындай көлбеңдеп «Арай» вокальды-аспапты ансамблінің
әншісі Роза Рымбаева келе қалады. Бұл, әрине, тегін емес.

Неге? Бүгінде жауыннан кейін дүркірей шығатын қозы-
құйрық сияқтанып көбейіп бара жатқан әстрада әншілері
неліктен Розадай әйгілі емес? Эстрада өнерінің сиқыры
неде? Бұл сауалдарарға жауап беру үшін өнерпаздың

өмірбаянындағы уақыт иірімдеріне сүңгіген лазым. Бұл
ретте қазіргі эстрада әншілерінің басым көпшілігінің өмір
жолындағы мынадай «баспалдақтан» айналып өтуге бол-
майды: мектеп – жоғары немесе арнаулы оқу орнын тәмам-

дау – әнші ретінде көріну.
Ал Роза болса бұл жолдан көктей өтті. Мектепті бітір-
геннен кейін Семейдегі музыка училищесіне тапсырғаны-
мен, сонда жүргенде астанадағы «Гүлдер» ансамбліне ша-

қырылып, бірден шынайы талант ретінде көріне бастайды.
Әншінің осынау ерекшелігін тап басқан «Советская куль­
тура» газеті кезінде: «Роза Рымбаеваны эстрадаға келді деп
қана айту әлсіз естіледі. Ол бірден жарқырай көрінді», – деп

жазды.
Бұл пікірге дәлел ретінде мына мысалдарды айтуға бо­
лады. 1975 жылы тұңғыш рет «Өмірді әнмен өрнектеп»

атты конкурсқа қатысқан ол әнсүйер қауымды тәнті етіп,
бірінші орын алады. Содан бері қатысқан байқаулары мен
конкурстарынан жүлдесіз оралған емес. Әсіресе, ең бірін-
ші совет әртісі ретінде Түркияның астанасы Стамбулда

өткен «Алтын микрофон» атты небір аузына құс тістеген
эстрада жұлдыздары бақ сынасқан аламан конкурста екін-
ші орынды жеңіп алуы және Гаванадағы «Гала-концертте»
испан тілінде ән шырқап, бірінші орынды иеленуі. Болга­

рия мен Польшадағы ән конкурстарында жүлдегер атануы
Роза Рымбаеваның есімін әлемге әйгілі етті. Оның сыр-
тында АҚШ, Франция, Германия Демократиялық Респуб-
ликасы, Чехословакия, Венгрия, Болгария, Ауғанстан тағы

басқа шет елдердегі гастрольдық сапарлар өз алдына жеке
бір әңгіме.
Мұндай «секірістің» болуы бір жағынан заңды да. Өйт-
кені, Роза Рымбаева өнерпаздығының тамыры мен табиғи

дарынының бастау көзі халықтық сипатпен біте қайнасқан.
Ол ұлттық әуен табиғатын ерекше сезімталдықпен тұщы-
на игерген. Оның ойынша ғасырлар бойы ұлттық сана-
сезімнің көркем жиынтығы тәрізді халықтың ән-күйлері-

нің кұдіретін, нақыш-әуезін түйсіне алмаған, сезіне білме-
ген, содан барып тыңдаушысына жеткізе алмайтын әншінің
киелі өнер иесі болып калыптасуы, өнер көгінде із қалды-
руы екіталай.

Розамен әңгімелесу барысында бұл жайтқа көз жеткізе
түстік.

селесін кейіннен таңдадым. Оған Семейдегі музыка учи-
лищесінде оқып жүргендегі талабым да түрткі болса керек.
Жалпы алғанда әншілікті қалауыма әсер еткен жан өзіме
әліппені танытқан және ән-күйден сабақ берген Камаш

Исалиева болды. Профессионалдық сахнаға шықпағанымен
ол кісінің әншілік өнері таңдай қаққызарлық еді. Егер ол
өнер жолын қуса, Қазақстанның бірінші әншісі болар
еді. Әттең, ол кісі сахнада жоқ. Бірақ өмірдегі қарапайым

мамандығымен де құрметке бөленіп жүр. Бүгінде ол кісі
Қазақ ССР-інің еңбек сіңірген мұғалімі.

тын ерекшеліктері болады ғой, мұны мұқият ескерген ла­
зым. Мен өз ана тілімде ән шырқағанда халқымның ең
тәтті қылығын, ең жақсы киімін, інжу-маржандарын,
асыл қасиеттерін бар бояу-реңкімен толыққанды етіп көр-

сетуге талпынамын. Репертуарымда халық әндерімен қа-
тар қазіргі жас буын қазақ композиторларының шығар-
малары да көп. «Айгөлек», «Бір бала», «Еңлік-Кебек»,
«Назқоңыр», «Әлия», «Қыз Жібек пен Төлеген». Бұл

әндер өнер сүйер қауымға жақсы таныс ой деп ойлаймын.
Жалпы, халық әндерін эстрадаға бейімдеуге үлкен жауап-
кершілікпен қараған жөн. Бұл жерде немқұрайлылық та­
ныту тыңдаушы көрермен қауым тарапынан кері әсер туғы-

зуы мүмкін. Бұл, әрине, дайындық барысында белгілі бола­
тын нәрсе. Мен алдымен қазақ әншісі екенім елге белгілі.
Сондықтан бірінші кезекте қазақ әндерін орындаймын. Тағы
бір айтайын дегенім, көрермен қауымның талабымен де

санасу керек. Сондықтан өз репертуарымда әртүрлі тілдегі,
бағыттағы, стильдегі әндердің болуын ұдайы ескеріп оты-
рамын.

мәселен, домбыра, қобызды қосу талпыныстары байқалып
жүр. Айталық, өздеріңізден отау бөліп шыққан «Алматы»
рок-тобы бірнеше рет домбыра, шаңқобыз және үрлемелі
аспаптарды қоса пайдаланды. Ал сіздердің болашақта

шектегі репертуарымызда егер қажет бола қалса, қолдана-
мыз. Әрине, оны дәл қазір болжау қиын. Ал халық әндерін
өз нақыш-сазымен жеткізу үшін кез-келген тәуекелге бара­
мыз.

өз жұртының өнерін, ең жақсы жақтарын басқа халыққа
танытуы керек. Сол үшін жүрміз ғой енді... Ал көрермен
қай әншінің қандай екенін біледі. Ұнатқан әншісіне құш-
тарлана келеді, ұнатпаса келмей қояды.

«әдет». Өзіңе-өзің сын көзбен қарағанда кейде налисың.
Қолыңнан келетін істің ретін таппай жатқан сәттерде өзіңің
бишаралығыңды сезіп, жыларман боласың. Бұл өзі табиғи
нәрсе. Одан өзін жоғары ұстағысы келгендер ешқашан

аз емес. Сіздің «өз» көкжиегіңізге көз жүгірткен кездеріңіз
болды ма? Дәлірек айтсам, осынау өзіңіз таңдаған жанрда
қаласыз ба?

дасын жанрлық жағынан жетілдіруге талпыныс жасап
жүрмін. Жалпы алғанда өз басым әртүрлі бағыттың әншісі
болғым келеді. Өйткені, тек лирикалық әндер шырқау кө-
рерменді жалықтыруы мүмкін. Ең әдемі, ең мәңгілік әуен –

халық әндері. Мен осынау мол қазынаны игеру үшін
шеберлігімді шыңдай беретін боламын.

Мақатаев, Олжас Сүлейменов, Тұманбай Молдағалиев,
Қадыр Мырзалиев, Ұлықбек Есдәулетов, Ибрагим Исаев-
тардың жырларын үнемі оқып отырамын. Сондай-ақ совет
жазушыларынан Шыңғыс Айтматовтың шығармаларын

сүйсініп оқимын.
Целиноград қаласындағы Жастар сарайы. Сахнада
Роза Рымбаева. Ұзаққа созылған ду қол шапалақтау үні.
Әншінің құшағына әрең сиған гүл шоқтары... «Қызылқұм-

да ауылым», «Айгөлек», «Атамекен», «Отандастар», «Ми­
раж», «Күткен күн»... Әндер кезек-кезегімен қалықтауда.
Тұп-тұнық үн, ағыл-тегіл сезім, еркелікпен әдіптелген
сүйкімді де жарасымды қимыл-қозғалыс...

Бұл әншінің Қараөткел атырабына төртінші келуі екен.
Осының алдында Қырымда өнер көрсетіпті. Ендігі бағы-
ты – Киев-Ташкент.
...Борыш. Осы бір сөзде қаншама мән-мағына, құдірет

жатыр десеңізші. Көкірек-көзі ашық әрбір азамат үшін
бұл қастерлі ұғым. Ел алдындағы, жер алдындағы, ата-ана
алдындағы борыш... Иә, ол көп. Бірақ бір нәрсе анық: әр
адамның неге тұратыны өзінің осынау борыштарын қалай

орындап жүргеніне байланысты. Ал, «елі үшін еміреніп,
жұрты үшін жүгініп» еңбек етіп жүрген әнші Роза Рым-
баева қандай да құрмет, сенімге лайық. Ол шығар биіктер
әлі алда.

Целиноград қаласы,
1988 жыл.
P.S. Арада 23 жыл өткенде...

Қазақ эстрадасының №1 жұлдызы
Қазақстанның халық әртісі Роза Рымбаеваның
есепті концертінен кейінгі ой
Газетіміздің өткен санында («Әділет БАҚ МЕДИА» га-

зетінде М.Т.) Астананың 13 жылдығына арналған мерекелік
шаралар аясында Конгресс-холл сарайында Қазақстанның
халық әртісі Роза Рымбаеваның шығармашылығының
35 жылдығына арналған есеп беру концерті болып өткен-

дігі туралы шағын ақпарат жариялаған едік. Біз бүгін
астаналықтарды ерекше тәнті еткен осынау шығармашы-
лық кештен кейінгі бірқатар әсерлерімізбен бөлісуді жөн
көрдік.

Жалпы халық алдында осылай өнер көрсетуді Роза
Қуанышқызы дәстүрге айналдырған. Бұл күні де аталмыш
сарайдың іші көрермендерге лық толып, онда ине шаншар
жер болмады. Қашанда жанды дауыспен сахнаға шығатын

Розаны халқы сағынып қалған екен.
Атап көрсетерлік жайт, ерекше дизайнмен жасалған
сахнаның сән-салтанаты жиналғандардың көздерін бірден
жаулап алды. Қос қанаты гүлмен көмкерілген «өнер

алаңында» қажетті музыкалық аспаптар рет-ретімен қойы-
лып, Астана қаласының эстрадалық-симфониялық оркес-
трінің өнерпаздары да өте сәтті жайғасыпты.
Эстрада жұлдызының бұл жолғы өнер қойылымының

бір ерекшелігі, ол бұрынғы белгілі әндеріне қоса репертуа­
рына жаңа композицияларды да көптеп қосыпты. Осындай
жаңашылдығының арқасында концерттің биік рухы мен
сазды ырғағы көрермендерді ерекше желпінтіп тастады.

Әсіресе Ғабдул-Ғазиз Есембаевтың сөзіне жазылған ком­
позитор Еркін Ынтықбаевтың «Ақ ордам – Астана» атты
әні шырқалғанда жиналғандар қозғалысқа түсіп, жүрек
түкпірлеріндегі шынайы ризашылықты жасыра алмады.

Жұртшылықты дүр сілкінткен бұл әннен кейін Халық
әртісі «Жұлдызды жыл», «Ертеңіме сенемін», «Қайран
көңіл-ай», «Еңлік-Кебек», «Куә бол», «Жаңа күн» және
басқа әндерін шалықтата шырқады. Әсіресе Е.Ынтықбаев

пен Ғ.Есембаевтың шығармашылық төлі болып есептелетін
«Өмірде» атты композиция жиналған жәмиғатты риза-
шылыққа бөледі.
Сондай-ақ эстрада жұлдызы өнердегі әріптестерімен

жұптаса ән шырқау дәстүрінен де аттап өтпеді. Оның Ба­
тырхан Шүкеновпен бірге айтқан «Жұлдызым», Бақытжан
Қажымұқановпен бірлесіп айтқан «Жарығым», Екатерина
Лиллуйямен бірлесіп қазақша шырқаған «Бақытты күн»,

Владимир Ступинмен бірігіп айтқан көтеріңкі композиция­
сы астаналықтарды ерекше серпілтіп тастады.
Тағы бір ерекше атап өтерлік жайт бұл концертке Роза
Рымбаеваның балалары Әли және Мәди Оқаповтар да ерек-

ше үлес қосып, аналарымен бірлесе «Сені ойласам»,
«Бұлбұл», «Арайлы Астана» атты көтеріңкі көңіл-күйге
толы әндерді шарықтата шырқады. Көрермендер әсіресе
осы тұста ерекше ризашылықтарын білдіріп, өмірлеріне

өнерді серік еткен жұлдызды отбасыға тәнті екендіктерін
жасыра алмады.
Думанды өнер мерекесінің соңында «Азиада», «Қазақ
елі» әндері шырқалғанда жиналған қауым ыстық ықыласын

орындарынан қотарыла көтеріліп ду қол шапалақтаумен
білдіріп тұрды. Жүздерінде қуаныш-шаттық нұры балбұл
жайнаған көрермендер жұртшылықтың сүйіспеншілігіне
бөленген Қазақстанның Халық әртісін ұзаққа дейін сахна-

дан жібергісі де келмеді. Елін риясыз әнімен әлдилеген
эстрада жұлдызына біз де табыс тіледік.
Сөздің реті келгенде айта кеткен жөн, ән кешін тамаша-
лай отырып бірнеше жайттарға риза болғанымызды жа­

сыра алмаймыз. Халық алдына шыққан Роза Рымбаева өз
киімдерінде ұлттық өрнек-нақыштардың болуына ерек­
ше мән беріпті. Осыны байқаған қариялар мен апалар ри-
зашылықтарын жасыра алмады. Олардың: «шіркін қазіргі

жас әншілер Розадан үлгі алса ғой» деген ақжарма пікірлері
әр жерлерден анық естіліп жатты. Сондай-ақ халық әртісі
бұрыннан бері ұдайы ұстанып келе жатқан бір дәстүрінен
бұл жолы да жаңылған жоқ. Ол – кезінде Роза Рымбаева-

Осы ордалы ой мен мәністі мұңға толы ән шырқалғанда
жиналған жамиғаттың көпшілігі көздеріне жас алды. Бір
қуантарлығы, «Әлия» орындалып жатқанда сахна төріндегі
алып экраннан Әлия Молдағұлова туралы түсірілген кино­

фильмнен көріністер үздіксіз көрсетіліп тұрды. Қойылым
режиссерының осынау тапқыр шешімі көрермендердің
көңілінен шықты. Сонымен қатар эстрада жұлдызының әр-
бір әні шырқалғанда «Шалқыма» би ансамблі мен «Тер­

ра», А.Велижанин би театрларының өнерпаздары ерекше
үйлесімділікпен сахна сәніне айналды, әуезді әдемі әрлей
білді.
Түйіп айтқанда, қазақ эстрадасының №1 жұлдызының

35 жылдық есепті концерті Астана күніне арналған мереке-
лік шаралардың ішіндегі ең шоқтығы биігі болды.
Астаналықтар мен қала қонақтарын ерекше риза етіп,
кешенді мәдени шараларды толықтыра түсті.

Қиырдағы қандастар мәселесі жүйелі,
кешенді һәм жедел шешілер еді
Ағылды Астанаға ағайындар
«Тойдың

болғанынан
боладысы
қызық»
дегендей

дүниежүзі қазақтары қауымдастығы ІV құрылтайын дүйім
қауым елеңдей күтті. Зор үмітпен күтті. Мұқым қазақтың
дүрмек тойы іспетті шара сол үкілі үмітті ақтады ма? Қиыр
қонып, шет жайлаған қандастарымыздың күпті көңіліне

үміт отын жаға алды ма? Жалпы осындай құрылтай өткізу
күллі әлемге тарыдай шашылған исі қазаққа не береді? Ұлт
тұтастығын қалыптастыруға қай дәрежеде септігін тигізе
алды? Енді осы және басқа сауалдарға жауап іздеп көрелік.

Мамырдың 25 жұлдызында Астанадағы Тәуелсіздік са-
райы ерекше салтанатымен менмұндалап тұрды. Жер-
ананың 35 елінен жиналған қандастарымызды ұлттық киім
киген ибалы да инабатты қыз-жігіттер ыстық ықыласпен

қарсы алып жатты. Сонау Монғолиядан келген бір бауы­
рымыз көңілі босап, көзіндегі қуаныш жасын төгіп-төгіп
жіберді. Оны «уатқан» жерлестері «алда, пақыр-ай, туған
жерінің қонақжай құшағын айқара ашқанына елжіреді-ау»

деп қолтығынан мейірлене демеген бойда зәулім сарайдың
салтанаты жарасқан төріне қарай бет түзеді...
Құрылтай дүниежүзі қазақтары қауымдастығының тө-
ралқасының төрағасы Нұрсұлтан Назарбаевтың баяндама­

сымен ашылды. Елбасы сөзінің басында-ақ: «Құрылтай –
тойласу үшін емес, ойласу үшін шақырылатын жиын екенін
баршаңыз білесіздер», – деп сұңғыла саясаткерге тән ишара­
ны аңғартты. Одан әрі: «Бабаларымыз ел тағдыры таразыға

түскен тұста, жаңа белеске қадам басар шақта құрылтай
шақырып, кеңес құрған. Біз бүгін сол игі дәстүрдің ізімен жи­
налып отырмыз. Тағдыр талайымен төрткүл дүниеге тарыдай
шашылып кеткен ағайынның атамекенде бас қосуы бәрімізге

лек, жолы ерек, маңызы айрықша. Өйткені біз тәу етер
Тәуелсіздігіміздің 20 жылдығы тұсында жиналып отырмыз.
Сондықтан, бүгінгі құрылтайдың «Қазақ елі» монументі
жанындағы мынау біз отырған Тәуелсіздік сарайында

өтуінің өзіндік мәні зор! Ендеше, өткеніміз бен жеткені-
мізді байыптап алар сәт туып отыр, ағайын», – деп жинал-
ғандарға қанат бітіре сөйледі.
Еліміздің тұңғыш президентінің мына бір сөздері де көп

көкейіне бірден қонып жатты: «Бізді бүгін осы салтанат­
ты ғимаратқа ортақ ниет, ортақ мақсат жинап отыр. Ол –
елдіктің жайы, ел болудың қамы. «Ер қонысынан айырылса,
ел ырысынан айрылады» дейді дана халқымыз. Ен даланы

еркін жайлаған бабаларымыз қашанда ел деген ұлы ұғымды
Құрандай қастерлеп, ұрандай ұстанып келген. Бостан күн-
дер бастан ауып, бодан күндер басқа түскен кер заманда
да еркіндік пен елдіктен еш уақытта үмітін үзбеген. Бар-

шаңыз білесіздер, бүгінде жер жүзінде мыңдаған ұлттар
ғұмыр кешуде. Алайда, өзінің тәуелсіз мемлекетін құру
олардың бәріне бірдей бұйырмаған. Алып планетадан туын
тігер алақандай төбе таба алмай жүрген халықтар қан-

шама! Олардың арасында саны жағынан қазақты сан орап
кететіндері де бар. «Бақ – бағалағанның басында тұрады»
дейді. Сондықтан біз басымызға қонған бақты бағалай
білейік, ағайын. Аталарымыздың сан ғасырлық аңсары

болған тәуелсіздікті көздің қарашығындай сақтап, оны
нығайта беруіміз қажет. Біздің арғы-бергі тарихымызда
елдің еңсеріле көшулері аз болмаған. Әуелі, еске түсір-
сек,  «Қайранда менің Еділім» деп ел айырылған зарлы

көші өшпес із қалдырды. Ұлы дала Қаратаудың басынан
құлаған қаралы көштің де куәсі болды. Одан беріде тағдыр
талайымен шетел асқан шерлі көшті де бастан кешірдік. Ал
тәуелсіз мемлекет құрып, жасампаз өмірге бет бұрған бүгін-

гі көштің жөні бөлек. Бұл ауған ел қайта оралған, айырыл-
ған ағайын қайта табысқан Ұлы көш болып саналады».
Бұдан әрі Президентіміз мына бір мәселелерді де назар-
дан тыс қалдырмады: «Менің Жарлығыммен 2008 жылдан

бастап қандастардың жыл сайынғы көшіп келу квота­
сын 20 мың отбасыға көтердік. Елге ағылған ағайынның
көшін жүйелеу мақсатында «Нұрлы көш» бағдарламасын
қабылдадық. Оны ойдағыдай  іске асыруға мемлекет

қазынасынан қомақты қаражат бөлінді. «Нұрлы көш»
бағдарламасы аясында іргелі істер атқарылды. Бірқатар
облыс әкімдері көшіп келген қандастарға арнайы ауыл­
дар салып, игілікті іс тындыруда. Жұмысқа бейімдеу үшін

орталықтар құрдық. Шеттен келгендерге тіл үйрету шарала­
рын қолға алып жатырмыз».
...«Бүгінгі алқалы жиында қандастарымызға қолдау көр-
сетіп, қамқорлық жасаудың нақты жолдарын айқындап

алуымыз керек. Сондықтан, алдағы мақсат-міндеттерді
бірлесіп белгілеп алғанымыз жөн. Біріншіден, Парламентте
«Халықтың көші-қоны туралы» заң жобасы қаралуда. Кеңі-
нен талқыланып, қабылданатын жаңа Заң қандастарымыз-

дың жағдайын жақсартуға септігін тигізеді деп есептеймін.
Ол қандастарымыздың құжат тапсыруда, тіркеуге тұруда,
азаматтық алуда кездесетін түрлі кедергілерді жоюы тиіс.
Бұл орайда бір нәрсені қаперде ұстаған жөн. Соңғы кездері

белгіленген квота толмауда. Туған елге табан тіреймін, көшіп
келемін деушілерге қашанда есігіміз ашық екенін мен тағы
да қайталап айтамын. Бұл орайда, қандастарымызды Отан-
ға оралту жұмысын жүйелей түсу керек».

