Қаз қанатындағы ғұмыр

Авторы: Жанат Әскербекқызы

Жанат Әскербекқызы

Бірінші бөлім

Күрсінесің, жүзіңде мұң. Күңгірт тарқан күзім менің! Көріп тұрсың ақ қайыңнан Жапырақтың үзілгенін... Жетім қалған жұртың анау, Сұп-сұр болған бұлтың анау, Құла дүзге күлкім қашып, Құрсауыңда бұлқынам-ау. *** Жан-жүрегімнің шөлдегені шын, Келеді құстар...сен келемісің. Бауыр басамын бейдауа желге Мен жаққа саған кел дегені үшін. Жүрекке салған әлегің қалып, Мұңаяр мөлдір әлемім налып, Сарыарқа-көңіл сергиді, шіркін, Самал жеткенде сәлеміңді алып. Сап-сары уайым шеккізер ғалам, Сабырмен бәрін өткізер далам. Қасқа жол қарар кінәлі болып, Қасыма сені жеткізе алмаған...

*** Жапа-жалғыз тұр қайың, Ұғар оның кім жайын. Бұлт төнеді...дегендей Халіңді мен тыңдайын. Жабырқаумен тұр қайың, Жалғыз...мұңлық бұл қайың. Бұлт төгеді көз жасын – Мұнартады мұңлы Айым. Әлем деген кең мына, Мәңгілік деп сендік... ә... Келемес күндер алдады-ау, ...Жыламаймын... сен жыла!

Қайран ауыл, кешір мені... Жатаған үй шағын ғана Естеліктен есімдегі Бұлдырайды сағымдана. Ол үй қайда... орны мынау, Жермен жексен боп кеткен бе? Сені іздедім, бал күнім-ау, Ара-тұра кеп кеткенде. Ауыл, ауыл, айтшы дедім, Балалығым қайда менің?! Келді саған қайтшы дегім, Жүздесейін, айда ма едің?! Жатаған үй... жұрты қалған Айналды да мәңгі елеске, Көкірегіме іркіп алған Сағыныш боп қалды емес пе. Жаз жабырқап, күз жылайды – Ғайып болған бәрі...бәрі... Арғанаты мызғымайды, Тек сағыныш зарығады... Уақытқа тоқтау кәні! ...Жатаған үй... бал балалық – Жар жағасы жоқтауда әлі, Түнге жылап, таңға налып.

Арамыздағы жол қандай ұзақ! Ара қашықтық – ол қандай ұзақ! Бетіңді бері бұрасың ба енді, Енді жақындар... болғандай ұзап. Күдік парағын санамда бүктеп, Қабағын ашар ғалам да «күт» деп. ...Жүректегі үннің жазбасы ғой бұл – Қағазға төккен, қаламға жүктеп.

Рабиға әулиенің бір қолына су, бір қолына от алып, жүгіріп жүріп айтқаны екен: Бір жарық Көзімді тұр қарып, Біресе нұрланып, Біресе сұрланып... ...Ия, Алла! Иесі – Сен, теріскей, күнгейдің, Бейіштің нұры ма, білмеймін. Өзіңсің жерінтер, сүйдірер, Тамұқтың оты ма ол күйдірер? Пенделер сол жаққа алданар, Ақталар, арбалар, қарғанар. Бір қолымда от – пейішке қарадым, Бір қолымда су – тозаққа ап барамын, көрсетсең... Жұмақты өртейін жоқ болсын – Жұмақты сүйгендер кектенсін. Тамұқтың отына су құйсам – Осылай өзіңе сый қылсам! Жасаған, күнәһар бола алман, Өзіңді сүю – тек сол арман!

Өзіңе бет бұрсам – Бұл жарық Көзімді тұр қарып. Ғаламға сәулесі сыяр ма? Тек саған бас иген біз деген – бір ғаріп, Ия, Алла!!!

Үстірттің үсті. Көк тұнық. Көз ашқан кезі көктемнің. Оғланды жаққа бет бұрып, Ия, Бекет ата деп келдім. Шөліркеп жатыр маң дала, Аспанға қарап, қол жая. Кез болып, қарар паңдана Боталап жатқан нар мая. Бошалап жеткен жері бұл – Ботасы тұрды талпына. Өбектеп көктем желі жүр, Асығып жеткен алқына. Қарай да қарай барамыз, Аялдай алмай жолға көп. Біз көрген кептің бәрі – аңыз, Ия, Бекет ата, қолда деп. Мая мен бота – тілекшім, Көңілді тербеп өтті өлең. Тәу етер танып жүрек шын, Ия, Бекет ата, деп келем... Сені іздеп рухым егілер, Санамды Тәңір жалты ұрған. Ботаны көр де мен көр – Өзіңе қарай талпынған...

Шопан ата қорымы... Көне қорым, Алаңдайды көңілім неге менің. Көне қорым толғанса көне тілмен, Көне күннің елесін көрер едім... Маңғыстаудың мұнартып тұр аспаны, Үстірт көшіп көзімнен, қыр асты, әні. Ойға шомған бейіттер селт етпеді Обашықтар тіс жарып, сыр ашпады... Елегізем көрердей көне күнді, Қаусырып ап жатқандай төбе мұңды. Мешітінен мәңгілік жайын тапқан Шопан ата берер ме керегімді. Бағзы заман... шіркін ай, баяғы күн, Баяғының бар сырын жаяды кім. Бастауынан адасқан болмысы бар Біздер үшін баяғы саялы ұғым.

Баяғының киесін кім аңдапты, Бұлтыңы көп бүгінім бұлаң қақты... Қош келдіңдер дегенді көзбен айтып, Қозғалыссыз сары үйек жылан жатты. Шопан ата қорымы... көне қорым... Көнемен бір қауышсам деген едім. Үстірт үсті үнсіз қап, қырат мүлгіп, Тосырқайды тұйықтау төбелерім. *** Нағашы бабам Опанұлы Жүзбайдың рухына «Иә, Асаукөк, Қанжирен! Өзгелердің ырқына Бағынбаған екі жын, Басын бермей жұлқына Арындаған екі жын. Пәрменімен Алланың Бағындыңдар маған кеп, Керек етпей қалғанын, Жүгендедім, амал жоқ.

Иә, Асаукөк, Қанжирен! Екі жыным, кел бері, Аққуды әкел көлдегі, Сұңқарды әкел шөлдегі. Қырда жүрген дуадақ Үйірімен айдап кел, Аң біткенді қуалап, Құс біткенді байлап кел! Алтай тауын асып кел, Қалжыр суын кешіп кел, Марқакөлді қақ жарып, Қара жел боп есіп кел! Мысқал ана1 ұрпағы Бірі қалмай жиылсын, Қожамбеттен2 кім тағы?! Аруаққа сыйынсын!» ...Осылай зікір салған бақсы бабам, Елі одан ем сұраған, бақ сұраған. Күңірентіп, қобыз шалып, күйін төккен, Алқалап, қолқаласа жақсы-жаран. Қалжырдың жағасында қалың ағаш, Тыңдаған сол қобыздың зарын ағаш. Қобызы таңғажайып күй төккенде Таратқан аңыз қылып бәрін алаш.

Қалжырдың жағасында нағашы жұрт. (Беу, уақыт, барасың-ау тағы асығып...) Жүргендей бақсы бабам тау бөктерлеп, Асаукөк, Қанжиренді таң асырып. Өткенді жиі еске алам бұл күндері, Асаукөк, Қанжиренді кім білмеді?! Бірін мініп, біреуін жетекке алып, Сол бабам іздеп келер бір күн мені... 1 Мысқал – Қожамбет ішіндегі бір ел осы ана есімімен аталады. 2 Қожамбет – ру аты

Ақырзаман ақырды Санадағы жалғандыққа шыдамай. Жер демін ап ақырғы Жұлдыз үркіп, қорқыныштан құлады Ай. Алла отырды мызғымай, Періштелер жөнелді ұшып жан-жаққа. «Бұл мекенде боламыз, - деп, - біз құдай» Алма ағашы қала берді аулақта. Саналарды жаулап алды Ібіліс, Бет бұрды да сосын Алла құртуға. Есін алып, сапырылыс, жүгіріс Бір пенде тұр құдай-қақпа сыртында. Шашын жайып, зарланып, Тыр жалаңаш әйел жетті алқына. Қалармын деп алданып не арбалып, Қарамады ер артына... Дүниенің тозды өңі, Жаңғырар ол... өткен мүлде ұмтылар. ...Алма ағашы күтіп тұрды өзгені Миығында күлкі бар...

«Етікші етік тігер бізіменен, Тарамыс жорғалайды ізіменен. Құдай берген өнердің арқасында Оршанның3 жақын болдым қызыменен». Осы еді сүйікті әні жездеміздің, «Қармағы қаппай қалған өзге қыздың». Жауапты орайымен тауып айтар Мазалап, қалжыңдаған сөзге біздің. Қош айтып қызығына бұлаң кештің, Фәниден алып кетті мұнар көшкін. 3 Оршан − ел аты Бір қабір пайда болды қырат жақта − Айтпайды содан бері бұл әнді ешкім. Жездей де кетті әпкенің ізіменен, Тарамыс есіз қалды бізіменен. ...Жалғанның жалғандығын ұғына алмай, Барады ала бұлт боп жүзіп өлең...

Ғайыптан Аллам берген несібем ең, Сенен қап тірлік кешем несіне мен? Қай жаққа бағыт түзеп, бет алғансың, Барасың асығыстау көшіп өлең. Аялда, өкпелетсем, кешір, өлең, Ала кет, не болса да көшіңе ерем. Түңіліп ақынынан бұ заманның, Аспанға кетпексің бе, есіл өлең?! Тұлғаңның іші қандай, сырты қандай! Тұрғанда сол қалпыңды құртып алмай. Көшсең көш, хас өлеңнің қадіріне Жете алмай ақындықтың жұрты қалғай. Аспанды тұрақ еткен Абай-өлең, Талпынып тұғырыңа талай өлем... Барады саған қарай тағы бір көш Апыр-ай, ермекшімін... қалай ерем... *** ...Теңіз жатты тебіреніп, Елесін ол мені неғып. Жанарымнан жас саулады, Жүректегі сенім өліп.

Неге келдім бұл қалаға? Неге келдім тұл жағаға? Күрсінеді сорлы сезім, Кез боп қалып кіл налаға... Теңіз, неге түнересің? Келдім көңіл жүдегесін. Сүйген жанға қадірі жоқ Сезімімді кім елесін. Жанымнан мұң бір кетпейді, Жағада жел дірдектейді – Сүйіп нең бар, сорлы екенсің, Махаббатта құн жоқ дейді. Сан табалау қинар әлі, Кеудедегі күй қаралы... Жазығы жоқ жазған сезім Жан бере алмай қиналады. Көк жымиды нені көріп Шуағынан өмір өніп. ...Теңіз жатыр тебіреніп, Елесін ол мені неғып... *** Біздің көңіл Сізге ауған Сіздің көңіл күзге ауған. Не күтеді бізді алдан, Не күтеді Сізді алдан?!

Үн жетеді шалғайдан, Самал соған арнайды ән. Сартап етіп сағыныш Күндерім-ай сарғайған. Сары күзге Сіз ғашық, Сізге қылған бізді асық. Сынаптайын сырғумен Күз де кетер түзді асып. Сап-сары өңді күз-ғалам, Тұла бойы мұздаған... Мұздай көңіл түңілтіп, Өл деймісіз Сіз маған?! Көз жазып қап күлкімнен, Көзге тамшы іркілген. Күте-күте жолыңды Күзге айналам бір күн мен. Сізді әлемнен қызғанған Қабағынан сыз жауған Бізді көрер амалсыз Сіздің көңіл... күзге ауған... *** Өмірзая өлді деп өксіме жел, Таңда қайта ол туады Шолпан болып... Светқали Нұржан

Өмірзая өксіді...түн егілді... Қара түннен үзе алмай шідерімді Ұмтыламын таң жаққа, кідіртуге Құбыланы бетке алған бұла өмірді. Өмірзая ғарышқа кетті сіңіп – Жанның жоғын тұрғандай Көк түсініп. Түнді тастап шыға алмай қамаламын – Уысымнан ай-жұлдыз кетті шығып. Тұнып тұрған секілді ғалам мұңға, Сансыраумен бөлінсе санам мыңға Өмірзая қарайды Шолпан болып, Сонау көктен... беймаза таң алдында. Шолпан болып дүния жылады бір, Шолпан деген – түнектің шырағы бұл. ...Қарайламай кетеді-ау мұңлық түнге Құбыланы бетке алған мына ғұмыр.

Түннің жанын текке мен жаралаппын. Көкжиекті жүргенде жағалап күн Белдеуі жоқ белгісіз бір ғайыпқа Түнмен бірге жұтылып бара жаттым... Жалған дүние бәрін де ұмыттырды, Тұнық күнді, тағы да тымық түнді. Өмірзая... көз жұмған кешпен бірге Таң алдында Шолпан боп күліп тұрды... Өмірзая – Шолпан-ай...

Жел билейді мың бұрала, Бұлтқа кірген күнді қара... Күллі әлемнің аясында Үндемейді Үлбі ғана. Үнсіз, тілсіз Үлбі ағады – Сырына тек түн қанады. Аспандағы ай арман қылып, Ғашық көзбен мың қарады. Үлбім үнсіз бұйығады, Ертіс үні – ұйығаны. Ерке өзеннің екпінінен Ғаламат бір күй ұғады. Ертіс-жігіт, ерке жігіт, Өне-бойын өртеп үміт. Аласұрып... ән салады, Әуенінен шер төгіліп. Сол үміттің үнін алып, Барады Үлбі тынып ағып. Күн қарайды ерке Ертіске Бұлт қойнына кіріп алып. Ел айтты екен нені біліп – Ескі сөздің жөнін ұғып Сыр қозғасаң, бұл екеуі – Үр қызы мен сері жігіт.

Бір-біріне арман болып, Түннен безіп, таңнан жеріп, Жасағанның әміріне Қос өзен боп, қалған көніп. Асау сезім еліктірген Ертіс жайлы нені ұқтым мен... Үлбі-қызды еркелетер Құшағына келіп кірген… Бастау алып хақ-әлемнен, Қос өзен боп қатар өрген Екі ғашық толқиды кеп, Алтай-баба бата берген...

Мөлдір суына Күн шомылады күндіз кеп, Сен аманбысың, Біз аман-есен жүрміз деп. Тоңазып бойы Ай шомылады түнде кеп. Саған болмаса Мұңымды шағам кімге деп. Төнеді Алтай Қанып ішердей мөлдірін, Өзің баспасаң Басады дейді шөлді кім. Кер атпен шауып, Көлді айналады бозбала... Ол күннен белгі – Аңыз боп жеткен сөз ғана. Ару қыз қайда? Аққу боп ұшып кеткен бе?! Оралар ма екен Осынау көлге көктемде... Марқакөл, Марқа... Маңырап қалды-ау бір арман. Жүйрікке мінген Жеткізбейді ғой бұ жалған... Мөлдір көл жатыр – Мөлдіреп жатыр Тазалық, Күн мен Ай тұрар Күн сайын келіп тазарып...

Бәрі де Әлі де мөп-мөлдір, Күрсініс естілер көктен бір, Сол көкке аттанып кеткен бе Жұпарын ауаға төккен гүл... Бәрі де Әлі де мөп-мөлдір, Көңілде көлбеңдеп көктем жүр. Мөп-мөлдір осынау әлемнен Мен бір күн түңіліп кеткем-дүр... Аспанға бір сәлем жолдадым, Мөп-мөлдір әлемде тоңғаным... Ызғары қариды бетімді – Қайтейін мөп-мөлдір болғанын... Жерінде – тірлікке таң болам, Көгінде – аманат жан болам. Әлем тұр көңілі суыған – Менің де көңілім қалды одан... Бәрі де Әлі де мөп-мөлдір, Ойнақтап келеді көктен нұр, Мөп-мөлдір аспаннан жалт етті-ау, Жалқы сәт... ғайып боп кеткен бір...

Тас балбалдың тағдырын-ай, Тас боп қатқан тән жылымай. Тұла бойы құрсауланған − Тас құрсауды салды Құдай. Кебенекті күн өлерін Кебін киген түн өлерін Көре-көре жаны суып, Тасқа айналған жүрегі оның. Желік қысып жел келеді, Тілдесе алмай сенделеді. Айтар сөзін бұл айта алмай, Тас-кеудесі шерленеді. Дәуір болып дүбір өтті, Ақыры бар ғұмыр өтті... «Лә иллаһа ил Алла» деп, Балбал мүсін күбір етті.

Мендегі үміт Көк пенен жерге егіліп, Түңілгені-ай, кетердей көрге кіріп. Бір қиырын жалғанның жайлап алып, Жүр екенсің ол жақта сен неғылып... Мына жалған Қапа қылып ақша бұлт жылап алған, Көк аспаннан көңілі, сірә, қалған. Бұлт екеуміз үн-түнсіз тілдесеміз – Екеумізде, өйткені, бір-ақ арман. Жылап бұлт, Орамалын жіберер лақтырып, Мен егілем... көңілде бір-ақ күдік. Көкжиекке қонарда сәл кідіріп, Күн қарайды, көзіне сұрақ тұнып. ...Мендегі үміт Еркелейді мендегі шерге күліп, Желкілдейді, желігіп, жел не біліп?! Бара жатты қабарған қара күдік, Бауырына бұлттың өңгеріліп.

Тебіреніп... Аласұра аспанның төріне өріп, Бір ғайыпқа жөнелді шер үдеріп... ...Бұлттан шыққан күндей боп жарқ етті үміт – Бұлт жетелеп әкелген сені көріп... *** Жеті ғаламнан асқан Шерлі бір дауыс боп Жаңғырып құладым. Аспан – Шақырар ол жақтан ауыс деп Менің мәңгілік тұрағым... Төрткүл дүниені басқан Ұлы мұң тұншығып Жылайды кеудемде. Аспан – Түнерер, бозарар... күрсініп, Суық шырайды көргенде. Осылай фәнилік жайым, Кеудемді қақ жарып Жүрегім шырқырар. Айым!!! Қараңғы әлемде жап-жарық Жанымның нұрын іркіп ал!

