Home

Махаббат жыршысы

Name: Махаббат жыршысы
Author: Әлім Қайсар

Әлім Қайсар

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

Жазу өлшемі 20 px

Жол аралығы 1.85

Әріп аралығы 0.30 px

Абзац аралығы 0.95 em

Махаббат жыршысы

Авторы: Әлім Қайсар

ТИТУЛ (РИСУНОК)

УДК 821.512.122.0 ББК 83.3 Ћаз Ќ 55 “Ћазаћстан Республикасыныѓ Мќдениет жќне аћпарат министрлiгi Аћпарат жќне мџраѕат комитетi “Ќдебиеттiѓ ќлеуметтiк маѓызды тљрлерiн басып шыѕару” баѕдарламасы бойынша шыѕарылды” Ќлiм Ћ. Ќ 55 Махаббат жыршысы. (Ќзiлхан Нџршайыћовпен хаттасулар). – Алматы: “Ана тiлi” баспасы, 2012. – 384 бет. ISBN 978-601-251-071-3 Жазушы Ћайсар Ќлiмнiѓ “Махаббат жыршысы” жинаѕыныѓ алтын арћауына Ћазаћстанныѓ халыћ жазушысы, Абай атындаѕы Мемлекеттiк жќне А.А. Фадеев атындаѕы мемлекетаралыћ сыйлыћтарыныѓ лауреаты Ќзiлхан Нџршайыћов екеуiнiѓ 30 жыл бойѕы хаттасулары негiз болѕан. Атаћты ћаламгермен жазысћан хаттарда ќдебиет, %мiр, дќуiр ћоѕам жайында ћызыћты да тџмасы тереѓ, ѕибраты мол сырлар шертiледi. Сондай-аћ атаћты ћаламгердiѓ %з оћырмандары жайлы жазѕандары да хаттарды байыта тљсер дќйек болып, ой салар ортаћ %рiмiн тапћан. К%рнектi жазушы Ќ.Нџршайыћовтыѓ 90 жылдыћ мерейтойына орайластырып шыѕарылып отырѕан бџл кiтаптыѓ ѕџмыры ћалыѓ оћырманмен бiрге жасап, елiмiздiѓ рухани ћазынасына ћосылар сљбелi љлес боларына сенiмдiмiз. УДК 821.512.122.0 ББК 83.3 Ћаз ISBN 978-601-251-071-3 © Ќлiм Ћ, 2012 © “Ана тiлi” баспасы ЖШС, 2012

Алѕы с"з орнына Алѕы с"з орнына Алѕы с"з орнына Алѕы с"з орнына Алѕы с"з орнына ХАТТАРЫН АЃСАП КЉТКЕНМIН! Шiркiн, жастыћ шаћ! Не iстетпейсiѓ сен, жас жљрекке! Ћайда жџмсаттырмайсыѓ буырћанѕан ћуатты! Бџла кљшпен бой кернеген, алсапыран рухымен ойды демеген џрымтал да џлаѕатты ћайран кљш!.. Осыдан отыз жетi жыл бџрын менi ћисынсыз да ћымбат, бџрыс ќлде дџрыс бiр шаруаѕа айдап салып едiѓ ѕой. Содан... Иќ, содан, 1975 жылдыѓ 2 мамырында Ћостанай ћаласынан Алматыѕа – даѓѕайыр жазушы Ќзiлхан Нџршайыћовћа хат ж"нелтiп жiберейiн. Хат кеттi. Ћџр сљлдерiм ћалды. Маѓызы да соншама алып-жџлып бара жатпаѕан секiлдi. Ћатардаѕы к"ѓiл ауаны. Сезiмге суарылѕан сергелдеѓ кљйiмнiѓ сезiктi бiр љзiк сыры дегендей. 0зiм ћызмет ететiн облыстыћ “Коммунизм таѓы” газетiнiѓ бетiне шыћћалы жатћан бiр очеркiмдi, осы айдарѕа татитынын, татымайтынын баѕалатып, сынатып алмаћ болѕам ѕой. Осылайша жљрек жџтћан екем. Болар iс болды, жауап кљтуден басћа дќрменiм ћалмапты... Дќтке ћуат! Алаѓк"ѓiлдi уат! Аћ тљйенiѓ ћарны жарылды. Љшбу хат келдi. Бќтiр-ау, жауапты Ќзiлхан аѕамныѓ "зi жазып па екен? Иќ, дќп "зi! “Ура! Нџршайыћовтан хат алдым! Ендi менiмен ойнамаѓдар! Дарабоз ћаламгер "з ћолымен хат жазушы ма едi, кiм-к"рiнгенге!” деп, б"ркiмдi аспанѕа атып ћуандым, егiлiп жыладым!.. Очеркiмдi жалыћпай, баћайшаѕына дейiн талдап, шаѕып берiптi. Газетке џялмай, ћорашсынбай басатын очерк деп баѕалапты. Одан ќрi не кiдiрiс болсын, очеркiмнiѓ тџмылдырыѕы алынѕан... Аѓдамай жасалѕан iлкi ћадам, iрi адымѕа џласып кетерiн ћайдан бiлейiн. Ара-арасында бiр-бiрiмiздi “жоѕалтып” алып дегендей, iркiс-тiркiспен алмасћан хаттасуларымыз