Елбасымыздың осындай жүрекжарды толғаныстарынан
кейін сөз алған кейбір шешендер жамағатқа ой саларлық
пікірлерін ортаға жайып салды. Мәселен, Ресейден келген
Нұрғайша Баринова өз елінде қазақ тілінде екі-ақ мектеп

бар екендігін ұят та болса айтты. Бір жарым миллионнан
астам қазақ тұратын ел үшін бұл жоқтың қасы екендігіне
тоқталып, екі елдің оқу министрлері кездесіп, бұл өзекжар-
ды мәселені келісім жолымен шешсе құба-құп болатынды-

ғына тоқталды.
Ашығын айту керек, кейбір қиырдан келген қандастары-
мыз өздерінің мұң-мұқтаждарын айтудың орнына өз елінде
атқарылып жатқан «игі істерді» тізбелеуден аспаса, енді

«Қазақты қайта қосқан ғасыр» болғай!!!»
Келесі сөз алған жазушы Смағұл Елубаев құрылтайға
қатысушыларды елең еткізді. Ол бүй деді: «Өткен ға-
сырдың 20-30 жылдары қазақ басына төнген қызыл

нәубет болмағанда бүгінде санымыз 40 миллионнан асып,
қаймағымыз бұзылмай төрт көзіміз түгел атажұртта отыра­
ды екенбіз. Қызылдарды қарғайтынымыз содан. Өйткені,
олар қазақты аямады. Ит жыртқан терідей етті. Бауыры

бүтін қазақ сол қиянат салдарынан бүгінде қырық жа­
мау жыртылып қырық шақты елде жүр. Бүкіл қазақты бір
тұлға десек, сол тұлғаның кеудесі – Қазақстанда, аяқ-қолы
сыртта. Яғни, етек-жеңіміз жиналмай жатыр. Біз болсақ бір

болғымыз келеді!!! Бүтін болғымыз келеді!!! Сол бүтіндікті
ойлап бүгін бас қосып отырмыз. Сол бүтіндіктің жоқтығы,
жеріміздің көптігі, алаштың аздығы жанымызға батады.
Шиқандай батады. Тәуелсіздік тағдырына тікелей қатысты

бұл жағдаят, сөзсіз, жер бетіндегі әр қазақты ойлантуға тиіс.
Сол ойдың тобықтай түйіні: Түгел қазақ түгенделіп ата-
жұртқа ту тіккенде ғана тәуелсіздік тұғырлы болмақ!!!
Тәуелсіздік бәйтерегі терең, тамырлы болмақ!!! Демек,

демографиялық жыртығымызға жамау болуға тиіс көші-
қон, тәуелсіздік кепілі. Ендеше жұмғуриетіміздің осы­
нау жанды жеріне келгенде Қазақстан өкіметінің соңғы
кездегі жайбасарлығын қалай түсінуге болады?! Үрімжіде

мыңдаған қазақтың Қазақстанға кіру визасын ала-алмай
жүруін қалай түсінуге болады? Осы арада сол Үрімжідегі
консулдықтың басшысы да, қосшысы да қызметтен
алынғанын хабарлағымыз келеді. Мына бір мәселеге назар

аударғым келеді: енді бір 10-15 жылда Қазақстанға көшкісі
келетіндер саны күрт қысқаратыны ойлантады. Оған се­
беп атажұртты аңсайтын үлкендер кетеді. Олардың ор­
нына келетін ... ұлы халықтармен мидай араласып кеткен

жастардың жүрегін «атамекен», «Қазақстан» деген ұғымдар
бұрынғыдай тебіренте алар ма екен. Күмәніміз бар... Сон­
дай ... күндер жақындап келеді, ағайын!!!... Қатыгез мезгіл
... көші-қон мерзімін аяусыз шұнтитып қысқартып келеді...

Енді бір 15 жылда шетелдегі 5 миллион қазақ ұрпағынан
біз, сөйтіп біржола айрылу алдында тұрмыз...Өткен ғасыр-
да біз іштегі осынша миллион халықтан өлідей айрылған
едік... бұ ғасырда біз сырттағы сонша миллион халықтан

тірідей айырылу алдында тұрмыз...
Жаңа заман алға тартқан осынау жаңа апаттан қазақты
құтқаруды абыз тарих Сіздер мен Біздердің пешенемізге
жазыпты. Ол парызды орындай алсақ ер боламыз. Ел бо-

ламыз. Алаш тарихы алдында жүзіміз жарқын болады!
Бүгінде Қазақстан экономикасы еңсе көтерді. Аллаға
шүкір, Елбасының ел алдындағы абыройы асқақтап тұр.
Әсіресе, қазақтар мол шоғырланған Қытай, Ресей, Өзбек-

стан алдындағы беделі зор. Қазақстан үшін бұндай қолайлы
сәт тарихта бұдан кейін туа ма? Тумай ма... белгісіз... ен-
деше қазақ мол шоғырланған Ресей облыстарында, Қы-
тайдың Шәуешек, Өзбекстанның Нөкіс қаласында қазақ

консулдықтары ашылса дейміз... және оларға көші-қонмен
айналысу құқы берілсе дейміз...
Қазақстан үшін осындай өмірлік, стратегиялық маңызды
іспен айналысатын агенттікті тікелей Қазақстан Прези-

денті құзырына қарататын мезгіл де туды деп білеміз. Өткен
ғасыр «қазақты тарыдай шашқан ғасыр» болып еді... Енді
мына жаңа ғасыр «қазақты қайта қосқан ғасыр» болғай!!!»
Ұлтының шемен боп қатқан мұзын ерітуге талпынған

ұлтжанды азамат Смағұл Елубай осылайша толғанды. Сө-
зінің жаны бар. Құрылтайдың мінбері ұрандататын, «алғыс
жаудыратын» орын емес. Кейбір шешендер еліміз қол жет-
кізген жетістіктерге тамсанумен болса, бірқатар зиялы

қауым өкілдері барды бар, жоқты жоқ деп кесіп айтты.
Мәселен, Моңғолия қазақтары атынан сөйлеген бауырымыз
өз еліндегі біздің қандастарымыздың жағдайы онша мәз
емес екендігін жасырмады. Бұрын газет-журналдар жет-

кізіліп тұрған болса, қазір ол саптай тиылған. Қаржы
тапшылығынан жалғыз қазақ баспаханасы жабылып қал-
ған. Ол жақтағы бауырларымыз мұнда Ресей арқылы өтеді
екен. Ал Шығыс Қазақстан облысы арқылы елге кіру мәсе-

Сонда мұны қалай түсінуге болады? Атажұртты аңсаған
бауырларымызды қашанда, қай тұстан болса да бірден
қарсы алудың орнына бәзбіреулер бұл іске кесе-көлденең
тұруға дәті шыдапты. Бұл – бюрократиялық былық қана

емес, барып тұрған қылмыс. Сондықтан мұндай сорақы-
лықты тиісті құқықтық органдар жан-жақты зерттеп тиісті
бағасын беруі керек.
«Нар қартайса ботасына ереді»

Құрылтайда сөз сөйлеген Қазақстан Республикасы Пар-
ламенті мәжілісінің депутаты Уәлихан Қалижанның ой-
пікірлері де жиналғандарды бір серпілтіп тастады. Ол
Елбасымыздың шетелдегі қандастарымыз мәселесін еш-

қашан күн тәртібінен түсірмегенін, керісінше Ресей, Қытай,
Өзбекстан, Түркия, Иран, Түркімен, Қырғызстан сапар­
ларында отандастарымызбен үнемі кездесіп отыратынын
атап көрсетті. Қытайдан бір мың бала оқуға келгенде әлде-

бір пысықайлар олардан ақша жинап, ізім-қайым жоғалып
кеткенін, осы тұста Нұрекеңнің құзырлы мекемелерді
жинап, Өкімет резерві есебінен қаржы бөлдіріп, көздері
жәудіреген бір мың қыз-жігіттерді дайындық курсына

қабылдатқанын мәлімдеді. Сонымен қатар Елбасының
көші-қон мәселесін заң тұрғысынан реттеуді күні бүгінге
дейін өзі қадағалап келгенін айтты. Мұндай заң бүгін Пар­
ламентте екінші оқылымда қабылданатынына тоқталды.

Онда көптеген өзекті мәселелер шешімін тапқан. Депу­
тат елге көшіп келген қандастарымыздың көпшілігінің
ғылыми атақтары бар екендігін, олардың тек төрт пайызы
ғана зейнеткер екенін айтып, көпшілікке қарап бүй деді:

«Құдайшылығын айтайықшы, мұндай адамдар Қазақстан-
ға қалайша масыл болмақ!»
«Нар қартайса ботасына ереді» дегендей, Еуропа қа-
зақтары балаларын Отанына жіберіп оқытып жатқанын,

бұл ұлттың жойылуынан сақтайтын үрдіс екендігін, елім
маған не береді деп емес, мен еліме не беремін дейтін сәт
келгендігін тілге тиек етті.

Келесіде сөз алған, Өзбекстаннан келген Бәкір Серікбаев
өз еліндегі қандас бауырларымыздың ата-баба салт-дәс-
түрінен алыстамағанын, онда 541 қазақ мектебі барын,
жоғарғы оқу орындарында қазақ тілі мен әдебиеті маман-

дарын дайындау жүзеге асырылып келе жатқандығын
айтты. Өз елінде республикалық «Нұрлы жол» атты газет
шығатынын, орталық теледидардан «Дидар» атты бағдар-
лама берілетінін, соңғы кездері қазақ театры ашылып,

қазақ мәдени ұлттық орталығы белсенді жұмыс жүргізе-
тіндігін айтты.
Президентімізбен мақтанайық, ағайын!
Осыдан кейін сөз алған салиқалы саясаткер, фило­

логия ғылымдарының докторы, республикалық «Егемен
Қазақстан» газеті акционерлік қоғамының президенті
Сауытбек
Абдрахманов

құрылтайға
қатысушылардың
назарын бірден аударып, терең әрі ойлы сөздерімен
көпшіліктің ыстық ықыласына бөленді. «Бірқатар сөз

сөйлегендер дүниежүзі қазақтарының құрылтайы шежіре-
сі 1992 жылдан басталады дегендей ой тастады, – деді
Сәукең терең ойлы жанарын жиналған жамағатқа аударып,

бұл идея президентіміз Нұрсұлтан Назарбаевтың бастауы-
мен тәуелсіздіктің 2-ші аптасының өзінде шешіліп,
1991 жылы 31 желтоқсан күні президентіміз радио арқылы
(ол кезде Каспионет жоқ, интернеттің мүмкіндігі шектеулі)

бүкіл әлем қазақтарына арнау сөз жариялаған. Сол жерде
егемен ел болдық, тәуелсіз ел құрдық, енді ел тағдырын
өзіміз шешеміз, қалай жүреміз, қалай тұрамыз – өзіміздің
құзырымызда. Біз әлемге тарыдай шашылып кеткен қан-

дастарымызды білеміз. Сондықтан тәуелсіз еліміздің
президенті ретінде баршаңызды туған жерге шақырамыз
дегенді бүкіл әлемге жария етіп айтқан. Сондықтан біз
Нұрсұлтан Назарбаевты бүкіл қазақ бас біріктірсе екен,

қазақтың басы қосылатын күн қашан келер екен деген
ойды кешегі кеңестік кезеңнің өзінде, тәуелсіздік қолға

тимей тұрған кезде айтқан азамат ретінде ардақтаймыз.
Президент 2 апта ішінде, сол кезде вице-премьер болған
Мырзекең (Мырзатай Жолдасбеков М.Т.) осында отыр,
қаулы қабылдаттырып, соны әлемге жариялаған Нұр-

сұлтан Әбішұлы болатын. Сондықтан бұл идея, бұл
ұсыныс шетел қазақтарының айтуымен, талап етуімен емес,
бұл ұсыныс Нұрсұлтан Назарбаевтың өзінің көкірегінен
тәуелсіздіктің алғашқы апталарында шыққан ұсыныс еке-

нін баса айтқым келеді. Өйткені мен сол кезде Үкіметте
жұмыс істегем. Бұл нені білдіреді? Бұл Нұрсұлтан Назар-
баевтың алғашқы сөздерін сіздерге арнағандығын білді-
реді. Алғашқы қаулыларының бірін шетелдегі қандастары-

мызға арнағандығын білдіреді. 1991 жылы 31-желтоқсанда
радиодан сөйлеу арқылы президентіміз алдымен елдегі
емес шетелдегі қазақтардың қамын ойлады.
Дүниежүзі қазақтарының мәселелері бірте-бірте бол­

сын шешіліп келе жатуы ең алдымен Дүниежүзі қазақтары
қауымдастығы төралқасының төрағасы Нұрсұлтан Назар-
баевтың жеке еңбегі екенін атап көрсеткім келеді. Өз ба­
сым қауымдастықтың жұмысымен таныс адаммын. 1992

жылы өткен құрылтайдың басы-қасында жүргенбіз. Одан
кейінгілеріне де қатысқан жайымыз бар. Еуропа қазақтары-
ның кіші құрылтайларына да қатыстым. Құдай қазақтың
көз жасын көрді ғой. Қазақтың жоғын жоқтайтын, мұңын

мұңдайтын азаматты берді. Елбасымыз тіршілікті ғана емес
рух байлығын да қадірлейтін адам екендігін аңғартты.
Бәрі салыстыру арқылы байқалады. Жаңа Уәлихан Қа-
лижан бауырымыз Нұрсұлтан Назарбаев қазақтың етектегі

басын төрге шығарды деді. Етектегі басы емей немене.
Осыдан ширек ғасыр бұрын Мәскеу елімізді басқарсыншы
деп бір көлденең көк аттыны жіберді. Сол көлденең көк
атты – «қаңғып келген шүрегей» тыныштығымызды бұзып

еді. Демократия дәл қазаққа келгенде тарылып қалып, жігер
жасып, сағымыз сына жаздаған болатын. Ал тәуелсіздіктің
20 жылы ішінде Нұрсұлтан Назарбаев етектегі басымыз­
ды төрге шығарды. 56 елдің басшыларын ең қиын кезеңде

декларациясын қабылдату айтуға ғана оңай. Бұл Елбасы-
мыздың ерекше беделінің арқасында мүмкін болды. Сіздер
осындай президентіміз бар деп қалай мақтансаңыздар да
жарасады. Жаңа Парламент мәжілісінің депутаты Уәлихан

Қалижан көші-қон туралы жаңа заң қабылданғалы жатыр
деді. «Нұрлы көшке» тың тыныс беріліп отыр, оның екінші
кезеңі ашылатыны айтылды. Бұл дегеніңіз бюджеттен
қомақты қаржы қарастырылады, әкімдерге жаңадан тап-

сырмалар беріледі деген сөз. Мен сіздерді осы қуаныш-
тарыңызбен де құттықтаймын!»
Қарапайым халық біле қоймайтын осындай нақты де-
ректерді жиналған жұртшылыққа баяндап тұрғанда Сауыт-

бек Абдрахмановтың білікті басшы ретіндегі мазмұнды
сөздеріне құрылтай делегаттары ерекше ризашылық біл-
діріп, жиі қол шапалақтаумен болды. Өйткені бұл сөздер-
дің танымдық ғана емес тарихи мәні де зор еді. Саясат­

кер Сәукең алыстан ат арытып келген ағайындарымыздың
осыған көзін ашты, ақиқатты еш қоспасыз ашып айтты.
Құрылтайдың үзілістегі сәттерінде бірқатар қоғам қай-
раткерлерімен, делегаттармен тілдесудің мүмкіндігі бол­

ды. Әсіресе ұлтжанды ағамыз, философия ғылымдарының
докторы Амангелді Айталының пікірі көңілге қонды.
«Әділетке» берген эксклюзивті сұхбатында ол біздің: «құ-
рылтайдан не күттіңіз, сөз берілсе не айтар едіңіз» деген

дың тұтастығы. Сөз жоқ, барлық қазақты көшіріп ала ал-
маймыз, бірқатары шетелде тұрады. Соларды ассимиляцияға
ұшыратпай тегін сақтау қажет. Ұлттық тек, тіл, мәдениет
құрылтайдың негізгі мәселелері болуы керек. Екіншіден,

Отанға оралу мәселесін қарастыру. Осының ішіндегі
маңыздысы қайсы дегенде, әрине маңыздысы Отанға қан-
дастарымызды оралту. Диаспора – қонақ. Иә, ол отанына
оралады немесе сонда сіңіп кетеді, үшінші жол жоқ. Сон-

дықтан тарихи отанына оралу маңызды шаруа. Осы мә-
селе әңгіме болды. Бір жайт айтылып қалды: жыл сайын
отанға оралатын қазақтардың саны азаюда. Бұл – жақсы

зат емес. Оның, меніңше экономикалық, әлеуметтік тағы
басқа себептері бар. Қазақстандағы қазақтардың жағдайы
жақсы болмай шетелдегі қазақтар оралмайды. Олар біздің
жағдайымызды көріп отыр. Әзірге оларда қызығушылық

жоқ. Бұл – бір. Екіншіден, осындағы қазақтар мәдениетіне,
тіліне қожа болып отырған жоқ. Шетелдегі қазақтардың
оралуын түсіне бермейді. Психологиялық жатсыну аңғары-
лады. Оларға ат қойып, айдар тағып, біреуін өзбек, қарақал-

пақ, моңғол деп жеккөрушілік бар. Яғни қазақтың өзі
дайын емес.
Тағы бір нәрсе – біздің еліміздегі жемқорлық. Бұл ше-
телден отаным деп келген бауырларды шошытады. Келесі –

бюрократия. Оның мықтылығы сол – тіптен шетелден кел­
ген қандастарымыздан орыс тілін талап етуі... Өйткені
чиновник қазақ тілін білмейді. Маған бір қазақ ашу-ызамен
хат жазды: «Мен Қазақстанға орыс тілін үйренейін деп кел­

меп едім. Мен бақытсыздыққа ұшырадым». Мен оған хат
жаздым: «Битке өкпелеп, тоныңды отқа жақпа. Олар – бит­
тер, ондайлар бар. Отаныңды сыйла», – дедім. Өкінішке
орай осы мәселелер бұл құрылтайда айтылмады. Бірен-са-

ран пікірлер болмаса, біз осында отыратын қазақтар сіздер-
дің алдарыңызда кінәліміз, біз сіздерді қызықтыра алмай
отырмыз деген сөздер айтылмады. Оны мойындау керек
еді, айту керек еді. Мақтау сөздер көбірек болды, өкінішті

жағы – осы. «Көші-қон» туралы жаңа заң көп мәселе шеше
қоймас деймін. Кезінде билік көші-қоннан ақша үнемдегісі
келді. Кезінде Парламент депутаты болғандықтан мен мұны
жақсы білемін. Ал жетілдірілген көші-қон туралы заң ке-

шігіп барып қолға алынып отыр. Үлкен іске септігін тигіз-
се жақсы болар еді».
Түркіменстанның Ташауыз қаласынан келген Айсұлу
Мұхитова өз елінде квота мәселесі қиын болып тұрғанды-

ғын айтты. Бірқатар жерлестері Маңғыстауға қоныс аудар-
ғанын, құжаттарды туралау кезінде көптеген қиындықтар-
ға ұшырайтындықтарын жасырмады. Ол елдегі біздің ел-
шіліктің қызметкерлері көмектерін аямайтын көрінеді.