*** Тәңір түнді жаратыпты сорлы ғып, Құшағына ене беріп, өлді үміт. Жұлдыздарды бауырына басып ап, Ай жөнелді әлдеқайда жөнді ұғып... Түн дегенің... өксіп, өксіп жылаған, Өксігенін естімейді бір адам. Сүріндім кеп мүрдесіне абайсыз Тылсым көктің шырқауынан құлаған. Содан бері ұзай алмай шырмалып, Мендік жүрек шеріне оның жүр налып. Уақыттың шылбырына оралдым – Ол шіркінің тоқтамады бұлданып. Мен де ұзаймын, амалым жоқ, қала алман, Қалдырмайды жат жылдар да жаңарған. Басқа бір жан бір күн келіп сүрінер, Қара түннің қабағына қабарған.

Қараңғыға кеп қонармыз қонаға, Мәңгіліктің мекені сол бола ма?! Қара жолда қараңдаймын... Өлі әлем... Айдың жүзін тұмшалаған өліара... Қаһан Теңізі бастан былғанса Тұндырар ұлы бар-дүр-ді. Терегі түптен жығылса Тұрғызар ұлы бар-дүр-ді. Қаһарлы ажал оны алып, Қаһанды қапы қалдырды... «Күңіренген қобыз не деді? Көмейін тессін қорғасын! Тірліктің бар ма керегі, Түбі оның құрдым болғасын. Тескентау асып кетеміз, Сол жолда Тәңірім қолдасын! Төрт құбылам еді төрт ұлым, Ішінде Жошым – абадан, Сұм қайғы, жанға бер, тыным! Қабағыма әлем қараған! Айықпай сірә, кетермін, Арқаның ақсақ құланы Жүрекке салған жарадан.

Бағым да қалар адыра, Тағым да қалар адыра! Әлемге билік жүргізген Шағым да қалар адыра. Жалғанның бір күн жайы ұрар, Бағымды сөйтіп қайырар, Тәнімді тастап шыққан күн Жанымның дерті айығар! Бес күндік мынау тірлікте Алсаұрғанмын неге осы?! Тірліктің соңы бір нүкте, Түңілдің неге демеші. Осыны саған айтамын, Тақыттың иесі келесі, Не жазса өзі біледі Құдырет-қалам егесі». Теңізі бастан былғанған Терегі түптен жығылған Қаһанның шерін арқалап, Қобыздың үні құбылған. ...Тұрлауы жоқ дүние-ай, Құланға келіп ұрынған!!!

Ай шағады көкке мұң. ...Көз алдымда тек менің – Таңға ілесіп келгенің, Күнге ілесіп кеткенің. Телегейде – мың қайғы, Қайғысын кім тыңдайды. Тымық түнде теңселер Сырлас қылып мұңлы айды... *** Жапырак кешкен Сары Күз, Кездесіп тұрмыз тағы біз... Өзіңдей жүрек сап-салқын, Сарғайып кеткен жанымыз. Сары күз, жеттің тым жылдам, Өзіңді көріп қынжылғам, Көктемім көлбеп қиялда, Санамды тербер мың жылғы ән. Мамырмен кетті бал сезім, Тамызға бодан бар сөзім, Енді сен кетсең не болар, Серігім болып қалшы өзің… *** Бұйығылау бөлмемнің Мұңайғанын кім көрді. Сен келер деп сенгенмін, Жалғыз өзі... күн келді.

Сенсіз келді, жабығып, Елемедім тіпті оны. Өкпеледі тағы үміт, Бұл емес ед күткені. Құса болып күн қалар, Қиянатқа көнбейтін. Тереземнен түн қарар Мені жақсы көрмейтін. Тәп-тәтті бір түсті ұрлап, Күдік келер қонаға. Сен қарайсың мысқылдап... Айсыз аспан... Өлара... *** Қызыл іңір – Жалғанның үзігі бұл. Қып-қызыл көкжиекте Қырмызы қызығы жүр... Құбыла құбылады Күмілжір ғұмыр әні. Қыжым жел етегіне Шалынып жығылады. Шырайлы бұлт – Қарайды сынай күліп... Күлкінің тамшысына Жанарын шылайды үміт. Қып-қызыл күнді кешіп, Кеудемнен күмбір есіп, Келемін Кеңістікте – Білмеймін, кімге ілесіп...

*** Ақырап та ғұмырын тауысты енді, Қадамына қар бітіп қауыс келді. Дірдектеген жұлдыздар бірауыздан Кезегі деп қауыстың дауыс берді. Сағынышын сарғайтып түзге жайып Сарын айтар болады-ау күз де ғайып. Кірпігіне мұз қатқан қыс-құданың Болар ма екен пейілі бізге лайық. Жерге қарап үн-түнсіз мұңайды Көк, Көңіліндей солғындап тұр Ай жүдеп. Тұнжыраған жанарын шайып түннің Бозғылт сәуле кеудеме құлайды кеп. Бір шері бар ғаламның жан ұқпаған, Қарасынан наласын танып қалам. ...Ақырапқа қош айтқан Аймен бірге Қауыс дейтін әлемге маңып барам. *** Естідің бе ақпан әнін, Қабағында – қап-қара мұң. Мұңаяды мұңлық-жалған, Ақ-қарасы Хаққа мәлім.

Төгілтеді ақпан әнін, Білер бір күн жоқ боларын, Қарашықтан сырғыған жас Қарға айналып тоқталарын. Ақпан, ақпан... жүрегі мұз, Кімге өкпелеп жүр едіңіз. Құлшылық қып тұрса да әлем Жылымады-ау бір өңіңіз... Жауабы жоқ сұрағымның, Жүрегінде сірә, бір мұң, Мен де солай... іштен тынып, Іштен ғана жыладым мың. Қас-қабағын қар шалады – Көктем-қыз ғой аңсағаны. ...Ақбоз атын ойқастатып, Ақпан-жігіт ән салады. *** Ақша бұлт баяу жүзіп келеді Төбемде Тамшы етіп сырын үзіп береді Өлеңге. Ақша бұлт баяу сырғып өтеді Егіліп, Өлеңді сосын мұңлық етеді, Мені – ұмыт. Көз жасын оның іркіп алады Жүрегім. Жаңғырып жерде күлкі қалады, Білемін.

Төменде жүрмін кешіп қаланы, Сенделіп, Ақша бұлт көкте көшіп барады Сен болып. Соңымнан әлі көп күн келеді Мұң есіп, Өзіңмен бірге кеткім келеді Ілесіп. Сытылып менен... сенен қалады Тіршілік... Бұлтпен бірге өлең барады Күрсініп. *** Балалық өтті, білдің бе?! Абай Санамнан сағыныш тамшылап, Іздеймін балалық мекенін. Барсам ба ол жаққа хал сұрап, Бәлкім... мен бала боп кетемін. Алаңсыз күлкінің сыңғыры Ауаға күмістей шашылған. Жайыма қалдырып бір күні Жалт беріп, жоқ болды қасымнан. Жоқ болды осылай бал шағым, Кетті ғой қайрылмай, шың асып. Іздедім қанша жыл, қанша күн, Сағыныш сағымға ұласып.

..Сағымда сәби боп жүгірем... Өмір ғой, өмірге бар ма айып. Уақыт, алдыңа жүгінем, Санамда сағыныш сарғайып. Қауыштыр бір сәтке, бір күнге, Сол шақты жоқ деуге қия алман... Балалық кетті өтіп, білдің бе, Қол бұлғап қояды қиялдан.

Сағым жөңкілген белім аман ба, Жалпақжұрт – жайлау – төрім аман ба? Аңыз боп жеткен ата қонысым - Қос Арғанаты, желің аман ба? Ынтызар едім желіңе бұла, Демеу жетпей жүр деміме мына. Кеудемді жарған керімсал өлең Тірігесәлем, өлігедұға. Сағынышты әннің сазы бар ма екен, Сазынан шерім жазылар ма екен, Қаңқылдап ұшқан қараша қазы Қамыққан үннен наз ұғар ма екен?! Сарғайып қалған санамда кірбің, Қолыма ұстаған қаламда кіл мұң, Жалғанда жапа шегумен жаным Жалғыздық дейтін аралда жүрмін. Қабағын бағып кердең зәбірдің, Жайсаңдар жайлар төрден қағылдым. Тарбағатайым – тәу етер жерім, Топырағыңнан өнген дәніңмін.

Китіңқараға4 қаталап барып, Сыбанбұлақтан5 сырға қансам деп, Жұмбақ жасырған жотаны ақтарып, Көненің сөзін тыңдап алсам деп Қиялдаймын-ау... 4 Китіңқара – жер атауы 5 Сыбанбұлақ – жер атауы Бұлақ суалып, құрыған дей ме, Баба қонысым, бағың қайтқан ба?! Жылы үмітпенен жылынам кейде Сағынышымды сағымға айтқанда. Арғанатыдан бұлт көшкенде Бауырын осып, жел қамшылайтын Тілін тістеген тымық кештерде Тау маңдайынан тер тамшылайтын. ...Баяғы мөлдір көгім қалыпты, Бұлт орамалын маған бұлғады, Сыбанбұлақтан шөлім қаныпты Тәтті түсімде таң алдындағы.

Көмейден ұшты бір ән жыраққа, Жанымды қайтіп алып қалармын, Китіңқараға – Сыбанбұлаққа Бұлт болып ...кейін маңып барармын...

Айтқаншоқы нені айтар, Аңыз қылып ел айтар, Назаланған көңілін Жеңіл ауыз жел айтар. Күн шыққанда қозғалар, Аспан бұған көз қадар. Тау мен тасқа соғылып, Жараланып сөз қалар. Көкті кезген күн ермек, Жоғалмауын тілер көп. Елдің жайын сұрайды Егізбұлақ білер деп. Бауырында – ырыс-құт, Жайлау еді бір ыстық. Жүдетеді еріксіз Еңсені езген тыныштық. 6 Айтқаншоқы – жайлау Сырлы әуенді әнді үздік, Абайсызда сән бұздық. Айтқаншоқы жұртында Күңіренер жалғыздық. Түс көрмек боп сан қилы Тарбағатай қалғиды. Қарт шоқының қабағын Қаңғыған жел аңдиды. Тәнін сүйер таң нұры, Шайылмайды бар мұңы. ...Маңдайыма көшкендей Айтқаншоқы тағдыры...

ТАРБАҒАТАЙ. ҚОЛА ШЫРАҒДАН. “Қола шырағдан” ежелгі Тарбағатай атырабын мекендеген көшпенді тайпалардың б.д.д. 1 мыңжылдықтағы мәдени мұрасы болып есептеледі...” “Егемен Қазақстан” газетінен. Тарбағатай – күміс су, алтын бел-ді, Сусып дәуір, ғұрпы мен салтын көмді. Қола дәуір сарқыты - бұл шырағдан Сол күндерден қалған бір жарқын белгі. Аңсары мен арманын шырақ қылып, Шырағданда шырақ боп бүр атты үміт. Қола ыдысты ұрпаққа тастады кім, Мұра қылып, сыр қылып, сұрақ қылып. Мінсіз ғажап құйды екен шебер қандай, Төрткүл әлем көрінген өнер қандай?! Өрнегіне көз сүзем, амалсыздан Тылсым, терең сырына өрем бармай.

Арша жыласа – менің көзімнен жас тамды, Айта алмай келем аршалы таудан басқа әнді. Екеуіміз ғана түсінісетінбіз қапысыз, Екеуіміз ғана егілтетінбіз аспанды. Мен кетіп қалдым. Өксігін тежеп қалды арша, Кеудемде кетті өкініш пенен зар қанша!.. Жылайды арша, таудың желіне үн қосып, Ақырзаманның ақырғы күні қалғанша... Арғанатыдан ажырамайды ол бір елі, Арғанатының арша болады жүрегі, Жылай да жылай қайғы-шерінен арылып, Ақырзаманның ақырғы күні ол күледі! Арша жылады, Қанша жылады, Білмедім, Аршаға ауып аңсарым әлі жүр менің... Жұбаныш болмас жабыққан менің жаныма Арғанатысыз, аршасыз сұрғылт күндерім...

Өкпелер Көккемер 7 Көккемер – жер атауы. Сағыныш шылаған, Жек көрер Сәттерін Үн-түнсіз жылаған. Көктем кеп, Көкпеңбек Түрге енген шағында, Өктем боп, Кәр тігер Түрленген сағымға. Көшеді Кешегі Күндердің егесі, Өшеді Тебірентіп... Түндердің елесі. Бүрменің8 Күлгенін Өзінше шам қылып, Гүл демін Сіміріп, Қалады жаңғырып. Күн өтті, Жүдетті Бір сәттер қапа ғып, Түнетті Нала-мұң Шерлі жер атанып... Ел ауды... Жалаулы Жылдардан шошынып, Жылаулы шақтардың Куәсі – осы жұрт... Көккемер Кектенер, Ғайып бір кезеңге, Деп келер 8 Бүрме – Көккемерге жақын мекен “Мұңым шай” Құйғандай9 өзенге.

Тұнжырар Түн жылар, Өксігін жел жұтып, Қынжылар Көктегі ай Шертілер шер күтіп... Күз келіп, Сыз жеңіп Сұрқайлау түрге енер, Ізденіп, Зәрлі ызғар Бір кетер, бір келер... Қыс келіп, Тістеніп, Бүркенер көрпесін, Түс көріп Оянар Мұздай боп ертесін... Көккемер Өкпелер Тұрақсыз жалғанға. Төкпелер бар сырын Оңаша қалғанда...

Әкем Жалғызтал деген бес-алты үйлі шағын ауылда дүниеге келіпті. Бүгінде ауыл біршама үлкен. Талы да жалғыз емес... Жалғызтал, Жапанға бітіп, жабықтың ба екен, Жалғыздық көріп, қамықтың ба екен, Жапырақтарың жамырай жылап, Жалғыз жолаушыны налыттың ба екен... Жалғызтал! Жалғыздық деген зарлы жыр еді, 9 Құйған - өзен аты. Әкем де менің жалғыз ұл еді. Күдігін шайған сенімді үміттің Шырайы қанық алқызыл еді... Жалғызтал! Жалғыздық қазір атыңда ғана, Жалғызбын деуге дәтің бара ма?! Көк терек пенен ақ қайыңдардан Атың да оқшау... затың да дара.

Жалғызтал! Жабығар болсам есіме аламын, Бел асып барад көші наланың. Сезіндім бе екен сенің атауың Жаныма жыр боп көшіп аларын... Жапанда жалғыз тал өседі екен, Тал бойын тербеп ән еседі екен. Жалғыз қалғанын қаламай Тәңір, Жанына ағаш тағы өседі екен. Жалғыз тал көрсең, қимай жүр дейді, Жақынды жаттай сыйлай жүр дейді. Жалғыздық зарын тартпаған жандар Жалғанға мынау сыймай жүр дейді. Жалғызтал, болдың бабама мекен, Сусаған жүрек нәр ала ма екен?!. Кінәмшіл көңіл түңілсе бір күн Жалғыз тал өскен далама кетем…

Әлдеқайда сонан соң жөнеледі, Жаны мүлде шаттықтан бөлек еді. Кермек, мөлдір көз жасын сіміріп қап, Арғанаты сонымен көгереді. Жерді жара, ұмсынып көкке мөлдір, Арыла алмай өксікті өкпеден бір, Тегін іздеп жүдейді телмірумен Пері-қыздың жасынан көктеген гүл. Қара тастың сия алмай ұғымына, Риза болмай тентек жел қылығына, Үні шықпай жылайды бейкүнә гүл, Нала болып бір сәттік ғұмырына. Арғанаты қалады...көп қонағы, Қонақтары мұң тастап аттанады. Ақша бұлт-пері қыз секілденіп, Налалы гүл бір күні жоқ болады. Ұлпа тәні үлбіреп мамық қанат, Бұлт бүркеген дидарын тамұқ қамап, Айналып кеп пері қыз тамшы үзеді, Қарт жотаға күрсіне, налып қарап...

Кеудемнен шырқыратып жанымды үзіп, Ақ сағымда барады ауыл жүзіп. Жүрегімді шеңгелдеп қысып алып, Тамырымда ойнайды қаным қызып. Аппақ болып алдымнан таң келеді, Таңмен бірге тіршілік сәнденеді. Өлеусіреп аспанда ай қалыпты, Ұмыт қалдырғандай-ақ әлденені. Көмкеріліп сұлбасы сағымменен, Алыстап бара жатыр ауыл менен. Қайта-қайта бұрылып қарай бердім, Қарай бердім, тербетіп жанымды өлең. Туған жер бауырынан жаң шықтым, Серік қып сағынышты ала шықтым. Ауылымның суреті шыққа тұнған, Ішінде тұрып қалды қарашықтың.

Артта сағым, тағы да алда сағым, Жарысып келе жатыр далбаса мұң. Алдымнан соққан желдің шоқтығына “Аулыма ала кет” деп жармасамын. 1984 жыл

Жер менен көкке тіреудей, Жерден су, көктен нұр ембей. Найза шың тұр шаншылып, Қабағы қайтсін түнермей. Ұшар басында бір шынар, Тәкаппар қарап тұр сыңар, Тілдесіп қана қайтуға Төзімі жетіп кім шығар?! Жазықты жайлы, еп көріп, Жан-тәнімен жек көріп, Шыңдағы жалғыз шынарға Теректер қарар кектеніп. “Кеудесін керген сылқым” деп, Қайыңдар тұрар күңкілдеп, Шыбықтың аузы ашылар “Жетем бе соған бір күн” деп. Тұрмайды неге жерге кеп, Керек пе оған, төр бөлек? Шыршалар кетті жетуге Найзадай шыңға өрмелеп. Шынар тұр бойын тік ұстап, Жапырағымен тыныстап. Күңкілін жұрттың не қылсын, Кімімен қалай ұғыспақ…

Көрінетін бұл өмір сәл мұңдылау, Уысында бұлқынтқан тағдыр мынау. Асығады ол арналы ағындарға, Жалғыздық-ай! Жанына салдың бұрау. ...Қыс келді де, арнасын мұз құрсады, Қара жерден қайыр жоқ сыз құрсағы. Тым-тырыс боп бұлағым тілсіз жатыр, Сөйлер ме екен сынғанда мұздың сағы... 1993 жыл

Көктем бе, жаз ба, ұмыттым, Қырқаға барғам ой қуып. Шуағын шашып, күліп күн Жатқандай дала той қылып. Көкпеңбек аспан...көк дала, Көк сағым толқып ойнаған. Көңілде, сірә, жоқ нала Жат емес мына той маған. Кеудеңе мәңгі орнығар, Қуаныш-жарты, жарты-мұң. ...Естідім кенет сорлы зар - Адасқан қаздың қаңқылын. Айнала ұшты төбемнен, Тобымды тауып бер дей ме?! Сөйлейді қаз да, сенем мен, Түсіне де алам кей-кейде. Шарқ ұрып жылап бара ма, “Қайда – деп,- тобым,”-сұрап па. ... Өткенмен жылдар арада Қаңқылы қалды құлақта. Жаз өтті... Кетті сән күзден, Барады күнде салқындап. Шарқа ұрып жүрмін жалғыз мен, Адасқан қаздай қаңқылдап. 1985 жыл

Жалғызды жалғаз ұғады, Жасымды төгем үнсіз кеп. Бұлақ та көзін бұлады, Кім айтар оны мұңсыз деп. Бірімен-бірі үндесіп, Мұңымыз сәлем жолдады. Жетерміз толқын күн кешіп, Құрдым жұтпаса болғаны. 1993 жыл

Жүрек – нала, тағы да жанда нала, Шұбатылып ізінен шаң қала ма?! Мың қазағым сарғайып сағыныштан Жасыл өлке айналды сардалаға. Ары көшіп, сенделіп, бері көшіп, Ебіл-себіл ес кетіп, еңіресіп. Қала берген аңырап сар даласы, Бұйырған ба, жат жерден тегі, несіп. Барар жері – Балқан тау, барған жері, Жат жердегі бақты да жалған деді. Туған жерден топырақ бұйырса деп, Алыстағы арысым арманда еді. Бұлдыр дала шерленіп қол бұлғады, Көк сағымда жоғалып жолдың бәрі. Маңдайында алаштың – шер таңбасы, Таңдайына татыды сордың дәмі.

