Яссауи феномені

Отбасы хрестоматиясы

Авторлар

Санжар Керімбай

Мұхит Төлеген

Әділбек Нәби

Асылтай Тасболат

Алматы – 2022

УДК 391/395

ББК 637.5

Я 84

ІSBN 978-601-7558-28-4

РУХАНИ ЖАҢҒЫРУ

Бүгінде қазақ халқы үшін Яссауи ілімі мен сопылық жол егіз ұғым. Өйткені Қожа Ахмет Яссауи осы ілімді түркілер арасына алғаш жайып, көркейтті. Мыңдаған шәкірт тәрбиелеп, оларды халыққа тәлім беру үшін жан-жаққа жөнелтті. Силсаласын сайлап, ел-жұрттың рухани қалауын жазбай танып, өркениет өзегіне жалғады. Сондықтан түркі халықтары оны «Әзірет Сұлтан», «Сұлтан ул-ағрифин» («Құдайды таныған жандардың басшысы»), «Бурхан ул-хақиқат» («Ақиқатты жалғаннан айырушы»), «Құтб-ул тариқат» («Тариқаттың темірқазығы») деп құрмет тұтқан.

Яссауидің өмірбаянына қатысты тарихи деректер тым жұпыны. Десек те, ол жайлы талай аңыз-әпсана ортағасырлық қолжазбалар мен ел аузында кең тараған. Олар «Қазыналы Оңтүстік» сериясымен жарияланған кітаптардың ішінен де орын алды. «Диуани хикмет» арқылы Құран мен сүндеттен нәр алған тұлғалар Яссауи дүниеге келген Сайрам шаһарына кие бітіру үшін оның тарихын тылсым әлемге апарып жалғаған. Мұндай әдіс жалпы адамзат танымына тән. Себебі барлық адам ата-бабасының ілкідегі тарихын білгісі келеді. Бірақ ол мүмкін емес. Көне дәуір біз үшін мәңгі бақи көмескі. Сондықтан да ақылды кісілер алыс заманға аңыздың күшімен ғана жол тартады. Ата-бабасын, туған жерін киелі әлеммен бір кеңістікте қарамаса күйбең тіршілікке маталған сүреңсіз өмірді сүргісі келмей жалығып кетеді. Сондықтан да Яссауидің шәкірттерімен сұқбат құрып отырып, рухани ілімнің қыр-сырын баяндауы да аңыздық сарындардан бастау алған. Осы аңыздар желісімен қазақ халқының діндарлық қасиеті сәтімен пісіп жетілді.

Яссауи шәкірттерінің қолжазбаларында да оған қатысты аңыз-әпсаналар мол ұшырасады. Қожа Ахмет жайлы аңыздар қазақ діндарлығының қалыптасуына негіз болды. Әсіресе ол туралы «Аманат құрма» аңызы хәл ілімінің Мұхамбет пайғамбардан Яссауиге қалай ұласқандығын символ тілінде сипаттайды. Қолдарыңыздағы кітапта қазақ арасына кең таралған осы аңыздар түгел баяндалған. Оның құндылығы, мәйегі де осында жатыр деуге болады.

Бұл жинақта Қожа Ахмет Яссауиге қатысты осыған дейін ғалымдар назарына ілікпей келген дүниелер мол. Әрі кітап авторлары Әзірет Сұлтанның рухани мұраларын зерделеу үшін тың тәсілге жүгінген. Ескі таптаурын көзқарастардан арылып, хикметтерді зерттеуге соны сүрлеу салуға талпынған. Кітаптың басты жаңалығы - хикметтерді экзистенциализм әдісімен талдауы дер едім. Бұл хикметтің ішкі мазмұнына терең бойлап, оның мәнін ашуға мүмкіндік берген. Экзистенциализм саласы адамның даралығын, оның үнемі дамып отыратын болмысына үңіледі. Кісіні жан-жануардан даралап тұратын ар-ұят, махаббат, еркіндік, жауапкершілік феномендерін айқындауды мақсат тұтады. Бұл қағидалар хикметтің өн бойында айтылған идеялармен үндесіп, қабысып кеткен. Осылайша, тұтас түркі жұртын мың жылдан аса уақыт бойы тәрбиелеп келген мәңгілік идеялар жаңа қырынан танылған. Әділін айтқанда, хикметтердегі «Жүректің көзі», «Жар жамалы», «Хақ сыпырасы», «Ғайыпқа самғау», «Шарап ішу» сияқты символикалық тіркестерге көбінесе көркемдеуші құрал деп баға беріліп келген еді. Оның сопылық ілімдегі орны мен маңызы назардан тыс қалып жататын. Міне, бұл ұғымның бәрі осы кітапта басқаша сипатта талданған. Осы арада ерекше акцент беріп айта кететін тағы бір жайт бар. Біз бұған дейін Яссауидің өмір сүріп, ілім таратқан мекені Түркістан шаһары деп негізінен осы қаланы жақсырақ танып алдық. Бірақ әулиенің туған жері Сайрам шаһары жадымыздан өшуге де айналғандай еді. Халықтың дені Қожа Ахметтің Сайрамда туғанын, тіпті оның әкесі мен шешесінің Сайрамда әліге дейін мазарының сақталып тұрғанын да білмейді. Ал көне деректі ақтарсаңыз расымен де Түркістаннан көрі Сайрамның аты көбірек аталады. Ескідегі даналар діннің Құты мен Киесін Сайрамнан тарқатуға тырысқан. Маған ұнағаны авторлар Сайрам туралы ескі аңыздарды бұрынғы дәстүр бойынша барынша насихаттауға күш салғаны.

Яссауи хикметте адамның ішкі сезімін, рухани дүниесін ғана емес, заман келбетін де дәл берген. Ол барша адамның мінін жойып, кемел адам сомдауға талпынды. Тоқырауға айналған түркі халықтарының мәдениетінің көкжиегін кеңейтті. Көне түркілік дүниетанымды Ислам қағидаларымен байытып, мүлде жаңа өркениетке жетеледі. Жалпы, Ислам діні Араб түбегіне түскен кезде де дәл осындай үрдіс болған еді. Қырық құрау араб тайпалары Құранның арқасында қайта бірікті. Мұхамбет пайғамбар құрып-бітуге айналған этностың басын қосып, мәңгілік ілімнің сәулесін шашты. Арыстан баптан құрма алған кезде осы ұлы міндет Қожа Ахмет Яссауидің де еншісіне тиді. Яғни ол қос дүниетанымды ұштастырып, Түркі-Ислам өркениетін жасауға тиіс еді. Әзірет Сұлтан өзіне жүктелген бұл міндетті абыроймен атқарды. Көне түркілік мәдениетті Құран рухымен суғарып, хикмет ілімі арқылы жан бітірді. Бұл синтез үрдісі де тарихи-танымдық деректермен егжей-тегжейлі сипатталған. Яссауи ілімінің қазақ шежіресіне, мәдениетіне, өлең жанрларына, әдет-ғұрып, салт-дәстүрлеріне тигізген ықпалы талданған. Бұл біздің түп-тегімізді тереңінен танып-білуімізге жол ашады.

Осы жерде айта кететін бір мәселе бар. Әзірет Сұлтанның түркілік поэзияға қосқан үлесі өте мол. Ахмет Яссауи Шығыс мұсылман әдебиетінде кеңінен қолданылған өлең құрылыстарын өз хикметтерінде пайдаланған. Бірақ, ол өлең өрнектерін сол қалпында қолданбастан, оған аздап өзгешеліктер енгізді. Түркілердің сөз жасамы мен оқылу мақамын ескерген ақын араб, парсы дүниесін түркілендіруге тырысты. Хикмет дәстүрі негізінде қазақ халқының өлең-жыр жанры кемелденіп дамыды. Өлең-толғаулар жаңа рухани сарынмен сөйлейтін болды. Әсіресе ғазал, мінәжат, тахлил, тахмид, салауат, толғау жанрлары кең жайылды. Ақын-жыраулар, алдымен, Яссауидің «Хәл» ілімін меңгеріп, содан кейін барып ел-жұртқа насихат шашатын болған. Сүгір жыраудың «Өнеге шашқан жыршылық, Құдайға бұл да құлшылық» деп, «өлең-жыр айту - күнә» дейтін дүмшелерге қарсы шығатыны да сондықтан. Қазақстанның әр аймағындағы ақын-жырау, шайырлар мен сүлейлер мектебінің большевиктер билікке келгенге дейін халықты тәрбиелеп келгені анық. Сондықтан Әзірет осы ілімнен нәр алып, хикметпен сусындаған әрбір сөз ұстасы өзін Әзірет Сұлтанның силсаласына апарып жалғаған. Шаршы топтың алдында жыр-толғау айтпас бұрын оның рухына сыйынып, медет сұраған. Яссауиге деген құрмет тек қазақ халқының ғана емес, түркі халықтарының жыршы-жырауларында да сезіледі. Түркістан топырағын дәріптеу, Яссауидің кесенесін әспеттеу сарыны Ахмет Хазини, Құл Убайди, Сопы Аллаяр, Құл Шариф, Мақтымқұлы Пырағы сынды шайырлардың өлеңдерінде жиі кездеседі. Сәкен Сейфуллин «Біздің қазақ ақындары түгел Қожа Ахмет Яссауиге еліктеп кеткен» дегенде осыны меңзеген болатын. Өкінішке орай, бұл дәстүр СССР кезінде үзіліп қалды. Соның кесірінен бастауын Қожа Ахмет Яссауи мен Хәкім атадан тартатын киелі өнер өлуге айналды. Тек тәуелсіздіктен кейін ғана хикмет негізінде ой толғау салты қайта жаңғырды. Осы кітапта олардың да жан сырларымен таныс бола аламыз.

Яссауи ілімі желісімен қалыптасқан қазақ менталитеті, дүниетанымы мен өлең-жыр дәстүрі туралы айтқан кезде көкейде «бұларды оқытатын арнайы ілім-білім ошағы болды ма?» деген сұрақ туындайды. Әрине, бертінге дейін мектеп-медреселер Яссауи жолы тәртібімен шәкірт тәрбиелеп келді. Шәкірттердің ХХ ғасырдың басына дейін Түркістанға ағылып, ілім ордасы – медреселерден ілім алуына Әзірет Сұлтанның дәрежесі ықпал еткені анық. Бағзыдан бүгінге жеткен сырлы ұғымдардың бірі – медреселерде оқытылған «он екі пән». Бұл пәндердің ішінде «Диуани хикмет» те бар еді. Медресе ұстаздары оның Өзбекстандағы «Көкілташ», «Мир-араб» медреселері, Қазақстандағы «Қарнақ», «Аппақ ишан» медреселерінде шәкірттер, алдымен, «Диуани хикметті» түгел жаттап алатын. Тіпті ауыл молдасының алдын көргендердің өзі Қожа Ахмет Яссауи, Сүлеймен Бақырғани хикметтерін, Сопы Аллаяр өлеңдерін жүрекке түйіп шығатын.

Кітапта қазақ халқының тарихи жадынан ұмытылып қалған зікір туралы мол мәліметтер берілген. Әсіресе башқұрт халқының ұлы тұлғасы Зәки Уәлиди Тоғанның хикметтер туралы естеліктері өте қызықты. Қазақ жазушысы Сәбит Мұқановтың «Ботагөз», «Алыптың адымы» романындағы хикметші ишандар жайлы деректері бұрын-соңды ғылыми қайнар ретінде берілмеген.

Маған қатты ұнаған тұсы, авторлардың сұқбат жанрын қолданғаны. Зікірия Жандарбек сынды белгілі Яссауитанушы ғалымдар Яссауи жолы, философиясы, қазіргі кездегі сопылық ілім жайлы өзекті мәселелерді көтерген. Сонымен бірге Әзірет Сұлтан кесенесінің ахуалына қатысты Жантемір Әлімов пен Мұхтар Қожаның ой-пікірлері өте әділ берілген.

Түптеп келгенде кітаптың қалыңдығы да, үлкен көлемі де миға салмақ салмайды. Туған жердің сан қилы тарихы мен мағыналы аңыз-әпсаналар адамды бірден еліктіріп ала кетеді. Оқып отырып бұл дүниенің күйбеңінен құтылып, бейне бір тәңірлік әлемге өтіп кеткендей рақат күйді бастан кешесіз. Тек соңғы бір тілек. Авторлар осы бағытта тағы да ізденіп, тереңірек қаза түссе екен дейсің. Мұндайды қазақ «алтын шыққан жерді белден қаз» деуші еді ғой!

Досай Кенжетай,

философия және теология

ғылымдарының докторы, профессор

ТЕКЕ ТІРЕСТІҢ БАСЫ

Оқиға былай басталған. СССР империясы біраз күшейіп алған соң, большевиктер құдайсыз қоғам құруға шындап кірісті. 1925 жылы «Жауыққан атеизм» («Воинствующий атеизм») ұйымын құрды. Басшы етіп Емельян Ярославский есімді атеист ғалымды тағайындады. Ол сол жылы Сталиннің алдына арнайы ұсыныспен кіреді. Ұсыныс: СССР аймағындағы Ислам дінін тамыр-тұқиянымен жою. Жобаны жүзеге асыру үшін жоспарды үш кезеңге бөлді:

1. Орта Азия елдеріндегі діни әдебиеттерді жою;

2. Дін ғұламаларын, молда, ишандарды түгел ауыр жазалау;

3. Шығыстану институтына арнайы тапсырма беру. Ғалымдар Қазақстан, Қырғызстан, Түркіменстан, Өзбекстан, Тәжікстан елдерін зерттеп, түркі мұсылмандарын пұтқа табынатын жабайы етіп көрсетуі тиіс.

Ұсынысты Сталин бірден мақұлдады. Осы мақсатта Орта Азия елдеріне Владимир Басилов, Сергей Токарев, Сергей Демидов экспедицияға шықты. Басилов қазақ, өзбек, тәжік халқын шамандық ұстанатын жабайы жұрт етіп көрсетуге барын салды. Мынадай еңбек жазып шықты: «Исламизированное шаманство народов Средней Азии и Казахстана»: «Культ святых в исламе», «Избранники духов», «Шаманство как явление в истории религии», «Шаманство у народов Средней Азии и Казахстана», «Ислам у казахов» (до 1917 г.). Бір ғана В.Басилов қазақ этносын шаман етіп көрсету үшін ірі-ірі бес том монография жазды. Сергей Токарев Қырғызстан мен Якутияда, ойрат халықтары арасында зерттеу жүргізді. Сергей Демидов түркімендерді шаман етіп шығару үшін «История религиозных верований народов Туркменистана» еңбегін жарыққа шығарды.

Бұлардың зерттеуінен ұққанымыз мынау: Орта Азия халқын дәстүрлі дінінен айыру большевиктерге оңай соқпады. Себебі Яссауидің даңқы тым үлкен. Ұлы далаға жайған хикмет ілімі жеңіл жойылатын тамырсыз мәдениет болмай шықты. Мешіт пен медреседе ғана өмір сүретін догмалық дін емес екен. Яссауи мәдениеті түркі халықтарының рухани болмысын, мәдени идентификациясын айқындап тұратын тіршілік образына айналып кеткен еді. Большевиктер құр мешіт-медресені қиратумен анау айтқандай жетістікке жетпеді. Тіпті қолдағы кітаптарды тартып алу, отқа жағу, архивке тығу да Яссауидің атын өшіре алмады. Тұтас бір нәсілді геноцид ұйымдастырып, жаппай жойып жібермесе, ілімінің шырағын сөндіру мүмкін емес міндетке айналды. Бұған көз жеткізу үшін түркімендер арасына жіберілген Сергей Демидовтың еңбегінен үзінде береміз:

Анығы сол – Қожа Ахмет Яссауи бірінші рет түркілік мистикалық орденнің негізін қалады. Барлық түркі тайпалары Яссауиді рухани басшы деп таныды. Оның хикметтері Османлы Түркиясы мен Орта Азия медреселерінде басты орынды иеленіп келді. Өзге түркі шайырлардың шығармашылығына әсер етті. Практикалық қырынан алғанда хикметтері ортаазиялық және түркиялық сопылық тариқаттардың дәруіштік зікірлеріне де ықпалы мол... Оған «Ата» деген атақ берді. «Ата» сөзі тариқаттың басшысын білдіретін сопылық терминологияға енді. Халыққа түсініксіздеу арабтың «шейх» парсының «пір» сөздерінің эквиваленті ретінде қолданылды. Уақыт өте келе «ата» секілді осы мағынадағы «баба» және «деде» сөздері де Орта Азия мен басқа өңірлерде қолданылды. Әсіресе сопылардың есімімен «Пәленше Ата» деп қосақталып айтылатын. Мазарларына да солай деп жазады. «Ата» деп Қожа Ахметтің Түркістандағы мұрагерлерін, көптеген түркітілдес сопылық қайраткерлерді және жолын жалғастырушыларды айтатын. ХІІІ-XІV ғасырдағы түркімен мистиктерінің де аты осы терминмен байланысты. (Хәкім ата, Сейіт ата, Гезли ата т.б.). Ахмет Яссауидің тұлғасы қаншама ғасырлар өтсе де түркімен қоғамының діни сахнасынан өшпеді. Сопылықтың тарауымен пайда болған «Мәдинада – Мұхамбет, Түркістанда – Қожа Ахмет» сентенциясы арқылы көрініс тауып келді.

Киелі кітаптарды өртеу, ишандарды Сібірге айдау, жаппай атып-асу, әулиенің мазарларын қирату, Құранды отқа жағу қазақ жерінде үлкен науқанмен іске асты. Әсіресе дін өкілдерін талқандау 1927-1937 жылдар аралығында қарқынды жүрді. Түркістанда апта сайын өтетін жария зікірге тыйым салынды. Қожа, молданың көбі үйге тығылып, Құранды үнсіз оқитын күнге зар болды. Аман қалған қожалар бас сауғалап Ташкент, Бұқараға ауып кетті. Он жылдың ішінде Түркістанда дін бағатын бірде бір сауатты қожа қалмады. Құран хатым қылу, тұмар жазу, кесел кісіге ішірткі жазу дүмшелердің қолына өтті. Олардың көбі Құранның бір-екі сүресін әрең оқитын. Қолдарында ата-тегін қожалардан тарқататын шежіресі де жоқ. Ақшасын төлемесе дүмшелер тырнағының ұшын да қимылдатпайтын. Олардың надандығы атеистік үгіт-насихатты қыздырып жатқан Совет идеологтары үшін іздегенге сұраған болды. 1953 жылы Сталин өліп жылымық орнаған соң, кейбір қожалар отбасымен ата қонысына оралды. Алайда соңғы 25 жылда өсіп шыққан жаңа буын дінсіз, қожаларсыз өмір сүруге үйреніп қалған еді.

Бірақ Яссауи мәдениетінің мәні нәубеттен әупірімдеп тірі қалған кез келген қазақтың менталитетінде сақталды. Мысалы, әулиеге тіл тигізбеу, әруаққа Құран бағыштау, жұма сайын жеті шелпек пісіріп, иіс шығару, Құран, хадис мазмұнын қазақша мақал-мәтелмен жеткізу, астан соң бата қайыру, келін түсірсе беташар жасау, марқұмдарды еске алып құдайы тамақ беру, өзге дінге толерантты болу, мән-мағынасы трансцендентті әлеммен біте қайнасқан ырым-тыйымдарды күнделікті тұрмыста тұтыну. Осы феномендер барша қазақтың Яссауи мәдениетінің өкілі екенін әйгілеп тұрды. Тұтас бір нәсілдің өмір сүру формасына айналып, тамыры тереңге кеткен мұндай сапалы мәдениетті жою коммунистерге кәдімгідей ауыр жұмыс болды. Тіпті СССР-дің ішкі саясатында ең ауыр міндеттің бірі саналды. Әзірет Сұлтанның салған жолын құрту үшін большевиктер сайтанмен де ауыз жаласуға дайын еді. Соның айқын белгісі мына оқиға: Уаххабизм идеясын таратамын деп, Үрімшіде ұсталып, Пекин түрмесіне түскен Ливандық Шами дамолланы коммунистер 1919 жылы Ташкентке алдырып, медресе ашып берді. Совет билігі оны «прогрессивті» ғұлама ретінде шебер қолданды. Шами дамолла ортағасырлық ғұламалардың мұрасын тұтастай жоққа шығаратын нағыз фундаменталист болатын. Советтік заңнан гөрі шариғатқа көбірек құлақ түретін мұсылман үмбетін Шами дамолланың қолымен адастырды. Сол кездің өзінде-ақ ол Құран мен хадиске сүйеніп, пәтуалар шығаратын. Керек десеңіз, оны халықтық соттарды (шариғат, қазылар соты) қайта құру жұмыстарына араластырды. 1922 жылы шілдеде оның Дегрез кварталындағы медресесінде заң мекемелері қызметкерлерінің құрылтайы ұйымдастырылды. Жиында Шами дамолла «Ислам социализмі» рухында баяндама жасап, байлардың дүние-мүлкін кедейлерге теңдей тарату туралы уағыз айтады. НКВД жендеттері өздеріне керекті діни кадрларды дайындап алған соң, Шами дамолланы атып тастады. Советтік исламда тәрбиеленген имамдарды кейін академиялық ғылымда «қызыл молдалар» деп атап кетті. Осы арада мынадай маңызды детальды айтпаса болмайды. Кітапқа материал жинау барысында сопылық ілімге қатысы бар талай маманмен сұқбаттастық. Соның бірі Қазақстандағы Нақышбандия тариқатының пірі саналатын Құрбанәлі ишанмен де сөйлестік. Жиған-терген тәжірибесін тыңдадық. Бұл қарияның аталары бұрыннан сопылық жолды ұстанған. Өзі атақты Әппақ ишанның туған немересі. Қызығы Құрбанәлі ишан 1970 жылдары Ташкент қаласында Ислам ғылымдарын оқығанда Шами дамолланың шәкірттерін көзімен көрген. СССР-дің кезінде-ақ қызыл молдалар сопылардың арасына келіп талай ылаң салған. Сол кездегі діни диспуттың талайына куә болыпты. Осының өзі-ақ КГБ-нің басқаруымен жүріп-тұратын советтік мұсылмандардың сопылық ілімді қалай аяусыз талқандағанын айғақтап тұр.

Антисопылық науқан сәтімен жүзеге асқан соң, қазақ жұртының эпикалық кодын оятатын Яссауимен байланысты барлық киелі феномен түгелдей профанизацияға ұшырады. Оның айқын дәлелі мынау. Яссауи хикметінде көп айтылатын кілт сөздің бірі – зікір ғибадаты. Әзірет Сұлтан зікірді «Хақ сыпырасы» деп атаған. Мағынасы «Құдайдың дастарқаны» деген сөз. Зікір алқасы құрылғанда ол жерге періштелер жиналып, Тәңірдің берекеті мен шарапаты, тыныштығы мен құт-киесі енеді деп сенген. Тәртіп бойынша зікірден соң дәруіштер дастарқан басында рухани сұқбат құратын. Осылайша жүрек көзін ашып, хикмет кеудесін Хақ сәулесімен байытуды мұрат тұтқан. «Өнер алды – қызыл тіл» қағидасы өмірлік кредосына айналды. Сопылық жолды таңдаған дәруіштер бірінші бос сөз, мағынасыз әңгімеден тыйылатын. Адамның жүрегін тастай қатайтып, безбүйрек зұлымға айналдыратын қауіпті фактор Алланы еске салмайтын бос сөз, бос әңгіме, бос күлкі деп білетін. СССР-дің жалдамалы ғалымдары үлкен соққыны зікір құлшылығына берген. Мына қызыққа назар аударыңыз. НКВД өкілдері Яссауидің классикалық зікірлерін салуға түбегейлі тыйым салды. Жасырын жиналып, алқа құрған сопыларды сотсыз атып тастайтын. Есесіне шаманизм қалдығы саналатын бақсы-балгерлердің жын-ойнағына зікір деген жаңа атау берілді. Демидов бұл туралы: «Некоторые исследователи не без основания считают, что проникновение шаманистских элементов в суфизм началось именно с ордена ясавийя» деп жазады. Бұдан соң бақсы-балгердің ел арасында шоқ жалап, қазық тістейтін есалаң әрекеттеріне барынша жағдай жасалды. Дінді қатаң бақылауда ұстаса да, бақсылардың зікіріне кедергі болған емес. Олардың ел арасында емін-еркін жүріп-тұруын КГБ өкілдері жасырын қамтамасыз етті. 1960 жылдан бастап ел-жұрт Яссауидің зікірі дегенді ұмыта бастады. Құран аяттарымен, Яссауидің хикметтерімен санаға сіңген қасиетті зікір сөзі бақсы-құшнаштың ритуалымен ассоцацияланып кетті. Бұл қауіпті тенденцияны 1930 жылдары-ақ сауатты қазақтар байқаған. Мысалы, профессор Құдайберген Жұбанов бүй деп жазады. «Сопылардың алқасының күні кешеге дейін қазақ, қарақалпақ халықтары арасында кең тараған бақсылардың алқасынан айырмасы болды.Бақсылар жын шақырады, әруақ шақырады. Олар алқада ауру адамды емдеп, мал табу мақсатын көздейтін еді. Ал Қожа Ахметтің толғауларына жиналатын алқада құдайға ғашықтық сезімін білдіру, діни тәрбие арқылы қоғам арасындағы әлеуметтік қатынастарды тәртіптеу, адамдардың мінез-құлқын жөнге салу ниеттері сөз болып отырады».

Советтер бұл науқанда айтарлықтай жеңіске жетті. 1970 жылдан былай қарай қазақтарға төл мәдениетін ислам өркениетінен емес, шамандықпен байланыстыратын надан көзқарас сіңді. Сауатты қазақтардың өзі Кремльдің цензурасынан сүзіліп шыққан әдебиеттерді талғамай оқуға бауыр басып алды. Шоқан Уәлихановтың «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы» деген 20 беттік мақаласы СССР кезінде киелі кітаптай насихатталды. Қазақтың діні сөз болғанда ғалымдар түгелдей Шоқанға сілтеме жасайтын ауруға шалдықты. «Қазақ мұсылмандықты толық қабылдамаған», «Біз жартылай шаман, жартылай жабайы тайпа болдық», «Совет өкіметінің, ұлы орыс халқының арқасында көзіміз ашылып, адам болдық» деп кез келген мінберде баяндама жасады. Осы ойға қосымша тағы бір факті. Қазақстан тәуелсіздігін алған соң, Яссауи феноменін алғаш академиялық тұрғыда зерттеген ғалымның бірі америкалық Брюс Привратский. 1992 жылы Түркістанға келіп, қазақ тілін үйреніп, жеті жыл Яссауи мәдениетін тыңғылықты зерттеген. Ол да қазақ ғалымдары арасынан Шоқан Уәлиханов «синдромын» анық байқаған. Советтік идеология сүйегінен өтіп, кемігіне сіңіп кеткен қазақ ғалымдары ата-бабасы ислам шарттары мен парызын өтеп келсе де, Шоқан Уәлихановқа сілтеме жасап, түп-төркінін, идентификациясын шамандықтан тарқатты. Осы көзқарасты Совет этнографтары қазақ жұртына зорлап таңды. Әйтпесе Совет өкіметі орнағанға дейін шамандық қалдығы там-тұмдап әр жерде қалғаны болмаса, қазақ арасында мәдениет ретінде өліп біткен еді. Тіпті бақсы-құшынаштар алаш жұртының құрметіне бөленген де емес. Халық бақсының басына мазар тұрғызып, арнайы Құран оқымайды. Керек десең, мүрдесін қорымға қоспай бөлек жерлейтін. Абайдың «Моласындай бақсының, Жалғыз қалдым тап шыным» дейтіні сол. Қазірдің өзінде көп қазақ Совет кезінде атасы не әжесінің тығылып намаз оқып, жасырын ораза ұстап, сандығында Құранды құпия сақтағаны жайлы естелікті көп айтады. Сірескен стереотиптің сынуы қиын екен. Ата-бабасының ғұмыр баянында ислам өркениеті айқын көрініп тұрса да, өздерін жартылай жабайы сезінетін комплекстен арыла алмады. Бұрын орыс болып тумағанына қорланатын мәңгүрттер қазір араб болып тумағанына қайғыратын күнге жетті. Осының бәрі 1925 жылғы науқаннан басталған нәубет еді. СССР көсемдері түркі халықтарына сопылық әдебиет оқуына титтей де мүмкіндік берген жоқ. Ресейдің ірі қалаларында білім алған, рухани танымы терең санаулы тұлғалар болмаса, былайғы жұрт сопы деген сөзді ұмытып та қалды. Осы ойымыз тиянақты болуы үшін Бақытжан Момышұлының «Во имя Отца» кітабындағы әкесі жайлы мына бір естелікті келтіреміз:

«Күздің салқын кешінде Хайдолла аға әкеммен әңгімелесіп отырды. Кіріп, бұрыштағы орындыққа мен де жайғастым. Әкем түксиіп маған қарады да, үнсіз шылымын тұтатты. Екеуі мені елемеген күйі әңгімені жалғастырды. Маған да керегі – сол. Қызықты әңгімеге құлақ түріп отырмын.

– Ортодокс ислам қазақтың жандүниесіне түрлі себеппен тереңдей алмады. Бұған қарап қазақта иман жоқ, өте әлсіз жұрт деуге әсте болмайды. Діни ғұламалар халықтың әруаққа тағзым етіп, құрмет көрсеткенін құп көрмейді. Тіпті ашық тыйым салады. Алайда оған қарап жатқан қазақ жоқ. Әруаққа деген құрметті қазақтың жүрегінен жұлып алу мүмкін емес. Бұл – ресми исламмен арадағы бір ғана келіспеушілік. Мұндай қайшылық жетіп артылады. Мәселен, мына бір жайтты алсақ, жетіп жатыр. Қазақтар әліге дейін тебіреніп Тәңірден тілек тілейді. Араб тілінде ғана Аллаға құлшылық қыламыз дегенге көнбейді. Тілі түсініксіз нәрсе жанға жақын болмайды. «Семит тілінің вибрациясы әлдеқайда таза әрі тілегің Құдайға тез жетеді» дегенді өз басым қабылдай алмаймын. Логикалық қисын мүлде жоқ. Жаратушы бүкіл ғаламды басқарып, барлық жанға рақым қылып тұрмай ма?! – Әкем шылымын өшіріп, сөзін әрі жалғады.– Бұ турасында көп ойландым. Ақырында «қазақтар ортодокс исламның оқалы шапанын жамылған сопылық жолды қабылдапты» деген байламға келдім. Қара дәу, бері қара (әкем Хайдолла ағаны осылай атайтын). Мына біздің Қожа Ахмет Яссауи, Арыстан бап, Бекет ата, Рабия бегім, Домалақ ана, Мәшһүр Жүсіп басқа да көптеген тұлғалар сопылардың әулиесі болған. Соларды есіңе түсір. Омар Хайям, Фирдоуси, Мәуләна Джалладдин Руми, шираздық Сағди, Фариддин Аттар, Баба Тахир, Бахауддин Мұхаммед Накшбанд, Баязид Бистами, Дара Шикох, Әбдірахман Жами, Кабир, Насими, Низами, Хафиздер де сопы болған. Құнанбай қажы, хәкім Абай, Шәкәрім қажыны да сопылардың сапына қосар едім.

– Ал Жамбыл атамыз ше? –деп сұрады Хайдолла аға.

– Жамбыл – қазіргі заманның (светский) ақыны. Сопы болмағаны оның кінәсі емес, – деді әкем. – Сопылықтың ең бірінші іргетасы деп Мұхамбет пайғамбарды айтады. Ілкідегі ислам шектеулерден ада, терең һәм еркін ілім еді. Буквалист ғалымдар мен діншіл фанаттар Құранды бұрмалап қана қоймай, жұрттың тіршілігін, діни сенімін, ой-пікірін шектеп тастады. Бәрін шариғаттың тар шеңберіне қамады. Шариғат – Ілімнің алғашқы баспалдағы ғана, одан кейін Тариқат жатыр. Яғни Исламның ғылыми-фәлсапалық сатысы жүреді. Содан кейін Құдайға жақындағаныңды білдіретін АҚИҚАТ мақамына өтесің. Азат ойлы қазақтар діндегі шектеудің кесірінен шариғат заңынан әлдеқайда асқақ, биік, дана, өміршең ілімнің қапасқа қамаларын түйсікпен сезгендіктен, діннің құрғақ шарттарын ынтышынтысымен қабылдаған емес. Мұны қазақтар ғана емес, басқалар да түсінген. Сондықтан догмат діншілдер сопылықтан қауіптеніп, сопы-ишандарды қудалады. Қауіптенетін жөні де бар. Себебі сопылықпен сусындаған халық соқыр сенімді серпіп тастап, олардың ықпалынан шығып кетеді. Қуғын-сүргін мен репрессия сопыларды жасырын жүруге мәжбүрледі. Ойын астарлап жеткізіп, ілімді құпия ұстанды. Бұл жерде Ілім жайлы айтып отырмын. Себебі сопылық – дін емес, діндердің үстінде тұрған Ілім! Бірақ бұл атеизм емес. Өйткені ол ақиқатқа, яғни Құдайға жол бастайды. Себебі Құдай – Ақиқат! Дүниеде шындыққа жету қалай қиын болса, дәл сол сияқты Тәңірдің, керек десең, бір бөлшегін де танып білу мүмкін емес. Алаш жұртының дүниетанымынан сопылықты тамырымен жұлып тастауға қанша күш салынған-ды. Бірақ ресми ислам мен құпия ілім арасындағы қайшылықтан бейхабар болса да, қазақтар сопылықты қош көріп, өздерін нағыз момын санаған.

– Бәуке, исламның ресми шарттарын қош көрмеуіміздің сыры неде? –деп сұрады Хайдолла аға.

Әкем болмашы езу тартып:

– Алысқа бармай-ақ мынаған қара. Ата-баба рухына тағзым етіп, марқұмның жетісін, қырқын, жүзін, жылын береміз. Жылқыны құрбандыққа шалып, әруақты еске алып ас береміз. Арабта бұл дәстүр атымен жоқ. Мұхамбет пайғамбарға ас бермек түгілі, жетісін, қырқын, жүзін де бермеген. Арабтар «күнә» болады деп жылқының етін жемейді. Ал қазаққа ас бермеу турасында айтып көр, басыңды жұлып алсын, – деді.

– Бәуке, мынаны сұрайыншы. Сопылар ілімін қалайша жасырын, құпия сақтайды?

– Низами, Ширази, Сағди өрілген бұрым жайлы жырласа, тура мағынасында түсінбеу керек. Шаш Бірліктің көптігін меңзеп тұр. Қос өрім материалды және рухани жолды айшықтайды. Омар Хайям құмыра жайлы айтса, от пен судан аман өтіп, өмірге құштар болған топырақ сипат адамды меңзеп отыр. Ал мастық сопылықта рухани экстазға батқан момынды елестетеді, – деді әкем.

– Демек, қуғындалған сопылар Қазақстаннан пана тапқан болды ғой, – деді Хайдолла аға.

– Дархан даламыз – даналықтың өсіп-өнуіне таптырмас құнарлы топырақ. Арабтың, қытайдың, еврейдің, гректің, парсының даналығы деген болмайды: басқа реңге боялып, басқа тілде үн қатты демесең, ол адамзаттық болады! Біздің фольклорда, қиссада, ертегіде, жырда, аңыздарда, ойшылдар мен ақындардың шығармаларында буддизмде, даода, христианда, исламда кезікпейтін жауһар ойлар бар. Сонымен қатар ықылым заманнан келе жатқан әлемдік діндердің рухани інжу-маржанын біздің жұрттың мәдениетінен көреміз. Мұны сопылық түсінеді және қабылдайды. Сондықтан сопы адам христианмен шіркеуге қорықпай кіріп, мінәжат етеді. Керек десең, будданың храмында, синагогада, мешітте де құлшылық жасай алады.

– Сопылық жайлы еңбектерді қайдан алса болады? – деп Хайдолла ағаның қызығушылығы оянып кетті.

– Өкінішке орай, қазір саған бұл әдебиеттерді толыққанды табу мүмкін болмас, – деді әкем қабағын түйіп. – Бұл қазынаның сандығы бізге де ашылатын заман келер. Әзірше шығыс шайырларын оқып, ой толғай тұр. Айтпақшы, Қожанасыр хикаясының бәрі сопылардікі. «Мың бір түн» де сопылық әдебиетке жатады. Тіпті Сервантестің «Дон Кихотында» да сопылық ілімнің сарыны бар. Морис Равелдің «Болеросы» да сопылық музыкаға жатады. Қазақ топырағында шартты түрде Бурханизм деп аталған жаңа әлемдік дін қалыптасты. Мұның мәні – жалғыз Жаратушыға, БІР ХАНҒА табыну деген сөз. Арабтар жайқалып тұрған осы ілімді орып тастады. Бірақ сабағын шапқанмен, тамыры қалды. Біздің рухани тамырдың тереңге кеткені соншалық: енді оны ешкім жұла алмайды.

Шамасы әкем шаршаған болса керек, бізге «осымен сөз тәмәм» дегендей қолымен белгі беріп қоштасты».

Қазақ әдебиетінің Тәңірлік әлемге есік ашатын трансцендентті мазмұны Қожа Ахмет Яссауидің хикметінен басталатын еді. Құдайберген Жұбанов бұ турасында бүй деп жазады: «біздің әдебиет саласындағы жазуымыздың басы «Диуани хикметтен» басталады. Орта Азиядағы түркі тілінде сөйлейтін халықтардың алғашқы жазба әдебиетінің бірі! Бұл факті қазақ ақындарының Ахметке еліктегенін көрсетеді». Сәкен Сейфуллин былай деп баға береді: «Қазақ арасында жазба әдебиетін таратқан – Түркістаннан шыққан қожалар. Ол кезде қазақ арасына көп таралғаны – Қожа Ахмет Яссауидің кітабы. Біздің қазақ ақындары соған еліктеді».

Большевиктер Яссауидің атын өшіру үшін ақын-жазушыларға тапсырма берді. Мәселен, ЦК 1937 жылы Асқар Тоқмағамбетовті «Хазірет Сұлтан» пьесасын жазуға мәжбүрледі. Бұл спектакль 1980 жылға дейін сахнада қойылып келді. Пьесада Яссауиді терістеп, оның жолын «халықты адастыратын қараңғы жол» деп көрсетті. Совет билігі Мұхтар Әуезовті қинап осы пьесаға рецензия жаздырды. Жас жазушы амалсыз келісті. Бұл Әуезовтің ар-ожданына ауыр дық салғаны анық еді. Жазушы өмірінің соңында Түркістанға жиі барып, Яссауидің кесенесіне зиярат етті. Киелі шаһарда бірнеше күн қалып, әулиенің рухымен іштей тілдескен болды. Бәлкім кім біледі, әулиенің рухынан кешірім сұраған шығар. Бұл оқиға жайлы кітапта кеңірек баяндаймыз.

Бірақ сол заманның өзінде Қожа Ахметтің абыройын қорғайтын бір батыр табылды. Батырдың аты – Құдайберген Жұбанов! Ол Яссауи жайлы зерттеу еңбегінде бүй деп жазады: «Бір жазушы «Хазірет сұлтан» деген пьеса жазып, онда Қожа Ахметті құзғындар тобының бастығы етіп те көрсетпекші болған. Әрине, бұл Қожа Ахмет туралы әділ таным емес. Оның жалпы адам баласы үшін, өз халқы үшін ізгі тілекті адам болғанын теріске шығаруға, тіпті, болмайды. Қожа Ахмет – үнемі адам баласы үшін, өз халқы үшін, өзіне ерген жұрт үшін бақыт іздеген адам». Бірақ осыдан соң Құдайберген Жұбанов ұзақ жүре алмады. НКВД оны сотсыз-ақ атып тастады.

СССР кезінде қазақ жұрты Әзірет Сұлтанның дүрбесін телеарналардан тамашаламақ тұрмақ газет, журналдан суретін де көре алмайтын. Кесенесінің айбынды бейнесін «Алдар көсе» фильмінен ғана тамашалады. Біздіңше, Шәкен Айманов Алдар көсе сияқты қулық жасап, Кремльдің цензурасына іліктірмей кесененің келбетін киноның бір эпизодына әдейі қосқан сияқты.

Қазақстан тәуелсіздігін алған соң, эпикалық санасы өшпеген көзі ашық, көкірегі ояу қазақтар Ислам діні Яссауи жолымен қайта жаңғырады деп үміттенді. Өкінішке орай, Советтік идеологиядан есеңгіреп шыққан мемлекеттік аппарат діни саланың мәдениетке, мемлекеттің рухани саулығына қаншалықты ықпалы болатынын терең зерделей алмады. Соның кесірінен бөтен топырақта тамыр жайған түрлі діни ағым арамшөп сияқты қаптап кетті. Қазіргі модерн үкімет неше жерден халықты діни толерантты болуға шақырса да татымды жеміс бермей жатыр. Себебі қазақ мәдениетіне, қазақ руханиятына сырттан әкеліп қолдан жалғаған бөтен таным мен мәдениет кері эффект туғызды. Мұның мысалын мынамен береміз. Қазір медицинада адамның жарамсыз денесін донор табылса сау мүшемен ауыстырып бере алады. Апатқа түсіп, қолы қырқылған бейбаққа марқұм болған басқаның сау қолын жалғайды. Оны трансплантация дейді. Бірақ организм бөтен денеден келген мүшені өлгенше қабылдамайды. Жанталаса кері тебеді. Сол үшін пациент өзінің иммунитет жүйесін әлсірету үшін үнемі препарат ішіп жүруге мәжбүр. Дәл осыған ұқсас рухани процесс қазақ қоғамында да жүріп жатыр. Қазіргі қазақ мұсылмандары мемлекеттің нығаюына ықпалдасудың орнына діни дауды өршітіп, мемлекеттің зайырлы формада өмір сүруіне кедергі келтіруде. Қазақ тарихында болмаған діни терактілер соңғы он жылда бірнеше рет қайталанды. Осының бәрі Сталин жасаған қиянаттың салдары. Хикметті тірілткен «Яссауи» вокалды тобы он жылда еш тараптан қолдау таппады. Әсем әуез бен сахналық үлгіде қайта оралған Яссауи хикметтері жалп етті де қайта сөнді. Осының өзі Яссауидің атын естісе, дереу тұншықтырып құртқысы кеп тұратын Советтік менталитеттің, жауыққан атеизмнің санадан өшпегенін көрсетеді. Большевик мұсылмандар бұрынғы коммунистер сияқты Әзірет Сұлтанның тұлғасын барынша сорақы, Исламға бөтен, елді адастырушы жалған сопы етіп көрсетуге барын салып бағуда. Түбінде осы теке-тіресте большевик мұсылмандар жеңетін болса, ұлы топырақта мәдениетіңді жайқалтып, рухани жаңғырмақ түгіл, басыңмен қайғы боп кетесің.

Соңғы 26 жылда қазақ халқының санасын Советтік идеологиядан деколонизация жасау процесі жүрген жоқ. Мемлекет мәдени емес, экономикалық өсуді ғана назарға алды. Соның кесірінен Яссауи феномені зерттелген жоқ, айтылған жоқ, насихатталған жоқ. Осы уақытқа дейін елдің Яссауиге деген құрметі бұрынғы ата-әжелер тәрбиесінің инерциясымен жетті. Қазір бұл инерция айтарлықтай әлсіреді. 2016 жылы қазақ халқына Құдай қарасқандай болды. ЮНЕСКО 2016 жылды бүкіләлемдік «Яссауи жылы» деп жариялады. Яссауи мәдениетін жаңғыртып алуға зор мүмкіндік туып еді. Амал нешік, мемлекет бұл мүмкіндікті құр жіберді. Қазақстандағы Ислам дінін насихаттайтын бірде бір діни институт, діни қоғам не діни арна қызығушылық танытпады. Түркия Республикасы ғана 2016 жылы Яссауи ілімін жаңғыртқан бірнеше конференция мен симпозиум өткізді. Бірақ мұның жаңғырығы Қазақстанға жетпеді.

Қазан революциясына дейін балаға дін үйреткенде оның мәдени идентификациясы назарға алынатын. «Сен ислам өркениетіне қай тараптан жалғанып тұрсың?» деген сұраққа жауап берілетін. Оның үлгісі мынау:

– Дінің не?

– Ислам.

– Кітабың не?

– Құран.

– Құбылаң қайда?

– Мекке-Шәріп.

– Кімнің құлысың?

– Алланың құлымын.

– Кімнің ұрпағысың?

– Адам ата мен Хауа ананың ұрпағымын.

– Кімнің қауымынансың?

– Әзіреті Ыбырайым пайғамбардың қауымынанмын (ұл бала).

– Бибіажар анамыздың қауымынанмын (қыз бала).

– Кімнің үмбетісің?

– Әзіреті Мұхамбет пайғамбардың үмбетімін.

– Кімнің досысың?

– Төрт шадиярдың досымын.

– Кімнің мазхабындасың?

– Имам Ағзам Әбу Ханифаның мазхабынанмын.

– Кімнің сеніміндесің?

– Әбу Мансұр Матуридидің сеніміндемін.

– Кімнің силсаласынансың?

– Әзірет Сұлтан Қожа Ахмет Яссауидің силсаласынанмын.