Болашақта виза мәселесі бір қалыпқа түсіріліп, тез ше-
шілетіндей жағдай туғызылса дегенді айтты.

Моңғолиядан келген кәсіпкер Сәйділлә Тілеубайұлы
«Нұрлы көштің» 2-кезеңіне зор үміт артатынын айтты.
Өз елінен туған жерге қоныс аударушылар саны азая бас-
тағандығын жасырмады. Өйткені Моңғолия да дамып келе-

ді. Онда өндіріс орындары ашылып жатқан көрінеді. Ал
елге қозғалу жағдайына келсек құжатты туралау кезінде
әбігерге түсетіндіктерін, ықтияр хат сияқты бірдеме беріліп
әуре-сарсаңға салынатындығын жеткізді. Өзі ірі кәсіпкер

көрінеді. Баян-Өлгей аймағында азық-түлік мәселесімен,
кен орындарымен, жол жөндеу жұмыстарымен айналыса-
тын көрінеді.
Байланыс және ақпарат министрлігіндегі өткен «дөңге-

лек үстелде» Моңғолия қазақ әйелдері «Арулар одағының»
төрайымы, «Арулар жұлдызы» журналының бас редакто­
ры Айнагүл Сарайқызы шетелдегі және отандағы қазақ
журналистерінің халықаралық форумын өткізу мәселесін

көтерді. Егер мұндай форум өтсе оның форматын қазірден
ойласақ, оған жер дүниенің түкпір-түкпірінен қазақ тілінде
жазатын әріптестеріміз тартылса, алдағы келер ұрпақтың
көп мәселесін шешіп, кейінге жол сілтер едік», – деді.

Оның сөзіне қарағанда, шетелдегі қазақ журналистердің,
телеарналардағы дикторлардың тәжірибе алмасуы үшін
осындай жиындар өткізген абзал. Бұл тек жазарман
қауымды ғана емес, шеттегі сыңсыған тыңдарман һәм

оқырман қауымды да тұтастандырады. «Сондықтан да
атамекеніміз Қазақстанда тәжірибе алып, біліктілікті арт­
тыру біз үшін жақсы мүмкіндік болар еді», – дейді бас ре­
дактор. Бұдан бөлек, бауырластар тілдік мәселеге көшіп,

ондағы терминологиялық түйткілдерге ортақтық қажеттігін
аңғартты. Сол ортақтықтың негізгі бір қисыны латын қар-
піне көшу туралы сөз болды.
«Қазақстанға не бере аламыз деп келдік»

Шетжұрттағы қандастарымыздың арасындағы кәсіпкер-
лікті ұршықша үйіріп тұрғандары жеткілікті. Олар өздері-
нің осынау бай тәжірибесімен туған елінде де бөлісуге

дайын. Алайда біздің еліміздегі бюрократиялық кедергілер
бұл игі ниетті жүзеге асыруға мүмкіндік бермей тұр.
Экономикалық даму және сауда министрлігіндегі «Қазақ
диаспорасымен бизнес ынтымақтастығы» деген тақырыпта

өткен дөңгелек үстел басындағы жүздесуден алыстан келген
іскер ағайындар іскерлік әңгіме-дүкен күткен еді. Өкінішке
орай экономикалық даму және сауда министрімен кезде­
се алмағандарына реніштерін білдірді. Бұл құрылтайға

бүкіл шаруаларын тастап келгендегі мақсаты ішіп-жеп
қайту емес, нақты шешімдерге қол жеткізіп қайту екенін
айтып реті келсе Қазақстанмен іскерлік әріптестікті жолға
қою да ойларында бар екенін жасырмады. Әрине құрылтай

барысындағы аз уақыт ішінде көп шаруа бітіру қиын. Алай­
да олар мәселені нақты шеше алатын кісімен жүздескісі
келетіндіктерін жасырмады. Мәселен Франциядан келген
Мехмет Зенгин деген кәсіпкер бауырымыз өз елінде, Ита­

лияда, Түркияда ірі-ірі тоқыма өндірісі, дүкендер жүйесі
бар екендігін, тәжірибесі молдығын айта келіп, батыстың
кез келген еліне бизнес ашуға барсаңыз құшақ жая қарсы
алатынын, өкінішке орай Қазақстанның бірде-бір қаласынан

өз бизнесін аша алмай отырғанын қынжыла айтты. Ол ақша
сұрап отырмағанын, жай жол ашып беруді сұрайтынын, со­
сын өзі алып кететінін мәлімдеді. Францияда құжаттар екі
күнде дайындалады. Түркияда да дәл сондай. Құрылтайға

қатысудағы мақсатымыз да Қазақстанға не бере аламыз деп
келдік, – деді іскер қандасымыз.
Мұндай нақты ұсыныстар білдірген шетелдік аға-
йындарымыз аз болған жоқ. Дей тұрсақ та, мәселені бүге-

шігесіне дейін ойластырудың қажеттігі анық байқалып тұ-
рады. Өйткені жер бетінің түкпір-түкпірінде тарыдай ша-
шылған қандастарымыздың мәселесін дәл қазір шешуге қам
жасамасақ, күні ертең кеш болып бармақ тістейтініміз ай­

дан анық. Мұны елім деп еңіреген талай азаматтар алқалы
басқосуда үзіп-жұлып болса да айтты. Алайда осы басқосу-
да бірдеме жетіспей тұрғандай әсерде қалдық. Мақтау сөз-
дер көбірек айтылып, өзекжарды ойлар азырақ талқыланған

тәрізді. Әрине газеттің бір-ақ бетінде жарияланатын шағын
мақалада құрылтайда сөз болған өзекті мәселелердің бәрін
жазу мүмкін емес. Сондықтан қиырдағы қандастарымыз-
дың мәселесін ойластыру, ұлттық біртұтастықты қамтама-

сыз ету тұрғысында төмендегідей бірнеше ұсыныстары-
мызды айтқымыз келеді.
БІРІНШІДЕН, бөтен жұрттағы ағайындарымыз туған
жерге еш кедергісіз келіп қоныстануына барлық мүмкіндік-

тер жасалуы тиіс. Әсіресе виза мәселесі бюрократиялық
кедергілерден аршылуы ауадай қажет. Парламентте қабыл-
данғалы жатқан көші-қон туралы заңда бұл мәселе аққа
қарамен жазғандай нақтылы көрсетілуі қажет-ақ.

ЕКІНШІДЕН, алыстағы бауырларымыздың туған жері-
мізге көшіп келу үдерісін баяулатпаудың барлық жай-
жапсарлары қарастырылуы керек. Себебі арада 10-15 жыл
өткенде олар өздері тұрып жатқан жерлердегі жағдайлары-

ның жақсаруына байланысты Қазақстанға қайтып оралуға
ықылас таныта қоймауы мүмкін. Бұл – қиын жағдай.
Ассимиляциға түскен ұрпақтар туған жерге ұмтылмаулары
да ғажап емес.

ҮШІНШІДЕН, қазақ тілі мәселесі атажұрттан алыс
жатқан қандастарымызды ерекше ойлантатындықтан мұны
кешенді түрде шешкен жөн. Соның бір жолы алыстағы
ағайындарымызға елімізде ана тілімізде шығатын газет-

журналдарды, оқулық түрінде шығарылған басылымдарды
көбірек жеткізіп беру мәселесіне мемлекеттік қамқорлық
жасалуы тиіс. Осы тұрғыда латын графикасына көшу жайы
тезірек қолға алынса құба-құп болар еді. Мұны сол елдер-

дегі елшіліктеріміз нақты зерттеп өздерінің нақты қандай
сұраныс бар екендігі жөніндегі ақпаратты елге жеткізуі
тиіс.
ТӨРТІНШІДЕН, шетелде үлкен бизнесті жолға қойған

қандастарымызды елге тартып, оларға ешқандай делдалсыз
нақты қолдау жасалуы қажет-ақ. Әсіресе олардың жұмыс
бастауларына қажетті құжаттары өркениетті елдердегідей
2 күнде қолдарына тиюі керек. Оларға бұдан да басқа

мәселелерде шынайы қамқорлық жасалуы керек. Сонда ірі
көлемдегі қаражат көздері қазіргідей «семіз» пайыздармен
емес ел игілігіне орай жай келетін болады. Біз осындай та­
маша мүмкіндікті жіберіп алмауымыз керек.

БЕСІНШІДЕН, елге қоныс аударған қандастарымызға
жан-жақты қамқорлық жасалуы қажет. Әсіресе олардың
оқу бітірген балаларын «Дипломмен – ауылға» бағдарла-
масы бойынша аяққа тұрғызған жөн. Мұның өзі шеттегі

отандастарымыздың қызығушылығын оятары хақ әрі
ауылды жоғары білімді мамандармен қамтамасыз ету мә-
селесі де шешіледі.

АЛТЫНШЫДАН, шетелдегі қандастарымыздың туған
жеріндегі жай-жапсарлармен танысу мақсатында келетін
іссапарларына уақыт жөнінен шектеу алынып тасталып, ол
кемінде 15-20 күн болып белгіленгені жөн. Өйткені олар

дамыған Еуропа елдерінде іскерлік нақтылыққа үйренген.
Мол қаражатын салар алдында ең алдымен экономикалық,
әлеуметтік мәселелерді жан-жақты зерттеуді әдетке айнал-
дырған. Олардың ойланып-толғануына мол мүмкіндік бер­

ген жөн.
ЖЕТІНШІДЕН, Ресей сияқты кейбір жақын және
алыс шетелдерде қазақ мектептерінің санын көбейту мә-
селесін принципті түрде көтеріп, оны сол елдердің бас-

шыларының назарына жазбаша түрде ұсынған ләзім. Бұл
ретте дипломатиялық арналарымызды мұқият пайдалануы-
мыз қажет-ақ. Өйткені қазақ тілі балабақша мен мектеп­
тен бастап оқытылмаса оны кейіннен игеріп кетем деу бос

әурешілік.
СЕГІЗІНШІДЕН, қиырдағы қандастарымыздың мәсе-
лесі дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы арқылы едә-
уір шешіліп жатқандығына қарамастан бұл түйінді мәселе-

ге мемлекеттік саясат тұрғысынан ерекше мән берілгені
дұрыс. Өйткені енді 15-20 жылдан кейін шетжұрттағы
қандастарымыздан айырылып қалудың нақты қаупі төбе
көрсетті. «Қолымды мезгілінен кеш сермедім» деп кейін-

назар аударуы, осы тұрғыда қаражатты аямауы тиіс. Соның
бір нақты көрінісі – Отандастар министрлігі құрылса.
Мұның өзі алыстағы ағайындарымыздың өзекжарды мәсе-
лелерін жүйелі, кешенді һәм жедел шешуге мүмкіндік бе-

рер еді.
Елбасымыз айтпақшы қазақтардың бір ғана отаны бар.
Ол – Қазақстан. Президентіміздің өзі ұдайы назарда ұстап
отырған дүниежүзі қазақтарының мәселесі әрбір өзін

қазақпын деп есептейтін азаматты ойландыруы, толғандыруы
қажет-ақ. Келісіп пішкен тон келте болмас дегендей бұл
тұрғыда ғалымдарымыз, мүйізі қарағайдай мамандарымыз
не ойлайды екен. «Елге ел қосылса – құт» дегендей алыста

туған елін аңсап жүрген, атажұртты армандап жүрген бауыр­
ларымызды туған жеріне оралуына жан-жақты жағдай жа­
сап, ұлы іске мұрындық болсақ мұның өзі мемлекетіміздің
іргетасын одан әрі берік етіп, әлемнің қуатты елдерінің

Жыл сайын 6-шілдеде Астананың туған күні аталып өтіп
келеді. Бұл еліміз бойынша дәстүрге айналған мерекеге ай­
налды. Оның өзіндік мәні де бар. Өйткені еліміз өмірінде
ерекше орын алған тарихи оқиға – астананың Алматыдан

Арқа төсіне көшірілуі теңдесі жоқ ірі қадам болып табы-
лады. Бастапқыда бұл мәселе көтерілгенде кейбіреулер
кекесінмен мырс етуден әрі аса алмаған. Тіпті мұндай ша-
раның атқарылуы мүлдем мүмкін емес дейтіндер де табыл-

ғаны белгілі. Алайда Елбасының көрегендік саясатының
арқасында ауқымы жөнінен әлемді елең еткізген алып
мемлекеттік жоба жүзеге асырылды.
Жұрттың есінде болар, Жоғарғы Кеңестің мәжілісінде

осы саяси мәселе дауысқа салынғанда кейбір депутаттар
езулеріне күлкі үйіріліп, Президенттің туған күні болған-
дықтан «көңіл үшін» дауыс бере салғаны. Алайда олар бұл
келешегі мол ғасыр жобасының іске асырылатындығына

сенбегені бесенеден белгілі. Дегенмен Нұрсұлтан Әбіш-
ұлының түн ұйқысын төрт бөліп осы ұлы идеяны жүзеге
асыруға барлық күш-жігерін, саясаттағы барлық тәжірибе-
сін, ұланғайыр білімін, ұйымдастырушылық қабілетін жұм-

сауының арқасында бұл «мүмкін емес» мемлекеттік жоба
іске асырылды. Қазақстан Республикасы Президентінің
1997 жылғы 20-қазандағы Жарлығымен және Қазақстан
Республикасы Парламентінің мақұлдауымен 1997 жылғы

10 желтоқсаннан бастап Астана Қазақстан Республикасы-
ның елордасы болып жарияланды.
1998 жылғы 10 маусымда Қазақстанның жаңа елордасы
Астананың халықаралық тұсаукесері өткізілді. Мен ол кезде

қазақ баспасөзінің қара шаңырағы «Егемен Қазақстанның»
жаңа байтақтағы тілшілер қосының меңгерушісі едім.
Қызмет бабына сәйкес осынау тарихи оқиғаның куәсі бо­
лып, соған байланысты өткізілген барлық шаралардың басы-

қасында болдым. Сол кезде есімде қалғаны қыруар саяси
ұйымдастырушылық шаралардың жемісін көзімен көрген
Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаевтың қуанышында шек
болмады. Әсіресе басқосулардың ресми бөлімі аяқталған-

нан кейінгі бейресми еркін жүздесулерде Нұрағаң осы ша-
раға қатысқан азаматтардың көпшілігімен емен-жарқын
дидарласты. Әрқайсымызды ұлы істің атқарылуымен шын
жүректен құттықтап, ұшан-теңіз қуанышымен бөлісуден

жалыққан жоқ. Өйткені шынымен-ақ ел өмірінде тарихи
бетбұрыс басталған еді.
Астананың Сарыарқа төсіне келуі еліміздің экономика-
лық өркендеуіне ерекше ықпалын тигізгені баршаға мәлім.

Әрине ол кезде нарық қиыншылығы қос өкпеден қысып
тұрған кез болатын. Бәзбіреулер «экономикалық қиыншы-
лықтардан өтейік, содан соң көрерміз» деген тұрғыда
пессимистік ойларын бұқаралық ақпараттар құралдарында

тоқтаусыз білдіріп жатты. Алайда Елбасы мұндай керітартпа
ойлардың ешқайсына назар аудармады, алған бетінен қайт-
пады. Осы таңғажайып қажырлылығының арқасында ел
байтағы Арқа төсінен ойып тұрып орнын алды. Байырғы

Ақмола адам танығысыз өзгеріп, жасаңғырап, гүлденіп
шыға келді, халықаралық іскерлік және мәдени орталыққа
айналды. Қалада әкімшілік, іскерлік, әлеуметтік-мәдени,
ғылыми-білім беру және бизнес-орталықтардың, тұрғын үй

кешендерінің, алдыңғы қатарлы мемлекеттер астаналары-
ның стандарттарына сай келетін елордалық инфрақұрылым
нысандарының құрылысы жанданып, бой көтерді. Есілдің
сол жағалауында ҚР Президентінің резиденциясы, ҚР

Парламенті мен Үкіметінің, Министрлер үйінің зәулім
ғимараттары орналасты. Көптеген әлемдік және отандық
корпорациялардың биіктігі аспанмен таласқан кеңселері
қатар түзеді. Сонымен қатар архитектуралық тұрғыдан

алғанда бір-бірін қайталамайтын сауда үйлері, мейрамха­
налар мен мейманханалар, театрлар, спорт ғимараттары,
мұражайлар, ойын-сауық орталықтары сол жағалаудың
көркін одан сайын келтірді.

Елордадағы терең әрі кең көлемді өзгерістер әлемдік
ұйымдар назарынан тыс қалмады. 1999 жылдың шілде
айында астанамыздың ЮНЕСКО-ның «Әлем қаласы»
сыйлығына ие болуы кездейсоқтық емес. Мүйізі қарағай-

дай бұл әлем мойындаған мекеме анау-мынау қалаға мұн-
дай мәртебелі атақты жай бере салмайды. Олардың

эксперттері мен көпті көрген мамандары қаланың барлық
инфрақұрылымдарымен жан-жақты танысқаннан кейін
ғана осы сыйлықты лайық деп тапты.
Бүгінгі таңда Астанамен тығыз қарым-қатынас орнатуға

ұмтылған әлем астаналары, ірі һәм әсем қалалар жетіп ар­
тылады. Олардың бізбен бауырлас қала болуға ышқына
ұмтылуы тегін емес. Өйткені елордамыздың ұлттық коло-
ритті сақтай отырып, әлемдегі, Еуропадағы ең үздік сәулет

өнері туындыларымен иық тірестіретін ғажап ғимаратта-
рын дүние жүзіне көрсете алуы олардың мұндай ғажайып-
тарды еріксіз мойындауына алып келді. Себебі Елбасының
өзі елордада салынатын архитектуралық ғимараттардың

бір-біріне мүлде ұқсамауын және басқа елдердегі осы
тақылеттес сәулеттік дүниелерден басқаша болуын талап
етіп, жіті назарымен ұдайы қадағалап отыр. Сондықтан да
болар сәулетшілер жаңа бір туындыны дүниеге әкелерде

бұл қатал талапты естерінде үнемі ұстауда. Осыдан да болар
қазіргі таңда елордамызды Мәскеу, Минск, Киев, Кишинев,
Ташкент, Рига, Тбилиси, Баку, Каир, Исламабад, Берлин,
Будапешт, Варшава, Вильнюс, Анкара, Гданьск, (Польша),

Ушак (Түркия), Бангкок (Таиланд), Сеул (Корей Республи­
касы), Амман (Иорданиялық Хашимит Корольдығы) секілді
әлемнің жиырма қаласымен достық және бауырластық
қарым-қатынастар тығыз байланыстыруда. Сонымен қатар

2000 жылдан бастап, Қазақстан елордасы Астана Мәскеу,
Минск, Бішкек және тағы да басқа ЕурАзЭҚ-тің ірі қала-
лары мүшелік ететін, әлеуметтік және іскерлік қатынас са­
ласында беделді ұйым болып табылатын Астаналар мен ірі

қалалар халықаралық Ассамблеясына (ХҚА) мүше болды.
Әдетте өзін-өзі сыйлайтын елдің басшылары астанасы-
ның ерекше бренді болуын терең ойластырған. Мұндай
сәулеттік даралыққа әлем астаналарының барлығы қол жет-

кізе алмады. Олар саусақпен санарлық қана. Мәселен, «Биг
Бен» десек көз алдымызға Лондон, «Эйфель мұнарасы»
десек көз алдымызға Париж, «Бостандық мүсіні» – Нью-
Йорк, Берлин қабырғасы – Берлин және басқалар көз алды-

мызға келе қалады. Тіпті қаланың атын айтпай «Эйфель
мұнарасында болып қайттық» десеңіз, сіздің Парижде

болғандығыңызды сұхбаттасушы адамыңыз бірден түсіне
қояды.
Осы тұрғыдан алғанда қаламыздағы «Бәйтерек» әлемде
қайталанбайтын сәулеттік туындыға айналды. Елордаға

келген шетелдік болсын, еліміздің түкпір-түкпірінен келген
қонақтар болсын бұл ғимаратқа соқпай кетпейді.
Халқымыздың аңыздарына назар аударсақ, Бәйтерек
өмір мен өркендеудің символы. 97 метр биіктікте тұрған