Ел деп, жер деп, ән шалқып, күй өрілер, Мен – елденмін, мекенін сүйе білер. Бұ дүниеде тастамас, о дүниеде, Туған жері қазақтың – Киелі жер.

Ұйқысын толық аша алмай, маужырап бәрі, Қалғандай бітпес тірліктен қалжырап тағы. Қымтанып алған там үйлер. Үйілген шөпке Он шақты қара-құраның аузы қаптады. Шыңылтыр ауа түтінді сіңіріп алып, Сұлауда белдер көзінің шырымын алып. Тапал тамдарың қажыған көнбіс пендедей, Ойланып кеткен аузында шылымы қалып. Мыстан аяз да көгеріп, тыртысып апты, Кәріне қыстың болбырау жұрт ұшырапты. Қазымыр қарттың шамына тиейін дей ме, Тай мінген топтың шығады күлкісі қатты. Мандымсыз қарға бүрісіп оранар дала, Қызыққа кірді алма бет балалар жаңа. Тірлік қылғанға өзінше риза сынды, Құдыққа қарай жол тартқан шаналар ғана.

Сезім боп сеңсең бұлттан жауған едік, Сұраймыз енді кімнен сауға келіп. Жетіп пе ең мына жақтан жұмақ іздеп, Алтайдан асығыстау ауған елік?! Ол жақтың, дейді биыл қысы қатты, Өзіңді қандай күйге ұшыратты?! Саялап қу жаныңды келгеніңде Соңыңа сұрқия ажал түсіп апты. Бар ма еді адамдардың сенде де өші, Сұлулық озбырлыққа жем бе деші. Қасқырдай қызыл көрген көзі жанып, Жұтынар майланардай енді өңеші. Сұмдықтың торуылдар сан айласы, Өзіңді жыртқыш біткен санайды асы. Астында тұяғыңның қақпан жатыр, Жәудіркөз бейкүнәм-ау, абайлашы!

Әлдилер сардаланың тымық кеші, Көлеңкең – көкте жүзген бұлт көші. Тау-таста ойнақтаған қорғансызым, Сұрмерген назарына ілікпеші! Қамалып мына ауылға қалды денем, Мұңайып, күн мұнартып, тау жүдеген. Жаныңа телінумен жаным кетті, Көзіңе жас боп тұнып жәудіреген. Жүрермін тағдырыңды өлеңге өріп, Қашпасын менен – сезім, сенен көрік. Бетке алған еркіндікті елік-арман, Санамда қала бердің бедерленіп... Тарбағатай.

Нағашы атам Тұңғышбайұлы Әділбектің рухына бағыштадым. Өзің жайлы біле алмастан бір дерек, Жұбанғанбыз рухың бізбен бірге деп. Қан майданға аттаныпсың солдат боп, Осы бір ой көңілімді жүр демеп. Жарты ғасыр – бір ұрпақтың ғұмыры, Жүректе әлі қасіреттің дірілі. Қанша қыршын қан майданда шәйіт боп, Қаншама ұрпақ жалғанбастан құрыды. ...Зұлмат келіп күнбатысқа үрейлі, Тыныштықты сұмдық қайғы ірейді. Қара жолмен ерлер кетіп сол жаққа, Ана біткен амандығын тілейді. Менің анам сәби онда, білгені: Ата-ананың еркесі боп жүргені. Еміс-еміс есінде екен, өзін ап, Әкесінің ақ боз атқа мінгені.

Үш жастағы сәби онда не білсін, Боп жатқанын өлім – оңай, өмір – сын, Ел тілеген: аман қайтып боздақтар, Сұмпайы жау ажал құшып, жеңілсін. Сағынышын сеніміне жеңдіріп, Сол сенімді қайратымен тең қылып, Келер күнге күдіктене көз тіккен Көкірегін әлдилеумен шерлі үміт. Кебін киіп кеткен жоқ қой келер деп, Қара жолға көп қараған елеңдеп. Тек хабарсыз кетті деген қағаз бар, Жар көңілі опат болды деген жоқ... Ата, сені мен түгіл, анам түстеп білмейді, Бұлдыр-бұлдыр бір елес көз алдымда жүр дейді. Ақбоз атқа мініпсің, ақ сағымға сіңіпсің, Күн батқанда қызарып, арайы боп тұныпсың.

Күз келіпті Марқаға, сенен хабар болмапты, Қуанта алмай көп жанды жетімсіреп жол қапты. Қыс айналып келіпті, оралмапсың сен бірақ, Арыстары опат боп қайғырыпты ел жылап. Үміт шіркін үзілмей, таңды таңға жалғаған. Қос қызың мен жан жарың күтуден бір талмаған. Сұлу Марқа жеріне жаз келгенде көрікті, Оралар деп өзіңді жақсылыққа сеніпті. Сағыныпты қос қызың, оралмапсың, келмепсің, Жылдар көші тізілді, әлі күнге сен жоқсың. Қос қызғалдақ – қос қызың сағынумен өсіпті, Оралар деп әкеміз күтумен күн кешіпті. Күдік жеңіп, апамды ұлғайғанда қайғысы, Қара жолдың бойымен оралыпты қайнысы.

Бір әулеттен біреуі тірі келді, шүкір деп, Қуаныпты шынымен жарлы көңілін бүтіндеп. Сонда дағы жүрегі үмітін бір үзбеген, Шаң шұбырған сол жолдан өзіңді көп іздеген. Шіркін қиял сені іздеп, жерді, көкті шарлаған, Оралар деп бір күні күтуден еш талмаған. Көкжиекке күн қонса, жанын шарпып бір алау, Құс жолынан көктегі сені іздеген шығар-ау. Естімедің, жан ата, шырқыраған шерлі үнін, Әже мұңын сезініп, егілемін мен бүгін. Көшкен бұлттан сұрадым, ескен желден сұрадым, Бір хабарың шығар деп, түрік жүрді құлағым. Таңнан, түнен сұрадым - үнсіз қалды барлығы, Қарт шыңдардан сұрадым - жауап бермей қалғыды.

Қара жолдан сұрадым – тіл қатпады шаңытып, Кете барды созылып дегендей-ақ «тағы күт». Жұбанарым әйтеуір - жеңіске үлес қосқаның, Білемісің жолыңды қаншама жан тосқанын. Ұрпағыңмын мен сенің, естимісің үнімді, Өміріңнің жалғасы, тынысыңмын бүгінгі. Әлі үнге бір хабар бермей қойды атырап, Тоқсан аса апамды бүркеп алды топырақ. О дүние бар болса қауышқан да шығарсың, Ұрпағыңның жайымен танысқан да шығарсың. ...Хабарың жоқ. Мәңгі аспан, мәңгі дала жоқтасын, Осы жырым - өзіңе қойған менің көк тасым. 1995 жыл

Сексеуілге «аға» дедім. Ол үнсіз Тіл қатпастан тұра берді көңілсіз. Тобылғыға «көке» дедім, түнерді, Түсінеді мына мені кім енді?! Қарт еменге «баба» дедім жүгініп, Тұла бойы кетті-ау деймін үгіліп. Құба жонның білгім келіп тағдырын Қара жолдан қиғаш кетіп қаңғыдым. Балбал тастар мен міскінге күледі, Өйткені олар көне күнді біледі. Дала мынау... ауыр ойдан қажыған – Шипа іздейді көне күйдің сазынан. Төрткүл дүние төнеді кеп төбемнен Өзегімді өртеп тұрып өлеңмен... ЖҰБАТУ Сіңілім Ләззатқа Пенденің сәттік ғұмырын Бір Аллам білер, сіңілім. Жылатты-ау сені бейуақ Құлыныңды ұрлап ұры күн…

Жалған да жалған, жалған-ай! Құлыныңды ұрлап алғаны-ай! Өртеніп қалар өзек бар – Ажалдың барын аңдамай. Құбылып өмір өтеді, Құпиясына кімдер жетеді. Періштең ұшты ғайыпқа – Пейіштен болар мекені. Фәни мен бақи – екі өмір, Екі әлем, егіз екі өңір. Қамыға бермей қатайып, Қалқам-ау, сабыр ете біл! Кеудеңде жүрер бір арман, Қуаныш сыйлар күн алдан. Бірі кем дүние…барына Амандық берсін Бір Аллам…

Дидахмет Әшімханұлына Көне Ғұн тауын аңсадым бүгін, Өтүкен сонда дейді ғой. Біледі жұмбақ қанша сырды кім?! Түйсікті түртер кейбір ой. Көнеден жеткен көмескі белгі, Көмбенің шаңын шығарды. Есте жоқ ескі елесті көрді, Естіді Алтай бір әнді. Көнеге барар жолды таппадым, Сұрланып Алтай тіл қатпас. Жол табу емес көрді тапқаным, Қабірде қалғып сыр жатпас. Берелдің қойны – бүгінге де азық, Қол жүгіртеді сұм заман. Білмеймін деумен кіміңде жазық, Басын шайқаумен тұр ғалам. Тәңірқұтының тағы бар ма екен, Тас болып тұр-ау Ғұн тауда. Бүгінгі тентек сағынар ма екен, Ынтығар ма екен бұл тауға...

Ғұн тауың асып күн шығады ғой, Шұғыла төгіп бүгінге. Тас болып ділім тұншығады ғой, Шығатын күннің түбінде. Ғұн тауы еді паналар жері, Бөрілер бүгін құрыған. Тау жүрегі де жарадар ма еді, Бір үн естимін ұлыған. ... Көне Ғұн тауын аңсадым, аға...

Ертістің бойы ертегі ме еді, Жезтырнағы бар жез жүрек. Үрейлі күйді шертеді желі Сұмдық бар жалғыз көзді деп. Толықсып тоғай тербелер баяу Шайылып тәні жаңбырмен, Пиғылында жоқ пенделерді аяу Мыстанға кез боп қалдым мен. Ертістің бойы мекенім еді – Ендігі қоныс қайдан-ды, Толқынын сүйген етегім еді, Тұңғиығында ой қалды. Ізденген жел кеп ілді етегімді, Секемшіл көңіл үркіді. Ізімнен қалмай індете қуды, Мыстан күдіктің күңкілі. Қайтемін тағып жалғанға мінді, Мыстаннан қаштым түнді аттап, Толқынына ұрдым сорлы арманымды Орамалыма құндақтап.

Ертістің бойы ертегі деді, Жезтырнағы бар, дәуі бар. Естір құлаққа шер төгіледі, Иесін іздеп тауып ал...

Жалғыз дауыс дегенім – менің үнім... Есенғали Жырым менің жатырқап бұл қаланы, Өзегіне дарытты кіл наланы. Толқынына өксігім оратылып Үнсіз ғана үлбіреп Үлбі ағады. Арман болып үн қаттым өлеңдегі, Селт етпеді сұр қала ...керең бе еді?! Жағалауда жабырқар жалғыз терек. Ести алмай дауысты тереңдегі. Жалғыз терек Үлбіге үңіледі, Үңілдірген тылсым бір күбір еді. Құлағына жел болып уілдеген Күңкілінен күдіктің түңіледі. Үлбіге емес, қалаға мен өкпелі, (Менің өкпем біреуге керек пе еді?!) Жапыраққа айналған жаным қалсын, Текті мұңға телініп теректегі.

Бұлтқа сыр шертіп, тұнжырады Үлбі, Ынтығы жанын ұқпай қынжылады Үлбі, Асау жігіт арыны алқымына жетпей Күн шыққанда күліп, түн жылады Үлбі. Үнсіздікке шомып, үлбіреген кезін, Бағып тұрар тілсіз шын жүдеген сезім. Ертіс жайлы сырды айтып қайтем текке, Толқып аққан елтіп, Үлбі деген - өзім...

Бұлдыр да бұлдыр бұлдыр тау, Бұлдырап тұрған бұл бір тау, Бұлыңғыр тұман тұмшалап, Ұғынбас мұңын мың бір тау... Мұзтаудың демі мұздай-ды, Бұғаулар бойын жүз қайғы, Тағдырын ойлап шыңының Жүрегі көктің сыздайды. Танытар асқақ бір қылықАспанға ғана ұмтылып. Тәкаппар шыңның тамыры – Ақбұлқақ ағар бұлқынып... Өн-бойын тұман жасырып, Кей-кейде шайдай ашылып, Айтады сырын аспанға Жұлдыз бен айға асылып. Есітіп есер күлкіні Жылады Мұзтау бір күні, Күңіреніп сол сәт күллі Алтай Көз жасын аспан іркіді. Арманын айтпай таң бүгіп, Арғы бір тарих қалды ұмыт, Мұз болып қатқан сағыныш Құрсаған бойын мәңгілік.

Алты құсқа айналған Алты қыздың зарын-ай! Қара жерден қайғы алған Жарым көңіл налыды ай... Алтай ойға шомады, Адамдарды түсінбей. Ақша бұлт – қонағы Ұсынған нәр ішілмей. Алты қыздың жайлауы Құлазиды күні-түн, Жоқ па тәңір байлауы, Айтылмай ма бір үкім... Алты құсты іздедім, Алты қызды көрердей. Жаңғырады түздегі үн – Жаңарады, көнермей. Алтай үнсіз тыңдады, Басы – қайғы, шерқойын. Алты құстың мұңлы әні Шымырлатып өн-бойын. Таңдайына тамыз бал, Алтай тұрсын дін аман. Алты қыз жоқ... аңыз бар, Алты құс боп жылаған. Астана. 2001ж.

Бұлт болып төбесінен көшкен өлең, Алтайда арман қала – Өскемен ең. Қимайсың жат көздерге қадіріңді, Жимайсың айылыңды ештемеден. Ертіске етегіңді малып тұрып, Өксісең, өткеніңнен зар ұқтырып, Күмбірлеп қобыз-кеудең кетеді-ау бір, Жанымды толқын-мұңға ғарық қылып. Самалы сағыныш боп ескен қалам, Бір әуен жетер көне көштен маған. Басына екі талай күн туғанда Ертісті етігімен кешкен бабам... Су ішкен ауыздықпен сәйгүлігі Дүрбелең жыл-ғұмыры, ай-ғұмыры Қалды артта сұсты ғасыр. Күн-қаламның Сән менен салтанатқа сай бүгіні.

Өскемен – қайсар қалам, кенді қалам, Не сырды келеді айтқың енді маған?! Қолқаңды қорғасын-шер қапса дағы, Кешеден кербезденіп, келдің аман. Қайыңың тербеледі әнмін дейтін, Саласың арманы жоқ жанның кейпін. Өскемен, сен де мұңлық, менде мұңлық, Бір сыр бар екеумізде жан білмейтін... Үлбіге қалам малып мөлдіреген, Жазайын өзің жайлы мен бір өлең. Өн-бойың – өрлік пенен сұлулық-ау, Көзіңнен тұнып тұрған шерді көрем... Сән берген Шығыстағы маң далаға, Дидарын сүйдіретін таңға ғана, Өлеңсің – бірде мұңлы, бірде нұрлы, Алтай боп асқақтаған арда қала!

Түнекке кірдім... Іші –нұр, Жалғанның нағыз түсі бұл. Іздесең бәрі осында – Таң сәрі, сәске түс, іңір... Түнекке сүңгіп, таң, әні, Тірліктің көзін таңады. Талықсып кеткен аспанның Көзінен жұлдыз тамады. Елең де алаң шақ мұнда, Қақпасын, сірә, қақтым ба?! Қадірін білер бір өзі Қара мен қызыл... ақтың да. Түн жұтып алып күбірін Қып-қысқа етер ғұмырын Түңлікке бойын тасалар Ұялшақ менің іңірім. Жұлдыздар айтар түнгі ән ем, Табатын жанға мұңнан ем. Түнекке кірем толқып кеп, Түнектің іші – түрлі әлем. Тұрағым сонда іздесең, Сыр айтар болсаң, бізге сен! Тағдырдың жүгін арқалап, Көктемнен жетем күзге есен...

Ақ гүл де тердім, Қызыл гүл көрдім. Ал, мұны Көргенім осы, қозғалып кетті жан мұңы. Қара гүл тұрды қауызы тұнып тамшыға Гүлдің де сірә,болады екен-ау тағдыры. Нәп-нәзік болмыс неліктен ғана қаралы, Жалғыз бұл емес, гүл біткен ертең солады. Жаудырап тұрып қараған сәтте көзіме Елестеп кетті қара көз қыздың жанары. Тұңғиықтанып, түнеріп тұрды қара гүл, Төбенің төсін қақ жарып шыққан нала бұл! Бұрылып кетттім... құйындай ұйтқып көңіліме Беймазаланып, тап бола кетті нала бір... Мына гүл менің мұңымды жаяр жаршы ма, Сығылар мұңың, қансыра, жүрек, қансыра! ...Көз орынында көз емес, кейде қарасаң, Қара гүл тұрар қауызы тұнып тамшыға... Алматы.1983

Қорғасын-бұлт төбеден төніп көрген. Аппақ тәні күн көзін сүріндіріп, Бірін ашып, сырының бірін бүгіп, Самал желмен сөйлескен жұмбақ үні Әлденені тұрғандай ұғындырып. Тұнжыр түн де дамылдап кеудесіне, Қызғаныштан ай-жұлдыз төнді өшіге. Соның бәрін арбаған ару қайың Табиғаттан алған-ау мол несібе. Күйіп-жанып, демімен өртеп өңін, Шілде де өтті, қу қызық келте ме едің. Білген шығар, мүмкін ол көп ұзамай, Дәурені өтіп, күйініп дерт емерін. Ана аспанды, жасытып мына белді, Жел үнімен ақ қайың жылады енді. Жұрдай болып бір күні жапырақтан Тырдай болып, дірдектеп шыға келді.