Кей мұсылмандар «Исламда ұлт, ұлыс, этнос деген жоқ. «Түркілік ислам», «түркілік иман» деген қайдан шыққан? Бос далбаса. Тек үмбет, мұсылман деген ғана бар» деп дауласады. Бірақ бұл таным Құран рухына қайшы. Себебі ұлт, ұлыс, этностың ешқандай хикметі, мән-мағынасы болмаса, адамзатты түрлі нәсіл мен этносқа бөліп, айырма жасаудың не керегі бар еді? Құдіретті Құдай адам ұрпағын бір типке сыйғызам десе, күші жетер еді. Бірақ Тәңірі Құранда «Мен сендерді бір-бірлеріңді тану үшін ұлт пен ұлысқа бөлдім» деген. Акедемиялық ғылымда орныққан «Түрік-Ислам өркениеті», «Түрік-Ислам тарихы» сынды анықтамалардан бөлек ортағасырлық діни мәтіндердің өзінде де «әтрак», яғни түркі жұртының мұсылмандық түсінігі жайлы, Исламға қосқан үлесі жайлы жазылған. ІХ ғасырдың өзінде-ақ Жахыз Фәзәил-ул Әтрак (Түріктердің артықшылықтары) деп еңбек жазған. Исламдағы социологияның атасы саналатын Ибн Халдун да Ислам өркенитіндегі араб, парсы және түркінің (араб, әжам, әтрак) орнын саралап шыққан. Түркі халықтары мен Үнді жұртындағы мұсылманның түгелге жуығы Ханафи-Матуриди жолын ұстанғандығы да бұл өркениеттің тарихи негізін паш етеді. «Құран – Меккеде түсті, Каирда оқытылды, Ыстамбұлда басылды, Мәуренахрда түсіндірілді» деген сөз Исламдық діни тәжірибенің өркениеттік ізін танытады. Қожа Ахмет Яссауиге халық берген «Пир-и Түркістани» атауы да мұның айғағы. Ең аяғы «Мәдинада – Мұхамбет, Түркістанда – Қожа Ахмет» тіркесінің ғасырлар бойы халық жадында сақталып келуі де Түрік-Ислам атауының тарихи-дүниетанымдық контексте ғылыми тұрғыдан шындық болғанын көрсетеді. Орта Азиядағы Исламды әр қырынан зерттеген отандық ғалымдар арасында да исламның жергілікті өмір сүру формасы (форма бытование ислама) деген ұғым қолданылып келеді. Сондықтан ғылыми тұрғыдан да, дүниетанымдық қырынан да тарихи фактіге айналған Түрік Ислам өркениеті атауына үрке қараудың жөні жоқ. Ірі діндердің бірі Христиандықты да Батыс Христиандығы (Рим) және Шығыс Христиандығы (Византия) деп айқындау осындай ерекшелікке байланысты туындаған болса керек.

Исламның түркілік өрнегін қалыптаған Қожа Ахмет Яссауи бүкіл болмысымен, тыныс-тіршілігімен, сөз мәнерімен, тақуа-тауазылығымен хазіреті Мұхамбет пайғамбарға ұқсауға тырысқан нағыз үмбет еді. Құран мен сүндетті дәл мұндай дәрежеде насихаттап, елге жайған ірі тұлға ілуде біреу. Тіпті мың жылда бір туатын бірегейі болуы да мүмкін. Әзірет Сұлтанның мына ұқсастығына қалайша қайран қалмайсыз?! Пайғамбардың бір есімі Ахмет. Яссауидің де азан шақырып қойған аты – Ахмет. Пайғамбар «Арғы атам – Ыбырайым пайғамбар» деп мақтанған. Әзірет Сұлтанның да әкесінің аты – Шайқы Ыбырайым. Расулдың да жастай шетінеген бір ұлының аты – Ибраһим еді. Қожа Ахметтің де кәуірлер қолынан қаза тапқан баласының аты Ибраһим. Мүбәрәктің кіндігінен ұлдан перзент қалмаған. Осыған орай, «пайғамбарда ұл болмайды, үмбет болады» деген сөз қалған. Сол сияқты Түркінің пірінен де ұлдан ұрпақ тарамаған. Есесіне ізін басқан Яссауи жолының дәруіштері қалды. Пайғамбардың бір әйелінің аты Айша еді. Қожа Ахметтің де бибісінің есімі – Айша. Мұсылман жұртында пайғамбардың қызы Бәтима анамыз ерекше аталса, қазақ арасында Яссауидің қызы Гауһар әулие аналардың қатарына енеді. Пайғамбардың күйеу баласы Әли, Яссауидің де күйеу баласы да Әли. Хақ расулы Меккеде туып, Мәдинада жерленді. Яссауи Сайрамда туып, Түркістанда мәңгілік тыныс тапты. Мүбәрәк патшалыққа жетсе де, кедейшілік мақамынан бір елі шегінбеген. Әзірет те хан-сұлтандарға пір болып отырса да, пақырлық мақамынан бір елі ажырамаған. Пайғамбар үмбетіне мирасқа Құран Кәрімді қалдырды. Яссауи түркі жұртына Құран рухын жырлаған «Диуани хикметті» сыйға тартты. Алланың елшісі алпыс үш жаста дүниеден өтті. Әзірет Сұлтан алпыс үштен соң дүние ісінен қол үзіп, жер асты мешітінде дәруіш дайындаумен ғана шұғылданды.

Енді мынадай сұрақ тууы мүмкін. «Қожа Ахмет Құранды жырлап, Исламды үйретсе неліктен еңбегін «Диуани хикмет» деп атаған?». Ра-сында түркінің ұстазы хикмет сөзін неге көп қолданды? Мағынасы не? Бұл термин арабтың «хукм» сөзінен шығады. Үкім ету, түзету, жақ-сырту мақсатында тыйым салу дегенді білдіреді. Ислам келгесін оған әр нәрсені лайықты қолдану, істің көзін табу, әр затты орнымен пайда-лану деген қосымша мағына үстелді. Ал діни терминологияда хикмет термині «таным қабілетің жеткенше құбылыс пен оқиғаның мәні мен ақиқатын ұғу, әр істі қажетті межеде орындау, сөзді орнымен айту, даналық игеру Алла үкіміндегі ұлық мақсат» деген идеяны берді. Бол-мыс атаулыны түпкі негізіне дейін білуші бір ғана құдірет бар. Ол – Тәңірі! Ендеше нағыз хаким – Ол Алла! Орта ғасырда-ақ Матуруди мектебінің өкілдері Алланың іс-әрекетін Оның хикметіне байлаған. Хақтың әр ісінен кемелдік көруге ұмтылған. Алланың ХАКИМ сипатына басымдылық берген. Ал әшғари мектебінің өкілдері Алланың қалау мен құдірет сипатына басымдық берді. Олар хикмет пен себептің болуын шарт деп танысақ Хақ тағаланың құдіретін шектеп қоямыз деген пікірге ұйыды. Осы екі мектептің табан тіреген позициясына қарап-ақ дінді ақыл нұрымен танудың қай жақта тұрғанын анық көреміз. Матуруди мектебі хикмет ұғымына көбірек көңіл қойғандықтан діни танымдағы рационалды пайымдары мығым болды. Яссауи іліміндегі ХИКМЕТ ұғымы да момындарды Алланың әр істі тәртібімен, ретімен, артық-кемсіз есеп-қисаппен, барлық құбылысты асқан дәлдікпен жасайтын ХИКМЕТ сипатына ынтық болуға шақырды. Олай болса хикмет іліміне құштарлық рационалды өлшемнің бастауында тұрған ең кемел, ең зерек, ең ақылды, шексіз ілімнің түпкі бастауы Алланың мінсіздігіне ғашық болатын ғажайып бір талпынысты тудырады. Оны академиялық ғылымда ноодинамика дейді. Адамның барлық қайырлы істі рухани шабытпен кемеліне келтіріп орындауы. Ноодинамика қоғамда жаппай құбылыс боп көрінгенде Алланың хикмет сипаты бұ дүниеде рефлексия деп түсінеді. Оны теологияда Алланың тәжәлли (epіphany, богоявление) сипатының аян болуы деп те айтады.

Сонымен СССР-дің кезінде қазақ жұрты Тәңірі тағала нәсіп еткен осы рухани нығметінен айрылды. Кез келген мемлекеттің баға жетпес байлығы – адам. Адам болғанда да ар-ұятына бекем болған ақжүрек һәм ақылды адам. Қазір Қазақстан Республикасы ең мұқтаж болып отырған нәрсе – осы арлы адамдар ресурсы. Ар-ожданның құлдырауы түбінде тәуелсіз мемлекеттің ыдырауына әкеліп соқтыруы әбден мүмкін. Сондықтан мемлекеттің іргетасы әрбір азаматтың жүрегіндегі ар-ұятын оятудан қаланады. Ардан аттамайтын ақылды адамды тәрбиелеп өсіру өте күрделі процесс. Ар-иман өндіретін рухани фабрика жасау кейде ғасырларға созылады. Кезінде Қожа Ахмет атамыз осындай рухани фабриканы жасауға 100 жыл ғұмырын сарып қылды. Қазіргі қазақ жұрты үшін ең тиімді жол – Совет өкіметі қолдан үзген Яссауи ілімін қайтадан тірілту. Қазір ҚМДБ алдында үлкен міндет тұр. Осы жолды жалғай ала ма деген сұрақ көкейді теседі. Құдай сәтін салып жалғанып кетсе әрбір Қазақстан азаматының жан-жүрегінде шөгіп жатқан ар-ұят, ақыл, махаббат, парасат, шапағат сияқты рухани байлықты қоғамға ұсына аламыз. Мұны ғылымда «үндеу философиясы» деп атайды. Біз де бұл кітапта барлық оқырманды Яссауи ілімін меңгеру арқылы қазақ қоғамына кеудесінде бұлқынып жатқан барлық рухани потенциалын беруге шақырамыз.

Құрастырушылардан

ҚОЖА АХМЕТ ЯССАУИ ЖАЙЛЫ АҢЫЗДАР

Киелі қазақ сахарасы

Озалда Адам ата мен Хауа ана пейіште өмір сүретін. Тыйым еткен жемісті жеп, жазықты болды. Тәңірі жазалады. Жұмақтан шығарып, Жерге түсірді. Жаза ретінде екеуін әлемнің екі бұрышына тентіретіп қойды. Қырық жыл бірін бірі іздеп жер-жаһанды шарлады.

Адам атаның табаны тиген топырақ жолға, қонған мекені қалаға, құлшылық еткен жері қасиетті орынға айналыпты. Әлемді кезіп жүріп бір күні қазақ сахарасына келді. Қазығұрт тауынан өтіп бара жатқанда Хауа ананың сазға түскен ізін көрді. Бұған дейін жан-жарынан тырс еткен хабар болмаған еді. Ғашығының ізін көргенде еңкілдеп қоя берді. Сағыныштың жасы көзінен бұршақтай домалады. Тәңірсіне зікір айтып, сайын далада жеті жерде мінәжат етеді:

– Уа, Тәңірім, мен қарабеттің күнәсін кешіре гөр. Жан-жарым Хауа ана менің ар-намысым еді. Бір бәлеге ұрынса сүйегіме таңба болар. Оған қорған болғым келеді. Ғашығыммен тезірек табыстыра гөр. Бүкіл сынағың мен қиындығыңды бірге көтеруге әзірміз. Дұғамды пайғамбарлар патшасы Мұхамбеттің құрметіне қабыл еткейсің! – деді. Мұхамбеттің аты аталғанда Тәңірінің мейрімі түсті. Тілегін қабыл алды. Көк қарғаны жолбасшы қылды. Құстың ұшқан бағытымен жүріп отырып, Хауа ананы ақыры тапты.

Адам атаның мінәжат еткен жеті жер – қазіргі Түркістан, Сайрам, Қазығұрт, Отырар, Қаратау, Қараспан, Сыр өңірлері екен. Содан бастап бұл жерлерге кие дарыды. Көкірек көзі ашылған әулие, ғұламалар көптеп шықты. Қос ғашықтың көз жасы көп тамғандықтан мөлдір махаббатты аялайтын сезімтал жандар мол болыпты. Хауа ананың табаны тигендіктен еріне адал қызмет етіп, ұлағатты ұл мен әдепті қыз өсіретін асыл текті әйелдер Түркі топырағынан көп шығыпты деседі.

Сайрам шаһарының аңызы

Адам атаның Ағнұх деген немересі болыпты. Ілім-білімді жер бетінде алғаш меңгерген сол екен деседі. Қаншама қауымның көзін ашты. Жұрт оны Ыдырыс деп атады. Ыдырыс – мұғалім деген сөз екен. Ел кезіп ілім тарататын дәруіштік Ыдырыстан қалыпты. Бірде ол ел аралап жүріп қу медиен далаға аялдайды. Түнде Жебірейіл бастаған бір топ періштені көреді. Олар Тәңірді ұлықтап, ұлы даланы нұрға бөлеп, зікір айтып отыр екен. Ыдырыс қосыла кетті. Зікір аяқталып, бата жасалды. Ыдырыс:

– Ау, досым Жебірейіл мұнда қайдан жүрсің? – деді.

– Әлем жаралып, су аққалы осы мекенге келіп зікір айтып, құлшылық қыламыз, – деді.

– Құлшылыққа сонша құмар қылатындай бұл жердің не қасиеті бар?

– Мұны Тәңір әлемінде «Мадина әл-Байза» немесе Бозқала деп атайды. Бұл мекенде Адам ата намаз оқыған. Тілегі қабыл болып құт дарыған киелі жердің бірі. Сайрамнан Құдайдың достары көп шығады. Мұнда жетпіс бас намаз оқылса жетпіс жылдық құлшылықпен тең. Тәңірдің дидарын талап қылған шын ғашықтар мекені. Түркінің пірі – Әзірет Сұлтан да осы өңірде дүние есігін ашады, – деді Жебірейіл. Әзірет Сұлтанның атын естігенде Ыдырыс таңғалады.

– Тәңірі сүйетіндей не қылығы бар? – деп сұрады.

– Айрықша екі қасиеті болады. Бірі – Тәңірдің есімін хикметке қосып сан мақамда зікір айтады. Көмейіне жәннаттың жасыл құсы ұялайды. Зікір айтқанда он сегіз мың ғаламды тербетеді. Тастай қатты жүректі қорғасындай ерітеді. Тас қараңғы көңілге Хақтың нұрын салады. Зікірі өлген жүректі тірілтіп, махаббат отын жағады. Жұрттың көкірегі кектен тазарып, ізгілікке тоймайтын құмар болады. Көңілдегі ойдың құлағы, хикметтің бұлағы ашылады. Құранның мәнін түркі тілінде сөйлетеді, – деді Жебірейіл.

– Екінші даралығы қандай?

– Көркем мінезі. Пақырлықта Мұхамбет пайғамбарды үлгі тұтады. Досына адал, жауына қатал. Әдебіне періштелер сүйсінеді, дұшпаны күйінеді. Мұхамбеттің сүйікті үмбетінен болады. Миғражда рухын көріп, пайғамбар «перзентім» деп еміренген. Хикмет ілімін құрмаға жасырып, Әзірет Сұлтанға аманат етіп жолдайды. Қожа Ахмет ұлан ғайыр түркі даласына пайғамбардың сүндетін үйретеді.

– Бұл жерде не қала жоқ, қала салар дала жоқ. Шеңгел басқан қу медиен. Жерінің құнарынан құмы көп, топырағынан тасы көп. Ілім қалай тарамақ?

– Ыдырыс, ілімнің дәні жер талғамайды, шарапаты ел талғамайды, – деп Жебірейіл сөзден тосты. Ыдырыс үнсіз қалды. Періштелер көкке ұшып кетті.

Ертесіне Ыдырыс пайғамбар жолға шықты. Талас өзені бойында Бірқаған деген қалаға тоқтады. Оның Мәліктегін деген патшасы бар еді. Тоқсаннан асса да бір перзентке зар екен. Сәби сұрап бармаған тауы, баспаған жері, түнемеген әулиесі қалмапты. Патша сол күні түс көреді. Түсінде ғажап іс көреді. Шаһарға бір қонақ келіп, ордасына ағаш егіп жатады. Патша ұйқыдан тұра сала мұнараға шығады. Көкжиекке көз тастайды. Алыстан дәруіштің сұлбасын көреді. Жолына қызыл кілем төсеп, салтанатпен күтіп алды. Қырық күн қонақ етіп жібермейді. Қырық бірінші күн дегенде Ыдырыс:

– Мен ел кезген дәруіш едім. Бір жерде қырық күннен артық түнеу бізге қол емес. Ілімнің жолы ол емес. Дінде жүріп дос ізде, дұшпан өзі-ақ табылар деген. Мен Құдайдың достарын іздеп бара жатқан жолаушы едім. Сапарға кететін мезгілім болды. Жолыма дұға етіңіз, тақсыр, – деді. Патша:

– Сен келерде түс көрдім, түсімде ғажап іс көрдім. Бақшама еккен көшетің көзді ашып-жұмғанша алып бәйтерекке айналды. Бәйтерек гүлдеп, тұқым шашты. Жер-жаһанды орман басты. Соған қарап «жалғыз ұлдан тарайтын ұрпағым көп болар» деп ырым еттім. Қырықтың бірі – Қызыр, мыңның бірі – уәли деген. Әсілінде тегін адам емессің. Шаңырағыма бата қыл. Құдай бір ұлмен сүйіншілесін, – деді. Ыдырыс қолын жайып бата берді.

Ұзамай патшаның бәйбішесі толғатты. Елін-жұртын қуантты. Шекесі торсықтай ұл туды. Ұл туғанға күн туды. Патша перзентінің атын Ағнұж деп қойды. Бала он беске келгенде әкесі дүние салды. Таққа ұлы отырады. Бір күні уәзірлеріне:

– Не үшін менің атымды «Ағнұж» қойды? – деп сұрады. Уәзірлері:

– Тоқсанға келгенше әкеңіз бір балаға зар еді. Ыдырыс пайғамбарды қонақ қылып, батасын алды. Ұзамай дүниеге сіз келдіңіз. Оның құрметіне атыңызды Ағнұж қойды. Бұл «құтты қонақ» деген сөз, – деді.

– Ендеше Ыдырысты табайық. Сый-сияпат көрсетіп, шапан жабайық, – деді патша. Төрт тарапқа ат шаптырып іздеді. Ыдырыс Ақсу өзенінің жағасында лашық тігіп жатыр екен. Патша оны көріп «е, бұл тойып тамақ ішпеген жарлы екен ғой. Сый-құрметке қарқ қылайын» деп мүсіркеді. Тонның қамқасын, аттың жүйрігін, табақтың алтынын, құманның күмісін, белдіктің кемерін алдына тастады. Ыдырыс қуанудың орнына көңілі пәс тартып:

– Шапаныма қарап кедей деп ойладың-ау, балам. Бұл жыртық шапанның ішіне он сегіз мың ғаламның байлығы сыйып жатыр. Ол қазынаны көкірек көзі барлар ғана көреді. Нағыз байлық тыста емес, іште болады. Іштегі байлық тасиды, сырттағы байлық тоналады. Мал бір жұттық. Ал алтын, күміс ұры шақырады. Елі байдың өзі бай деген. Ең бірінші жұртым тоқ болсын. Ауылда болса ауызға тиеді, елде болса ерінге тиеді. Халқым тоқ болса мен аш қалмаспын. Мені қуантқың келсе осы жерге қала салып бер, – деді. Патша пайғамбарды мүсіркегеніне ұялып, қалай ақталарын білмей тұр еді.

– дегеніңіз болсын! – деді. Қазынадан мол ақша бөліп Ақсу мен Бадам өзененің ортасынан төрт жүз зәулім сарай тұрғызды. Оны қоршап қамал салды. Төрт тарапына төрт қақпа орнатты. Әр қақпаға алты қабат қарауыл-мұнара соқты. Әр жүз үйден соң құдық қаздырды. Қамал әп-сәтте үлкен шаһарға айналып шыға келді. Ыдырыс оған Сайрам деп ат қойды. Сайрам деген «тасты, тастақты жер» дегенді білдіреді.

Алланың нәбилері ел билеп, таққа да отыратын. Ыдырыстың тұсында Сайрам әлемдегі ілімі озық ел болыпты. Ол қалада жиырма жеті жыл патша болып, пайғамбарлық міндетін аяқтады. Бірде оған Жебірейіл, Мәкәйіл, Ысрапыл, Әзірейіл періштелер қонаққа келіп, білім сайысында жеңіледі. Жұмаққа тірідей кірген жалғыз пайғамбар. Әлі күнге дейін сонда мекен етеді екен.

Топан суда Нұх кемесі Қазығұртқа тоқтаған соң пайғамбар Ыдырыс соққан қаланы іздеді. Сайрам топан суға қарқ болса да үйлері мен сарайы құламапты. Бүкіл ғимарат саламат сақталыпты. Нұх өмірінің соңғы күндерін осында өткізді. Оның үш баласы болды: Сам, Хам, Жаппас. Сам мен Хам жаңа мекен іздеп батысқа жол тартты. Кенжесі Жаппас қарашаңырақта қалды. Одан түркі халықтары өсіп шығыпты. Түркілер Сайрамды кейде Бозқала немесе Ақсукент деп те атады. Сырттан келген саудагерлер Испиджаб дейтін болды. Мағынасы екі өзеннің арасы дегенді білдіреді.

Ыдырыстың жұмақта қалып қоюы

Бір күні Тәңірі тағала періштелерге «Ыдырыстан асқан білімді жоқ» деп мақтанды. Періштелер Ыдырысты қонаққа шақырып сынамақ болды. Сұхбат үстінде Ыдырыс Әзірейілге:

– Жан тапсырып көргім келеді. Жанымды алып, қайта салшы. Өлім хәлін бастан кешіп көрейін, – деді. Әзірейіл жанын табанынан тартып, мұрнынан суырғанда, Ыдырыстың жан дауысы шықты. Жанын қайта кіргізгенде:

– Жан шіркін тәтті екен! Қатты қиналдым. Адамның өлімнен не үшін қорқатынын енді түсіндім. Ысрапыл сүр үрлегенде, дүние астаң-кестең болады екен. Сол құдіретті көргім келеді. Сүр үрлеші, – деді Ысрапылға. Құдай досының көңілін қимай, ол кернейін тартты. Керней тартқанда Ыдырыстың зәресі қалмады.

– Сүрдің дауысы зәрлі екен. Айбатынан он сегіз мың ғалам дірілдеді. Зәрем зәр түбіне кетті. Енді қыл көпірден өтіп, жеті тозақты көргім келеді, – деді. Мәкайыл оны қыл көпірден алып өтіп, тозақты көрсетеді. Тамұқтағы сұмдықты көріп, жаны шошиды.

– Тозақ қорқынышты екен. Алла пендесін тозаққа тастаудан сақтасын! Енді жұмақты аралап көрейін, – деп Жебірейілге қолқа салды. Ол да Құдай досының көңілін қимай, келісіп:

– Жарайды, бірақ екі түрлі шартым бар. Жәннатқа кірген адам қайтып шыққысы келмейді. Қайта шығам деп уәде бер, – деді. Ыдырыс сөз берді.

– Екінші шартым жұмаққа бұ дүниенің шапанымен кіруге болмайды. Бөз оранып бару керек. Шапаныңды шешіп қалдырып кет. Келген соң қайта киесің, – деді.

– Келістік, – деді де Ыдырыс киімін шешіп, бөз матаны кебін сияқты оранып алды. Жебірейіл оны ертіп, жұмақтың сегіз қабатын түгел аралатып көрсетті. Ыдырыс сәмбі талдың жанына келгенде бір кебісін әдейі ұмыт қалдырды. Аралап болған соң пейіштен шықты. Пейіштен ұзай бергенде:

– Жәннатта бір кебісім қалып қойды. Тез барып, алып келейін, – деп Жебірейілден рұқсат сұрады. Жебірейіл:

– Жарайды, тек тез кел, – деді. Пайғамбар сол кеткеннен мол кетті. Кешіккен сайын Жебірейіл мазасызданып тұрды. Шыдамы таусылып, Ыдырысты іздеп қайта кірді. Қараса, пайғамбар әлгі сәмбі талдың саясында дамылдап жатыр екен.

– Әй, Ыдырыс, бұл не жатыс? Мен сені күтіп тұрмын ғой. Шық сыртқа, – деді. Пайғамбар таңданып:

– Шыққаны қалай? «Жұмаққа бір кірген адам қайта шықпайды» деп өзің айттың ғой? – деді.

– Иә, бірақ сен қайта шығамын деп уәде бергенсің?

– Мен уәдемде тұрып, пейіштен шықтым. Екіншісінде кебісімді алу үшін кірдім. Ол кезде уәде бергенім жоқ.

– Адам жұмаққа кіру үшін алдымен өліп, қайта тірілуі керек.

– Оны білемін. Әлгінде Әзірейіл жанымды алғанда бір өліп, тірілгенмін.

– Адам қайта тірілу үшін қиямет болуы керек.

– Әлгінде Ысрапыл сүр үрледі. Мен қияметтің дауысын естідім ғой, – деді. Сөзден жеңіліп бара жатқан Жебірейіл сасқалақтап:

– Жұмаққа кірер алдын қылкөпірден өту керек, – деді. Сонда Ыдырыс:

– Мәкайылмен бірге қылкөпірден өтіп, тозақты аралап шыққаным есіңнен шығып кетті ме? – деп сұрады.

Періште сөзден жеңілді. Сол кезде Тәңірі:

– Әй, Жебірейіл, сөз тапқанға қолқа жоқ! Оны білімді деп айттым ғой сендерге. Ыдырыс айласын асырды. Енді жұмақта мәңгі бақи қалуына рұқсат, – деді. Ыдырыс содан бері пейіште екен. Ал шапаны Сайрамда сол күйі сақталып қалыпты. Кейде бала-шаға ауырып, көз тиіп қалса Ыдырыстың шапанымен аластайтын. Қасиетті шапаны кейінгі жұртқа құт болып қалыпты деседі.

Зұлқарнайынның Бозқалаға келуі

Ескендір Зұлқарнайын әлемді жаулап Тұран даласына келді. Әскері Сайрамға жеткенде «бұл Ыдырыс пайғамбардың қаласы. Шаһардың бір тасын да қиратушы болмаңдар» деп әмір етті. Бұл кезде Бозқаланың патшасы Жәмшид деген жасы тоқсаннан асқан қария еді. Ескендірдің алдынан шығып сый-құрмет көрсетті. Ескендір:

– Самарқан деген шаһар салуды ойға алдым, жәрдем беріңіз, – деп көмек сұрады. Жәмшид патша Бозқаладан жетпіс ұста шығарып, Самарқан өңіріне жіберді. Самарқанның құрлысы бітуге тақағанда Жәмшидтің дәм-тұзы таусылып, о дүние сапар шекті. Артында тұяқ жоқ еді. Тақ бос қалды. Бозқала халқы Ескендірден әділ патша жіберуді өтінді. Ескендірдің жанында Қызыр мен Ұлықпан деген екі досы бар еді. Ескендір екеуін сонда жіберді. Қызыр таққа отырды. Ұлықпан оған уәзір болды. Ұлықпан түркілердің астарлап сөйлейтін шешендігін көргенде таңғалды. Қариялардың көкірегі толған хикмет екен. Ауыздарын ашса гүл төгілді. Ұлықпан хикмет іліміне қатты қызықты. Қазыналы қарттардан көп нақыл үйреніп, хәкімдікке жетті. Ел оны Ұлықпан Хәкім деп атады.

Қызыр әділ патша болды. Жұрттың мұң-мұқтажын елеп-ескеретін. Алдына келген жанның қолын қайтармайтын жомарт еді. Әділдікте қара қылды қақ жарды. Әулие-әнбиелердің моласын түзеп, мешіт-медресе соқты. Құдайға осы қылығы жағып оны пайғамбар етіп таңдады. Кейін Қызыр әбілқаят суын ішіп, мәңгілік өлмейтін дәреже тапты. Анасының моласы күні бүгінге дейін Сайрам қаласында тұр. Қызыр ата әліге дейін дүйсенбі мен бейсенбінің ақшамында анасы Бибі Ғиястың қабіріне барып Құран бағыштайды екен деседі.

Әбілқаятты іздеу

Бір күні Ескендір Зұлқарнайын өлместің суын іздеп жолға шықты. Қызырды атқосшы, Ұлықпанды аспазшы етіп ерітті.

Қызыр жолға жиналып жатқанда әкесі:

– Ұлым, қайда шықтың? – деді.

– Ескендір өлместің суын іздемекші. Мені де ертіп алды, – деді әкей. Зәкәрия көпті көрген, терең білімді кісі еді.

– Балам, «қырықтан өткен жас жоқ, ұйқыдан өткен нас жоқ, қымыздан өткен ас жоқ» деген. Сапарың алыс екен. Жолда аштық пен шөл қинайды. Құлынды биені мін. Биенің сүті әрі тамақ, әрі сусын. Өлместің суы Қап тауында үңгірде жатыр.Тауға жақындағанда үңгірдің аузына құлынды байлап кет. Адаса қалсаң, енесі құлынын тауып алады, – деді де, ұлына батасын берді.

Қызыр сапарға құлынды биесін мініп шықты. Бұлар ұзақ жүріп, шөл далаға тап болады. Шөл қысып, қарындары қатты ашты. Сол кезде Қызыр биенің сүтіп сауып, Ескендір мен Ұлықпанға берді. Бәрі саумал ішіп, ес жиып әлденді. Ескендір Қызырға қатты риза болды. Осылайша Қап тауына жеткенше қымызды азық етті.

Тауға жеткенде Қызыр әкесі айтқандай, құлынды тұсаулап үңгірдің аузына қалдырды. Үңгірде үш айырық жол шықты. Үшеуі әр тарапқа бөлініп, әбілқаят суын іздеп кетті.

Қызыр үңгір ішімен келе жатып, бір бұлақты көрді. Шөлдеп келіп, бас қойды. Мейірін қандырған соң достарын іздеді. Оларды әлгі бұлақ аққан бастауға әкелсе су лезде тартылып қалыпты. Ескендір әбілқаят суының өзіне нәсіп болмағанын бірден білді. Шарасыз хәлде сұлқ отыра кетіп:

– Сайрамда әділ патша болдың. Онда Ыдырыс пайғамбардың шарапаты бар еді. Сол саған дарыпты, Қызыр. Қияметке дейін тірі жүру бақыты саған нәсіп болды, – деді.

Үңгірден кері шығарда жолды таппай үшеуі әбден адасты. Қызыр аттың басын жібергенде, бие құлынның иісімен жол тауып далаға алып шықты.

Үшеуі елге қайтты. Жолда құмырсқаның патшасына кезікті. Ол Ескендірді қонақ етті. Зұлқарнайын әбілхаят суын іздеп шыққанын, судың өзіне бұйырмағанын айтты. Құмырсқа оны аяп:

– Ұзақ шарлапсың. Еңбегің еш кетпесін. Менде Сүлеймен пайғамбардан қалған бір уыс ұн бар. Соны пісіріп же. Ұзақ ғұмыр кешпесең де, мың жыл өмір сүресің, – деді.

Ескендір ұнды орамалға түйіп, Ұлықпанға берді:

– Нанды күйдірмей пісір. Мен сәл мызғып алайын, – деп ұйқыға кетті.

Ұлықпан нан пісіріп жатып, байқамай астын күйдіріп алды. Патшаға күйген нанды беруге ұялып, жеп қойды. Орнына басқа ұннан нан пісірді.

Ескендір ұйқыдан тұрып, нан сұрады. Ұлықпан әкеліп берді. Патша нан жеп отырып:

– Мынау мен әкелген ұн емес қой, – деді. Ұлықпан:

– Иә, тақсыр, ол емес. Нанды күйдіріп алдым. Күйген нанды сізге беруге ұялып, өзім жедім. Мынаны басқа ұннан пісірдім, – деді. Ескендір бұл жолы да аһ ұрып өкінді:

– Бұл сапарым Қызырдың әулие, Ұлықпанның хәкім болуына себеп болған екен. Бірінің аты, бірінің заты ұзақ жасайды. Құдай маған патшалықты берді. Соған шүкіршілік етуім керек екен. Қуған жетпес, бұйырған кетпес деген. Кең Құдай сендерді молынан жарылқапты. Сапарда адал серік болдыңдар. Қиындықтан қашпадыңдар, сендерге ризамын, – деп, Тәңірдің қалауына мойын ұсыныпты. Содан бастап Қызыр мәңгі өлмейтін болыпты, Ұлықпан мың жасапты.

Ыбырайымның Тұранға көшуі

Бабыл шаһарында Намұрт деген патша болды. Ыбырайым пайғамбардың замандасы еді. Тақтың буымен көңілі әбден семірген соң өзін «Құдаймын» деп жариялады. Ыбырайым оның шаш ал десе, бас алатын жандайшаптарын ілім сайысында әбден ақымақ қылды. Ызыға булыққан Намрұт оны ұстап алып, отқа өртеймін деп қаһарланды. «Тұранның даласында жыңғыл, сексеуіл көп өседі. Маған отыз мың арба отын жеткізіп берсін» деп Ақсукент жұртына әмір етті. Халық не істерін білмей қатты састы. Қариялар ақылдаса келе «Бәрібір өзекті жанға бір өлім. Өлім барда ер жігітке қорлық жоқ. Намұрт әрі кетсе елді жермен-жексен қылар. Орнында бар оңалар деген. «Құдайдың досын өртеуге отын берді» деген сөз сүйекке таңба түсіреді. Кейінгі ұрпақ біздің кесірімізден қарабет атанар. Құрсын, онан да ешнәрсе бермейміз» деп келісті. Елшіге осыны естіртті.

Бұл хабарды естігенде Намұрт қалшылдап кетті. «Ыбырайымды өлтірген соң ісім сендермен болсын. Сайрамның күлін көкке ұшырамын» деп ант су ішті.

Намрұрт қанша өртесе де Ыбырайым отқа жанбады. Амалы құрыған соң қалың әскері сап түзеп Сайрамға бет түзеді. «Ит ашуын тырнадан алады демекші» мақсаты айқын. Тұран даласын ойрандап, қыздарын күң, ұлдарын құл қылмақшы. Ұлы далаға жеткенде алыстан қара бұлт көрінді. Әскеріне «Қалың нөсер келе жатыр. Қосын құрыңдар» деп әмір етті. Қара бұлт дегені қалың шыбын-шіркей екен. Қисапсыз жәндік ағылып келді де қалың әскерге қойып кетті. Шыбын-шіркей, маса-сонаға таланған әскер қосындарын тастап, бытырай жөнелді. Намрұттың мұрнына екі шіркей кіріп алды. Онымен қоймай миына қарай үңги берді. Қорлыққа шыдай алмай залым патша басын тасқа ұрып жарды. Өлігін Ұлы даланың ит құсы жем етті.

Ыбырайым пайғамбар Сайрам жұртының адал пейіліне риза болды. Тұран даласына келіп отыз жыл ғұмыр кешті. Қалада мешіт салды. Төрт түлік малына береке дарып, ұлы далаға сыймай кетті. Кейін Құдайдың әмірімен қағба салу үшін Меккеге көшті.

Ыбырайымның Меккеге көшуі

Оқиға былай болды. Ыбырайымның мыңғырған малы Тұран даласына сыймай кетті. «Ойпырмай, тым байып кеттім. Ақиретте байлықтың сұрауы қатты болады деуші еді. Өлген соң қалай болар екен? Малға не ұры түспеді, не қасқыр шаппады, не ауру жоламады. Мұның не хикметі бар?» деп жиі толғанатын.

Бір күні Тәңірден әуез келді: «Әй, Ыбырайым, бері қара! Мен кие мен құтты құпия ұстайтын құдіретті Алламын. Қадір түнін үш жүз алпыс бес күннің ішіне, Қызырды қарттардың арасына, ырыс-берекені нан ұнтағына жасырғам. Нан қор болғанда үйдің ырысы шашылады. Елге жұт келеді. Малға қасқыр шабады. Мүлкіңе ұры түседі. Сен нанды жегенде қиқымын да жерге түсірмейсің. Дастарқанға түскен қоқымды теріп жейсің. Сондықтан ырысың шашылмайды. Осы байығаның байыған» деді. Ыбырайым бір шетінен қуанып, бір шетінен қамығып қалды.

Ертесіне үйіне төрт дәруіш сәлем беріп кіріп келді.

– Оу, неғылған жансыңдар? – деді Ыбырайым.

– Алла жолында жүрген дәруішпіз. Елді ізгілікке шақырамыз, – деді қонақтар.

– Қалай шақырасыңдар? Не істейсіңдер сонда?

– Алланы ұлықтап, зікір, таспих, тәһлил айтамыз.

– Жақсы болды. Мен де Алланы мадақтауды жақсы көретін жанмын.

Кәне, көрсетіңдер өнерлеріңді, – деді Ыбырайым. Төртеуі саппен отырды да әндете жөнелді. Шетінен жезтаңдай әнші екен. Құйқылжытып таспих айтқанда әсерінен мас болды. Ыбырайым құмары қанбай:

– Жігіттер, өнерлеріңе тәнтімін. Тағы бір қайталаңдар, – деді.

– Ақысын төле. Сосын айтамыз, – деді дәруіштер.

– Не сұрайсыңдар?

– Даладағы бүкіл түйеңді бізге атайсың. Сосын барып тәһлил айтамыз.

– Келістік, – деді Ыбырайым. Олар және шырқады. Ыбырайым тыңдаған сайын құмарта түсті. Әр айтқан сайын малынан ақы төледі. Ең соңында малы таусылып, итінің мойнындағы күміс қарғыбауды тастады. Олар тағы да тәһлил айтты.

– Әттең дәулетім түгесілді. Әйтпегенде тағы да зікір айтқызар едім. Енді жолдарың болсын. Бәріңе ризамын, – деді Ыбырайым.

Қоштасып қол алмаса бергенде төртеуі жарқ етті де періштеге айналды.

– Біз адам емес, періштеміз. Сені күллі ғалам «Жомарт жан. Алла жолында малын аямайтын мәрт» деп мақтаған соң сынамаққа келдік. Расымен мәрт екенсің. Жомарттығыңа риза болдық. Береке тап! Малыңды өзіңе қайтарамыз, – деді. Ыбырайым:

– Жоқ, алмаймын. Хақтың жолына атаған малымды қайтып алмас бір сөзді кісі едім. Төрт түлік малды түгел алып кетіңдер, – деді. Періштелер қатты састы:

– Бізге оның керегі жоқ. Періштеміз. Қазір көкке ұшамыз. Бұл мал-мүлікті қайда әкетеміз? – деді.

– Шаруам жоқ. Сендер сұрадыңдар. Мен бердім. Енді Хақ жолына атаған малды қайтарып алып масқара болар жайым жоқ, – деп төртеуін жібермей қойды. Осылайша періштелер қиындыққа қалды. Сол кезде Жаббар Хақтан әуез келді:

– Әй, Ыбырайым, олар менен рұқсат алып кеткен еді. Кінәсі жоқ. Малыңда әкете алмайды. Бұ дүниенің малы о дүниеге өтпейді. Оларды жайына жібер, – деді. Ыбырайым төртеуін еркіне жіберді. Тәңірі тағала:

– Сонымен бұл мал менікі ме? – деді.

– Иә, Раббым! Сенің жолыңа атадым. Қайтып алмаймын. Сөзім сөз.

– Онда малдың бәрін базарға апарып түгел сат, – деді. Ыбырайым әмірін орындады. Малын сатты.

– Неше түйеге жүк болды? – деді Тәңірі.

– Мың!

– Соның бәріне жұмысшы жалда. Құрылысқа керек-жарақты түгенде. Меккеден маған үй саласың, – деді. Бәйітолланы салмаққа Ыбырайым Сайрамнан көшуге мәжбүр болды.

Осылайша Ыбырайым пайғамбар нан қиқымынан тапқан ырыс-берекесінен қағбаны тұрғызыпты деседі.

Сайрамның құты

Жүсіп пайғамбар зынданда жатқанда Мысыр патшасы қорқынышты түс көреді. Дереу бақсы-балгерді жинап:

– Бүгін түнде түс көрдім. Түсімде жаман іс көрдім. Бидайдың қураған жеті масағы әлі сүт боп тұрған жеті масақты жеп қойды. Артынша жеті арық сиыр жеті семіз сиырды жалмады. Бұл елге келе жатқан жұт па, құт па? Жүрегім бір нәубетті сезетін сияқты. Кім жориды? – деді. Ешкім жори алмады. Патша Жүсіптің түс жоритын қасиетін естіді. Оны зынданнан шығарып, дереу сарайға алдыртты. Жүсіп:

– Еліңде астық жеті жыл қатарынан бітік шығады. Одан кейін жеті жыл қатарынан жұт болады. Жауын жаумайды, өзен тасымайды, егін шықпайды. Аймақты ашаршылық жайлайды. Жұтқа дайындала беріңдер, – деді. Патша мұны естіп шошып кетеді:

– Қалай дайындық жасаймыз? – деді.

– Қамба қазыңдар да, бидайды қауызынан аршымай жинаңдар, – деді Жүсіп.

– Онсыз да орын аз. Бидайды қауызынан аршып сақтайық, – деді бір уәзірі.

– Жоқ, болмайды. Қауызымен жинаңдар. Бидай шірімей, сол күйі сақталады. Тышқандар да астықты жей алмайды. Қауыздың қылы тышқанның көзіне кіреді, денесіне жайсыз тиеді, – деді.

Айтқандай-ақ жеті жылдан соң, бұрын-соңды көз көріп, құлақ естімеген жеті ағайынды жұт басталды. Аймақты ашаршылық жайлады. Мысыр жұрты ғана апаттың алдын алып үлгерді. Аштықтан босып кеткен көрші елдің халқы нан сұрап, Мысырға ағылды.

Бірақ жұт Тұран даласына келмепті. Сайрам салынып жатқанда Ыдырыс пайғамбар «Уа, Тәңірім, Бозқаланы жау шаппасын. Жұртына жұт келмесін. Топырағынан құт кетпесін» деп Тәңірсіне жалынады екен. Дұғасы қабыл болып, жұрты жұтамапты. Егін бітік шығып, жеміс-жидегі мол болыпты. Құтты мекеннің ел-жұрты да мейрімді еді. Кейде өзге аймақты жұт жайлағанда өзара кеңесіп: «өзге жұрт аштан қырылып жатқанда тойып тамақ ішкеніміз жарамас. Көршісі аш отырғанда өзі тоқ отырған момын болып жарытпайды. Басқаларға көмектесейік» дейтін.

Бір күні Жүсіп пайғамбардың елін жұт алыпты деген қаралы хабар ел ішінде дүңк ете қалды. Бозқала жұртының өңешінен ас өтпеді. Алыстағы аш-жалаңаш жұртты ойлап, елдің мазасы кетті. Ақсақалдар ақылдасып «ел алыс, жер шалғай деп құр отырған жарамас. Жәрдем қолын созалық» деді. Осыдан соң азық-түлік артқан керуен Бозқаладан шығып, Жүсіп пайғамбардың еліне шеру тартты.

Төрт қақпалы Сайрамның төрт есігін айқара ашып тастады. Жұт жайлаған аймақтан арып-ашып, тентіреп жеткен қайыршының бәріне ас-ауқат үлестірді. Қаңғып келген ит-құсқа да жем берді. Бозқаланың даңқы шартарапқа кетті. Жүсіп пайғамбар да Сайрамнан келген керуенді естіп дән риза болған екен. Өле-өлгенше Бозқала жұртын дұғасынан тастамапты деседі.

Ұша пайғамбар

Мұсаға Алла мол ілім берді. Назары түсіп пайғамбарлық дәреже сыйлады. Екі бірдей мұғжиза дарытты. Кітап түсіріп, дана етті. Ақырында патшалыққа жеткізіп, астына тақ қондарды. Осы нығмет Мұсаның көңілін шалқытты. Ол бірде:

– Уа, Тәңірім! Менен де ілімі асқан құлың бар ма? – деп сұрайды.

– Әлбетте, бар. Парсы мен Ұрұм дариясы тоғысқан жерге барсаң, Қызыр есімді құлымды табасың. Ілімнің көкесі сонда. Сен одан сабақ ал! – деді. Мұса таңғалып, Қызырды көргісі келді:

– Оны қалай табам? – деді.

– Дорбаңа бірнеше балық салып ал. Балық қай жердің суында тірілсе, сол жерде Қызырмен жолығасың, – деді. Мұса жолға шықты. Қасына Ұша деген інісін ертіп алды. Ол Мұсаның пайғамбарлығын бірден мойындаған ең жақын серігі әрі бауыры еді. Жол азабы екеуін әбден қажытты. Мойындары ырғайдай, биттері торғайдай болғанда, қос дария тоғысқан жерге келді. Балықтарды суға салып көрді. Олар бірден тіріліп, жүзіп кетті. Артынша Қызырды кездестірді. Мұса ішінен «Мына шалдың менен қай жері артық?» деп менсінбей тұрды. Ал Ұша әлі жас еді. Қызырдың бармағын ұстап, буыны жоғына таңғалып қайта-қайта қарай берді. Сол кезде бір шымшық ұшып келді де, Мұсаның төбесіне бір тамшы су тамызды. Қызыр жымиып күлді. Мұса:

– Неге күлдің? – деді.

– Жиған-терген ілімің тамшыдай ғана дегенді ишаралап тұр, – деді. Мұса:

– Онда теңіздей біліміңді көрсет. Шәкірт болып, саған ерейік, – деді.

– Менен ілім үйрену үшін сабыр керек. Мен кейде ақылға сыймас іс жасаймын. Сол кезде тағат қылып, ақырын күт. Артық сұрақ қойма! Шартты үш рет бұзсаң, сапарымыз тәмәм, – деді. Мұса келісті. Үшеуі жолға шықты. Ұзақ жүрген соң, бір кемеге мінді. Кеме иесі Қызырдың танысы екен. Оны көре сала «Оу, Қызыржан, сен Хақ жолында жүрген момынсың. Біз бір дүние ісіне маталған бейбақпыз. Ең болмаса сені риза қылып, Алланың көңілін табайық та» деп Қызырдан ақы алмады. Кеме теңізге түскен соң Қызыр балтамен шапқылап, бөрене, тіреулерін сындырып, кемені қиратып тастады. Кеме қисайып, жүзуі нашарлады. Мұса шыдамай:

– Ақы алмаған момынға неге қастық қылдың? Мұның не сенің? – деп қызынып кетті.