«жұмыртқаға» таңданбаған адам қалмаған бұлар. Оған кө-
терілген адамдар қаланы алақанындағыдай көре алады.
Әсіресе еңкейген кәріден еңбектеген балаға дейін ғажап
ғимараттың үстіне көтерілгенде тұңғыш президентіміздің

оң қолы бейнеленген «Аялы алақан» көркем композициясы
бірден назар аударады. Мұнда келген қонақтар қолдарын
сол орынға қойып тұрып естелікке суретке түсіп жатады.
Бір қызығы, мұнда келушілердің саны таң атқаннан кеш

батқанға дейін бір үзілмейді. Ал шетелдік президенттер,
саясаткерлер және басқа қонақтар мұнда міндетті түрде ат
басын бұрады.
Былай алып қарағанда жұрттың бәрі «Астана-Бәйтерек»

монументі туралы білетін сияқты болып тұрады. Шын
мәнінде әрқайсымыз ол туралы көп біле қоймаймыз. 2002
жылы монументтің салтанатты ашылу рәсімінде сөйлеген
сөзінде Елбасы: «Бүгін біз Астананың жаңа орталығының

қызметі басталатын тамаша объектіні аштық. Оның тө-
ңірегіне жаңа елорда шоғырланатын болады. Осы жерге
көтерілген кез келген адам біздің еліміздің шексіз даласы-
ның кеңдігін сезіне алады. Жаңа «Бәйтерек» монументі –

өмірдің, халықтың және бейбітшіліктің нышаны», – деген
еді. Сондықтан байтағымызды әлемге танытқан осы сәулет
ғимараты туралы қысқаша тоқтала кетейін.
Астананың басты мақтанышы төбесінде алып шары бар

биік металл құрылымынан тұрады. «Бәйтеректің» орна­
ласуы, композициялық құрылымы ежелгі көшпенділердің
ғарыштық дүниетанымын білдіреді. Олардың аңыздары
бойынша әлемдердің қиылысында Әлем өзені ағып жа­

тыр, оның жағасында еңсесі биік өмір ағашы – Бәйтерек
тұр. Өз тамырымен ол жерді, ал басындағы тәжімен аспан­

ды ұстап тұр. Сәйкесінше бұл ағаштың тамыры жер асты
патшалығында, ағаштың өзі, өзегі – жерде, ал басындағы
тәжі аспан әлемінде орналасқан. Бұл нысанның биіктігі
97 метр, ал басындағы шарды қосқандағы биіктігі 105 метрді

құрайды. Алтын жалатылған шардың диаметрі – 22 метр.
Бәйтерек биіктігінің 97 метр болуы кездейсоқтық емес,
ол елорданың Алматыдан Астанаға ауысқан уақыты
1997 жылды білдіреді. Металл, әйнек және бетоннан құрал-

ған Бәйтерек сәулеткерлік ой мен орындалуы жағынан
бірегей болып табылады – 1000 тоннадан астам салмағы
бар бұл нысан бес жүз арнайы қондырғымен бекітілген.
Осылайша, диаметрі 22 метр, салмағы 300 тонна бола­

тын, күн сәулесі түскен сайын түрлі түске еніп отыратын
«құбылмалы» әйнектен жасалған шар рекордтық биіктік 100
метрді бағындырды. Монумент үш деңгейге бөлінген: жер
астында төрт жарым метр тереңдікте орналасқан төменгі

бөлікте дәмхана, аквариумдар мен «Бәйтерек» шағын көр-
месі бар. Осы жерден лифтіге мініп, ең үстіңгі қабатқа –
қонақхана және көрініс залы орналасқан шардың ішіне
көтерілуге болады. Бұл жерден ашылатын қала көрінісі

әлемге әйгілі жапон сәулетшісі Кисе Курокава жасаған
қаланың бас жоспарының кереметіне тамсануға мүмкіндік
береді. Композицияның дәл ортасында 17 әлемдік дін өкіл-
дерінің қолы қойылған гүлжапырақшалы ағаш глобус

орналасқан. Ал осы глобустың жанындағы әсем үстелде мыс
жартышардың ішінде Қазақстанның Тұңғыш Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевтың оң алақанының бедерлемесі тұр.
Егер өз алақаныңды дәл сол тұсқа қояр болсаң, «аспан

әуені» ойнай бастайды деп есептеледі. Осы сәтте асқақ ар­
ман, ақ тілектерді айтып үлгеруің керек.
«Астана-Бәйтерек» монументі маңайындағы үлкен сая-
бақ алаңдарында әсіресе мереке кезінде қызықты іс-шара-

лар өткізіліп отырады. 2008 жылы монументтің қасында
әсем аллея жасалды. Ол 120 мың атақты голланд қыз-
ғалдақтарымен безендірілді. Мұндай қомақты сыйлықты
2007 жылы Астанадағы елшілігінің ресми ашылуы құрме-

тіне Нидерланды Корольдігі жасады. Ал 2010 жылы елор­
да әкімдігінің шақыруы бойынша «Бәйтеректің» жанында

Берлиннен келген Unіted Buddy Bears (Аюлар достастығы)
халықаралық көрмесі ұйымдастырылды. Онда әлемнің 125
елінен келген 125 шебер дайындаған 125 бірегей өнер туын­
дысы халық назарына ұсынылды. 2002 жылы халықаралық

әділ қазылар алқасы «Астана-Бәйтерек» монументіне ТМД
елдері арасында ең үздік жоба және құрылыс ретінде бас
жүлде тағайындады.
Астанада бұдан да басқа ғажайып ғимараттар жеткілікті.

Әсіресе Астананың жаңа әкімшілік орталығы орналасқан сол
жағалауға барған адамдар ауыздарын ашып, көздерін жұма-
ры анық. Санамалап көрейік: Қазақстан Республикасының
Ұлттық академиялық кітапханасы, «Хан Шатыр» сауда

ойын-сауық орталығы, Жастар саябағы, Бейбітшілік және
Келісім сарайы, «Қазақ елі» монументі, «Тәуелсіздік Са-
райы», «Шабыт» шығармашылық сарайы, Субұрқақтар
алаңы, Сән үлгісіндегі эко-жейде жамылған Астана саябақ-

тары, Көкпен таласқан зәулім ғимараттар: Көлік және комму­
никация министрлігі кешені, ҚТЖ кеңсесі, «Абу Даби Пла­
за», «Хазірет Сұлтан», «Нұр Астана» мешіттері, «Қазақстан»
орталық концерт залы, Мұстафа Кемал Ататүрік ескерткі-

ші, «Жыл мезгілдері» саябағы, «ЖЕР-АНА» ескерткіші,
Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің Музейі,
Жәнібек пен Керей хандарға арналған ескерткіші, «Астана
Арена» стадионы, «Астана жұлдызы» монументі, «Шах­

матшылар саябағы», Астаналық цирк, «Думан» ойын-сауық
орталығы, «Мәңгілік ел» салтанат қақпасы және басқа.
Әрине, Астанада бұдан басқа да әсем ғимараттар мен көз
сүйсінтерлік нәрселер жетіп-артылады. Оның бәрін аралап

тамашалауға бір айдың өзі аздық етер еді. Шындығында
басқа елдердің астаналарымен салыстырғанда елорданың
өзіндік ерекшеліктері жеткілікті. Әсіресе ұлттық колориттің
иісі аңқып тұратындығы жүрекке қуаныш ұялатады. «Мынау

қазақтың астанасы» деп алыс-жақыннан келген кез келген
қонаққа ұялмай айта аласың. Әрине осымен Астананың
құрылысы аяқталды деуге болмайды. Сәулетшілер әлі та­
лай тұғырлы туындыларды дүниеге әкеліп, байтағымыздың

ажарын одан әрі ашары анық. Ол – келешектің шаруасы.
Ең бастысы Астана тарихи фактор ретінде тарих
қойнауына енді. Бұл – Елбасымыздың ұлы еңбегі. Оны осы­

лай ұғынып, жоғары бағалайтындардың санының көптігіне
еш шүбәміз жоқ. Кейде, жасыратын несі бар, біреулер
естілер-естілмес түрде күңкілдейтіні бар: «жұмсалып жат-
қан соншама ақшаны халыққа неге бөліп бермейді екен»

деген тұрғыда. Шын мәнінде бұл мүлде қате ұғым. Кезінде
оппозициялық басылымдарда қызмет атқарған атақты жур-
налист Жұматай Сабыржанұлы былай деген еді: «Нұрағаң-
ның біраз тірліктеріне қарным ашады, алайда астананы

еліміздің кіндігіне көшіріп, солтүстік өңірімізді қазақы-
ландыруға зор үлес қосқаны үшін ол кісінің барлық қатесін
кешіруге болады». Тауып айтылған сөз! Ағымыздан жарыла
айтсақ, мемлекеттік дәрежеде мұндай саяси-экономикалық,

күрделі жобаны жүзеге асыру хас таланттардың, біртуар
тұлғалардың ғана қолынан келеді. Нұрсұлтан Әбішұлы На­
зарбаев алты алаштың арманын, Алаш зиялыларының орын­
далмастай болған мақсат-мұраттарын жүзеге асырған ұлы

тұлға. Ал АСТАНА – ЕЛБАСЫНЫҢ БЕЛ БАЛАСЫ деп зор
сеніммен, мақтанышпен айта аламыз. Мұны біреулерге жағу
үшін айтып отырған жоқпыз. Бұл – жүрекжарды сыр, көптің
берген әділ бағасы.

Очерк
Адамдардың арасында да
Тартылыс күші бар шығар, бәлкім?!..
Қай жерден оқығаны, яки естігені есінде сақталмапты,

бірақ ақын жырының осы бір қос тармағы жадында жатта­
лып қалыпты. Қандай дәл айтылған. «Адам күні – адаммен»
деген мәтелге мегзелген ғой. Шынында, мынау дүбірге, қым-
қиғаш өзгерістерге толы дүниенің көзге көріне қоймайтын

шынайы заңдылығы осы. Өмірдің мәнісі туралы сұрай қалса
Аманкелді осы ойларды ортаға салар еді. Тіпті қарапайым
мысал. Айталық, сізді адам тұрмайтын бір аралға апарып тас-
тады делік.Бәрі бар: тамағыңыз тоқ, көйлегіңіз көк. Бірақ,

бәрібір соның бәрінен бір аңсарыңыз басым түсе береді:
СІЗ АДАМДАРМЕН ДИДАРЛАСУҒА АСЫҒАСЫЗ. Неге?
Өйткені, адам адамдық қасиетін жоғалтпаса – Адам...
Бұл Аманкелдінің ата-анасы санасына құйған, өзі өмір

бойы қастерлі тудай желбірете ұстап, қадір тұтып келе
жатқан және өмір бойы айнымайтын қағидасы. Оның
өмірбаяны, оған көптің көрсеткен құрметі осының дәле-
ліндей. Себебі ол мектеп бітіргесін қайсыбір кластаста­

ры сияқты жұмыс істеуге қалаға аттанбады. «Туған жерге
туыңды тік» демекші, бірден ауылда қалып еңбекке аралас-
ты. Темір тұлпар мініп, тың төсін баптауға кірісіп кетті.
Ауыл шаруашылығындағы науқандық жұмыстардың бәріне

де қатысты. Әсіресе, 1972 жылы жүгерінің әр гектарынан
160 центнер өнім алуы ауылдастарын елең еткізді: «Осы
баладан бірдеме шығады» деген сөз ауыл-үй арасына лезде
тараған. Көп кешікпей оның омырауында «Құрмет Белгісі»

ордені жарқырады. Қолына өз атына жазылған сағат тағып,
тегін жолдамамен Венгриядан бірақ шықсын. Сол жолғы
халық құрметі оның мерейін тасыта түскен. Аманкелді бұл
награда – сыйларға маңдай терін аямай төгуімен ғана жау­

ап беруге болатынын түсінген. Солай істеді де. Еңбек десе
ішкен асын жерге қоятын адамгершілігі мол атпал азамат

арада үш жыл өткенде тағы да ел құрметіне бөленді. Жанар-
жағар майды мол үнемдеп, жоғарғы өндірістік көрсеткіш-
терге қол жеткізгені үшін Еңбек Қызыл Ту орденімен наг-
радталды. Тегін жолдамамен Кубаға барып, араға аз уақыт

салып Чехославакиядағы атақты «Карловы вары» санато-
рийінде демалуы, соңғы жылдары үш мәрте аудандық пар­
тия комитетінің бюро мүшесі болып сайлануы, тағы басқа...
Бір адамға көрсетілер құрмет осындай-ақ болсын. Алайда,

Аманкелді осынау сый-құрметтің үлкен сенім артатынын
да ұғына білді. Өзіне жүктелген қоғамдық тапсырмаларды
шын жүрегімен беріле орындауға тырысты. Ол – бөлімше
кәсіподақ комитетінің председателі, үгітші. Ендігі сөзді осы

тұрғыда өрбітсек.
ЖЕРДІҢ ТАРТЫЛЫС КҮШІ. Атақты ғалым Исаак
Ньютон ашқан бұл заңдылық баршаға мәлім, ал үгітші –
Аманкелді бұл ғылыми жаңалықты өзінше бағамдайды.

Оның ойынша, тыңдаушылар мен үгітшінің арасында да
көзге көрінбейтін тартылыс күші бар. Бірақ әр үгітшінің
«тарту күші» әртүрлі.

қарушысы Хамит Жүнісов, – ол үгітшінің беделіне байла­
нысты. Бізде кез келген игі істің басы-қасында Аманкелді
Тұраров жүреді. Көпшілікті үйрете білетін ақтаңгер аза-
маттарымыздың бірі.

ОСЫНАУ абыройлы жанның үгітшілік тәжірибесімен
танысу барысында қарапайым әрі ұтымды жұмыс әдістерін
байқадық. Аманкелдінің ойынша үгітші шын мәніндегі
үгітші болу дәрежесіне көтерілуі үшін өзі жүрген ортаны

жанымен сезініп, аудиторияның талап-талғамын сезімтал-
дықпен аңғара білуі тиіс. Мұнсыз ештеңенің мәнісі болуы
мүмкін емес.
ҮШ ТАҒАН. Өзінің үгітшілік жұмысында Аманкелді

үш түрлі әдіс-өлшемді басшылыққа алады екен. Енді соның
әрқайсысына жеке тоқталып көрейік.
МАЗМҰНДЫЛЫҚ. Үгіттің бұл қырын темірқазық етуді
ол басты міндетіне санайды. Алынып отырған тақырыптың

оның өмірмен тығыз байланыстылығы жөніндегі лениндік
принциптерді қатаң басшылыққа алады. Сондай-ақ бұл жер­
де ұсынылып отырған мәселенің кезеңдік сипатына сәйкес
рухани, әлеуметтік талап-тілегі мен мүддесіне толығымен

сай келуіне баса назар аударды. Мәселен, мал қыстату
науқаны басталғандағы Аманкелдінің үгіт жұмысы бөлімше
еңбеккерлерінің әлі де есінде. Өйткені бұл жерде бір нәрсе
анық еді.

Тек бөлімше басқарушысының бұйрығымен іс үнемі
өрге баса қоймайтындығы. Сондай кезде ол Аманкелдімен
ақылдасты. («Қояндыда» болғанымызда оны өз көзімізбен
көрдік. Х.Жүнісов сөз арасында «Аужеке, осы мәселе

жөнінде мынадай шешім қабылдап едік қой» деген сыңайда
сөз қозғаған. Себебі мұнда құрылған үлкен бір бригада
үш звеноға бөлінген 10 адам, яғни 40 түрлі мінез бар. Ал
олармен ең жақын тіл табысатын да Аманкелді. Сондай

механизаторлардың басы жиналған бір басқосуда Аман-
келді әңгімені әріден бастады. Ең алдымен КПСС ХХVІІ
съезі алға қойған міндеттерді жүзеге асыруда жоғар-
ғы тиімділікке жету жолдары, ол үшін мұндағы меха-

низаторлардың осы істі шешудегі міндеттері мазмұнды
түрде әңгімеленді де. Әбдірашит Болсанбеков, Құрманғали
Айтбеков, Әбікен Дүйсекеев сияқты тәжірибелі механи-
заторлардың Рамазан Нұрымов, Иван Гроо, Мұрат Сейт-

ханов сияқты көптеген жастарды соңынан қалай ертуі,
оларды ортақ іске жұмылдыруы үшін не істеу қажет-
тігі мұқият талданды. Сонымен қатар қыстамаға қаты-
сушылардың барлығының бір жағадан бас, бір жеңнен қол

шығарып, ұйымшылдық танытуы үшін қандай жұмыстар
атқарылуы керек екеніне де тоқталып өтті. Сондай-ақ қолда
бар 1400 тонна шөп пен 2300 тонна сабанды, тағы басқа
резервтерді ұқыптылықпен пайдаланудың жолдары тілге

тиек етілді.
Ендігі мәселе осынау сындарлы жүздесудегі үгітшінің
көпшілікке өз ойларын қалай жеткізгендігінде.
ТҮСІНІСТІК. Мақсат айқын. Алға қойылған міндеттің

оны түсінікті тілмен жеткізу керек. Бұл жерде әңгіме
қызылсөзділікке салыну туралы болып отырған жоқ. Мәселе
алға қойылған міндеттің мән-мағынасын жан-жақты, терең
ашып көрсетуде, тыңдаушы назарын баурап алу арқылы

оны ортақ іске жұмылдыруда болып отыр. Шеберлік сынға
түсер мұндай сәтте нақтылық, қысқа да тұжырымды сөйлеу
ауадай қажет.
КЕЙДЕ қарапайым мысалмен сөйлеу арқылы да көп нәр-

сені ұғындыруға болады. Жақында Аманкелді Қазақстан
Компартиясы Орталық Комитетінің VІІІ пленумына байла­
нысты саяси әңгіме өткізді. Шағын жүздесу аяқтала берген­
де мұрты тебіндей бастаған жас жігіт сұрақ қойды.

нализм, ең бастысы-сыйластық, ұлттар мен халықтардың
шынайы татулығы. Бүкіл ел экономикасының тұтастығы
да интернационализмнің беріктігін арттыра түсетін фактор.
Интернационализм – біздің қоғамымыздың асыл қазынасы.

Біз осы асылымызды қастерлей білуімізбен қуаттымыз,
біздің еліміздің айбынын арттырып тұрған да осынау береке-
бірлік. Мысалы, біздің ауылда құда-жекжат болып кет­
кен қаншама ұлттың өкілдері тұратыны бәрімізге мәлім.

Айталық, Петр Ларков пен Сайлаубек Ақышевті білесің –
интернационалдық отбасылар. Сондай-ақ бір үйдің басы­
на қиыншылық түсе қалса, бәріміз көмекке ұмтыламыз...
Грузиядағы табиғат апаты кезінде одақтас республикалардағы

замандастарымыздың қандай достық көмек көрсеткені
бәрімізге мәлім. Ептеп болса да түсінген боларсың...

НӘТИЖЕЛІЛІК. Саяси үгіт нәтижелілігімен құнды.
Айтылған сөз – атылған оқ. Оның нысанаға дөп тиюі не­
месе мүлт кетуі мүмкін. Үгітші сөзінің қайтарымы бо­
луы үшін оның жүректен шыққан шынайылығымен қоса

парасаттылықтан нәр алған мақсаткерлігі де қалыс қалмауы
тиіс. Аманкелді әр сөзін айтпас бұрын оны жеті өлшеп, бір
пішуді әдетке айналдырған. Бұл әдіс өзінің жемісін беріп те
жүр. Мәселен, еліміздің ғана емес бүкіл дүние жүзін елең

еткізген Чернобыль АЭС-індегі аварияны естіген кезде
үгітші Аманкелді де қатты қиналды. Арада бірнеше күн
өткенде ол бүкіл бригададағы жігіттерді жинап алып, ар­
найы әңгіме өткізді. Атом электр станциясын қалпына

келтіру жөніндегі іске үлес қосуға ұсыныс жасады. Бұл
құнды бастаманы бригада мүшелері бірден қолдады. Сөйтіп
Чернобыльға көмек қорына 250 сом, бейбітшілік қорына
150 сом ақша аударылды. Міне, саяси үгіттің нәтижелілігі

осылай нақты қайтарымынан көрініс тапса керек.
Ақберен азамат жыл он екі ай бойына еш кідіріссіз
жалғасын тауып отыратын науқандық жұмыстарда өз әріп-
тестерін ортақ іске жұмылдыра білуімен қатар, алуан түрлі

мәдени-көпшілік шараларды ұйымдастыруға тұтқа болу­
ды да әдетіне айналдырған. Осыдан бір ай шамасы бұрын
кезекті саяси әңгіме өткізу басқосуында ол мынадай ұсы-
ныс айтты.