Ћайсар Ќлiм Ќзаѕаѓныѓ к"зi жџмылѕан 2011 жылдыѓ аћпанына дейiн жалѕасып келiптi-ау! Осы кiтапћа енгенi – 2004 жылѕы 29-аћпанѕа дейiнгi жазысћан хаттарымыз екендiгiн де ескерте кетейiн. Оћырмандарым мџны оѓынан баѕалап жатса, бџл кiтапћа енбеген кейiнгi кезеѓнiѓ хаттасулары да сќтi тљскенде назарларыѓызѕа џсынылып ћалар деп тќттi ћиялѕа берiлемiн. Патша к"ѓiл оћырманым! Сiздi бџл кiтап ћандай дќрежеде рухани тояттандырарын бiлмейiн ѕой ћазiр. Беймќлiм, љргедек сезiм бойымды кернеп, жљрегiмдi тынышсыздандыра тљсетiнiн несiне бљгiп ћалайын. Бiраћ к"ѓiлге медет ћыларлыћ бiр тљйсiгiм алдамайтын сыѓайлы. Ол осы хаттасуларымыздыѓ архитектоникасындаѕы нобайы мен бiтiмi љндестiрiле пiшiлiп, заман мен ћоѕамныѓ с"зiн айтуѕа баѕытталѕан сќттi љдерiстiк пайым болатын. Яѕни, жљлгелеп жiктесем, бџл эпистолярлыћ жанрдыѓ жљрдек жазбаларында ћоѕамныѓ сатылы "згерiстерiндегi ћадау-ћадау ћарапайым "мiрлiк ќрi тџрмыстыћ, рухани њќм имандылыћ мќселелерi ќр ћырынан к"рiнiс тауып жатћанын баса айтћым келедi. Ел Тќуелсiздiгiнiѓ тџма бастауы, орныѕып ћалыптасуы, ныѕайтыла тљсуi тџрѕысындаѕы ой орамдарыныѓ к"кжиегi де кеѓейгендей ќсер сыйлары с"зсiз Сiзге! Ал кейбiр тџстарында љлкен жазушымен шынайы, бљкпесiз сырласудыѓ нќтижесiнде таза "зiмсiне ќѓгiмелесу ыѓѕайымен, бџѕалыћсыз кеткен ќсер сезiм к"рiнiстерiн аѓѕарып жатсаѓыз, ондай-ондай артыћ тџсын кешiргейсiз, кiшiпейiл кiтапћџмарым! Дљниеден "ткеннен берi тљсiме жиi кiретiн Ќзаѕамныѓ мына бiр тџжырымы есiмнен кетпейдi. Телефонмен бiр хабарласћанында, жастармен кездесуден оралѕан бетi екен, ћуанып, шалћып, ћызынып тџрѕан сќтiнде: “Ћайсар-ау! Менi оћырмандарым “Махаббат жыршысы” деп жиi атайтын болды ѕой. Соѕан кќрi к"ѓiлiм балаша шаттанады. Тiптi анау бiр жолы “Махаббат маршалы” деп ћалды бiр оћырманым», – дегенi жадымнан "шiрiлерме, тљге. Сондаѕы куанѕаны ћандай ќсерлi, ћандай керемет едi. Ойлы оћырманым! Сонымен «Махаббат жыршысыныѓ» соѓѕы бетiн жапћан сќттегi ќсерiѓiздi сџрап жатудыѓ "зi ыѓѕайсыздау екендiгiн тљсiнемiн. Дегенмен де бей-жай ћалмасыѓызды да iштей сезетiн де секiлдiмiн. 0йткенi Ќзiлхан

Махаббат жыршысы аѕаныѓ аузынан шыћћан ќр с"з жљрекке жетiп, к"ѓiл тљкпiрiне бекем орныѕып жататыны ежелден мќлiм ѕой. Бџл жолы да тереѓнен толѕап, тауып айтћанына разы боларсыз деген сенiмдемiн. Тiптi хаттарына ћосымша “Мынау да архивiѓде бола берсiн”, – деп салып жiберген дљниелерi (сљхбаттары, ћолтанбалары, ойлары, пайымдары) ћандай тќлiмдi едi. 0зiнiѓ ерекше табынѕан џстазы – белгiлi жазушы Мџћан Иманжановпен екеуара џзаћ жылдар бойына љзбей хат жазысып, елдiк, ерлiк, шыѕармашылыћ, адамгершiлiк туын желбiрете бiлген Ќзiлхан аѕа Нџршайыћовтыѓ маѕан да к"ѓiл б"лiп, уаћытын ћиып хаттасуы, кей тџстарда "зiнде бар дљниелердi џсына отырып сырласуы – теѓдессiз кiшiпейiлдiлiк пен мейiрiмдiлiктiѓ љлгiсi деп тљсiнемiн. Сол љшiн де – љлкен азаматтыѕы мен ћарапайымдылыѕына тќнтi болѕан к"ѓiлмен Ќзаѕаѓа басымды иемiн! Мыѓ алѕыс Сiзге, Ќзаѕа! Хаттасуларымыз халыћ кќдесiне жарап жатса, одан "ткен баћыт, мархабат болар ма? Бџл кiтапты оћырман тџшынып ћабылдаса – Сiздiѓ ыстыћ жљрегiѓiзден т"гiлген нџр-шуаћтыѓ ќр кеуденi жылытып, сезiм ќлдиiмен тербеткенiне бек разымын, сљйiктi оћырманым! ...Сiзден несiн жасырайын! Ќзаѕамды сќт сайын саѕынамын! Ойша тiлдесудi ќдетке айналдырып алдым десем, сенесiз бе? Нџрлы жљзi к"з алдымда к"лбеѓдейдi. С"здерi жљрегiмдi емдейдi. Жаѕымды дауыс сазы, имандылыћћа суарылѕан назы ћџлаѕымнан кетпейдi. Аѓсаймын, сол ћайталанбас кездердi. Ќзаѕаммен хабарласып, тiлдесiп, кездесiп, еркелеген кљндерiмдi ойша оралтћанымныѓ "зi мыѓ баћыт мен љшiн! Ћџдай-ау, ћайда сол жылдар! Автор

I б $ л i м МАХАББАТ МАЗДАЅЫ Алматы, Мир к%шесi, 159, 21-пќтер. Ќ.Нџршайыћовћа Ћџрметтi Ќзiлхан аѕа! Сау-сќлемет болдыѓыз ба? Сiздi алда келе жатћан 5 май – Баспас%з кљнiмен ћџттыћтаймын! Менiѓ Сiзге амалсыздан хат жолдап отырѕан жайым бар. Ќрине, осындай џсаћ мќселемен уаћытыѓызды алѕаныма кешiрiм %тiнемiн. Ћысылѕан сќтiмде <зiѓiз есiме тљсiп, басћа амалын таппай, Сiзге ѕана жљгiнуiме тура келдi. Ендi тоћетерiн айтайын. Рудныйлыћ экскаваторшы Сќлiмжан Досов туралы “Серпiн” атты очерк жазып, %з газетiме (облыстыћ “Коммунизм таѓы”) џсынып едiм, басшылар жаѕы “бџл очерк дќрежесiне толыћ к%терiлмеген” деп, жанрын ћоймай жарияламаћ болды. Бџѕан мен келiспедiм. Оны ћайтарып алып Сiзге жiберiп отырмын. Оћып к%рiп, жанрын аныћтауѕа к%мектеспес пе екенсiз? <зiм очерк дќрежесiне к%терiлген секiлдi деп ойлаймын. Ћџрметтi Ќзiлхан аѕа! Мына “Жљрек жылуы” деген очеркiмдi де ћосып салып отырмын. Газетке жарияланѕан болатын. Бџны да сараптан %ткiзiп берсеѓiз екен. <зiѓiзге џћсап “очеркист” болѕым келгендiктен осындай тосын џйѕарым жасадым. Жас журналистердiѓ џлаѕатты џстазы атанѕан Сiз бџл %тiнiштерiмдi ескерусiз ћалдырмайды деп сенемiн. 0зiѓiзге деген iѓкќрлiкпен Ћайсар ЌЛIМОВ, Ћостанай облыстыћ “Коммунизм таѓы” газетiнiѓ "неркќсiп, транспорт жќне ћџрылыс б"лiмiнiѓ меѓгерушiсi. Ћостанай ћаласы. 2.05.1975 жыл.