Алты қаз ұшты қаңқылдап, Аңыра қарадым. Кетер ем бірге ән тыңдап – Соңыра барамын... Білгенмен мына тірліктің адыра қаларынПенденің сәттік аманат-жанын аларын Мәңгілік деген ұғымға табынып тұрып, Қобыз үніне жанымды жанып аламын. Әуелеп ұшқан алты қаз Төлеген өлгендеҚасірет-мұңды арқалап көнеден келгенде Қобыздың қоңыр дауысын көмейден төгіп, Арқалап алып ұшарсың келер күндерге Рухымды уақыт аластап, денеден бөлгенде... Қобызым менің жоғалған... Қособада ма екен? Байланып күшім қалды ма босағаға бөтен... Аспандап ұшқан алты қаз тағдыр оғынан Талайлы бір сәт туғанда тасалана ма екен? ...Бақсының сарыны – Аспан астындағы бұл сарын...

*** Таңым сұрғылт, Маңым жым-жырт, Аспан үнсіз қарады, Ашылмады қабағы. Тәнім – тулақ, Жанымды улап Тамырдан шер ағады, Жанымнан сөл алады. Күнім – күрең, Түнім – түлен, Түсініңдер демейін, Түсінбеске не дейін... *** Шарап ішіп шалқыған кеш Шығарды естен құдайды. Буын босап балқыған кеш Бүгін ғана шырайлы. Құшағында тұншығады, Көшелердің күлкісі, Тыныштық та қырсығады Сәл өзгеріп түр-түсі. Күреңденіп күлгін өңі Зәр тамады тілінен, У сімірген сұм жүрегі Сәл жаңылып үнінен. Санасында өткен күннің Сандырағы жалғасты, Жайбарақат жеткен түннің Жағасына жармасты.

Өңімде қуып, түсімде жеттім “Мейлі, табала, Түсінбе” деппін. Мазақ қылғандай сақылдай күлді ол: “Сенің тірлігің үшін керекпін”. Менің Елесім Мен болып күліп, Алдаған сәтте Сен жеріп тұрып, Жек көріп кеттің, білемін, мені, Жек көргеніңді желмен ұқтырып. Қараша, Білем, қамығып қалдың, Жете алмай саған Зарығып, талдым. Жапырағыңды сағынышыма орап, Жалғанға айтар зарын ұққанмын... Аспанға қара – нені көресің, Отыз күн соны көріп... өлесің, Өзімнен безіп, Сезімнен безіп, Кезеді сені Менің Елесім...

...Тамыз айында тым қашықтағы ауылыма сапар шектім. Поездан түскен соң да жеңіл машинамен талай жол жүру керек. Кештете шыққанбыз... Көп ұзамай қараңғылық түсіп кетті. Әлі көп жүру керек... “Қалың қалай?” деп, жұлдыз біткен жамыраса бастап еді, айдың сабырлы да, салқын әрі өктем үні оларды сап тыйды. Оң қапталымда, биікте, бір қырынан жайғасып алған ай қалмай ілесіп келеді, тоқталмай әңгіме айтып келеді... Бір сәтте мен өзімді ауылыма қарай ай жетелеп әкеле жатқандай сезіндім... Қараңғылық қоюланған сайын ай айқындала түсті. Менімен бірге жүріп келеді... Жүзіп келеді... Айтқан әңгімесі де тым қызықты, тым мұңды, тым әсерлі...

Ай: Жерден аттанғандар Дүниеден жоқ болғандар Маған келеді, Шаршап, шалдықпай аман келеді... Олар зәру ғой сенің дұғаңа Олардың көмегі – Саған керегі Терезеңнен телмірдім, Тілдесер деп... Көз қиығын салмадың, Күнге шөлдеп. Күнді күттің – Сонда мен жылап тұрдым, Бұл қылығың жабысып мың кесел боп. Тәтті ұйқыңды күзеттім Білмедің де, Үнім жүрді булығып түн демінде. Жарық қана тұрады көлегейлеп, Өштігім жоқ әйтпесе Күнге мүлде... Мен: Жарықты сүйемін – Сен де жарықсың. Налып жүр едім – Сен де налыпсың, Айым... Тілдескім келеді Тылсым үндермен Құлағым тұнды Күрсінулерден...

Күнді іздегенім Үміт қуғаным, Өзімше мұңды Ұмыт қылғаным... ... Бәрібір саған Жуық тұр жаным... Сағынған ай, Жұмбақ ай, Налыған ай Саған жеткен ақынның халі қалай? Жерді аңсай ма, Біздерді – елді аңсай ма Біздің жүрек ағаны сағынады-ай!!! Маусым айы Түн еді, ай қиылған. Тап болды екен сұм ажал қай қиырдан... Рухы ұшты құс болып саған қарай, Жас парлатып, көңілге қайғы құйған... Ақын кеткен аттанып... Бізден жырақ, Көз жасына қара жер Жүзген жылап. Сауыр, Сайқан, Алатау түнергенде Мөлт-мөлт мөлдір тамшыны Үзген бұлақ.

Сұңқарбұлақ Осылай аһ ұрғанды, Аспан тұрды Жазып ап атын мәңгі... Айға аттанған ақынның даусын іздеп, Шерлі көңіл өлеңдер Жетім қалды. Маңғаз еді, Жан еді жүрегі кең. Жыр ойнатқан кеуденің түнегінен. Саған барып мәңгілік қоныс тепті, Сені көрсем, соны іздеп бір егілем... Ай: Білесің бе, Мен туралы аңызды?! Сол аңыздың түбі шындық тәрізді. Маған мәңгі Рух болып қонақтап, Ақын біткен әңгіме айтар маңызды... Мен Адамнан айға айналған екенмін, Талай ғасыр тылсым сырды көтердім. Пенде біткен пенделіктен қажыса Түнге ілесіп, жанашыр боп жетермін.

Жалған мынау Жараласа жаныңды, Тіл қатамын тастап шық деп тәніңді. Ай-бесікте әлдилеймін сонан соң. Оны, сені, тағы, тағы бәріңді... Жерде сәттік тіршілік көкте - мәңгі, Көкке шырқап кетті деп сөкпе жанды... Жерде тәні – бас, бауыр, өкпе қалды, Ақын аңсап аттанды көктегі әнді... Ақын жаны санамас айды бөтен, Мен болармын мәңгілік жайлы мекен. Ажал деген – жан үшін бостандық та, Пенделерге тым ауыр... қайғылы екен. Жалғызбыз-ау... Жерде – сен, көктегі мен, Сонан соң да көзіңе көп көрінем... Тау түндерде түс көрсе мен туралы, Сені іздеймін солардың бөктерінен...

Мен – тылсыммын... Тілімді түсінбей Сен күрсіндің... Тымық түндерде Саған ұмсындым. Сездің бе?! Мен - өлеңмін, Көктен қол созып, Қуат берермін. Талай жаңарып, Талай көнердім... Көрдің бе?! Сөзге сенерсің, Бәрін жеңерсің. Алдыңғылар салған жолмен Маған келерсің Бір күні... Ауылға кіре берісте Ай тура алдымда тұрды. “Көрдің бе, сені аман-есен үйіңе жеткіздім. Әзірге!” деп күбірлегендей болды да... үнсіз қалды...

Кеуде тосып самалға жүзеді бұлт, Бауырынан тамшыны үзеді бұлт. Батыстан бата алды да жол болсын деп, Бағытын күн шығысқа түзеді бұлт. Кербезсіп, кеңістікте маңады бұлт, Тауларға тәкаппар боп қарады бұлт. Төменнен бір аңсарын көріп қалып, Мөп-мөлдір сағыныш боп тамады бұлт. Кенеттен ... ашу қысып, бұлқынды бұлт, Аспан мен Жер көңілін бір түрлі қып. Көкірегі қарс айрылып күрсінгенде, Найзағай жұбатады үркіп жүріп. Кеудеден ағыл-тегіл мұң ағылып, Бір сәтте өксіп-өксіп жылады бұлт. Дүние егіледі бой-бой болып, Ал, таулар, аң-таң қалып тұр аңырып.

Көз жетер көк төсінде жүзіп жүріп, Салады бір әуенге үзілдіріп, ... Жердегі мына менің көңіл-күйім Ақ бұлт, қара бұлт, қызыл бұлт. Астана, 2003 ж. 21 шілде.

Қаз қанатына қолым жетпеді Қорқыттан үркіп қаңқылдап ұшқан. Ойымнан үрей...өлім кетпеді, Құлағым тұнды қарқыл-дауыстан. Қобыздың үні күңіренеді, Қорқыт-арманды шер қылып төгіп. Қаз қанатына ғұмыр ереді, Үміт, күдікті тең қылып керіп. Қаз қанатына шаттық ілесер, Қорқыт-жалғанға қол бұлғап көктен. Тірліктің соған тәтті үні көшер Өзегін өксік...сор былғап кеткен. Қорқыт-жанымды күдік бұғаулап, Ұмсынып көкке бұлқынамын кеп. Сүрініп кетіп, тұрыппын аунап, Құс қанатына ұмтыламын деп. Құс-ғұмыр көкте налып барады, Қобыз үніне сұңқылын қосып, ...Ал, жерде тірлік қалып барады, Беймаза күннің күңкілін кешіп. Астана, 22-қазан 2003.

Иттен де қалған, құстан да қалған, Көңілім менің, көңілім! Жұматай. Ерек тұлға емес ем елдегі ірі, Желік-күннің ұшыпты желге мұңы. Иттен, құстан көңілі қалып жүрген, Бағы кемдеу ақынның мен де бірі. Осал тұсын жанымның сезеді жұрт, Сүйенгенім – тұл-терек, өзегі құрт. Жауа да алмай, ауа алмай басы айналып, Мұнар шалған көгімді кезеді бұлт. Күңіренген көңіл-ай, көрді қалар, Шыланып жүр түнекке шерлі жанар. Күдік-ажал жол кескен менің халім – Қарабайға кезіккен сорлы марал. Бір тәңірім көрмесе хал сұрар кім, Кезелген оқ кезіне қарсы бардым. Қара-қызыл дақ салып қыр төсіне, Құла түзде қанша күн қансырармын.

Шәйі орамалын жел іліп кетті, Томсарған толқын желігіп кетті. Мұң көзіндегі іркілген тамшы Абайсыз суға төгіліп кетті. Жағада тұрмын... жабығып тұрмын, Келе ме мені сағынып бұл мұң. Орамалы ойнап желдің қолында Толқып келеді... қамығып құрбым. Толқындар тулап, кеудеден қақты, Жағалау жолға көлденең жатты. Іздеумен жүр ме ғаламды кезіп, Көзімен өзі көрмеген бақты. Шарқ ұрып кетті шағала-жаным, Жағаны жүрді аралап әнім. Күтіп тұрғанда алабұртумен Қайтейін маған қарамағанын. Тұсымнан өтті – күліп барады, Күлгені – мені ұмытпағаны. Қарсы алып алдан құшағын ашқан Түннің қойнына сіңіп барады.

Айды етекпен жаба алмайсың, сұмдық бұл, Ай жүзінде айдай болып шындық тұр. Жалтақтасаң жазығы көп жалғанға, Амалың жоқ, арыңды әкеп түңлік қыл. Кенде емес қой түн дегенің түңлікке, Ал, ай үшін Темірқазық – бір нүкте. Қағып түсер қарақшысы тағы бар, Аспандағы жұлдыз біткен дүрлікпе. Көктің сырын сол қалпында көл тыңдар, Айды аялар арман емес сор-құмдар. Тұңғиықтың тылсымына тұншығып, Бұлтқа бетін басып тұрып солқылдар. Торлағандай нұр-кеудесін мұң-құса, Түршігемін бұлтқа қарай сырғыса. Шымырлайды шер шылаған жүрегім Ай көзінен жұлдыз-тамшы сырғыса...

Сорқұдық кімге сор мекен, Сорлы жер, сірә, шерге тең. Төстіктей ерді қай күні Шыққыр да көзің көрді екен?! Пешенеңнің де соры бар, Кездеспес пенде оны ұғар. Кенжекейдейін арудың Кердеңдейтұғын жөні бар. Қайрылмас ару құшқан ер, Демемес тағы дұшпан ел. Бошалап кеткен құба інген Боталап қалған тұсқа кел. Көңіліңді сөйтіп жұбат бір, Ақылды кекке шырақ қыл. ...Жарты лашыққа аялдап, Жолаушы сусын сұрап тұр. Толықсып шықшы алдынан, Төгілтіп тұрып сал бір ән. ...Тағдырын шеш деп өзіңнің Төрелігіңе қалдырам...

Байқап қалып көңілімінің жыртығын, Мазақ қылып жылтыңдатты түн тілін. Көк түбіне кек лақтырған кесектеп, Қарашақты қамалады кірпігім. Шашын жұлып жел долданды, жер үнсіз, Қарауытып тау қарайды көңілсіз. Кеңістіктің кетігінде мен тұрмын, Төсек салқын, бөлме суық, көгім – сыз. Түн ыңылдар еске оралып, өз әні, Ай шаршаулы, жұмылған жоқ көз әлі. Соған жақын мазасы жоқ әнеу бір, Жұлдыз күліп, қолын маған созады. Желге мініп, желіп кетті бір жұлдыз, Аспан төсін шимайлайды кіл мұңды із. ... Бәрі қалар баяғыға бодан боп – Бейопа түн, беймаза жел, бұлдыр күз.

Данадан жеткен дәмді сөз, Дән болып сіңсе ақылға. Ғұлама айтқан мәнді сөз Топырақ қауып жатыр ма... Түркістан жаққа бет бұрсам, Ескендей болар майда леп. Бүгінге қайтер шек қылсам, Әулие біткен қайда деп. Мұхаммед Хақтан сыйға алған, Шапағат болып шашыл нұр! Адасқан адам иманнан Пайғамбары жоқ ғасыр бұл... Көкірек көзін нұр шайып, Диуаннан лұғат сіңірсек. Арылар ма еді мұнша айып, Хақиқатқа кеп жүгінсек. Шариғат жолын ұстанып, Тарихат жайлы сөз ұғып, Күнәға жүрсек сұстанып, Марифат мәнін сезініп. Қари біткеннен сұраңыз, Кәмілмен келмес таласқым. Құл Қожа Ахмет жазған уағыз – Кәләм Шәрібі Алаштың.

...Мына тірлік қалай еді, жазған-ай, Зәрлі мизам қашан жеткен жазды орай, Қабағыңды аш, айналайын, ақ қайың, Қай-қайдағы өткенімді қозғамай. Жылар едім... өзгермейді ештеңем, Жымдасамын жылуы жоқ кешпенен, Сен-далада, мен бөлмеде... теңселем, Тереземнен телміреді Өскемен. Бұлт бүркеді жылу алар күніңді, Ызғар жайлар ойланатын түніңді. Аппақ денең айға айғақ бола алмай, Қалай ғана қап-қара боп тілінді. Шуақ шашар менде бір күн болған-ды, Адастым мен, алыс жақта ол қалды, Тіл қататын тірі пенде бола алсаң, Бір кетер ем, бетке алып орманды.

Шаһ-теректің бойын алған дерт еді, Сонда дағы ай-аруға елтеді. Шырын лебіз аппақ нұрдай төгіліп, Шаһризада ертегісін шертеді. Жанды баурап әфсанасы не түрлі, “Айтшы-айтшы”-лап жұлдызкөз түн өтінді. “Үзілмесе екен үні” деп тілер, Балғын қайың – Дүниязада секілді. Ұйқысырап, күбірлейді не деп қыр, Құшағында маужырайды бөбек-гүл. Басын шайқай тамсанады падиша Бекзат сұлу ойға бастап ерек бір. Бар қаһары сезіміне тұншығып, Жан дертінен кеуде жара күрсініп, Ұмсынып ед, бауырына басқалы Бұлт етті ару, болар-болмас қымсынып.

Тұрағым аспан секілді, Адасып жүрмін жер басып. Болғанда шама екінді Кетемін қоңыр белді асып. Көк мұнар тауға шығып ап, Созамын көкке қолымды. Құпия аспан шын ұнап, Іздеймін содан жолымды. Жұлдыз боп түнгі шырақтар Тұрғандай маған жол сілтеп, Екенмін қайда тұрақтар, Арманым аман болсын тек. Қылығым ерсі пендеге, Сыр ұғып жатқан қайсы бар, Қасірет көп-ау менде де, Қайсысы біліп жай сұрар. Жалғыздық қажап жанымды, Жапанда жүріп боздаймын. Қалдырып жерге тәнімді Қаңғырып кете жаздаймын. Пері емей енді немене, Пенде ішіндегі саяқпын. Өзгелеу ой сап өреме Несіне, Аллам, жараттың?!

Есім жидым, селт еттім де, Теріс қарап ертек-күнге, Тастап соған күнәні ұмыт, Жоқ жүрекке дұға қылып, Меншікті боп жатқа күлкім Жүгіндім де Хаққа бір күн Мекеніме оралдым...

Түнгі дала сарынымын, Түнгі аспанның лағылымын. Тәтті сезім шырынымын, Түңлікті ойдың тамұғымын. Сиқырлы өзен сылқылымын, Сылқым тұма бүлкілімін. Тымық түнге бауыр басқан Ұлпас езім үлпілімін. Түн тамыры жаралғаным, Боз сәуледен нәр алғамын. Сүттей нұрға сіңіп кетіп, Қасыңда мен қала алмадым. Жұлдыз қарар күліп маған, Мен жайында ол ұмытпаған. ...Сенің ойлы көздеріңде Түн боп ұйып тұрып қалам.

Тына қалған ғарышты сыңғырлы етіп, Көз жасымен көк белде мұң гүлдетіп, Пері қызы шыққандай серуенге Қоңыраулы күймесін күмбірлетіп. Ол күрсінсе көк жүзі жаңғырады, Ашуымен жаһанды таң қылады. Алтын қамшы арқасын осқан кезде Арқырайды ақ жалды арғымағы. Серуенмен сезімнің мұңын үзбек, Құлағына жетпейді-ау үніміз көп. Шарасына аспанның сыя алмайды Жалғыз жүрек бұлқынып, жұбын іздеп. Жүрек шері жас болып сығылады, Нөсер қылып төгеді мұңын әлі. Ал, әзірге солқ етіп, көзін сүртер, Орамалын ширатып шұғылалы. Көңіліні іркілген күдік көп-ті. Асқақ Шырақ шуақты үміт төкті Мұңлық пері (өзім боп), ғайып болып, Түрсіз,түпсіз аспанға сіңіп кетті...