– «Ештеме сұрамаймын» деген уәдең қайда? – деді Қызыр. Мұса уәдесін ұмытқаны үшін кешірім сұрады. Кеме жағалауға қайраңдап әзер жетті. Бұлар түсіп жайына кетті. Кеме іске жарамай, қайраңда қалып қойды. Сапар жалғаса берді. Бір ауылға кіргенде ойнап жүрген бір топ балаға кездесті. Қызыр ойланып жатпастан, бір балаға алдап у ішкізді. Бала сол сәтте сеспей қатты. Мұса ашуланып:

– Бейкүнә баланы неге өлтірдің? Саған не жазды? – деді.

– Уәде қайда, Мұса? – деді Қызыр екінші рет.

– Енді сұрамаймын, – деп Мұса кешірім сұрады.

Сапар қайта жалғасты. Жүре-жүре Тұран даласына Сайрам қаласына келді. Оларды жанбаласы қонақ қылмады. Үшеуі шарасыз кетіп бара жатып, қабырғасы құлайын деп тұрған қораның жанына тоқтады. Үйдегі кісілер бұларды көрсе де құдайы қонақ етіп қондырмады. Тіпті елеген де жоқ. Қызыр сол үйдің қисайған қорасының қабырғасын түзеп, қалпына келтірді. Мұса:

– Бұл ауыл бізді не қондырмады, не дұрыстап сыйламады, ал сен бөтеннің қорасын жөндеп жүрсің. Не үшін? – деп ренжіді. Мұса уәдесін үшінші рет бұзған соң, Қызыр оған:

– Мұса, осымен сапар да, сабақ та тәмәм. Бұдан артық сені ертіп жүре алмаспын. Алланың хикметтін ұқпайтын ілімі таяз пенде екенсің, – деді. Мұса шамданып қалды. Қызыр сөзін әрі жалғап: – Енді бәрінің сырын баяндайын. Кемені қиратқаным – сол елдің патшасы көрші елге соғыс ашып, кеме жинап жатты. Енді жандайшаптар кедей танысымның жүзуге жарамсыз кемесін алмайды. Соғыс біткен соң ол кемесін жөндеп, кәсібін жалғастырады. Екінші, өлген баланың әке-шешесі – момын жан. Ал бала бұзақы боп өсіп келе жатты. Ержеткен соң, ата-анасын, ауыл-аймағын қан қақсатар қаныпезер болмақ еді. Тәңірім ата-анасын аяп, баланы менің қолыммен бақиға аттандырды. Үшінші, бұзылған қораны жөндегенім аулада екі жетім өсіп келе жатыр. Қабырға астында аталары мирасқа қалдырған алтын-күміс көмулі жатыр. Қабырға құласа, қазына шашылады. Ел-жұрт талап, жетімнің ақысын бермей кетеді. Алла жетімдердің мирасын сақтауға әмір берді. Екеуі ержеткенше қабырғаны құламайтын етіп жөндедім. Мен осы істің бәрін Алланың қалауымен ғана жасадым, – деді. Сонда ғана Мұса көңілінің өсіп, астамшылыққа кетіп бара жатқанын ұқты. Ұяттан өртеніп, жерге кіріп кете жаздады. Қоштасар сәтте Қызырға ізет көрсетіп: – Іліміңіз шынымен де дарқан екен. Маған ақыл беріңіз, – деп қолқа салды. Сонда Қызыр:

– Бірінші, шексіз ілім Аллада ғана болады. Екіншіден, кісіні киіміне қарап қорсынба.Үшінші, ақылың ашуыңа шолғыншы болсын. Төртінші, әр істің соңын бір Алла ғана біледі. Алдын ала кесіп, пішіп, асығыс пәтуа айтудан сақтан! – деді. Осыдан бастап ел арасында «Алланың ісін пайғамбар болжап білмейді» деген сөз қалыпты.

Қызыр Мұсаға ұрысып сын айтқанда жанындағы Ұша ағасының сабырсыздығына іштей ұялып, қысылып тұр еді. Бірақ Мұсаны сабырға шақыра алмай, не екі мықтының әңгімесіне кірісе алмай, әдеп сақтап тұрған. Әрі Қызырдың шартын соңына дейін орындап, үндемей келген. Ілімнің тез бітіп қалғанына іштей қынжылды. Қызыр оны аяп кетті:

– Ұшабай, мен төрт тарапты тынбай шарласам да Сайрам шаһарында көп боламын. Бұл қаланы ілім-білімнің атасы Ыдырыс пайғамбар соққан. Сен осында қалып менен ілім үйрен. Ықыласыңа ризамын. Мұса шартты бұзбағанда талай қызықты көрсетер едім. Енді сен менен ілім игер. Ұлы далаға қызмет ет, – деді. Ұша бірден келісіп:

– Сіз ғайыпта жүретін пайғамбарсыз. Көп адамға көрінбейсіз. Сізді қалай табамын? – деді.

– Мені тапқың келсе қарияларды құрметте. Солардың арасында боламын, – деді. Ұша Сайрамда қалады. Қарт көрсе жүгіріп барып, амандасып, бас бармағын қарайды екен. Бармағы буынсыз болса Қызырды танып, ілім үйреніпті. Қызырдың алдын көргендіктен ел оны Ұша пайғамбар атап кетіпті. Әзірге дейін мазары Сайрам шаһарында сақталған. Ал Мұса Ұшаға қызыға-қызыға әл-Ақсаға жалғыз қайтыпты. Сайрам шаһары Мұсаға қатты ұнапты. «Әттең, пайғамбарлық міндетім болмағанда мен де Сайрамда қалар едім» деп өкінішпен кетіпті деседі. Ал қазақтардың әліге дейін Қызырды іздегенде қарттардың бас бармағын ұстап көруі Ұшадан қалған үлгі екен деседі.

Бибімәриям ана

Мәриямның әкесінің аты Ымыран еді. Өте беделді тақуа кісі болыпты. Зәкәрия пайғамбардың досы екен. Құрандағы «Әли Имран» сүресі осы кісінің атымен аталады. Ымыран дүниеден озғанда, Мәриям деген қызы жетім қалды. Оны Зәкәрия пайғамбар қамқорлыққа алады. Мәриям да әкесі сияқты тақуа боп өсті. Үнемі сахарда тұрып Тәңірді тынбай жад етіп, ораза ұстап, көңіліне ілім тоқыды. Ораза ұстаса ауыз ашатын уақытта ғайыптан жеміс-жидек түсетін. Мәриямның тегін адам емес екенін Зәкәрия пайғамбар да сезетін. Бір күні Мәриям құлшылықта отырғанда Жебірейіл періште келді. Мәриямға:

– Тәңірі саған бір сый жіберді. Тәңірдің құдіретімен дүниеге Ғайса деген ұл әкелесің. Ол әкесіз туса да пайғамбар болады. Тәңірі құдіретін көрсету үшін сені таңдады, – деді де бетіне «сүф» деп үрлеп жіберді.

Ұзамай жүктілік белгісі байқалды. Яһуди жұрты «Ымыранның қызы жүкті екен. Әкесі тақуа болса да қызы жеңіл жүріске салыныпты» деп өсек таратты. Ол кезде елдің көбі дүниеге бой алдырып, ар-иманның жұтап тұрған кезі еді. Мәриям болған жайды айта алмай әбден қиналды. Оған жалғыз Зәкәрия пайғамбар ғана сенді. Ол Құдайдың құдіретіне шек келтірмейтін. Өсектен миы айналып қалған қара тобыр пайғамбарға да құлақ аспады. Әрі бақталас дұшпандары Зәкәрия пайғамбарды да мұқатып, айызы қанып қалды. Тәңірдің құдіретін қараңғы жұртқа түсіндіру мүмкін емес еді. Бұл жұрттың жеңіл жүріске салынған әйелді таспен ұрып өлтіретін салты бар-тын. Мәриямды да сондай жаза күтіп тұрды. Бір күні түнде Зәкәрия Мәриямға келіп:

– Мына жұрттың ниеті жаман. Сені өлтірмей қоймайды. Тілімді алсаң осы түнде қаш. Екі ат ерттеп қойдым. Дәл қазір шығып кет, – деді. Мариям қорқып кетті.

– Қайда қашам. Кім мені паналатады, кім маған қамқор болады? – деді.

– Шығысқа жүрсең Тұран деген дала бар. Сайрам деген қала бар. Ыдырыс пайғамбардың қаласы дейді кітаптарда. Халқы мейрімді, қонақжай деп айтады. Жесірін дауға, қонағын жауға бермейтін жауынгер жұрт екен деседі. Әлсізге болысады. Зорлықшымен жұлысады. Сені бір паналатса солар қамқорлығына алады, жауға бермей арашашы болады. Ұзамай мен де артыңнан барамын, – деді.

Мәриям түнде қаладан қашып шықты. Қос атпен күні-түні желіп отырып Тұран даласына жетті. Қаратаудың етегіне келгенде аты да болдырады, өзі де әлі құрып құлады. Сол жерде бір көл бар еді. Туған жері, ата-анасы, ағайын-туысы есіне түсіп егілді. Көрген қорлығы өзегін өртеп ұзақ жатып жылады. Ауыр қайғының шерінен жанарынан қан аралас жас ағыпты. Көздің жасы жанындағы көлге тамыпты. Содан көлдің түсі қызыл түске боялады. Көл екеш көл де Мәриямның мұңына қосылып толықсып тулады. Толқыны жағалауға ашулана ұрып жатты. Бір кезде су кемерінен асып, сыртқа төгілді. Жұрт мына кереметті көріп таңғалды. Жергілікті жұрт келе-келе оны Қызылкөл деп атап кетеді. Қызылкөл әліге дейін Созақтағы Құмкент ауылының қасында шалқып жатыр екен.

Қариялар жетім қыздың тегін емесін түсініп патшаның ордасына әкелді. Ол кезде Қаратау бойы Сайрам қаласының патшасына қарайтын. Қыздың мұңын естіп Сайрам патшасы «Тұранның хандары Тәңірдің назары түскен ұландары» деп айтады. Саған Тәңірдің назары түссе, ғайыптан ұл бітсе патша туады екенсің. Балаң бізбен туыс болады екен» деді. Сосын «Құдайдың құдіретіне шәк келтіріп, қаршадай қызға қиянат қылған қара ниет қауымды жер бетінен жоқ етемін» деп қаһарына мінді. Дереу әскер жинауға жарлық берді. Ақылды уәзірлері кеңес беріп:

– Құдыс шаһары пайғамбарлар дүниеге келген қасиетті жер. Ол жаққа соғыс ашып, қанға бөктіргеніміз жарамас. Қанша дегенмен Жүсіп, Жақып, Мұса пайғамбарлардың табаны тиген құтты мекен. Оны ат тұяғымен таптасақ пайғамбар разы бола ма? Онан да салихтардың құрметіне, Мәриямның сән-салтанатын арттырып, еліне қайтарайық. Ең мықты деген батырларды жанына қосайық. Тұранның ерлерін көргенде досы сүйініп, дұшпаны күйінсін. Оны өз елінде қамқорлығымызға алайық. Жұрты оған да болмай қудаласа, онда шабайық, – деді. Бәрі келісті. Бірнеше күннен соң қалың керуен Құдысқа аттанды. Әппақ нар түйінің өркешіне қос тігіп Мәриямды отырғызды. Жүз түйеге артылған сый-сияпатты, қызметші әйелдерді қоса берді. Сайдың тасындай іріктелген төрт мың жігіт төрт жағынан керуенді күзетіп барды. Құдысқа бір күншілік жол қалғанда Мәриямның толғағы жетеді. Түйеден түсіп құрма ағашының түбіне жайғасты. Жігіттер дереу бақан ұстап, шаңырақ көтеріп, уық қадап, керегі тартып, алты қанат ақ орданы құрып берді. Мәриям киіз үйдің ішінде босанды. Дүниеге Ғайса пайғамбар келді. Тәңірден кереметімен сол жерден бұлақ шығып Ғайсаны соған шомылдырды. Христиан жұртында дүниеге келген сәбиді суға батырып шомылдыру содан қалыпты деседі.

Сәбиін құндақтап, қайта түйеге отырып, ертесіне еліне жетті. Бұл кезде жұрт Тұранның шағын әскерін көріп шошып, жапа-тармағай елден қашып жатты. Екі беті бал-бұл жанып, нар түйенің үстінде бөпесін емізіп, көңілді отырған Мәриямды көргенде үрейлері басылды. Құрақ ұшып алдынан шықты. Сайрамнан жеткен аламан әскердің қарасын көрген соң бәрі Ғайсаны Тәңірдің құдіретімен, ғайыптың күшімен туғанын амалсыз мойындады. Бірақ сол кезде сәбиге тіл бітіп өзінің әкесіз туғанына куәлік етті. Мәриям болса «Мен ешкімнен өш алмаймын. Сөз қуалаған бәлеге жолығады. Жол қуалаған қазынаға жолығады. Мен пайғамбар аталарым ұстанған Хақтың жолын қуғым келеді. Кектесіп, өштесу настың ісі. Тірлік бірлікте деген. Келіңдер одан да ынтымақпен берекелі ғұмыр кешелік» деп ел-жұртын бірлікке шақырды. Бұқара халық оның мейірім-махаббатына таңғалды.

Арада бірнеше жыл өткен соң Сайрам патшасы дүние салады. Қаралы хабар Құдысқа да жетті. Залымдар Мәриям жайлы бұрынғы өсекті қайта өршітті. Мәриям баласының амандығы ойлап Құдыстан көшіп кетеді. Бір аңызда ол Мысырға көшті десе, енді бір аңызда Тұран даласына қайта оралды деп айтылады. Ғайса отызға толғанда пайғамбарлық міндет түсіп Құдысқа аттанады. Ал Мәриям Сайрам қаласына дүниеден озғанша ғұмыр кешіпті деседі. Жергілікті жұрт оны Бибімәриям атап кетіпті. Әліге дейін Сайрамда қабірі бар екен. Патшалық Ресей кезінде Түркістан генерал-губернаторы арнайы қаржы бөліп Мәриям ананың басына шағын күмбез тұрғызған.

Зәкәрия пайғамбардың соңғы тағаты

Құдыс патшасының сұлу қызы болыпты. Патша Мысыр перғауынына ұқсап, өз қызына үйленгісі келеді. Ондағы ойы қызымды бөтенге берсем, құдаларым мен күйеу балам тағымды тартып алады деген үрей екен. Сөйтіп Зәкәрия пайғамбардан «рұқсат» деген пәтуа сұрады. Зәкәрия:

– Шариғат бойынша өз қызына үйленген адамды Құдай қарғайды. Елді бүлдіріп, адамды аздырасың, – деді. Патша:

– Сен де қаршадай Мәрияммен некесіз көңіл қосқансың. Әрі оны жасырып, қашырып жібердің, – деп бәле жауып, соңына шам алып түсті. Зәкәрия бір сұмдықтың боларын іштей сезіп, сақтанып жүрген. Амал жоқ Мәриямның артынан Тұран даласына кетуге бел байлады. Жұрт қалың ұйқыға кеткенде жүйрік атқа салт мініп «Сайрам жұрты қайдасың» деп аттанып кетті. Ертесіне дұшпандары оның орнын сипап қалды. Қуғыншалар дереу ізге түсті. Зәкәрия бұл кезде шау тартып қалған еді. Атта ұзақ отыра алмайтын. Әлсін-әлсін демалып жүріп бір тоғайға келіп кірді. Қуғыншылар да артынан қуалай кеп жетті. Пайғамбар аттан түсіп қалып, қалың бір емен ағашына келіп: «Мені залымдардан жасыр», – деді. Еменнің жуан діңгегі сол заматта қақ айырылды. Пайғамбар ішіне тығылып үлгерді. Жарылған емен қайта жабылды. Жау тоғайға кіріп әрі іздеп, бері іздеп таппады. Тоғайға кірген із бар, шыққан із жоқ. Олар қалың еменнің жанында «Бұл оңбаған аспанға ұшып кетпесе осы маңда болу керек» деп сөйлесіп тұрды. Зәкәрияның шапанының бір шеті еменге қысылып, көрініп қалған еді. Залымдар оны байқамай тұрған. Кенет бір сауысқан ұшып келіп, шапанның ұшын шұқи бастады. Қуғыншылар сонда барып түсінді. Бәрі таңғалып, шарасыз тұрып қалды. Емен оларға құшағын ашып, Құдай досын ұстап бермеді. Біреуі қалаға барып екі адамдық үлкен ара әкелді. Олар кезектесіп ағашты тас төбесінен аралай бастады. Амалы қалмаған Зәкәрия:

– Уа, Тәңірім, залымдардан құтқар, – деп жалынды. Тәңірі:

– Зәкәрия, сен пайғамбарлығыңа сеніп, ағаштан көмек сұрадың. Мұның қателік болды. Жәрдемді бірінші менен тілегеніңде құтқарар едім. Енді зікір айтқан хәлде қаза табасың. Иманды қолдан берме. Табанды құлдың үлгісін көрсет, – деді. Зәкәрия араның дыбысына ілесіп, «Һу-Һу, Алла Һу, Алла Хай» деп көмейімен зікір айта бастады. Оның зікірі залымдардың жүрегіне үрей ұялатты. Олар жақындаған сайын әлі құрып, бірін бірі тез ауыстырып жатты. Бәрі де «Зәкәрия бізден жәрдем тілеп жалынады. «Құтқар» деп қорланады» деп күтті. Бірақ Құдайдың досы зікірін үзбей тұра берді. Осылайша қайсарлықпен қаза тапты. Тұран жұрты Зәкәрияның осындай аянышты хәлде қаза тапқанын естіп, қатты қайғырды. Оның қазасын ұмытпай ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отырды. Аты аңызға айналды. Сайрамда Қожа Ахмет Яссауи дүниеге келгенде әкесі Ыбырайым осы қиссаны айтып беретін. Зәкәрияның өлім сәтіндегі соңғы тағаты бала Ахметтің жүрегін елжіретіп, көзіне жас әкелетін. Кейін Зәкәрияның соңғы тағатын «зикр-арра» деп зікіріне қосты. Кейін мүридтері осы зікірде көп айтумен көкірек көзін ашатын болыпты.

Сайрамның Миғражда көрінуі

Мұхамбет пайғамбар миғражда көтерілгенде жер бетіне назар салды. Меккені, Мәдинаны, әл-Ақсаның жарқырап тұрған сұлбасын көреді. Аршыдан сәуле құйылып тұр екен. Бір кезде теріскейге көз тастап еді мәрмар тастай жарқыраған тағы бір әсем қаланы көрді.

– Уа, досым Жебірейіл, Мекке, Мәдинамен қатар илләһи нұрға шомып тұрған қандай жер? – деп сұрады.

– Бұл да Алланың назары түскен құтты мекен. Тәңір әлемінде «Мәдина әл-Байза», ал жердегі жұрт оны «Бозкент» деп атайды.

– Бұл қаланың не қасиеті бар? Топырағына табаным тие ме?

– Жоқ. Есесіне сенің аманатың жетіп, исламның шамы жанады. Төрт жүз жылдан соң Ахмет атты үмбетің дүниеге келеді. Түркі баласының кеудесіне исламның шамын жағады.

– Бұл шаһарды жақыннан көрсем бола ма? – деді. Сол сәтте Алладан Жебірейілге пәрмен түсті. Ол жылдам ұшып барды да Бозқаланы жеті қат көкке бір-ақ көтеріп әкелді. Пайғамбар Испиджабты көргенде қайран қалды. Оның бүкіл тарихы лезде көз алдынан суреттей зымырып өте шықты. Өткен шаққа қарап еді Ыдырыс, Нұх, Қызыр, Ыбырайым, Жүсіп пайғамбардың басқан ізін көрді. Ұлықпан хәкімнің сайрап жатқан сөзін естіді. Болашаққа қарап еді Қожа Ахмет Яссауидің зікір айтқан даусын естіді. Осы шаққа қарап еді Сайрамда аң аулап жүрген Наушеруан патшаны көрді. Наушеруан парсының патшасы болса да Тұранда саят құрғанды ұнататын еді.

– Бұл бір қасиетті шаһар екен. Рұқсат болса бұл жерге екі бас намаз оқиын, – деді мүбәрак.

– Сіз ұлықсат етсеңіз біз сізге намазда ұийық, – деді Жебірейіл. Сол сәтте мыңдаған періште сап түзеп, Мұхамбет пайғамбар Жәмиғ мешітінің орнына екі ракат намаз оқыды. Намаздан соң: «Аллаһумма йа хайрул бәракати, мин иззәтидәрәжати уә жәәл фи амани» деп бет сипады. Онысы «Уа, Тәңірім, бұл елге қайыр-береке бере гөр, ізет-дәрежесін аспандат. Бұл шаһарды апаттан аман сақта!» дегені еді. Жебірейіл Сайрамды қайта орнына апарып қойғанда ол көрші елдерден қырық кез жоғары көтеріліп тұрыпты.

Пайғамбар миғраждан келген соң сахабаларына көрген-түйгенін айтты. Сөз арасында Сайрам жайлы баяндады.

– Күн шығыста бір құтты мекен бар. Оны пайғамбар соққан. Әзіреті Ыдырыс пайғамбардың қадым жайын көрдім. Иллаһи нұрға бөленіп тұр екен. Ол жерде бір бәйтерекке назарым түсті. Неше мың бұтағы бар. Әр бұтағында қисапсыз бұлбұл сайрап отыр. Олар зікір айтқанда тау-тас, аспан-жер теңселіп қосыла таһлил айтады. Ұшқан құс, жүгірген аң тапжылмай зікірге мас болады. «Бұлбұлдар осында зияратқа келген әулиелердің рухы» деп айтты Жебірейіл. Ол жерде екі бас намаз оқыдым. Намазда ерекше күйге бөлейтін мекен екен, – деді. Сол кезде Әубәкір Сыдық тұрып:

– Әттең қартайдым, қуатым кеміді. Ол жаққа жете алмаспын. Бірақ кімде-кім ол жерге барып менің хақыма екі бас намаз оқыса сират көпірден өтерде жәрдемдесемін, – деді. Әзіреті Омар да шыдай алмай:

– Мен де ол жаққа жете алмаспын. Менің де хақыма екі бас намаз оқыса мизан таразысында сауаптан бөлісем, – деді. Оспан да:

– Менің хақыма екі бас оқыған пендеге пейіштің есігін ашармын, – деді. Әзіреті Әлі:

– Мен дүлдүлмен шапсам да жете алмаспын. Бірақ ұрпағыма сонда барып, ілім-жайыңдар деп аманат етемін. Ол жақта менің хақыма екі бас намаз оқыған пендеге пейіштің хауыз кәусарының суын ішкіземін, – деді.

Пайғамбардың алқасында Ақрайыс пен Үкәша сахабалар да отыр еді. Олар Сайрам шаһарын іздеуге іштей ниет етті. Ақрайыс Сайрам шаһарына «бәрінен бұрын аттанармын» деді. Үкәша «бәрінен бұрын жетермін» деді. Айтқандай бір күні жорықта пайғамбарға пейіштен құрма түсті. Аманат құрманы арқалауға Ақрайыс келісіп, елден бұрын жолға шыққан екен. Сапарға аттанарда Әзіреті Әлі:

– Ақрайыс, Сайрамға зиярат ету бақыты саған бұйырды. Барған соң менің хақыма екі бас намаз оқысаң осы дүниедегі барлық сауабыммен бөлісем, – деді. Ақрайыс жолға аттанды. Төрт жүз жыл жүріп құрманы аманат иесіне берді. Түркі жұрты оны Арыстан бап атапты.

Пайғамбар ақтық сапарға аттанарда Үкәша сахаба расулдың мөрін көріп, сүйген жалғыз сахаба екен. Пайғамбар дүниеден қайтқанда қазасын көтере алмай қырық күн төсекте жатып алды. Бір күні түсінде пайғамбар суреттеген Испиджаб шаһарын көрді. Соны іздеуге Тұран даласына кетті. Пайғамбар айтқан мекенге келіп екі бас намаз оқып, елге ілім үйретті. Дұшпандары көп еді. Аңдыған жау алмай қоймады. Қаратаудың күнгей жағында жау қолынан қаза тауып, денесі сол жерге жерленген деседі.

Кален бап

Меккеде Халид ибн Уалид деген сахаба өмір сүріпті. Жүрегі түкті, ешнәрседен қорықпайтын батыр екен. Пайғамбардың шыншыл мінезін ғана ұнатып, соның алдында именеді екен. Себебі өзі де өз әлінше қара қылды қақ жаруға тырысып, теңдікті талап етіп жүріпті. Алланың елшісі кәуірлердің қысымына шыдамай Мәдинаға көшкенде ол Меккеде қалып қояды. Басында надандықтың кесірінен залымдар жағында болады. Меккедегі бай-шонжарлардың туын көтеріп Ухуд шайқасында мұсылмандарға майдан ашады. Онымен қоймай пайғамбар серіктерін талқандап жеңіске жетеді. Абырой болғанда жаралы пайғамбарды сахабалар жауға бермей, таудың төбесіне алып кетеді. Бірақ Уәлид іштей пайғамбарды мойындайтын. Алланың елшісін алыстан көргеннің өзінде жаудан қайтпаған жүрегі қобалжып, дүрсілдеп кететін. Сол шайқастан соң, ақжүрек, жомарт, әділетті Мұхамбетке қарсы шығып қылыш сермедім деп ар-ожданның талауына түсті.

Бір күні Уәлид түс көрді. Түсінде ғажап іс көрді. Құмның қақ ортасында жайқалып бір бәйтерек өсіп келе жатты. Арып-ашыған жұрттың бәрі соның саясына ұмтылып жатыр екен. Бұл болса қолына қылыш алып бәйтеректі шауып әлек. Бір қызығы қиылып түскен бұтақтан сол заматта тағы бір тал өсіп шығады. Оны шапса он ағаш тағы көгереді. Осылайша құм даланы жасыл орман қаптап бара жатты. Бұл болса құр босқа арамтер болып, жұпыны жұрттың ұрыс-қарғысын естіп жексұрын болып жүр. Кенет шошып оянды. Ішінен «Менікі осы бекер жүріс-ау. Не де болса Мұхамбет хақ пайғамбар сияқты. Серіктерін өлтірген сайын олар көбейіп бара жатыр. Күннен күнге бізге қарғыс айтатын жұрттың да қарасы көбейді. Алланың елшісіне қылыш сілтеп мәңгі бақи қарабет атанбасам болғаны» деп сарыуайымға салынды.

Бір күні пайғамбар оның туған ағасынан «Уәлидке айт. Ақымақ болмасын. Залымдардың айтағына ермесін, момынның айыбын термесін, иманды қолдан бермесін. Ақылды ерден иман қашып құтылмайды деген. Түбінде Құран мен Исламның нұры мен сыры Уәлид сияқты ақылды азаматтарға нәсіп болады. Өзі отырған бұтақты өзі шаппасын» деп сәлем айтып жіберді.

Пайғамбардың сәлемін естігенде қуаныштан Уәлидтің жүрегі жарылып кете жаздады. Сол түні Меккені тастап шығып, ертесіне момындардың сапынан табылды. Пайғамбардан тізерлеп келіп кешірім сұрады. Кейін мұсылманның қалың қолын Уалид басқарды. Талай ұлт пен ұлысты мұсылман қылды. Ұрұм мен Парсының жүз мыңдаған әскерін аз қолмен талқандап, пайғамбардың мерейін үстем етті. Бірде бір майданда туы жығылмапты. Жауға шапқанда пайғамбар рухы қолдап, жанында сан мың періште желеп жүреді екен. Жебе қардай борап, найзалар жаңбырдай жауса да денесіне оқ дарымапты. Атса оқ, шапса қылыш кеспейтін қас батырға айналды.

Сонша жау жүрек болса да бір арманы бар екен. Пайғамбар сипаттаған Сайрамға бір барып, топырағына бір аунап қайтуды қиялдапты. Ақжүрек момындар Алланың шарапатына тойған ба?! «Пайғамбармен замандас қылған Тәңіріме дән ризамын. Енді оның үлгілі үмбеті туылатын топырақты да бір көрсем екі дүниеде арманым болмас еді» дейтін. Ол заманда Тұран даласына жетуі қиын еді. Жолда мұсылманның дұшпаны көп-тін. Сондықтан көп сахабаға Сайрамға бару қиын түсіпті. Халид осы Сайрам мен Мекке арасында жол салып, арадағы кәуірлерді тазартсам деп армандайтын. Бірақ бұл өте ұзаққа созылатын әрі қауіпті міндет.

Әзіреті Оспанның екі ұлы Сайрам мен Меккенің арасына жол саламыз деп Қасқасу деген жерде қайтыс болған еді. Оқиға былай болыпты. Оспанның үлкен ұлы Шах Пазыл мен кішісі Шах Жалил қасына мың сарбаз ертіп Тұран жеріне келеді. Бесін уақытында сарбаздар намазға тұрады. Шах Жалил имамға:

– Жүрегім бір жамандықты сезіп тұр. Намазды ең қысқа сүремен қайыр, - дейді. Имам:

– Жарайды, «Инна ағтаинаны» оқып тез аяқтармын, – дейді. Бірақ намазда «Инна» деп бастап «фатахнәға» деп, ұзақ сүреге түсіп кетеді. Осы сәтті аңдып жүрген дұшпандар бәрін қырып салыпты. Кейін ол жер «мың шейіт» аталып кетіпті. Орны қазіргі Төле би ауданы Қасқасу аулында екен.

Осылайша Уәлид Сайрамға бір барып көруді армандап жүргенде қартайып қуаты кеми бастады. Алпыстан асқан соң жауынгерлікті қойып сопылыққа бет бұрды. Түнді тағатпен өткізіп нағыз дәруішке айналды. Қартайған шағында Меккеден дорбасын асынып шығып Сайрамға жаяу тартты. Бірақ Шам жеріне келгенде денсаулығы сыр берді. Ауырып сонда жан тапсырды. Ақтық демі үзілер шақта ұрпағына:

– Сайрамға жету арманым еді. Уа, дариғай десеңші! Тәңірім Арыстан бап сияқты ұзақ ғұмыр жазбады. Сайрамға деген сағыныштың сазымен өмірден өтіп барамын. Ұрпағыма бір өсиетім бар. Мен өлген соң қабірімнен бір уыс топырақты түйіншекке орап, Сайрамға апарып көміңдер. Тірі кезімде жете алмасам де өлген соң рухым сонда жиі барып тұрсын. Сүйікті пайғамбарыма нағыз үмбет болған Қожа Ахметтің диуани хикметін тыңдап, зікір әуеніне қанығайын, – депті. Ұрпағы тілегін қабыл алды. Өзін Шам жеріне көмді. Кейінгі мұсылмандар қабірінен бір уыс топырақ алып, оны арулап Сайрамға әкеліп көмген екен. Бозқала жұрты Халидке тілі келмей Калед, Калеб деп атапты. Кейін ұрпақ ауысып, сөз түрленген соң бұл есім Кален деп өзгеріпті.

Қазіргі таңда Сайрамда Қарамұрт деген жерде Кален бап дегеннің мазары бар. Мұны ескі жұрт Уалидтің ұлы Халидтің моласы деп атайды.

Төрт қақпалы Сайрам

Ертеде Сайрам шаһарында жасы сексеннен асқан Мансұр деген патша болыпты. Бірде Бұқара патшасы Самани екеуінің арасында соғыс өрті тұтанды. Самани жеңіп, Мансұр зынданға түсті. Жеті жыл жалғыз жатты. Бір күні Маржан деген жалғыз қарындасы ағасын іздеп келді. Саманиге жолығып, ағасын бір көруге рұқсат сұрады. Патша келісті. Бірақ ізіне әңгімесін аңдитын тыңшы салды. Маржан ағасымен көріскен соң Мансұр бүй деді: «Көшеде жұрт топталып жүре ме әлде жеке-жеке жүре ме? Медреседе шәкірт көп пе? Тауда қар қалың ба? Қыратта шие самсап тұр ма?».

Тыңшы дереу жеткізді. Самани түк түсінбеді. Басы қатқан соң Мансұрды алдырып:

– Сен зынданда жатсың. Жұртың маған қарайды. Тағдырың менің бір ғана ишарама байлаулы. Қаласам қазір-ақ дарға тартам. Ақиреттің сұрағына дайындалмай, көшедегі халық пен таудағы шиені сұрағаның қай сасқаның? – деді. Мансұр:

– Жеті атасын білген ер, жеті жұрттың қамын жер деген. Мансұр бір күндік, жұрт мәңгілік. Халық – Құдайдың бір аты. Шаһардың хәкімі әділ болса, халқы бәділ болмайды. Жұрты жәбір көрмейді, жәбір көрмегендер адамнан кәпір көрмейді. Егер патша әділ болмаса ел екіге жарылады. Тоғышарлар той тойлап, биін билейді. Залымы момынды қамырдай илейді. Боқ жеген ауыздар жаласып, ылыққан иттей күйлейді. Бұған ызалы халық жасырын жиын қылады. Тұрмысты қиын қылады. Бүлік шығаруға оқталып жүреді, көшеде топталып жүреді. Ал жеке-жеке жүрсе ел іші қауіпсіз деген сөз. Әр момын өз шаруасымен әуре. «Ел-жұртым осындай апаттан аман ба?» деп хәкімінің хәлін сұрадым, – деді. Самани сасып қалды. Бұқарада да топталып жүретін жұрттың қарасы көбейіп қалып еді. «Ел билікке наразы» деген пыш-пыш сөз әр тұстан келіп жеткен. Оған мән бермей жүрген-ді. Сонда да сыр бермей:

– Ал шәкірттерді неге сұрадың? – деді.

– Жаңбырменен жер көгереді, дұғаменен ел көгереді. Медреседегі мүридтер зікір, намаздан соң елдің амандығына дұға тілейді. Дұғадан дәметкен жұрт жұмадан қалмайды. Жын-ойнаққа бармайды. Арамды аузына алмайды. Елге іріткі салмайды. Кері кеткен ел баласын ұрлыққа баулиды, ілгері кеткен жұрт баласын ілімге баулиды. Сондықтан жұртымның берекесін ілімнің шырағынан іздедім, – деді. Самани патша тағы ойланып қалды. Себебі жасырын барымтаға шабатын баукеспе ұрыларды баулып жатқан еді. Іші алай-дүлей болса да беті міз бақпады.

– Жөн-жөн. Сөзіңнің жаны бар. Ал таудағы қарда не ісің бар? Ол құдіретпен айналып тұрған Тәңірдің сүндеті емес пе?

– Суы молдың нуы мол. Сайрам халқын таудағы қар асырайды. Диқаншылар еңбекте ерінбейді, тұрмыста тіленбейді.

– Қардың жайын ұқтық. Шиеден не сыр тұттық?

– Шие оң болса дәнді-дақыл мол болады. Біздің ел тары, бидай, жүгері, арпа өсіреді. Құстар көктемде кеп қояды, піскенде шоқып жеп қояды. Тауда шие көп болса, құстар сонымен тоқ болады. Ашаршылық жоқ болады. Халқымның қырманын шиенің аз-көбімен бағамдадым, – деді. Мансұрдың соңғы сөзі Самани патшаның көңіліндегі қараңғы пердені жыртып жібергендей болды. Бейне бір көңіліне сәуле түсіп, кеудесі кеңіп сала берді. Оның қасында өзін балиғатқа толмаған шикі өкпедей сезінді. Жер шұқып отырып қалды. Бір кезде жалын ата күрсініп:

– Отыз жыл тақта отырдым, бұлбұлды бақта отырдым. Жұртымды зар илеттім, залымдарға ел билеттім. Сен сияқты даналарды зынданға тастадым. Ақымақ ақындарға өзімді мақтаттым. Сен алғыс арқаласаң, мен қарғыс арқалаппын. Әр істі иесіне тапсыр деген. Мен білсем мына таққа лайықты патша сенсің, – деді де басындағы алтын телпекті Мансұрға кигізді.

– Қадіріме жеткеніңе мың алғыс! Мен түгілі Ибраһим Адхам да тақты тепкен. Тағыңа отырмаймын. Тақтың буы болады, будың уы болады. Айналасын қоршаған алаяқ қуы болады. Жас келсе іске, қарт келсе асқа деген. Жасым тоқсанға келді. Тоқсан жас келсе доғарар, көңілдің құсын өрлеген. Ілеуде біреу болмаса жүз жасты ешкім көрмеген. Қанша ғұмырым қалғанын бір Құдай өзі білсін. Енді талқаным таусылып табытқа түскенше диқаншылықпен күн көрем. Ендігі қаруым кетпен. Еңбегім жерден, несібем көктен. Мен түгіл мүбәрәк пайғамбардың өзі адал кәсіппен мал тапқан. Нұрлы иманмен жан баққан. Үмбеті бола тұра ел үстінен күн көргенім жарамас. Халқыма өнегелі өрнек қалдырам. Мені еліме қайтар, егістік жер бер, – деп тәжін қайтып берді. Самани патша өтінішін артығымен орындады. Жаңғақты-Жарғалық деген жерден егістік алқабын берді.

Мансұр белін бекем буды да қара жердің төсін емді. Екпеген жемісі қалмады. Ұшқан құс та, ойнаған бала да, сапар шеккен дәруіш те, жесір әйел де, кедей-кепшік те оның бақшасынан сая тауып, қалауынша жеміс жейтін. Мансұр ақы сұрамайтын. Еңбек етпесе тұра алмайтын. Қамбасында қыстық азық толып тұратын. Бір жылдары елдің егіні күйіп кетті. Жұрт тамақтан тарықты. Ішер асқа зарықты. Мансұр қамбадағы астығын елмен бөлісті. Сайрамның төрт қақпасына тайқазан орнатып, ботқа пісірді. Тандыр жауып, нан таратты. Қала қақпасының кіреберісі құжынаған халық болатын. Оның бұл ісі кейінгі ұрпаққа үлгі болып, дәстүрге айналды. Алыстан сапарлаған жолаушылар қақпа алдында ыстық тандыр нанмен жүрек жалғап шаһардағы шаруасын оңымен шешіп кете беретін. Шаһар осымен ерекшеленді. Кейін келе ел ішінде «төрт қақпалы Сайрам» деген сөз қалыпты. Ал Мансұрды «Қамыршы ата» деп атап кетіпті.

Сол заманда Сайрам шаһарының даңқы жер жарғаны сонша жұрт былай деп жырға қосып мадақтайды екен:

Көктен нұры құйылған, Сайрам шаһары емес пе?

Күллі әулие жиылған – Сайрам шаһары емес пе?

Ыдырыс нәби қырқалы, Қызыр-Ілияс тұр тағы,

Шәрілердің сұлтаны – Сайрам шаһары емес пе?

Ыдырыс айтып азанды, Қызыр ұстап қазанды

Мешіт соққан ажарлы – Сайрам шаһары емес пе?

Ыбырайым тілекпен, Мешіт Палас бінә еткен,

Ғайса аятпен дүр еткен – Сайрам шаһары емес пе?

Ыдырысты қорғаған, төрт нәбиді қолдаған,

Дұғасын Хақ оңдаған – Сайрам шаһары емес пе?

Мардан келіп шаһарға, зікір айтқан сахарда,

Мекен еткен бақ орда – Сайрам шаһары емес пе?

Тақуалар ордасы, шыншыл жандар арнасы,

Ізгіліктің қамбасы – Сайрам шаһары емес пе?

Әбдүләзіз бабасы, қабыл болған тобасы,

Жеті кенттің дарасы – Сайрам шаһары емес пе?

Бәлагәрдән атанған, Қарахан әулие атам да

Кеткен мәңгі сапарға – Сайрам шаһары емес пе?

Түркістанды түлеткен – Яссауидей пір өткен,

Құрмамен ділге нұр еккен – Сайрам шаһары емес пе?

Сансыз баптар сайраған, құты тасып жайнаған,

Әлемді аты жайлаған – Сайрам шаһары емес пе?

Қадам сайын ұлылар, Хақ досының мыңы бар,

Сансыз әулие сыры бар – Сайрам шаһары емес пе?

Баптар келіп дін ашқан, кәпір қашып жыласқан,

Шәйіттер Хаққа ұласқан – Сайрам шаһары емес пе?

Мәшһүр әркез бар атың, қамалыңа ел толатын,

Жұлдыздай боп жанатын – Сайрам шаһары емес пе?

Ізгілер дұға қылыңдар, рухы әзір деп ұғыңдар,

Тәуап етіп тұрыңдар – Сайрам шаһары емес пе?

Қырық қадам басса адам, ықыластан аспаған,

Жәһаннамнан сақтаған – Сайрам шаһары емес пе?

Желін әркім ұнатқан, суы ағады бұлақтан,

Әуез кетпес құлақтан – Сайрам шаһары емес пе?

Хан, билері тағы бар, зияратқа ағылар,

Жан қалауы табылар – Сайрам шаһары емес пе?

Төрт қақпасы қарсы алған, сансыз үйлер бар салған,

Қоңтайшы кеп лаң салған – Сайрам шаһары емес пе?

Бүлік салса әр залым, осы Сайрам жеріне,

Өртеп оны сан жалын, жете алмайды еліне.

Қисынсыз дей көрмеңдер, менің айтқан сөзімді

Қанша зұлым менмендер, қайғы басып езілді.

Уа, Тәңірім, әмбие, күллі уәли-әулие,

Испиджабта бар кие – Сайрам шаһары емес пе?

Құрметтесе кім атын, Құдай берер мұратын,

Бақ мекен боп тұратын – Сайрам шаһары емес пе?

Дәруіштер базары, әріптердің ажары,

Әзіздердің мазары – Сайрам шаһары емес пе?

Қадір түні дұға алды, Ғаршыға кеп тұрар-ды,

Тәпсірлеген Құранды – Қазы Байза емес пе?

Сайрамда бар сансыз бап, баптың бабы Арыстан бап,

Түркістанда түмен бап, Сайрам шаһары емес пе?

Ысқақ бап

Ысқақ бап Әзірет Сұлтанның бабасы екен. VІІІ-ІX ғасырда ағайынды үш жігіт ілім тарату мақсатында Ұлы далаға қоныс аударыпты. Үлкені Әбділәзиз бап, екіншісі Әбдіжәлел бап, кенжесі Ысқақ бап екен. Олар зұлымдармен ұрысып, Сыр бойына дейін барыпты. Бір күні сұрапыл майдан болып, бір ағасы сол өңірде қаза жетіп, шейіт болды. Соңы жоқ соғыстан Ысқақ бап сабақ алады. Ол бұдан былай елді Құран мен сүндетке қылышпен шақыруға болмайды екен. Зорлық зорлықты туғызады. Хақ дін көркем-мінез құлықпен, хикметпен ғана тарасын деген байламға келді. Осыдан соң уақытша бейбіт заман орнады. Медресе ашып, бала оқыту ісін жолға қойды. Осылайша ілім иелері бір жерге топталып, үлкен күшке айналды. Жұрт оларды қожа деп атады. Ысқақ бап «Түркі баласына күш қолдану керек емес. Онсызда да өркениетті, мәдениетті ел екен. Бізбен ұқсастығы көп. Сондықтан ынтымақ құралық» деп бейбіт уағыз таратты. Бірақ ел ішінде Сауыртонды Өтеміс деген батыр бүлікті тоқтатпады. Оның діні тарса еді. Ысқақ баптың екінші ағасын майданда сол өлтірді. Ысқақ Баб онымен амалсыз ұстасты. Бір соғыста Ысқақ баптың әскері жеңді. Өтемістің бүкіл жұрты тұтқынға түсті. Өзі жүйрік атпен ұстатпай кетті. Ысқақ бап тұтқындарға:

– Өтемістің қайда тығылғанын кім айтса соны босатамын, – деді. Өтемістің бір досы бар екен. Сол суырылып шығып:

– Мен оны қалай қолға түсіру керек екенін білемін, тек бір шартымды орындаңдар, – деді.

– Қандай шарт? – деді Ысқақ бап.

– Жазықсыз халықты босатасың. Орнына мені ғана жазалайсың, – деді. Ысқақ бап:

– Жұрт өзгені емес өзін ойлайтын еді. Сен текті адам болдың ғой. Тілегің орындалады. Елдің қамын алдымен жегенің үшін саған да бостандық сыйлаймын. Бізге Өтемістің қайда екенін айт. Ол қазір діні үшін емес абыройы үшін ғана соғысып, өзін де құртты, елін де бүлікке қалдырды. Біздің де аяққа тұсау болды. Бір мәмілеге келейік, – деді. Досы:

– Оның айбыны астындағы атында. Тұлпарына мінсе әруақтанып, шеп бұзады. Қашса құтылады. Қазір ол қалың қамыс ішінде жатыр. Атын айламен алдыруға болады. Ол үшін биелердің санына қылбұрау салып шыңғырту керек. Сол кезде тұлпар өзі келеді. Өтеміс амалсыз беріледі, – деді. Ысқақ бап солай жасатты. Бүкіл бие шыңғырып даланы азан да қазан шу басты. Бұл кезде соғыстан шаршап Өтеміс ұйқыда жатыр еді. Тұлпары ер-тұрманын сүйретіп, дауыс шыққан бағытқа шаба жөнелді. Бұлар айнала қоршап жүріп, тұлпарды ұстап алды. Өтеміс ұйқыдан тұрғанда қанатынан айрылған бір-ақ білді. Амалсыз жаяу келіп өзі де қолға түсті. Ысқақ Бап оған:

– Ей, бауырым, батырлығыңа ризамыз. Хақ дінді қабыл ал. Өзің де елің де аман болады, – деді. Өтеміс:

– Жоқ, өз дінімде қаламын. Өтеміс дінін сатыпты деген жаман ат елге тарайды. Керек емес, – деді қасарып.