* Ћостанай, Кочубей к%шесi, 40. Ћ.Ќлiмовке Ћадiрлi Ћайсар! Сiзге кешiгiп жауап берiп отырѕаныма ѕапу %тiнемiн. Сiзден хат алѕаннан кейiн Шыѕыс Ћазаћстан, Семей, Шымкент облыстарына барып ћайтуыма тура келдi. Бџрынѕы майдангер жолдастарыммен жолыѕуым ћажет едi. Сiздiѓ маѕан жiберген екi очеркiѓiздi де оћыдым. Екеуi де газет очеркi екен. Газет љшiн ешћандай кемшiлiгi жоћ дљниелер. Сондыћтан ол екеуiн де ћай газетке болса да, џялмай џсынуѕа, ћымсынбай басуѕа болады. Ал газет очеркi мен к%ркем очерктiѓ арасында айырма барын %зiѓiз бiлесiз ѕой. Газет очеркi не болды деген сџраћћа хабарлай жауап бередi. К%ркем очерк оныѓ ћалай болѕанын баяндап тљсiндiредi. Мысалы: 1) Электровоз машинисi Сќлiмжан Досов тќжiрибелi машинист Дмитрий Алексеевич Тереховпен социалистiк жарысћа тљстi. Алѕашында Досов Тереховтан ћалып ћойды. Артынан озып шыћты. Сондыћтан оны электровоз цехыныѓ бастыѕы Василий Евсеевич Корнев машинист-нџсћаушы етiп жоѕарылатты. Ол бџл жџмысты жiгерлi џйымдастырып, барлыћ машинистердiѓ цехћа келген жаѓа тепловоздарды меѓгеруiне мџрындыћ болды. Дмитрий Алексеевичтiѓ %зi де Сќлiмжанныѓ жiгерiлiлiгiн мойындап, оѕан ћарыздармын деп есептедi. “Себебi Сќлiмжан (оныѓ) жарыстаѕы ћырсыздыћтарын ћыр соѓынан ћалмай айтып, бетiне басып отырды” (“Серпiн”, 14-бет) деп аяћталатын материал газет очеркi болады. 2) Осы хабарда Сќлiмжанныѓ ћандай екендiгi, мiнезћџлћы, жiгерi оћушыныѓ к%з алдына елестеп отыратын болса, кейбiр ћимылы, айтћан с%здерi ойда ћалса, Тереховтан ћалып ћойѕандаѕы кљйзелiсiне оћушы иланып, соѕан жаны ашып отырса, еѓ соѓында оћушы “Бќсе, мџндай адам %з дегенiне жетпей ћалуѕа тиiс емес!” деген ћорытындыѕа келсе, оћушы онымен ћоса ћуана алса, мiне бџл – к%ркем очерк. Бџл %зiѓiзге ќбден айћын жай. Сiздiѓ екi очеркiѓiз де осыныѓ бiрiншiсiне жатады. Ќрине, Сiз жазѕанымныѓ газет очеркi екенiн %зiм де Махаббат жыршысы

Ћайсар Ќлiм бiлемiн. Бiраћ соны ћалай к%ркем очерк етуге болады, маѕан Сiз осыны айт дерсiз. Бџл жайында бiлетiнiмдi бiр хатпен айтып жеткiзiп, тљсiндiрiп беру маѕан да мљмкiн емес. Еѓ алдымен бџѕан бiрсыпыра %мiр тќжiрибесi керек болар. Сiз газет очеркiн жазуды меѓгерiпсiз. Ендi ары ћарай талпынып, талаптана беру шарт. Мќселен, Сќлiмжан туралы жинаѕан материалыѓызды егер осы очерк емес, ќѓгiме болса ћалай жазылар едi деп те ойлап к%рiѓiз. Ќрине, к%ркем очерк немесе ќѓгiме жазу газет очеркiн жазѕаннан г%рi уаћытты к%п тiлейдi, к%бiрек ойланып-толѕануды талап етедi. Ќсiресе тiл жаѕына к%бiрек назар аудару керек. Сiз газет тiлiне бапаѓдай к%рiнесiз. Жќне ылѕи газет тiлiн ћолданады екенсiз. К%пшiлiкке тљсiнiксiз, маѕынасы екiџшты с%здердi де ћолданып жiберетiнiѓiз байћалады. Мысалы, “Ертеѓ к%ре, бiле аузын ашпады демерсiѓ” (3-б.). Осындаѕы “демерсiѓ” деген мљлде терiс ћолданылѕан с%з ѕой. “Менi ћолтыѕымнан демерсiѓ” деуге болады, ал “аузыѓды ашпады демерсiѓ” деп ешкiм де айтпайды ѕой. Немесе: “Проценттерiѓ 200-дiѓ љстiне шыѕып кеткенi ме? Жараѕансыѓдар!”. Осындаѕы “жараѕансыѓдар” деген де %з орнында тџрѕан с%з емес. Очеркист с%здiѓ маѕынасын жете бiлуi парыз. Ћолданѕан ќр с%зiѓнiѓ екiџшты маѕына бермеуiн ћарастыру, айтайын деген ойыѓды дќл бiлдiретiн с%здер таба бiлу ћажет. “Жљрек жылуы” атты очеркiѓiздi “Ћазаћстан мџѕалiмi” газетiне џсындым. Газет очеркiн жазып, республикалыћ газеттерде жариялату Сiзге таѓсыћ дљние емес сияћты. Сол себептi мына очеркiѓiздi ћайта жазу љшiн %зiѓiзге жiберiп отырмын. Осы жазѕаным к%ркемдiк дќрежесiне к%терiлдi-ау деген еѓ соѓѕы нџсћасын маѕан ћайтадан жiберерсiз. Сiздiѓ жай журналист емес, журналист-жазушы болуыѓызѕа шын жљректен тiлектеспiн. Ћџрметпен Ќзiлхан. 24.06.1975 ж. Алматы.