салу дәстүрі соңғы кездері ұмыт бола бастағандай. Соған
байланысты...

деді Аманкелдінің сөзін дереу іліп әкеткен Ерғали Баубеков
елегезектік танытып.

келеді, білем – Ерғалидің сөзін Рудольф Генрихович Пен-
нер нақтылай толықтыра түсті.

алайық тездетіп. Түйін сөзді Аманкелді өзі айтты да кімнің
нендей жұмыс атқаратыны жөнінде міндеттер де бөлісілді.
Арада санаулы күндерден кейін «Қояндының» үлкен-кішісі
ауыл ақсақалының пенсияға шығуын салтанатты түрде атап

өтті.
Иә, ҮГІТШІ Аманкелді Тұраровтың ұйытқы болуы­
мен жүзеге асырылған іс-шаралар қаншама десеңізші. Біз
соның кейбіреулеріне ғана тоқталдық. Өнегелі семья басы,

қарапайым механизаторға бүкіл жерлестері дән риза. Өйт-
кені оның жүрегінде көпті өзіне тарта білетін ерекше күш
бар.

Халқымызда «телқоңыр» деген ұғым бар. Ол әдетте
рухани әлемі екі халыққа бірдей ортақ, қос тілді тел емген,
тамыры тереңге кеткен халықтар достығына жанашыр
әрі парасаты жоғары адамдарға да арналып айтылады.

Ал екі және одан да көп тілді білетін, қазақ тіліне қамқор
болып жүретін азаматтар біздің облысымызда да аз емес.
Олар жергілікті халықтың тілін үйрену арқылы оның
әдет-ғұрып, салт-дәстүрлеріне қаныға түсуде. Оқырман-

дар назарына ұсынылып отырған бұл очерк-үштағанда
қазақ тілінің тілеуқоры болып жүрген әртүрлі ұлттың
үш өкілі жөнінде сыр шертілмек.

Биіктігі зеңгір көкпен таласқан, жапырақтары жайқалып,
бірнеше ғасыр жасаған алып бәйтеректі көргеніңіз бар
ма? Егер зер сала қарасаңыз сол табиғи жаратылыстың
бітім-пішінінің тарамдала өрілгенін бірден бағамдайсыз.

Әсіресе, оның бейнебір дене мүшелері іспетті бұтақтары
жанарыңызды арбап, көңіліңізді баурайды. Тағы бір еске-
ретін жайт, кейбір бұтақтардың жапырақтары сирек әрі
пішіні шағын болып келсе, қайсыбіреулерінің қурап қалға-

нын байқарыңыз анық. Егер әлдекім бәйтеректі саялап
отыруға келсе, әлгіндей бұтақтардан түскен күннің ыстығы
шекесін қыздырып, жолаушының мазасы кетуі ықтимал.
Мұндайда ол адам бәйтеректің жапырақтары бірегей өскен,

көлеңкесі молдау тұсына қарай ығысыңқырап отырары
сөзсіз...
* * *
Әрине, қай бұтақтың болсын жапырақтарын құрт же-

нұрын», ал жастар жағы «Лениншіл жасты» жаздырып
алмау дегенді қалай түсінсем екен?! Тіпті, әр номері қы-
зықты әрі мазмұнды әдеби туындыларға, жалынды пуб-
лицистикаға толы «Жұлдыз», «Жалын» журналдарын

ауызға алмай-ақ қояйын...
Совхоз директорының кабинетіне шақырылған он шақты
қазақ азаматтары үнсіз отырып қалды. Шаруашылық бас­
шысы Самуил Гергардович Шенстің таусыла сөйлейтіндей

жөні де бар еді. Баспасөзге жазылу науқаны жылдағыдай
өз ретімен жүргізіліп жатса да, кейбір қазақ азаматтарының
ана тілінде шығатын басылымдарға жазылмауы Самуил
Гергардовичті қынжылтқан. Бұл жөнінде кеше совхоз

партия комитетінің секретары Болат Мұхтарұлы Ибраев
айтқан-ды. Өзінің тікелей міндеті болмаса да С.Г.Шенс бұл
идеологиялық-саяси жұмысқа араласып, қазақ тіліне аз да
болса жанашырлық танытуды азаматтық парызы санаған.

Дана халқымыз «Таяқ еттен, сөз сүйектен өтеді» деген
ғой. Басқа ұлт өкілдерінің сөзі шымбайларына батып кет­
се керек, директор тағы бір сөзінің ретінде сауал қойғанда
отырғандар қозғалақтай түсіп, әр тұстан: «жазыламыз»,

«міндетті түрде алдырамыз» деген уәделер естілді.
Жұмыс кабинетінде жалғыз қалған Самуил Гергардо-
вич үлкен бір іс тындырғандай бойы жеңілейіп сала берді.
Енді бір сәтте темекісін тұтатқан ол ой пырағына мініп,

қиян көкжиектерді кезіп кеткенін андамай да қалды. Осы-
дан санаулы минуттар ғана бұрын болған жүздесудегі
әңгіменің түп-төркінін ой таразысына салды. Иә, бір
жағынан алып қарағанда мұндай жаңдайға таңдануға бол­

майды. Тарихының ғұмыры талай-талай ғасырлардың
қойнауында жатқан қазақ халқының бүгінгі таңдағы тілінің
тағдыры аянышты халге душар болуында субъективизм
мен волюнтаризм жайлаған кезеңнің, тоқырау жылдарының

«үлесі» мол. Сол тұста қазақ мектептерінің жүздеп жабы­
луын былай қойғанда, қаншама қазақ ауылдары (көпшілігі
бұрынғы бай колхоздар) әлеуметтік жағынан мүлде дерлік
дамымай, қамқорлық жоқтығының салдарынан тоз-тозы

енді-енді айтыла бастады. Тағдыры осындай тығырыққа
тірелген ауылдар «Октябрь» совхозында да жоқ емес. Олар –
Қызылжар, Нұра, Сарыадыр ауылдары.
1987 жылы совхозға директор болып сайланғанда Саму­

ил Гергардович алғашқы жұмыс күндерін жағдайы жүдеу
осынау ауылдарды аралаудан бастаған. Өйткені, оған бұл
аянышты жайт таңсық емес. Целиноград ауданына қарасты
«40 лет Казахстана» совхозының Сарыгөл бөлімшесі құрып

кетті. Ол бірде осы шаруашылықтың орталығына келген­
де механизатор досы Дәулетбек Ысқақовтан балалық бал
дәурені өткен жерінің тағдыр-талайы турасында жан-жақты
қаныққан. «Ол шаруашылықтағы үлкендер жағы – дейді

С.Шенс – мені «Біздің бала» дейді еркелетіп, Сарыгөлдің
аянышты тағдыры көңілімді босатты. Оның маңайындағы
шалқып жататын 4 көл тартылып, балшыққа айнала бастап­
ты. Бәрін айт та да бірін айт демекші, бұл жақтағы ауыз суға

жарымай отырған халықтың рухы қандай ғажап!»...
Бұлайша жан дүниесімен тебірене білетін басшы
С.Г.Шенс екі жылдың ішінде-ақ шаруашылықтағы шағын
ауылдардың әлеуметтік хал-ахуалын жақсарту бағытында

қыруар істердің бастаушысы болуда. Бұл тұрғыда уақыты
нақты белгіленген программа жасалды. Мәселен, Қызылжар
ауылында қазақша бастауыш мектеп пен оның базалық
балабақшасы комплексті түрде салынды. Жақында оның

салтанатты ашылуы болмақ. Келер жылы сыйымдылығы
200 адамдық клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт, бірнеше
тұрғын үй пайдалануға берілмек. Ал Нұра ауылында қазіргі
архитектура талаптарына сай дүкен құрылысы аяқталды.

Енді клуб, мектеп, балабақша, фельдшерлік-акушерлік пункт
ашу көзделуде. Биылдың өзінде 30-ға жуық семья тұратын
үйдің кілті тапсырылды.
Әлбетте мұның бәрі айтуға ғана оңай. Оның ар жағында

қыруар бюрократ, кадрлармен арада болған қақтығыстар,
сөз естулер... жатқанын екінің бірі ұғынып, пайымдай
бермеуі мүмкін. Ал мұндайда азаматтық парызын жасақтай
білген Самуил Гергардовичтей басшының мөп-мөлдір

Ол халықтың негізгі ұлттық атрибуты, ұлттық рухани
ғимараттың іргетасы – тіл туралы да ұдайы толғаныс үс-
тінде жүреді. Самуил Гергардовичтің бұл мәселеге қай
тұрғыда мән беретіндігін оның қойын дәптеріндегі мына

бір сөз маржандарын оқыған адам айқын түсінетіні сөзсіз.
Халық аузындағы тіл өлсе – халық та өлгені.
К.Д.Ушинский
Тіл – ұлттың жан-дүниесі. Тіл идеяның, сезімнің,

ойдың жанды көрінісі.
А.Н.Толстой
Өз алдына ел болуға өзінің тілі, әдебиеті бар ел ғана
жарай алатындығын біз ұмытпауға тиіспіз.

А.Байтұрсынов
Халық өз тілінен айырылған кезде қарекеттерінен де
айырылады.
И.Кант

Ана тілін жақсы меңгеріп алмай тұрып, өзге пәндерді
түсіну мүмкін емес.
Ж.Аймауытов
Ана тілін шекараны қорғағандай қорғау керек.

П.В.Вяземский
...Қазақ ССР-інің Тіл туралы Заңының жобасы жария-
ланғанда алғашқылардың қатарында қуанғандардың бірі
де – ол. Тынысы тарылып бара жатқан қазақ тіліне

мемлекеттік статус берілуін қызу жақтаған да – ол, сол тіл-
дің өрісі кеңеюіне септігін тигізіп, шама-шарқынша «бір
кетігі болып қаланып» жүрген де – ол, қазақ тілінде еркін
сөйлейтін де – ол.

салаларында
қолданылуын
қамтамасыз
етудің

басты
жолы, – дейді С.Г.Шенс, – оған – тек қазақ тіліне, еш
қосақтаусыз мемлекеттік тіл статусын беру. Мұның өзі
мәжбүрліктен туып отырғандығын қай ұлттың өкілі бол­

масын азаматтық парасаттылығымен, адал да ақ көңілмен
түйсінуі тиіс. Басқаны айтпай-ақ қояйын, мен әкеммен,
ағаларым Вильгельм, Гельмутпен қазақша еркін сөйлессем
де, кейбір қазақ ағайындармен осы тілде ұғыныса алмай­

мын. Мен бері тартсам, кейбіреулер кері тартады»....
* * *
... Кабинетінің есігі баяу ашылып, совхозда жүргізуші
болып істейтін Ауль Эрихтің тұлғасы көрінді.

Жігіт ағасының жабырқау жүзі, жанарындағы мұңын
көрген ол тіксініп қалды.

семья үдере көшпек пе?» Өз ойымен үнсіз қалған Самуил
Гергардович олардың бұл сапарға неліктен бел байлағаны
жөнінде ұзақ әңгімелесті, бәрі де білікті жұмысшы, маман-
дар. Бүйте берсе... Бәрінің айтатыны бір сөз: «тілімізден

айырылып, әдет-ғұрпымызды ұмытып, ұрпағымыз тек-
сіз мәңгүрт болып қалатын түрі бар, ол жаққа барып
тұрмысымызды оңдайық деп отырғанымыз жоқ. Жағдайы-
мыз мұнда да жаман емес. Бірақ байлыққа, сәнді тұрмысқа

айырбасталмайтын асылдар бар екенін ескерсеңіз дейміз,
өзіңіз де түсінесіз ғой»...
Басшы не десін, әлі-ақ бәрі де өз орнына келетіндігін,
әділет орнайтындығын, жобасы баспасөзде жарияланған

Қазақ ССР-інің Тіл туралы Заңының республикамыздағы
барлық тілдерді еркін дамытуға кепілдік беретіндігін
айтып түсіндіріп-ақ бақты. Бірақ, олар көнбеді...
Әр азаматқа өзінің ұлты қымбат, оның әдет-ғұрып,

салт дәстүрлері қастерлі, әрі киелі. Әр адам ең алдымен өз
халқының шынайы патриоты болуға тиіс. Бұл – ана тілінде,
неміс тілінде еркін сөйлейтін С.Г.Шенстің де өмірлік кре­
досы. Басқа да жерлестері сияқты Самуил Гергардович

мол өнім жағдайында бұл межеден асу ойластырылуда.
21 ұлттың өкілдері бір жағадан бас, бір жеңнен қол
шығарып, өзара ынтымақ-бірлікте еңбек етуде.
* * *

С.Г.Шенс ертеңгілік лездемеден кейін совхоз партия
комитеті секретарымен бірге Нұра бөлімшесіне баруға
асығыс жиналған. Жылдар бойы елеу-ескерусіз қалған осы
бір шағын ауылдың мұқтаждықтары шаш етектен. Тіпті

радио, телефон жүйелері тартылмағаны былай тұрсын,
ондағы қарапайым жұрт ауыз суға ділгір болып отыр.

Самуил Гергардович сонау бір тұстан көрінген қарияға
жымиды. «Ақсақал мықты! Жаңа үйге кірген соң жасарып
кетті-ау деймін». Машинаның ішіндегілер әзілге күлісіп
қалды.

балалар десем, өзіміздің балалар екенсіңдер ғой, – көзін
күнге көлегейлеген қарт келгендерді үйге бастады.

қалымыз өзіңіз болып тұрсыз ғой. – Самуил Гергардович
те қалжыңдап жатыр.

Олар үйге кірген.
С.Г.Шенсті қазақ ауылдарының қарттары «көргенді
бала, парасатты, кішіпейіл азамат» деп отыратын көрінеді.
Самуил Гергардовичтің өзі де Рамазан, Мұқат тағы басқа

қариялармен әртүрлі түйінді мәселелер төңірегінде ақыл-
дасып отырады. Үлкенге ізет деген осы да.

* * *
Әдеттегідей ол бүгін де ерте тұрып кетті. Көкжиек
бозамықтана таң құланиектеніп келе жатыр. Сайын дала-
ның саумал лебі есіп, тұп-тұнық керімсал ауаны рахаттана

жұтты. Сүмбіл талдан бірнеше сарғайған жапырақ қатар-
ласа, бір-бірін қуалағандай қалықтап барып жерге түсті.
Самуил Гергардовичтің ойына талантты ақын Мұқағали
Мақатаевтың жыр жолдары оралды.

Сап-сары жапырақтар...
Сап-сары жапырақтар...
Саудырап құлап жатыр атырапқа.
Біреудің жанарында,

Біреудің табанында,
Сап-сары жапырақтар жоғалуда.
Қаусаған қаңқасы тұр ағаштардың,
Жасыл бақ тоналуда, тоналуда,

Сап-сары жапырақтар...
Сап-сары жапырақтар...
Саудырап құлап жатыр атырапқа.
Ой құшағында тұрып қалғандықтан ба, бойы сәл

тоңазығанын сезді. Баяғыда бір данагөй айтқан екен: «Түн
қанша ұзақ болса да, күнді тоқтата алмайды». Қандай ғажап
қағида. «Түн – тоқырау, күн – қайта құру».
Өзінің тосын тіркес ойлап тапқанына қуанған Самуил

Гергардович үйге кірген. Расында халық осындай кезеңді –
түлеуді ұзақ күткен екен-ау, осындай бетбұрыс сағындыр-
ған екен-ау!
Иә, «түн – тоқырау, күн – қайта құру»...

ТАБИҒАТ пен біздің күнделікті қарбалас өміріміздің
арасында ұқсастықтар ұшан-теңіз-ау.
Аға ұрпақ пен қазіргі жастар. Тамырлар мен жа-
пырақтар.

Осы екі ұғымды нәзік бір жіп байланыстырып тұрған
тәрізді. Өйткені, жастардың жалын атқан жігері, білімі мен
парасаты болмаса, алдыңғы ұрпақтың өнегелі ісі қалай
жалғасын таппақ? Сол сияқты алдында өнеге аларлық

ұрпақ болмаса, бүгінгі қыз-жігіттер кімге еліктеп өспек?
Сондай-ақ, табиғатта да тамырлар мен жапырақтарсыз
тіршілік жоқ. Жапырақтар өсімдіктің өсіп-өнуіне қажетті
қоректік заттарды синтездеп шығаратын орган болса, та­

мырлар жер қабаттарынан су мен еріген күйдегі минерал-
дық тұздарды сіңіріп, өсімдікті «сұйықпен» ұдайы қорек-
тендіреді. Яғни, бірінсіз бірінің күні жоқ. Мұндағы бір
ескеретін жайт, жапырақтар да әртүрлі пішін-сапада

болып келеді. Еш жері бүлінбеген, бүтін жапырақ өсімдіктің
өнікті болуына мол септігін тигізіп, ырыс-құты, «жүрегі»
болады. Өмірде де солай...
* * *

Осыған дейін баспасөзде көбінесе омырауында орден,
медальдары молдау адамдар хақында көбірек жазылып
келді. Әрине, бұл дұрыс та. Дегенмен, наградасы, атақ, даңқы
жоқ, бірақ адал, озық ойлы, жігерлі де парасатты азамат-

тар жайында сиректеу жазылғаны жасырын сыр емес.
Ал Андрей Степаненко қарапайым жұмысшы: «Пром­
строй» бірлестігінде оператор болып еңбек етуде. Оның
өмірбаяны да бірер жолға сиып кетеді. Газ аппаратуралары

заводында электрмен дәнекерлеуші ретінде еңбек жолын
бастаған, экономикалық жоғары білімі бар. Өнегелі семья
басы. Коллективінде сыйлы, әріптестері құрметпен ауызға
алатын ақкөңіл азамат.

«Теңіздің дәмі тамшысынан білінеді» деген ғой, хал-
қымыз. Ал әрбір адамның азаматтық келбеті оның ой-
толғаныстарынан білінеді. Андрейдің «Жүректегі жазу-
лар» атты қойын дәптеріндегі әртүрлі тақырыптарды

қамтитын сыр-тебіреністеріне көз жүгірткен жан осы бір
еңбек адамының жан дүниесіне терең бойлайтыны сөзсіз.
Әсіресе, оның ұлттық және ұлтаралық қатынастар жөнін-
дегі пікірлерінде өзіндік ерекшеліктері байқалады.

* * *
«Жүректегі жазулардан»: «Біздің бұрқ-сарқ қайнаған
өмірімізде соңғы жылдары «ұлттық мәселелер», «ұлтаралық
қатынастар мәдениеті», «интернационалдық тәрбие» де­

ген ұғым-тіркестер жиі сөз бола бастады. Өз басым бұл
жайттың шешімі бір ғана проблеманы шешуге байланыс-
ты деп есептеймін: ол – әрбір жекелеген ұлттың табиғи
қажеттіліктерін жоғары адамгершілік тұрғысынан өтеу.