– Онда сені өлтіргеннен басқа амал қалмайды.

– Өлтірсең өлтір. Бірақ бір өтінішім бар. Өлсем де еліме қорған болып жатайын. Денемді осы қорғанның ішіне жерле, – деді. Ысқақ бап батырды өлімге қимай, амалсыз келісті. Дегенін орындады. Оның мәйіті қорғанның кірпіші арасында мәңгіге қалды. Ол қорған кейін Шолаққорған аталып кетіпті. Сол алмағайып заманда Созақ даласында екі түрлі төбе пайда болған екен. Біреуі "Тарсатөбе" деп аталыпты. Бұлар соғыста өлген тарсалардың көмілген жері екен. Шейіт болған мұсылмандарды бөлек апарып жерлепті. Олардың көмілген жері "Ұлық төбе" деп аталыпты.

Түркібасы

Қожа Ахмет Яссауи бабамыздың Ыптықар атты бабасы болыпты. Жауды көрсе жараған, шетінен қырып талаған қас батырдың өзі екен. Сансыз жауға жалғыз шабатын ақкөздігі және бар. Майдан алаңына түркінің бөрі басты көк байрағын ұстап шығатын ғадеті екен. Соғыс қызғанда Әзірет Әлінің көк семсерімен қан майданға кіреді. Жау қанша алысса да Ыптықардың туын жыға алмапты. Оның атын естігеннен тізелерлі дірілдейтін болыпты. Түркінің бас қолбасшысы болғандықтан жұрт оны «Түркібас» атапты. Анасы Ыптықарға жүкті болғанда қабыланның жүрегіне жерік болған деседі. Өжет мінез содан дарыпты дейді.

Дұшпандары жатса-тұрса Түркібасын өлтірудің қамын ойлады. Бірде үйіне мыстан кемпірді жіберіп, бибісінен сыр тартады. Бибісі ақтарылып отырып аңдаусызда батырдың осал тұсын айтып қояды. Түркібасы тау арасына жалғыз кетіп, сол жерде үш күн тоқтамай намаз оқып, құлшылық қылады екен. Үш күн мастықтан ес жия алмай бүкіл денесі балбырап демалады екен.

Жау мұны естіген соң Түркібасының жырақ кетер сәтін аңдыды. Бір күні батыр атына мініп тауға кетті. Дұшпандары ізіне түсті. Бір кезде үңгір ішінен «Һу», «Һу» деген айбатты дауыс естіледі. Оның зор болғаны сонша тау-тас қозғалып жатты. Жақын баруға жаудың жүрегі дауаламады. Үш күн алыстан бақылап жүрді де қойды. Төртінші күні дегенде Түркібасы құлшылғын аяқтады. Тау ішінде өлі тыныштық орнады. Залымдар жан-жақтан қаумалап келсе батыр қаннен қаперсіз ұйықтап жатыр екен. Оның сұлбасын көргенде тірі қабыланды көргендей қалшылдап кетті. Олар тағы екі күн жақындай алмай батырды айналсоқтап жүріп алды. Жақындаса жүрегі жарылып кетердей, Әзірейіл төбеден төніп тұрғандай сезілді. Жалғыз баруға ешкімнің дәті жетпеді. Үшінші күн дегенде қорқау қасқырдай жабылып келіп талапты. Осылайша қас батыр қапыда кетті. Залымдар сүйегін қорламақ болды. Алайда таң қыла бере Әзіреті Әлінің әруағы дүлдүлімен келіп марқұмның денесін ғайыпқа алып кетіпті. Батырдың шейіт болған жерін жұрт «Түркібасы қаза тапқан жер» деп дәріптеді. Кейін келе бұл мекен Түркібас, онан Түлкібас аталады.

Батыр өлген соң бөрі байрақты туы көкке ұшып кетіпті. Ел шетіне жау тисе төбеде желбіреп, сарбаздарға жігер беріп тұрады екен. Ту Түлкібас өңірінде көкірек көзі ашылған ақжүрек жандарға таңсәріде және қызыл іңірде көрінеді екен деседі.

Аманаттың бастауы

Миғражда Мұхамбет пайғамбар ерекше сәуле шашқан нұрды көрді. Айналасын шуаққа бөлеп тұр екен. Ол рух та пайғамбардың жарығын көрген сәтте тебіреніп балқыды. Расул таңғалып Жебірейілге:

– Тәнге кірмей кемелдікке жеткен бұл кімнің рухы? – деді.

– Ахмет деген үмбетің. Төрт жүз жылдан соң дүние есігін ашады. Сайрамда сенің ізіңді басады. Түркістанда исламның нұрын шашады. Хикметінен наданның құты қашады. Тот басқан көңілді күнәдан тазартып, кеселді жүректің шипасын жазады, – деді Жебірейіл.

– Онымен тілдесейін. Түркі баласына хикметімді таратса, елді мұсылмандыққа қаратса, Хақ жолдан қия баспаса, шариғаттан аспаса, жауынан қорқып саспаса, әулиемін деп таспаса мен тілеген нағыз үмбет сол болар, – деді мүбәрәк. Еміренген екеуінің махаббаты Жебірейілді елжіретті. Періште:

– Әй, Ахмет, жақын кел. Пайғамбарыңмен тілдес. Бұл рақымды Алланың саған төккен мейрім-шапағаты, – деді. Ахметтің тебіренген рухы шаттық лебімен пайғамбарға жетіп келді. Ізетпен сәлем етті. Пайғамбар:

– Перзентім, Тәңірдің сүйген құлы бол, еліңнің бағына туған ұлы бол. Хақ жолын ұлықтап, сүндетімді тұтсаң мына нәрсеге бекем бол. Пақырлық сауытың болсын, тақуалық қалқаның болсын. Тілің зікірден, көңілің шүкірден, ойың пікірден ғапыл болмасын. Тойып тамақ ішпе, құс төсекке жатпа. Көзің қалғыса да көңіл көзің мүлгімесін. Әділдікті зор тұт, әулиені пір тұт. Діні бөлекті сөкпе, кәпір болса да адам ұрпағына азар берме. Тура биде туған болмайды, бұрған биде иман болмайды. Әр намазың миғраж сапарындай болсын. Ғәріптің көңілін күйдірме, сайтанға беттен сүйдірме. Ел бетіңе мақтамасын. Малы көп деп байға жағынба. Мінезің топырақтай болсын. Адамзаттың бәрін сүй! – деп батасын берді. Сөзін жалғап:

– Осы сұхбатқа мына құрма ағашы куә болды. Хикметтің сырын, діннің нұрын осы құрмаға жасырам. Есіңде болсын: менің аманатым саған сау-саламат жетеді, – деп серттесті. Ахмет қабыл көрді. Пайғамбар онымен қоштасып, сапарын әрі жалғады.

Арыстан бабтың пайғамбармен табысуы

Арыстан баптың шын аты Ақрайыс екен. Парсы жұртында дүние есігін ашыпты. Бала күннен ілім-білімге құмар болады. Парсының отқа, пұтқа табынатын ғибадатханаларын аралап Жаратушы Иесін іздейді. Бірақ ешбірі жүрегіне симайды. Бір күні Сүрия жерінде Ғайса пайғамбардың ілімі бар деген хабарды естіді. Жалаң аяқ, жалаң бас сонда тартты. Мұсыл, Ниссабун, Аммури қаласының бірнеше ғибадатханасында болды. Христиан монахтарының қолында оқыды. Бір күні ұстазы қартайып, дәм-тұзы таусылуға тақады. Барлық шәкіртін шақырып:

– Кеше түнде киелі кітаптарда айтылған пайғамбарлық белгіні көрдім. Сахарадан Мұхамбет есімді пайғамбар шықты. Соны тауып, үмбет болыңдар. Біздің діннің шырағы сөнді. Оған үмбет болу барша пайғамбардың арманы болған. Мен де үмбет болсам деп армандап едім. Әттең қартайып, әл-дәрменім құрыды. Ол бақытты көре алмаспын. Бірақ сендер соны тауып барыңдар. Мұхамбет жүрек көзін ашатын ілімнің құпиясын біледі. Оның батасын алып, құрметіне бөленсеңдер айтыңдаршы, менің де ақыма дұға қылсын, – деді. Шәкірттер мұны естіп «ұстаз алжиын депті. Сандырақтап жатыр. Дініміз тұрғанда қайдағы бір пайғамбарды айтқан несі?» деп өзара күмәнға түсті.

– Оны қалай табамын? – деді Ақрайыс суырылып шығып. Ұстазы:

– Ей, Ақрайыс, сенің жүрегің таза, Құдайды шын іздеген ұлансың. Құрма ағашы көп өсетін құм далаға бет түзе. Түйе мінген жұртты көресің. Әрі жүрсең Ыбырайым соққан Қағба бар. Пайғамбарды сонан табасың, – деді.

– Хақ пайғамбарды қалай танимын? – деді.

– Оның екі белгісі болады. Зекет берсе өзіне алмайды. Үмбетіне таратады. Сыйлық берсе бір күндік ризығын айырып, оны да үлестіреді, – деді. Қария көп ұзамай үзілді. Оны арулап жерлеген соң Ақрайыс дереу жолға дайындалды. Жолдастары сапарын қош көрмеді. «Ұстаздың ауырып жатып айта салған сөзіне иланғаның қалай? Ақиқат дін бізде. Қалайша дініңді тәрк етесің?» деп даурықты. Ақрайыс алған бетінен қайтпады. Бұл даудың соңы ұрысқа ұласты. Оны бәрі жабылып ұрып жықты. Қол-аяғын байлап құлдыққа сатты.

Арада біраз уақыт өтті. Мұхамбет пайғамбар өзін расул деп жариялап, Меккедегі залымдардан қуғын көрді. Қатер күшейген соң Мәдинаға жер аударды. Ақрайыс болса керуен тартқан саудагерлердің жүгін тасып құлдықта жүрді. Қожасы Салман деп жаңаша ат қойды. Бір күні керуен Мәдина шаһарына келді. Ақрайыс құрма ағашының саясында отырғанда азанның даусын естиді.

– Бұл не қылған құдіретті үн? – деді таңғалып.

– Мұсылмандардың азаны. Момындарды құлшылыққа шақырып жатыр, – деді серігі.

– Мұсылман деген кім? – деді.

– Мұхамбет пайғамбардың үмбеті, – деді. Ақрайыс қожасынан сұранып, мешітке келді. Намаз бітіп, жұрт пайғамбармен сұхбат құрып отыр екен. Ақрайыс сырттан бақылап тұрды. Бір кезде біреу:

– Иә, расулалла, зекет әкелдім, – деп бір түйіншек ақша берді. Пайғамбар бір тиын да алмай ғаріп-ғасірлерге табан астында таратты. Ақрайыс ішінен «бұл пайғамбарлық бір белгісі болды ғой» деп түйді. Сәлден соң екінші біреу келіп:

– Уа, расулалла, мен сізге сыйлық әкелдім, – деп бір табақ құрманы алдына қойды. Пайғамбар құрмадан ауыз тиіп, оны да кедей-кепшікке таратты. «Бұл ұстазым айтқан екінші белгі» деп пайғамбарды мойындады. Алдына келіп, кәлима айтып мұсылман болды. Басынан өткен оқиғасын айтып берді. Пайғамбар Ақрайыстың ықыласына риза болып:

– Жанымда сенімді сахабам бол, – деп қолқа салды. Ақрайыс:

– Басымда ерік жоқ. Құлдықта жүрген пақырмын, – деді.

– Ендеше, сені сатып аламын, – деп керуенге келді. Қожасы:

– Бұл менің ең тіл алғыш құлым. Бәсі қымбат тұрады, – деді.

– Қанша сұрайсың айт, құнын өтеймін, – деді пайғамбар. Саудагер қу адам еді. Қолдан келмес бір істі айтып, сылтауратпақ болды.

– Шөл далаға бес жүз түп жүзім өсіріп берсең, азат қыламын, – деді қуланып. Суы тапшы, шөл далада жүзім тұрмақ, шөп өсірудің өзі қиынның қиыны еді. Пайғамбар бірден келісті. Барлық сахабаға:

– Ертең сахар мезгілде бір-бір жүзімнің көшетін егіңдер. Бірақ дәреттерің саф болсын, – деді. Таң қылаң бере сахабалар жүзім егуге кірісті. Жебірейіл періште жұмақтың бұлағымен жүзімді суғарып келе жатты. Көшеттер әп-сәтте тамыр жайып, жайқалып, өркендей жөнелді. Артынша түйіндеп, жеміс бере бастады. Бір жүзім ғана солып қалды. Пайғамбар мәнісін түсінбей:

– Мына жүзімді кім екті? – деп сұрады. Әубәкір Сыдық:

– Мен отырғызған едім, – деді ыңғайсызданып.

– Неге бұлай болды? – деді пайғамбар.

– Дәрет алып, жұмысқа асығыс шығып едім. Шыға берісте күшігім еркелеп аяғыма оратылды. Сілекейі қонышыма тиген сияқты. Өзім де секем алып қалып едім, – деді Сыдық. Солған жүзімге пайғамбар Құранның Ясинін оқып дем салды. Жеміс тіріліп, бүршік атты. Саудагерлер жүзім алқабын көріп таң-тамаша қалды. Бес жүз түп жүзім бұтада балбырап пісіп тұр. Уәде бойынша құлды азат етті. Ақрайыс Мәдинада қалды.

Кей кездері кеудесі тар күншілдер оны «Салман Фарси» деп шеттететін. Онысы «парсыдан келген, араб емессің» дегені. Мұны бір күні пайғамбар естиді. Елді жинап:

– Тәңірдің діні арабқа қана түскен жоқ. Барша адамзатқа түсті. Ұлық Алла адамның малына, түріне, түсіне, ұлтына, ұлысына, жынысына қарамайды. Құлдарының таза жүрегіне назар салады. Құранда «Мен сендерді тану үшін түрлі ұлт пен ұлысқа бөлдім» деген. Оның парсы болуы Алланың жазған тағдыры. Тағдырмен таласқан жөн емес. Менің алдымда бәрің теңсіңдер. Ал жүрек көзі ашылған момынның бәсі Алла алдында әманда биік тұрады. Бұдан былай Салманды Фарси емес, Мұхаммади деп атаңдар, – деді. Оны бауырына басып, үстіне шапан жапты. Астына ат мінгізді. Әулетінің бір мүшесі етіп қабылдады.

Кейін Мәдина шаһарын залымдар қоршағанда Ақрайыс ор қазуға кеңес берді. Қаланы қоршай ор қазып, саны басым кәуірді ішке кіргізбеді. Бұл тарихта «Ор соғысы» деген атпен қалды. Сол ұрыста Ақрайыс көзге түсті. Жеңіске жеткен соң пайғамбар оны «Арыстаным» деп төрге шығарды. Осыдан бастап мұсылман жұрты Арыстан сахаба атап кетіпті.

Аманаттың жетуі

Пайғамбар бірде серіктерімен келе жатқанда, жолда азықтары таусылды. Жебірейіл алтын табаққа салынған пейіштің құрмасын әкелді. Пайғамбар «бісcімілдә» деп қол созды. Серіктері де жапырлай құрма жеуге кірісті. Бір кезде пайғамбардың ойына миғраж сапары оралды. Көңілі толқып кетті. Табақтағы бір құрма көзіне оттай басылды. Түркі даласында дүние есігін ашатын үлгілі үмбеті есіне түсті. Кереметі, құрма қолға түспей дөңгелей берді. Сахабалар таңғалды. Сол сәтте Жебірейіл де келіп жетті.

– Уа, Хақ нәби! Бұл Сайрамдағы Ахметтің несібесі, – деді. Серіктері «Сайрамы несі» деп аңтарылып қалды. Сол кезде пайғамбар:

– Уа, Жебірейіл, миғраждағы Ахмет күні кеше кездескендей есімде. Бірақ ол төрт ғасырдан соң тумай ма? Ол заманға бұл құрма қалай жетеді? – деді. Жебірейіл:

– Тәуекелі мықты бір сахабаңа тапсыр. Алла жәрдем берсе жеткізеді, – деді. Пайғамбар сахабаларына қарап:

– Уа, бауырлар! Мына құрманы 400 жылдан соң Сайрамда туатын Ахметке кім жеткізеді? Кім тәуекелге бел байлайды? – деді.

Ешкім үндемеді. «Төрт жүз жылға дейін ғұмырымыз жетпейді-ау» деп күмәнданып тұрды. Сол кезде Арыстан сахаба:

– Алла ғұмыр берсе аманатты иесіне жеткізейін. Не де болса нар тәуекел, – деді.

– Жарайсың, Арыстаным. Тәуекел ет те тас жұт. Ажал келмей өлмек жоқ. Ер азаматқа кеттік дегенде «қашан» демейді, «қайда» деп сұрайды. Осы ерлігің үшін Тәңірім мақсатыңа жеткізсін. Ғұмырың ұзақ болсын! Кәне, аш аузыңды, – деді де, құрманы тілінің астына жасырып: – Таңсәріде тұрып, түркі даласын бетке аласың. Ұзақ сапар, ауыр мехнат шегесің. Бармаған жерің, баспаған тауың қалмайды. Темір етігің теңгедей, темір таяғың тебендей болар. Жеті дарияны кешіп өтесің, жеті таудан асып өтесің. Аманаттың жүгі ауыр. Дұшпанға сырыңды берме, досыңа қырыңды берме. Діттеген жеріңе жеткенше мың өлім, мың қауіп қасыңда жүреді. Күніне тоқсан тоғыз бәле жауса да бір Алладан күдер үзбе. Жуанның жіңішкеріп, жіңішкенің үзілер шағына келгенде аманат иесі алдыңнан шығады. Санасында сәулесі бар бала жүзінде иманы бар момынды жазбай таниды.

– Ахметті мен қалай танимын?

– Оған алаң болма. Ізетті баланың медресеге кірген ізі сайрап жатады. Шыққан ізін шаммен іздесең де таппайсың, – деді.

Арыстан бәрімен қоштасып, сапарға шықты. Айтқандай, аманатты еткізу оңайға соқпады. Кей кездері жапан түзді жалғыз кезді. Қарсақ жортас шөлден асты. Құлан жортпас белден асты. Балдырлы-балқаш көлден асты. Жетпіс түрлі елді аралады. Жетпіс жұрттың тілін білді. Дос та жолықты, дұшпан да кезікті. Бірде қонақ боп бал ішсе, бірде қуғынға түсіп қан ішті. Бірақ аманаттың міндеті бір сәт босаңсуға мүмкіндік бермеді. Неше таңның атып, неше күннің батқанын айта алмайтын жасқа жетті. Себебі төрт ғасыр артта қалды. Иманға толы кәрі жүрек аманаттың иесіне жетіп қалғанын сездіріп тұрды. Бұл кезде төрт қақпалы Сайрам шаһарына да жетіп еді. Ұзақ жолдан қажығасын дем алмаққа өзеннің жағасында аялдады. Бір кезде:

– Ассалаумалейкүм, Арыстан ата, мүбәрәк пайғамбардан алған бата, – деп бір жас бала сәлем берді. Баланың түрі бейтаныс болғанмен әдебі мен ибасы пайғамбар сүндетін есіне салды.

– Көп жаса, қарағым. Кімнің баласысың? – деді Арыстан бап.

– Әкемнің аты – Ыбырайым, шешем – Қарашаш. Мүбәрәктай болсын деп әкем атымды Ахмет қойған.

– Қайдан келсің?

– Медреседен.

– Неге теріс қарап келе жатсың? Алдыңмен жүрсең болмай ма?

– Бабам Әзіреті Әлі «маған бір әріп үйреткен адам мені құлдыққа сатса ризамын» деген. Ұстазымнан дәріс алып келем. Құран-хадиске жүйрік қылған ұстазға арқамды көрсетіп, теріс қарап жүргенім әдепсіздік болады. Ілім-білім мың саты. Оның тоғыз жүз тоқсан тоғыз сатысы әдептен тұрады. Бір сатысы ғана жаттанды ғылым. Сондықтан әдептен оза алмадым, – деді Ахмет. Кәрі сахаба сол кезде барып медресеге кірген ізі бар, шыққан қадамы жоқ ізетті баланы тани кетті.

– Балам, атың Ахмет, кеудең толы хикмет екен. Аманатыңды ал, аузыңды аш! – деді де төрт жүз жыл сақтаған құрманы тілінің астынан суырып, Ахметтің таңдайына тастады. Бала ойланбастан жұтып қойды. Арыстан бап сасып қалып:

– Аманатты осынша жыл сақтағанда, еңбегімді елемегенің қалай? Тым болмаса «Ата, ауыз тиіңіз демедің ғой?», – деді.

– Ата, онсыз да ұзақ жыл сорып, етін жеп, сүйегін қалдырыпсыз. Дәмін тататын да ештеңе қалмапты, – деді қулана жымиып.

– Ең болмаса, бір ауыз алғыс айтпадың ғой. Қанша дегенмен арқалап әкелген еңбегім бар еді.

– Жарайды, ата. Сыйға сый, сыраға бал деген. Бұдан былай жұрт алдымен сізге келіп түнесін, бізден тілек тілесін.

– Әумин, бала. Айтқаның келсін, – деп бетін сипады.

Арыстан бабтың дүние салуы

Арыстан баб жеті жасар Яссауиге аманатын табыстады. Яссауи құрманың сүйегін жұтып алды. Сол заматта кеудесіне хикмет ілімі дарыды. Жүрек көзі ашылды. Дария болып тасыды. Аузын ашса інжу-маржан шашылды. Өн бойынан құт-береке ағылды. Бабасы да аманатты орындап, өмірлік мұратын тәмәмдап үстінен ауыр зіл түскендей болды. 400 жыл ғұмыр кешкен қарт сахабаның көрер жарығы таусылған еді. Қарттық көнерген тәнін шырмап, көзінің нұры тайыпты. Баланы бауырына басып:

– Балам, пайғамбардың көзі мен сөзін аман-есен жеткердім. Енді пайғамбарыма қайтайын. Медет берсе көкке ұшып, жанынан жай табайын. Сүйіншілеп, мұратыңа жеткеніңді айтайын, – деді де ағаштың көлеңкесіне жантайып, жан тапсыра бастады. Яссауи қатты састы. Бұрын-соңды өлген жанды көрмеген еді. Басын ұстап отырып:

– Жан баба, мен не істеймін? – деді жаны қалмай.

– Денем суыған соң, мейрам суымен жуындыр. Жаназамды шығар. Қабірімді кең қазып, арулап, кебіндеп жерле.

– Мен әлі баламын ғой. Сүйекке түсіп көрмегем. Алпамсадай денеңізді көрге қалай жайғастырамын? – деді. Арыстан баб бала Ахметтің басынан сипап, жымиды да:

– Балам, әуелден адам қамын Алла ойлаған. Пайғамбарымның шарапатынан Тәңірім маған назарын салды. Жаназамды атқаруға Жебірейіл періште өзі келеді. Сен тек иман айтып тұр. Жерлеген соң артымнан құран оқы, – деді. Соңғы рет Ахметпен қоштасып, тілін кәлимаға келтіре бастады. Әзірейіл келіп жанын алды. Кеудесінен көк ала үйрек «қош» деп ұшқандай әсер қалдырды.

Бір кезде көктен Жебірейіл, Мәкәйіл, Ысрапыл періштелер түсті. Пейіштен алтын табыт, жібек кебін, күміс құман, леген әкеліпті. Пейіштің бұлағынан құманға мейрам суын толтырыпты. Мүбәрәктің денесін табытқа қойды да жуындырып бастады. Жебірейіл Яссауиге:

– Сен бала кәлима айтып тұр, – деді. Ахмет «лә иләһа илла Алла» деп үздіксіз тахлил айтты. Мәкәйіл марқұмның басын ұстап тұрды. Ысрапыл су құйды. Жебірейіл жуындырды. Мәйіт мұнтаздай таза болды. Денеден пейіштің хош иісі аңқыды. Жұмақтың Фердауыс бағынан әкелген жібек матадан кебін пішті. Үш қабаттап киіндірді. Табытты көлденең қойып Жебірейіл жаназа намазының тәкбірін түсірді. Сол-ақ екен жаназаға асыққан қисапсыз періште көктен жаңбырша жауды. Бәрі сап болып тізілді. Арыстан бабты қимай еңкілдеп жылап тұрды. Жебірейіл балаға:

– Ахметжан, саған ілім дарыды. Жасың кіші болғанмен бәсің үлкен. Ілімнің шарапатынан үлкендер сияқты алдыңғы сапқа тұруға тиіссің, – деді. Яссауи Мәкәйіл мен Ысрапылдың ортасынан орын алды. Намаз біткен соң сансыз періште Арыстан бабтың табытын кезек-кезек көтерісіп Сайрамнан Отырарға қаралы көш түзеді.

Олардың көз жасы жерге жаңбыр боп жауды. Одан нәр алған алқап жасыл желекке бөленді. Жер ананың алпыс екі тамыры иіп егістікке береке дарыды. Диқаншылар егінге қарқ болды. Отырардың етегінде періштелердің бір парасы қабір қазып дайын тұр екен. Ішкі лақат қараңғы көрге ұқсамайды. Сағанасы сүттей жарық, дүниедей кең екен. Мәйітті мәңгілік мекеніне жайғастырды. Бәрі бір-бір уыс топырақтан салды. Қабірді толтырды. Яссауидің жанына келіп «Бабаңның жатқан жері жайлы болсын! Барған жері жұмақ, мінгені пырақ, айналасы жанған шырақ болсын!» деп көңіл айтты да періштелер көкке көтерілді. Соңында Жебірейіл періште көңіл айтып тұрып:

– Атаңнан алған батаң құтты болсын! Бабаңның ботасын алма, батасын ал. Ботасы өліп қалады. Батасы мәңгі бақи желеп-жебейді. Пайғамбардың аманаты, бабаңның батасы түркі жұртына құт болсын! Көкірек көзін ашатын, малғұн-сайтан қашатын хикмет ілімінің ұрығы Ұлы далаға шашылды. Тәңірі тағала сені себеп қылып әділдікті ту еткен, ізгілікті мұрат тұтқан әулие-ғұламалардың үлкен көшін Ұлы даладан шығарады. Солардың жаққан ілім-шырағы қиямет-қайымға дейін ел жұртыңды адастырмай алып жүреді. Ұрпағың осыған бекем болсын! – деді де көзден ғайып болды. Яссауи қорымнан қырық қадам шегінді де тәбәрікті оқи бастады.

Арыстан баптың Отырарға жерленуі

Арыстан бап Тұран даласына келгенде оны ешкім танымапты. Киімі тозып, алба-жұлбасы шыққан еді. Темір етігі теңгедей, темір таяғы тебендей болыпты. Түрінен шошып, ел-жұрт үйіне қондыруға қорқады екен. Көп қайыршының бірі деп ойлапты. Арыстан бап Ұлы Даланы аралап, талай шаһарды шарлапты. Көбіне далада қонады екен. Оның қонып, түнеген жері қадым жайға, қасиетті орынға айналды.

Бір күні Отырар даласына келіп қаланы аралады. Оған ешкім мән беріп қарамады. Кеш батып қалған еді. Түнеп шығар жер іздеді. Қала шетіндегі ескі лашықтан өтіп бара жатқанда бір жігіт алдынан жүгіріп шықты. Қарияға сәлем беріп:

– Ата, үйге түсіп қонақ болыңыз, – деді. Арыстан бап:

– Балам мені таныдың ба? Бейтаныс жанды қалай үйге қондырмақсың? – деді.

– Әкем «Қырықтың бірі – Қызыр, мыңның бірі – уәли» деп айтып отыратын. Қызыр болмасаңыз да, шарапатты әулие шығарсыз. Жақсы адам қартайса ақсақалды абызға айналады, жаман адам қартайса піспей қалған қауызға айналады деуші еді. Жүзіңіз жылы екен. Түсі игіден түңілме деген. Оның үстіне іңір түсті. Қараңғыда қайда барасыз? Үйге қонып, қонақ болыңыз. Баспанам лашық болғанмен қабағым ашық. Жыртық үйдің де Құдайы бар деген ғой. Біздің үйге түсіңіз!

– Бәрекелді балам! Болайын деп тұрған бала екенсің. Тұрмысың кедей болғанымен, жансарайың бай екен. Дегенің болсын! Баста жолды, – деді. Жігіт есікті ашып Арыстан бапты төрге шығарды. Жігіттің жары қонақ келеді деп ойламаса керек-ті. Асулы тұрған еті болмаған соң сасып қалды. Зыр жүгіріп төрге көрпе төседі. Қырық жамау көрпесінен қысылып өліп барады. Ұялғаннан басындағы ақ жаулығын көрпешенің үстіне төседі де:

– Ата, мұнда отырыңыз, – деді. Арыстан бап әйелдің ниетіне риза болып:

– Балам, ақ жаулық басыңдағы байлығың ғой. Оны маған бола жерге төсеме. Мен патша емеспін. Жәй ғана құдайдың қарабет құлдарының бірімін. Маған жаман көрпе де жетеді. Ниетіңе ризамын. Құдай тілеуіңді берсін, – деді.

Жігіт қорадан жалғыз лағын әкеліп:

– Ата, бата беріңіз. Қонақ келмегелі көп болып еді. Бізді кедей деп менсінбей көп кісі түспейтін. Мынау сізге атаған малым. Бата қылыңыз, – деді. Арыстан бап:

– Құдай оңдасын, пайғамбар қолдасын. Бақ қарасын, Қызыр дарысын. Ниетіңе Тәңірі берекет берсін, – деп бата жасады. Ас желініп, сорпа ішілген соң сұхбат қылып біраз отырды. Арыстан бап сол үйде түнеді. Таңғы шайдан соң жігіт екі жасар ұлын әкеліп:

– Ақсақал, мынау тұңғышым еді. Есімі Мансұр. Осыған ата болыңыз. Батаңызды беріп, аузына түкіріңіз, – деді. Арыстан бап бата беріп: «Мансұр Халлаждай Тәңірге ғашық болсын. Қожа Ахметтің шәкіртті болсын!» деді. Шәйдан соң Арыстан бап олармен қоштасып сапарын жалғады.

Осыдан соң жігіттің басына бақ қонып, Қызыр дарып дәулетті жанға айналыпты. Баяғы Мансұр ер жеткен соң Қожа Ахмет Яссауидің ең алғашқы шәкіртінің бірі болыпты. Арыстан бап маңдайынан сипаған соң жұрт оны Арыстан баптың баласы атап кетіпті.

Арыстан бап дүниеден өтерде Жебірейіл періште:

– Уа, Арыстан сахаба, талай ел кездің, талай жер кездің. Мекке-Мәдинада жүрдің. Қасиетті әл-Ақсада болдың. Қожа Ахмет туған Сайрамды да көрдің. Денеңді қай жерге жерлейік, – деді. Сонда Арыстан бап:

– Отырардағы жаны жомарт бір жігіт есімнен кетпейді. Жалғыз лағын сойып қонақ қылып еді. Келіншегі астыма кимешегін төсеген. Солардың адал ниеті мен ыстық ықыласы есімнен кетпейді. Бір күн ас бергенге қырық күн сәлем деген. Өлсем де пейілін ұмытпайын. Мәйітімді солардың үйінің іргесіне жерлеңдер. Тәңірім ұлықсат етсе оларды желеп-жебеп жатайын, – деді. Оның соңғы сөзі Жебірейіл періштенің өзін ерекше әсерге бөледі. Кәрі сахабаның жүрегі мәңгілікке тоқтаған соң періштелер мүрдесін Отырарға апарып арулап жерледі.

Ал Арыстан баптың далада қонған қадым жайына да ел-жұрты құрмет көрсетіп мазар соқты. Халық онда да Арыстан баптың рухы келіп, жебеп жүреді деп сенеді. Қожа Ахмет Яссауи да осы оқиғадан тәлім алып тариқаттың әдебіне қонақжайлық тәртібін енгізген екен деседі.

Лайқор ата

Яссауи заманында Санжар деген сұлтан болыпты. Бір күні түс көреді. Түсінде ғажап іс көреді. Шет-шегі жоқ сансыз періште лек-лек боп ағылып жатыр екен.

– Қайда барасыңдар? – деп сұрайды.

– Арыстан бап Қожа Ахметке пайғамбардың аманат құрмасын әкеліпті. Соны көруге барамыз. Үлес тисе бір шарапатына ілігерміз – дейді.

– Ол қай жерде? – деп сұрайды.

– Мадина әл-Байза деген елде, Ханкөпірдің үстінде болады. Екі әулие өзеннен су ішіп, шөлін басады. Суына құт дариды. Біз соған бара жатырмыз, – дейді.

– Мені бірге ала кетіңдер, – дегені сол еді сұлтан ұйқыдан оянып кетті. Басы мең-зең болды. Уәзірлерін шақырып түсін жорытты. Олар киіз кітапты ақтарып:

– Уа, патшам, осыдан төрт жүз жыл бұрын Әзіреті Мұхамбет пайғамбар бір сахабасына құрманы аманатқа берді деген сөз бар. Аманат иесі Бозқала деген шаһарда дүниеге келеді. Біз білсек, соның уақыты тақаған сияқты. Арада төрт жүз жыл өтті. Арыстан бап Сайрамға жеткен екен, – деді. Санжар сұлтан:

– Ендеше көлікті қамдаңдар, мен жолға шығам. Барша періште түнде сол жаққа ағылды, – деп әмір етті. Патша жолға шығайын деп жатқанда сұлу әйелі еркелеп, мойнына асылды. Сүт пісірім уақыт бөгеліп қалды. Қырық атты жетектеп жолға шықты. Болдырған атты бірінен соң бірін ауыстырып, қырық күн дегенде Сайрам шаһарына жетті. Ханкөпірді іздеп тауып келсе, өзеннің суы тартылып, лай судың соңғысы құрғап жатыр екен. Қисапсыз періште судан сіміріп ішкендіктен Ақсу өзені уақытша тартылып тұрған сәті екен. Сұлтан сүт пісірім уақытқа кешігіпті. Жұрттың бәрі сол маңға жиналып аң-таң боп еріндерін жалап тұр екен. Санжар сұлтан:

– Қап, кешігіп қалыппын. Арыстан бап аманатын тапсырған екен ғой. Сәл ерте шыққанда үлгіреді екенмін. Мүмкін өзеннің балшығына да құт дарыған шығар деп, лай сумен бетін жуды. Шыдай алмай дәмін жалап көрді. Жұрт оны түсінбей:

– Лайқор, лайқор, – деп мазақ қылды. Тәңірі тағала оның ықыласына риза болды. Еңбегін еш кетірмес үшін көкірек көзін ашып Яссауиге шәкірт қылды. Заман өте келе сұлтан аты аңызға айналған әулиеге айналды. Бірақ Лайқор аты өлгенше қалмапты. Ел сол күйі Лайқор ата атап кетіпті.

Сайрамдағы Ахмет

Ахмет жеті жасқа толғанда әкесі оны Баһаудин Испиджаби деген ұстаздың медресесіне береді. Ұстазы әппақ шапан, ақ сәлде тағып жүргендіктен, халық Ақ ата атап кетіпті. Ыбырайым ұлын әкеліп:

– Тақсыр, атамыз ер түріктен қалған сөз бар. «Балаңды жеті жасқа дейін хан қып сыйла, жетіден он беске дейін құл қып жұмса, он бестен соң дос қып сырлас» деген. Ахмет балаңыз бүгін жетіге толды. Жаста алған білім тасқа қашап жазғанмен тең. Енді оқымаса кеш болар. Атасының емес адамның ұлы болуды өзіңізден үйренсін деп келіп тұрмын. Сүйегі біздікі, еті сіздікі, – деп аманат етеді.

Ахмет есейгенше, сол медреседе тәлім алды. Құран мен сүндеттің мәнін біліп, шариғатқа жүйрік болды. Киелі кітапты белден төмен ұстамайтын. Мінезі сынық, тіл алғыш еді. Өзгелерден ерекшелігі Ахметтің медресеге кірген ізі болатын, шыққан ізі болмайтын. Ұстазға арқасын көрсетпейтін. Әдебіне риза боп, ұстазы дұғасынан тастамайтын. Арада біраз жыл өтіп, медресені тәмәмдар кез жетті. Ақ ата шәкірттерін сынау үшін:

– Шырақтарым, медреседен түлеп ұшар сәт те келді. Соңғы сынақ: кім зерек, кімнің миында жәй ғана дерек, соны анықтар кез жетті. Үйлеріңе барған соң, бір-бір тауық ұстап алыңдар. Тәңірдің көзі түспейтін, Құдай байқамайтын бір қалтарысты тауып, тауықты бауыздаңдар. Қаны сорғыған соң, алып келіңдер, – деді.

Шәкірттер «сол да сөз болып па?» деп, ұстаздың айтқанын бұлжытпай орындады. Ертесі таңда басын салбыратып бір-бір өлі тауық әкелді. Тек Ахмет қана тірі тауықты дорбасына салып алыпты. Шәкірттер оны көріп қыран топан күлкіге қалды. Бірінен соң бірі іліп әкетіп Ахметті әжуалай жөнелді:

– Тауық бауыздай алмадың ба әлде үйіңде пышақ жоқ па? – деді бірі.

– Әлің келмесе бізге айтпадың ба бауыздап берер едік, – деді екіншісі.

– Қазір қоразға әлің келмесе өскенде бұқаны да піше алмайтын шығарсың, пәтшағар, – деді үшіншісі.

Ахмет олардың сөзін көңіліне алған жоқ. Тіпті ілесе күліп, көңілді отырды. Кенет ұстаз кіріп келді.

– Тапсырма не болды? – деп сұрады.

– Орындадық, – деп шәкірттер шу ете қалды.

– Қай жерде сойдыңдар? Соятын жер таптыңдар ма? – деді. «Мен қалың қамыстың ішіне апарып сойдым», «мен тас қараңғыда ну тоғайда бауыздадым», «біз түн ортасында ұрада сойдық», «ал мен қаптан шығармай жанын алдым», – деп бірінен соң бірі жамырай жөнелді. Кенет бәрі кілт тоқтап Ахметке тесіле қарап қалды. Ұстаз да жүзін солай бұрды. Тірі тауықтың басы дорбасынан шығып тұрды. Оны көргенде ұстаздың көңілі жарқ ете қалды. Тура бір ұзақ жыл іздеген жоғын тапқандай жүрегін шаттық кернеді.

– Ахметжан, сен неге тапсырманы орындамадың? – деді зілсіз дауыспен.

– Ата, қайда барсам да, Тәңірім төбемнен төніп, ішімнен үңіліп тұрғандай күйде болдым. Кешіріңіз, – деді жүзін төмен салып. Барлық шәкірттер оған жаны аши қарады. «Енді Ахметке шатырхат бермейтін болды, оқуы зая кетті» деп ойлады.

Ақ ата Ахметті бауырына басып:

– Бәрекелді, балам. Дұрыс айтасың. Ихсанға жеткен екенсің. Жебірейіл періште мүбәрәк пайғамбарыма дін үйреткенде «Ихсанға жеткенде момындар Тәңірсін көріп тұрғандай құлшылық қылады. Көре алмаса Тәңірім мені көріп тұр деп намаз оқиды» деген еді. Ахмет дұрыс айтады. Тәңірі тағала жаратқан құлдарын іштен де, тыстан да бақылап тұрады. Ол хәлді сезу үшін көңіл көзі ояу болу керек. Саған енді Сайрам тарлық қылады. Дүниені кезіп үлкен ілім ізде, – деп батасын берді. Ішінен «Құдай қаласа осы еккен «егінімнен» бір алтын ДАРАҚ шығатын сияқты. Тәңірім ғұмырын ұзақ қылғай» деп күбірледі.

Ахметтің Түркістанға келуі

Ахметтің әкесі Ыбырайым ата жұпыны ғұмыр кешті. Бау-бақшамен ырзығын айырды. Қанша бейнет көрсе де зейнеттен ада емес еді. Бұ кезде Ахмет медресені тәмәмдап, үйіне оралған кез. Бақшада арам шөп отап жатқан әкесіне:

– Әке, «арам шөп жердің өз баласы» деген рас екен-ау. Қаптап кетіпті ғой, – деді.

– Иә, қарттық алмай қоймайды екен. Арам шөп те соны сезеді-ау деймін. Менімен жарыса жағаласады. Үлгере алмай жатырмын. Бүйте берсе бізге дым да татырмас, – деді. Ахмет:

– Пайғамбарым айтқан: Емі жоқ ауру болмайды. Ұлық Алла ауруды жаратса емін қоса жаратам деген. Әңгіме кеселде емес шипаны табуда боп тұр ғой. Арам шөп жердің өз баласы болса да Құдайдың әмірінен асып қайда барушы еді, – деді де күбірлеп Құраннан бір дұғалар оқи бастады. Сәлден соң арам шөпке қарата «шиф-шиф» деп дем салды:

– Жегенең жерде қал, бегенең бетке шық. Арам шөп топырақ қапсын, адал жеміс бізді тапсын, – деп бетін сипады. Арам шөп сол заматта солып қалды. Жеміс-жидек пәлегінде толып қалды. Жас Ахмет үлкен іс тындырғандай әкесінен мақтау күтіп, дәмете қарады. Әкесі:

– Жасыңа шаққанда лайық өнер. Бірақ пайғамбарымның ұлық сүндеті бұл емес еді. Арам шөпке әркімнің де әлі келеді. Арам ниетке кімнің хәлі келеді? – деді.

– Ата, мүбәрәктің ұлық сүндеті деп нені меңзедіңіз? – деді, Ахмет.

– Арам шөп дұғаға солмаса қолмен-ақ жұламын. Оның жарасы жеңіл. Мықты болсаң Хақ расулы сияқты қараңғы көңілдегі арамниет ойды жұл. Арзан мақтанға болма құл. Надан жұрттың теріс ниетін солдыр. Оң ниетін болдыр. Құмарлықтың аранын жап, көкіректің көзін аш. Ілімнің нұрын шаш, надандықтан өзің қаш, – деді. Ахмет өзінің шикі тұсын байқады. Атасына риза болып еріксіз басын шайқады. Сосын:

– Пайғамбарым ілімді Қытайдан болса да ізде деген. Батаңызды берсеңіз мен сапарға дайынмын, – деді. Атасы сонда сөйледі, сөйлегенде бүй деді:

– Балам, талабың оң болсын. Ер жігіт үйде туады, түзде жүріп өледі деген. Қатынның сорлысы ер қориды, еркектің сорлысы жер қориды. Біз де жас кезімізде төрткүл дүниені шарлағанбыз. Ілім ошағын аралағанбыз. Қартайғанда Сайрамға табан тіредік. Бір жыл ел кезу – елу жыл оқығанға тең деген. Бойда қуат, денеде дәрмен барда ілім ордасын түгел шарла. Жорытқанда жолың болсын, Қыдыр ата жолдасың болсын. Ғайып ерен қырық шілтеннің шылауында жүрсін. Жолың жазық, маңдайың ашық болсын, – деп батасын берді. Яссауи Мәуренахрдағы даңқы жер жарған барлық ілім ордасын аралады. Жақсылармен жолдас болды, игі іске қолдас болды. Салиқтардың сұхбатынан қашпады. Қиянатқа баспады. Ақырында тоғыз жолдың торабы Түркістанға туын тікті.

Яссауи есімінің телінуі

Ол заманда Түркістанды Яссы деп атапты. Шаһарды Яссауи деген хан билепті. Аңшылық десе ішкен асын жерге қояды екен. Бірде саятшылықта жүріп Қарашық тауына кезікті. Адырдан қуған аңдары Қарышықтың жотасына барып сіңіп кетеді. Қанжығасы қанданбай пұшайман хәлге түсті. Ашу үстінде «Қарашық тауын жермен-жексен тегістемесем хан атым құрысын. Ант етейін, мұны құртамын» деді. Айтылған сөз атылған оқ, қайта айналып адырнаға салынбас деген. Амал жоқ орындауға тура келді. Қанша әскерін салса да алып тауға әлі келмеді. Аймақтағы барлық молданы жинап «жерден қазсаңдар да, көрден қазсаңдар да дұға тауып мына тауды құртыңдар» деп әмір етті.

Молдалар қатты састы. Далбасалап білген дұғасын оқып жатты. Тау сонда да селт етпеді. Хан одан сайын ашуланды. «Үш күн мерзім берем. Тау құрымаса бәріңді дарға тартам» деді. Елдің үрейі ұшты. Ахмет бұл кезде Түркістанда еді. Оған да қаһарлы хабар жетті. Үш күннен кешіксе талай молданың жаны нақақ күйгелі тұр. Таңғы зікірден соң, тау етегіндегі ханның шатырына келді.

– Алдияр тақсыр, Ахмет есімді жас жігіт келіп тұр. Рұқсат сұрайды, – деді бір нояны.

– Кірсін! – деді қатулы хан. Ахмет ордаға кірді. Ханға ізетпен сәлем беріп:

– Алдияр, тауды төңкер десең төңкерем. Бірақ есті пенде Жаратқан Иесінің табиғатымен таласпайды. Таласса талайы айрылады. Адам ата жерге түскенде аң-құсты қырам, тау-тасты қиратам деп түскен жоқ. Тәңірі күллі тіршілікті Адам атаға аманат қып арқалатқан. Біз сол Адам атаның ұрпағымыз. Оның жүгі сіз бен бізге аманат. Туған өлкенің түйір тасы, қашқан қояны, ойнақтаған текесі, желмен жарысқан ақбөкені сіздің панаңызда болуы тиіс. Сабыр еткіз, – деді. Хан ойланып қалды.