Махаббат жыршысы Ћымбатты Ћайсар! Сiздi, семьяѓызды жќне коллективiѓiздi келе жатћан Бiрiншi май мейрамымен, Баспас%з кљнiмен жќне Жеѓiс мерекесiмен ћџттыћтап, тiлектестiгiмдi бiлдiремiн. Сiздiѓ облыстыѓ оћырмандарына сќлем ретiнде мынау кiшкентай материалды (“Айгљлге жауап”) жiберiп отырмын. Егер газеттiѓ мљмкiншiлiгi к%терсе, пайдаланарсыздар. Ћџрметпен Ќзiлхан. 25.04.1978. Алматы. Осы хатћа тљсiнiк. Ќзiлхан Нџршайыћовтыѓ маѕан жiберген “Айгљлге жауап” атты материалын Ћостанай облыстыћ “Коммунизм таѓы” газетiнде жариялаттым да (№95, 12.05.1978.), авторѕа 3 дана газеттi салып жiбердiм. * Аса ћадiрлi Ќзаѕа! Сау-сќлемет болдыѓыз ба? Апайдыѓ, балалардыѓ жаѕдайы, денсаулыѕы жаћсы ма? <зiѓiздiѓ к%ѓiл-кљйiѓiз ћалай? <ткенде ауырып ћалѕандыѕыѓызды “Жџлдыз” жорналындаѕы маћалаѕа орай жазѕан дљниеѓiзден бiлгендей едiк. Бџл да бiр аса бiр шеберлiктiѓ белгiсiндей жазба болды деп есептеймiз. Џлы Жеѓiстiѓ елу жылдыѕы Сiз љшiн ерекше мейрам ѕой, соѕан шын жљректен шыћћан ћџттыћтауымызды ћабыл алыѓыз. Ел баћыты љшiн кљрестiѓiз, ендi оћырмандар баћыты – тамаша кiтаптар љшiн осылай ерлiкпен кљресе беруiѓiздi ћалаймыз. “Боздаћтардыѓ” %зi неге тџрады?! Торѕайлыћтар тџшынып оћып жатыр. Ћџрметтi Ќзiлхан аѕа, жуырда алѕан “Ерен еѓбегi љшiн” медалiѓiз ћайырлы болсын. Наћты дерекпен жазылѕан, к%п жылдан берi кљнделiк жљгi болып жљрген м%лтек дљниелерiм бар едi, солардыѓ басын ћосып, ћомаћтылау жинаћ ќзiрлеген едiм. Газетке Сiзге ћатысты жерiн шыѕарып едiм, соларды оћып к%рсiн деп, салып жiберiп отырмын. Бџдан басћа да менiѓ ћолымда %зiѓiзден кезiнде “Очерк ћалай жазылу керек?” деп аћыл

Ћайсар Ќлiм сџраѕанымда ћайтарѕан жауабыѓыз, т.б. бар. Ол жаѕы да %зiнше ќѓгiменiѓ %зегiне айналып жатыр. Алда келе жатћан Баспас%з кљнi ћџтты болсын, аѕа! Сќлеммен торѕайлыћ iнiѓiз, жанашырыѓыз – Ћайсар ЌЛIМ. 5.04.1995 ж. Арћалыћ. * Арћалыћ ћ., Горбачев к%шесi, 57, пќтер 29. Ћ.Ќлiмовке. Ћымбатты Ћайсар бауырым! Сiздiѓ биылѕы 5 сќуiрде (?) жазѕан хатыѓыз менiѓ ћолыма 13 мамырда тидi. Хаттыѓ ќдiрiсiне бiздiѓ бџрынѕы мекенiмiз к%рсетiлген екен. Оны ќкелген студент бала бiздiѓ жаѓа љйдi ќркiмдерден сџрастырып жљрiп, ќреѓ тауыпты. Ерiнбей iздегенiне мыѓ раћмет ол азаматтыѓ! Ал, бџл бiр баѕалы ќрi бай пакет болды. <йткенi оныѓ iшiнен сќлем хаттан %зге “Торѕай таѓы” газетiнiѓ екi н%мiрi (22 жќне 25 сќуiр 1995 ж.) мен “Сџлтанбек пен Бќтима” деген бiр кiтап шыћты. Љлкен iлтипатпен жазѕан хатыѓызѕа, ћџттыћтауларыѓызѕа к%п раћмет, ћалћам. Газеттегi “Журналист сырыныѓ” љзiндiлерiн оћыдым. Оныѓ кейiпкерлерiнiѓ к%бi мен бiлетiн адамдар екен. Олармен кездескен, с%йлескен сќттер еске тљстi. Менде жазушылар, журналистер, ѕалымдар, %нер ћайраткерлерi сыйлаѕан 650-ден астам кiтап бар. Ќр автордыѓ ћолтаѓбасы жазылѕан ол кiтаптар менiѓ аса ћымбатты дљниелерiм ретiнде кабинетiмдегi кiтап шкафтарыныѓ еѓ жоѕарѕы с%ресiнде саћтаулы тџр. Тек соѓѕы кезде аѕайындар сыйлаѕан 4-5 кiтап ћана (iшiнде 1995 жылы шыћћан Тџрсынбек Кќкiшевтiѓ “Кер заманныѓ кереѕар ойлары”, т.б. бар) оћуѕа жќне каталогћа кiргiзуге уаћыт болмай, љстел љстiнде жатыр. Жџрт ћолы жетпесiн деп жоѕарыѕа ћойылѕан кiтаптардыѓ iшiнде Сiздiѓ де т%рт кiтабыѓыз бар, бауырым. Олар: 1. “Жамбыл” совхозы”, 2. “Шабытты еѓбек”, 3. “Тљлеген тыѓныѓ тљлектерi” жќне 4. “Чернобыль ћањарманы”.

Махаббат жыршысы Соѓѕы кiтаптарыѓыздыѓ бiрiне маѕан былай деп автограф жазѕан екенсiз: “Ћадiрлi Ќзiлхан аѕа! “Мен журналистпiннiѓ” ќсерiмен кiтап жазатын да болып алдыћ. Мыѓ рахмет Сiзге! Ћайсар. 14.03.90. Ћостанай.” Ендi мiне Сiзден бесiншi кiтап алып (“Сџлтанбек пен Бќтиманы” айтамын) жќне журналистер туралы болашаћ кiтаптыѓ љзiндiлерiн оћып, ћатты ћуанып отырмын. Шќкiртiѓ (“Сiздiѓ шќкiртiѓiзбiн” деп 1978 жылы <зiѓiз жазыпсыз) салићалы азамат болып, халыћћа рухани азыћ џсынып жатса – ћалай ћуанбасћа! Сiздiѓ кезiнде кљнделiк жазып жљргенiѓiз ћандай жаћсы болѕан. Соныѓ нќтижесiнде ертеѓiнде џмыт боп кететiн к%п жайлар ћаламыѓызѕа олжа боп iлiнiп, кiтабыѓыздыѓ шыншылдыћ сипатын шырћата жарћыратып тџр. Ћымбатты Fафу iнiмнiѓ Сiзге берген автографын оћыѕаннан кейiн оныѓ %зiме сыйлаѕан ћолтаѓбалары есiме тљстi. Алып ћарасам љш кiтапћа жазѕан екен. Бiрiншiсiн осыдан 35 жыл бџрын мен Павлодарда %зiѓiз сияћты “Социалистiк Ћазаћстанныѓ” тiлшiсi боп жљргенде, Алматыѕа бiр келгенiмде берiптi. Иван Буниннiѓ %зi орысшадан аударѕан “Антон алмасы” кiтабыныѓ бiрiншi бетiне былай деп жазыпты: Ардаћты Ќзаѕа! Алыста жљрсеѓiз де жаћындаѕыдан жаћынсыз. Андасанда к%рiсiп, ыстыћ сќлем берiсiп, ћанатымыз жыртылмай, к%кiрегiмiз с%гiлмей, алдаѕы асыл кљндерге ћџшаћтасып бiрге барсаћ деген тiлектiѓ белгiсi болсын. Iнiѓiз Fафу. 15 июнь, 1960 ж. Сол жылы менiѓ “Жомарт %лке” деген т%ртiншi очерктер жинаѕым шыћћан болатын. Соныѓ жџмысымен келдiм бе, ќлде редакция жиналысћа шаћырды ма – есiмде жоћ (тiлшiлiк ћойын дќптерлерiмнiѓ бiрiнде жазулы болса керек, оны ћазiр ћарап жататын уаћыт бар ма), ќйтеуiр Fафу екеумiз сонда кездестiк. Бџрыннан сыйлас