Мәселені осы орайда комплексті түрде ойластырмаса тәр-
биенің қай түрі болсын айтылған жерінде қалады. Мен
қазақстандық орыспын. Азамат ретінде қолданылу аясы от
басы, ошақ қасылық деңгейге дейін тарылып, мүшкіл хал­

ге ұшыраған қазақ халқының тілі мені де бейтарап қалдыра
алмайды. Рас, қазір бұл туралы айтылып жатыр. Қайшылық-
ты пікірлер де жоқ емес. Алайда, оның шешілуінің кілті
мектеп пен оқу орындарында ғана деп шынымен ила-

натындарға көкейімдегі мына бір ойларымды айтқым
келеді.
Тілдің экономикалық, материалдық негізі болмаса ол
жүдеу тарта береді. Оған тіпті заң мен қаулының да күші

келмейді. Бұл үшін экономиканың өзін түбірінен қайта
құрудың мынадай жолын қарастырған жөн. Айталық мал
шаруашылығы қазақ халқының ата кәсібі. Еуропалық ел-
дерде өнеркәсіп кеңінен дамыса, революцияға дейін, одан

кейін де республикамызда дәстүрлі еңбек – мал шаруашы-
лығы, оның ішінде қой, жылқы, түйе шаруашылығы кең
қанат жайды. Ал қазақтардың тіл байлығы шаруашылық-
тың осы түрімен тікелей байланыста басым түрде дамы-

ғаны белгілі. Өз басым бір түйе түлігінің ғана 80 атауы
барын, сиыр сүтінен 30-40 шақты өнім шығарып, теріден
алуан түрлі киімдер ғана тікпей, көптеген құралдар (ыдыс-
тар, ертоқым әбзелдері т.б.) да жасалғанын естіп, оқыға-

нымда таңданғанымды жасыра алмаймын. Мінеки, менің
материалдық негіз деп отырғаным да осыдан бастау ала­
ды. Қазақ тілін «үйрен» деп қанша айтқанмен ол орындал-
майды. Мұндағы ең басты шарт – қажеттілік. Орыс болсын,

басқа болсын бұл тілді өмірінің бір бөлшегіндей сезінетін
болуы керек. Айталық Целиноград қаласында сиыр сүтінен
жасалатын өнімдер – айран, құрт, ірімшік, қатық, қаймақ,
тағы басқаларын (оның ондаған түрі бар екендігін жоғарыда

жаздым) шығаратын завод ашып, онда ұлттық ерекшелік-
тердің мұқият сақталуын неге ескермеске. Мұндайда қазақ-
тың ұлттық тағамдарының атауларын сол күйі өзгертпей
алу керек. Тілдердің бірін-бірі дамытуы ғасырлар бойы

осылайша келе жатыр. Мысалы, француздың «этаж»,
немістің «кронштейн» сөздері тілімізге сіңіп кетті ғой».
* * *
АНДРЕЙДІҢ қойын дәптеріндегі осы жолдарды оқы-

кадрлардың, мамандар мен жұмысшылардың алдын-ала
дайындалуына тікелей байланысты. Техникалық оқу орын-
дарының қайсысын алсаңыз да бірде-біреуінде күні бүгінге
дейін қазақша факультет, бөлімше немесе топ жоқ, бұл өте

ұят нәрсе. Тоқырау жылдарының Тоңы әлі жібитін емес. Тағы
бір айтайын дегенім, қазақ халқының ұлттық тағамдарын
өндіру жөнінде арнаулы кәсіпорындар ашылып, оның ма­
мандары да қазақ тілінде даярлануы қажет. Ал олар орыс

тілін үйренбей қалады деп қорқудың қажеті жоқ. Бәзбіреу-
лер бұған іштарлық жасауы мүмкін, ондайлар «мөңки»
берсін, орталыққа жалтақтаудың уақыты өтті. Соңғы кездері
ұлттық жұмысшы табын тәрбиелеу жөнінде мәселе көте-

ріле бастады, өте орынды! Енді оны өмірге берік енгізіп,
тереңдете, әрі батыл жүргізген жөн. Мен басқаны айтпай-

ақ қояйын, қаламыздың заводтарында ондаған жылдар
бойы пәтер ала алмай жүрген қазақ жұмысшылары жүздеп,
мыңдап саналатыны ешкімге жасырын емес. Оларға нақты
қамқорлық жасайтын мезгіл жетті. Қазақ интеллиген-

циясы бұл күрделі әлеуметтік мәселеге қызу араласуы
керек-ақ.

оның ең қарапайым қажеттіліктерін жоқтаған көптеген
азаматтар қуғынға ұшырады. Сталиндік сүргіннен қалған
үрей-қорқыныш ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатыр...

жол, тайғақ кешуін» оқып отырып, мынадай жолдарды
ұшырастырдым: «Біздің қазақ коммунистерінің кейбіреуі
қазақ тілі туралы қатты кірісуге: «біреу ұлтшыл деп айта­
ды»... деп бой тартады. Бірақ ол – қулық, бұл – коммунистік

қылық емес, ол жарамсақтық, жағымпаздық. Кейбір сасық,
жалмауыз демагог өзін «жақсы коммунист екен»... деп айт­
сын деп, қазақ тілін кіргіземін деп жүрген белсенді адам-
дарды «анау ұлтшыл, мынау ұлтшыл» дер. Бірақ ондай

сасық демагогтар коммунист партиясының Орталық Ко-
митетін «ұлтшыл» деп айта алмас». Қандай тамаша
айтылған. Бұл сөздер әлі де актуальдылығын жойған жоқ.
Себебі жаңағыдай айдардан қорқақтайтын адамдар қазір

де аз емес. Әсіресе, басшылық қызметтерде отырған қазақ
ағайындардың арасында «сауысқаннан сақтар» жеткілікті.
Ең алдымен, осы азаматтардың халқына деген шынайы
патриоттық сезімі оянбаса, қазақ ұлтының еңсесі көтерілуі

екіталай. Екінші жағынан алып қарасақ, бала-шаға асы­
рап отырған оларды да пенде ретінде түсінуіміз керек. Бұл
ретте халқының қамын ойлаған азаматтарға бірінші кезек­
те орыс ұлтының өкілдері жанашырлық танытып, ұдайы

қамқорлық жасап отырса демекпін.
* * *
...«Восход» кітап дүкенінен шығып, аялдамаға келген
Андрей қолындағы орысша-қазақша «Тілашарын» және

орысша-қазақша сөздіктерді кезек парақтап тұрған. Ол ке­
нет аялдамада автобус күтіп тұрған екі жас қазақ жігітінің
орысша сөздерін құлағы шалды. Екі бозбала ауылдан енді
келіп, оқып жатқан студенттер болуы керек. Олар, келсін-

келмесін орысша шүлдірлесіп қояды.
Андрей шыдамады, екі жігіттің жанына екі-ақ аттап
жақындап, оларға күтпеген сұрақ қояды.

жетік білетін тілдеріңде таза сөйлесіп, ал орысша үйрен-
геннен кейін әңгімелеспейсіңдер ме? Міне, көрдіңдер ме
«Тілашарым» тоза бастады. Қазақшаны үйреніп жүрмін,
едәуір түсінемін. Әбден меңгерген соң, бір жылдан кейін

таза қазақша сөйлесетін боламын.
Мәнді пікір, орынды әрі әділ сынды мойындаған екі
студент бір-біріне жымия қарасып алып, келісетіндіктерін
білдірді...

ҚАЗАҚ тілінің тілеуқоры болып жүрген орыс азаматы-
ның бұл тұрғыдағы ойлары жоғарыда аталған қойын-
дәптерінде нақты әрі ашық жазылған. Соған көз жүгіртейік.
«Жүректегі жазулардан»: «Қазақ ешқашанда орыс бола

алмайды. Өйткені, белгілі бір ұлттың өкілі болу дегеніміз
оның тілін ғана игеру емес. Мұнда рух, мәдениет, әдет-
ғұрып, салт-дәстүр, қан... деген сияқты тағы басқа негізгі
белгілер кімнің кім екенін айқындап тұрады. Сондықтан

әркім ең алдымен өз ұлтының толыққанды өкілі болып ал­
сын. Өйткені, «Бөгде тілді тек қана өз тіліміз арқылы тү-
сінуге болатындығын ұмытуға болмайды» (К.Д.Ушинский).
Ерекше ескерерлік жайт. «Ана тілін үйрену – бұл ұлы іс...

Әркім өз тілімен сөйлеуге, анасынан туа үйренген
тілмен сөйлеуге тырысуы керек». Ең жақсы тіл – ана тілі
(М.И.Калинин). Ал «Өз ана тіліне немқұрайлылықпен
қарайтын адам хайуанмен бірдей» (К.Г.Паустовский).

еріксіз таңданған әйелі «көк құлақтың» біреуін ұсынды да
терезеге көз салды. Андрей таксиспен есеп айырысып, үйге
қарай жедел басып келеді.
Зайыбының осы ойын оқып қойғандай, қолын шайып

Людмила оның дидарынан әлденеге қатты риза болғанда
байқалатын нәзік те жұқалаң нұрды байқады.

ралы қызу пікірталас болды. Біздің кейбір жігіттер оқып
үлгеріпті, жазушы Иван Щеголихиннің «Тілге қамқор-
лық – кезекті науқан емес» атты мақаласы, міне, төрт
киоскіні таксимен аралап әрең таптым, жарияланыпты.

Пікірлерінің көбі менің саған айтқандарыммен дөп келеді.
Оқиын, тыңда: «Әлеуметтік-саяси, ғылыми және мәдени
өмірдің әртүрлі салаларында қажетті болмай қалған тіл
құрып кетпей қоймайды, тілдің құрығаны – халықтың

құрығаны. Осының бәрін түсінген парасатты да қайырымды
адам қазақ бауырларының мүддесін қорғап шығудың
мүмкіндігін және қажеттігін айқын көре алады»... деген
пікірін нақты дәлелдей келіп, тіл үйрену үшін: «Алдымен өз

бойындағы кедергіні жою керек. Өзіңнің керенаулығың мен
безеруіңді жеңуің керек. Біз туысқан халықтың қажеттерін
түсінуімізбен мәртебеміз биіктей түседі, одан біздің
көкірек көзіміз ашылады», – деп атап айтады. Мына бір

тұсында: «Біздің парызымыз халықтардың досы болу, –
деп жазған болатын Достоевский. – Оларға қызмет ету ке­
рек, біз сонымызбен мейлінше орыс болмақпыз». Назар
аударыңызшы: оларға қызмет ету керек – деген сөз ұлы

державалық өркөкірек дандайсусыз айтылған».
«...Оларға, басқа халықтарға қызмет ету керек» – біз
сонымызбен мейлінше орыс болмақпыз». Яғни басқаларға

қызмет ету біздің табиғи ерекшелігіміз, халыққа тән
қасиетіміз, біздің ұлттық белгіміз». Ал бұдан асырып
айтуға бола ма? Біздің әрқайсымыз ең алдымен азамат
болуымыз керек-ақ.

БИІК ПАРАСАТ иесі Андрей Степаненконың зайы-
бына: «менің саған айтқандарыммен дөп келеді» деп
отырғаны қойындәптеріндегі ойлары-тын. Ол қандай пі-
кірлер еді?

...Жүректегі жазулардан»: «Аға», «ұлы» деген сөз-
дерді қолданғанда абай болған жөн. Біздің елімізде бұл
ұғымдар орыс халқына телініп айтылуда. Рас, сөз арасын­
да сирек әрі елеусіз айтылып кетсе, бір жөн ғой, кейде

түйдектеп, «қоюлатып» айтатындар бар. Бұл – мансапқор-
лар мен жарамсақтардың бақай есепке құрылған қулық-
тары. Жақында мен сәл ертеректе шыққан бірнеше ғылыми
еңбекті оқып отырып, жекелеген тіркесті бірнеше рет

ұшырастырдым. Сондай-ақ «ұлы орыс тілі» дегенге де
құлағымыз үйреніп алды. Өз басым «ұлы ағылшын» не­
месе «ұлы француз» тілі дегенді естіген де, оқыған да
жоқпын. Тілді «ұлы», «ұлы емес» деп бөліп-жаруға бол-

майды, өйткені, олардың барлығы да тең. Өзін жоғары
қоюды, артық сезінуді ешкім де кешірмейді. Қазіргі жағ-
дайда ең кішкентай деген этносқа, тілге шынайы қамқорлық
жасалуы қажет. Алайда, менің ұлтымның кейбір өкілдері

шовинистік пиғылдан арылар емес. Олардың ерекше көзге
түсетін қасиеті – ұстатқызбайтындығы. Олар ұран көтеріп
алаңға шықпайды, бас сауғалап өмір сүріп, қоршаған орта­
сын арам іс-әрекеттерімен улайды.

Облыстық партия комитетінің Саяси оқу үйінде «Мыс­
литель» философиялық клубының кезекті пікірталас кеші
аяқталып, досы Ибрагиммен бірге қайтып келе жатқанда ол
Андрейге тосын сұрақ қойды.

фулиннің сөздерін оқып, риза болып қалдым. Сол үзіндідегі:
«Бірақ ол – қулық, бұл коммунистік қылық емес, ол
жарамсақтық, жағымпаздық», – деген жолдар жөнінде өз
пікіріңді ашық айтсаң.

бұл ойының мағынасы тереңде жатыр деп есептеймін.
Халқының болашағына, тіліне жаны ашымайтын жоғары
қызметтегі кадрлар қазақ ағайындардың арасында да аз
емес. Мұны біздің қаламыздың, облысымыздың өмірінен

де көптеп ұшырастыруға болады. Неліктен? Әлде шы­
найы патриоттар аз ба? Бұл жеке әңгіме етуге тұратын
«шырмауық» мәселе. Ал шет жағалап айтсам, халқына
жаны ашитын, ана тілін жетік білетін де, іскер де азамат­

тар араларында жеткілікті. Бірақ, оларды көтеру, жоғары
қызметтерге тағайындау, әлдекімдерге тиімсіз. Сондықтан
мықтағанда орынбасарлық, яғни бір баспалдақ төмен
қызметке көбінесе ана тілінен хабары шамалы не мүлде

бейхабар пысықтар тереңнен ойластырған бұл «әдістің»
тамырына балта шабылмайынша халқына жаны ашитын
азаматтардың тасы өрге домаламайды.
* * *

...Еш жері бүлінбеген, бүтін жапырақ өсімдіктің өнікті
болуына мол септігін тигізіп, ырыс-құты, «жүрегі» бо-
лады. Ал жас өскін Андрей сондай жапырақ. Шіркін,
өмірде осындай жапырақтар көп болса ғой...

Теледидардағы «Текетірес». Андрей Дмитриевич Тевсті
(қазақтар «Әнеке» дейді) алғашқыда облыстық телевизия-
ның хабарынан көрген едім. Өзіне кезек келгенде ол ха-
барға қатысып, сөзге қонақ бермей отырған ғылым канди­

датына бұрылып, былай деген еді: – Бір тілден екіншісіне
аударма жасағанда түпнұсқа қыруар бояуын, нәр-сөлін
жоғалтады. Сондықтан қай шығарманы болсын жазылған
тілінде оқып,тұщынғанға не жетсін. Мысалы Абайдың:

Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ,
Қой мойынды,қоян жақ,бөкен қабақ.
Ауыз омыртқа шығыңқы,майда жалды,
Ой желке,үңірейген болса сағақ.

Теке мұрын,салпы ерін,ұзын тісті,
Қабырғалы,жоталы,болса күшті,
Ойынды еті бөп-бөлек омыраулы,
Тояттаған бүркіттей салқы төсті, –

деп келетін жыр жолдарын мен орысшадан да көп оқыдым.
Бірақ, өкінішке орай, қазақшасындағы қуат-қайнар, екпін-
ұйқас тоят сезімін туғызбайды. Мен айтар едім, қазақ тілін
білмейтін қазақстандық бір қанаты жоқ құспен тең. Басқа

одақтас республикалардағы басқа ұлттардың өкілдеріне
қатысты алғанда да осыны қайталаймын. Бұл қарапайым
қажеттілікті
мойындамайтындардың

азаматтық
арына
күмәнім бар...
* * *

Тевстің төрт толғанысы. Әнекең-Андрей Дмитриевич­
пен әңгімелескеннен кейін кейіпкерімнің жан дүниесін
бедерлейтін оның төрт толғанысын жүйелеп беруді жөн
санадым.

Тоқырау торы немесе бірінші толғаныс
Тоқырау-ай,есірттің-ау талайды,
Есіргенге ерік беріп қолайлы,
Кейбіреулер жайнап өтті жалғанда,

Ал кейбіреу таңды көрмей арайлы.
Жалтақ болып өттік неге кеше біз,
Жылпостарға кетті-ау, шіркін есеміз.
Іші-қара,сырты-ақ кейбір пысыққа,

Кішірейіп құлдық ұрдық неше біз.
Жергілікті ақын ағаларымыздың бірі Нәркеш Кәриев
жазған осынау жыр жолдары мені де толғандырады. Ащы
ақиқатты еш бояу-қоспасыз бедерлеген. Рас, тоқырау

қоғамымыздың барлық салаларын өзінің тас қамалдай
торымен шырмап алды.
Әсіресе экономиканың күрт құлдырауы рухани жан
дүниеміз бен ұлттық сана-сезіміміздің қалғуымен, басып-

жанышталуымен қатар жүрді. Ұлттық өнер – қашанда
бүкіладамзаттық, ұлттар мәдениеті бір-бірін байытады.
Ал мұның басты шарты – ұлттық өнерді дамытуға жан-
тәнімен берілген азаматтардың болуы. Сталиндік сүргін

«қанат жайып» тұрған заманда және тоқырау жылдарында
ондай жандарға «ұлтшыл» деген «алқа» тағыла қойылса,
ал қазір бұл «өлшем» өзгерді. Қазір «кімде кім өз ұлтын
құрметтемесе және оны мақтан тұтпаса ол адам сөзсіз

арамза, сүмелек» (Бауыржан Момышұлы) ретінде баға-
ланатынын жұрт біледі.
О.Сүлейменов,
Г.Бельгер,

М.Шаханов,
А.Аширов,
И.Щеголихин есімдері бүгінде республикамызда кеңінен
мәлім. Мұның бір себебі олар, біріншіден, ұлтжанды (ұлт-

шыл емес) болса, екіншіден басқа ұлттардың мәдениетін,
өнерін қастерлей біледі. Баукеңнің тілімен айтқанда: «Әр
азамат өз ұлтын сүюге тиіс және өз ұлтына деген терең
сүйіспеншілік пен мақтаныш сезімі арқылы басқа ұлттар-

* * *
...Күні бойғы жұмыс қажытқан ол орнынан түрегеліп, те­
резеге жақындап келді.Табиғат-ана баяу мүлгіп тұр. Қоңыр
күз. Ашық тұрған желкөзден Арқаның керімсал лебі есті.

Ақ қайың жапырақтарының сыбдыры. Ақ қайың демекші...
Әнекең сәл ойланып бір ауыз жыр шумағын есіне тү-
сірді.
Мен көрдім ұзын қайың құлағанын,

Бас ұрып қара жерге сұлағанын.
Жапырағы сарғайып,өлімсіреп,
Байғұстың кім тыңдайды жылағанын.
Тіл-тағдыр немесе екінші толғаныс

«Байғұстың кім тыңдайды жылағанын»..., – ол жыр
шумағының соңғы тармағын іштей тағы бір рет қайтала-
ды. – Иә, тамырдың солғанынан сақтасын. Табиғаттағы
сияқты өмірде де тамыр бар. Ол, меніңше, тіл. Тілдің

нәрі жоғалып, суала бастаса халық та құрып-бітуге бағыт
түзейді. Латын тілінің тағдырынан осыны көруге болады.
Қазақ тілі – менің екінші ана тілім. Оның ел аман, жұрт ты-
нышта ата қонысында өгейлік көруі мені де бейтарап қал-

дыра
алмайды.
«Қазақ
әдебиетіндегі»,

«Социалистік
Қазақстан» мен «Коммунизм нұрындағы» қазақ тілінің
бүгінгі мүшкіл халі туралы жарияланған материалдар­
ды оқыған сайын жаным күйзеледі. Қорғалжын ауданы­

на барған сайын Балташ Есенбаев, Ғазиз Жармағанбетов
сияқты ақсақалдармен, жұмысшы дос-тамырларым Қуа-
ныш Әпсейітов, Шахиза Барболов, механик Сапарғали
Садықовтармен әрбір кездескен сайын осы бір өзекті

тақырып төңірегінде сыр шертісеміз. Сонда біздің ойы-
мыздың ортақ түйіні мынаған саяды. Әдетте «ұлтаралық
қатынастарды жетілдірейік» деген сөз бұқаралық инфор-
мация құралдарында жиі жазылып, үнемі айтылады,

біздіңше, оның кілті – ұлттық мәселелерді шешуде. Егер
әрбір ұлттың тілі іс жүзінде қамқорлыққа алынып, ғасыр-
лар бойы келе жатқан әдет-ғұрып, салт-дәстүрлері еркін

дамытылса, ұлттық проблема шиеленіспес еді. Реніш,
өкпенің бәрі де табиғи қажеттіліктердің түбегейлі шешіл-
меуінен туындайды.
Әркімнің өмірінде ерекше есте қалардай жайт болады

ғой. Бұл өткен жылы болған жайт еді. Командировкамен
Алматыға барып, арада екі күн өткенде сондағы құрылыс
ұйымдарының бірінде істейтін жолдасымды іздедім. Бұрын-
ғы адрес бойынша іздестіріп едім, оның құрылыс-монтаж

поезы орнын ауыстырыпты. Содан Абай проспектісінің
аяқталған тұсындағы аялдамадан түсіп, жүріп келе жаттым
да бір қазақ жігітті тоқтатып жөн сұрадым. Бозбаланың
асығыстығы жүзінен-ақ көрініп тұр. Өзінің ана тілінде

сөйлеп тұрған басқа ұлттың – менің бетіме жымия қараған
ол таңданысын жасыра алмады.