– Сөзіңнің жаны бар. Хан екі сөйлесе қадірі кетеді. Мен ант ішіп қойдым.

– Иә, дұрыс. Ақ та болса ант ішпе, айрандай жұғар үстіңе деген. Сіз тұрмақ Әзірет Әлі де қара жерді көтерем деп талпынған. Ақырында Қызыр атаны танымай қара басты. Бармағының буыны жоқ қарияның бір түйіншегін көтере алмай кіндікке дейін жерге кірген еді. Сондағы зіл тартқан түйіншек өзінің нан піскен кеудесі екен. Таумен таласпай тәубемізге келейік. Тәңірдің құдіретін көрем десең тауға бар деген. Қарашық Құдай тағаланың құдіретінің бір белгісіндей боп тұра берсін.

– Жақсы. Тау қалсын! Ойлы-қырлы адыр-бұдыр етегі көшке де қолайсыз. Тым болмаса соны тегістейік.

– Тақсыр, кедір-бұдыр кедергі далада емес, сіздің көңілде. Атам Ыбырайым «ер болсаң қараңғы көңілдегі арам ойды жұл» деген. Мен соны мұрат тұтқан жанмын. Құлшылық ғибадатпен көңілдің айнасын ысқылайық. Кедір-бұдырын кетірейік. Көңіл кірден аршылып, жүрек тоттан тазарса жер-жаһан жердегі жәннаттай болады. Адамның көңілі жұмаққа айналғанда жабайы аң өзі келіп сәлем береді, – деді. Ахметтің жүрек жарды шымыр сөздері хан кеудесіндегі кібірлікті шайып кетті. Надан ойына ұялды. Дереу тәубеге келді. Ахметке:

– Мен райымнан қайттым. Молдаларды босатам. Енді құмырсқаға да қиянат қылмаймын. Маған ұстаз болып, көкірек көзімді аш. Түркістанда қалып, бала оқыт. Бұдан былай есіміңе мені атым қосылып айтылсын, – деді. Ахмет келісті. Түркістаннан оған қолайлы жер берді. Келісті медресе соқты. Мүридтердің қысы-жазы жейтін ауқатын қамтамасыз етті. Осыдан бастап Ахметті жұрт Ахмет Яссауи деп атай бастады.

Яссауи мен Қызыр ата

Қызыр ата Ыбырайым шайқының ескі досы еді. Ыбырайымға рухани сұхбатқа жиі келіп тұратын. Бала Ахмет қол қусырып қызмет қылатын. Естіген сөзін қағып алатын құймақұлақ еді. Баланың зеректігіне таңғалған Қызыр батасын беріпті.

Қожа Ахмет жетіліп, Яссыда медресе ұстаған кезде де Қызыр жиі келетін. Шәкірттер мәжіліске қатысып, ділдері ашылып, рухани түлеп шығатын. Ахметтің ықыласына риза болған Қызыр «Күн сайын сұхбат құрмаққа Құдайдың сүйген құлдарын іздеймін. Таң қылаң берсе батыс, шығыс, желдік, түстікке назар салам. Бір күнде әлемді жеті рет шарлап шығам. Сонда да сенен артық ықыласты момын таба алмаймын. Ала таңмен аралас зікір айтып зарлаған сені ғана көрем. Сосын амал жоқ Яссыға бет бұрам. Хақ сыпырасы жайылғанда өзің ғана емес барлық шәкіртің молынан үлес алып, рухани байып шығады» деді.

Бірде Қызыр ата Әзірет Сұлтанмен сұхбатқа тағы келді. Ахмет жабырқап отыр екен. Жайдары жүретін досының бұл хәлі Қызырға қатты батты.

– Әй, Ахмет, көңіл күйің неге жоқ? Құдай саған хәл мен мақамның есіктерін ашты. Тылсым әлемнің сырларын теріп, шәкірттеріңе дүр мен жауһар бердің. Бұлай отыруыңа жол болсын? – деді. Ахмет:

– Бізден ақыл сұрап келуші жұрттың қарасы көбейді. Олар көп, біз аз. Мұнша халықты надандық кірінен аршып алу мүмкін емес. Олардың көбі іштарлықтан, күншілдіктен, бақталастықтан зардап шегеді. Қанша үгітнасихат қылсақ та көңілдерін қаптаған қараңғылық пердесін жырта алмаймыз. Соны ойласам өңешімнен ас өтпейді, – деді. Сол кезде Қызыр ата: «Кел, мен саған көңілдің кірін алатын ерекше зікір үйретейін. Алла Һу! Алла Хай!» деп, көмейін ғырылдатып ара зікірін айта бастады. Бейне бір ағаш аралап жатқандай айрықша дыбыс шығарды. Оның үніне бәрі елтіп қалды. Қожа Ахмет пен барлық дәруіш ара зікіріне қосыла кетті. Көңілдегі қайғы-мұң ізім-ғайым жоғалды. Бұл «ара зікірі» аталып, ұрпақтан-ұрпаққа жайылған екен деседі.

Хикмет сандығы

Бір күні Хақ сыпырасы жайылған соң әдеттегідей сұхбат басталды. Яссауи баба көңілдегі хикмет сандығы жайлы айтып отырды. Бір шәкірті:

– Тақсыр, хикмет сандығын қайдан табамыз? – деді.

– Жүректің махаббат құжырасынан.

– Махаббат құжырасы қандай хикметпен зейнеттелген?

– Ұлық Алла жүректің ішіне құлшылықтың төрт дариясы мен кәлима тайба ағашының көшетін жасырған. Ағаштың сансыз бұтағында «лә-илләһа иллала» деген жазу бар. Оның бір тамыры ықыластан, бір тамыры иманнан, бір тамыры табандылықтан нәр алады. Діңгегі шариғат, бұтақтары тариқаттан жаралған. Момындар зікір алқасында кәлиманы көп айтса бәйтеректің бұтағы бүр жарады. Жапырағы жайқалады. Жұпар иісті гүл шашады. Періштелер иісінен мас болады. Бұл хәлге жеткен мұсылман бос сөз бен артық әңгімеден тыйылады. Бауырлар, естеріңде болсын, егер пенденің тілі мен жүрегі қатар сөйлесе былыққа белшеден батады. Жүрегі сөйлеп, тілін тыйса басы бәлеген шатылудан аман қалады. Тілі мен жүрегін үнсіздікке бірдей баулыса көкірегі інжі-маржанның қоймасына айналады. Момындар зікірден ғапыл қалғанда жүректегі бәйтерек сола бастайды. Қураған ағашқа шайтан ұя салады. Ол кезде пенденің сырты сопы, іші сұм болады. Сұлу көрсе сұқтанады. Құлшылық етсе бұлданады. Нәпсісіне құл болады. Ар-иманы тұл болады. Бірақ мейрімді Алла сонда да жүректерге күн сайын мың мәрте назар салады. Көңілдегі кәлима ағашы гүлдесе Тәңірі риза болады. Тамыры қуарып, жапырағы солса қаһарланады, – деді Яссауи баба.

– Тақсыр, көңілдегі төрт дарияның жайын баян етсеңіз, – деді және біреуі.

– Көңілде ғибадаттың төрт түрлі дариясы ағып жатыр. Бірі – тәуекел, бірі – ойқұмарлық, бірі – тақуалық, бірі – зікір дариясы. Алланың дидарына ұмтылғандар осыларды кешіп өтіп ғашықтық шарабын ішсе, шариғат төсегіне отырса, тариқат жастығын жастанса, мағрифат гүлін иіскесе, махаббаттың тандырына күйіп-жанса оған көп ұзамай Тәңірден сүйінші хабар жетеді, – деді.

Махаббаттың тұрағы

Зікірден соң дәруіштер хақ сыпырасын жайып, сұхбат құрып отыр еді. Бір шәкірті Яссауи бабадан:

– Тақсыр, тіршіліктің тірегі не? – деп сұрады. Әзірет Сұлтан:

– Махаббат, – деді.

– Оның жайы қайда?

– Жүректе. Тәңірі тағала бір сипатынан махаббатты жаратты. Жебірейіл періштеге: «Махаббатқа жай іздеп, жақсылап жайғастыр» деді. Періште оны Аршыға орналастырды. Махаббат ол жерде ұзақ тұра алмады. Мазасы қашып тыпыршып кетті. Болмағасын Күрсіге апарып қойды. Махаббат Күрсіден де тиянақ таппады. Ол жерде өзін керексіз сезініп кетіп қалды. Жебірейіл енді оны жұмақтың төріне шығарды. Махаббат оны қош көрмеді. Жебірейіл түк түсінбей Тәңірі тағалаға қайтып келді. Шарасыз хәлін айтты. Жаббар Хақ махаббаты шақырып:

– Ей, Махаббат, сен неге Аршы, күрсі, сегіз жәннатқа жайғаспадың? – деп сұрады. Махаббат сонда:

– Уа, Тәңірім, менің сүйікті мекенім адамның жүрегі. Жүсіпті Зылиқаға, Ләйліні Мәжнүнге, Мұхамбетті Хадишаға қосқым келеді. Сүйгенді ғашығына жолықтырған маған көбірек ұнайды. Досты досқа, шәкіртті ұстазға, құлды Иесіне жалғайтын көпір болайын. Маған жүректен орын бер, – деп арызын айтты. Ұлық Алла:

– Мен де осы ойыңды қош көремін. Аршыға жайғасып, соны місе тұтқаныңда назарымнан кесілер едің. Күрсіні мәртебе тұтқаныңда рақметім түспес еді. Жұмақтың рақатына еңбексіз батқаныңда қадірсіз қылар едім. Көңілімді таптың. Енді салтанатпен бар да адамның жүрегінен жай ал! – деді. Осыны естігенде Махаббат шаттанып сала берді. Ерекше шаттықпен Адам атаның жүрегіне сүңгіп кетті. Адам ата сол сәтте Хауаға ынтық болды. Мөлдіреген Махаббаттың сәулесі екеуін де елжіретіп сала берді. Махаббаттың құдіреті осылай басталыпты. Жебірейіл болса Махаббатың құдіреті мен хикметін сол күйі түсінбеді. Хикметін ұқпағандықтан оны Аршы, Күрсі, Жәннатқа еріксіз жайғастырмақ болды. Сондықтан Махаббат періштенің бойына жұқпады. Кімде кім Махаббаты еріксіз жетектеп, қара күшке салатын болса оның нұры мен сыры пендеге дарымайды. Махаббат нығметінен мақұрым қалған кісі ғашықтар теңізіне түсе алмайды, – деп Әзірет Сұлтан сөзін тәмәмдады.

Өлген жүректің тірілуі

Бір күні бір шәкірті Яссауи бабадан бүй деп сұрады:

– Тақсыр, бұ дүниедегі ең ірі бақытсыздық не?

– Жүректің өлуі, – деп жауап берді Әзірет Сұлтан.

– Жүректің өлуі деген не? Ол неден өледі?

– Дүниеге толық байлануы. Адамзатқа деген махаббатты дүниеге деген құштарлық жеңгенде пенденің бағы байланып, бақыты қайтады, – деді ұстаз. Бәрі үнсіз қалды. Үнсіздікті бір мүриді және бұзды. Ол:

– Тақсыр, өлген жүрек, сөнген ой қайтсе тіреледі? – деді.

– Ол үшін дәруіштің көз жанары құлшылықта құрғамасын. Себебі Алланың рақметі көздің жасымен келеді. Тәңірі тағала Құранда «бұ дүниеде аз күліңдер. Көп жылаңдар» деген. Момынның жүрегі қорқынышта болсын. Бұл көңілдегі кібірлікті жояды. Тән құмарынан Рух қалауы биік тұрсын. Кәпір нәпсі денесін билемесін. Тәні тәубе еткенде, маңдайы сәжде етсін. Қолы сақауатта, аяғы шариғатта болсын. Неғұрлым жомарт болса, соғұрлым Алланың рақметіне шомылады. Астың адалын жесін. Түнде ашқұрсақ жатып, сахарда сергек тұрсын. Құлағы жөн сөзге түрік, бос сөзге бітеу болсын. Өмірлік мұратын Алланың дидары бассын. Тілі зікірмен, ойы пікірмен, көңілі шүкірмен шұғылдансын. Зікір жүректің – емі, пікір – ақылдың кені, шүкір – сабырдың жемісі. Осыларға бекем болса өлген жүрек тез тіріледі. Сөнген ой қайта жанады. Жүректің көзі ашылса, көңілге Хақтың сәулесі молынан құйылады, – деп ұстаз сөзін аяқтады.

Тариқаттың тәртібі

Зікірден соң дәруіштер әлім ботқа жеп отырып бір шәкірті:

– Тақсыр, тариқат деген не? – деп сұрады. Яссауи баба:

– Мүбәрак пайғамбарымыз «Шариғат айтқан сөзім. Тариқат жасаған амалым. Ақиқат ішкі хәлім» деген. Хақтың дидарына жету үшін ізгі ойларды сәтімен іске асыратын амал, – деді.

– Осы амалдарды тарқатып айтасыз ба?

– Тариқаттың амалы алтау: Үйіңе келген қонақты ашық қабақпен қарсы алу. Себебі қонақ тамаққа тоймайды, қабаққа тояды деген. Екінші, қонаққа таза тағам ұсыну. Аллаһу тәбарак Құранда «Әй, момындар менен қорықсаңдар, астың адалын таңдап жеңдер» деген. Сондықтан адал асты бірінші қонаққа ұсынған ләзім. Үшінші, қонақпен рухани сұхбат құру. Тіпті ол жақтырмайтын кісің болса да асқа отырғанда жайдары әңгімеге тарт. Дастарқанның үстінде дұшан да дос деген. Төртінші, «Не бұйымтайың бар, айта отыр?» деп қонақтаң қалауын сұрау. Қолыңнан келсе өтінішін жерге қалдырма. Бесінші, қонақты қимастықпен шығарып салу. Ықылас, пейіліңді аяма. Берген асыңның қуаты түске дейін де жетпейді. Көрсеткен ықыласың мәңгі бақи есінен кетпейді. Алтыншы, момындарға болысу. Ел ішінде панасы жоқ, көмек сұрар ағасы жоқ, зорлықшыдан қиянат көрген, әкімінен әділдік таппаған ақжүрек жандардың сөзін сөйлеп, сойылын соғыс.

– Біз тариқат амалын құлшылық, ғибадаттың бір түрі деп ойлайшы едік. Қарап тұрсақ мұның бәрі пайғамбардың сүндеті емес пе?

– Иә, Алланың елшісі кәуірлерді сойылмен емес, ашық қабақ, кең пейіл, ақ дастарқан, адал асымен Хақ дінге кіргізген. Сен, бала, сүндет деп жақсы айттың. Тариқаттың сүндеті алтау болады: бірінші шарты – намазды жамағатпен оқу. Өзіңді әулие санап, жұрттан жырақ жүру жақсы емес. Ел надан болса көзін ашасың. Дана болса үйренесің. Қудаласа тепкісіне төзесің. Төбесіне көтерсе табандарының астына топырақ боп ақысыз қызмет етесің. Екінші шарты – сахарда тұру. Бұл ең қиыны. Пайғамбарым сахарда сергек болған. Бұл Алланың рақмет назарының жер бетіне ең жақын келетін құтты кезі. Жүрек көзін ашудан дәмелі болған момындар бұл сәтте ұйқысын құстай үркітіп ұшырып жіберсін. Үшінші шарты – тұла бойын таза ұстау. Арыңа дақ түспеу үшін қалай сақ жүрсең, ақ сәлде мен ақ көйлегің де сол сияқты кіршіксіз таза болсын. Ел таза киіміңе қарап, пайғамбар сүндетіне құмартсын. Төртінші шарты – күні-түні дәретпен жүру. Тазалық иманның жартысы деген. Тәнің – асыл рухтың уақытша үйі. Ондай асыл затты таһаратсыз тән ішінде қорлауға болмайды. Алтыншы шарты – зікір айту. Тілің мен жүрегің Алланың есімдерін қайталаудан шаршамасын. Құдай Құранда «Ең көркем есімдер Аллаға тән. Оны сол көркем есімдерімен еске алыңдар» деді. Пайғамбарым былай деп өсиет етті. «Шайтан кісінің жүрегінен жай алады. Момындар зікір айтқанда малғұн жүректе жата алмайды. Жүндей түтіліп, кеудені тастап қашады. Зікірден ғапыл қалғанда жүрекке тұмсығын тығып, тісін батырады. Сүлік құсап нұрлы ойды сорып алады». Сондықтан бауырлар, қамданбасаң қуыс кеуде қас наданға айналып кетесің. Жетінші шарты – әулие-әнбиелердің ақысына құран оқып, дұға бағыштау. Ата-анаңды құрметтеу. Тәлім берген ұстазыңды сыйлау.

– Тақсыр, мұны ұқтық. Ал енді тариқаттың үкімі бар ма?

– Бар. Тариқаттың үкімі алтау. Біріншісі – мағрифат. Алланы тануда табанды болу. Өзін таныған ер Алласын да таниды деген. Нәпсіңді терең танысаң, көңіл кірінің астынан асыл рухты аршып аласың. Рух сәулесі Алланы тануға басты құралың. Екіншісі, сахауат. Дүниеқоңыз болмау. Оң қолың сыйлық алып жатқанда екінші қолың кәде беріп тұрсын. Үшіншісі, шын сөйлеу. Шын сөз момынның семсері. Төртіншісі, иманды шыңдау. Көзбен көрген нәрсенің ақиқатын көңілмен айырып үйрену. Бесіншісі, тәуекел. Тәуекел – ердің ісі. Алланың рақмет назарын іздегенде момындар тәуекелге бел буады. Әр сырдың жұмбағын Алла шешіп берсе, ердің үлесі қайда қалмақ? Алтыншысы, ойқұмарлық. Жүректегі хикмет бұлағы ашылғанда иләһи сыр мен терең ой таза бұлақ суындай тілге ағылып тұрады. Бұ дүниеде нұрлы ойдан асқан қызық жоқ! – деді Әзірет Сұлтан.

Дәреттің үш түрі

Хақ сыпырасында отырғанда Қожа Ахмет:

– Хикмет бұлағын ашып, Құдайдың қазынасына жеткілерің келсе тазалыққа сақ болыңдар. Сендер діннің заһир және батин болып екіге бөлінетінін жақсы білесіңдер. Сол сияқты дәрет алып, тұла бойды таза ұстағанда оның хикметіне терең мән беріңдер. Салақ дәруіштің жансарайы күңгірт болады. Тазалық басты назарда тұрсын! – деді. Бір шәкірті:

– Тақсыр, біз ешқашан намаз бен зікірге таһарат алмай тұрмаймыз. Дәретсіз жер баспаймыз. Сіз енді дәрет алудың хикметін толығырақ ашықтасаңыз, – деді.

– Тұла бойың таза болмаса құлшылыққа қатыспа. Тазалық иманның жартысы деген хадис шәріпте. Асыл рух таза тәннің ішінде құлшылыққа құштар болады. Дене дәретсіз болса асыл рух жиіркеніп, жиырылады. Рух шіркін қайраттанып, сілкініп, үнемі сергек тұрмаса нәпсінің уыты көңілге тез тарайды. Одан бөлек жүрек таһараты және бар. Ет-жүрекке кібірлік ұрығы түспесін. Өзіңді өзгеден артық көретін ойдың көкірекке енуіне жол бермеңдер. Тәкәппарлық жүректі былғайды. Көңілдің көзін қараңғылық пердесі қаптайды. Үшінші тіл дәреті. Жалған сөз, өсек әңгіме, бос сөзден тілді пәк ұстаңдар. Сондықтан момынның іші тазармай ісі де ағармайды. Жан бақшасында Алланың бұлбұлы сайрамайды. Хақтың жолын таңдаған момындар денесін ысқылап жуғанға мәз болмасын. Көңілін кір басқан мұсылманға Алланың парыздары салмақ болып сезіледі. Құлшылықтан рақат алудың орнына азаптанып, қиналады. Көңілдің кірі кетпей, Хақтың нұры жүректің көзін ашпайды. Тазалық тән мен жанда қатар жүрсін, – деп Яссауи сөзін тәмәмдапты.

Алланың ризалығы

Хақ сыпарсында отырғанда бір шәкірті Әзірет Сұлтаннан:

– Тәңірдің дидарын қалай көреміз? – деп сұрады. Яссауи:

– Алдымен шариғат жолына қадам бас. Шариғат сені тариқат сорабына жеткізеді. Онсыз тариқатқа өткен жанның иманын шайтан алады. Құлшылық қайтсе түзеледі, қайтсе бұзылады әуелі соны білмек парыз. Ал тариқат дәруішті ойқұмарлыққа жетелейді. Тариқатқа түскен дәруіш «Бұ дүниеге қайдан келдім? Кім жіберді? Не істеуге міндеттімін? Қандай ісім пайдалы һәм баянды болмақ? Өлген соң қайда кетемін? Сұрақ-жауапта хәлім нешік болар?» деген сауалдың жауабын ойланып табуға тиіс. Ойқұмарлық күшейгенде пенде қиянаттан сақ болатын қорқыныш сезімін табады. Оны «қауіп» деп атайды. Бірақ Алланың рақметінен үмітсіз болмайды. Оны «рижа» дейміз. Пенде қанша жерден қарабет болса да Алланың дидарынан үмітсіз болмауы тиіс. Үміті күшейгенде момынның жанарынан жас ағады. Көздің шынайы жасы, көңілдегі кірді шаяды. Сол кезде тура жол айқындалады. Тура жолдың шарапаты ізгі амалға апарады. Ізгі амалдың ләззаты құлшылыққа құмар қылады. Құлшылықтың абзалы – зікірдегі кәлима. Зікір иманның тамырын жуандатады. Иман нығайғанда жүрек пен тіл бір мақамда тоғысады. Екеуі біріккенде дәруішті махаббат әлеміне жетектейді. Махаббат пендені Алланың ризалығына жалғайды. Оның ризалығы тыныштық әлемінің қақпасын ашады. Ол қақпа Алланың дидарына апарады, – деді. Тағы бір шәкірті:

– Тақсыр, Алланың разылығына жеткен жетпегенімізді қалай білеміз? – деді.

– Алланың назарына түскің келсе қыз баланы, анаңды сыйла. Ұлы шайырлардан мынадай назым қалған:

Аналардың табаны, сегіз пейіш бағаны,

Кімдер оны сыйласа, ризалықты табады.

Өтесің сан сынақтан, Жай аласың жұмақтан,

Іс жасасаң сен егер, анаң сүйіп ұнатқан.

Ибалы қыз, жақсы ұлға, насихат сөз шашқын да,

Пейіш деген ананың, табанының астында, – деп бәйітпен сөзін аяқтады.

Жасыл құс

Қожа Ахмет Яссауи шәкірттеріне кәлиманы көп айтуды насихаттайтын. Бір күні хақ сыпырасында:

– Лә иләһә иллалла деп көп айтыңдар. Кәлима кеудеңнен күнәнің көбесін сөгеді, көкірегіңе Хақтың нұрын төгеді. Тіліңнен бір сәтке де тәһлилдің табы кетпесін. Ықыласты лебізіңнен ырыс пен береке көктесін. Көңілің Аллада, қолың дүниеде болсын. Құдайдың зікірінен ғапыл қалма, салауаттан тыйылып, бақыл болма. Көркем сөзді толассыз айтсаң, рухани дәулет пен қазынаға кенелесің. Қияметте жасыл құстың саған қалай араша түскенін көресің, – деді. Жасыл құс дегенде мүриттері елең ете қалды. «Жасыл құс деген не?» деп ойлады. Бәріне таңсық көрінді. Бір шәкірті:

– Тақсыр, ол не құс? Хикметі не? – деп ынтыға сұрады.

– Әзіреті пайғамбар миғражға шыққанда, бір жасыл құс көреді. Қос қанаты күмістей аппақ екен. Қауырсындары алуан түрлі дүр-гаухар, маржан-меруертпен сәнделген. Денесінде он мың басы бар. Әр басында он мың ауыз сөйлеп тұр. Әр аузында он мың тіл сайрап тұр. Әр тілі он мың тілде, шатаспай, әдемі әуезбен зікір айтады. Ол Ғаршының астында отырады.

– Оның кәлимаға не қатысы бар?

– Жасыл құс кәлимадан жаралады. Бір момын шын ниетімен, ышық-мұхаббатпен кәлима айтса, лебізі жасыл құс боп көкке самғайды. Демде Алланың дәргейіне жетіп, Аршыға қонады. «Иемнің күнәсін кешір» деп жалбарынады. Сол сәтте Раузан періште оған келіп:

– Жәннатқа кір! – деп бұйырады. Ол:

– Иемнің күнәсі кешірілмейінше, пейішке кірмеймін, – дейді. Раузан:

– Иеңнің таңдайынан кәміл күйде шыққан болсаң, Жаратушы күнәсін кешеді. Жәннатына кіргізеді. Сен жұмаққа қазір кір, – дейді.

Құс:

– Ием жәннатқа кіргенше, соған көзім жеткенше, осы жерде кешірім тілеп тұра беремін, – дейді. Құстың он мың тілі жетпіс мың тілге айналып шыға келеді. Зікір айтатын жетпіс мың мақам пайда болады. Раузан:

– Жаббар Хақ саған риза болды. Ақырдың сағаты соққанша иеңе кешірім тілеп, Аршыда отыруыңа рұқсат етті, – дейді. Құстың көңілі жадырап, құйқылжыта зікірге басады, – деді Әзірет Сұлтан. Шәкірттер қызыға тыңдап отырды. Яссауи сөзін жалғап:

– Сондықтан пайғамбар үмбеті шын жүрегімен қанша рет кәлима айтса, ол сонша рет жасыл құсқа айналып, көкте иесіне шапағат тілейді. Қиямет-қайымда сират көпірінен қанатымен алып өтеді. Таразы Мизамға жеткенде сауабын кәлимамен толтырады. Иесі пейішке кіргеніне көзі жеткенше қасынан бір елі қалмайды, – деді.

Уағыз біткен соң шәкірттер көмейден жасыл құс ұшырамыз деп ынты-шынтысымен кәлима айтуға әдеттенді.

Ұстазды құрметте

Бір дәрісте отырғанда Қожа Ахмет Яссауи бір қарияны көріп қалды. «Ұстазым келе жатыр» деп орнынан қарғып тұрды да, қарияға жүгіріп барып амандасты. Шәкірттері:

– Әзірет Сұлтанды ұлық әулие, Түркінің пірі деп жүрсек, қайдағы бір диуананы ұстаз деп жүгіріп жүргені несі? – деген ойға қалды. Яссауи бабамыз мұны сезеді. Қайтып келген соң бір мүриді:

– Тақсыр, бейтаныс қарияның не кереметі бар? Неге жүгіріп бардыңыз? – деді.

– Бұл қарт, маған қабаған итті күшік кезінен айыруды үйретіп еді. Сол үшін ұстаз санадым. Жүгіріп барып құрмет көрсеттім. Бұл сендерге үлгі болсын. Өмір жолында қиқымдай нәрсе үйреткен кісіні ұстаз деп төбеге тұтуды үйреніңдер. Ұстазды ұмытқанды Тәңірім де ұмытады, – деді.

Пақырлық хикметі

Хақ сыпырасын жайып Әзірет Сұлтан әдеттегідей сұхбаттасып отырды. Бір шәкірті:

– Тақсыр, пақырлық жайлы жиі айтасыз. Оның хикметі не? – деп сұрады. Яссауи:

– Пақырлық дидар талап ерлердің көңілінде ғана өсетін киелі ағаш. Оның бұтағы – ақыл. Тамыры – хидаят. Жемісі – жомарттық. Көлеңкесі – қанағат. Діңгегі – ынтызарлық. Ағаштың жапырағын сипап көрген жан ізгі амалға құмар болады. Діңгегіне сүйенсе иләһи сырдан үлес алады. Көлеңкесінде саяласа, ақиқаттың ышық-махаббаты жүрегіне түседі. Жемісін жеген момындар мәңгі бақи қартаймайды. Бейнелеп айтсақ, пақырлық түпсіз дария. Оның бастауына да жете алмайсың. Соңы да жоқ. Жебірейіл періштенің өзі мың жыл ұшып түбіне жете алмаған. Әзіреті Мұстафадан басқа бір де бір жан иесі оның соңын көрген емес. Мүбәрак пайғамбарым миғражға ұшқанда Тәңірі он сегіз мың ғаламның нығметін көрсетіп «Хабибім, қалағаныңды ал» дейді. Пайғамбар жәннаттың сансыз нығметін көрсе де ойланбастан пақырлықты таңдады. Осы ерлігі үшін Тәңірі оны дәргейіне қонақ етіп шақырды. Нәбиіне былай деп өсиет етті: «Үмбетіңе айт, Менің жамалымды тілесе пақырлықты аманат етіп өзіме қайтып әкелсін». Бауырлар, тіршіліктен ғибрат алыңдар. Адам шаранамен туады. Бөз оранып өтеді. Бұ дүниеден бір сабақ жіп те әкете алмайсың. Мүбарак миғраждан оралғанда пақырлықтың хикметі жүзінде нұр боп жанып тұрды. Оны ең бірінші байқаған Әзіреті Әлі еді. Сондықтан да пақырлықта Әли алдына жан салмаған, – деп жауап берді.

– Тақсыр, мал жинамасақ, дүние қумасақ, бәрін тәрк етсек сіңірі шыққан кедейге айналып, дүниеден баз кешіп кетпейміз бе? – деп сұрады екінші бірі.

– Пақырлық дүниені тәрк ету емес. Пақырлық мал-мүлікті ілімнің жолында аямай қарыштау. Дәруіш ілім қуалайды. Байлық дәруішті қуалайды. Кейдейлік тәннің сыртында емес, ішінде болады. Нағыз пақыр атану үшін мүбәрак пайғамбар сияқты өмір сүріңдер. Пақыр болу – жомарт, шыншыл, кішіпейіл болу. Кісіден бұрын асқа қол созбау, әдептен озбау. Тойып тамақ ішпеу. Жоққа сабыр, барға қанаған ету. Ойға батып, тағат үзбеу. Қате ісіне өкіну, тағдырдың сынағына көну. Өзіңді мақтамау, өзгені даттамау. Алланы үздіксіз ұлықтау, құмарлықты құрықтау. Бұйырғанға тәуба қылып, баянсызды тәрк ету. Кім де кім пақырлықты осы мақамда меңгермесе өз обалы өзіне. Ондай пенде хикметсіз пақырлықтың құрбаны болады. Құты қашып, берекесі шашылған тағдырына ие бола алмай тақыр кедей болып өмір сүреді. Кім көрінгеннен дүние дәметіп, қайырсыз қайыршыға айналады, – деді.

Көкіректегі қағба

Яссы шаһарының бір байы жарты малын шығындап, Меккеде қажылық парызын өтеп келген еді. Келесі жылы тағы да қажылыққа баруды ойға алды. Әзірет Сұлтанға келіп:

– Тақсыр, биыл қажылыққа тағы барсам деп едім. Батаңызды алайын. Қағбаны жеті айналып, Ібіліс малғұнға тас атайын, – деді. Қожа Ахмет:

– Батамды бердім. Барсаң жолың болсын, Қызыр ата жолдасың болсын. Сөз жоқ, Қағбаға зиярат ету парыз. Қанша барсаң сонша сауап. Бірақ бір нәрсені қаперде ұста. Меккедегі қағбадан бөлек тағы бір қағба бар. Ол да назарыңнан тыс қалмасын, – деді.

– Ол не қағба? Бұрын неге естімедік? – деп бай таңғалды.

– Ол – жүрек. Меккедегі қағбаны Ыбырайым пайғамбар ағаш пен тастан тұрғызды. Көкіректегі қағбаны Алла құдірет қолымен өзі соқты. Мұсылмандар Меккені жылына бір рет зиярат етеді. Ал жүректегі қағбаға «Кім келер екен?» деп Ұлық Алла күніне үш жүз алпыс рет назар салады. Әзіреті пайғамбарымыз «момынның жүрегі – Рахманның үйі» деген. Сондықтан көкіректегі қағбаны күн сайын зиярат етуге әдеттен. Ал Ібіліске тас атқың келсе ол Меккеде емес жүрегіңде отыр. Сахарда тұрып жүректегі малғұнның басына тас ат, – деді.

Шын сопының белгісі

Бір күні Яссауи баба хақ сыпырасында отырып:

– Сопылық деген ауыр жол. Ұстай алсаң тәуір жол. Бауырлар, бұл ілімнің қадіріне жетіңдер. Хикметіне терең бойламасаңдар түбінде жалған сопыға айналып елді надандықтың қара балшығына батырасыңдар, – деді. Бір мүриді:

– Тақсыр, нағыз сопыны қалай танимыз? – деді. Әзірет Сұлтан:

– Нағыз сопы дүние ісіне құмарланып кіріспейді. Нәпсісі шаһуаттан таза, рухы ішкі апаттан ада болады. Дәретсіз жер баспайды. Наданға сыр ашпайды. Жүрісінің өзі көңілге жылу береді. Көңілі айна, зікірі қайла. Қос жанары қызыл-жасыл дүниені көрмейтін соқыр. Шыбын жаны қауіп пен үміттің арасында шырқырап тұрады. От басы, ошақ қасы тірлігіне жегілсе де жүрегі құлшылықта болады. Бос сөз сөйлемейді. Әзіл-қалжыңға елірмейді. Жүрегі 18 мың ғаламға сыймай тұрады. Жұмақтың күллі нығметін көзіне ілмейді. Мал жинауды білмейді. Нағыз сопыны қабірінен таппайсың. Сират көпірі мен сегіз пейіш төрінен де оны іздеп әуре болмаңдар. Оны Хақ тағаланың қасынан ғана табасыңдар. Олар жантәсілім етерде Тәңірсінің шақырған әуезін естімесе, жанын бермейді. Әзірейіл де оған ізетпен жақындайды. Мәңкүр-Нүңкірдің тергеуінен сескенбейді. Қияметте жазалы болам деп емес, Алланың дидарын көрем бе, жоқ па деп шерменде болады. Қанша сұлу болса да хор қызына назар салмайды. Жүрегін өртеген жалғыз арманы мен талабы – бір Алланың дидары! Нағыз сопы аш болса да Тәңірден тамақ емес сабыр сұрайды. Жұрт сыйлық берсе алмайды. Алса да пақыр, міскін, мүсәпірге таратып береді. Тәңірсі оған осы дүниенің нығметін түгел нәсіп етсе, бәрін діні бөтен жұртқа жомарттықпен таратар еді. Кәуір тоқ болса, мұсылман тыныш деген. Әгәраки пейіштің бүкіл нығметін сыйласа, ақжүрек момындарға үлестіреді. Өзіне бір мысқал да нығмет қалдырмайды. Егер ұлық Алла қызметіне шақырса ол міндетті түрде зікірші болуды таңдайды, – деді.

Кемелдіктің шарты

Жария зікірден соң әдеттегідей хақ сыпырасы жайылды. Дәруіштер сұхбатқа отырды. Мүридтердің бірі:

– Тақсыр, жүрек көзімізді ашып, кемелдікке жеткіміз келеді. Ол үшін не істесек ләзім? – деп сұрады. Әзірет Сұлтан:

– Кемелдікке жетудің төрт шарты бар. Мекен, уақыт, ихуан, рабт-и Сұлтан. Біріншісі дәруіштер өздері тұрып жатқан мекеннің тыныштығын басты назарда ұстасын. Елдің, жердің тыныштығын күзетсін. Халықты екіге жарып, бітпейтін дауды өлгенше сабасудан сақ болсын. Ренжіскен жұртты жарастыруды ойға алсын. Екіншісі, заманның тыныштығы үшін де үнемі дұғада болсын. Аласапыран заман туса дін бағатын шама қалмайды. Дін де өркендеу үшін берекелі топырақ пен мамыражай заманды тілейді. Үшіншісі, күллі адамзатты бауырым деп білу. Көңілге кек сақтамау. Хадис шәріпте «Кімнің кеудесінде кек болса оның жүрегіне Хақтың нұры дарымайды» деген. Діні бөтеннің Құдайын сөгуге болмайды. Зорлық зорлықты туғызады. Діні бөтенге азар берсең ол да өш алуды ойластырады. Ел іші осыдан құриды. Ынтымақты ойламаған адам Тәңірді бір деп танымайды деген. Төртіншісі, әділ патша. Ол ел басқарады. Біз жүрек әлеміне патшалық қыламыз. Пенденің көңілі өзінше бір патшалық. Екі патшалыққа да адал қызмет қыламыз. Осы төрт нәрсеге берік болған адамның әулиеден айырмасы жоқ, – деді.

Қалб-и салимнің басты шарты

Бір күні хақ сыпырасында отырғанда Әзірет Сұлтан жүректің тазалығы туралы насихат бастады.

– Тәңірі Құранда «Ақиретте қаумалаған бала-шағаңнан, дүркіреген атақ-даңқыңнан, жиған дүние-дәулетіңнен пайда жоқ. Көңілі кіршіксіз момындар ғана Алланың дәргейіне жарық жүзбен бара алады» деп ескертті. Жас кезден сақтық қылып, ет-жүректі таза ұстаңдар. Көңіл айнасына ноқаттай да дақ түспесін. Мінсіз жүректі ұлық Алла «қалб-и салим» деп атаған. Алланың дидарын көреміз деген дәмелерің болса салим дәрежесіне жетуге талпыныңдар, – деді.

– Тақсыр, ет-жүректі таза ұстаудың жолы қандай? – деді.

Әзірет Сұлтан:

– Астың адалын же, сөздің мәндісін сөйле, – деді. Мүридтері:

– Біз бұл шарттарды бұрыннан білуші едік. Бірақ жүректі зікір ғана тазалайды деп ұғыппыз. Адал астың салмағы соншалықты басым ба? – деді таңғалып.

– Аллаһу тәбәрак Құранда жердегі тамақтың тазасын жеңдер деп қатаң ескерткен. Астың адал-арамына қарамайтын мешкейлер жүре келе кәуірге айналады. Арам ауқат асқазанға барып быққан соң жан-жүректі түгел былғайды. Ондай момынның мінәжаты қырық күн қабыл болмайды. Қалб-и салимнің басты шарты – астың адалын жеп, судың тазасын ішіп, сөздің мәндісін көкірекке түю. Ет-жүрек Тәңірі тағаланың ұлық есімдері жазылған қасиетті мекен. Арам ауқат жүректі былғайды. Кірленген жүрек сүйексіз тілді бақылай алмайды. Жүректен күзет кетсе, тілден тиек кетеді. Тілден тиек кетсе, пенделер бос күлкі мен бос сөзге үйір келеді. Бос сөз көңілдің көзін бітейді. Көңіл көзі көр болғанда кісі баласы пасық жанға айналады. Пасықтық дүниеге құштарлықты оятады. Құштарлық іштарлықты қоздырады. Іші тар пенде өзінің озуын, басқаның тозуын үнемі тілеп тұрады. Бұл адамға емес, Ібіліске тән ахлақ. Ібіліс те Тәңірі алдында Адамның абыройын қызғанам деп іштарлықтан малғұн атанды. Тәңірі Адамды жаратқанда жүрегін иманмен зейнеттеп, хикмет бұлағын ішіне жасырған еді. Бұл киелі мекенге сайтан жол таппасын деп жүректің құлпын мықтап бекітті. Аузы мен тіліне ие болған момындар жүректегі қазынасын сайтанға ұрлатпайды. Естеріңде болсын, мұсылмандар тамақты талғамай жеп, аңдамай сөйлегенде жүректің құлпы қирап, қазына қақпағы ашылады. Құлпы қираған, күзеті жоқ, қараусыз қалған жүректе сайтан малғұн армансыз сайран салады. Көкіректегі қазынасын ұрлап, шашып-төгіп рәсуа қылады. Соның кесірінен ғапылдар қартая келе қуыс кеуде бишараға айналады. Сондықтан бауырлар, жүрек күзетін күшейтіңдер. Арам ас былай тұрсын таза тамақтың өзін тартынып жеңдер. Себебі хадис шәріпте «Нағыз тақуа адал асты да шақтап жейді» деген, – деп насихатын тәмәмдады.

Жүректің қылуеті

Қожа Ахмет Яссауи бірде мүридтермен хақ сыпырасында отырды. Сөз арасында:

– Қылуеттің ішінде де бір қылует бар. Оны жүрек қылуеті дейді. Жүрек те оңашада алаңсыз ойланбаса іштегі кірінен тазармайды, – деді. Шәкірттердің бірі таңғалып:

– Тақсыр, мұның хикметі қалай? Жүректің де қылуеті бола ма? – деп сұрады.

– Әлбетте болады. Жүрек қылуетке түспесе тақуалықтан пайда жоқ. Пақырлығы кесірлі кедейшілікке ұласады. Өзін қинаған сайын рухани өсудің орнына кері кетеді. Себебі барлық қиындық, мехнаттың хикметін жүрек оңашада ойланып табуы тиіс. Жүректің назары Хақтың дидары болғанда дүниенің қызыл-жасылы, баянсыз қызықтары адамды бұрынғыдай алдамайды. Оңашада Хақпен сырласатын момынның таза жүрегі оны әулие дәрежесіне көтереді. Қылуетке түскен дәруіш бірінші жүрегін тәрбиелейді. Жүрек Хақтың хикметін қызықтайтын қасиетті орын. Ол жерге дүниенің арман-арзуын кіргізбеңдер. Жүрек қылуетте тереңнен толғанбаса қырық күндік құлшылығы зая кетеді, – деді ұстазы.

Сүлеймен Бақырғанидің шәкірт болуы

Әзірет Сұлтан Түркістан базарында келе жатты. Бір бала әдеп сақтап, жол берді. Жасы он-он бірлер шамасында екен. Яссауидің оған көзі түсіп жанына кеп тоқтады. Бала «Ассалаумалейкүм, ата» деп екі қолын созды.

– Уалейкүмсалам. Көп жаса қарағым. Жүздің түсін білгенше, бірдің атын біл деген. Есімің кім? – деді Яссауи.

– Сүлеймен.

– Неғып жол бердің? Жол сенікі еді ғой...

– Көкем «үлкеннің алдын кесіп өтпе, қарт көрсең батасын алмай кетпе деген. Қырықтың бірі – Қыдыр, мыңның бірі – уәли. Алла безген, ел безген тәкаппар мен менменнен, өзіне-өзі сенгеннен. Қиямет күні қор болар бұл күнде басып жеңгенмен» деп құлағыма құйып отырады, – деді бала тақпақтап. Әзіретке баланың шешендігі ұнап қалды. Басынан сипап:

– Бәрекелді, шырағым, ізетіңмен ұнадың. Көзің шырадай жанып, Тәңірсі тіліңе сөз маржанын сап тұр екен. Мен Қожа Ахмет Яссауи деген атаң боламын. Тарыққанда тірейтін, жабыққанда сүйейтін панаң боламын. Медреседе бала оқытып, көңілдегі ізгілік нұрын жағамын. Көкірек көзін ашатын, жүрегіңнен хикмет бұлағын ағызатын ілім оқытамын. Маған шәкірт болып келесің бе? – деп сұрады.

– Жоқ, бара алмаймын, – деп бала басын шайқады.

– Е, неге оқымайсың? Асық ойнаған азады, доп ойнаған тозады. Бәрінен де оқу оқып, ғылым қуған озады. Қатарыңнан озғың келмей ме?

– Алдымен көкемнен рұқсат сұрайын. Разы болса, батасын алайын. Ұлықсат бермесе, амал жоқ, үйде қалайын.

– Ұры болар баланы түн қатқаннан танисың, шешен болар баланы тіл қатқаннан танисың, әулие болар баланы әдебінен танисың деген. Әке-шешесін тыңдаған әдепті балаға ілім қонады. Ілім ақыл-қайратыңды жаниды. Әдеп деген бұл бір тәж. Төбеңе қой да, жүре бер деген, айналайын. Онда көкеңнен ұлықсат сұрай ғой, – деді. Сүлеймен үйіне барып болған жайды баяндады. Мұны естігенде көкесінің қуаныштан жүрегі жарылуға шақ қалды.

– Балам, саған әулиенің назары түсіпті. Ол кісі – күллі түркінің пірі, ілімнің қазына-сыры. Бұл екінің біріне қонатын бақ емес. Әзірет атаң кім көрінгенді оқытпайды. Жүзден жүйрік, мыңнан тұлпарлар ғана оның алдынан табылады. Талай бала талабына төзе алмай ілім-шырағынан мақұрым болды. Соның кесірінен көңілі қараңғыда қалды. Егер сені оқытса бұл біздің әулеттің ғана емес дүйім жұрттың маңдайына біткен бақ. Ілімді ер елдің бағына туады. Ертең азанда сахардан соң әулиенің алдынан табылғайсың. Бердім батамды, әумин, – деп бетін сипады.

Ертесіне таңғы зікір біті бере көкесі Сүлейменді ертіп Әзіреттің алдын келді: «Тақсыр, біздің мына жүгермекке назарыңыз түсіпті. «Ұлықсат алып кел» депсіз. Ұлықсат Алладан. Тәңірдің берген баласын хақ жолынан аяп қалар жөніміз жоқ. Ұстазы мықтының ұстанымы мықты. Өзіңіз оқытыңыз. Еті сіздікі, сүйегі біздікі» деді де оқу ақысына атаған аз-маз садақасын қалдырды.

Сүлейменге Қызырдың назары түсуі

Қызыр ата бірде Әзірет Сұлтанға қонаққа келеді. Яссауи бабамыз шәкірттерін отынға жұмсады. Жолда жаңбыр жауып, әкелген отынның бәрі су болды. Бықсып жанбады. Сүлейменнің ғана ағашы құрғақ екен. Асты соның отынымен пісірді. Қызыр:

– Ұлым, сенің шөпшегің неге құрғақ? – деді. Бала:

– Ата, мен отынды шапаныммен орап, су тигізбей әкелдім, – деді.