Сіңіретін бойына ақ қайыңдар, Сығып алып, жанымның сұрапылын. Албырағам, өлеңмен сезім кешіп, Керуенмен кетті сол кезім көшіп, Жанарымнан үнсіз жас сырғытамын, Арман-күннің елесі көзімде өшіп. Жүрмін сайқал жалғанда налып, күліп... Сары уайым санамды сарықтырып. Сағыныш боп елік кез бұлдырайды, Егілтеді есімді алып тұрып. Шыңға құмар қиялым тік құлардай, Сергелдең жел сенделтіп, нық тұра алмай, Оқшау өскен ағашпын орманынан, Тірі жанға тілімді ұқтыра алмай... Ортақ болып мұңыма мың түн кеткен, Ырғағынан адасты-ау, күлкім көптен. Бал күндердің балқимын елесіне, Үлбіреген сезімді үлпілдеткен....

Сүріндім жүрер жолдан сан жаңылып, Сағым боп мұнартады алдан үміт. Сенделдім сеніміме ілесе алмай Абайсыз кете ме деп жарға жығып. Тірлік сұм, ажал неткен кекшіл еді, Бәрібір жеңемін деп тепсінеді. Жол тосқан Батыраштың сойылынан Құлагер, аман алып өтші мені. Кетуде он екі айды жыл бөктеріп, Желігіп көрдім мен де дүрмекке еріп. Несіне алабұртып асыққанбыз, Ертеңнің егде екенін білмеп пе едік?! Зәрлі ызғар көңілімнің үзді гүлін, Мойындай алармын ба күзді бүгін. Бұлдырап көз ұшында жоғалады, Қылт еткен қызғалдақтай қыз ғұмырым.

Қанжар күлкі қасап қылар кеудемді, Қан жылаумен қалжырармын мен де енді. Қырық шоқпыт көңілім де мүжіліп, Қайыр сұрап, ел кезуді жөн көрді. Тас қаланы тарлау көрді бір басым, Тереземнен төгіп тұрар түн жасын. Жылай түссін... жасы айналып зәһарға Қарашығы қара шөл боп құрғасын. Тырнағынан қан саулаған кәззап түн Құлқынына жұтылуға аз қаппын. Бота-сенім ойнап жүріп, от басып, Боз күнімді боз інгендей боздаттым. Ой – далада, қиял – қырда, ес – көкте, Жауыз тірлік тілімді енді кеспек пе. Жанарыма жарық еткен жыр-шырақ Жел өтінде жетімсіреп өшпек пе?!

Көк бөрі болып ұраным, Көк көлді көктей өтер ем Асау көк болып пырағым, Балқан-тауға да жетер ем, Төсегінен түңілген Адам жүрер жерлерге Көк байрақ тігіп кетер ем... Көктүркінің аруы болып тумадым, Ұмай-анаға сыйынып, Ерлерге сәлем қылар ем Басымды жерге жеткізе иіліп, Қажет те болса Қолыма садақ алмас па ем, Жауатын бұлттай түйіліп. Көк байрақ қылып көтерер едім арымды, "Көк бөрі тегім, қолда" деп, Қамалмас едім Қайраттан ада сорға көп, ... Көк түсті дәуір сағым боп кеткен, қайтейін, Күңіреніп тұрмын Көк бөрілердің қаңқасы қалған орға кеп.

Жаным шерлі күй шалар, Жалған сұмдық сый салар. Көкке ұшып кетер ем Ол жағында Иса бар. Ақыл жолдан жаңылар Ар күйігі тағы бар. Жерге сіңіп кетер ем, Жер астында - Мәді бар. Ой-санамды арбайтын, Жүрегімді қандайтын, Жер үстінде біреу бар, Қасірет боп қалмайтын. Кімге сенем, кімге ерем? Қарыз едім кімге мен?! Қадам бассам-кедергі Қайда барып күн көрем?! Нелері бар мінімде, Тәубә деп ем бүгінге, Жылатқысы келді ме, Жалғыз... жарым күнімде. Тіл тигізер арыма Сұмдығы көп тағы да. Сорға батқан жалғанда Сор жолықты-ау бағыма. Демеді ешкім хал қалай, Демер жан жоқ, жалған-ай. Теңселумен жүргенде Тынышымды алғаны-ай, Көңілімнің қалғаны-ай!!!

Көкке қарай қалықтап ынтық әні, Көл бетінде бейшара-ай, бұлқынады. Дәрмені жоқ, көзінен қан тамшылап, Құшағына таулардың күн құлады. Қып-қызыл көл қайғыдан тұнды білем, Сыбырласты қамыстар бір-бірімен. Сұлулықты жылатып мерген кетті, Шошынбастан қанішер тірлігінен. Күліп кетті-ау, қалғыр-ай күле білмей, (Қасіретке талайлар жүр егілмей). Қызыл айдын – жаным да, қаным дағы, Жаралы аққу – жаралы жүрегімдей. Мен егілдім, ұқпайын қалай мұңды, Өлең болды азабым талай күнгі. Сол аққудай жүрегім аласұрар Қанатымен сабалап жан-айдынды.

Жадырай күліп күллі әлем, Жамырар қырдың тірлігі. Жүгіріп сансыз жылғамен, Жаңғырар судың сыңғыры. Бүр жарған шыбық көңілді - Жарыққа қарар іңкәр боп, У-шуға бөлеп өңірді Құстар да тынбай шырқар көп. Жып-жылы шуақ төгіліп, Жұп-жұмсақ самал еседі. Ағыл да тегіл егіліп, Ағады көк мұз кешегі... Төртінші бөлім

Сені бар дейді, Сені нар дейді... Барлығыңды қайтейін, Сұрамаған халімді. Нарлығыңды қайтейін Демемеген бір келіп тұралаған жанымды. Мендей жақын бар ма еді, Сені іздейтін күні-түн. Кеудең мүлде тар ма еді Сыймай қалды сені жаман дегізбейтін үмітім. Барлығыңды қайтейін, Барлығымды ұмытқан. Бар күнімді қайтейін Сені күтіп елеңдеп, әр күнімді жылытқан. Өксік болсын өңдегім – Түсіме де кірмейсің. Біле білсең сен менің Жалғыздығын жанымның түсіне де білмейсің. Барлығыңды қайтейін, Әрі жақын, әрі жат. Нарлығыңды қайтейін Жұбатпаған жанымды... жабығатын, қаңырап... 7 тамыз. 2005. Астана.

Дауысың неткен мұңлы еді, қазым, Қайда екен жарқын күндегі назың?! Мен көріп қалған қымбат бір дидар, Өтірік пе еді, шын ба еді, қазым?! Қаңқылдап ұштың төбемнен, қазым, Қайрылып келсең сөгер ме ем, қазым?! Қатайып тұрып, қамығып кетер Жаралғансың-ау, өлеңнен, қазым! Сары ала мұңым – сары ала қазым, Жанымды тағы жарала, қазым! ...Жабығу үшін жаралған жан ем, Қаз болып қайтып бара ма жазым... ...Сары ала қаз да қайтып барады, Айтарын тағы айтып барады...

Свершилось: мы умерли оба, Лежим с успокоенным взглядом... Н.С.Гумилев Дүние-ай, дидар ғайып Жалғанға сыймай налып. Кетпек боп... іркіліппіз Жер үстін қимай қалып... Кеудемді кезеді мұң, (Бұл мұңды сезеді кім...) Тыңдайсыз жылап тұрып Өксіген өзен үнін... Бітердей бізге қанат, Мен тұрмын сізге қарап, Күп-күңгірт жүзіңізді Күп-күрең күзге балап. Нем қалды өртенбеген, Сырымды шертем деп ем... Үніңіз жаңғырады «Жүрейік, еркем» деген... Осы деп іздегенім Қуанып, сізге еремін Дүние сағымданар Жасырып бізден өңін. Артып ап шер-наланы Төменде жер қалады, Аспанға жеткізбекке Жол бастап жел барады...

Сізді арбаған жастық менен жылыстап, Көз ұшында құбылады гүл ұстап. Қасқа жолмен қатарласа ұмтылсақ, Мың белеске бір-ақ рет тыныстап. Шаршамаңыз, шалдықпаңыз, шыдаңыз, Сылқым жардай сылқ-сылқ күлер тұмаңыз. Жастық шақтан біраз мәулет сұраңыз, Сағым жұтып ғайып болар бұла қыз. Құла дүзде құлазумен күн кешіп, Мына біздер теңселеміз мұң десіп. Күбірлейміз шалық шалған жандай-ақ Қиялдағы қимас жанмен тілдесіп. Сезімімді сағынышпен шылаңыз, Жөнімді – Күн, сырымды Айдан сұраңыз. Мұнартады қос қиырда қос қара Құлазиды... құлазиды құла дүз.

Бас шайқады, бозарған таң не десін, Тереземнен алып жатты жел өшін. Жұмбақ түннің етегіне жармасып, Босағамнан ғайып болды елесің. Қуқылданып, қашып кетті көк сұры, Төсегімде марқұм болды көп сыры. Таңдайында тәтті өкініш тамсанып, Түннен қалған түйір ұят өксіді. Үрейленер, үркіп нәпсі күнге өгей, Сұрғылт бөлмем дымын құртты үндемей. ...Неге таңның талқысына тастадың, Елесіме ес боп бірге жүр демей.

Сен және Мен, Жөн болмады-ау мұнымыз, Кете алмадық бірімізден біріміз. Өліп қалған сор-сезімді жерлемей, Кеудемізді табыт қылған түріміз. Сен және Мен, Бұл жазуды не етерміз, Әрі жақын, әрі мүлде бөтенбіз. Кінәласып, сағынысып, өшігіп, Екеуміз де ана әлемге өтерміз.

Іздеме мені, сен үшін енді жоқпын мен, Нәп-нәзік жанды бөлісіп кеттім шоқ гүлмен. Ақша бұлт болып, төбеңде сәл-пәл аялдап, Мөп-мөлдір тамшы жасымды төгіп өттім мен. Көктем-ді онда, жап-жасыл беткей нұр тұнған, Шабыттан гүлдер ұшуға көкке ұмтылған. Қызыл қырқадан сен жаққа мен де көз тіктім, Көктем желімен ырғала тұрып гүл-тұлғам. Қоңырқай дала, көңілімді мұңлы ән қажап, Жайымен ғана сыздатып жатыр жанды азап. Мұңлы ән төгіп, құс кеткен жаққа қараймын, Солармен бірге аттанғандай-ақ бар ғажап.

Мен боп шаттан бақытқа кіші-гірім, Мен боп жырдың мұңлылау түсін үнін. Мен болып кеп өзіңе қарашы бір, ...Мүмкін сонда жанымды түсінуің. 1987 жыл, Тарбағатай

Айтайын деп батпаған сөзің бардай, Қарадың-ау, мен жаққа көзіңді алмай. Сен тұрғанда жаныңмен арпалысып, Кете барам сендегі сезімді арбай. Төгілді әуен. Үні сәл баяулаған Тұрдың үнсіз. Көз тігіп таяу маған. Мен бөтенмен ортада тербелгенде Сен бөтенмен тербелдің, аяулы адам. Әзіл айтты ол, сезімді сөзбен жанып, Адамдай-ақ бәріне төзген налып. Сен де жүрсің, сездім мен, көз айырмай Сені біреу тағы жүр көзбен бағып. Түрлі сезім толқыған мұңлы әуенмен, Сол келісім таба алмай тұрды-ау елмен. ...Тіріміз ғой, тіріміз, әттең, бірақ, Ашыла алмай булығып сырлар өлген. 1988 жыл, Тарбағатай

Күйбеңге құрбан болғанбыз, Маңдайға тағдыр салған ба із?! Көңілден өшкен келбеті, Жалған-ай, мен бе ем, арман-қыз... Ұшырып желге жейдесін, Жоғалтқан жұмбақ бейнесін. Дариға-ай, сен бе ең сол жігіт, Болғанмын ғашық мен несін... Көгілдір сағым көлбеген, Сағынышымды тербеген. Адасып арман-бейнеңнен Сырласып кеттім желменен. Менімен желдің мұңы бір, Даланы кезіп сыры жүр. Сағыныш жанын сыздатса, Долданады кеп, құрығыр. Айтады сөзін кеуделеп, Жел үшін бар ғой жөн бөлек. Самалға тосам бетімді, Сенделіп жүрген сен бе деп. Ұғына алмас мені ешкім, Бұл күні жоқпен теңестім. Сен дағы маған елессің, Мен дағы саған елеспін.

Қара түсті құлпытасың тым мұңды, Сенімімді еркімнен тыс құл қылды. Көтереді ол жүрек дертін мың күнгі, Көтереді ол еркелікті бір күнгі. Наз айта алмай өксіп қалғам саған көп, Жалғыз-ау деп жүрем әлі алаң боп. Ғайып жолға жалт бердің бе әдейі, Жақын жүрсем өкпелетіп алам деп. Жан жарама бергендейсің бөз таңып... Жансыз тастан кетердей-ақ сөз тамып, Қара жолмен ілбіп бара жатамын, Қабіріңе қарай-қарай көз талып...

Аспанның да түбі бар... құрдым екен, Оның жайын бір пенде білді ме екен?! Қызықпайды тұңғиық тұрысына Жер болмысы...қабірлі... гүлді мекен... Қарайтынмын көк жаққа төр шығар деп, Мәңгілікке баратын жол шығар деп. Сіз бен Бізді амалсыз біріктірер Тәңір жазған бір орын сол шығар деп... Қарай-қарай бөлінді санам санға, Сірә, дәтім жетпейді-ау бара алсам да. Ғайып болар сезімді бодан қылып, Байлайын да ғажайып ғаламшарға. Сосын ол да сіңеді аспанға бұл, Шығарады судан от, тастан да гүл. Күрсінеді сол сәтте амалсыздан Мүрделерді бауырына басқан қабір.

Мен емес, қаңтар жылады - Сен емес, қаңтар кінәлі. Түсініп болмас бұл айды, Кімдерге артар кінәні. Қаңтардың жаны нәзік-ті, Болды ма тағы жазықты. Мың қайта маңдай соққы алып, Бір қайтқан бағы қажытты. Көз жасы содан қар болды, Қасіреті – боран-зар болды. Жүрегі суып, мұз болды, Бұл жалған оған тар болды. Кім естір мұңлық күбірін, Түсінсін сұмдық сыр үнін... Өксікке шылап өткені-ай Отыз бір күндік ғұмырын. Мен емес, қаңтар жылады – Сен емес, қаңтар кінәлі. Қайтесің, халін сұрама, Жаныңа артар мұң әлі...

Қаңтарда қарға адым ұзадым сенен, Ақпанда ат адым ұзадым сенен. Ұзадым сенен... сенбеймін бірақ, Ұзатпайтұғын тұзағым – сен ең... Қаңтарда қамығып едім, Ақпанда арылып едім ... бәрінен...

Тарих қашаған көктастардың түркі тіліндегі күбірін бүгінгі күнге жеткізген Дәуір желі бір қалыпты екпінмен Ғұмыр ағашты тербейді. Білге қағанның бақұлдасуы Бастыны жүгіндірдік, Тізеліні бүктірдік.... Күлтегін (Үлкен жазу) Бастыны жүгіндірдік, Тізеліні шөктірдік. Тоңғанды жылындырдық, Өштіні – жоқ қылдық. О, түрік-сір жұрты! Басымнан бақ тайды ма, ...Өртенеді өзек, Жақыным жаттай мына, Ажал тұр оғын желкеме кезеп. Күңіреніп, назаланды ма, Төбемде Көк Тәңірі, Құтқара азадан мына Құдіреттің жоқ па әмірі... Деген ем қақырамайтын Қағанат құрам, Байтақ жұртымды намысы барға Аманат қылам... Төбеңе тұтқан

Білгең едім ғой, Қағанатыммен Іргелі едім ғой, Қолыңды бастап, Жолыңды бастап Жүрген едім ғой Жұртым! Алтай асуын Асқанмын талай, Ертіс кешуін Кешкенмін талай, Ажалдан мынау Жасқандым қалай, Өмірден мынау Сескендім қалай... Күлдір де күлдір Күлік мінгенмін, Көк Тәңірінен Ұлықпын дер кім?! Қоштасар шақта Жалғанмен мына Елесі тұрды Ұмыт күндердің. Сыйлығы – құнды, Сөздері – дәмді, Табғаш пиғылы Өзгеріп алды, Секемденетін Сәл селкеуліктен Сұм жүрегімнің Сезгені зәрді... У берген қолға Амал жоқ қылар, Запыран ішкен Заман бп тұрар. Жат табанына Тағым қор болса, Шамырқанумен Далам кек қылар. Аруақ дедім,

Жайылып даңқың, Аспандап ұраның. Бодандық деген – Қорлық дегенмін, Қорлық дегенге Көндікпегенмін, Көз жасын сүртем Деп талпынғанмын, Әрбір таңынан Шер күткен елдің. Түркінің алар Үлесі бар-ды, Аңдыған дұшпан Бір өшін алды... Білге өлгенмен Бірге өлмес елім, Жалғаса берер Азаттық үшін Көктүркілердің Күресі мәңгі...

Ақ айғырға* мініп шаптым, Жау етегін түріп шаптым. “Көкбөрілеп” ұран тастап, Көкбөрідей ұлып шаптым. Бек ұлдарды құл қылмадым, Пәк қыздарды күң қылмадым, Бодандықты басқа тептім, Азаттықтың білдім мәнін. Ілгеріде – Шаңтұң еді, Ерлік – менің салтым еді, “Аруақ” деп атқа қонсам, Дем беретін халқым еді. Жігерімді жаншымақ кім, Ащы терім тамшылаттым, Қас дұшпаным қаһар қылса Қағанатын қансыраттым. Көтердік-ау көпке еңсені Ерлік болып кекке өлшемі, Өзім едім жауға сермер Көктүркінің көк семсері. Өтүкенді ел тұттырдым, Кек жібермес серт ұқтырдым, Қылыш қыннан суырылса, Қаһарыммен серпіп тұрдым.