Ћайсар Ќлiм адам болмасаћ та, ол маѕан осындай жалынды тiлек жазып, жаћсы пейiлмен кiтабын сыйлады. Оныѓ айтћаны келдi. 1960 жылдарда ќдебиетке кiрген Fафу, Шерхан, Сайын, Ќбiш, Ћалихан сияћты бiр топ дарынды жастардыѓ соѓынан iлесiп, мен де ќдебиеттiѓ биiк табалдырыѕын аттадым. “Махаббат жыры” деген алѕашћы повесiм 1964 жылы жарыћћа шыћты. Содан бастап мен осы талантты топтыѓ соѓынан iлесе бердiм. Fафуша айтћанда: “Ћанатымыз жыртылмай, к%кiрегiмiз с%гiлмей алдаѕы асыл кљндерге ћџшаћтаса” џмтылдыћ. 1972 жылы желтоћсанда мен елуге толдым. “Шапан жабамыз, шампан iшемiз, келiѓiз” деп менi Жазушылар одаѕына шаћырды. “Ондай ћџрмет к%рсететiн дќрежеге жеткемiн жоћ” деп мен бармадым. “Шампан iшемiз, шарап жџтамыз десеѓiздер љйге келiѓiздер” деп отырып алдым. Аћыры Жазушылар одаѕыныѓ екi хатшысы Д.Ф.Снегин мен Ћ.Тџрсынћџлов бастаѕан iштерiнде Fафу бар 6-7 ќдеби консультанттар љйге келдi. Fафу сонда %зiнiѓ “Сарыарћа саздары” деген таѓдамалы %леѓдер жинаѕына мынадай бiр шумаћ %леѓ жазып сыйлаѕан едi: Аналайын Ќзаѕа! Еѓбегiмiз осы бiздiѓ мџралыћ, Пайѕамбармыз бiз де берер дџѕалыћ. Елу деген екеуiмiзге не, тќйiрi, Сексенде де амандасып тџралыћ. Сiздiѓ Fафу. 29.ХII.1972 ж. 1978 жылы Fафу елуге толды. Той жасады. Оныѓ тойы кезiнде мен сырћаттанып ауруханада жаттым. Бiраћ Fафуды ћџттыћтап, хат жазып жiбердiм. Той %ткеннен кейiн Fафу ауруханаѕа келiп, екi томдыѕын сыйлады. I томныѓ бiрiншi бетiне мынадай %леѓ жазып ќкелген екен: “Ардаћты, менiѓ туѕан Ќз-аѕамсыѓ, Бiлемiн, асыл сљйек, таза аѕамсыѓ. Тойыма жазѕан хатыѓ толћытты ѕой, Демеѓiз: неге шапшаѓ азаѕансыѓ. С%зi асыл сен секiлдi сирек жанныѓ

Махаббат жыршысы Ћуаты, босап ћалдым, ћозѕаѕан соѓ. Денсаулыћ – асћан байлыћ, џл сыбаѕасы, Тiлегiм: бџлтты к%ѓiл тез аѕарсын. Сќлемiм – жолда заулап келе жатћан Тiзгiнiн арѕымаћтыѓ соза барсын! Асћан ризашылыћпен iнiѓiз Fафу. 30.VIII. 1978 ж.”. Амал не, ћазаћ халћын к%ркем с%збен сусындатћан ћайран Fафу жетпiске де жетпей дљние салды. Сiздiѓ таѕы бiр кейiпкерiѓiз Кеѓшiлiк те менiѓ сыйлас iнiм едi. Бiздiѓ љйге жиi келiп жљретiн. Жиi-жиi телефон соѕып, хал-жайын, ћайда болѕанын хабарлап отыратын. Кейде тљн ортасында телефон соѕып, џзаћ џстап ћалатын. Оныѓ к%ѓiлдi кљйiн аѓѕарып, мен с%зiн б%лмей тыѓдай беретiнмiн. Сол Кеѓшiлiк те маѕан 3 кiтабын сыйлапты (“Ауыл мен астана”, “Замандас сыры” жќне “Ћасиеттi ћас ћаѕым”). Соѓѕы кiтабына былай деп автограф жазыпты: “<мiрде де, %нерде де џстаз тџтар Ќзаѕаѓа, iнiлiк, ћаламдастыћ ниетпен – Кеѓшiлiк. 7.ХI.85 ж.”. Бiр рет Кеѓшiлiк Жазушылар одаѕыныѓ басшылыѕына айтып, к%мектесуiмдi сџрады. К%мектестiм. Ол ћатты риза болды. Љйiне ћонаћћа шаћырды. Мен ауруханаѕа тљсiп ћалып, љйiне бара алмадым. Дќм тартпады. Кейiн Кеѓшiлiктiѓ кенеттен %мiрден %тiп кеткенiн естiдiм. Автографтарды оћыѕан соѓ Кеѓшiлiк кiтабыныѓ бетiн сипап, iшiн параћтадым. Ќр бетiне %зiмнiѓ ћара ћарындашпен ћойѕан белгiлерiме к%зiм тљстi. “Бiржан сал” поэмасындаѕы мына шумаћтардыѓ тџсына тiк сызыћ тартып, белгi соѕыппын: Дљние-ай, дљние деген шырћк%белек, Бiреуге љлде менен бљлде керек. Бiреуге раћат керек, мџѓ не керек, Бiреуге байлыћ керек, жыр не керек? Бiреуге патша керек, ел не керек, Бiреуге ханша керек, кљѓ не керек?.. Ал мынадай кейбiр жолдардыѓ астын сызып ћойыппын:

Ћайсар Ќлiм Бџл халыћ тезге к%нбес, с%зге к%нер… Ћазаћтыѓ тууы да, %луi де – ќн, Ќн бiздiѓ сертiмiз де, антымыз да! <нердi жасардаѕы к%зсiздiк пен <нердi сљйе алудай ерлiк бар ма?! Заманныѓ ћоѓырауындай кеудесi бар. Мiнеки, “Торѕай таѓы” газетiнiѓ Сiз жiберген екi н%мiрiндегi “Журналист сырын” оћыѕанда осы оћиѕалар ойыма тљстi, Ћайсар. Ендi ол сарбаздардыѓ саѓћылдаѕан с%зiн, саѓћылдаѕан кљлкiсiн ешћашан естiмеймiз. Кљлiмдеген к%здерiн к%рмеймiз. Жарћылдап џсынѕан алаћандары уысымызѕа iлiнбейдi. Осылардыѓ орнына олардыѓ ћолымызда ћалѕан кiтаптарыныѓ беттерiн ѕана сипаймыз. <стiп, алдан аѕаларды, арттан iнiлердi џрлап <мiр бiздi аяусыз тонап жатыр, бауырым. “Сџлтанбек пен Бќтимаѕа” ќлi кiрiскемiн жоћ. Кейiн оћимын. Ендi маѕан жазѕан хатыѓызѕа ћайта оралайын. “Денсаулыѕыѓыз ћалай?” деген екенсiз. 1991 жылдан берi љйде ауырып жатырмын. 6 рет инфаркт болѕамын. Соныѓ салдарынан тамырдыѓ соѕуы бiрде азайып, бiрде к%бейiп кетiп, жанды ћинайды. Азайѕанда минутына 20-30 рет тоћтап ћалса, к%бейгенде минутына 300-350-ге дейiн соѕады. (Оны “Монитор” деген арнаулы машинамен %лшейдi). Сондыћтан дќрiгерлер љйден шыѕармайды. Аптасына бiр рет келiп ћарап тџрады. Алтыншы инфарктен кейiн II топтаѕы еѓбек мљгедегiне шыѕарѕан едi. Былтыр ВТЭК дќрiгерлерi I дќрежеге к%шiрген. Соѕыстан сау келiп, бейбiт кљнде мљгедек боп жатћан жай бар ћазiр. Ќйтеуiр, дќрiгерлердiѓ емi, жеѓешелерiѓнiѓ жанћиярлыћ кљтiмiмен %мiр сљрiп келемiн. Ауырып жљрiп, “Менiѓ замандастарым” деген романныѓ алѕашћы екi кiтабын жазып бiтiрдiм. Екiншiсiн былтыр ауруханада жатып аяћтадым. Оныѓ еѓ соѓын, жаѕдай не болады деп, ћасымда менi кљзетiп палатада бiрге жатћан жеѓешелерiѓе тљнделетiп ауызша айтып бiтiруге тура келдi. (Кљндiз, дќрiгерлер жљргенде жазуѕа рџћсат етiлмедi). Ендi соныѓ љшiншi кiтабын ћаѕазѕа тљсiруiм керек. Жеѓiстiѓ 50 жылдыѕы ћарсаѓында оны жалѕастыра алмадым. “Боздаћтарды” жаздым, радио мен теледидардан с%з с%йледiм. Сонымен бiраз уаћытты %ткiзiп алдым. Бiраћ, ол да керек шаруа

Махаббат жыршысы едi. “Боздаћтар” естелiк-этюдтерi арћылы Отан љшiн опат болѕан 400-500-дей ерлердi ел есiне тљсiргенiме разымын. <зiѓiз газеттен оћыѕан осы “Боздаћтар” љлкен ќскери роман болуѕа тиiс едi. Материалдарымныѓ бќрi 10-15 папка болып, тiзулi тџр. Бiраћ соѓѕы жылдары жљрек ауруына шалдыћћандыћтан, ол романѕа кiрiсе алмадым. Оныѓ љстiне “Боздаћтарды” (бастапћы аты “100-атћыштар бригадасы” болатын) алѕашында екi роман (“Махаббат, ћызыћ мол жылдар” мен “Аћићат пен аѓыз”) кимелеп кеттi. Оѕан ендi кiрiсем деп жљргенде осындай ауруѕа џшырадым. Сонымен, ќзiрге 100-бригада туралы осы “Боздаћтарды” ѕана жаза тџруѕа шамам келдi. Оны тљгелге жаћын жариялаѕан “Халыћ кеѓесi” газетiне, оныѓ басшылары Жџмабек Кенжалин мен Жанболат Аупбаев iнiлерiме шексiз риза болдым. Ол ризалыѕымды теледидардан да айттым. Ендi, амандыћ болса, “Менiѓ замандастарым” романыныѓ соѓѕы љшiншi кiтабын аяћтасам, одан соѓ “Боздаћтар” романын бiтiрсем деймiн. Одан кейiн Халима жеѓешелерiѓ екеумiздiѓ жастыћ, семьялыћ %мiрiмiз жас џрпаћћа ѕибрат боларлыћ жќне бiр роман. Екеумiздiѓ соѕыс кезiнде жазысћан хаттарымыз ќлi кљнге дейiн саћтаулы тџр. Соны да жеке роман етiп жазсам деп жќне ойлаймын. Мiнеки, менiѓ жоба-жоспарым осындай. Сiз сџраѕан соѓ бќрiн де айтып жатырмын, бауырым. Бiраћ бџларды жазѕанмен, оны жарыћћа шыѕаратын ешкiм жоћ. Артынан айдалаѕа шашылып кетiп, бос бейнет бола ма деп те ћауiптенесiѓ. Шыѕармалар жинаѕымныѓ 3-4 томдары шыћпай “Жазушы” баспасында жатыр. Одан %зге 5-6 том дайын ћолжазбалар љйде љюлi тџр. Бiраћ, ауру болсаѓ да, жазбай жќне жата алмайсыѓ. Тегi бiздiѓ ћаламгерлiк борышымыз жантайѕанша жаза беру болар. Ќскери жазбалар, майдан хаттары, кљнделiктер жќне љйiлiп жатыр. Оларды iске асырып, кiтап ете алмаѕаныѓа iшiѓ удай ашиды. Айтпаћшы, Жеѓiстiѓ 50 жылдыѕы ћарсаѓында ие болѕан жќне бiр ћуанышым бар. 26 сќуiрде “Ерен еѓбегi љшiн” медалiмен наградталѕанымды газеттерден <зiѓiз оћыдыѓыз. Ал 27 сќуiрде ќл-Фараби атындаѕы Ћазаћ мемлекеттiк џлттыћ университетiнде Сќлима Ћалћабаева деген ћарындасымыз “Ќ.Нџршайыћов прозасындаѕы адамгершiлiк iзденiстер” деген таћырыпта фило-