– Мұны қайдан үйрендің?

– Әкем үйге отын таситын. Жолда жаңбыр жауса, шекпенімен бүркейтін. Мен үнемі әкеме қолғабыс етіп жүретінмін. Осы әдеті жадымда жатталып қалыпты, – деп жауап берді бала.

Баланың зеректігіне риза болған Қызыр:

– Балам, құйма құлақ шын зеректің өзі екенсің. Көргені көп, түйгені мол кәрінің көзі екенсің. Бұдан былай атың «Хәкім» болсын. Алла саған хикмет дарытсын. Жүмілә ғаламның сырларын танытсын, – деп бата беріп, аузына түкірді. Қызырдан шарапат жұғып, Сүлеймен хикметке жүйрік болды. Құранның мағыналы сырларын өлеңге қосып жырлады. «Жақсыдан шарапат, жаманнан кесапат» деген сөз осыдан қалса керек.

Баба Машынның шәкірт болуы

Қожа Ахмет Яссауидің ілімі күшейіп жатты. Басқа қаладағы діндар, шайқылар түгел естіп білді. Бәрінің көкірегін қызғаныш дерті жайлады. Әрі ілім іздеп, Яссыға ағылған жастар да надандардың күншілдігін арттырды. Олар Яссауи іліміне күмәнданып, қалай да жолына тосқауыл қоюды ойластырды. Солардың бірі – Қорасан елінің атақты дін ғұламасы Баба Машын еді. Оның бір әдеті: қаласа, көкте құс сияқты қалықтап ұшатын. Ел-жұрт «кереметін» көргенде қайран қалатын. Машын өзін әулиемін дейтін. Яссауидің атақ-даңқын естігенде «Менен асқан қандай әулие ол? Тәубесіне келтірейін» деп астамсыды. Яссы шаһарына келіп Қожа Ахметтің медресесін іздеп табады. Кірсе Әзірет Сұлтан алқа қотан отырып зікір салып жатыр екен. Мұны көріп Машынның есі ауып қалды. Қожа Ахметтің алдына жетіп келіп, сәлем жоқ, сауқат жоқ:

– Елді бүлдіріп, адастырып жүрген шайқы сенбісің? – деп дүрсе қоя берді. Яссауи шәкірттеріне:

– Бұл есінен адасып тұр. Жындар тұла бойын жайлапты. Не айтып жатқанын өзі де ұқпайды. Ұстынға байлап, жынын қағып алыңдар, – деп бұйырды. Шәкірттер Машынды ұстынға тас қылып байлап тастады. Оған әшейінде жүз кісінің күші жетпейтін. Енді екі кісіге шамасы келмей, мысы құрыды. Бабамыз бір шәкіртіне:

– Санап тұрып, жон арқасына бес жүз дүре соқ, – деді. Ол дереу бес жүз дүре соқты. Баба Машын былқ етпеді. Ашу қысқан шәкірті тағы бір қамшыны артық ұрды. Сол-ақ екен, Машынның құлын даусы көкке шықты. «Алла! Алла!» деп шыңғырды. Яссауи:

– Болды босатыңдар, – деді. Машын әлгіндей емес, жыннан айрылған бақсыдай жуасып қалды. Арындап тұрған адамның бишара хәліне бәрі таң қалды.

– Тақсыр, бес жүз дүре соққанда былқ етпеді. Бір қамшы артық соғып еді жан даусы шықты. Мұның сыры неде? – деп сұрады. Яссауи:

– Бұл бейбақтың арқасына бес жүз дию-жын отырып алған. Солар мұны көкке алып ұшатын. Көңіліне желік бітіріп, «менен асқан әулие жоқ» дегізетін. Содан өзін кереметті шайқы сезінетін. Астамсып, өзінен басқаны адасқанға балайтын. Әлгінде бес жүз перісімен бірге келіп еді. Жын-перілер Хақ зікірінен жаны қалмай қорықты. Сондықтан мұның есі ауып қалды. Бес жүз дүре соққанда бес жүз жын түгел қашып кетті. Қамшы мұның денесіне емес, оларға тиіп, тегіс айдап шықты. Соңғы қамшыны соққанда ғана тұщы тәніне ащы таяқ батып, құлындаған дауысы құраққа жетті. Енді ғана есін жинады, – деді. Жұрттың бәрі бұл ғажапқа қайран қалды. Әзірет Сұлтан Баб Машынға:

– Өзіңнің қайда келгеніңді білдің бе? – деді. Баба Машынның көз жасы көл болып, ұзақ жылады. Әдепсіздігі үшін Әзірет Сұлтаннан кешірім сұрап, тәубеге келді. Кешікпей одан дәріс алуға кірісті. Үш рет қылуетке түсіп, Яссауидің сүйікті шәкіртінің біріне айналды.

Имам Марғузимен ілім сайысы

Үргеніш өңірінде Имам Марғузи деген атақты шайқы бар еді. Сол Әзірет Сұлтанның даңқын естиді. «Түркінің пірі дейтіндей бұл қайдан шыққан әулие? Барып көрейін. Жалған пір болса сазайын берейін» деп жолға шығады. Шариғаттан мың сұрақ, тариқаттан мың сұрақ, хақиқаттан мың сұрақ дайындайды.

Түркістан Үргеніштен үш күншілік жол екен. Имам Марғузи келе жатып бір қойшының үйіне түнеді. Қойшы қойын сойып, қонақасы берді. Имам келді деген соң жұрт жиналып, әңгімеге құлақ түрді. Имам Марғузи шариғат жайлы насихат айтты. Уағыз біткенде, қойшы:

– Тақсыр, бір сұрағым бар еді? Шариғаттың жауы не? – деп сұрады.

– Надандық. Барлық былық білмегеннен шығады. Оқымаған надан шариғатты былғайды, – деді имам.

– Бізге Әзірет Сұлтан шариғаттың жауы – менмендік деген еді. Ібіліс күллі періштеге шариғаттан дәріс берген ұстаз еді. Амал нешік. Сол білімнен пайда болмады. Менмендік өзінің басын жұтты. Құдайдың дәргейінен қуылыпты, – деді қойшы. Сөзден тосылған Марғузи:

– Тағы не айтты? – деді сыр білдірмей.

– Өзін өзгеден артық санайтын кібірлер жұмаққа кірмейді, шариғаттың мақамында жүрмейді. Пенде пақыр үнемі қауіп пен үміттің арасында жүрсін деп үйрететін, – деді қойшы. Марғузи үнсіз қалды. Ішінен «Қой, құрысын. Шариғаттан сұрақ қоймай-ақ қояйын» деп сақтық қылды.

Ертесіне жолға шықты. Екінші күні сиыр баққан бақташының үйіне түсті. Ол да қонағасы беріп имам келді деп жұртты жинады. Астан соң ел-жұрт уағыз тыңдаймыз деп имамға құлақ түрді. Имам Марғузи тариқат жайлы толғады. Уағыздан соң бақташы:

– Тақсыр, тариқат жайлы жақсы айттыңыз. Бәрі де көңілге қонымды. Біраз сауатымыз ашылып қалды. Енді бір сұрақ. Тариқаттың жауы не? – деп сұрады.

– Тариқаттың жауы әрекетсіз болу. Амал жасамау. Құр ілімге малдану, – деп жауап берді. Бақташы:

– Әзірет Сұлтан тариқаттың жауы – менмендік деп еді. Ібіліс Алланың дәргейінде болғанда амалдан ада болмапты. Хақтың әмірін екі қылмапты. Бірақ соның өзі сайтандықтан сақтануға сеп болмады. «Менен артық кімің бар?» деген кібірлік ақыры түбіне жетіпті, – деді. Марғузи тағы да сөзден тосылды:

– Әзірет Сұлтан тағы не айтты? – деді бұл жолы да сыр білдірмей.

– Тариқатқа түскен жан аз ұйықтасын, тойып тамақ ішпесін дейтін. Көп ұйқы, көп тамақ жалқаулық шақырады. Жалқаулық ілім игеруіне мұрша бермейді, – деді. Имам Марғузи үнсіз қалды. Тариқат жайлы білем дегенім тоғыз, білмегенім тоқсан тоғыз екен деп дайындаған сұрақтарын өртеп жіберді.

Ертесіне сапарын жалғап жолға шықты. Кеш бата жылқышының үйіне түсті. Ол да жұртты жиып, қонақасы берді. Жұрт имамға құлақ түрді. Имам Марғузи хақиқат жайында толғады. Сөз тәмәм болғанда жылқышы:

– Тақсыр, бір сұрағым бар еді. Хақиқаттың жауы не? – деп сұрады. Марғузи:

– Хақиқаттың жауы сұлу әйел. Хақ жолына бет бұрған талай азамат ажарлы аруға жүрегін алдырып, ақыры содан опа таппады. Сондықтан сұлу көрсең сақтанған дұрыс, – деп бір тоқтады. Жылқышы:

– Әзірет Сұлтан бізге хақиқаттың жауы – менмендік деп үйрететін. Ібіліс Тәңірді танып, оған ғашық еді. Өзге сұлу затқа құмартпады. Елдің бәрі оның махаббатына қызығатын. Амал нешік, соның өзі қарғыстан құтқара алмады. «Мен одан артықпын» деген бір ауыз сөзі мойнына мәңгілікке қарғыс қамыты боп киілді, – деді. Марғузи бұл жолы да сөзден тосылды. Сыр алдырмай:

– Тағы не айтты? – деп сұрады.

– Ақиқатқа жеткен жан Хақтың дидарына ғашық болады. Сол сәтте кібірлік жүрегіне жол салады. Егер момындар сол сәтте сергек хәлін ұстай алмай өзін зор санап, басқаны өзінен қор санаса Құдай төбесінен ұрады. Сондықтан толық топырақ сипат таппайынша, нәпсің өлікке айналмайынша бір сәтке де босаңсуға болмайды, – деді. Имам Марғузи үнсіз отырып қалды. Соңғы сұрақтары да күл-талқан болды. Іштей қарапайым қойшы мен бақташыға осындай ілім үйретсе Яссауи расымен Түркінің пірі болды-ау деп ойлады.

Ертесіне Түркістан шаһарына келіп жетті. Қожа Ахмет Яссауидің медресесіне ат басын тіреді. Әзірет Сұлтан бұл кезде шәкірттерімен хақ сыпырасында сұхбатта отырған. Алыстан имамның ақ сәлдесін көріп орнынан ұшып тұрды. Алдынан шығып, қол қусырып сәлем берді. Марғузи Қожа Ахметтің кішіпейілділігіне таң қалды. Сынық мінез көкейіндегі бақталастық, көреалмаушылықты жойып жіберді. Яссауиге сол жерде қол тапсырып, шәкірт болды. Үргеніштегі мансабын, жиған-дүниесін тәрк етті. Кейін Әзірет Сұлтанның тоқсан тоғыз мың машайығының біріне айналыпты деседі.

Мақта мен шоқ

Әзірет Сұлтан зікір ғибадатына, хақ сыпырасына, рухани сұхбаттарға әйелдерді де қатыстыра береді екен. Олардың сауат ашып, ілім-білім жинауына қарсы болмапты. Мұны естіген мұсылман жұрты таңғалыпты. Көп ұзамай «Яссауи әйелді еркекпен тең қарайды», «әйелдерге дәріс өтеді», «зікір алқасында қатын-қалаш та отыра береді», «дастарқан басындағы сұхбатқа араласады» деген гу-гу әңгіме араб пен парсы жұртын түгел шарпиды. Аймақтағы шейхтар «Бұл не сұмдық? Қатыннан пайғамбар шықпаған. Әйелдің шашы ұзын, ақылы қысқа. Қатын бар жерде кәпір бар. Қатын бастаған көш оңбайды. Байтал шауып бәйге алмайды. Алтын басты әйелден көмір шашты еркек артық» деп Яссауиді өсектеуін қоймапты. Жібек жолынан өткен керуеннің бәрі «Әй Әзірет! Жол бойы қаулаған өсек. Өсекті өзіңіз өшірмесеңіз, бізден қайран жоқ. Ілім-білім болмағасын тұщымды уәж де таба алмадық. Ісіңізді ақтай алмай әбден қиналдық» деп келеді. Болмағасын Әзірет Сұлтан аймақтағы ғұлама-шейхтарды Түркістанға түгел алдыртты. Шәкірттері оларды жақсылап күтті. Әбден тынықтырып риза қылды. Сосын жер асты мешітіне бәрін шақырып ішіне шоқ пен мақта салынған құмыраны ортаға қойды:

– Ал, құрметті шейхтер, мықты болсаңыздар мына нәрсенің хикметін табыңыздар, – деді.

Ғұламалар құмыраны ашып қарады. Ыдыстағы мақтаның шоққа қалай өртенбей аман тұрғанына таңғалды. Күкірт те тұтанбапты. Мұз да ерімепті. Қанша тосса да мақта лапылдап жанбады. Мұз болса керісінше сіресіп қата түсті. Бәрі бастарын шайқап «лә иллаһа иллалла, мынадай кереметті бірінші рет көруіміз» деп мойындады. Надандау бір-екеуі «сүф-сүф» деп шоқты үрлеп, мақтаны бықсытпақ болды. Бірақ мақта лаулаған отқа жанбады. Керісінше шоқты тұншықтырып өшіруге айналды. Әбден амалы таусылып, дымы құрыған соң «Әй, түркінің пірі, шешімін өзің айт. Бұ кереметтің хикметі не?» деді. Әзірет Сұлтан:

– Уа, қадірлі шейхтер! Бұның хикметі мынау. Мақтаның шоқпен, шоқтың мақтамен ісі жоқ. Әркім өзінің ісімен әуре. Неше жерден үрлесең де ортада от жанбайды. Сол сияқты зікір алқасындағы дәруіштің зікірші әйелмен, әйелдің ермен ісі жоқ. Ортасында нәпсінің оты маздамайды. Олар жүрек көзін ашып, Алланың дидарын көруден үмітті. Жүрекке «ДИДАР ТАЛАП» деген иләһи мақсат орнағанда нәпсі құмары құрыққа түседі. Мақсаты анық, мұраты асыл әйелдер құмарлықты ерттеп мінеді. Ондай әйел заты ер азаматтан артық болады! Естеріңде болсын Ат биеден, алып анадан туады. Жігіттің жақсы болмағы нағашыдан, үйдің жақсы болмағы ағашынан. Ақылды әйелдің ішінде, алтын айдарлы ұл жатады. Заман бұзыларда әуелі әйел бұзылады деген. Мүбәрәк пайғамбарым алғаш уахи алғанда Жебірейілге күмән қылып, адал жары Хадишаның жанына тығылып, оранып жатып еді. Сонда расулдың сенімін қайрап, дініне тіреу, жанына жалау болған Хадиша анамыз еді. Сондықтан әйелді қорлағанда пайғамбардың ұлық дәрежесін мойындап, бірінші мұсылман атанған Хадиша анамызға тілдерің тиеді. Еркек елдің иесі, әйел үйдің киесі деген. Ер Түрік үйде туады, түзде жүріп өледі. Ал, тәрбиемен аналар айналысады. Бесікті солар тербетеді. Бесік жырын айтып, хикметті баланың құлағына құятын да солар. Ел болатын жұрт алдымен бесігін түзейді. Сондықтан пайғамбар сүндетімен бірінші әйел баласын мұсылман қыламын. Әйел түзелгенде әлем түзеледі! Мүбәрак пайғамбарым ғылым іздеу ер мен әйелге парыз деген. Ал, сендер, найсаптар, қыз-келіншектің бәрін байы өлген жесірдей қара жамылдырып қойдыңдар. Парсының баяғы патшалары құсап әйелге паранжа кигіздіңдер. Ерге жоласа фитна шығады деп бөлек қамадыңдар. Әйел сайтанның тұзағы деп адал жарды қорладыңдар. Қане содан тапқан имандарың? Қит етсе Құранды сылтау етіп төрт қатын алғаннан басқаны білмейсіңдер. Нағыз ер Хақтың дидарын тілейді, қатын дүниені аңсайды, қызтеке хор қызына құштар деген. Осындай надан мінезді түркі ұлына жұқтырып біттіңдер. Болмаса Ер Түрік атам Бірінші әйел – шекер, екінші әйел – бекер, жаман қатын алғанның – жауы үйінде, екі қатын алғанның – дауы үйінде дейтін. Қатынқұмар мінез менен емес сендерден жұқты. Ер мен әйелді тең көрмей, қыздың намысын төбеге тұтпай сендер бұл надандықтың қара балшығынан өмірі шықпайсыңдар. Осы батқандарың батқан. Сақалыңның ағы бар, балалығың тағы бар дегендей бұл балалық пен шалалық сендерді өркениетке жеткізбес, – деп сөзін түйіндепті.

Ғаріптің көңілін күйдірме

Әзірет Сұлтанның даңқы шыққан соң одан берекет пен шарапат тілейтін жұрттың қарасы көбейді. Әулиенің батасын алу үшін Ұлы Даланың алыс аймағынан беделді бай-бағлан, бек-сұлтан, шора-шонжарлармен бірге жарлы-жақыбайлар да шұбырып кеп жататын. Дәулетті кісілер келгенде Әзірет Сұлтан тысқа шықпайтын. Жер асты мешітінде ісімен шұғылданып отыра беретін. Олар аттан түсіп, әулиеге бірінші боп сәлем береді екен. Ал ғаріп-ғасір мен жетім-жесірдің қарасы көрінсе жүгіріп барып, сәлем беріп қарсы алады екен. Олардың көңілін тапқанша тыным таппайтын. Бір мүриді:

– Тақсыр, жетім-жесірге неге сонша бәйек боласыз? Медресеге зекет пен садақаны бай-бағландар бермей ме? Бірақ сонда да жарлы-жақыбайға ықыласыңыз ерекше. Оның не хикметі бар? – деді. Сонда Ахмет:

– Жетімсің десең пайғамбарыма тілің тиеді. Жалғызсың десең Құдайға тілің тиеді. Кедейді кемсітсең Ғайсаны қорлағаның, кеселді мұқатсаң Аюпты табалағаның. Адамдарды алалау момындарға қол емес, пайғамбардың жолы емес. Бай-бағланға тіршілікте тіреу болар бағы мен дәулеті бар. Кедей-кепшіктің бізден басқа кімі бар? Олар бізді «Құдай іздеген дәруіш» деп дос тұтады. Біз суық пейіл танытсақ олар діннен безеді. Жылы-жылы сөйлесең жылан інінен шығады. Қатты-қатты сөйлесең диуана діннен шығады деген. Бай-бағланның көңілін табам деп малды кісінің алдында құрдай жорғалауға болмайды. Көңілің алғыс емес дүние дәметкенде ауыздың дуасы кетеді. Дуасы жоқ адамға Тәңірім назар салмайды. Пайғамбарым бірде Меккенің сардарларымен кеңес құрып отырғанда екі көзі көр болған бір мүсәпір іздеп келді. Пайғамбар бай-шоралардың көңілін табамын деп зағип жанға назар аудармады. Сонда Тәңірім нәбиіне ренжіп «әуелі мүсәпірдің ісін бітір» деп әмір етті. Есіңде болсын Алланың назарында, бақыттың базарында болғың келсе бірінші ғаріп жанның көңілін тап. Малды мен шендінің билігі мен байлығына қарап жалпақтаушы болма. Кедейдің ісін бірінші бітсін, көңілі жайлансын! – деді.

Керемет пен ықылас

Әдеттегідей хақ сыпарасы жайылды. Бір шәкірті Яссауиден:

– Тақсыр, ұстаздың кереметі мүриттің ілімге құштарлығын арттыра ма? – деп сұрады. Әзірет Сұлтан:

– Жоқ. Пірдің кереметі таудай, мүридтің ықыласы тарыдай болса, жүректегі хикмет бұлағы ашылмайды. Егер мүриттің ықыласы таудай, пірдің кереметі тарыдай болса ғана ілімнің шырағы жүректе жанады. Қызыр бабам да ілімнің тарауы ұстаздан емес, мүридтен деп еді. Бірақ шәкірттер рухани ұстаз болмаса өзінше хикмет ілімін үйрене алмайды. Тариқат жолында пірі жоқтың пірі шайтан болады. Шәкірт ұядағы балапан сияқты. Байқамаса ұясынан ауып түседі. Қанаты қатайып, ұшуға жарағанша күтім мен бапқа мұқтаж. Дәруіш те солай. Тәжірибелі ұстазы болмаса жас өренге өнер-білім дарымайды. Мүридтің мұраты жалғыз. Талабы біреу. Алланың дидары! Оған жетудің жолы сан түрлі сораптан тұрады. Ұстазы мықтының ұстанымы мықты келеді. Дәруіш көкірек көзі ашылып, ар-ұятының жетегінде жүруді меңгергенше пірдің тәрбиесіне мұқтаж. Нағыз керемет біреу ғана. Әр істің хикметін көңіл көзімен қапысыз барлау! – деп сөзін тәмәмдады.

Таухидтың мысалы

Тағы бірде хақ сыпарсында отырғанда бір шәкірті Яссауиден:

– Тақсыр, таухидтің мысалын айтасыз ба? – деді. Әзірет Сұлтан дастарқандағы шақпақ қантты көрсетіп:

– Мынау не? – деді.

– Қант.

– Осыны бөлшектеші, – деді. Шәкірті қантты қиындықсыз бөлшектеп тастады.

– Мынау не? – деді Әзірет Сұлтан бөлшектерді көрсетіп.

– Қант.

– Тағы да ұсақтай түс, – деді. Шәкірті қантты құмдай қылып ұнтақтады.

– Бұл не? – деді Яссауи. Шәкірті:

– Жаңағы қант қой, – деді.

– Көрдің бе, сен шақпақ қантты қалай бөлшектеп, ұсақтасаң да ол қант сипатында қала береді. Таухид та солай. Қай тарапқа назар салсаң да Тәңірдің хикметін көріп тұруың керек. Көкірек көзің ашылғанда таудан да, тастан та, құмнан да, судан да Құдайдың бірлігін көретін хәлге жетесің. Жүрек көзі соқыр адам ғаламның жаралысынан ғибрат алмайды. Табиғаттың тәртібінен хикмет көрмейді. Жан-жануардың тіршілігінен Тәңірдің мейірім-шапағатын байқамайды. Өзінің пікір-ойынан да, тұла-бойынан да Хақтың бірлігін сезбейді. Тәңірдің сипаттарын тұтастықта көргің келсе сахарда тұрып жыла. Аз сөйле, көп зікір сал. Жүректің көзін аш. Есіңде болсын, дәруіштің көкірек көзі ашылғанда маңдайындағы қос жанары соқыр болады, – деп сөзін тәмәмдады.

Еңбексіз табыс, берекесіз садақа

Әзірет Сұлтан уақытын үшке бөледі екен. Сахар мен намазшам арасын алаңсыз зікірге арнайды. Одан соң дәріс берумен қарбаласады. Түстен кейін ағаштан қасық, ожау, құрал-саймандар жасап сататын. Сонымен отбасын асырапты. Бір шәкірті бірде:

– Тақсыр, неге ағаштан бұйым жасап әуре боласыз. Садақа мен зекеттен жарата бермейсіз бе? – деп сұрады. Әзірет Сұлтан:

– Еңбексіз табыс ауру шақырады. Әзіреті Омардан қалған өнеге бар. Омар екі түрлі шам пайдаланады екен. Бірін үмбеттің жұмысына, екіншісін жеке басына қолданыпты. Себебін сұрағандарға, біріншісі үмбеттің ортақ қазынасына түскен шам. Оны мешітте ғана пайдаланамын. Екіншісі өз қаржыма алған шамым. Оны үйімде қолданамын. Халиф басыммен қазынаға қол салсам менен кейінгі халифтер түйені түгімен жұтатын болады. Сондықтан Яссауи басыммен медресеге түскен садақаны жеке басыма жұмсасам кейінгі ұрпақ еңбексіз табысқа үйір болады. Соның кесірінен тұқым-тұқияны өзгенің несібесін тартып жейтін зорлықшыға айналады. Еңбексіз табыста Алланың берекеті болмайды, – депті.

Ыбырайымның қазасы

Бірте-бірте Әзірет Сұлтанның медресесі ілім ордасына айналды. Жұрт жаппай ағылды. Елдің көзіне түсіп, жұрт аузына ілінді. Хикмет дарыған дәруіштің басы – бұлбұлға, аяғы дүлдүлге айналды. Яссауидің рухани дәрежесі дариядай шалқыды. Хикметін естіген жан қорғасындай балқыды. Достары көбейген сайын дұшпаны да қаптады. Әзірет Сұлтан «Дінде жүріп дос ізде. Дұшпан өзі-ақ табылады» деп зікірімен жүре берді. Жау жақыннан табылды. Ахметтің абырой-атағын көре алмай, мысы құрыған іші тар ағайыны, шама келгенше, аяғынан шалуға барын салып бақты. Бірде сұмдық оқиға болды.

О заманда Түркістанда Сирия жерінен ауып келген арабтар өмір сүретін. Жұрт оларды Сүрия, Сүйір тайпасы дейтін. Олардың бірі дін жайған боп, бірі қуғынға түсіп, елінен қашқан боп Түркістаннан пана тапқан екен. Кейін бірігіп, тайпаға айналыпты. Олар таудан аққан бұлақтан бақшасын суаратын. Судың құлағын үнемі өздеріне бұрып алатын. Ешкімге су бермепті. Кезегі келген кісіні боқтап, боралап шығарып салатын. Бірақ бұлақтың суы Құдайдың құдіретімен Яссауидің бақшасына өздігінен бұрылып, баудың ішін жайнатып қояды екен. Олар Яссауидің атақ-даңқын көре алмайтын онсыз да қараниет еді. Мына керемет тіптен жындарына тиеді.

Ахметтің Ыбырайым есімді ұлы бар еді. Ыбырайым пайғамбардың құрметіне есімін солай атаған. Ол өсіп жетіге толады. Бір күні бұлақтың басында су үшін талас тағы басталды. Сол жерге ойнап жүріп Әзіреттің ұлы да барып қалады. Осы дүрбелеңді пайдаланып залымдардың біреуі кетпен сілтеп әулиенің жалғыз ұлын мерт қылды. Олар «Енді не істейміз?» деп шошып кетті. Біреуі «Яссауи әулие болса ұлының ажалын жазмыштан көрсін. Тәңірдің салған қазасына мойынұсынған пенде әулие болады деуші еді. Енді өзі көндіксін сол Алласының жіберген қазасына» деді. Ұлын табытқа салып, бетін жауып, әкесіне әкелді. Қожа Ахмет сұхбатта отыр еді. Жүрегі бір сұмдықтың болғанын сезді. Сонда да сыр бермей:

– Бұл не? – деді. Сүйірлер әулиенің жүзіне қарай алмай, беттері күйіп тұрды. Естірте алмай «сен айт, сен айт» деп күңкілдесіп тұрды. Сол кезде баланы мерт еткен қанішер алдыға шығып:

– Уа, Ахмет, бақшаңнан бір әңгелек жұлынып қалыпты. Соны әкелдік, – деді. Қожа Ахмет астарлы сөзді бірден ұқты. Жүрегі қан жылап тұрса да, дұшпанға сыр бермеді. Егіліп жыласа таба қыларын түсінді. Асқан төзіммен сабырлы қалпын бұзбастан.

– Әттең-ай. Шикі түйнекті бекер-ақ ерте жұлыпсыңдар-ау, – деді. Басқа ештеңе демеді. Бәрі де Ыбырайымның қолдан қаза болғанын іштей сезді. Залымдар бастарын көтере алмай жер шұқып қала берді. Садыр деген немере ағасы шыдай алмай қылышын суырды. Қожа Ахмет оны тоқтатып:

– Бұлардың қанын төксең, сені кешпеймін. Қылышыңды қынға сал, ашуыңды бас. Тәңірім өзі берген ұлды, өзі алды. Қарттардың бәрі өледі. Жастардың ажалдысы өледі деген. Ажал сағаты соққан шығар. Тәңірдің салған назына көндім. Кек алғанмен бала қайта тіріле ме? Пайғамбардың да жалғыз ұлын Тәңірсі алды. Ыбырайым пайғамбар да жалғыз ұлын құрбандыққа шалды. Құдай салды, мен көндім. Сабыр, – деп басып тастады. Садыр қылышын қынабына салып тұрып, көзінен жасы бұрқ етті. Тісі тісіне тимей, қалшылдап:

– Қауының алма болсын, тарың жұлма болсын. Ұлың мақау болсын, қызың сақау болсын. Құйрығыңа дүм шықсын, әшкере болсын бұл ісің. Жасырсаң, жүрек-бауырың езіліп өлсін. Қолыңнан кетпен кетпесін, артың жерге тимесін, – деп сүйірліктерді қарғап жіберді.

Яссауи болса ұлын ақтық сапарға шығарып салудың қамына көшті. Оның қайғысын бөліспеген жан қалмады. Шәкірттері Ыбырайымның мәйітін көтеріп, жылап-сықтап, үйіне апарады. Анасы қазаны естігенде есінен танып қалды. Сүлеймен Бақырғани Ыбырайымды жуындырып, кебінге орап, арулап жерледі. Әзірет Сұлтан мәйітті соңғы сапарға жөнелтерде ғана аздап өзін босатты. Ұлының маңдайынан иіскеп, құшағына басып ұзақ тұрыпты. Бұл Яссауи үшін орны толмас қаза еді. Құдайдан тілеп алған жалғыз ұлы о дүниелік болып кете барды. Хан-сұлтан, би-батырлар да кезегімен келіп көңіл айтып жатты. Олар «Сүйір халқын тұқым-тұяғымен жоқ етеміз» деп қаһарланды. Бірақ Әзірет Сұлтан бәрін сабырға шақырды.

Ыбырайымның өлімі Қожа Ахметтің отбасын күйзелтіп кетті. Анасы күнде күңіреніп, ұлын жоқтап жылайтын. Ол бірде еріне:

– Жалғыз ұлыңның қазасына неге қайғырмадың? Жауыздарды неге жазаламадың? – деді. Сонда Қожа Ахмет бір құман мұздай суды кеудесіне қойып біраз тұрды да, бибісіне беріп тысқа шығып кетті. Бибісі қараса, құмандағы суық су бұрқылдап қайнап жатыр екен. Бұл оның «Менің де көкірегімді жалын шарпып жатыр. Ұлымның қазасы маған да қатты батады. Бірақ зұлымдыққа зұлымдықпен жауап берсем, менің адамшылығым қайда?» деген ишарасы екен.

Бірақ анасының наласы мен көптің қарғысы қойсын ба? Сүйір арығының суы тартылып, жұрты жұтқа ұшырады. Қауын ексе алмадай болды, тары ексе оруға келмей, көктей солды. Қанішердің туысының құйрығына дүм шығып, жерге отыра алмай қор болды. Осы айыбын жасырмаса қатын-баласы өлді, жасырса өкпе бауыры езіліп өлді. Шайтан сөзіне еріп, жазықсыз баланы өлтіргендер жауыздардың тұқымы тұздай құрып бітті.

Ақман мен Қараманның хикаясы

Қожа Ахмет Яссауидің есімі ел аузында жиі аталып, атағы тарала бастады. Беделінің күшейіп бара жатқанын көрген Ақман, Қараман атты қараниет бектер оны қалайда құртуды ойлады. Бірде екі бек ханның өгізін ұрлап сойды да, етті Яссауидің қорасына жасырды. Өздері ханға келіп, арыз қылды:

– Әулиеміз ұры екен. Күндіз елді басына көшіріп «зікір» салады. Қараңғы болса жұрттың малын ұрлайды. Көк өгізді ұрлады. Сенбесеңіз үйін тексерейік. Жалған сопының тиісті жазасын берейік, – деді.

Бектері қоймағасын, хан Яссауи бабамыздың үйіне барды. Аттан түсер-түспестен Ақман мен Қараман қораға қарай жүгіріп, өгіздің етін сүйреп шықты. «Ханға малдың терісін мен көрсетемін, жоқ мен көрсетемін» деп аяқастынан өзара таласып кетті. Хан абдырап қалды. Сол кезде Яссауи бабамыз «Осы рас болса мені Құдай атсын, ал жапқандары жала болса, Тәңірім жазасын бер!» деп бетін сипады. Сол заматта екі бек шикі етті жұлмалап, теріні тістелеп, ырылдасқан екі итке айналып шыға келді.

Ел үркіп қаша жөнелді. Хан иттерге:

– Әулиеге жала жапқаның Құдайды қарғағанмен бірдей. Жала жабамын деп жаза таптыңдар. Обалдарың өздеріңе, – деді. Хан Яссауи бабамыздан кешірім сұрап, кері қайтыпты.

Қарамұрт батыр

Итке айналған Ақман мен Қараман жалғыз жүрген жаяу-жалпыларды талай бастады. Елдің малына да тыныштық бермеді. Кей жұрт көшіп жатты. Түрі сұсты иттерді көргенде елдің үрейі ұшатын. Яссауидің бір шәкірті жүрек жұтқан батыр еді. Бір күні ұстазына:

– Тақсыр, елдің мазасын алып, жұртты әбігерге салған екі итті құртсам деп едім. Батаңызды беріңіз, – деді. Яссауи біразға дейін үндемей отырды. Себебі итке айналса да Ақман мен Қараман түбінде адамның ұлы еді. Бірақ, адам жейтін аңға айналды. Осылай ой елегінен өткізіп отырды да бір шешімге келді. Шәкіртіне батасын берді.

Шәкірті садағын асынды да иттердің ізіне түсті. Содан Сайрамға жақын маңда екі иттің апанын тапты. Олар күндіз ұйықтап, түнде жортады екен. Шәкірт жебесін оқтап, күтіп отырады. Қараңғы түскенде екі ит апаннан шығады. Көздері от боп, жүндері кірпідей тікірейіп, екі құлағы қақиып тұр екен. Азу тістері қанжардай өткір. Ұлыған даусы не итке не қасқырға ұқсамайды. Жын-перінің ышқынған үнін еске салады. Денесіне оңайлықпен оқ дарымайды екен. Жанды жері тек – көзі. Шәкірт «Уа, пірім Қожа Ахмет, өзің қолда» деп жағын тартып, жебесін жіберіп қалды. Сұр жебе зырқырап барып ақ иттің көзін тесіп өтті. Қапыда қадалған сұр жебеден сілейіп түсті. Қара ит жалт қарап, аңшыны көріп қойды. Жолбарыстай атылып, тұра ұмтылды. Шәкірт екінші қайыра жебесін оқтап үлгермеді. Ит шап беріп кеудесінен басып, алқымына ауыз салмақ болды. Жігіт қанжарын алып, иттің қарнын айырып жіберді. Жыртқыштың ішек-қарны ақтарылып қалды. Сол жерде арам өлді.

Жігіттің батырлығына ел куә болып, алғысын айтты. Оның қою қара мұрты бар екен. Шәкірттің есімін білмеген соң жұрт оны қарамұрт атап кетіпті. Екі иттің көзін жойған жерді де қарамұрт атапты. Кейіннен Сайрам өңірінде Қарамұрт деген елді-мекен пайда болыпты.

Түркістанға тұт ағашының келуі

Пайғамбарда мұғжиза, әулиеде керемет, кәуірде истидраж болады екен. Әзірет Сұлтан зікір, салауатты көп айтумен жүрек көзін ашқан соң Тәңірсі оған керемет дарытыпты. Таң намазын оқығанда парызын Түркістанда, сүндетін Қағбаға оқиды екен. Бір күні осы кереметін Сүлеймен Бақырғани есімді шәкірті сезіп қояды. Ұстазына:

– Тақсыр, сахарда зікірден соң сіз жоқ болып кетесіз. Азан шақырылып таң намазын оқуға жиналғанда ғайыптан пайда боласыз. Мұның сыры неде? Намазға дейін қайда боласыз? – деді. Бұл кезде Сүлеймен Бақырғанидің де рухани дәрежесі өсіп келе жатыр еді. Себебі ұстазының кереметті хәлін одан өзге шәкірті сезбеді. Әзірет Сұлтан:

– Намаздың сүндетін Қағбада оқимын, – деді. Бір шетінен шәкіртін сынау үшін әдейі айтты. Егер шикі болса кереметке күмән келтіруі керек. Бірақ Бақырғани бірден сенді. Ол:

– Ертең сахардан соң мені де ерте кетіңізші, мен де Қағбаға барып намаз оқиын, – деп өтінді. Ұстазы келісті. Ертесіне сахардан соң:

– Ал, Сүлеймен жан, жайнамазыңа отыр. Мүбәрак пайғамбарым «Намаз момынның миғражы» деген. Қазір ғайыптың күшімен самғаймыз. Бірақ жолда көзіңді ашпа. Мен айтқан кезде ғана аш, – деді. Сүлеймен келісті. Көзін жұмып отырды. Бір кезде «аш» деген дауыс естілді. Кірпігін көтеріп еді, Қағбаны көрді. Жұрт намаз оқып жатыр екен. Бұл да Аллаға тәкбір айтып, екі рәкат сүндет намазын орындады. Болған соң Яссауи «көзіңді жұм, Түркістанға қайтамыз» деді. Сүйлеймен көзін жұмды. Бір кезде «көзімді ашсам не болар екен» деп ойлап, көзін ашып қалып еді, көктен құлдилап келіп бір сарайдың ішіне топ ете қалды. Бұл Шам патшасының қазына сарайы екен. Күзетшілер «қазынаға ұры» түсті деп шу етті. Дереу ұстап алып, байлап, матап дедектетіп сарайға алып келді. Ауласында жемісі әбден піскен алып Тұт ағашы жайқалып тұр екен. Сүлейменді соған байлап қойды. Ел-жұрт ұйқыдан тұрып, «бұл не шу?» деп жиналып жатты. Әне-міне дегенше Хан да келіп жетті. Сүлейменді тергеу басталды.

Әзірет бұл кезде Түркістанға жеткен еді. Қараса Сүлеймен жоқ. Өзге шәкірттері таң намазының парызын өтейін деп қамат түсіріп жатты. Яссауи имам болып намаз берді де, дұғасын қайырды. Жамағат тарасымен Шамға қарай қайта самғады. Қараса Сүлейменді ағашқа байлап қойып, тәмәм жұрт қалқалап тұр екен. Әзірет Сұлтан төбеден төніп келді де «әй Сүлеймен соз қолыңды» деді. Сүлеймен қуанып кетті. Яссауи «иә, біссімілдә» деді де баланы тартып қалып, еді тұт ағашы тамыр-тұмырымен бірге жұлынды. Көкке көтеріліп, «Түркістан қайдасың» деп елге қарай зымырай жөнелді. Шам халқы аңтарылды. Хан болса жағасын ұстаған күйі тағында қатты да қалды. Сүлеймен Түркістанға аман-есен жеткеніне шүкірлік етіп, уәдеде тұра алмағаны үшін ұстазынан кешірім сұрады.

Көкте қалықтап келе жатқанда ағаштың ұрығы Ұлы далаға шашылып кетті. Осыдан бастап Түркістан жерінде тұттың көшеті көгере бастады. Ал Әзірет Сұлтан кесенесінің айналасында өсіп тұрған тұт ағаштары сол кезде Сүлейменмен бірге келген тұттың дәндерінен пайда болған екен деседі.

Мақал-мәтелдің шығу тарихы

Қожа Ахмет Яссауи бабамыз шәкірттерімен сұхбат құрып отырып:

– Пайғамбарымыз миғраж сапарында Алламен дидарласып, тілдескен екен. Сол кездесуде тоқсан тоғыз мың түрлі сөз айтылыпты. Оның отыз үш мыңы шариғат, отыз үш мыңы тариқат, отыз үш мыңы хақиқат екен. Мұнша көп сөз бір кітапқа сыймаған. Сондықтан халыққа кеңінен таралмапты. Қазір бәрің бір ауыз аталы сөзден айтыңдар. Мағынасы Құран аяты, пайғамбар өсиетімен үндессін. Асыл сөздер ұрпаққа жәдігер болсын. Миғраждағы сұхбаттың көлеңкесі сияқты жұрт аузында сақталсын. «Мақал» деп аталсын, – деді. Шәкірттері келісті. Әзірет Сұлтан бірінші бастап:

– Шаруа көшсе байиды, дәруіш кешсе байиды. Уақытсыз ерден, бақытсыз ұрғашы артық, – деді. Сонда бір шәкірті:

– Ақылды ерден иман қашып құтылмас, – десе, және біреуі іліп әкетіп:

– Қатты жерге қақ тұрар, қайратты ерге бақ тұрар, – депті. Тағы біреуі іркілместен:

– Дінде жүріп дос ізде, дұшпан өзі-ақ табылады, – деді. Келесі отырғаны:

– Ер азаматтың кеудесі жүкті болмаса әйелі әулие тумас, – деді. Енді бірі:

– Азамат ердің ішіне ат басындай шер өсер, – депті. Осылайша кезегімен мынадай мақалдар айтылып кете барыпты:

– Байқамаса жүрек те кірленеді, кірленсе қара тастай түрге енеді.

– Жігіттің де жігітін ниетінен байқаңдар, ниеті қалыс жігіттің кеудесінде сайтан бар.

– Ниет етсең, шөптен де жақсылық табасың.

– Отбасы ала болса кереге басы сайын пәле болады.

– Әулиеге екі дүние бір қадам.

– Пәлегі таза қауынның түйнегі жақсы болар, жүрегі таза адамның түйгені жақсы болар.

– Қолы ашықтың жолы ашық.

– Аллаға сенген құстай ұшады, адамға сенген мұрттай ұшады.

– Елдің ынтымағын ойламаған адам, Алланы бір деп біле алмайды.

– Қырықтың бірі Қыдыр, мыңның бірі уәли болар.

– Жұдырығы қаттыдан, жүрегі қатты жаман.

– Астан кедей қылса да, бастан кедей қылмасын.

– Күпірлік қылсаң, иығыңды зіл басар. Шүкірлік қылсаң, көкірегіңнен жын қашар.

– Ниеті тәуір жігіттің жүрісінде мін болмас, айтқанында зіл болмас, көңілінде кір болмас.

– Ер жігітке өлім барда қорлық жоқ.

– Бидайдың кеудесін көтергені дақылының жоқтығы, жігіттің кеудесін көтергені ақылының жоқтығы.

– Адамды күншіл қылатын – құштарлық пен іштарлық.

– Жетектесе ұятың, жетегінде жүре бер.

– Ұғымы жоқтың – жұғымы жоқ.

– Көкірегі көр болса, екі көзден пайда кем.

– Жетесінде жоқ болса, айтқан сөзден пайда кем.

– Қарт болуға бала кезден дайындал.

– Тонын айналдырсаң жүні шығады, ішін айналдырсаң жыны шығады, әйтеуір айналдыра берсең, періштенің де міні шығады.

– Есті білімін көтереді, надан көкірегін көтереді, ақымақ тұмсығын көтереді.

– Адам кейде азаптан ғибрат алады, рақаттан зақымданады.

– Шүкір қылған адамның, төрт жағы да – құбыла, айналасы – шұғыла.

– Ең алдымен нәпсі қуды жүгенде, содан кейін бар-жоғыңды түгенде.

– Жүрегі таза болса адамның, періштеден айырмасы болмайды.

– Қарыздың ең ауыры да, ең үлкені де – уәде.

– Опасызбен жолдас болма, дәміңді татып та кетеді, үйіңде жатып та кетеді, бәлеге шатып та кетеді, тар жерде сатып та кетеді.

– Қыз баланың қымбаты мен қимасы – ұяты мен ибасы.

– Әдепсіз әйелдің қолында әдепті қыз өспейді.

– Әр нәрсеге асық болғанша, бір нәрсеге машық бол.

Осылайшы бәрі бір-бір сөзден айтып шығады. Олардың қызметін қылып жүрген біреуі, сөз таба алмай отырып қалыпты. Содан шәкірттер жиналып:

– Егер жанымызда жүрген қуыс кеуде болатын болса, мұны ертіп не қыламыз? Қол-аяғын байлап суға тастайық, – деп, жабыла кетті. Сонда қорқып кеткен ол:

– Ой, Алла, терең батырып, көп қорқытады екен-ау. Өзің құтқар, – деп шыңғырып жіберді. Құрдастары:

– Болды босатайық. Бұл да бір ғибратты сөз айтты, – депті.

Шәкірттердің айтқан сөздері «мақал-мәтел» деп, Құран мен хадистің астарлы сыры айтылған жер кейін келе Сырдария аталыпты.

Әзірет Сұлтанның қылуеті

Қожа Ахмет Яссауи алпыс үш жасқа келген соң, «Пайғамбар жасына келдім, енді дүниенің дау-шарына араласқаным жөн болмас. Қалған ғұмырымды құлшылықпен өткізейін» деп қылуетке түсті. Мұны естіген жұрт: «Өзін қапасқа қамап не көрінген?» деп күңкілдеді. Бұл сөз медресеге енді келіп жатқан кейбір шәкірттеріне ауыр тиді. Мансұр есімді бір мүриді қылуетке барып:

– Тақсыр, адам бойы әрең сиятын қылуетке кіріптар боп, өзіңізді неге қинайсыз, кең дүние жетпеді ме? – деді. Әзірет Сұлтан үндемеді. Ымдап, қасына шақырды. Мансұр қылуетке кіріп еді, тар бөлме шексіз кең, жарық әлемге айналып шыға келді. Шәкірт таң қалып:

– Ұстаз-ау, сіз отырған жер дүниеден кең ғой, – деп таң қалды.

– Құдайдың кереметінде шек бар ма? Көкірегі кең адамға көр іші де кең болар, пейілі тар кісі үшін кең сарай тар қапасқа айналар, – депті.