Түргештерге қырғын салдым, Оғыздарға сүргін салдым, Түркілерге қалқан болсам, Дұшпаныма – қыл-құрсаумын. Кек қылышын қанға малып, Өттім талай таңнан ағып, Қалды даңқым шежіре боп, Мәңгі тасқа таңбаланып. Жүзін жырмен жусын далам, Түркі ұстаған ту сынбаған. Күллі түркі қаһарманы Қаһарыма сусындаған.

Түрк-сір жұрты үшін Түн ұйықтамадым, Күндіз отырмадым, Қызыл қанымды төктім, Қара терімді ағыздым... Тоныкөк жазуы Кердең де кердең басқан күн, Кеудеміз жаудан асқан күн, Қағаным таққа мінгенде Қай дұшпанымнан жасқандым?! Қызыл да тілді жебелеп, Алқалы топтан асқанмын. Қылыштай сөзбен қын тіліп, Тауды да бұзып тас жардым.

Ақыл иесі – мен болдым, Түркіге – бақ болғанда, Дұшпандарына қазулы көр болдым. Күндіз отырмадым, Түн ұйықтамадым, Елімнің елдігі үшін Есіктегі құлына тең болдым. Бас жарылса – бөрік ішінде, Қол сынса – жең ішінде, Жан жараланса – тән ішінде, Қылыш сынса – қын ішінде, Аңдыған жаудың аңысын аңдап, Қапысын таптым түн ішінде. Түстікте – табғаш Шығыста – құтан Терістікте – оғыз Бірігіп шаппақ болғанда, Түрк-сір халқының жерін Жау баспасын деп,

Халқымның құты қашпасын деп, Қағаныма ақыл бердім, Жұқаны – бектеу оңай, Жіңішкені – үзу оңай деп Аталы нақыл бердім... Төбемде – Тәңірі Төменде қасиетті жер-су Жеңіс берді, Дұшпандардың пиғылын Теріс көрді, Әскердің қаһарын Қағанның алыптығын, Ақылгөйінің білгірлігін Бар қағанат тегіс көрді. Қара терімді ағызып, Қызыл қанымды төгіп, Елімнің елдігі үшін Күлкі көрмедім, Табғашқа басын имесін Құдіретті түркілер дедім... Қағаным ақыл сұраса Болмады іркілер жерім. Таққа Білге мінгенде, Күлтегін сауыт кигенде Қас жауын сілкілер дедім.

Өтүкен – тұрағымыз еді, Азаттық – ұранымыз еді, Көк сүңгі – қаруымыз еді, Күлік – пырағымыз еді, Ерлік – шырағымыз еді, Біздің дәуір өткен соң Жерімізге тыныштық, Елімізге – ырыс-құт Тұрақтап қала ма деген Тәңіріге қояр сұрағымыз еді...

Мәңгі тас қалаттым, жаздырдым. Бұл жазуыд жаздырғанның аты – Иоллығ-тегін Күлтегін (кіші жазу) ... Даламның сыры мәлім, Таулардың мұңы қалың. Түркінің тіліндегі Тұманың тұнық әнін Самалмен, саф ауамен Сіңірдім жүрегіме. Көне Ғұн аңыздарын, Мөденің бар ызғарын, Ілкіде бабаларға Түркінің қарыздарын, Иланам ділімменен, Бүгіннің білеріне. Сағымға көзім қанып, Сағыныш төзімді алып, Өртенген өзегімді Өзгеше сезім жарып, Орадым өлеңімді Ғұмырдың білегіне. Түркінің тілі едім мен, Шағында шын егілген, Жасындай жырларыммен Түнегін түре білгем. Сенімді ем тас бойына Сырымның сіңеріне.

Қапы ғып қашаған күн, Өлмес қам жасағанмын. Өзекті жарған жырды Көк тасқа қашағанмын, ...Ғұн-баба әуенінің Үңілдім сілеміне... Тастар күбірледі Дастар тіліндегі Шертіп шежірені, Елтіп, көз іледі, Күн. Өзен күңіренеді, Кезең... Ғұмыр өледі, Күнге балқыған тәнін Желпіп...сезінеді Кім?! Арман адыра қалып, Жалған таңына налып, Ажал жадылап алып, Тұраққа жеткенше Өкініш... әрі жұбаныш Кезігеді мың... Төбемде – Тәңірім, Төменде – қабірім, Тірлік – бес күндік. Дұшпанның зәбірін Көрмесін жұртым деп, Семсермен сес қылдық. Ұлан далаға үніміз сіңіп, Ерліктің ұраны болып естілдік... Бабаларым – Елтеріс, Білге қаған, Ағам – Күлтегін ер,

Есімдерін еске алсам, Кеудемді бұзып шығардай Жыр тебіренер. Қаруым – қалам болды, Түркінің қанында Батырлық пен ақындық еді Ақындық киесі маған қонды. Қаған бабамның Қаһарман ағамның Түркі елі үшін күресін Ұрпақ жадына жазуға Көңілім алаң болды. Тұлпар жалында ойнап, Алапат кек қанында қайнап, Атой салған қаһармандары, Ой толғағанда кемеңгерлері. Адырна аңырағанда, Аламан жамырағанда, Өн-бойымды өлең кернеді. Тағдыры тәңірі жасар, Рухымыз көкке ұшып, Тәніміз жер жастанған-ды, Батыр өлсе - өзі аңыз, Ақын өлсе – сөзі аңыз, Бабаларымнан - даңқ, Ал, менен дастан қалды. Ерлікті толғадым, Елдікті қолдадым, Өлеңмен өрнектедім,

Ұрпағым қабыл ал, Қапысыз танып ал, У дарып, Жүректе шер кеткенін. Мәңгіліктің Қағанаты – жыр, Шықпасын деумен Жаманаты бір, Шежіре шерттім Тас кеудесіне, ...Иолығ-тегіннің Аманаты бұл....

Күннің көзін бұлт алды,- Ұран салды хан Шығай Басылмастай бұрқанды Жау кеудесін жаншымай. Қан аңсаған жандардың Жерге қаны сіңер деп, Жерге көзін салғанның Көрге басы кірер деп. Ұрандады аламан – Дұшпан демі тарылды. Жан сыздатқан жарадан Қанмен емдеп арылды. Қанкешті ұрыс дұшпанның Қабырғасын сөккен-ді. Сарттың бағы ұшқан күн – Қазақ қолы өктем-ді. Күні менен түн бойы Жусан қанға боялды. Ұйқысынан Сыр бойы Үрейленіп оянды. Кескілескен қан майдан, Жанын беріп, жан алған. Қазақ қолы салды ойран Қайсарлықтан жаралған. Қол бастады таң ісін, Жанкешті айқас қырқысын, Хақ-Назардай хан үшін, Алты Алаштай жұрт үшін.

Алаш кеуде керген күн, Елдігіне сенген күн. Садағасы болды жұрт Елім деген ерлердің. Жадтан, сірә, өшер ме, Жау жігерін көмген күн. Тәуекелдің* қолынан Баба Сұлтан өлген күн !!! СҰЛТАН-МАХМҰТПЕН СҰХБАТ Поэма Бірінші желі Бұл сөзім Тарбағатай биігіне Тазының заман түлкі күйі, міне. Сәніңіз көзден кетіп, сөзде қалар Жалқаулық енді орансаң киіміне… (Сұлтанмахмұттың Құрбан қажыға арналған өлеңінен )

Қотанащы, Тарбағатай жайлауында Қырық күн шілде биенің байлауында. Бәйжігіт Құрбан қажы ауылында едім, Келіп түсіп тұрмыстың айдауында. Қазақша – бай һәм жуан ауыл еді, Бес болыс бәйжігіттің сауыры еді. Тегінде қазақшылық қылып көбірек, Жері шет, кеш қараған қауым еді. Әйтсе де, жаңа заман қалпын ұққан, Бұл ауыл бірсыпыраның тәуірі еді.

Көз көріп қариялардың жоғалғанын, Ескісін жиған жұрттың оңалғанын, Қарияға ғұмырым кез келген соң, Әлгі айтқан уағыдамдай бола алмадым. Болған соң ескі сөзді жазып алмақ. Жұмысына бір күнді қойдым арнап. Бұрынғының кетіпті сөзі өзімен, Жалқаусысам сол ғой деп қапы қалмақ. Құрбан қажы естіген ескі билік Қазақша дейтін сөздер жорға-жүйрік. Cұлтан-Махмұт Торайғыров

...Милаттың майданында аз тұра тұр, Әсеттің бір тілеулес ағатайы... Жарыққа қараңғыдан шапшып едің, Бұл емес еліктіріп мақтағаным, Қайнаған қара тастан аққан көздей Көп еді сөйлесем деп сақтағаным, Алсаң да қаһарыңа айтар едім, Халқыңа болса егер де жақпағаның, Шам алма шал дегенге бәт дұға қып, Найманда жалғыз кәрі жақтағаным... (Әсет Найманбайұлының Құрбан қажыға жолдаған өлеңхатынан) - Қоңыз батыр атанып, Жауға шапқан күні бар. Көңілін жүрер қапа қып, Батпан-батпан міні бар. Сыр тартайын өткеннен Ұмытпастай ұғып ал...

Тұрпатыңа қарасам – Болайын деген баласың. Ақылың мен білімің Бойыңнан тапқан жарасым. Кешегіден сөз айтам – Керегіңе жарасын...

Тарбағатайдың зары бар, Зарының терең мәні бар, Өткеннен желі ой тартсам, Кектенер жайым тағы бар... Тағы да тағы... қыршынның Жазықсыз тамған қаны бар Құйма құлақ баласың - Сырына қарттың қанып ал... Лақабым онда Қоңыз-ды, Ерлік-ті ісім ең ізгі. Екпіні қатты жігіт ек, Сапыратындай теңізді Қабекемнің нәсіліӘлібек “ер-ай” дегізді. Аймағын жүрген таң қылып, Атағы жатқан жаңғырып Бұр баһарүр-ді серігім – Дүнгеннен шыққан нар жігіт. Шабардай болдық дұшпанды Қаланың аузын қан қылып, Қақпаның аузын шаң қылып...

Сарыаяқтарға кектеніп, Діні жат ісін жек көріп, Арыстан айға шапқандай, Арманға біздер жетпедік, Батырлық деген арманда Бұр баһадүрмен кетті өліп.

Күн екен күнім бұрынғы, Мұнан соң заман бүлінді, Жаратқан ием налыр-ақ, Кінәлайын деп кіміңді. Қайраулы қара қанжар ем Кесе алмай қалдым қынымды. Шекара деген шер болып, Қонысым екі бөлінді – Жүрегім қоса тілінді...

Айта да берсем арман көп, Арманым кетті жалған боп. Жабыға бүгін айналды Бабалар мінген тарланкөк. Заман тұр, түйіп қабағын Сыбағаң кетер, қарман деп... Сеземін, балам, сезінем Біздерге орын қалған жоқ... Арғанатыны жайладым, Абыздай күтер аймағым, Жеткіншек едік кешеде Жел сүйіп жүрген айдарын, Есті де ұлды көргенде Есіме түсті қайдағым. Кемеңгер көрдім Абайдай – Ақылдың таттым қайнарын, Өскінді көрдім өзіңдей - Мақтан қып ұстар байрағым... Екінші желі І Әлқисса, бұдан кейін Құрбан қажы Сұлтанмахмұтқа Көкжал Барақтың қайғылы өлімін, Жалаңаш бабадан бата сұрап, Абылайдың кек қайырған жайын баяндайды.

- Тәңірім қуат берген текті батыр, Жоны-жал, жүрегі-түк, кекті батыр. Күндердің бір күнінде... қапы қалып, Бақиға ақ сапарын шекті батыр. Көкжарлы Көкжал Барақ қапы кетті, Бұйыртпай мейрам суы, ақыретті “Бір күнде... жалды Барақ қашқанда” деп, Дұшпаны мазақ қылып, нақыл етті. Жөн істі кімдер жөнсіз кінәласын, Ісіне күймей қалай тұра аласың, Қан жауғыр дұшпан жағы сұмдық іс қып, Тұрғызды бір бас, бір қыш мұнарасын. Қамығып, қалың қазақ қан жылады, Дұшпанның кектендірді сандырағы. Мойнына кісе салып, хан Абылай, Шалынды құрбандыққа арғымағы.

Абылай “а,құдай” деп атқа мінді, Қалың қол ыза-кек боп ақтарылды. - Жалаңаш баба қайда, бізбен жүрсін, Сынайтын қасиетін сәт табылды... - Уа, баба, батыр кегін қуып барам, Жүректі қанды жаспен жуып барам... Барақтай ердің кегін қайтармасам, Тағымнан тас зынданың жуық маған. Қалың қол хан қасында анталаған, Бабадан бата сұрап, алқалаған. Қараса кілең батыр кескініне, Көздері ыза-кектен қанталаған... - Абылай болып қапты бір іс деймін, Кек алу батыр үшін дұрыс деймін. Сапарың оң болсын деп қала берем, Бұл жолғы жорығыңа кіріспеймін.

- Ей, баба, қазақ үшін Барақ қандай, Барақты аллам бөлек жаратқандай, Күн туса ел басына, ерге қонып, Ең алды боп аттанған қарап қалмай. Туысы оқшау болған жалды Барақ, Ер еді жаужүректі, қандыбалақ. Қазаққа көз алартқан жау қалмақтың, Үрейін ұшырмап па ед, сан қуалап... Сол Барақ жау қолынан шәйіт кетті, Батырдың бағы бастан тайып кетті. Бүлікті қаншама қош көрмесем де, Ақылды ашу-ыза шайып кетті. Барамын “аруақ” деп қолды бастап, Жүресің қалың қолмен жолды бастап. Барақтай батыр кегін қайтармасам, Қазақтың ертеңі де сорға ұласпақ.

- Қашырар жаудың құтын қанды із едің, Татыған таңдайыма жалбыз едің, Апыр-ай, мұсылманды қалай атам, Бар еді кәпірге атар жалғыз оғым... - Ай, баба, бәтуаға келмейсің бе, Тұншығып өз кегіңе өл дейсің бе?! Мұсылман мұсылманның басын кесіп, Мұнара тұрғызғанын жөн дейсің бе?! Солай деп, хан Абылай көндіреді, Көнері Жалаңаштың белгілі еді. Абылай есін жиып, еңселенді Деп, “жол білсем, бұл баба жөн біледі”. Қылышы кекке малынып, Найзасы шоққа қарылып, Қабағы қату қалың қол, Жау іздеп шықты сабылып... Келеді әскер із кесіп, Бұйырар түзден тұз-несіп. Аламан бір сәт аһ ұрды, Келдімұнарамен жүздесіп...

Жүректе қайғы зіл жатты, Қан іздеп, қылыш дір қақты, Келдімұнараны айналып, Абылай сонда тіл қатты: - Келдемұнара, Келдемұнара! Қан-қасап болар Енді бұл ара... Батырым қайда – Барағым қайда?! Жауға жұмсайтын Жарағым қайда?! Келдімұнара, Ерімді құртып, Кергіп тұрсың-ау, Кегімді түртіп... Батырым, мұнда Неғылып келдің?! Қан тартып, бәлкім, Желігіп келдің... Кегіңді қуып, Тебініп келдім. Өзіңді жоқтап, Егіліп келдім... Қапыда кеткен Қандыбалағым. Туысы ерек Жалды Барағым, Аллам қолдаса, Жауыз дұшпанды Дәл қазір бар-ау Қан қылар әлім...

Келдемұнара Сұлық тұр, Тірінің зарын ұғып тұр, Денеден бөлек Бастардың Тілінде – Ажалқұлып тұр. Сәске ауар шаққа құл болып, Басталар қанды бүлік бір... Алынар тағы қанша бас... Келдімұнара... Сұлық тұр... Ішінен, бәлкім, Тынып тұр... Жалаңаш баба Күбірлеп, “Жөн болар ма екен мұным”, - деп, Жаратқан Күшке сыйынар, Жаңыла көрме, Тілім деп, Санасын жаулап алғандай Аруақ біткен дүбірлеп Аспанға қарап, Қол жайды Қос алақаны... Дірілдеп... Абылай тұрды Сұрланып, Кім шәйіт кетер, Кім қалып, Жау іздеп келген Кекті қол Амалы құрып, Тұр налып...

Жасанып келген қазақ жасағына қарап, Келдемұнараға қышпен қаланған Барақ батыр басы мұң шағып тұрғандай болады: - Адамның басы – Алланың добы. Доп болып ұшты кәлләнің көбі... Ақымақ ашу, ақылды өлтіріп, Арбадың мені, алдадың мені... Ертістен өттім – Ерленіп өттім, Жалғаннан өттім – шерленіп өттім. Тірімде Көкжал Барақ едім ғой, Өкінішімді өңгеріп өттім... Күршімді кештім – Күрсініп кештім, Шалқақтап кештім, Қырсығып кештім. Фәниде демім дауылдай еді, Бақиға... мәңгі тұншығып көштім. Сауырдан астым, Қалбадан астым, Жау қуған шаңды жолдан адастым, Шыққан үшпағым – осы болғаны, Күйігі өртеп тұрғандай қазір – Соңымда налып қалған алаштың...

Келдемұнара – Кегіме тұнып, Келе жатқандай керіле тұрып, Ызалы қолдың ашуы дарып – Кесілген басын іздеген денем Кетердей қазір тебіне тұрып... Самалын жұтқам Сағым даланың, Үйреніп өскем Шағылдар әнін. “Көкжарлы Көкжал Барақты алдым” деп, Мақтағандары-ай, кеудесі ісіп, Нәдір бала мен Сәдір баланың... Ауыл жайлаған Бөктерім қайда, Долданып кетер көк перім қайда? Қалмақты қырып, үрейін алған Мақтанға бөккен өткенім қайда?! Қанды қырғынға қағынып кірдім, Қаһарлы жаудың кәрін ықтырдым. Кеудемнен ұшқан ызғарлы кегім Қалың ғаскердің тамырын буып, Қырғын ұрысты сағынып тұрмын... ІҮ

Таң біліп келеді, - Қанды бүлік келеді... Әтекенің ғаскері Сәл құбылып келеді. Таңнан нәсіп – керегі, Жалмаңдасып келеді Нәдір бала қосыны Маң-маң басып келеді. Сеніп, күліп, келеді, Еліктіріп келеді – Сәдір бала әскерін, Бөріктіріп келеді. Жау жасағы қаһарлы – Келе бұзды қатарды. Күркірейді күндей боп, Танытардай атаңды... ...Жалаңаш баба келді хан қасына, - Пенденің түскені жөн тәубасына, Көрінді жау қарасы, есіңді жи, Шақырып батырларды ал қасыңа. Қайғыңды ханым, сеземін, Өртеніп тұр-ау өзегің. Сәске ауғанша амалда, Келеді сосын кезегің.