жатқа оқып немесе мақал-мәтелдер айтып, жарысайық!
Аты-жөні – Бақытжан Омаров, хирург екен. «Әй, жарайды,
таксимен барармын». Осыны айтқан ол мені қалаған же-
ріме дейін шығарып салды. Иә, ең басты мәселе – көңілдің

кілтін табуда. Менің ойымша, ол кілт – тіл. Оның құді-
ретін біз әлі толық түсінбей жүрміз-ау...
...Жақында Әнекең «Қазақ әдебиетін» оқып отырып,
Қазыбек Исаев деген ақынның «Тіл тағдыры» атты өлеңіне

көзі түсіпті.
«Өгейлер бар кететұғын бұрылып» немесе
үшінші толғаныс
«Алғашқы үш шумағын жаттап алдым», – дейді Андрей

Дмитриевич балаша шаттанып, – қанеки, тыңдаңыз оқып
берейін:
Тіл дегенің тілім-тілім болар ма,
Жыр дегенің жырым-жырым болар ма?!

Болар ма деп босқа сөйлеп отырсақ,
Біздің әлі көресіміз көп алда!
Айналайын, ана тілім-айбыным,
Айналайын таза болсын айдының.

Табиғаттың бұзылғаны сияқты,
Ана тілің айныса егер-қайғы – мұң.
Тілім дейсің жан-жүрегің тілініп,
Түйсіксіздер оны қалай жүр ұғып?

Өз тіліңде өз ұлтыңмен тілдессең,
Өгейлер бар кететұғын бұрылып...
Мен соңғы шумақтың төртінші тармағын облысымыз-
дағы ақиқатқа сай «Өгейлер көп кететұғын бұрылып»...

деп, өзгерткім келді. Неге? Бірер мысал келтірейін.
Жақында «Восход» кітап дүкеніне бардым. Қазақ ерте-
гілерінің үш томын алып, Қадыр Мырзалиевтің жаңадан
басылған таңдамалы өлеңдер жинағын іздедім. Жоқ. Бар

болғаны жиырмаға жетер-жетпес түскен. Кейіннен білдім,
мұнда қазақша кітаптарды аз түсірту «дәстүрге» айналып­
ты. Содан дүкенді аралап болып, шығуға бет алған үш
азаматты жолықтырдым. Бір өкініштісі, олардың алған 5-6

кітаптарының ішінде бір қазақшасы жоқ. «Жігіттер, бұл
қалай?» – деп едім, ортасындағы қозы қарынды, бойы
тапалтақ келгені: «Қазақшаны түсінбейміз, сосын алмай-
мыз», – деді беті бүлк етпей. Мына сөзден ол емес мен

ұялып, бетім ду ете түсті. Бұған қосарым, осындай жағ-
дайды жұмыста да жиі ұшырастырамын. Қабылдауыма
келетін қазақ жастарымен ана тілінде сөйлесейін десем,
сыңарезулеп орысшаға қарай бейімделе береді. Басшы

қызметтерде отырғандар арасында да сондай паспорты­
на қазақ деп жазылғандар аз емес. Алдағы уақытта кадр
іріктеуде бұл мәселе өте мұқият әрі қатал ескерілсе деймін.
Әсіресе, республикамыздағы партия комитеттерінде қос

тілді білетіндерден іріктеуді жан-жақты ескеру керек».
* * *
Бірде қызмет бабымен «Целиноградтяжстрой» тресіне
соққанмын. Сәлемдесуден кейін Әнекең ұшуға дайындалған

құстай иығын қомдай түсіп: «Қайырлы болсын!» – деді
көтеріңкі леппен. Алғашқыда ештеңе түсінбегенім рас.

Ахмет Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауы­
тов, көп ұзамай Міржақып Дулатов ақталып жатқан жоқ па!

сергектігіне одан бетер қуандым...
«Оян, қазақ» немесе төртінші толғаныс
«Маған, әсіресе, Міржақып Дулатовтың «Оян, қазақ» де­
ген өлеңіндегі мына жолдар ұнады. – Андрей Дмитриевич

тақпақтата жөнелді:
Көзіңді аш, оян, қазақ, көтер басты,
Өткізбей қараңғыда бекер жасты.
Жер кетті, дін нашарлап, хал харам боп,

Қазағым енді жату жарамас-ты.
Міне,
туған
халқын

шексіз
сүйетін
патриоттың
жүрекжарды жыр тебіренісі. Арамызда мәңгүрттердің

әлі де кездесетінін ескерсек, бұл өлең жолдарының мән-
маңызы әзірге жойылған жоқ. Өз тілінен безген кейбір қазақ
ағайындар мұны енді оқыған да болар. Алайда ана тілін
жатсынып-жатырқағандарға бұл сөздердің жете қоймағаны

биыл қаламызда, облысымызда қазақ кластарын ашу кезін-
де анық байқалыпты. Бір жас ана «Болашағы жоқ тілдегі
класқа баламды беріп, бағын байлай алмаймын!» – деп
кесіп айтқан көрінеді. Неткен сорақылық, кері кеткендік

деңізші!
Мен демалысымды өмір бойы Қорғалжын ауданын-
дағы туысқандарымда, достарымда өткізумен келемін.
Сондықтан өзімді қазақ ағайындары жөніндегі «маманмын»

деп есептеймін. Ерекше байқағаным, бұл халықтың көңілі
өте дарқан, пейілі кең, аңқау, қонақжай. Осыдан да болар,
өзіне тиімді көп нәрселерді ескермейді, тым момындау
секілді.

Рас, халықтың қанына сіңіп қалған қасиеттерді өзгерту
оңай-оспақ шаруа емес. Бірақ бүгінгідей революциялық
жаңғырулар кезінде сананы оятып, күрт серпілген жөн дер
едім. Халқының 80 пайызы қазақтар болып табылатын

Қорғалжында қазақша балабақша болмай келгені қалыпты
жағдай ма? Жылдар бойы әлеуметтік-тұрмыстық мәселе-

лері қордаланып қалғаны енді-енді там-тұмдап айтыла
бастауын шағын ауылдардағы қарапайым еңбек адамдары-
ның тұрмыс жағдайларының аса мәз емес екенін қалай
бағалауға болады?! Осының бәрі кезінде «халық көсе-

мінің» ойранынан қалған қорқыныш сезімінің қанға сіңіп
кеткенін көрсетеді. Енді бұл «аурудан» арылған жөн.
Табиғи қажеттіліктерді, ұлттың өсіп-өркендеуіне керекті
талаптарды айту – ұлтшылдық емес. Бұл айдар – пысықтар

мен надандардың ұлтжандыларға қарсы ойлап тапқан
айласымақтары. Ал қазіргі қайта құру жағдайында мұндай
«үркітуден» қаймықпау керек-ақ. Сонда ғана қазақ ұлты-
ның тілінің өрісі кеңейіп, мәдениеті одан сайын өркен

жая түседі.
* * *
Тобықтай түйін
немесе кейіпкер хақында аз-кем анықтама

Туған жылы:1936 жылдың қаңтар айы.
Мамандығы: инженер-механик.
Қызметі: «Целиноградтяжстрой» тресі басқарушысының
орынбасары.

Ұлты: неміс.
Партиялылығы: 1962 жылдан КПСС мүшесі.
Мінезі: байсалды, ақкөңіл.
Өмірлік мақсаты: «Әкеңнің баласы емес, адамның

баласы болу» (Әнекеңнің қойын дәптерінен).
...Сағат тілі 20-ны соқты. Бүгін – күн сәрсенбі. Бұл
Андрей Дмитриевич үшін таңданарлық емес, үйреншікті
жайт. Ол әдеттегідей құрысқан белін жазып, күнбатыста-

ғы терезеге жақындады. Көкжиек қып-қызыл жалынға
малынып тұр. «Ертең күн жылы болатын болды». Осыны
ойлағанша оның көзі тағы да ақ қайыңға түсті.

ТАБИҒАТ-АНА ПЕРЗЕНТІ»... Ол өзіне-өзі баяу күбірледі.
Сол сәт оған самал желмен сыбдырлаған жасыл жапырақтар
сырласып жатқандай елестеді...
Целиноград қаласы, 1989 жыл.

Очерк
Рақымдылық, мейірбандылық әртүрлі істе адам бала­
сын өз бауырым деп, өзіне ойлағандай оларға да болса игі
еді демек, бұлар – жүрек ісі.

Абай
Кім сүйіспеншілікпен жұмыс істесе, сол кез келген
жұмысқа поэзия дарытады.

Н.Г.Чернышевский
Аудандық оқу бөлімінен көңілсіз қайтты. Меңгеруші
жоқ екен. Методистермен әңгімелесіп көріп еді, алған
жауабы қысқа болды: «Әзірге нақты ештеңе ұсына алмай­

мыз». Не істеу керек? Қазақстан Компартиясы Орталық
Комитеті мен Қазақ ССР Министрлер Советінің «Рес-
публикада қазақ тілін оқып үйренуді жақсарту туралы»
қаулысы жарық көргеніне де бірнеше айдың жүзі болды.

Жер-жерлерде қазақ тілін үйренуге тілек білдірушілердің
үйірмелері ұйымдастырылып жатқаны туралы хабарлар
баспасөзде жариялана бастады. «Жоқ, бұдан әрі күтуге
болмайды. Үйірмені өзім ашып, сабақты өзім-ақ жүргі-

земін!»
Александр Александрович осылайша шұғыл шешім
қабылдады. Методикалық құралдарды жинастыра баста­
ды. Целиноградқа бір барғанында С.Жиенбаев, Ғ.Бегалиев,

И.Ұйқыбаев құрастырып жазған «Қазақ тілі» (Казахский
язык) деген кітап, орысша-қазақша сөздік алып келді. Қазақ
тілі мен әдебиеті кабинетін безендіруге тікелей көмек
көрсете бастады. Бұл өткен оқу жылының аяғы еді. Ал

1987-1988 оқу жылының алғашқы күндерінің бірінде ол
мектеп мұғалімдеріне қазақ тілін оқып үйренуге байланыс-
ты үйірме ұйымдастырып жатқанын, тілек білдірушілер-
дің жазылуына болатындығын ескертті. Алғашқыда «Қа-

лай болар екен?» деген сауал көкейінен кетпеген еді. Бір-
неше күннен соң бұл күдігі сейіле бастады. Үйірмеге жа­

зылушылар саны көбейе берген. Әртүрлі ұлттың өкілдері.
Мәселен, Наталья Викторовна Дерфлер, Галина Алексеев­
на Кошелева, Ольга Александровна Махляр – орыс, Фрида
Гербертовна Шмидт, Галина Ивановна Рейс – неміс, Свет­

лана Викторовна Попосемова – белорус. Тіпті осындай
үйірменің ашылғанын естіп, поселкедегі «Солнышко» ба­
лалар бақшасының тәрбиешілері, күтушілері бар тағы да
8 адам келіп тілек білдірді. «Мақұл, жазайын!» Александр

Александрович бұл игі ниетті қуана құптады. Сонымен
тыңдаушылар саны 22-ге жетті.
ҰСТАЗДАРДЫҢ ҰСТАЗЫ (оны тыңдаушылар әзілдеп
осылай атайды) ең алғашқы сабағында қазақ тілі туралы

ойларын айта келіп, орыстың атақты шығыстанушы-түр-
кологы, этнограф әрі археолог В.В.Радловтың мына бір
пікірін еске алған: «Қазақтардың тілі – исламның бүлдіру-
шілік әсеріне ұшырамай, түпкі таза түрін – түркілік сипа­

тын сақтап қалған тіл. Рас, оған да бірен-саран жат сөз-
дердің енгені байқалады. Бірақ ол сөздер... қазақ тілінің
үндестік заңына бағынып, бірыңғай халық тілінің қорына
қосылып кеткен. Қазақ тілінің осы тазалығы мен табиғи-

лығы, сондай-ақ көп таралғандығы бұл тілдегі мұраларды
менің көбірек жинап, оған әдебиет нұсқаларынан құрас-
тырылған жинақтардың толық бір томын арнауыма себеп
болды. Оның үстіне қазақтың басқа бауырластарына қара-

ғанда сөзге тапқырлығы мен шешендігі де маған әсер етті».
Бұдан кейін ол Карл Маркстың «Кез келген ұлт басқа
ұлттардан үйрене алады және үйренуге тиіс» деген ұлағат-
ты сөзін тілге тиек ете отырып, басқа ұлттың әдебиетін,

мәдениетін, өнерін терең ұғыну, үйрену үшін ең алдымен
тілін меңгеру керектігін айтты. Сөзінің соңын қазақтың
ұлы ақыны Абайдың «Адамның көңілі шын мейірленсе,
білім-ғылымның өзі де адамға мейірленіп, тезірек қолға

түседі» деген аталық өсиетімен түйіндей келіп, жыл аяғын-
дағы соңғы сабақты қазақ тілінде аяқтауға тілектестігін
білдірген. Тыңдаушылар сол күні өз жетекшілерімен қазақ-
ша қоштасқан...

АДАМ ЕҢ АЛДЫМЕН АЗАМАТ БОЛУЫ ТИІС. Бұл –
А.А.Михельдің өмірлік кредосы. Оның өмірбаянының
қай парағын ашып қалсаңыз да адалдық туын биік ұстап,
осы жолдан айнымағанын аңғарар едіңіз. 1953 жылы

Қорғалжын орта мектебін аяқтағаннан кейін еңбек майда-
нына араласады. 1964 жылы Целиноград педагогика ин­
ститутын бітіргеннен кейін педагогтық жұмысқа ауыса­
ды. «Армавирский» совхозында мектеп директоры болып

бірнеше жыл істегеннен кейін 1970 жылы аудандық пар­
тия комитетіне қызметке шақырылып, насихат және үгіт
бөлімінің меңгерушісі, кейіннен партиялық тапсырмамен
аудандық оқу бөлімінде жауапты қызметте болады. Ал

1984 жылдан бері осы Дружба орта мектебінде директор.
Үш тілде – қазақ, орыс, неміс тілдерінде еркін сөйлейді.
Москвадан шетел тілі курсын аяқтаған. Қазақ ССР-і оқу-
ағарту ісінің озық қызметкері. Үлгілі семья басы. Үй іші

де үш тілде сөйлейді. Александр Александрович бүгінде
немересі Володяға қазақ тілін үйретуде.
Баспасөзде Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті
мен Қазақ ССР Министрлер Советінің қазақ және орыс

тілдерін оқып-үйрену туралы қаулылары жарық көргенде
бірінші болып қуанғандардың ішінде ол да бар еді. Оның
себебін Александр Александрович тереңнен түсіндірер
еді. Бірде ол орыс тілінде оқытатын кластардағы қазақ ба­

лаларымен әңгімелескен. Ұят-ай, жоғары кластың оқу-
шыларының көпшілігі қазіргі көрнекті қазақ жазушылары
мен ақындарын білмейді. «Абай жолын» оқымағандары
барын қайтерсің?! Тіпті араларында «Қазақ әдебиеті» газе-

тін оқып көрмегендер де ұшырасқан. Кейіннен бұл
олқылықтың себебін сұрастырғанда кейбір ата-аналардың
балаларына «Газет-журналдарды орысша оқы, кейін оқу-
ға түсуіңе оңай болады» деген «ақыл-кеңес» айтқанын

анықтады. «Неткен сыңаржақтық», – деп ойлаған ол, –
балалар ана тілінде жан-жақты білім ала алады. Қазақ
мектептерін бітірген өрендердің арасынан жоғары және
арнаулы орта оқу орындарына түскендері өте көп қой. Тек

Александр Александрович оқушыларға көрнекті қазақ
совет жазушысы Ғ.Мүсіреповтың: «Құсқа екі қанат қандай
қажет болса, осы күнгі қазақ жастарына екі тілді – қазақ
пен орыс тілін білу сондай қажет», – деген өсиетін айтудан

жалыққан емес. Сондай-ақ өз ниетін сөз жүзінде қалдыр-
май, мектепте қазақ және орыс тілдерін оқып-үйрену
жөнінде оқушылар арасында үйірмелер ұйымдастыры-
луына тікелей мұрындық болып, қазір мұнда С.Игенбаева

мен Г.Бұланбаева сияқты мұғалімдер тілашар сабақтарын
жүйелі жүргізуде. Мұның сыртында қолға алынып жатқан
шаралар қаншама! Бүгін де «Көкпар», «Тамаша» ойын-
сауықтарын, класаралық жас ақындар айтысын, әдеби

кештер мен кітап конференцияларын, тіл жөнінде олим­
пиадаларды жиі өткізу дәстүрге айналған. Александр Алек­
сандрович қандай тығыз жұмысы болса да мұндайда оқу-
шылар арасында болуға уақыт таба біледі.

ЕСТІМЕГЕН ЕЛДЕ КӨП. Жақында аялдамада тұ-
рып бір келеңсіз жайттың куәсі болғаны бар. Екі қарт
қаудырлай әңгімелесіп отыр. Шоқша сақалды ақсақал
өзінің қалаға барғанда білдей бір қазақ басшысының өзін

қалай қабылдағанын әңгімелесін. «Қазақша сөйлесе алмай­
ды екен, тәйірі. Содан «тілмәш» арқылы сөйлесейін»...
Автобусқа мінген Александр Александрович ой құша-
ғында қалды. «Қарт көңіліндегі қаяу, жасыратын несі бар,

бүгінгі өмірдегі шындық. Арамызда өз ана тілін білмейтін-
дер толып жүр-ау! Ал енді сондайлар өзін өз ұлтының бір
өкілімін дей алар ма?! Ия, қазір адамдарда рухани жағынан
толысудан гөрі ой-ниеттерін тұтынушылық сезім меңдеп

бара жатқан жоқ па?! Ашығын айтсақ әдебиет, мәдениет,
өнер, тарих туралы сыр бөлісер, ойын ортаға салысар
адамдар көбейе түссе ғой».
ҚАЗАҚ ТІЛІ ҮЙІРМЕСІНІҢ ЖЕТЕКШІСІ ретінде

алты айдың ішінде едәуір тәжірибе жинақтапты. Жал­
пы бұл істі қолға алудағы басты мақсат тыңдаушылардың
қазақ тілінде ұғынысып, сөйлесуге үйрету десек, Алек­
сандр Александрович осы тұрғыда едәуір жетістікке қол

білуге үйрету синтаксистік құрылымдарсыз мүмкін емес
екенін түсінеді. Оны бөліп қарамай басқа материалдар­
мен үнемі қатар жүргізіп отырды. Әуелі бастауыш, баян­
дауыштан тұратын жалаң сөйлемдерден бастап, осы негізде

сөйлемнің айтылу мақсатына байланысты түрлерін үйретуді
ұмыт қалдырмады. Одан кейін сөз тіркестері туралы мол
мағлұматтарды түсіндірді. Осының бәрінде фонетикалық,
морфологиялық, лексикалық материалдарды ұғындыруды

да есте ұстады. Әсіресе, бір сабақтың екінші сабаққа
ұқсамауына, тыңдаушыларды зеріктіріп алмауға күш салды.
Александр Александровичтің үйірме жетекшісі ретінде
атқарған жұмысы көп. Енді оның өзгелерге ұқсамайтын

ӨЗІНДІК ҮШ ЕРЕКШЕЛІГІНЕ тоқталуды жөн көрдік.
БІРІНШІ. Тыңдаушыларының сөздік қорын молайту-
дағы әдістері. Ол әдетте оқулықтарда, методикалық құ-
ралдарда берілген сөздерге талғаммен қарап, ең оңтайлы-

ларын таңдап алып, ұғымға жеңіл, тез игерілетін сөздерді
іріктейді. Мұның өзі тыңдаушыларға едәуір жеңілдік әкелді.
Алғашқы сабақтардың бірінде тыңдаушыларына жер, су,
ауа, аспан деген ұғымдардың орысшасын түсіндірді. Бай-

қайды «ересек оқушылар» аударманы шатастырып ала
береді. Сосын жетекші былай түсіндірді. «Сіз көшеге шық-
тыңыз делік. Аяғыңызбен басып келе жатқаныңыз не?»
«Жер». «Шөлдедіңіз, не ішкіңіз келеді?» «Су». «Немен

тыныстап келесіз?». «Ауамен». «Ал төбеңізде не бар?»
«Аспан». Бірнеше тыңдаушыны тұрғызып, осылайша ерін-
бей сұрады. Кейбіреулер «Шөлдегенде ауа ішетіндігін» ай­
тып қалып, бүкіл аудитория алдында күлкіге ұшырады.