Хырка кию дәстүрі

Сопылықта хырка кию деген дәстүр бар. Нәпсінің құмарлығын тежеп, Хақ жолында топырақ сипат тапқан табанды дәруіш хырка киетін мәртебеге ие болады. Хырка деген кәдімгі шапан немесе қарапайым күпі. Бірақ дәруіштің көңілін көтеріп, салтанатын асыратын әдемі шапан емес. Пақырлықты әйгілеп тұратын өте жұпыны болады. Бұл «мені шапаныма қарап сыйламаңдар. Ар-иманыма қарап бағалаңдар. Бұ дүниеде жиған байлығым жоқ. Бар дәулетім көкіректегі хикмет қазынам» деген белгі.

Әлқисса, бұл дәстүр Қожа Ахметтен басталған екен деседі. Хақ расулы Сайрамдағы Ахметке құрманы аманттап тұрып үстіндегі шапанын да шешіп береді. «Құрма Ахметтің көкірек көзін ашсын. Шапаным дұшпандарына сес болсын» депті. Арыстан бап оны дорбасына салып төрт жүз жыл арқалайды. Сайрам қаласына жетіп, Қожа Ахмет Яссауиге құрмамен бірге шапанды тапсырды. Киімге әз пайғамбардың мүбәрак иісі әбден сіңген екен. Ахмет бетіне басып иіскегенде сағыныштан екі көзіне ыстық жас келді. Әсерінен ұзақ уақыт айыға алмай теңселіп жүріпті. Рухани шыңдалып, кемеліне келіп, жүрек көзі ашылғанда үстіне бірінші рет пайғамбардың шапанын киіп Ұстаздықты бастапты. 40 күндік шілханаға түскен сайын жер астында осы шапанды оранып отырады екен. Дәм-тұзы таусылып бақиға аттанғанда күпісі ғайыпқа сіңіп, жоқ боп кетіпті.

Осыдан бастап сопылар да пайғамбардың шапанына ұқсас, шапан киетін болыпты. Оны хырка деп атапты. Қазақтағы «Қырыққа келмей қырқа аспайсың» деген сөз бар. Оның мәнісі «қырыққа толмай рухани кемеліңе келмейсің» дегенге саяды.

Әзірет Сұлтанның дүниеден өтуі

Әзірет Сұлтан көзі тірісінде-ақ Түркінің пірі деген атқа ие болды. Бүкіл түркі жұрты, ел билеген хан-сұлтандар ұлы ұстаз деп оны құрмет тұтты. Әзірет Сұлтанның үйі рухани орталыққа һәм зиярат орнына айналған еді. Селжұқ пен Қарахан билеушілері үнемі әулие бабамен кеңесіп тұратын. Сырдария мен Әмударияны жайлаған оғыз тайпаларының көсемдері де Әзіретке сәлем беріп жиі келетін.

Селжұқ билеушісі Санжар мен Қарахан билеушісі Арслан қаған Әзірет Сұлтанға келе жатқанда, ұстазға құрметін білдіріп, Түркістанның төбесі көрінгеннен аттан түсіп жаяу келеді екен. Түркістан қақпасынан кірген соң жуынып, шайынып, дәрет жаңартады. Біз «сұлтанбыз» деп кеуде кермей, өзінің хан екенін жұртқа дабыра қылмай, медресенің табалдырығын ізетпен аттайтын. Әзірет Сұлтан оларды ілтипатпен қарсы алатын. Хан-сұлтанның иіліп тағзым қылғанын хош көрмейтін. Себебі елдің басшысы иілсе, дұшпанға таба болады дейді екен. Сондықтан дұшпанға мыс болсын деп өзі қарсы алып, құрметтейтін. Қарахан билеушісі Ахмед Арслан Әзірет Сұлтанның қайын атасы болатын. Яссауи оның Айша деген қызын алған.

Ол заманда қарахандық қағандарында екі титул бар екен. Ұлы ханды Арслан (Арыстан), кіші ханды «Богра (Бура)» деп атапты.

Арслан хан дүние салған соң орнына Ибрахим деген баласы таққа отырады. Ол Яссауиден он жас кіші екен. Ұстаздың алдында дәріс алып, тәлім-тәрбие көреді. Оны жұрт атақ-тегіне қарай «Бура» деп атайды екен. Кейін ілім игеріп, жүрек көзі ашылған соң Яссауи «Қара» сөзін қосып, Қарабура атапты. «Қара» ескі түркі тілінде киелі дегенді білдіреді екен. Қазақтардың қарашаңырақ, Қаратау дейтіні содан. Оның аңызы былай болыпты:

Қарабура медреседе жүргенде төре тұқымы екеніне қарамай, ақ түйесіне мініп алып медресеге отын тасиды екен. Сахарда бәрінен бұрын тұрып, от жағып, дәрет суын жылытып қоюды әдетке айналдырады. Сол әдетінен бір рет те жаңылмапты. Бір күні Яссауи сахарда тұрып дәрет алуға бара жатса, Қарабура әдетінше сексеуілді жағып, суын жылытып жатады. Ұстазын көріп, әдеппен сәлем беріп, құманын ұстатады. Яссауидің шәкіртіне ерекше мейірімі ояныпты. «Қарабурам» деп маңдайынан сипап, алғаш рет есіміне «қара» сөзін жалғапты.

– Қызметіңе ризамын. Ханның ұлы болсаң да қорсынбай, қарашадай қызмет қылдың. Не тілегің бар? Тәңірден дұға етейін, – деді. Қарабура:

– Сізге өлгенше қызмет қылып өтсем, басқа арманым жоқ, – деді. Кейін әкесі дүние салған соң Қарабураны тақ мұрагері деп Қарахан елінің хан ордасына алдырады. Қарабура барғысы келмеді. Әзірет Сұлтан:

– Елге еткен қызмет, маған қылған ізеттен де жоғары. Халық Құдайдың бір аты. Олар да әділ басшыға зәру. Сен тұрмақ әз пайғамбар да патшалық еткен еліне. Әділдікпен ел басқару да сүндет, – деп хандыққа көндірді. Қарабура ұстазын қимай амалсыз қоштасты. Кетерде:

– Уа, ұлағатты ұстазым, сізге дән ризамын. Кәпір нәпсімді әбден илеп, кеудеме жан бақшасын орнаттыңыз. Хикмет ілімін қанша меңгерсем де құмарым қанар емес. Өмір бақи қасыңызда зікір айтып, қызметіңізді қылып жүруге дайынмын. Бірақ сіздің бұйрық бізге қатал заң. Көңілімде онсыз да мәңгіге орнықтыңыз. Сонда да көзбен көріп еске алатын бір бұйымтай қалап алайын. Соған ұлықсат етіңіз, – деді. Яссауи:

– Балам, қысылма. Не қалайсың? Бұйымтайың не? – деді.

– Қолыңыз тиген мына күміс құманды қалап тұрмын. Намазға дәрет алған сайын қасыңызда жүргендей болайын, – деді.

– Болсын! – деді ұстазы.

Арада ұзақ жылдар өтті. Қожа Ахмет он мыңдаған шәкірт оқытты. Ұлы дала көкірек көзі ашылған дәруіштермен рухани құлпырып тұрды. Дидар талап мүридтер шартарапқа тарап жатты. Кейбірі шет аймақтарға кетіп, сол жақтан ілім шырағын жақты. Бірақ амал нешік. Өлім хақ! Өзекті жанға бір өлімнің келері анық. Әзірет Сұлтанның да ақтық демі бітіп бақиға аттанар сәті тақады. Ұстаз төсек тартып жатып қалды. Шәкірттері бақұлдасуға түгел жиналды.

– Тақсыр, жаназаңызды кім шығарсын? Сүйегіңізге түсетін кісілерді өзіңіз атап кетсеңіз... Өйтпесеңіз ертең сүйекке түсушілер арасында талас басталады, – деді. Әзірет Сұлтан:

– Қарабура деген шәкіртім бар. Ол да Тәңірімнің түркі баласына берген бағы. Топырақ сипатқа жеткен нағыз момынның өзі. Орданың құтын қашырмас үшін амалсыз медреседен кетуге мәжбүр болды. Қанша жерден ілімге қызығып, дәруіштікке бейіл болса да ұрысқандай болып билікке жұмсаған өзім едім. Жаназамды сол шығарып, сүйегіме сол түссін, – деді. Қарабураны бұл кезде жұрттың бірі білсе бірі білмей, есіне түсіре алмай жатты. Әзірет Сұлтанның кірпігі жабылып, жүрегі тоқтаған соң қаралы хабар Ұлы далаға тез тарады. Көп ұзамай шаһарға ақ түйеге мінген, үстінде ақ жамылғысы бар бір адам кіріп келіпті. Түйенің қомына күміс құман іліп алыпты. Түйеден түсе сала өлеңдетіп жоқтау айтып медресеге жылап кірді. Жоқтауы жұрттың жүрегін езіп жібергендей-ақ екен. Оны көргенде шәкірттер, ел-жұрт қосыла егілді.

Қарабура ұстазының дүниеден озар шағын түсінде көрген еді. Хан түс көреді, түсінде жаман іс көреді. Шамдалда тұрған шырақ жалп етіп сөніп қалады. Қарабура шошып оянады. Не де болса ұстазым ақырға аттанып бара жатыр. Бақылдасып қалайын деп дереу қамданады. Содан желмаясына мініп, тоқтамай күні-түні жүріп отырып жеткен беті осы екен. Бірақ ұстазымен соңғы рет тілдесуге үлгермеді. Тақ мұрагері болғалы ұстазын дұрыстап көрмеген еді. Хақ сыпырасында сағаттап отырып рухани сұхбат құрмағалы қай заман?! Елдің шаруасы бастан асты. Бәрімен көрісіп болған соң өзі бастап сүйекке түсті. Қасына бірнеше қас тақуаны қосып алды. Әулиенің мүбәрак денесін ұстазы сыйлаған күміс құмандағы жылы сумен жуды. Сүлеймен Бақырғани Әзіреттің басын ұстап, Мансұр аяқ жағында кәлима айтып тұрды. Данышпан Зарнұқи су құйып мәйітті жууға толық қатысты.

Әзіреттің жаназасына алыс аймаққа тараған барлық шәкірті тегіс жиналды. Сонау Маңғыстаудан Шопан ата келіп жетті. Ол он отар қой айдап әкелген екен. Бәрін сойысқа жіберді. Тәшкенттен Зеңгі баба келді. Ол сиыр айдап әкелді. Ол да бар малын марқұмның асына құрбандыққа шалды. Шәкірттері Яссауидің қылуетінен жүз қадам жерге үлкен етіп сағана қазып, ұстаздың мәңгілік мекенін дайындады.

Түркінің пірі дүниеден қайтты деген хабар шар тарапқа жайылды. Ұшқан құс, жүгірген аң, тау-тас, табиғатта өлі тыныштық орнап, бәрі қаралы күйге оранды. Қаратау да қара жамылған адамша түнеріп тұрды. Соғысып жатқан екі елдің ханы ұрысты тоқтатып, аза тұтты. Шет жерден қаралы көш Түркістанға қарай бет түзеді. Бәрі Әзіреттің қызы Гаухар анаға, күйеу баласы Әлі қожаға, шәкірттеріне көңіл айтып жатты. Әзірет Сұлтанның жатқан қылуетінің жанына жұрт жиналып, Ұлы Ұстазбен қоштасып, ақтық сапарға шығарып салды. Жаназасын Қарабура шығарды. Шәкірттері алдыңғы сапты толтырды. Олардың ішінде 22 мың мүфти, 60 мың сейітзада, 10 мың Хорезмнен келген имам, 10 мың ғұлама, 90 мың әулие, 8 мың абдал, 12 мың дәруіш бар екен деседі.

Түркі пірінің бейсенбілігі, жетісі, қырқы, жүзі, жылына да осыншалықты жұрт жиналған екен. Әзірет Сұлтан наурыз айының басында дүниеден озыпты.

Қарабура ұстазының жаназасын шығарып, соңғы қызметін қылды. Әзірет Сұлтанның жүзі өткенде дейін ешкіммен сөйлеспей, ұстазын үнсіз жоқтап, құран хатым қылудан босамапты. Нөкерлері іздеп келіп, хан сарайына қанша шақырса да қайта бармапты. Жүз күндік асы берілген соң түйесіне мініп, Қаратауды бетке алып жүріп кеткен екен. Көргендер түйесінің қомында ұстазының құманы ілініп жүріпті деседі.

Өзбек хан жайлы хикая

Өзбек ханның исламды қабылдау себебі мынау еді. Сол замандағы төрт әулиеге Тәңірден «Өзбек ханға барып, оны исламға шақырыңдар!» деген илһам келді. Сөйтіп Алланың әмірімен олар Өзбек хан ордасының шетіне келіп жетті. Бір күркеге жайғасып, құлшылық қылуға кірісті.

Ол кезде ханға дінсіз сиқыршы, бақсылар мынадай керемет көрсететін. Ханның мәжілісіне бір күбі бал әкелетін. Оған түтік қойып, кеселер әзірлейтін. Бал түтікпен ағып келіп, кесеге өздігінен құйылатын. Хан сиқыршы мен бақсыны білгір санап, оларды төрге отырғызды. Үлкен құрмет пен ізет көрсетті.

Төрт әулие келіп құлшылық жасап отырғанда Өзбек хан әдеттегідей мәжіліс ұйымдастырды. Онымен бірге құшынаштар да келіп жайғасты. Әдеттегідей балы мен түтігі бар күбіні ала келді. Бірақ әсел бұл жолы кесеге өздігінен құйылмады. Өзбек хан:

– Әсел неге құйылмай жатыр? – деді. Бақсы-балгерлер:

– Мұнда Мұхамбет дінін ұстанатын біреулер келді. Бұл – солардың белгісі, – деді. Хан:

– Дереу қосыннан оларды іздеп табыңдар. Мұсылман болса, алып келіңдер! – деп бұйырды.Нөкерлер шығып кетті де, қосын арасынан іздеді. Бір кезде бастарын төмен салып отырған бөтен төрт кісіні көрді де:

– Сендер кімсіңдер? – деп сұрады. Олар:

– Бізді ханға апар, – деді. Сөйтіп ордаға кірді. Хан оларға тіктеп назар салды. Сол сәтте ханның жүрегінде бір мейірім-шапағат сезімі оянды. Өзбек хан:

– Сендер неткен адамсыңдар? Мұнда не істеп жүрсіңдер? – деп сұрады.

– Біз мұсылманбыз. Жаратқанның әмірімен сізді исламға шақыруға келдік, – деді олар. Сол-ақ екен, бақсы-құшынаштар шулап қоя берді. «Олар – жалғаншылар! Сөйлетпеңіз.Дұрысы бірден өлтіріңіз!» десті. Өзбек хан:

– Не үшін өлтіруім керек? Мен ханмын. Ешбіріңде алты аласым, бес бересім жоқ. Кімнің діні дұрыс, соны қабылдаймын. Бұлардың жолы қате болса, әселдерің неліктен бүгін құйылмады? Одан да бәсекеге түсіңдер. Кімнің діні хақ болса, соның жолын қабыл етем, – деді. Екі тарап бір-бірімен діни тартысқа түсті. Дау ұзаққа созылды. Ақырында мынаған келісті. Екі тандыр қазып, оған он арба сексеуіл отын жағамыз. Бір тандырға сиқыршы, екіншіге төрт шайқының бірі түссін. Кімнің діні дұрыс болса, сол тандырдан саламат шығуға міндетті.

Таңертең екі үлкен тандыр қазып, үстіне он арба сексеуіл төкті. Отты жағып, әбден қыздырды. Төрт әулие ізетпен бір-біріне жол берді.

– Тандырға кім түседі? – деп сұрады. Олардың біреуі Баба Түкті Шашты Әзіз еді. Денесін қалың түк басқандықтан, жұрт осылай атайтын. Ол:

– Рұқсат болса, мен түсейін. Сендер дұға жасап, амандығымды тілеңдер, – деді. Қалғандары батасын беріп, дұға-тілекте тұрды. Шашты Әзіз:

– Сауыт-сайманымды әкеліңдер, – деді. Сауытты әкелген соң оны жалаңаш денесіне киіп тандырға түсті. Тәңір тағаланы жария зікір етіп ұлықтап алды. Бабаның қаптаған түгі тікірейіп, шығыршықтан сорайып шығып тұрды. Бәрі оны бағып тұрды. Ол тандырға түсіп кетті. Сосын қойдың бүтін етін әкеліп, тандыр үстіне қойды да, қақпағын мықтап бекітті.

Енді біз бақсы-құшынаштарға келейік.Олардың арасынан біреуін еркінен тыс, итермелеп ортаға шығарды. Ол тандырға түспей жатып күлге айналды. Тандырдың аузынан атқан жалын кемпірқосақ сияқты құбылып тұрды. Өзбек хан бастаған жұрт мұны көргеннен кейін бақсылардан теріс айналды. Ал бірінші тандырдан бабаның Алланы зікір еткен зор дауысы естіліп тұрды. Қойдың сүбесі былбырап піскенде ғана тандырдың аузын ашты. Ол мүбәрак жүзінің терін сүртті де,

– Неге асықтыңдар?! Зікір айтып біткен жоқпын. Сәл күте тұрсаңдар етті, – деді. Жалынды шоқтың ақ сауытты қып-қызыл етіп балқытып жібергенін бәрі көрді, бірақ Құдайдың құдіретімен бабаның бір түгіде күймеген. Тандырдан аман-есен шықты. Өзбек хан мен нөкерлері мұны көріп, мұсылман болды.

Әмір Темірдің Әзірет Сұлтанға құрметі

Бірде Әмір Темір жер қайысқан қолымен жорыққа кетіп бара жатты. Темірдің сансыз түмені күн-түн жүріп, Түркістанға да келіп жетті. Әзірет Сұлтанның қабірінің жанынан өтіп бара жатқанда ханның зерлі телпегі өзінен өзі жерге ұшып түседі. Темір атынан қалай қарғып түскенін білмей қалды. Ақсаңдай басып барды да, телпегін иіліп алып, басына киді. Сосын өз-өзіне таң қалды.

– Ойпырмай, өмірі аттан түспеуші едім. Аяғымды үзеңгіден шығарғанда оң жағымнан он нөкер, сол жағымнан он нөкер атымның шылбырын ұстап тұра қалатын. Бірі қолымнан сүйеп, бірі қолтығымнан демеп, табанымды жерге тигізбейтін. Бұл жолы неге өзім түстім? Телпегімді қалайша арланбай, жерден өзім алып кидім. Тіпті құлдарым да аңғармай қалды. Мұнда не сыр бар? Кім біледі? – деді. Сонда бір ақылды уәзірі тамағын кенеп:

– Уа, әміршім, әруақты жерден ат үркеді деген. Мына шаһарда бұрын Қожа Ахмет Яссауи атты Түркінің пірі өмір сүрген. Әзіреттің арқасында түркі баласының бағы жанды. Оның алдында отырып тоқсан тоғыз мың машайық, сексен сегіз мың сәруар тәлім алған. Яссауи Құранды халқына хикметпен ұқтырған. Дәргейіне келген жан иесі иләһи махаббаттың ұшқынын жұқтырған. Өліктей безерген шөл даланы жасыл жазираға бөлеген. Шәкірттері Ұрым мен Қырымға, Мағрып пен Машрыққа ілім таратуға жөнелген. Оның мәртебесін таңды таңға ұрып айтсаң да таусылмайды. Дәрежесін сипаттауға қызыл тілдің қуаты жетпейді, – деді. Әмір:

– Әй, бәрекелді. Өзім де әулиенің лебін әудем жерден сезіп келе жатыр едім. Олай болса, аттан түсейік. Иба-әдептен аттамайық. Алдымен әулиенің рухына Құран бағыштап, басына күмбезді кесене соғып, содан кейін жорыққа аттанайық, – деді.

Дереу кесене соғуға бұйрық берді. Ұсталар кірпіш өріп, қабырғасын тұрғызды. Бірақ ертеңіне қараса, қаланған кірпіш құлап жатыр екен. Қайта өреді, қайта құлады. Күзетші қойды, ол да ұстай алмады. Содан Әмір Темір күзетке өзі келді. Таңға таяу ұйқы қысты. Болат қанжармен қолын тіліп жіберіп, аққан қанға тұз септі. Сөйтіп жанын қинап ояу отырды. Сахар сәтінде бір көк өгіз келіп, қабырғаны сүзіп құлатты. Әмір «Бұл не өгіз? Бұл не хикмет?» деп ойға шомды. Көзі ілініп кетіп еді Яссауи бабамыз түсінде аян берді. «Ей, әмірші ниетің дұрыс. Көк өгіз – Арыстан баптың әруағы. Ол маған пайғамбардың аманат құрмасын жеткерді. Мазары Отырарда жатыр. Ұстазға құрмет – бізге тиген міндет. Алдымен, соған дүрбе тұрғыз. Содан кейін бізге кезек келер» деді. Әмір Темір дереу Отырарға жолға шықты. Арыстан баптың моласын тауып, оған үлкен мазар салдырды. Содан кейін барып Әзірет Сұлтанның басына күмбезді кесене тұрғызған екен

Арыстан баптың кесенесін тұрғызу

Әмір Темір қаптаған нөкерімен Отырарға аттанады. Кілең құйрық-жалы сүзілген тұлпарлар жердің апшысын қуырып-ақ келеді. Белес-белес бел қалды, бетегелі дөң қалды. Мұнартып тұрған Отырарға жетеміз деп құмартып ұмтылған сайын сағымдай сырғып титықтатты. Желдіртіп қанша жүрсе де, Шәуілдірге жетіп болмады. Ілгері басқан қадамы кері кеткендей күй кешті. Жүрген сайын жер алыстап бара жатқандай. Ауыздықпен алысқан арғымақтардың да арыны басылуға айналды. Ақсақ Темір «Бұл не хикмет? Бұл не құдірет?» деп ойланды. Атының басын іркіп, жан-жағына көз салды. Сол кезде әлгі ақылшы уәзірі алға шықты да:

– Уа, хан ием, мен білсем, мұның хикметі мынада, – деді.

– Иә, құлағым сенде.

– Ұлы ұстазға сән-салтанат асырып бару жарамайды. Ақылды адам нәпсісін асқар тауға баламайды. Жүсіп пайғамбар атасына аттан түспей сәлем берем деп жазалы болған. Болғаны сол ұрпағы тарамады. Денесі көмілген соң шіріп кетті. Сол істен ғибрат алған жөн. Оның мазарына әдеп сақтап жаяулап барған ләзім. Жаяу жүрсек тез жетеміз, – деді.

Темірдің даңқы сол сәтте жеті ықылымға жайылған екен. Шығыста Қытайды қорқытып, Батыста Ұрымды үркітіп, Ілдірім Баязитті тұтқындап торға салып, Алтын Орданы армансыз билеп-төстеп, бүкіл парсыны уысында ұстап, Еуропаны көзге ілмей тұрған кезі болса керек. Осынша құрлықты жұдырығында ұстап тұрған ұлы әмірші Арыстан бабтың әруағының алдында басын иіп, атынан түсті. Дәл сол кезде «Арыстанды қарабас» желі даланың құмын суырып дауылдатып соғып тұрған. Шаңды желдің өтінен өткенде еріндері жарылып кетті. Осылайша Отырдың етегіне ақыры жаяу жетті. Бірақ қанша іздесе де саңлақ сахабаның моласын таба алмады. Қу медиен дала екен. Ақылшы уәзірі жанына келіп:

– Хан ием, жарақты жау, жасанған дұшпан сан заман бойы Отырарға лаң салған. Соның кесірінен Арыстан баптың мазары құм астында көміліп қалған. Оның осы маңда екені білеміз. Бірақ қай жерде жатқанын тап басып айту мүмкін емес, – деді. Әмір Темір нөкерлеріне:

– Іздеңдер, – деп әмір етті. Бәрі «оны қалай табамыз?» деп дағдарып қалды. Сонда ақылы мол бір қария алға шығып:

– Әміршім, оның бір ғана жолы бар. Бұл жерден мыңғыртып мал айдаңыз. Мал екеш мал да әулиеге құрмет көрсетеді. Олар оның қабірін таптамайды, әруақтан аттамайды, – деді. Темір дереу жарлық шашты. Қисапсыз қойды мың-мыңдап құмның үстінен айдап өтті. Сол кезде малдың бәрі бір төмпешікке жоламай екіге жарылып жүрді. Тұяқ тимеген төбені қазып еді, астынан әулиенің мазары шыға келді. Әмір Темір әскерлерін қойдай иіріп, бәрі жиылып, Арыстан баптың рухына арнап жер-көкті күңірентіп Құран оқыды. Құрбан шалып, кедей-кепшік, пақыр-міскінге нәзір-садақасын үлестірді. Сөйтіп баптың басына кесене соғуға кірісті. Дуалдың кесегін боз биенің сүтіне илетіп, берік болу үшін ешкінің қылын қосқан екен. Мазарды толық тұрғызғаннан кейін барып, Түркістанға қайтып, Әзірет Сұлтанның дүрбесін жалғастырды.

Әзірет Сұлтан кесенесін тұрғызу

Әмір Темір Яссауидің кесенесін салуға әмір берді. Құрлысты қадағалауды ең сенімді нөкерлеріне тапсырды. Ұсталарға, тас қалаушыларға қатаң шарт қойды. Олар таңда ғұсыл алып, жұмысты кәміл дәретпен атқаруы тиіс. Ұсталар әр кірпішті кәлима айтып қалауға міндетті. Кірпіш тасушылардың тілі кәлимадан құрғамауы керек. Құрылыс ісі қанша қауырт болса да намазды қаза кетіруге рұқсат жоқ. Басында еркі жоқ құл-құтандар бұл іске қатыспасын деп ескертті. Тек ықыласты мұсылмандар ғана таңдалды. Аспаздар тек дәрет алып барып қана қазан көтеруі тиіс. Адал малдың етінен ғана ас дайындады. Шартты бұзғандар өлім жазасына кесілді. Әмір Темір жұмысты бақылау үшін кейде жұпыны киініп елді жасырын аралап жүретін. Жұмысына салғырт қараған шеберді ұстап алса аямады. Әзербайжан, Парсы, Үндістаннан ең атақты 200 сәулетшіні алдырды. Ақысын аямай төледі. Таудан тас ойып, далада кірпіш күйдіретін 500 шеберді және алдырды. Бас ұста етіп Мәулен Убайдулла Садыр деген ирандық ұстаны бекітті. Үндістаннан тас тасуға 95 піл әкелінді. Әр кірпіштің сапасы қатаң тексерілді. Батпақ тек биенің сүтімен ғана иленді. Кірпіш мықты болуы үшін құстың жұмыртқасын қосты.

Бір күні Әмір Темір әдеттегідей кесенені аралауға келді. Кенет бір кемдікті көзі шалды. Ұсталар кесененің кіре берісін төмендеу етіп салып жіберіпті. Сызба мен жобада еңселі болып көрсетілген еді. Ирандық ұсталар Махмұд Дәуіт пен Мұхаммед Желда жобадан ауытқып кетіпті. Әмір Темір сол заматта қаһарына мінді. Еңкіш салынған кіреберісті дереу бұздырып қайты тұрғызуға әмір берді. Ал салғырттыққа салынған екі ұстаны өлім жазасына кесті.

Иран елінде алтынмен зерленген жасыл түсті қабір жапқыш жасатты. Оны салтанатпен алдырып әулиенің құлпытасына жапты. Қарнақта салмағы екі тонна болатын алып Тайқазанды қолдан құйдырды. Оны Әбділәзиз Шарафуддинұлы Тебрези жасады. Әмір Темір мешітке лауха мен бірнеше шырағдан сыйлады.

Әзірет Сұлтан қорын (вакф) ашып, мемлекет қазынасын қыруар ақша бөлді. Яссауидің ұрпақтары мен шәкірттеріне вакфтен бірнеше жер бөліп береді. Соңында қолхат жазып: «Әзірет Сұлтан кесенесін ешқашан да, қандай жағдай да сатуға, жекеменшік секілді ұрпақтан-ұрпаққа уақытша немесе түбегейлі беруге болмайды» деп қатты ескертті. Сол әмірі орындалып беріге дейін халықтың ортақ игілігіне айналып келді.

Әмір Темір ең соңғы рет Қытайға жорыққа аттанарда екі нөкерін ертіп Әзірет Сұлтанға зиярат жасады. Кесенедегі құрылысты соңғы рет қарап, бақылады. Әулиенің қабіріне келіп, ұзақ мұңдасып отырыпты. Артынша бір аптадан соң Отырарда дүние салды. Ұрпақтары патшаның кесенесін салдырамыз деп Әзірет Сұлтанның басындағы ұсталарды Самарқанға әкетті. Кесене сол күйі бітпей, аяқсыз қалыпты.

ЯССАУИ ДҮНИЕТАНЫМЫ

Бұл тарауда Яссауи ілімінің мәдениетке, дүниетанымға, тілге ықпалын баяндаймыз. Құран түскен соң, ислам өркениеті араб мәдениетін түбегейлі өзгертті. Дәстүрі мен мәдениетін, тілі мен әлеуметтік қарым-қатынасын өркениетке жалғады. Исламға дейінгі кезеңде араб ақындары касида жанрында өлең шығарып, тайпаларын, пұттарын, батырларын ұлықтайтын. Өлеңдерін Қағбаға іліп қоятын. Апта сайын әлеуметтің алдында жарысып өлең оқитын. Құран түскен соң бұл дәстүр жойылды. Ақындар хафизге айналып, Құранды жатқа айтатын болды. Ру-тайпалық батырлар – сахабаға, шешендер – мұхаддиске, зеректер – ғұламаға айналды. Қырық пышақ араб тайпаларынан бір орталыққа бағынған Араб халифаты өсіп шықты. Әлемдік мәдениетке зор ықпал етті. Уотт Монтгомери «Исламның ортағасырлық Еуропаға ықпалы» еңбегінде мынадай фактілер келтіреді: «Пайғамбар мисуагы әлемге тіс шаятын щётканы сыйлады. Сүндет көйлегі пижамаға айналды. Еуропа жұрты пайғамбар үлгісімен жеке бастың гигиенасын үйренді. Дәрет алу тәртібінен төсекке аяғын жуып жататын жаңа мәдениет туды. Сақал, мұрт, шаш, тырнақты күтіп ұстауды әдетке айналдырды. Мұның бәрі мұсылмандардың жұмаға дайындығынан басталған еді. Исламның мәдени ықпалынан соң Еуропада төрт маусымда төрт түрлі киім кию әдетке айналды. Батыс халқы күні бойы киіп жүрген жүн шекпенімен төсекке құлай кететін жаман әдетінен тыйылды. Жібек матадан киім киіп, биттен құтылды. Апта сайын моншаға түсуге дағдыланды. Ас-ауқатты фарфор ыдыспен ішетін болды. Ас ішу тәртібіне жеңіл сорпа, қою тамақ, тәтті тағам жеу дәстүрін енгізді. Диетамен тамақ ішуді жолға қойды. Бұған дейін кептірілген балық қана тұтынатын Еуропаның жұпыны дастарқаны сан түрлі дәмдеуішпен байыды. Араб цифры, компас, қағаз жасайтын диірмендер де Еуропаға келді. Соның ықпалымен жаппай сауаттандыру ісін жолға қойды. Ауыл шаруашылығын гүлдендірді. Зәйтүн, жүзім, інжір, банан, шие жемістерін әкелді. Егінді үнемдеп суаратын шағын арықтар қазу өнерін меңгерді. Музыкалық талғамын өсірді. Гитара алғаш Испаниядағы Кордова халифатында пайда болды. Сәулет өнерін дамытты. Медицинаның дамуына серпін берді. Кейін бұл ғылым Ибн Синаның атымен аталатын болды».

Ислам діні жабайы араб қоғамын өркениет көшіне қалай жалғаса, айналасындағы елдерді де шетінен ілестіре берді. Шығыс тарапқа жайылғанда парсы, үнді өркениетімен синтезделіп, жаңа адамзаттық құндылықтар туғызды. Бұрын үнді мен парсы ақындары патшаларын дәріптейтін. Мысалы, парсы жұртында жылнамашылар билеуші әулетті жарты құдай дәрежесінде ұлықтап келсе, ислам келген соң оның бәрі мұсылмандық мазмұнға ие болды. Осы жылнаманы алғаш Фердауси нәзира дәстүрімен «Шахнама» деп жазып шығады. Парсы әдебиетінде «нәзира» дәстүрі қалыптасты. Исламға дейінгі фольклордың бәрі Құран рухында қайта жырланды. Мысалы, Кейқұсырау патша жайлы дастан трансформацияға ұшырап, «Құсырау-Шырын» боп өзгерді. Бұрынғы нұсқа патшаны тотемдік деңгейде насихатталса, енді адамзаттық махаббат феноменін дәріптеді, тіпті әлемдегі жеті ғашықтың біріне енді. Парсының жеті шайыры Сағди, Физули, Хафиз, Жәми, Низами, Рудаки, Хайям өлмес ғазалдар жазды. Ежелгі үнді әдебиетіндегі жырлар да трансформацияға ұшырап, «Кәлила мен Димна», «Тотынама» болып қайта жаңғырды. Мұны «Әжам өркениеті» дейді.

Ежелгі түркі мәдениетімен синтезделгенде «Әтрак өркениетін» қалыптастырды. Құран мен пайғамбар сүндеті Еуропа құрлығында қалай мәдени толқын тудырса, түркі даласында да сондай сілкініс әкелді. Бұл – өркениет заңы. Бұл заң бойынша тіршіліктің ең ардақтысы АДАМ деген гуманистік принцип орнықпайынша, тайпа деңгейіндегі тұрпайы тұрмыс дәріптеліп тұра береді. Мысалы, өлтірген жауының қанын ішу, кесілген басты қанжығаға байлап жүру, бассүйектен шарап ішетін ыдыс жасау мақтаныш саналады. Соғыс тұтқындарын қорлап өлтіреді. Мұндай қоғамда даму болмайды. Себебі тіршіліктің өз заңы бар. Ол – «зорлық зорлықты тудырады». «Қанға – қан» принциппен саяси тұрақталған берекелі қауым жасай алмайсың. Кекті кек қуғанда «тұйық шеңбер» (порочный круг) пайда болады. Бұрын «ер», «батыр» деп қан майданда ерлік көрсеткен адамды айтатын. Кейін хас тақуаны, әулиені, жомартты, мәрт жанды да ер категориясына қосатын болды. Түркі әлемі өркениет көшіне ілесу үшін осындай трансформацияға көндігуге тура келді.

Осы жерде бір сұрақ туады. Егер осы өркениет шарттарына көндікпесе не болады? Онда Сібірдегі тува, якут, саха секілді локалды мәдениетпен шектеліп қалар еді. Мұндай мысалды Африка, Амазонка орманындағы, Австралиядағы аборигендерге қарап айтуға да болады. Шаш, тырнақты өсіру, әуретті жерлерін ашып жүре беру, арам мен адалды айыра алмау, өлген малдың етін жеу сияқты жабайы ғұрыптар тіршілік қағидасына еніп кетеді. Тіпті киелі салттарына айналдырып алады. Ал кие, құт деген ұғымдар бастауын киелі кітаптан, пайғамбарлар тағылымынан тартуы тиіс. Сонда ғана темірқазық сияқты адасқан жұртқа жөн сілтейді. Осындай өркениеттік өлшемдерді түркі даласына орнықтырған – Қожа Ахмет Яссауи ілімі. Сондықтан төменде осы ілімнің синтездік рөлін барынша тарқатуға тырысамыз.

Киелі шежіре

Яссауи ілімі болмаса, қазақ шежіресі қалай өрбуі мүмкін? Бұрын түркі халықтары шежіресін тотемнен өрбітетін. Ит, қыран, қасқыр, бұғы, аққу, қарға, аюдан таратқан. Оны мына мысалдан көреміз. Исламға дейін оғыз тайпасының 24 тотемдік символы болды. Қыран, бүркіт, ителгі, сұңқар, қаршыға, қарға, күйкентай, қасқыр, аю, тазқара, аққу деп кете береді. Бұл Махмуд Қашғаридің еңбегінде де айтылады. Ежелгі үйсін, ғұн, қаңлы тайпаларының шежіресінде қасқырдың рөлі ерекше аталды. Айталық, көне аңыздар былайша өрбиген. Бір тайпаны жаулары қырып салады. Жалғыз сәбидің аяқ-қолын шауып, жұртқа тастап кетеді. Сол кезде қаншық қасқыр кеп оны емізеді. Бүркіт келіп төбеден тамақ тастайды. Кейін осы баладан бір қауым ел тарайды. Осы аңыздың мотиві бүкіл түркі халқына ортақ. Осылайша баланы қасқыр асырап алған соң, шежіренің басына қасқырды қояды немесе қасқырдың рөлін бүркіт, аю, бұғы ауыстырып кете береді. Жаугершілік заманда жауынгерлік рухты түсірмес үшін ата-тегін жыртқыш аңнан тарату – қалыпты құбылыс. Бірақ адамтануға негізделген гуманистік философия бұл тотемдік шеңберге сыймайды. Себебі адам сана өскен сайын «Адам деген кім?», «Қайдан келді?», «Қайда кетеді?», «Тірліктегі міндеті не?» деген сұрақтар тотеммен берілетін жауапқа жұбанбайды. Қазір адамның тіршілігін зерделейтін ғылымды экзистенциализм деп атайды. Адами болмыстың түбін, онтологиясын зерттейді. Бұл ғылымға «Біз қасқырдан тараймыз» деген көне түркілік танымды салсаң, тұйыққа тірелесің. Адам болмысы міндетті түрде трансцендетті Тәңірлік әлемге жалғану керек.

Енді бір сұрақ. Санада революция туғызатын осындай ірі сілкіністі кім жасайды? Бастауын қайдан алады? Жан-жануар тіршілігімен тұйықталып тұрған адами сананы иләһи әлемге самғататын ілім сәулесін кім көрсетеді? Ол ілім пайғамбарларға уахи түрінде ғана түседі деп ойлаймыз. Киелі кітап түспеген қауымның тотемнен тәңір жасап алуының себебі де – осы.

Пайғамбарлар тізбегі тоқтаған соң олардың орнын әулие-ғұламалар басты. Бұл миссия енді соларға жүктелді. Түркі даласында оны Яссауидің ізбасарлары, сопы-дәруіштер, қожалар мектебі атқарды. Шежірелер қайта жазылды. Бұрынғы аң-құстың орнына Адам ата келді. Академиялық білімге салсақ, адами болмыстың онтологиясын дұрыс тапты. Адамзатты Адам атадан тарқатты. Адам ата – Құранда ең бірінші жаралған пайғамбар. Ең ұлық тіршілік иесі. Шексіз ілім игерген. Алланың сүйіктісі. Періштелер сәжде қылған. Құранда оны халифа, яғни Тәңірдің орынбасары дейді. Он сегіз мың ғаламдағы соңғы жаратылыс болғандықтан жердегі бүкіл тіршіліктің амандығына жауапты болды.

Сопы-дәруіштер осы ілімді жалаң аяқ, жалаң бас ел ақтап жүріп жұрттың санасына сіңірді. Бұл таным процесі Құран қиссалары, аңыз-әпсана, миф, ертегі, жыр, дастан түрінде жүрді. Адамның түпкі табиғатын тануға деген рухани құмарлық оянды. Аң-құспен шектелетін ескі дүниетаным тар қапастан шығып, түпсіз тылсымға жол тартты. Бұл өркениет жолына түстің деген белгі. Осы өрнек қазақ дүниетанымында былайша жырланды:

Атамыз Адам пайғамбар,

Топырақтан жаралды.

Мұсылман, кәпір барша жұрт,

Сол кісіден таралды.

Адам ата – пайғамбар,

Хауа ана еді енеміз.

Құдіретімен жаратып,

Топырақтан болған денеміз.

Құдайым он сегіз мың ғалам қылған,

Бұл сөзден ғибрат ал, ей, мұсылман!

Адам ата, Хауа ана жұптасқан соң,

Келеді өсіп-өніп осынша жан.

Атамыз Адам пайғамбар,

Алланың сүйген құлы еді,

Артықтығы Адамның –

Жаралған Хақтың нұры еді,

Хауадай жұпты беріліп,

Белінен перзент дүреді.

Осы төрт шумақтың иләһи мәні кез келген қазақтың санасын түпсіз тылсымға жетелей жөнеледі. Әлемдік өркениетке ілесу осыдан басталады, яғни түп негізіңді тура табу. Мұны түпсанадағы интеграция деп айтады, яғни түпкі болмыста бірігіп тұру. Бұл түсінікке хикметпен құнар берсең, бір ұлттың шеңберінен шығып, адамзатты бауырым дейтін әлемдік деңгейге көтеріледі. Қазірде осы таным болмаса, модерн қазақтардың өзі ру-тайпасын, ата-бабасын тағы да жан-жануардан таратып алуы әбден мүмкін немесе дезинтеграция процесі басталады. Айрандай ұйып отырған бір ұлт іркіттей іріп кетеді. «Көң қатса, қалпына барады» дегендей, тағылық кездегі танымына қайта оралады. Өркениет сәулесінен кесіледі.

Өркениетке жалғайтын шежіренің тағы бір түрін Нұхтан таратқан. Себебі Нұх екінші Адам саналды. Оны «Адам сәни» (екінші адам) деп атайды. Топан суда күллі тіршілік опат болды. Нұх тіршілікті қайта жалғады. Енді қазақтың шежіресін Нұхтың кенже баласы Жаппастан (Яфес) таратады. Сол себептен қазақ танымында кенже бала ерекше статусқа ие. Тағы бір қызыққа назар аударыңыз. Аңыз бойынша адамзат тіршілігі қазақ жерінен басталады, яғни Нұхтың кемесі Қазығұрт тауына шөгеді. Бірақ Қазығұрт тауы биік емес еді. Әлемдік шыңдармен салыстырғанда тым аласа. Бірақ сопылар сынықтық мінез арқылы Қазығұрттың абыройын асқақтады. Бұл қиссада былай келеді:

Ертеде топан су тартылып, Нұх пайғамбар кеме шалдыратын жер іздеді. Сол кезде әлемдегі асқар таулар:

– Нұх маған тоқтайды. Адамзат ұрпағы менен қайта таралады, – деп таласыпты. Тұран даласындағы Қазығұрт тауы ғана сынықтық көрсетіп:

– Бұл дәрежеге лайық емеспін. Ұлық Алла орынбасарын биік тауға тоқтатар, – деді. Алла Қазығұрттың кішіпейілдігіне риза болып:

– Нұх, кемені Қазығұртқа қондыр. Тіршілік сол жерден басталсын, – деп әмір берді. Нұх:

– Қазығұрт тауы қайда? – деді. Ұлық Алла үкі деген құс жаратып:

– Мына үкіні қасыңа ал. Көзі өткір, түнде көреді. Қазығұртқа баратын жолды сол біледі, – деді. Үкі Қазығұртқа жеткенше кеменің алдында жол көрсетіп, ұшып отырды. Нұх Жиддә тауын, сосын Арарат тауын айналып өтті. Кеменің желкені көрінгенде таулар балбырап, балқып кетіпті. Сондықтан да олардың жақпарында кемеге ұқсас жартастар түзіліпті.

Бұған дейін Қазығұрт тауы жай ғана қаратас болса, енді елдің көзі түскенде елжірейтін қасиетті мекенге айналды. Ол жерден тараған төрт түлік малға да кие дарытты. Тіпті Қазығұрт тауының қойын-қойнауы Ақбура, Көз ата, Ғайып ерен қырық шілтен сияқты әулиелі орынға айналды. Осы жердің халқы өркениет бесігінде дүние есігін ашқандай асқақ сезімде жүреді.

Шежірені Нұхтан тарату методы Мәшһүр Жүсіптің «Қазақтың түбі» еңбегінде былайша келеді: «Нұх пайғамбар топан судан үш баласы, үш келінімен аман қалды. Енді тіршілік Хам, Сам, Жаппас деген үш баласынан тарады. Нұхтың үш ұлы әке өсиетімен әр тарапқа таралды. Үлкен ұлы Сам парсы жеріне қоныстанды. Одан қазіргі парсы, грек жұрты тарады. Хам Үндістанға жол тартты. Ал Жаппас қара шаңырақта, Тұран даласында, қалды. Одан Түрік, Хазар, Сақлап, Орыс, Мың, Шын, Кеймар, Тарих есімді сегіз бала туды» дейді. Осы сюжет қазақ руларының көбінің шежіресінде бар.

Өркениетке жалғайтын үшінші шежірені Әнес сахабадан таратқан. Бұл көбінесе Маңғыстау өңіріне тән. Мысалы:

Әуелі бастан айтайын

Атамыз Әнес Жабалдан.

Құлақ қойып тыңдасаң,

Қандырайын хабардан.

Атаның айтып арасын,

Жеткізейін зейінге

Шежіреде қаралған.

Туыппыз Әнес бабадан,

Атамыз сол тараған.

Содан бермен сөйлейін,

Алты алаш деген ел едік

Әруағы бұлтпен таласқан.

Пайғамбардың үмбеті,

Ыбырайымның міллеті

Дүреппіз Әнес бабамнан.

Әнестен бері сөйлейін,

Сонау алты алаштан,

Алаша хан данамнан.

Әнес бин Мәлік – Пайғамбардың сахабасы, бірақ малшы болған. Көшпенді өмірді жақсы көрген. Тұрмыс салты қазаққа ұқсағасын сахаба ішінен Әнесті жақын тартқан сияқты. Мәшһүр Жүсіптің бір аңызында былай делінеді:

«Мұхамбет пайғамбардың Әнес ибн Мәлік атты сахабасы болыпты. Сіңірі шыққан кедей болса да, тақуа-тауазы болып, құрметке бөленіпті. Бірақ күн өткен сайын тұрмысы ауырлап, қатты қиналды. Үйінде ішерге ас, киерге киім қалмай, кедейліктің зарын тартты. Шыдамай бір күні пайғамбарға келіп:

– Уа, расулалла! Жанымды мазалаған бір сауалым бар. Қанша еңбектенсем де тірлігім алға басар емес. Күннен күнге азып-тозып, бір түйір нанға зар болдым. Неліктен бұлай? – деп сұрады.