Сәскеге дейін жау басым, Сәске ауған шақта – жауға сын. Тілімді алсаң, тапжылма, Көресің сәске ауғасын. Оғанға дейін біреуің Дұшпанға қарай бармасын, Қолына қару алмасын... Жарақтанып қол келді – Қабатталып сор келді. Жаудың бетін Абылай – Қарап, бағып көрген-ді. - Ей, Ер Жауғаш, Ер Жауғаш, Сөзің сынап көр, Жауғаш Ақкөзденген дұшпаннан Бітім сұрап кел, Жауғаш! Түс ауғанша тұралық, Күш ауғанша шыдалық. Қарап тұрып қырылмай Амал-айла қылалық... Деп, Абылай қозғалды – Ойы топтан озған-ды. Қоралас ұлы ер Жауғаш “Ләббай” деумен сөзді алды... Жау тұсына келген-ді, Бітім сұрап көрді енді. Нәдір бала мастанып, Өз буына тербелді.

- Мен – Көкжарды Көкжал Барақты алдым, Жалғыз көзді қарақты алдым. Намысы қатты қазақсың. Сонда қайда қарап қалдың?! Қалың қазақ қолын қырдым, Қызыл қанға шомылдырдым. Ажалыңа тап келіпсің – Сорлы қазақ – сорың бұл күн!!! Бітім қылу арман болар, Елдестірмек жалған болар. Сүйегіңе бата жасап, Құзғын менен қарғаң қонар... ... Нәдір бала мақтанады, Сәдір бала баптанады. Тек Әтеке, күдік ойлап, Алдын ала сақтанады. “Бұл – немене еріккені, Не деді екен көріпкелі. Сарыарқадан Шу бойына Бітім үшін келіп пе еді?!” -Сөзім тыңда, Нәдір бала, Асқақтама, сабыр, бала! Абылаймен тайталасып, Сынар деймін, сағың бала!

Ол Абылай – қалмақты алған, Қасиетімен салмақтанған. Бұл дағы бір сұм айласы, Болар істі барлап та алған. Қуып келді Барақ кегін, Сапқа тізіп санатты ерін... Айла-амалы артқан ханды, Бір қорқаққа балап па едің?! Мен көргенде – пірі мықты, Бір сенімге жүгініпті. Абылайдың мың айласын Кім байыптап, кім ұғыпты?! Тоқтау қылам, тоқта бала, Түсесің-ау, отқа бала! Дарақылық опа бермес, Сәл ақылың жоқ па бала!!! - Әтеке, неден шошыдың, Үркектеп қалды қосының, Ұрандап шабар тұсымда Ұнамай тұр-ау осының... Әтеке, неден үріктің? Қызығын көргін бүліктің, Қызынып келген қазақтың Қызуын келер қырыққым.

Белуардан қанын кешкенмін, Барақтың басын кескенмін. Әулие деп ең біздерден Әтеке, неге сескендің?! Жауымның құтын қашырып, Бағымды тұрмын асырып, Келдемұнараға келіпті Ажалдарына асығып... Қаһарым демін тұсады, Қорыққанға ұсады Барақтың кегін алам деп, Барақтың жолын құшады... ... Қосыны жаудың сөгіліп, Әтеке кетті бөлініп. Айтқанын ұқпай басқаның, Мақтанды Нәдір не біліп... Көнбедің бала, текке деп, Әтеке кетті өкпелеп. ...Сәске де ауып, бір кезде Қалың қол келді бетпе-бет. Қамданып қазақ жасағы, Адымын алға ашады, Жалаңаш жерден топырақ ап, Жауына қарай шашады.

... Құлан адасқан шаң болды, Аттың бауыры қан болды. Жан аяспаған қырғынға, Шу атырабы таң болды. Қу адасқан тұман-ды, Қазақтар салды ұранды Шулаған Шудың толқыны Қып-қызыл қанмен шыланды. Осы ұрыста Нәдір бала, Сәдір бала бастатқан сегіз ұлымен бірге жүрген , жасы 88-ге келген қырғыз Жайылхан қарттың Абылай қолына түскендегі сөзі: - Қазақтай елдің ханысың, Тарапқа кеткен дабысың. Қапыда кетіп күңірендің, Көкжал Барақтай арысың. Әкелген атақ әр ісің, Алаштың сен бір бағысың, Қалың қолымды қаусаттың Барақтай ердің қаны үшін... Абылай деген даңқың бар, Соңында – қазақ халқың бар. Шалқақтағанға еңкеймес Ерлік пен өрлік салтың бар...

Жайылхан деген қартыңмын, Кәрілік жетіп алқындым. Сексен де сегіз жасымда Ызаңа сенің шарпылдым. Сегіз ұл атқа мінгесін Желігіп топқа кіргесін Бірге де жүрсем деп ердім, Білекке қару ілгесін . Мұсылман едің дінің бір, Қаза да берсем түбің бір Сегіз баламның кенжесі – Сегіз жастағы ұлым жүр. “Қанға - қан” деген сертің бар, Кеудеңді шалған өртің бар, Тұқым құртпассың, Абылай, Не қылам десең еркің бар... ...Осылай Абылайға сөз арнады, Қалың қол Абылайдан көз алмады. Кәрінің кемсеңдеген бұл сөзіне Қаһарлы хан Абылай төзе алмады...

- Сәтті боп, оңғарылған сапарым бар, Жауыма айбын болар атағым бар, Кенжесін сегіздегі аман-есен Еліне Жайылханның апарыңдар... ҮІ Дала... Дала... Өңі қашып. Жел безеді жонын асып, Шу өзені өксіп жатты, Арнасынан толып, асып... Аңғарына мұң іркіліп, Ағынында – ғұмыр тынып, Жағалауды ажал жайлап, Ойлайды Шу бүгін күдік... Сынған найза, Қанды жебе, Қажетсіз боп қалды деме, Келер күндер не боларын Түн біле ме, таң біле ме?! Қанды қасап – қырғын өтті, Дала жүзін күлгін етті. Аспан терең күрсінді бір, Тау тұлғасы дір-дір етті. Құлазыды құла дала, Қайғы қалды бұл арада. Кеудесіне қан ұйытқан Пендесінен құн ала ма?!

Күн-керуен көшті егіле, Зиярат қып естегіге. Күңгірт көзін көкке қадап, Уақыт-абыз “кеш” деді ме... Бұлт көз жасын іркіді,әні, “Кім кінәлі, кім кінәлі?” Осы сауал шулы Шудың Толқынында бұлқынады... БАБА ЖҰРТЫНА ОРАЛУ Ақ ала ордам қонған жұрт... Қазтуған жырау Шалкиіз жырау шалған жұрт, Қазтуғаннан қалған жұрт, Доспамбеттей қыршын ер, Соңғы демін алған жұрт. Ақтамберді толғанып, Махамбет атой салған жұрт, Дауға түскен ептінің, Жауға түскен тектінің, Таңдайынна түйірлеп, Сөз асылы тамған жұрт.

Тыңдағым келді жыр бар деп, Сол жұртта қалған кім бар деп, Тамырға біткен тарпаңдық, Қанымда менің тулар көп, Бұқардай даңғыл көкірек Қалдырып кеткен сыр бар ма ед... Бата боп жеткен пұлды сөз Шырмауықтайын шырмар кеп, Тастарға қарап тіл қаттым, Аспанға қарап тіл қаттым, Таскерең болып қалса да Бір арзуымды тыңдар деп. Аманатындай бар шалдың Тобылғы сапты қамшы алдым, Кісінеп жетті күрең жел, Күмбір үніне тамсандым. Келмеске кеткен ғайып боп, Кетбұға – күнді қарсы алдым, Жалына желдің жармасып, Жалғанға келді жар салғым, Кезеңге жеттім ойқастап, Өзенге жеттім байқастап, Қобызын шалып жыр толғар, Сазы да бөлек сал-шалғын...

Аймағы құтқа шомған жұрт, Ақ ала ордам қонған жұрт, Кесек те кесек кекті үндер Дұшпанның ізін шолған жұрт. Тасты да жарған, бас жарған Тіліме берік қорған жұрт, Ойы мен қыры тең жатқан, Ойға бір батқан орман жұрт, Көшімді бұрып келейін, Қосымды тігіп көрейін, Кеудемнен кері итермес, Бабама қоныс болған жұрт....

Көк тастың тәніне қашалған, Көне сыр жұмбағын аша алман. Құлпытас, тіліңді тістейсің, Күрсінер шежіре тасыңнан, Уақыт өзіңе сүйеніп, Кеңістік көзіне жас алған. Көктүрк құйғытып күлікпен, Көрінсе, күллі жау үріккен, Көк сүңгі жол ашар қару боп, Күдікті түйреген үмітпен, Осынау даңқыңнан, бабалар, Тек таңба қаларын біліп пе ең?! Ұлықтап ер туған ұлыңды Таңбалап қалдырдың діліңді. Көзімді суарам көктасқа Көрердей дәуірді бұрынғы. Тас бауыр рухым сая қып, Құпия киеңе жылынды. Күн сүйіп, жел келіп құшқанда, Көз тастап тұрдың ба құстарға, Селт етпей қарапсың, көгіңнен Ғасырлар қиқулап ұшқанда. Құпия қалпымен қалғыды Кеудеңе тұрақтап сұс–таңба.

Найзағай күшіне дес бермей, Дауылдың сесінен сескенбей, Уақыт талқысын елемей, Қошамет легін қош көрмей, Қасқайып кеп тұрсың бұл күнге, Күллі рух өзіңе көшкендей. Сақтадың сартап қып дастанды, Табынтып жер менен аспанды, Кешегі құдіретті Түркіден Біздерге мұра боп тас қалды. ...Тастың да кеудесі шерленіп, Көзінен жұмбақтау жас тамды.

- Ұмай-ана, өзіңсің сыйынарым, Мен өмірден өзгеше күй ұғамын. Дана ақылшы тұрғанда Тоныкөктей, Халқымның білем сүттей ұйығанын. Қағанаттың асырдық талай даңқын, Тағыма да қызығып қарайды әркім. Бір ошақтың үш бұты емес пе едік,. Айрылғаның бірінен қалай халқым?! Қырық жеті – батырдың қыршын жасы, Ерлік жайын кеңесер шын сырласы. Күлтегінді жоқтаған түркілердің, Көмейінде тұншығып тұрсын жасы. Қайратына сенімді артқан інім, Сары далада бөрідей жортқан інім. Өзің барда қаған ем құдіретті, Құр сүлдерім қалғанда тақта бүгін.

Болған еді бір күнде түрік текті, Қазығымды сұм ажал жұлып кетті. Көңіліме көп күдік ұялатып, Ошағымның бір бұты сынып кетті. Көрер көзім көрместей қан жыладым, Білгір білік білместей абдырадым. Білге қаған атанған қыран едім, Бір қанатым қайырылып, талды қарым. Не болады тағдыры түркілердің, Амандығын жерінің мың тілермін. Өліп кетсем қайран жоқ.. тірі тұрсам, Жағадан ап дұшпанын сілкілермін. Жұбатады. Тоныкөк – дана бабам, Жат ыдыстың таза асы маған арам. Қорқынышты бір күдік жайлап алды, Жүрегімді... ажалың жаралаған. Еркіндігін еліңнің сақтаған ең, Дұшпаныңнан жеңіліс таппаған ең.

Сен кеткелі сенімім тас-талқан боп, Сүйретіліп шығамын таққа да әрең. Сұрасаңдар бүгінде осы халім, Ертеңді ойлап егілем, шошынамын. Күлтегінің мезгілсіз ажал тапты, Келеріңнен, елім-ай, шошынамын...

Қайғысын жұтып қазақтың - Қарайды шерден жүрегім. Алашқа сұрап азат күн Алысқан ердің бірі едім. Он екі ата Байұлы – Серкесі – Адай – біз едік. Асқақтық қана айыбы – Еркесі – Адай – біз едік. Хиуа жақтан қиқулап, Аллақұл алды мазамды. Қоқаңдап, Қоқан ұйқымды ап, Жұртыма салды назарды. Жұмысым қанша ед бүлікпен, Азаттық еді керегі. Айтақпен шауып түрікмен, Ауылымды шуға бөледі. Төрт тарап түгел дұшпан боп, Орыс та маған өшікті. Шапағат осы тұстан деп, Тіледім көктен нәсіпті. Бұғалық кимей бұлқындым, Оғына тосып кеудемді. Жұртымды бермей жұлқындым, Намыс боп жебеп ерлерді.

Адайдың туын көтеріп, Ұранын салдым Алаштың. Көкіректен намыс-от өріп, Түн қата жүріп, таң астым. Бодандыққа бермей жұртымды Ерегескенмен егестім, Жағам да талай жыртылды - Жасыған оған емеспін. Дүние-ғапыл, өттің-ау, Арпалыспенен, дүбірмен. Кіреуке-қабақ көп мынау - Ертеңгі күннен түңілген. Түңілте көрме, Тағалам, Бодан боп жұртым қалмасын! Алмасын дұшпан жағадан Етектен бөрі шалмасын! Бақиға бұрдым жүзімді – Жалғаннан мынау азатпын! Оғландар бассын ізімді Намысын сұрар қазақтың!!!

Анық-ау ғажап екені, Ей, шабыт, мені ерте жүр! Әулиелердің мекені – Маңғыстау деген өлке бұл! Жыраудың керіп көмейін, Толықсып шыққан ерке жыр Толықсып мен де келейін – Маңғыстау деген өлке бұл! Қаракөк Каспий – шежірем, Өзіңмен келді сырласқым. Жағаңды оймен кезіп ем, Адырды басып, қырды астым. Жеті жұрт қонған маң далам, Көне дәуірдің куәсі. Сырың бар ұрпақ аңдаған – Киең бар тылсым, расы... Теңіздің демі тербетіп, Тебіреніп тұрған аймағым. Даңқыңды көкке өрлетіп, Жаңғырып, жасап, жайнағын. Жыраудан қалған мұра бар, Төгейін мен де ерке жыр. Ақынның сөзін құп алар Маңғыстау деген өлке бұл!

Есіл мынау – сылаң қаққан, Толқынында нұр аунатқан. Еркелеген самал желге Елжіреумен сыр аулатқан. Есіл мынау – тұнып аққан, Ерек көркін Күн ұнатқан, Оятады сазды әуенмен, Шығыс жақтан күліп ақ таң. Сары даламен сарын келген, Есіл деген – бәрін көрген, Жас қаланың бағын көрген, Астананың сәнін көрген. Есіл, Есіл...есіл өзен, Еркеле де көсіл, өзен. Бүгінге де ертеңге де Шежіре боп шешіл, өзен!

Көне дәуірдің күмбірі, Қоңыр шанақтың мұңлы үні, Қара қобыздың сарыны, Қаһармандардың арыны, Күлік біткеннің дүбірі, Әруақтардың күбірі – Тәуелсіздікке тәу ете келіп, тәж берді, Қастарына ертіп ақсақал-тау мен әз-белді. Қауырсын қалам қаз қанатынан үзіліп, Азат Алаштың асқақ тұлғасын жазды енді. Сағыныш көлбеп, сағымы көшкен сары бел, Төсінде ойнаған тарпаң мінезді тағы жел – Кескекті ердің сойлары шалған мекен бұл, Жадына тұтып шежіре қылған бәрін ел. Ер бабам еді еркіндік әнін шырқаған, Бұла-ғасырды белінен кешіп бұрқаған. Көк байрақ тіккен көк бөрі текті өр халық Өткенін іздеп, ертеңге басар бір қадам.

Аптапта өзегін талдырып, Көш бойы қайғысын қалдырып, Егемен елдіктің төріне Қиырдан жетті әрең шалдығып. Алаштың ерлігін ән қылып, Сары дала төсінде сән құрып, Азаттық, иншалла, тұрақтар, Қазаққа бақ болып мәңгілік.

Азаттық деген оңай ма, Оңай боп келмес орайға. Бүлк ете қалған бұл жүрек – Желтоқсан деген сол айда... Жедінің айы – желді ай-ды, Желіне тұнған шер-қайғы. Айтады сарын сан рет Ел жайлы, сосын мен жайлы. Жабырқап қалдық... солай ма?! Үмітті күдік тонай ма... Армандамасақ азаттық Ауылға біздің жолай ма. Азаттық еді – бір ғаріп, Азапты зарын тыңдадық, Бұлықсып тұрған кеудеден Бір күні шықты бүр жарып. Бұлқынып шығып тұманнан, Бағым боп қонды бұла арман. Бусанып қалды маң дала, Мұң-шерін бойдан шығарған. Бұлқынар бойда бұла күш, Тілегін қосқан мың арыс. Үміттің бағы жарқ етті – Күдігім қашты тым алыс...

Жедінің айы – желді айым, Жыр толғар болсаң – мен дайын. Айтайық енді аңыз ғып, Тәуелсіз болған ел жайын... Азаттық деген оңай ма, Құт болып келді қолайға. Тәу етем азаттығым деп, Желтоқсан деген сол айға...

Қара өлеңді түнеткен Қарқаралы – Қара бұлтты жүк қылып арқалады. Қара бұлттан Қасым боп өлең селдеп, Мәди салған сазды бір ән тамады. Қасым-өлең кезеді аспан елін, Шөліркетіп Арқаның қасқа белін. «Қара өлеңнің сезбесең құдыретін, Ей, жат пенде, жерімді баспа менің» - Деп тұрғандай өрт-кеуде дауыл-ақын, Поэзия демінен сауығатын, «Өртенген үй орнына өскен» гүлдің Тағдырына жүрегі ауыратын. Асқақ жыры – ақ алмас ақын Қасым, Айта алмаса айтарын – ақынға сын! «Сертке ұстаған семсер-жыр» жалт ойнатып, Нөсерлетіп, көк аспан шатырласын!

«Өртке тиген дауылдай» өр екпінді Ерен жырды қалың жұрт керек қылды. Қарқаралы – қара өлең ордасы боп, Қасым рухы піріндей демеп тұрды. Көрген жанды ойға сап, қайран қылып, Қарқаралы биігін айналды бұлт. «Дариға-қыз» қол бұлғар арасынан Мәңгі өмірдің сағымын сайран қылып. Қара өлеңнің ордасы – Қарқаралы, Абат мекен, кең жайлау Арқадағы. Қасым салған қасқа жол үстіндегі Қара өлеңнің тілінен бал тамады...

Бірінші бөлім ӨМІРЗАЯ - ШОЛПАН-АЙ...