Ћайсар Ќлiм логия ѕылымыныѓ кандидаты ѕылыми дќрежесiн алу љшiн диссертация ћорѕады. Fылыми кеѓес мљшелерi диссертанттыѓ еѓбегiн жоѕары баѕалап, оѕан бiр ауыздан дауыс берiптi. 1945 жылы мен соѕыстан келiп, осы университеттiѓ филология факультетiне оћуѕа тљсiп едiм. 50 жылдан кейiн сол университетте, сол солдат-студенттiѓ творчествосы туралы диссертация ћорѕалуы %згеше ћуаныш болды. Жќне %зiм ћџралпас жазушылардан диссертация таћырыбына алѕаш iлiнген ћаламгерлердiѓ бiрi мен болсам керек. Жљректен шыћћан ћарапайым с%здерiѓ ѕылымѕа айналса, бџѕан ћуануѕа болатын шыѕар, бауырым. Оныѓ љстiне ескiнiѓ бќрi елеусiз ћалып жатћан заман емес пе ћазiр. Бџѕан да мыѓ шљкiршiлiк! Ал, Ћайсар, хатымды осымен аяћтаймын. Келiнге (атын бiлмегенiм љшiн кешiрiм сџраймын), балаларѕа, дос-жолдастарыѓызѕа сќлем айтыѓыз. Елеп хат жазѕаныѓыз љшiн таѕы да алѕыс айтамын. Зор ћџрметпен Ќз.Нџршайыћов. 16.V.1995 ж. Р.S. Газеттегi суретiѓiз к мескiлеу екен. Толыћ шырамыта алмадым. Сондыћтан маѕан бiр ашыћтау суретiѓiздi салып жiберерсiз. зiѓiзге мен де бiр сурет жолдап отырмын. Ќз.Н. 16.V.95. Р.S. II Хатымныѓ бас жаѕында “5 сќуiрде жазѕан хатыѓызды алдым” деген тџсћа сџраћ ћойыппын. Оны Сiздiѓ хатыѓыз 5 сќуiрде емес, 4.05.95 ж. жазылѕан болуы керек дегенiм. йткенi сол хатпен бiрге жазылѕан “Сџлтанбек пен Бќтима” атты кiтаптаѕы автографта осы кљн к рсетiлiптi. Ќз.Н. 17.V.95 ж. Р.S. III. “Менiѓ жауынгерлiк жолым” деген материалдыѓ толыћ нџсћасын Сiзге жiберiп отырмын. “Ћазаћ ќдебиетiн-дегiлер” бiрсыпыра жерлерiн макетке сыймады деп ћысћартып тастапты. Кейбiр газетшiлердiѓ материалдан макеттi артыћ к ретiнiн зiѓiз де бiлесiз ѕой. Ќз.Н.18.V.95 ж.

Махаббат жыршысы * Менiѓ жауынгерлiк жолым Менiѓ ќдеби еѓбегiм елге аян. Ал жауынгерлiк жолымды жџрттыѓ бќрi бiле бермейдi. Мен 1941 жылы 5 желтоћсанда ќскерге алындым. Онда он тоѕызѕа ќлi толмаѕан едiм. Содан 1945 жылы 15 ћарашада ќскерден ћайтып, елге бармастан, бiрден Алматыдаѕы Ћазаћ Мемлекеттiк университетiне оћуѕа тљстiм. С%йтiп, ќскерде 20 кљнi кем 4 жыл ћызмет еттiм. Оныѓ 786 кљнiн тiкелей майданныѓ алѕы шебiнде %ткiздiм. Соѕыстыѓ басынан аяѕына дейiн 76 мм-лiк зеѓбiрiктiѓ жќне 122 мм-лiк гаубицаныѓ командирi болдым. Калинин, 1 жќне 2Прибалтика, сол сияћты 1 жќне 2-Белорус майдандарында фашистермен соѕыстым. Соѕысћа алѕаш кiрген 1942 жылы 25 ћарашадаѕы шабуыл кљнi 76 мм зеѓбiректен жауѕа 203 снаряд атыппын. Сол кездегi ќскери кљнделiгiмде осылай деп жазылыпты. Ќрине, 786 кљн алѕы шепте болѕанда жауѕа кљн сайын шабуыл жасаѕанымыз жоћ. <з шебiмiздi берiк џстап, фашистерге анда-санда 10-15 снарядтан “сќлемдеме” жiберiп ћойып ћорѕаныста тџрѕан кљндерiмiз де болды. Сонда дџшпан шебiне ћарай тќулiгiне орта есеппен кемiнде 10 снарядтан атћан болсам, 786 кљнде фрицтердiѓ т%бесiне жалѕыз менiѓ зеѓбiрегiм ѕана 7860 снаряд жаудырѕан екен. 76 мм-лiк зеѓбiректiѓ ќр снаряды – 8 килограмнан, ал гаубицанiкi – 16 килограмм. С%йтiп, бџл кљндерде менiѓ зеѓбiрегiм фашист басћыншыларыныѓ шебiне тоѕыз тоннадан аса ыстыћ ћорѕасын т%гiптi. Бџл шамамен алѕанда бiр миллиондай винтовка оѕына теѓ екен. Ќрине, соѕыста атћан ќрбiр оѕыѓ мен снарядыѓ тегiс нысанаѕа тие бермейдi. Дегенмен, осы оћтардыѓ бiрсыпырасы %з мiндетiн орындаѕан болар деп ойлаймын. Олай дейтiнiм, мен ол снарядтардыѓ кiмдi, ћалай жамсатып жатћандарын %з к%зiммен к%ргенiм жоћ. Бiраћ алдаѕы баћылау пунктiндегi батарея командирi бастаѕан барлаушылар ќрбiр атыстан кейiн арттаѕы ату позициясындаѕы бiздерге: “жаудыѓ зеѓбiрек батареясы ћџрыды”, “миномет батареясыныѓ љнi %штi”, “атакаѕа шыћћан жаяу ќскерi жайрады” деп хабарлап жататын.