– Шаңырақ көтеріп, бас құрап па едің? – деді пайғамбар.

– Жоқ, әлі үйленген жоқпын, – деді Әнес.

– Бас екеу болмай, мал екеу болмайды. Бас құралмай, мал құралмайды. Бірінші байлық – денсаулық, екінші байлық – ақ жаулық, үшінші байлық – он саулық. Ер – елдің иесі, әйел – үйдің киесі, – деді пайғамбар.

Әнес көп ұзамай үйленді. Ақша жинап, бір ешкі сатып алды. Ешкінің емшегі толған бұлақ болды, қойны толған лақ болды. Семізін сойса, терісі бұтына қап болды, мүйізі пышағына сап болды. Лақтаған ешкісінің уызынан көже жасап, Мұхамбет пайғамбар мен сахабаларды қонақ қылды. Астан соң пайғамбар:

– Тәңірім шаңырағыңа құт бітірсін! Кең пейіл, ұзақ ғұмыр берсін! – деп бата беріпті. Содан кейін Әнестің жаны да, малы да көбейіп, береке дарыған әулетке айналды».

Бұл жерде шежірені пайғамбар ұрпағынан тарата алмайды. Себебі қожалар институты онсыз да пайғамбар әулетіне жалғанып тұр. Енді бұқара халықты күмәнсіз мұсылман қылу үшін пайғамбардың өзіне болмаса да, сахабасына апарып тірейді. Ал қожалардың шежіресін Әліден таратады. Мұны «алтын дарақ» немесе «алтын шежіре» деп атаған.

Тірегі мұсылманның – әжам, араб

Мұхамбет пайғамбардан өскен тарап.

Қожа Ахмет Яссауи – Түркістанда

Кіші Мекке атанған алтын дарақ.

Алланың арыстаны Ер Әлінің

Мұхамбет-Ханафиясынан шыққан тарап.

Енді былай ойлайық. Шежіре осылай жасалмады делік. Онда не болар едік? Бөлшек-бөлшек боп ыдырап кетер еді. Одан бөлек әлемдік дінге жалғанбаған түркі тайпалары Қытай мен Ресейдің ассимиляциясына оңай ұшырады. Аты-жөндері түгел орыстанып немесе қытайланып кетті. Салт-дәстүрі мен мәдениеті этнографиялық деңгейде қалды. Тува, саха, якут халықтары әлі күнге дейін тегін бөрі, төбет, аюдан таратады. Тіпті тілдің ұқсастығының өзі мұсылманданған түркі халықтарымен интеграция жасауға әсер ете алмады. Себебі мәдениетінің мәні локальді аймақтан шыға алмайды. Ал қазақ мәдениеті глобальді деңгейде дамуға мүмкіндік алды.

Киелі география

Ислам келмесе, қазіргі араб даласын қалай елестер едіңіз? Құран түспесе, Мекке, Мәдинаға миллиондаған адам барар ма еді? Оларды қасиетті етіп тұрған не құдірет? Әрине, Құран, уахи, Мұхамбет пайғамбар. Пайғамбар шықпаса, Мекке де, Мәдина да құм арасында елеусіз жатқан жер боп қалар еді. Әлемдік діннің шырағы жанған соң, араб түбегі әлемдегі ең киелі орынның біріне айналды.

Енді қазақ даласына келейік. Қожа Ахмет Яссауи болмаса, Түркістан шаһары қандай мәртебеге ие болар еді? Қаптаған аудан орталығының бірі боп қалар еді. Арыстан баб болмаса, құр үйінді боп қалған көне Отырар қаласының орнына турист те бармас еді. Ал Оғландыдағы Бекет ата мешіті ше? Елді мекеннен жырақта, қала тіршілігінен шалғай жатқан таудың ішіндегі үңгір еді. Алайда адам ең көп жиналатын киелі мекендер – осылар. Бір ғана Яссауидің басына жыл сайын миллионға жуық зияратшы келеді. Ал осыдан 70 жыл бұрын бұл жерге күллі түркі елінен зияратшылар келетін. Халық ол жерлерге қызық үшін бармайды. Оларды магниттей тартып тұрған әулиенің шарапаты деп түсінеміз. Мысалы, көне түркі қағандары мен бектері жерленген обалар жетіп артылады. Археологтар оларды әлі қазып жатыр. Ең атақтысы – Есіктен табылған Алтын адам. Қалай ойлайсыз? Неге жұрт Есік қаласына немесе Өскемендегі Берел қорғанына Түркістанға жиналғандай нөпір боп ағылмайды? Тіпті Сақ қорғандарынан табылған алтын бұйымдарды көру үшін де Ұлттық музейлерді аралауға ынтық емес. Әйтпесе сол бұйымдар бір заманда сақтар үшін киелі, қасиетті ыдыстар болған...

Киелі кітап, хақ пайғамбар, әлемдік дін, тылсым уахи, көкірек көзін ашатын хикмет ілімі шынайы кие сезімін туғызды. Сол сияқты Әзірет Сұлтанның жүрек көзін ашатын хикмет ілімі адамға ең бірінші кие мен құтты дарытты. Бұрынғы адамдар киені табиғаттан іздейтін. Ал Яссауи киені адамның болмысынан өсіріп шығарды. «киесі бар адам», «құт қонған», «Қызыр дарыған», «Алланың назары түскен» деп, фокусқа адамды алады. Ондай адамды кейін әулие деп атайтын болды. Оны қазақта «әулие Құдай емес, Құдайдан былай емес» дейді. Енді жер мен суға, жабайы табиғатқа киені әулиелер дарытты. Әулиенің су ішкен құдығы «әулие құдық», еккен талы «әулие ағаш», қонған орны «әулиелі жер» немесе «әулиенің қадам жайы» деп аталды. Осылайша әулие бұлақ, әулие көл, әулие үңгірі, әулие шоқы деген киелі мекендер картасы пайда болды. Топономикалық аңыздар туды. Мысалы, Жаркенттегі Әулие ағашын алайық. Аңызы былай:

«Ертеде Яссауидің жеті шәкірті Мекке-Мединаға қажылыққа бара жатты. Жаркенттің тұсына жеткенде аялдап, түнемекші болды. Жатар мезгілде Шахмашыраб деген шәкірті аса таяғын жерге шаншиды. Таңертең тұрса, асасы көктеп, бәйтерекке айналып кетіпті. Шахмашыраб Тәңірдің құдіретіне таңғалып, зікір айтты. Бір ыдыс суға дем салып, ағаштың түбіне құйды. Судың шарапатынан бәйтерек мың жыл өтсе де, қурамай өсіп келеді екен. Осы оқиғадан халық бәйтеректі «әулие ағаш» атап кетіпті. Бұл ағаш әлі күнге дейін өсіп тұр».

Семейдегі Қоңыр әулие үңгірін алайық. Сол үңгір жер жаралып, су аққалы бар. Бірақ дәруіштер тылсым аңызбен оған да кетпейтін кие дарытты. Аңызы бүй дейді: топан су басқанда Нұхтың кемесіне Қоңыр әулие, Құлан әулие, Қыран әулие – үшеуі сыймай қалады. Олар сал жасап, кемеге тіркеліп алады. Нұхтың кемесі Ұлы далаға жеткенде үшеуі үш тарапқа кетеді. Қоңыр әулиенің салы жүзіп отырып Шыңғыстауға шөгіпті. Су толық тартылғанша Қоңыр әулие тау үңгірінде тіршілік кешіпті деседі. Кейін сол үңгір берекелі мекенге айналыпты. Адамдар әлі күнге дейін сол жерге барып зиярат етеді. Құнанбай қажы Қодарды өлім жазасына кескен соң «қателескен болсам күнәмді кешеді» деп сол үңгірдегі суға шомылады. Көне дәуірдің аңызын былай қойғанда күні кеше дүние салған Мәшһүр Жүсіптің Баянауылдағы моласы халықтың ең көп зиярат ететін орнына айналды. Қазақстандағы әулиенің атымен, кереметімен, шарапатымен байланысып кеткен киелі география орындарда есеп жоқ. Кез келген ауданға барсаң, кем дегенде екі-үш әулие мазары табылады.

Исламға дейін түркі халықтары үшін Алтай тауы киелі мекен болды. Оны Отүкен деп атады. Онда қағандар мен бектер жерленетін еді. Яссауиден соң бұл рәсім Түркістанға ауысты. Ислам дінін қабылдаған қарахан билеушілері енді әулиенің жанына жерленетін жаңа дәстүр жаңғыртты. Жұрт енді Отүкенге емес, Әзірет Сұлтанға зиярат ететін болды. Түркі халықтарының рухани темірқазығына айналды, тіпті Түркістанды «екінші Мекке» деп атады.

Бұрын түркі халықтары генеологиясын Отүкеннен тарататын. Аңыз бойынша бір соғыста аяқ-қолы кесілген баланы жаулар айдалаға тастап кетеді. Оны қаншық қасқыр тауып алып асырайды. Бала ержетіп, бөрінің құртқасымен бірге өмір сүреді. Бір күні жаулары баланың тірі жүргенін көріп, өлтіріп тастады. Құртқа қашып құтылды. Отүкенге келіп үңгірді паналады. Ұзамай он бала туды. Оның біреуінің есімі Ашина еді. Ол өскен соң басқаларға көсем болды. Он бала өсіп жетіліп, одан ұрпақ тарады. Ұрпағының көбейгені сонша, үңгірге сыймай кетті. Алтай тауын жаулап алып, мемлекет құрды. Өздерін ашина ұрпағы немесе көктүрік деп атады. Түркінің көсемі Ашина болды. Киелі мекен деп Отукенді таныды. Яссауи ілімі өркен жайған соң кие ұғымы ай асты әлемінен шығып, трансцендентті әлемге ұласты. Енді түркінің пірі Ашина емес, Яссауи болды. Ашина кие феноменін қаншық қасқырдан алса, Яссауи оны құрма арқылы пайғамбардан алады. Миғражда пайғамбар Яссауидің нұрын көріп ілімді аманаттап кетеді. Киелі мекеннің мәртебесін көтеру үшін бұрынғыдай адамды алтынмен жерлеудің еш қажеті болмай қалды. Керісінше дүниеге бой алдырмаған адам ұлық саналды. О дүниеге бір сабақ жіп әкетпеу адамның рухани дәрежесінің өлшеміне айналды. Бұл – әлемдік өркениеттің айқын белгілерінің бірі. ХХІ ғасырда бір елдің патшасын үлде мен бүлдеге орап көміп жатса, оны надандыққа балар еді. Басына алтыннан ескерткіш тұрғызған тиран қазір мазаққа қалады.

Исламда мынадай практика көп кездеседі. Бір ұлыс киелі географияға зәру болғанда бір әулиенің моласынан бір уыс топырақ әкеліп өз еліне көмеді немесе «қадым жайға», әулиенің табаны тиген жерге айналдырады. Сол мекенге бір түнеп, аялдап кеткен деп сенеді. Сосын ол шартты түрде соның мазары саналады. Халық ол жерді кие тұтып, зиярат орнына айналдырады. Мысалы, Әзірет Әлінің үш моласы бар. Қорқыт атаның да бірнеше моласы бар. Арыстан бабтың да мазары жалғыз емес. Баба түкті шашты әзиздің үш жерде қабірі бар. Осының бәрі кие мен құтқа деген сұраныстан туады. Себебі бұқара халық киелі мекенсіз өмір сүре алмайды. Қарапайым бір мысал: әулиелі жерлер болмаса неке қиған жастар қай жерге тәу етеді? СССР кезінде жас жұбайлар мәңгілік алауға барып гүл қоятын. Зияратқа тыйым салынған елде басқа қайда барып тәу етеді? Немесе бір балаға зар болған әйелдердің, жазылмас ауруға шалдыққан ғаріптердің тылсымнан медет сұрайтын ең соңғы бастионы әулиенің мазары десе де болады. Енді осы киелі жерлер жоқ деп есептейік. Тәңірден басқа сенері қалмаған ғаріп-ғасір қайда барып жұбаныш табар еді? Бізде діни социологиялық зерттеу жүргізілмейді. Жүргізілсе, киелі географияның жүз мыңдаған адамның тіршіліктен мән табуына сеп болып тұрғаны айқын көрінер еді.

Салафилер «Әулиенің басына зиярат жасауға болмайды. Күнә болады» деп қорқытады. Бірақ қажылыққа барғанда Қағбаны айналып жүреді. Қағбаның ішінде киелі саналатын қара тастан басқа ештеңе жоқ. Оның киесіне деген сенім момынның жүрегінде тұрады. Егер кие момынның емес, қара тастың ішінде тұрса, онда христиандар, буддалар, яһудилер неге қара тасты көріп тебіренбейді? Тебіренбейтін себебі: жүрегінде исламға деген сенім жоқ. Дәл сол сияқты Қазақстандағы киелі географиядан құт-береке көрмейтін адамның көкірегі қаңыраған қуыс деп есептейміз. Академиялық ғылымда оны «перспектива эффектісі» деп айтады. Яғни көкіректегі кие сәулесі сырттағы объектіге тиіп шағылысады да, өзінің сәулесі өзіне қайтып келеді. Мысалы, проектордан шыққан сәуленің экранға түсіп, содан соң кісінің көзіне барып ұратыны сияқты. Кино көріп, әсерленіп отырған адам жылайды немесе күледі. Оны эмоцияға бөлеп тұрған – фотондар емес, киноның мәні. Сол сияқты Қазығұртты, Арыстан бабты, Бекет атаны, Домалақ ананы көргенде көзіне жас келетін момын қазақтың кеудесінде құт пен киенің сәулесі бар деп санаймыз. Құт пен кие кісі жүрегінде болмаса, оған ештеңе де әсер етпейді.

Киелі географияның адамзатқа сыйлайтын тағы бір нығметі бар. Оны ғылымда «экософия» немесе «экофилософия» деп атайды. Адамның жыртқыштығынан тұқымы тұздай құруға айналған экзотикалық аң-құстың бәрі әулиенің басын барып паналайды. Мысалы, адамға жақын келіп жайылатын арқарлар Бекет атаның басында ғана қалды. Жұрт оны «әулиенің арқары» деп тиіспейді. Сол сияқты Созақтағы Шашты Әзиз әулиенің басындағы Жылыбұлақтағы балықтарды алайық. Олар керек десең, адамның қолынан жем жейді. Жұрт «әулиенің балығы» деп оны ауламайды. Осылайша сакральды географияның арқасында киелі жерде жүрген қырғауыл, қоян сияқты аң-құстар қауіпсіз өмір сүреді. Сексеуілдер шабылмайды. Бірақ адамнан кие кеткенде киелі географияның сау тамтығы да қалмайды.

Сондықтан дінге жан жүрегімен берілген момынның қоғам алдында, табиғат алдындағы арқалайтын міндеті – осы. Ол ілімнің сәулесімен өзін құтты адамға айналдырып, еліне, жеріне кие дарыту керек. Сонда ғана киелі география ұғымы ұрпақтан ұрпаққа жалғасады. Ал біздегі салафилік тенденция осы процесті кері жүргізіп, киелі мекендерді жоюға кірісті. Момындардың санасында киелі география ұғымы берік сақталып тұру үшін ғұламалар «Мәдинада Мұхамбет, Түркістанда Қожа Ахмет, Маңғыстауда пір Бекет, Жетісуда Райымбек, Ақжайықта Жұмағазы хазірет» деп бекітеді.

Киелі музыка

Құранды қырағатпен оқитын өнер бар. Әлемде жыл сайын Құранды мақаммен оқудан халықаралық сайыс өтеді. Қари хафиздің әуезін тыңдаған жанның жүрегі елжіреп, тылсым әлеммен ұласқандай күй кешеді. Қалай ойлайсыз, осы әуеннің түбінде иләһи сарын жатпаса, жұрт тебіреніп тыңдар ма еді? Яссауидің «Диуани Хикметін» «Яссауи» вокалды тобы жаңғыртып кетті. Тыңдасаң, жалықпайсың. Хикметтің мәні Құраннан нәр алмаса, магниттей тартып тұрар ма еді?

Исламға дейін түркілер табиғатқа барынша жақын болды. Ешқандай аспапсыз көмеймен-ақ аққан судан бастап ұшқан құс, жорытқан аңның дыбысын айнытпай салатын. Бұл дәстүр әлі күнге дейін Сібір халықтарында бар. «Көмеймен шырқау» (Горловое пение) өз алдына музыканың бір жанры аталды. Осы жанр бойынша әлемде түрлі фестивальдар да өтеді. Оны сүйіп тыңдайтын өзінің фанаттары бар. Сөз жоқ, қазақ музыка өнерінің іргетасында көне түркілік өрнек сақталған деп сенеміз. Оның дәлелі Сыр бойында көмеймен жыр айтатын ерекше мектеп қалыптасқан. Форма сақталды, бірақ ішкі мазмұн Құран рухымен байытылған. Қожа Ахмет Яссауидің ара зікірі де көмеймен айтылады. Сырттан тыңдаған жанға бейне бір ағаш аралап жатқандай әсер етеді. Шамасы, Әзірет Сұлтан түркі жұртына жағымды әсер ететін осы жанрды Һу зікірімен синтездеген сияқты. Кейін түрлі аңыздармен оны да киелі әлемге жалғады. Біз осы бөлімде түркілік музыка өнеріне Яссауи ілімі ықпалының іздерін табуға тырысамыз.

Түркілер табиғи дыбыстарды беру үшін көмеймен ғана шектелмеді. Қасқырдың ұлуын, желдің уілін, аюдың ақыруын, сұңқардың сұңқылын, бөдененің бытпылдығын, қырғауылдың қиқуын дәл беру үшін музыкалық аспаптарын дамытты. Мынадай аспаптар дүниеге келді: шаңқобыз, қылқобыз, дауылпаз, сыбызғы, сазсырнай, желбуаз, асатаяқ. Тіпті Қорқыт атаның қобызды жасауы жайлы мынадай аңыз бар: «Қорқыт жасынан ұғымтал, құйма құлақ болып өсті. Сол замандағы аспаптың бәрінде ойнайды екен. Алайда оған қанағаттанбай, адам мен жануардың үнін, табиғаттағы құбылыстар мен дыбыстарды дәл жеткізетін жаңа аспап жасағысы келді. Он ойланып, тоғыз толғанды. Қарағай ағашын кесіп әкеліп, бір нәрсенің нобайын жасаған болды, бірақ әрі қарай не істерін білмей қиналды. Күндері осылай өте берді. Бір күні шаршап отырып, көзі ілініп кетіп, түс көрді. Түсіне періште енді. Ол: «Қорқыт, жасаған қобызың 6 жасар нар атанның жілігіндей екен. Оған нар терісінен жасалған шанақ, ор текенің мүйізінен ойылған тиек, бесті айғырдың кұйрығынан тартылған қыл ішек жетпей тұр. Осылар болса, аспабың сайрағалы тұр», – деп кеңес берді. Қорқыт ұйқыдан ояна салып, айтылғандардың бәрін жасады.

Қарағайдың түбінен

Қайырып алған, қобызым.

Үйеңкінің түбінен

Үйіріп алған, қобызым.

Желмаяның терісін

Шанақ қылған, қобызым.

Ортекенің мүйізін

Тиек қылған, қобызым.

Бесті айғырдың құйрығын

Ішек қылған, қобызым.

Құлағыңды бұрайын,

Осы айтқаным болмаса,

Қайырып жерге ұрайын, –

деп қобызды қолына алған кезде аспап боздап қоя беріпті. Қобыз үнін барша табиғат, ұшқан құс, ескен жел, жүгірген аң – бәрі тоқтай қалып, құлақ түре тыңдапты деседі.

Осы аңыздан-ақ сол замандағы жұрттың табиғат үнін айнытпай аспапқа түсіргісі келген талпынысын байқайсың. Тіпті кейбірі жан-жануардың қимыл-қозғалысын саламын деп «Қара жорға», «Аюдың биі», «Ортеке» сияқты би өнерін ойлап тапты. Енді қызықты қараңыз. Яссауи ілімі келген соң түркілер табиғаттың үнін емес, өзінің жан жүрегінің дыбысын естігісі келді. Себебі көкіректе Тәңірлік әлемді аңсаған сағыныш сазының ойнап тұратыны күмәнсіз еді. Академиялық ғылымда сезімнің осы ерекше түріне «Жұмақ сағынышы» деген термин берген. Зікір алқасынан шабыттанып шыққан талантты дәруіштің кеудесін күй кернеп тұратын. Ерте ме, кеш пе, бұл күйдің төгіліп тысқа шығары анық еді. Осыған орай «күй – Тәңірдің күмбірі» деген тіркес пайда болды. «Өзін таныған Тәңірсін де таниды» деген алтын қағида күллі жаратылысты ішкі әлемі арқылы тануға талпындырды. Бұрын аң-құстың сыртқы қимылы мен үніне еліктесе, енді олардың да жан қалауын жүрегімен сезінуге ұмтылды. Мысалы, «Ақсақ құлан», «Бозінген», «Ақсақ қаздың қаңқылы», «Бозайғырдың кісінеуі», «Аққудың шері» сияқты экзистенциялық күйлер дүниеге келді. Күйдің мазмұны классикалық бағытта дамып, тұтас тақырып пайда болды. Күй құр дыбысқа емес, толыққанды сюжетке құрылды. Күйдің кіріспесі, дамуы, шиеленісуі, шарықтау шегі, түйіні сияқты композиция пайда болды. Бұрын қысқа толқындағы біркелкі ритм ұзақ қайталанатын. Енді оқиғаны толық баяндай алатын потенциалға ие болды. Осының ең айқын көрсеткіші – «Ақсақ құлан». Бұл күйдің кең тарағаны сонша: ақырында Жошы ханның қазасын Шыңғысханға сөзбен емес, күймен жеткізіпті деген өлмейтін аңыз пайда болды.

Енді бір қызық. Музыкалық аспаптар исламға дейін бақсы-балгерлердің, құшынаштың қолындағы құрал еді. Онымен адам емдеп, үйді аластап, жын-шайтанды қашыратын. Тылсым күш музыкалық аспапта деп түсінді. Оны орынсыз ұстасаң, «жын қағады» деген табу шықты немесе аспап арқылы тылсым күш ұрпаққа ауысады деп сенді. Сондықтан бақсылар қобызын немесе сыбызғысын ізбасарына табыстады. Ел ішінде бұл рәсімнің элементтері әлі де сақталған.

Яссауи ілімі келген соң аспап адамға емес, адам аспапқа билік жүргізетін болды. Бұрынғы түсініксіз жын, пері, албасты, жезтырнақ, мыстан, күлдіргіш сияқты демонологиялық кейіпкерлер адамның өміріне араласа алмай қалды. Себебі «Диуани Хикмет» бұларды фокусқа алмайды. Адамның бүкіл проблемасы рухты танымаудан және оны нәпсінің құмарлығынан шығатыны мәлім болды. Дүлей күштермен айқас тоқтап, кәпір нәпсісімен күресетін шынайы майдан басталды. Бұрын үй ішіндегі жын-періні қобызбен, даңғырамен аластап, қуатын еді. Енді Яссауи әкелген хақ зікірімен, киелі дұғалармен береке дарытатын болды.

Бұрын музыкалық аспапты жасағанда ішегін бесті айғырдың құйрығынан, шанағын нар түйенің терісінен, тиегін ор текенің мүйізінен жасайтын еді. Енді аспаптың бүкіл тетігін онтологиялық тұрғыда трансцендентті әлемнен тартты. Домбыраның ішегі Ыбырайым пайғамбарға түскен көк қошқардың ішегінен жасалды. Азаншы Біләлдің құлағынан домбыраның құлағын шығарды. Шанағы Қағбаның есігінде тұрған киелі ағашпен туысқан десті.

Мұның айғағы Қашаған жырында сақталған. Есқали сопы «Домбыраны сайтанның даңғырлағы» деп Қашағанға тиіседі. Сонда жырау:

Домбыраны күнә десеңіз,

Жиын менен тойдікі.

Ішегін күнә десеңіз,

Жұмақтан келген қойдікі.

Пернесін күнә десеңіз,

Есебі ол пәннің он екі.

Құлағын күнә десеңіз,

Хазіреті Біләлдің,

Құлағы екен деседі.

Тиегін күнә десеңіз,

Шиеленген сырды шешеді.

Атамыз Адам пайғамбар,

Жеті сазбен жерге кеп,

Күй шертіпті деген бар.

Ол күндегі о да саз,

Бұл күндегі бұ да саз.

Сазды күнә деп жүрген,

Молдеке, сенің ақылың аз.

Молдеке, білмей адаспа,

Домбыраның бізге күнәсі аз, – дейді.

Тіпті әуеннің өзін Тәңірлік әлемнен келген жеті саз деп ғайыпқа жалғады. Оны аңызбен таратты.

Тәңірі Адам атаның топырағын қырық жыл илеп, әбден пісірді. Иі қанып, саз балшық бабына келгенде, одан адам тәнін мүсіндеп тұрғызды. Енді оған жан салу керек. Жаббар Хақ бұл істі Жебірейіл періштеге тапсырды. Жебірейіл Рухты жетектеп, балшық денеге жақындады. Жаны жоқ қорқынышты денені көргенде Рухтың зәресі ұшты. Қап-қараңғы балшық тәнге кіру ол үшін тар қапасқа қамалғанмен бірдей боп көрінді. Жебірейілге бой бермей, тәнге кірмей табандап тұрып алды. Рух Тәңірдің ерекше сипаты һәм сыйы болғандықтан, Жебірейіл жұлқа тартып, денеге күштеп кіргізуге батпады. Сосын періштелерге «Аллаға зікір айтып, ән салыңдар» деп әмір етті.

Періштелер миға сыймайтын үйлесіммен құйқылжытып сайрай жөнелді. Таңғажайып ән мен саздың сиқырлы әуені, қасарып тұрған нұрлы Рухты балқытып жіберді. Сазға елтіген Рух мас болып, есінен танып қалды. Жебірейіл осы сәтте еппен қимылдап, оны тәннің ішіне жайғастырып үлгерді. Рух денеге дарып, дүниеге Адам ата келді. Ұлық Алла оны пейішке кіргізіп, барлық нығметті үйіп-төкті. Ол қалаған уақытында күй тыңдап, рақатқа бөленетін. Періштелерге қосылып, ән салып, зікір айтатын. Күндердің күні Ібіліс оны орға апарып жығады. Азғырып, Тәңірдің жеме деген жемісін жегізді. Тәңірі ашуланып, Хауа ана екеуін жерге түсірді. Жаза ретінде үш жүз жылға айырып, екеуін әлемнің екі бөлігіне жіберді. Олар бірін бірі сағынып, кейде күні бойы егіліп жылайтын. Адам ата сондайда сағынышын өлеңге қосып, іштегі қайғысын шығарғысы келетін, бірақ ол кезде жерге ән мен әуен әлі түспеген еді. Адам қанша тырысса да, пейіштегі әуенді есіне түсіре алмай қиналды. Ол кезде су да сылдырап ақпайтын. Қамыстар дыбыссыз қозғалатын. Талдар меңіреу кейіпте тұра беруші еді. Құстар сайрау дегенді білмейтін. Музыканың жоқтығынан Адам ата ішқұса боп ақыры өлуге айналды. Ән-күйсіз өлі тыныштық тозақтың азабынан да ауыр боп сезілді. Бір күні Адам ата шыдай алмай тізерліп отырып, Тәңірге арыз айтып жылады. «Уа, Жаратушы Ием, жерде ән-күйсіз жүре алмаспын. Пейіштегі сиқырлы сазды сағындым. Маған жаның ашысын. Жәрдем ет. Пейіштегі ән-күйді жеткіз» деп жалынды. Құдай тілегін қабыл етті. Ән-күйге жауапты періштені шақырып: – Дорбаңды музыкаға толтыр. Пейіштегі ән-күйді жерге апарып шаш. Менің халифам меңіреу тыныштықтан азап тартып жүр. Бұл оның жанына рақат сыйласын, – деп бұйырды. Періште дорбасына сан түрлі саз-әуенді толтырып алды да, жерге зымырай жөнелді. Жеткен бойда қабының аузын ашып, әдемі әуезді бұрқыратып әлемге шаша бастады. Музыка түскен сәттен бастап құстар да сайрап қоя берді. Жайнап жатқан далалар мен жазықтар да шөптермен бірге қосыла тербеліп, өзінше бір тылсым күйге басты. Сулар да сыңғырлап айналасын арбай жөнелді. Тау, тас, өзен, көл – бәрі де үн шығарып, ортақ үйлесімге ұмтылды. Жан дүниесі қуарып, сағыныштан сарғайып, әзер отырған Адам ата, музыканы естігенде шыдап тұра алмай еңкілдеп жылап жіберіпті. Қамыстан аспап жасап, көңілі сүйген күйді қалауынша ойнайтын рақатқа қол жеткізді. Қайғысы азайып, мұңы басылды. Енді Хауа ананы сағынғанда сан түрлі әуенге салып, құйқылжытып ән шырқайтын болды.

Осылайша адам ұрпағына ән, күй, жыр деген нығметтер мирасқа қалды. Періште Ұлы Даладан ұшып бара жатқанда, байқаусызда қабының аузы ашылып кетті. Сары майдай сақтап келе жатқан неше түрлі сиқырлы әуендер Сарыарқаның үстіне сауылдап төгіліп қалды. Періште қабының аузын байлап, ретке келемін дегенше ең сазды, ең әуезді, ең мазмұнды, ең сырлы деген ән-күй мен өлең-жырдың көбі Ұлы Далаға шашылып, желмен таралып кете барды. Ұлы Даланы қоныс етіп, Сарыарқаға мекендеп қалған қазақ жұртының ән-күй өнерінің ерекше сазды, айрықша мазмұнды болатыны содан екен деседі.

Музыкаға кие біткен соң бұрынғыдай жын-шайтан қашыратын құрал емес, адамды рухани ләззатқа бөлейтін аспапқа айналды. «Күй басы», «Өттің, өмір», «Ел айырылған», «Қайран шешем», «Көкейкесті», «Абыл» сияқты адамның рухани болмысынан шығатын классикалық күйлер шықты. Яссауи ілімінің музыка саласына ықпалын мынадан білеміз. Яссауи жолын ұстанған сопылардың ірі ошағы Маңғыстауда болды. Сол себепті Маңғыстаудың жырлары мен күйлері мазмұны жағынан философияға бай. Мысалы, ілім ұстанған әрі күйші атанған атақты Абыл «Абыл» деген күй қалдырды. Аңыз бойынша абыз өлерінде: «Менің «Абыл» күйімді үш тыңдаған адам тозаққа күймейді» деген. Бұл мәлімдеме бір қарағанда асылық айтқан сияқты. Бірақ күйді шынымен үш рет тыңдасаңыз, ойыңыз өзгереді. Себебі күйдің әуені тыңдаған жанның көңілін рухани хәлге түсіреді. Күйші осыны меңзеген болса керек-ті.

Енді Яссауи ілімінің сәулесі қазақ музыка мәдениетін шарпымағанда не болушы еді? Оны тағы да өркениет шарапатынан шет қалған түркі тектес бауырларға қарап білеміз. Онда қазақ музыкасы ешқашан академиялық оркестр құрып, биік деңгейге көтеріле алмас еді. Философия, психология, экзистенциялық туындыға айналмайды. Тува, хакас, саха елінің музыкасы сияқты экзотикалық жанрда мистикалық әуендердің халықаралық фестивалінде ғана көрініп жүрер еді.

Киелі жыр

Қазақ мәдениетінің омыртқасы іспеттес ең маңызды рөл ойнап тұрған мәдениеттің бірі – жыр өнері. Себебі жыр да, жыршы да көп қырлы функцияға ие. Тұрақты мешіт пен медресеге бара алмайтын көшпелі жұрт үшін жыраулар ең керекті тұлға еді. Мына фактіге назар аударыңыз. Ауылға бір жыршы келді делік. Бүкіл ел жыр тыңдауға жиналады. Жырау келді деген сөз – той басталды деген сөз. Байлар жырауды бір айға дейін жібермей ұстайтын болған. Себебі жыраудың міндеті сауық құрып, көңіл көтеріп, халыққа шоу көрсету емес. Ол тарихшы, ертегіші, қиссашы, хикметші, шежіреші, әңгімеші, күйші, уағызшы міндетін қатар атқарды. Енді былай елестетейік. Яссауи ілімі келмеді дейік. Жыршылар не міндет атқарады? Не айтуы мүмкін? Абай тілімен айтсақ:

Бұрынғы ескі биді тұрсам барлап,

Мақалдап айтар екен сөз қосарлап.

Ақындары ақылсыз надан келіп,

Көп жерді өлең қыпты жоқтан қармап.

Қобыз бен домбыра алып топта сарнап,

Мақтау өлең айтыпты әркімге арнап,

Әр елден өлеңменен қайыр тілеп,

Кетірген сөз қадірін жұртты шарлап.

Яссауи ілімінен кесілгендегі ақын-жыраудың бет-бейнесі осылай қалыптасады. Енді мынадай сұрақ тууы мүмкін. Неге жыраулық әдебиетті Яссауи іліміне тіреп қойдық? Тұтас бір жанрды Яссауиге зорлап таңған жоқпыз ба? Енді жауап берейік.

Әзірет Сұлтан – түркі әдебиетіне мінәжат айту дәстүрін алғаш әкелгендердің бірі. Мінәжат деп Құдайға пенденің міскін хәлін жеткізуді айтады. Жырды бастарда міндетті түрде Тәңірден медет тілейді. Өлеңді жалынып, жалбарынып бастайды. Бұл хикметте былай кездеседі:

Мінәжат еттім, міскін болып, Қожа Ахмет,

Уа, Тәңірім, бар пендеңе қыл рақмет.

Құл Қожа Ахмет қылды міне – мінәжат,

Аллам, барша құлды азаптан қыл азат.

Тәңір ием қабыл қылып тілегін,

Махаббаттың шауқы билеп жүрегін.

Пәруардигар нәсіп қылып жамалын,

Бір, Бар оның бұрсын оңға қадамын.

Құдай қолдап, мақшарда оны шат қылсын,

Қиямет күн шын Иесін таптырсын, –

деп келеді. Осы мінәжат өрнегімен өрілген өлең жолдар былайша жыр болып төгіледі. «Алпамыс батыр» жырын алайық. Көне нұсқасы Қорқыт ата жырында кездеседі. Онда Алпамыс Алып Бамсы Байрақ деп аталады. Енді жырдың түпнұсқасынан айырмашылықты тарқатайық. Бұрын «Бамсы Байрақ» жырын бастарда міндетті түрде абыздан рұқсат алатын. Абызды, жырауды қастерлеу салты болған. Cопылық ілім тамыр жайған соң Алып Бамсы Байрақ Алпамыс болып өзгерді. Жыр Аллаға мадақ айтып, мінәжатпен басталатын болды.

«Бісміллә» деп бастайын,

Көңілге жад қып Алланы.

Өткен шығар пендеміз,

Бар болса қатар жалғаны.

Құданың өзі бейайып,

Мақлұқаты тамғалы.

Ерлерден дастан бастайын,

Бар болса бізге әруағы.

Бұл Құдайға өлім жоқ,

Бейбаян депті пендені.

Баяғы өткен заманда.

Осы жерде бір қызық айта кетейік. «Алпамыс» жырында Байбөріде бала болмай, әулие аралап, бала тілейді. Ал жырдың ежелгі нұсқасында Байбөрі баланы оғыздың ханы Баяндүрден сұрайды. Хан барлық бектерді жинап, «Тәңір саған ұл берсін» деп тілек тілейді. Тәңірі тілекті қабыл етіп, бір ұл, бір қыз береді. Осы жыр Исламмен синтезделгенде жырдың кейіпкерлері әулие-әнбиемен әсерлесіп кетеді. Салыстырып қараңыз:

Әне-міне дегенше,

Сарғайып келіп таң атты.

Сол уақыттар болғанда

Көк есегі астында,

Ақ сәлдесі басында,

Сырлы аса қолында,

Өзі Ақтың жолында

Бір диуана келді де,

Асаменен түртіп оятты.

Көкірегін оятып,

Бетіне бетін қаратып,

Есектен түспей тіл қатты:

– Ей, бейшара, мүгедек,

Жаныңызға не керек?

Дейсің ғой «Маған ұл керек».

Әулиені қыдырдың,

Жердің жүзін сыдырдың,

Маңдайыңа төбелеп.

Әрқайсының әр түрлі

Мәртебесі бір бөлек.

Сен үшін бәрі қиналды,

Бір жерге тегіс жиналды.

«Бір ұл бер» деп «осыған»,

Бір жаратқан Құданың

Дәргәһіне жылады.

Мен де тұрдым ішінде.

Әулиенің күші де,

Жаратушы жалғыз Хақ

Дәргейіне ұнады.

Ұнағанын сонан біл,

Бір қыз қосып сыйлады.

Сексен сегіз сәруар,

Тоқсан тоғыз мың машайық,

Бәрінің көңілін қимады.

«Менің атым – Шашты Әзіз,

Қыламын десең ықылас.

Жарылқады Жаратқан,

Ей, бейшара, көзіңді аш.

Мінәжат жанры «Қобыланды батыр» жырында былай келеді:

Бастаймын Қобыланды деп сөздің басын,

Демесін Қадір мәулім сөз тұлғасын.

Батырдың әруағы көмек берсін,

Келтірер сонда тілім сөз тұлғасын.

Немесе:

Жақсылар дастан айтайын,

Әуелі Алла сиынып,

Екінші кәміл піріме, – деп басталады.

Егер жырдың исламға дейінгі көне нұсқасын қарасаң, тотемдік мазмұнға құрылған. Қобыланды қабылан аңның архитипінен шығады, ал Құртқа – қаншық қасқырдың көне түрікше атауы.

Енді ең ежелгі тағы бір жырды мысал келтірейік. «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырын алайық. Кең таралған көп нұсқалы жыр. Егер жырдың түпнұсқасын оқысаңыз, «Алла», «Біссіміллә», «жан аманат», «Алланың құлы» деген тіркестерді таппайсыз. Сопылық әдебиет мұны трансформацияға ұшыратып, киелі мазмұнға өзгертіп жіберді. Қараңыз:

Жігіттер, я Біссіміллә, жанды аманат,

Құлына Алла деген болған санат.

Қоймадың айт дедің де, саф азамат,

Сұраймын енді көптен мен де рұқсат.

Бердің бе рұқсатың, жақсы ағалар,

Артында қаба құйрық, алдында жал.

Айтайын Қозы Көрпеш пен Баянды,

Төңкеріп қудай мойның, құлағың сал.

Әуелі Біссімілләдан басты айтайын,

Қиылған маңдайдағы қасты айтайын.

Сарғайып сәнаменен көп жылаған,

Баян мен Қозы Көрпеш жасты айтайын.

Сөйлейін, сөйле десең, бар Құдайды,

Жаратқан Құдай артық Күн мен Айды.

Сарғайтып сәнаменен көп жылатқан

Баянның өз әкесі Сарыбайды.

Осы жерден тағы бір мынадай қызықты байқауға болады. Яссауи ілімі түркі даласына жайылғанда бірде-бір жырды «ескіліктің қалдығы», «шамандық сарыны бар» деп жоймаған. Мүмкіндігінше жырды мұсылмандық мазмұнмен айшықтады. Пері, жын, бек образдары түгелдей әулие, пір, періштеге өзгерді.

Яссауидің жыр жанрына тигізген екінші бір ықпалы – айтыс. Көне түркі халықтарында айтыс жанрының элементтері болған. Мысалы, жаз бен қыстың айтысы, көк пен жердің айтысы, өлі мен тірінің айтысы. Бірақ бұл айтыстар Құранның мәнімен үйлеспеді. Даналық көрінбеді. Мысалы, СССР кезіндегі трактор мен шопырдың айтысы, аты мен иесінің айтысы сияқты. Хикмет ілімінің сәулесі сөнгенде қоғамды қараңғылық басады.

Яссауи алғаш айтыстың трансцендентті онтологиясын жасады. Жұмақ пен тозақтың айтысын алайық:

Бейіш, тозақ таласар,

Таласуда баян бар.

Тозақ айтар: «Мен артық,

Менде перғауын Хамам бар».

Бейіш айтар: «Білмейсің.

Сенде қандай талғам бар?

Перғауын Хаман сенде дүр,

Менде Жүсіп Кенған бар».

Тозақ айтар: «Мен артық,

Бейнамазда аяр бар.

Бейнамаздың бойында

Жылан менен шаян бар».

Пейіш айтар: «Мен артық,

Менде дидар мұратың.

Жар дидарын көрсетер,

Бар Рақман Рақым».

Хикмет шумақтары символикамен сыңсып тұр. Трансцендетті әлемнің мәнін образдарға түсіріп ай асты әлеміне әкелді. Халықтың санасына ақирет ұғымын түркі дәстүріндегі айтыс форматында ұсынды. Елді тозақпен үркітіп дінге шақыратын тұрпайы тәсілмен салыстырғанда әлдеқайда көркем әдіс еді. Талғамды өсірді, өлшемді өзгертті. Сүлеймен Бақырғани да Яссауидің үлгісінде айтыс жанрын қолданады. Ол нәпсі мен рухтың айтыс өрнегін жасады. Қараңыз:

Нәпсім айтад: «Бұл бес күндік жалғанда

Бұ дүниені баққа бөлеп жатам, деп.

Бау-бағыммен тығылам да қорғанға,

Әр жаз сайын жемісінен татам», – деп.

Рухым айтад: «Біліп шарғы ілімін,

Ісін қылып тариқаттың пірінің,

Сахарларда алмай көздің шырымын,

Намаз оқып, рақатына батам», – деп.

Нәпсім айтад: «Барлық байлық ағылса,

Қытай, қыпшақ, Үндістан да бағынса,

Алтын-күміс орап алса жалынша,

Бақ бұйырса, салып алам шаһар», – деп.

Рухым айтад: «Құдай сөзін жадқа ал-дүр,

Жақсылық та, жамандық та Хақтан-дүр.

Түнде ұйықтама, ғибадат қыл, сақтан-дүр,

Ораза тұт, жұтпа күндіз заһар», – деп.

Осындай классикалық айтыстың фонында руын мақтау, атақ-даңқын дәріптеу, бір жұттық малына малдану надандық болып саналды. Поляк саяхатшысы Янушкеевич Орынбай мен Жанақтың айтысын баяндағанда осыны байқап қалады. «Орынбай алғаш айтысты бастап сұлтан, байларды мадақтай жөнелді. Сол кезде Жанақ ұрысып, бақиға көшкен дін мұсылман баласын неге жырламайсың деп ескертті. Орынбай кезек тигенде домбырасын қағып-қағып жіберіп, өлең басын Адам ата, Хауа анаға арнады. Содан Нұх кемесіне мінді. Топан судан өтті де, Арараттың биігіне шықты. Бүкіл Інжіл иірімдеріне көз тастады. Жолай барлық оқиғаны қалдырмай баяндады. Вавилон Навуходоноссорын, Мысыр перғауындарын қалдырмай сүзіп шықты. Сағат бойы мүдіріссіз жырлап, Ниагара сарқырамасындай арындап келіп, Мұхамбеттің өзіне де жетті-ау. Соңғы он ғасырды құшағына алып нөсерлеткен жыр бүкіл қазақ даласына толықси жайылар ма еді, қайтер еді, кім білсін?! Меккеден шыға бергенде арқалы ақынның домбырасының шегі үзіліп барып тоқтады» дейді.

Айтыстың мазмұнында осындай қисса, хикмет, аңыз, сакральді символдар болмаса, киелі өнер саналмайтын. Адамның экзистенциялық құмарлығын қандырмайтын тұрмыстық деңгейдегі профанды айтыс түрлері ғасырлар қойнауында архаизмге айналды. Халықтың дүниетанымда сақталмады. Қыс пен жаздың болмаса, трактор мен шопырдың айтысын қазір біреу құмартып іздей ме? СССР қанша таптаса да, «Диуани Хикметтегі» пейіш пен тозақтың айтысы қайта тіріліп ортамызға келді.

Сопылардың айтысты дамытқаны сонша: орта ғасырда Самарқан мен Бұқара медресесінде пәннің қатарына енгізді. Оны бәйіт айтыс жанры деп атады. Бір шәкірт сопылық ғазалдарды бастайды. Әріптесі келген жерінен жалғастырады. Екіншіден жұмбақ айтыс деген жаңа жанр қалыптастырды. Бір жыршы «Қисса-сул әнбиядан» немесе мың сұрақтан жұмбақ жасырады. Оны қарсыласы мүдірмей шешуі керек. Бұл әсіресе Сыр бойы мен Маңғыстау жыраулары арасында өте кең таралды. Соның бір үлгісі ретінде Нұрым мен Қашағанның жұмбақ айтысын ұсынамыз. Нұрым Қашағанға:

– Дүрегелі Хауа Анадан

Не заман өтті арадан?

Дүние басы неден жаралған?

Жер менен аспан – бұ не зат?

Мақұлық қалай тараған?

Адам, Лаухы, Калам-дүр –

Баршасы неден жаралған?

Өлгенге мансұқ неше аят

Анау отыз парадан?

Мыңсуалмас, Есеттей

Көл едің айдын жаппалы,

Сен қазақтың тақтағы,

Талайға айтып жібердім,

Құр адасып қайтарды