ЕКІНШІ. Александр Александрович тілдің фонетика-
лық жүйесін үйретуде қазақ тілінің өзіне ғана тән, орыс
тілінде кездеспейтін дыбыстарға ерекше тоқталады. Мәсе-
лен, қазақ тілінің ә, ө, ұ, ү, қ, ғ, һ, ң дыбыстарының орфо­

эпиясын меңгеру қай жетекшіге де оңайға соқпасы мәлім.
Ал, біздің кейіпкерлеріміздің бұл қиындықты жеңудегі
өзіндік тәсілдері бар. Ол тілдік элементтерді өзара байла­
ныста үйретуге ерекше көңіл бөледі. Мәселен, ө дыбысын

орфоэпиясы, сөздегі орны, тіркесетін дыбыстары, оған
ө дыбысының әсері, жіңішке буында, жіңішке сөзде
қолданылуы нақтылы сөздермен бірге үйретілді. Сонымен
бірге ол сөзге қосымшаның қалай қосылатынын үйретуді

есінде ұстады. Сондай-ақ ө дыбысымен байланысты алын-
ған сөздер сөйлемнің икеміне түсіріліп, оның сөйлемде
қолданылуы бірге үйретілді. Оқу процесінде тыңдау,
ауызша дұрыс айтуға, оқуға, жазуға жаттықтыру жұмыс-

тары қатар жүргізілді. Сөйтіп, дыбыс жеке емес, ол сөз, сөз
тіркесі, сөйлем құрамында үйретілді.
ҮШІНШІ, Тілдік материалды игеруде жаттап алушы-
лыққа жол бермеу. Ол мұны ерекше жадында ұстады. Өйт-

кені, жатталған ереже ұмытылады. Сондықтан барлық
сабақ тілдік материалды тыңдаушының іс жүзінде қол-
дануына, күнделікті өмірде пайдаланатындай етіп ойласты­
рылды. «Сіздің аты-жөніңіз кім?», «Аты-жөніңізді сұрауға

бола ма?», «Сіздің есіміңіз кім?» Тыңдаушы қайсысын
жадында тұтып қалса, қай нұсқа жеңіл қабылданса соны-
сын таңдасын.
* * *

«ЫНТАЛЫНЫҢ ІСІ ӨНІМДІ» деген ғой. Біз Алек­
сандр Александрович Михельдің азаматтық келбетін бе-
дерлейтін кейбір сәттеріне, қазақ тілінің тілеуқоры ретінде
атқарып жүрген қыруар жұмыстарының бірқатар қырла-

рына ғана тоқталдық. Ол кісі өз ісін барлық ынта-жігері-
мен атқарады. Мұндайда уақытын да аямайды. Ия,
«Жақсының жақсылығын айт, нұры тасысын» дегендей,
қазақ тілінің қамқоры болып жүрген неміс азаматының

қарапайым да тынымсыз өмірі көпке үлгі, өнеге. Арамыз­
да осындай жүрегі ізгі, интернационалист жандар көбейе
бергей!
1988 жыл.

Азамат ары
Очерк
Біздің кейіпкеріміз В.Б.Әреновтың «Көкжиек» атты
күнделігінде мынадай жолдар жазылыпты. Зер сала қа-

рағанымызда бұл цитат Совет одағы коммунистік пар-
тиясының ХХVІІ съезіне КПСС Орталық комитетінің
саяси бюросының баяндамасынан келтірілгеніне көз жет-
кіздік. Ол жолдар төмендегідей: Егер жұмысты жаңаша

істеп үйренбесек, керенаулық пен кертартпалықтың кез
келген көріністерін жоя білмесек, егер жағдайды байып-
тап бағалауға, оны бар күйінде көруге батылымыз жет­
песе, біз бір қадам да ілгерілей алмаймыз. Жауапсыздық

келмеске кету үшін әр нәрсені өз атымен атауды, не нәрсе
жайында да бүкпесіз пікір айтуды ережеге айналдыру
керек.
Кейіпкер хақында аз-кем анықтама

АТЫ-ЖӨНІ: Валерий Байбекұлы Әренов.
ТУҒАН ЖЫЛЫ: 1947 жылдың мамыр айы.
МАМАНДЫҒЫ: Қарағанды политехникалық институ-
тының филиалы Целиноград жалпы техникалық факультеті-

нің оқытушысы.
ҚОҒАМДЫҚ ЖҰМЫСЫ: «Целиноградсельмеш» өнді-
рістік бірлестігі марксизм-ленинизм мектебінің насихатшы­
сы, партия тобының жетекшісі.

ЦЕХТА – көңілсіздік. Реніш сөздер. Жұмысшылардың
қабағы түсіңкі. Осы көрініс қаймағы бұзылмай тұра берер
ме еді, қайтер еді, егер көлденеңнен келген қуатты күш
оны кенеттен шайқап жібермесе...

шы! – Орта бойлы – әдеміше келген орыс жігіті болған
жағдайды байыпты түрде баяндай бастады.

Сондағы айтқаны: №15 цехтағы терезенің үлкен бір
әйнегі сынған. Қолма-қол орната салуға ондай қалың әйнек
табыла қоймаған. Соның салдарынан бірнеше адамға
суық тиіп ауырып қалған. Станоктар амалсыздан тоқтаған.

Цех жұмысшылары болған жағдайды цехтың әкімшілігіне
құлаққағыс етсе де олар бұл істе дәрменсіздік танытады.
Жауап біреу: «Ондай әйнек қат, іздестіріп жатырмыз». Бірақ
бұл «іздестіру» ұзаққа созылып кетті. Кезекті сменадан

кейін саяси сабаққа келген тыңдаушы осы көлеңкелі көрі-
ністі коллектив мүддесі десе құрақ ұшып тұратын наси-
хатшы Әреновке жеткізіп, ақыл-кеңес сұраған.

Насихатшының бұл сөзін естігенде бүкіл тыңдаушылар
елең етісе қалды. Әйнекті осы қазір қолдарына ұстата
қоятындай аңтарыла қарасқан.
Валерий Байбекұлы тамағын кенеп алып, мұндай ты-

ғырықтан қалай шығудың жолдарын түсіндіре бастады.
Олқылық орын алғалы бері қанша жұмыс күн босқа жі-
берілгенін қанша станок неше күн тоқтап қалғанын, еңбек
өнімділігінің

неше
пайызға
төмендегенін
анықтауды

тапсырды. Бірлестік партия комитеті мен әкімшілігінің
алдында мәселені принципті түрде қою қажеттігін түсін-
дірді. Мұндай жағдайда кез келген күрделі проблеманың
күрмеуі тез шешілетіндігін тыңдаушылар зердесіне сына-

лай жеткізіп, олардың сенімін баурап алды.
Арада аптаға жетер-жетпес уақытта цех терезесі бү-
тінделді. Бірлестіктегі марксизм-ленинизм мектебінің тың-
даушыларының осы сәттен бастап саяси сабаққа ынты-

ықыласы одан сайын артып, өздерінің саяси жетекшілерімен
кезекті кездесуге асығатын болған...

ДІҢ БІРЕУІ ҒАНА. Ал мұндай түйіні қатты жұмыстар
қаншама көп. Оның әрқайсысының өз шешілу жолы бар.
Әрқилы ақыл-амал қажет. Он жылдан астам насихатшылық
тәжірибесінде ол қағазға жазып алған құрғақ теориялар­

ды тыңдаушы құлағына жай ғана құюшы емес, сөз бен
істің бірлігін ұштастыруды тікелей міндетіне балайтын
жігерлі ұйымдастырушы бола білді. Марксизм-ленинизм
классиктерінің ілімін тыңдаушылар көкейіне құюда оны

бесжылдық талаптарымен шебер қиыстырып, үнемі байла­
ныстырып отыруды бір сәт те есінен шығармады. Сондай-
ақ аудиториямен қарым-қатынасын жолдастық жағдайда
қалыптастыру үшін жұмысшы-тыңдаушылардың жұмыс

орнында жиі болып, оларға практикалық көмек көрсетуге
ұмтылады.
АЗАМАТТЫҚ ЖАУАПКЕРШІЛІК. Бұл сөз – Валерий-
дің күнделікті өмірінің өлшемі. Насихатшы ретінде ауди­

тория алдына шықпас бұрын кітапханада сарыла отыру
оның әдетіне айналған. Мұндай кезде ол материалдарды
көптеп жинаумен қатар оны тыңдаушыларға жеткізудің
әдіс-тәсілдерін де жан-жақты ойластырады. Ұзақ жыл­

дар бойы насихатшылық тәжірибе жинақтау нәтижесінде
шеберлігі де шыңдала түсті. Ол дәріс оқитын мектепте
қазір 25 тыңдаушы бар. Олардың барлығы да коммунист
жұмысшылар, өндіріс озаттары. Өндірістің өрге басуы

цехтағы осынау таңдаулы азаматтардың сапасына, теория-
лық кемелдігіне де байланысты. Бұл үшін осынау тың-
даушылар бойында болашаққа деген сәулелі сезімді, өршіл
оптимизмді тәрбиелеуге қол жеткізуі тиіс.

Осы биік талапты терең түсінген Валерий Байбекұлы
әр сабаққа мұқият дайындалуды дәстүрге айналдырды.
Тыңдаушылар алдына бармас бұрын сабақ сценарийін
жасауды естен шығармай, «Қырық жыл мұғалім болсаң

да 45 минуттық сабағыңа әзірлен» деген белгілі сөзді
басшылыққа алып отырды. Әр жүздесу сайын өткен
сабақтардағы материалдарды қайталай пысықтап отыру­
ды да берік дағдыға айналдырды. Жаңа тақырыпты бас-

тамас бұрын оның актуальдылығын және өмірде алатын
орнын, мәнін ұғындырды. Оның бірлестік, цех, бригада
өміріне қатыстылығын қысқа да түсінікті етіп жеткізді.
Бұл орайда мақал-мәтелдерді, әрқилы нақылдарды үнемі

еңбек коллективі өмірімен байланыстыра салғастырды.
Осы тұрғыда сан алуан таблицалар мен диаграммалар тап­
тырмас көмекші құралға айналды. Кейде осындай қызықты
өткізілген сабақ соңы насихатшы мен тыңдаушы арасын-

дағы көрінбейтін пердені жоғалтып, өзара қызу әңгімеге,
мазмұнды дискуссияға айналатын дәрежеге көтерілді.
ВАЛЕРИЙМЕН дидарласып отырып тосыннан сұрақ
қойдым. «Алда Жаңа жыл келе жатыр. Бетбұрыс бесжыл-

дығының екінші жылы совет адамдары алдына халық ша-
руашылығының барлық саласы бойынша кезек күттірмей-
тін міндеттер қоймақ. Қайта құру заңды жалғасын таппақ.
Ал сіз насихатшы ретінде...

Сұрағымды айтқызбай түсіне қойған ол күнделігін
парақтап ашты да, алдыма қойды. Мен «КӨКЖИЕККЕ»
КӨЗ ЖҮГІРТТІМ. Алғашқы жолдағы маржандай жазу­
мен әшекейлей өрнектелген тақырып жанарымды жау­

лап алды: «Тың жұмыстар «траекториясы». Дегендей-ақ...
Одан әрмен абзацтарға бөлінген жаңа міндеттер тізбегі
жазылған. Оқиық.
«Саяси сабақ – өзіңе жоғары жауапкершілікпен қарауға

тәрбиелейтін құрал. Насихатшы тәрбиелей де, тәрбиелене
де білуі тиіс».
«Тыңдаушыларды экономиканы басқару ісіне жалықпай
үйрету. Бұл үшін әрбір жұмысшыға кіріс, қайтарым қоры,

рентабельділік, бригадалық мердігерлік тағы басқа осын-
дай ұғымдарды толығымен түсіндіру».
«Тыңдаушылардың білім дәрежесін арттырып, оның өн-
діріспен ұштастығын қамтамасыз ету мақсатында партия

жиналыстарында олардың есептерін тыңдау. Оған түйін сөз
айтып отыру».
«Цитатқа үйір болушылықтан тыңдаушыларды сақтан-
дырып, есесіне сонда айтылған жайды өмірдегі мысалдар­

мен қарапайым түрде ұғындыру».
«Насихатшы – тыңдаушы – өндірістегі еңбек. Өмірден
ауа жайылмау үшін саяси оқудың схемасының тығыз
байланыстылығын орнықтыруға ат салысу».

«Кемшілік ашылды. Мақұл. Ал оны жоюда қайта құру-
ға сәйкес не істей алдық? Әрбір сабақта осы сауалға
жауап іздеу, талқылау, қоғамдық ұйымдардың назарына
ұсыну»...

«Тыңдаушыларға цех, бригадалардағы өндірістік жос-
парлардың орындалу барысын талқылату арқылы олар-
дың теориялық білімін бекіте түсу».
Осылайша жалғасып кете береді. Оқытушы ретінде,

коммунист ретінде не істеу керектігі бөлек жазылған...
...Қара телефон шырылдап қоя берді. Сағатына қарады:
кешкі жеті жарым. «Үйден шығар. Жұмыс уақыты аяқтал-
ғаны қашан. Отырып қалыппын-ау. Бірақ ертеңгіге қалды-

руға болмайтын шаруалар». Ойын жинақтап үлгергенше
трубкадан 9 жасар ұлы Александрдың даусы естілді.

ТРУБКАНЫ орнына қойған Валерий орнынан тұрды.
«Әй, қу бала, қарашы айтып тұрғанын. Өзімнің сөзіммен
өзімді ұрып тұр. Қазіргі заманның балалары ма?».
Автобус, троллейбустар ағылып жататын Мир көше-

сіндегі аялдамаға келе жатып Сашаның тағы бір «қулығы»
есіне түсті де еріксіз жымиды. Иә...
БІРДЕ ҚЫЗЫҚ БОЛҒАНЫ БАР. Әдеттегідей жұмыс-
тан келіп жаңадан әкелінген газет-журналдарды ақтарыс-

тыра қарап отырған. Кенет, ұлы еркелей жақындап келіп
ойлы жанарымен әкесіне тоқтала қарап сөз бастасын.

бұл әдеттегі бәлдір шүлдір сөздерінің бірі екен деп мән
бермеп еді, ұлы кенедей жабысты.

Бұл ойланып қалды. «Сұрағын! Қалай түсіндірсем
екен!?»

сыйлау... – Ұлына қарап еді ол саусақтарын санап отыр
екен. Күлкісі келіп кетсе де, өзін ұстап еді.

сақтарының ортан терегін қосып қойып «көмектесе»
бастады. Валерий енді үніз қалып ұлын тыңдай бастады.
«Ға-а-жап!»... Аузы ашылып қалыпты. «Тізбектеуін.
Қазіргі балалар көп нәрсені түсінбейді деген кісінің өзі көп

нәрсені түсінбейді... Ал енді ар демекші».
ОЙЛАП отырса, Алматы шетел тілдері институтын үздік
бітіріп, өмірге қадам басқанынан бері де 17 жыл өтіпті. Зы­
мыран уақыт ай! Алғашқыда Целиноград педагогикалық

институтына жолдама берілсе, кейіннен қызмет бабымен
«Целиноградсельмаш» өндірістік бірлестігі конструктор­
лар бюросына аудармашы болып орналасты. 1981 жылдан
бері Қарағанды политехникалық институтының филиалы –

жалпытехникалық факультеттің оқытушысы, Москвадағы
М.Тореза атындағы мемлекеттік педагогикалық институт-
тың аспирантурасында сырттай оқиды.
АР.АР.АР сезімі. Автобусқа отырғаннан кейін де

Валерий екі ақ әріптен тұратын осы сөзді қайталай берді.
Бағамдап қараса осыған дейінгі ғұмыры осы сөзді қасиетті
тудай желбіретумен өтіпті. Кісі баласына қылдай қиянат
жасамаған. Бар білгені бойдағы қуат, ойдағы күшін күн-

делікті жұмысқа, адамдардың көңіл күй пернелерінің қуа-
ныш шаттық әуенімен тербелуіне бағыштапты.
ОНЫҢ ОЙЫНША: қоғамның бүкіл тағдырын шеше-
тін бір ғана құдірет бар. Ол – ар. Қазіргі таңда бүкіл еліміз

бойынша қолға алынған қайта құруды жүзеге асыратын
бір ғана тұтқа бар. Ол-Ар. Ар бар жерде бәрі де бар!...
Валерий төрт бірдей француз, испан, неміс, ағылшын
тілдерін меңгеріпті. Осы шет тілдегі көркем, ғылыми

әдебиеттерді түпнұсқадан еркін оқиды, аударады. «Бірақ»,
Маркс пен Хемингуейді тағы басқа әдебиет әлемінің
«жұлдыздарын» олардың өз тілдерінде оқып жүрген қазаққа
бір адамның көңілі «қанағаттанар» емес. Кім дейсіз бе?

Үйде де тыным жоқ-ау. Осымен қоймай, «демалыс сәтіндегі
еңбегімнің түрін өзгертуім – демалуым» дейді. Басқаны
қайдам, ол өзінен бұрын өзгені ойлайды. Қоғамдық жұмыс
десе ішкен асын жерге қояды десем, артық айтқандық

емес.
Иә, өмірде Валерий сияқты парасаты мол атпал азамат­
тар аз емес. Бірақ олардың қатары әлі де көбейе түскенге
не жетсін!

Ал, сөз болып отырған Валерий Байбекұлының ары
хақында не деуге болады? «Целиноградсельмаш» өнді-
рістік бірлестігі және ондағы жалпытехникалық факуль-
теттегі қарапайым еңбек адамынан басшыларға дейін

бірнеше ондаған адамдармен сөйлескенімізде олар «Азамат-
тарымыздың бәрі Валерийдей болса»... деп бастап небір
ыстық ықыласты сөздерді ағынан ақтарыла айтысты.
Бұл заңды да. Ары таза, адал еңбек иесі біздің елімізде

қашанда құрметке бөленеді. Соның бір мысалы өткен
жылы маркстік-лениндік теория мен КПСС саясатын
ұзақ жылдар насихаттағаны үшін, еңбекшілер мен жас-
тарға коммунистік тәрбие беруге белсене қатысқаны

үшін Валерий Байбекұлы Әренов Қазақ ССР Жоғарғы
Советінің Құрмет грамотасымен наградталды.
ВАЛЕРИЙ асар асулар әлі алда. Оның бұл сапарда
ажарлана беретіндігіне сеніміміз мол.

агенттігі тарапынан еліміздің діни өрісін үздіксіз мони-
торингілеу мен реттеу, діни үдерістерді реттеудің құқықтық
кешенін бұдан әрі жетілдіру бағыттарында көптеген ша­
руалар атқарылды. Атап айтқанда, мемлекет пен діни бір-

лестіктер және ғылыми қоғамдастық­тар арасында байланыс
күшейе түсті, дін саласындағы мемлекет қызметінің жаңа
стандарттары мен регламенттері қайта қаралып, дінаралық
қарым-қатынастарды дамыту мен азаматтарымыздың құ-

қықтарын қорғау бағыттары жүйелене бастады. Қазақстан
Республикасының «Діни қызмет және діни бірлестіктер
туралы» заңы және бірнеше нормативтік-құқықтық актілер
қабылданды. Қазақстан дінтанушыларының форумдары

ұйымдастырылып, оның нәтижесінде Қазақстанның дін-
танушылар конгресі құрылды. Республиканың барлық
аймақтарында Діни бірлестіктермен байланыстар жөніндегі
кеңестер қызмет жүргізіп, ақпараттық-насихат топтары

жасақталды. Астанада Әлемдік және дәстүрлі діндер ли-
дерлерінің ІV съезі өткізілді, сондай-ақ діни бірлестіктерді
тіркеу жұмыстары жүргізілді. БАҚ-та дін саласындағы
мемле­кеттік сая­сатты ілгерілету бағытындағы ақпараттық

діни бірлестіктер туралы» заңының талабы бойынша ел
аумағындағы діни бірлестіктер жыл ішінде қайта тіркелуі
керек болатын. Өткен жылдың 25 қазанында бұл үдеріс
мәресіне жетіп, нәтижесінде Қазақстанда 17 конфессия

өкілдерінен құралған 3088 діни бірлестік пен олардың фи-
лиалдары қалды. Бұл 2011 жылғы 1 қаңтар­дағы жағдай
бойынша 46 конфессия мен деноминацияларды бірік­
тіретін 4551 діни бірлестік пен заңды тұлға белгілері жоқ