Күзгі сарын... ........................................................................................................................ «Жан-жүрегімнің шөлдегені шын»............................................................................................. «Жапа-жалғыз тұр қайың»..................................................................................................... Жар жағасы... Жатаған үй.................................................................................................... «Өзіңе жазар хатым бар еді»..................................................................................................... Аллаға мінәжат немесе Рабиға ана рәуаяты............................................................. Маңғыстауға сапар............................................................................................... «Иә, Асаукөк, Қанжирен!» ............................................................................................... Ертегінің соңы............................................................................................... Етікші жездемнің өлеңі............................................................................................... Өлеңге арзу............................................................................................... «Теңіз жатты тебіреніп»............................................................................................... «Біздің көңіл сізге ауған»............................................................................................... «Өмірзая өксіді...түн егілді»... ............................................................................................... Ертіс пен Үлбі хикаясы............................................................................................... Марқакөл............................................................................................... Мөлдір әлем............................................................................................... Тас балбал һәм тағдыр............................................................................................... Құбылыс............................................................................................... «Жеті ғаламнан асқан»............................................................................................... «Тәңір түнді жаратыпты сорлы ғып».................................................................................. Қаһан............................................................................................... «Ақ қанатын жайған жел терістікте».................................................................................... Телегейде нән балық…………………………………………. Жапырак кешкен Сары Күз………………………….. Бұйығылау бөлмемнің……………………………………………….. Қызыл іңір……………………………………………. Ақырап та ғұмырын тауысты енді…………………………………. Естідің бе ақпан әнін………………………………………………………. Ақша бұлт баяу жүзіп келеді……………………………………………… Санамнан сағыныш тамшылап……………………………………………………… Тарбағатайым...........................................................................................................................

Ата қоныс..................................................................................................................................4 Айтқаншоқы.............................................................................................................................5 Тарбағатай. Қола шырағдан....................................................................................................6 «Арша жылады...»....................................................................................................................7 Көккемер...................................................................................................................................7 Жалғызтал.................................................................................................................................9 «Есетіндей сағыныш...»..........................................................................................................10 «Көңілім болды тағы да қапа...»............................................................................................11 «Сәуір шуақ төсіне тақса күліп...».........................................................................................11 «Арғанатыдан ескен жел...»...................................................................................................12 Ауылдан аттанғанда................................................................................................................13 Шыңдағы шынар......................................................................................................................13 «Қып-қызыл болып, алаулай жанып...».................................................................................14 «Ауылымның сыртында жалғыз бұлақ...».............................................................................15 Адасқан қаз...............................................................................................................................15 «Ауылым, әні, көрінді-ау...»...................................................................................................16 «Тозаңы шыққан ауылда...»....................................................................................................17 Көктем хабары..........................................................................................................................18 «Мың биігі асқақтық бір-бір дара...»......................................................................................18 Қысқы ауыл...............................................................................................................................19 «Сиқырлы ұйқы қалғытып кәрі шыңды...»............................................................................20 «Ай нұрынан ақшыл желек бүркеніп...»................................................................................20 «Тұман көзін аштырмай қар-даланың...»...............................................................................21 «Сезім боп, сеңсең бұлттан жауған едік...»...........................................................................21 Сен оралмадың.........................................................................................................................22 Дала...көнені аңсау...................................................................................................................25 Жұбату.......................................................................................................................................25 Көне Ғұн тауын аңсадым, аға..................................................................................................28 Ертістің бойы............................................................................................................................28 Өскемен. Үлбі өзені және мен.................................................................................................29 «Ертіске қарай асығады Үлбі...».............................................................................................30 Мұзтау.......................................................................................................................................30 «Үлбі ағады баяу ғана үлбіреп...»...........................................................................................31 «Жүзі - қайғы, мұң бітімі...»...................................................................................................32 Алтай. Алты қыз аңызы...........................................................................................................32 Өскеменмен сырласу……………………………. Шығыстан шыққан күн......................................................................

Екінші бөлім

Самал желдің сарыны……………………………………………………………… Қара гүл...................................................................................................................................35 «Күдік боп арбап күндізім...»................................................................................................35 «Көктем оған шырайлы көрік берген...»...............................................................................36 «Мыстан мен шайтан ымдасып...»........................................................................................37 «Бақсының сарыны...»............................................................................................................37 «Жалықтым суық күндерден...»............................................................................................38 «Озбырлықтан бір өзін ала қашқан...»..................................................................................39 «Тереземнен түн қарайды...».................................................................................................39 «Есілден соққан ерке жел...».................................................................................................40 «Күн өртеніп, күлі қалды...»..................................................................................................40 «Таңым сұрғылт...».................................................................................................................40 «Шарап ішіп шалқыған кеш...»..............................................................................................41 «Түн. Жапырақ түс көрді...»..................................................................................................41 «Қараша, несін тебіренесің...»...............................................................................................42

«Таңым ызғар, тәнім мұздай...»............................................................................................43 «Түлен түлеген түн...»...........................................................................................................44 Ай екеуміз...............................................................................................................................44 Бұлт..........................................................................................................................................48 Қаз қанатындағы ғұмыр. Қорқыт..........................................................................................49 «Үнім өлді ішімде...»..............................................................................................................49 «Қызыл қанатты періште...»..................................................................................................50 «Мен не дейін...»....................................................................................................................50 «Тұңғиық көзді тымық түн...»...............................................................................................51 «Ерек тұлға емес ем...»...........................................................................................................52 «Көктемім – ғайып, өтті жаз...».............................................................................................52 «Көктен құлаған...».................................................................................................................53 «Кіммен тілдесем...»...............................................................................................................54 «Күн безектеп, ай жылыстап...»............................................................................................54 «Жүрек...»................................................................................................................................55 «Жүріп келемін...»..................................................................................................................55 «Бұлттың өксігенін тыңдадым...».........................................................................................56 «Өкінішімнің көз жасын....»..................................................................................................56 Көңіл........................................................................................................................................57 «Қоңыраулы көктің күмбірлегені...»....................................................................................58 «Шолпан туды...»...................................................................................................................59 «Айды етекпен жаба алмайсың...».......................................................................................59 «Жалаңаяқ жұлдыз кештім, жұбым – Ай...».......................................................................60 «Шолпанның өңі бозарып...»................................................................................................61 «Нұрлан-өлең түнді жарып...»..............................................................................................61 «Ес-ағамның құстарын-ай...»................................................................................................62 «Барады мынау қараша...».....................................................................................................63 «Қараша келді, дайындал...».................................................................................................63 «Өлсем орным қара жер»......................................................................................................64 «Сыңғыр-сыңғыр бұлақ үнін...»............................................................................................64 «Диуана көңіл...».....................................................................................................................65 «Көңіл түбіне күн бұғып...»...................................................................................................65 «Өксіді аспан... өксідім мен...»..............................................................................................66 «Күңгірт тартып күлгін күн...»..............................................................................................66 «Жарлауға біткен жалғыз тал...»............................................................................................67 «Мен түнге айналамын...»......................................................................................................68 «Әл үстінде жатыр сорлы үмітім...»......................................................................................69 «Қызыл іңірдің қызыл нұрына...».........................................................................................69 «Көзімнен жосыған жас...»....................................................................................................69 «Қособаның түбінде...»..........................................................................................................70 «Шарасыздыққа ет өліп...»....................................................................................................71 «Қаракөз бұлақ, қамықпа жаным...»....................................................................................72 «Қарашаның түлей түні...»....................................................................................................72 «Сарғалдақ көңіл желпілдеп...»............................................................................................73 «Кірпігіне мұз тұрған...».......................................................................................................74 «Қараман итті қан қылар...»..................................................................................................74 «Күллі әлем – күл, тіршілік – гүл...»....................................................................................74 «Сортаңға өскен сорлы гүл....».............................................................................................75 «Сенделіп, сенімім налып...»................................................................................................76 «Пендеге айтпа өкпені...»......................................................................................................77 «Ту сыртымнан Көкжорға кісінеді...»..................................................................................77 «Санам шырмалды шайтанның сандырағына...».............................. .................................78 «Бір кебісімді түн алып қалды...».........................................................................................79 «Ішкі дүнием – Ай тұтылған түн әлем...»............................................................................79 «Жалғыз жұлдыз көгімнен...»...............................................................................................80 «Көтеріп ап мұң-көзені...».....................................................................................................80 «Анығырақ көрмек едім ай меңін...»....................................................................................81 «Сары ала қаз-ау...»................................................................................................................81

«Жұмақ бар да, тозақ бар...»..................................................................................................82 «Бойым тарттым бүгіннен...».................................................................................................83 «Ар арбасты жаламен...».........................................................................................................83 «Қазымыр қаңтар...»................................................................................................................84 «Тереземнен күн қарайды...»...................................................................................................85 «Иманы – күмән кілең жат..»..................................................................................................85 «Күн тілінен нәр тамды...»......................................................................................................87 «Түпсіз-түпсіз құрдымға...»....................................................................................................87 «Мың жапырақ, мың үміт...»..................................................................................................88 «Сен сыңсытқан күйге егілем...»............................................................................................89 «Ей жүргінші, тоқташы...»......................................................................................................90 «Күн мүлгіп тұрып алды...»....................................................................................................91 «Қар үстіне гүл өсті...»............................................................................................................91 «Ақиқатты құндақтаған...»......................................................................................................92 «Анау жұлдыз...»......................................................................................................................93 «Құдірет деген құс бар деп...».................................................................................................93 «Суылдаған сұр жебе...»..........................................................................................................94 «Алдамшы өмір, құрғыр ма ең...»...........................................................................................94 «Қап-қара түнге қадалып...»....................................................................................................95 «Жошыны жұтқан Шыңғыстай...»..........................................................................................96 «Тәнін бүркеген жапырақ еді...».............................................................................................97 «Тымық түнде күбірлейді не деп қыр...»................................................................................97 «Бұлтқа қарай аяқ бастым...»...................................................................................................98 «Жауқазын шақ жалт етті...»....................................................................................................99 «Өртеңге өскен гүл едім...»....................................................................................................100 «Тұңғиық көзді тымық түн...»................................................................................................100 «Қабағыма ілінеді ауыр мұң...»..............................................................................................101 «Тұнжырар түннің түйіліп қабағы...»....................................................................................101 «Жалғандағы жалғыз мен...»..................................................................................................102 «Қылтиып қарайды талдан бүр...».........................................................................................103 «Ашынған терек аңырап...»....................................................................................................103 «Пендеге ғашық пешенем...»..................................................................................................104 «Өзге әлемнің тұрғыны едім...»..............................................................................................105 Мен............................................................................................................................................106 Пері қызы..................................................................................................................................106 «Керең шыңға қараумен жан жүдетем...».............................................................................107 «Көктемі өтіп...»......................................................................................................................107 «Көмейінен көмескі үн шығарып...».....................................................................................108 «Сүріндім жүрер жолдан...»...................................................................................................109 «Естіртіп ем жүрегімнің зар үнін...».....................................................................................109 «Сенімге ынтық сезімім...»....................................................................................................110 «Шындықты да көре алмадық...»..........................................................................................110 «Өз сырымды өзім біліп...»....................................................................................................111 «Ай туыпты тігінен...»............................................................................................................111 «Қара ағаш қамыққан...»........................................................................................................112 «Екі дүние, бірі – онда...».....................................................................................................113 «Ертегі түбі шын дейді...».......................................................................................................113 «Тәңірдің нұрын дарытпаған тас...».....................................................................................114 «Тас кеудесін жарып шыққан гүл-өмір...»...........................................................................114 «Періштесі пенде болған...»...................................................................................................115 «Көк түркінің ұланы болып...»..............................................................................................116 «Сезіледі бейіттердің тынысы...»..........................................................................................116 «Дерт уынан әлдеқашан өлген ем...»....................................................................................117 «Олай қаштым – болмады...».................................................................................................117 «Бөтен қала...көзге суық...»....................................................................................................118 «Ай жатыр. Жылжымайды...»................................................................................................119 «Ішкі дүнием...».......................................................................................................................120 «Қызыл іңір қылығына...»......................................................................................................120

«Ойнақ салар ақ боран...».......................................................................................................120 «Сыңсиды аққу...»...................................................................................................................121 «Ессіз елтіп...».........................................................................................................................122 «Көңілім артты күдікті көптен...»..........................................................................................122 «Боз сәулеге шолпытып сезімімді...».....................................................................................123 «Тағдыр жеңді...».....................................................................................................................123 «Сұм тіршілік...»......................................................................................................................124 «Қарға-күдік...»........................................................................................................................124 «Келермен аулап көңілді...»...................................................................................................125 «Аманат-жанды арқалап...»....................................................................................................125 «Суынып кеттім жел, сенен...»...............................................................................................126 «Көмейлеріне ән орай...».........................................................................................................126

Үшінші бөлім ТЕРЕЗЕМДІ ЖЕЛ ҚАҒАДЫ...

«Мен – қара күлікті мінгенмін...»..........................................................................................129 «Мен бармын...»......................................................................................................................130 «Табалай бер...».......................................................................................................................130 «Мамырдың күні құбылды...»................................................................................................131 «Сізді іздеумен сағынышым сабылып...».............................................................................131 «Мына қала – сұп-суық, сұрғылт қала...».............................................................................132 «Түнді кешіп белуардан...»....................................................................................................132 «Жүрек сыңар, өйткені өзім сыңар...»..................................................................................133 «Аялайсың-ау үш тал гүліңді...»............................................................................................133 Наз.............................................................................................................................................134 «Жатсынып жылтсыз жапанды мына...»..............................................................................134 «Түн...»......................................................................................................................................135 «Сары ала қаз да қайтып барады...»......................................................................................135 Түсімде......................................................................................................................................136 «Тебіренсем періштелер тілінде...»........................................................................................137 «Аудармайын өткенге есімді көп...»......................................................................................137 «Күндіз күнге егілдім...».........................................................................................................138 «Мамырға ілесіп, қырқаға келгем...».....................................................................................138 «Көкірегімде бұлқынған қайнар мұңға...».............................................................................139 «Бұл түн – сенен де...».............................................................................................................139 «Қарашығын құпиямен астарлап...»......................................................................................140 «Қырғауылдың қанатындай...»...............................................................................................140 «Шілдедегі сезім жайлы...».....................................................................................................141 «Үндемедің – үйдей пәледен құтылдың...»...........................................................................141 «Тәнім – суық, жүрек – мұз...»...............................................................................................142 «Қараңғы түнге қамалып...»...................................................................................................143 «Ай сұп-суық...».......................................................................................................................143 «Тереземді кім қақты?..».........................................................................................................143 «Жақындай алмай...»...............................................................................................................144 «Ұмсынушы едім үздіге...».....................................................................................................144 «Беймәлімсің...».......................................................................................................................145 «Іркілуші ем... айтылмай...»....................................................................................................145 «Беу, жалған, мені сынағаның ба?..».....................................................................................146 «Құп-қу болып, құлазиды құла дүз...»...................................................................................147 «Көмейінде тұншығып сылқым әні...»..................................................................................147 «Тілін тістеп, ыңыранып шындығы...».................................................................................148 «Мына ғалам сіз бенен бізді ұға ма...»..................................................................................148 «Кісі жары, кімім едің...»........................................................................................................149 «Сен және мен...».....................................................................................................................149 Іздеме мені................................................................................................................................150 «Шексіздікке жол тартқан жалғас-ғұмыр...»........................................................................151 Би кешінде...............................................................................................................................151

«Арманым ең, шыңыңнан құлап кеттің...»............................................................................152 Елік сезім..................................................................................................................................152 «Көгілдір сағым – көйлегім..»................................................................................................153 «Шатыр да шұтыр төбемнен...»..............................................................................................154 «Тозаң тұрды желегіне...».......................................................................................................154 «Бір терегім бар еді, мендік еді...».........................................................................................155 «Сенің ғана демеріңе сенгім кеп...».......................................................................................156 Сен барсың ғой........................................................................................................................156 «Аспан – анау...»......................................................................................................................157 «Қып-қызыл боп батты күн...»...............................................................................................157 «Сезіміме сүйенішім ендігі...»...............................................................................................158 «Тәңір, сірә...»..........................................................................................................................159 «Сіз – ғұмырлық шер болдыңыз...».......................................................................................159 «Не қыл дейсің...»....................................................................................................................160 «Тереземді жел қағады...».......................................................................................................161 «Мен сені көрмесем деймін...»...............................................................................................161 «Желтоқсанның желді күні...»................................................................................................161 «Ақ маралым – аңғалым...»....................................................................................................162 «Қалғып тұрған қайыңның...»................................................................................................162 Қаңтар.......................................................................................................................................163 «Сезімтал менің сенімім...»....................................................................................................163 «Түнге жылап...»......................................................................................................................164 Жоғалту.....................................................................................................................................164 «Қаңтарда қарға адым...»........................................................................................................164

КӨКТҮРКТЕР ӘУЕНІ Бұрынғы әуен........................................................................................................................166 Кешегі әуен............................................................................................................................175 Сұлтан-Махмұтпен сұхбат (поэма).....................................................................................179 Баба жұртына оралу..............................................................................................................193 Тастағы таңба.........................................................................................................................194 Білге қағанның Күлтегінді жоқтауы....................................................................................195 Адай Сүйінқара батырдың соңғы сөзі.................................................................................197 Маңғыстау деген өлке бұл....................................................................................................198 Есіл...........................................................................................................................................199 Қазақтық пен Азаттық………………………………………. Алтайдың асуын асқан кім?................................................... Желтоқсан..................................... Қарқаралы. Қасым-өлең. Қасқа жол…………………………………………… АУДАРМАЛАР

М.Ю.Лермонтов Аспан мен жұлдыздар............................................................................................................200 Романс......................................................................................................................................200 Альбомға (Байроннан)............................................................................................................201 Н.С.Гумилев Түс.............................................................................................................................................201 Түсімде менің...........................................................................................................................202 Күн-ару (поэма)........................................................................................................................202 Ақылды әзәзіл..........................................................................................................................206 Ханша........................................................................................................................................206 Әзәзілге ғашық қыз..................................................................................................................207 Заратустра жыры......................................................................................................................208 «Қайғының ауыр дауысы...»...................................................................................................208 «Алқызыл іңірдің бояуы...»....................................................................................................209 Оралу........................................................................................................................................209 Мен және сіз.............................................................................................................................211 Ажал..........................................................................................................................................211

Түс.............................................................................................................................................212 «Қаладан орманға қаштым...»................................................................................................213 Дұғалау.....................................................................................................................................213 Леонард.....................................................................................................................................214 Махаббат...................................................................................................................................215 Телефон.....................................................................................................................................216 Сен туралы................................................................................................................................216