Ћайсар Ќлiм Ал ендi жау танктерiн жамсату жаѕына келсек, ол жаѕынан мќз емеспiн. <йткенi бiздiѓ 76 мм-лiк батарея, к%бiне жауѕа жабыћ позициядан оћ ататын. Бiраћ, ћиын-ћыстау кезеѓдерде тура к%здеуге де шыѕып жљрдiк. Бiр жолѕы жекпе-жекте жау танкi менiѓ зеѓбiрек расчетымды жайпап кеттi. К%здеушiм Ќдiлхан Ћџсайынов екеумiз ѕана тiрi ћалдыћ. Сол жерде кездеушiм екi к%зiнен айырылды. Ћазiр ол <скемен ћаласында тџрады. Одан кейiн ћарамаѕыма берiлген екiншi расчетпен таѕы да ашыћ позицияѕа шыћтым. Бџл жолы бiз жаудыѓ бiр орташа танкiн жайраттыћ. Бiраћ iле-шала немiс снайперi к%здеушiм Баймолда Ћанапияновты мерт еттi. Ол Талдыћорѕан облысы, Сарћант ауданыныѓ азаматы едi. Бџл екi оћиѕаныѓ екеуi де 1943 жылы, Великие Луки ћаласыныѓ iргесiнде болды. Сонымен менiѓ зеѓбiрек расчетым жалѕыз танкты ѕана жоя алды. Џлы Отан соѕысында тындырѕан iсiмнiѓ %з к%зiммен к%рген нќтижесi – %ртенген осы бiр танк пен оныѓ оћћа џшћан экипажы ѕана. Љшiншi зеѓбiрек к%здеушiм Ћалиев Ризуан ћазiр Семей облысыныѓ Шар ауданында тџрады. Ал менiѓ љнемi ашыћ позицияда болып, танкпен шайћасатын батареядаѕы ћањарман достарым Рымбек Байсейiтов, Мџћан Омарбаев, Ќбдiрахман Бимџрзин, Мырзаби Ерназаров, Халел Айбасов сол Великие Лукиде фашистердiѓ 8 танкiн талћандады. Бџлар бiздiѓ ќскери ћџраманыѓ маћтанышы едi. Соѕыста менiѓ к%лденеѓ жџрттыѓ к%зiне к%рiне бермейтiн екiншi ќскери ћосымша ћызметiм жќне болды. Мен %зiмнiѓ жауынгер жолдастарымныѓ майдандаѕы ерлiктерiн мадаћтап љнемi %леѓдер, очерктер, маћалалар жазып жљрдiм. Олар %зiм ћызмет еткен 100-дербес атћыштар бригадасыныѓ, бiздiѓ ћџрама ћарамаѕында болѕан Калинин, II Прибалтика майдандарыныѓ “Аттан жауѕа ћарсы”, “Суворовшы” деп аталатын газеттерiнiѓ беттерiнде басылып тџрды. Олар Совет Одаѕыныѓ Батыры Мќншљк Мќметоваѕа арналѕан “Жан ћџрбы”, ћањарман артиллеристер Ћажым К%шеков пен Ќбдiрахман Бимурзиннiѓ ерлiктерiн мадаћтаѕан “<сиет”, “Жас батыр”, сол сияћты “Полковник Баймолдинге”, “Снайпер Ыбырайым Сљлейменовке”, “Екi сержант” деген жќне басћа %леѓдерiм едi.

Махаббат жыршысы Менiѓ тек ќскери баспас%збен ѕана емес, елдегi газеттермен де байланыс жасап тџруыма тура келдi. Ќсiресе, республикалыћ “Социалистiк Ћазаћстан” (ћазiргi “Егемен Ћазаћстан”) жќне Семей облыстыћ “Екпiндi” (ћазiргi “Семей таѓы”) газеттерiне майдан материалдарын жиi жiберiп тџрѕанымды атап айтуыма болады. Семей газетiнiѓ беттерiнде “Саѕындым, Ертiс, суыѓды”, “Даѓћ”, “Ћазаћ %леѓi”, “Семей жiгiттерi”, “Кесет”, “Ћайран ћыздар, саѕындыћ, амал ћанша” таѕы басћа %леѓ, поэмаларым басылды. Ал “Атамыз Жамбыл аћынѕа” деген џзаћ толѕауым 1943 жылы 5 майда “Социалистiк Ћазаћстан” газетiнде жарияланды. <зiм ћызмет ететiн 100-дербес атћыштар бригадасы командирлерi мен жауынгерлерiнiѓ атынан жазылѕан бџл %леѓ былай аяћталѕан едi: Сџм фашистi, атажан, Ћарыс, сљйем iлгерi, Жiбермеймiз, жеѓемiз! Сiз арћылы халыћћа Осылай серт беремiз! Хош болыѓыз, ћарт ата, Џсындыћ, мiне, ћолымыз! Талай жылдар таѕы да Сау-сќлемет болыѓыз. Џлдарыѓныѓ жеѓiсiн К%зiѓiзбен к%рiѓiз. Асыл с%збен ерлердi Елге жырлап берiѓiз! Осы хатћа џлы Жамбыл атамыз “Жљз жасаѕан жљректен” деген џзаћ %леѓмен жауап бердi. Бiздiѓ бригаданыѓ Ќбдiрахман Бимџрзин, Ћарабек Бџрышев, Ыбырайым Сљлейменов, Мырзаби Ерназаров сияћты ерлерiнiѓ есiмдерiн %зiнiѓ %лмес жырына кiргiздi. Жќкеѓ ол %леѓiн былай аяћтаѕан едi: Уа, ћараѕым, балалар! Ер бол демей, не дейiн. Ереуiлдi майданда, Љстем болсын мерейiѓ!

Ћайсар Ќлiм Жауды ћырып айдауѕа, Талмай к%мек берейiн. Дљбiр ћосып майданѕа, Ћызыл тiлдi жебейiн. Сендерге %леѓ айтћанѕа, Ћарлыѕар ма к%мейiм! Жљз жасаѕан жљректен, Жырларымды т%гейiн. К%ктеменiѓ кљнiндей, Жауды жеѓiп, кљлiмдеп, Келгенiѓдi к%рейiн! “Ћањарманым! Кљнiм!” деп, Беттерiѓнен %бейiн. “К%ктеменiѓ кљнiндей, жауды жеѓiп, кљлiмдеп, келгенiѓдi к%рейiн” деген екен Жќкеѓ бiзге. Мен жауды жеѓiп, елге аман барып: “Аманатыѓызды орындадыћ, Ата!” деп, %зiнiѓ ћамал бџзар с%зiмен Ћызыл Армияѕа кљш берген ћасиеттi Жќкеѓе ћазаћша сќлем берiп, ћолын алсам деп арман етiп жљрдiм. Бiраћ мен аћынныѓ ћолын ала алмадым. Осы арманымныѓ алѕашћы жартысы орындалып, елге келгенде Жќкеѓнiѓ Жеѓiстi %з к%зiмен к%рiп, содан бiр айдан аса кейiн %мiрден %ткенiн бiлдiм. Артынан Жамбыл ауданы Жамбыл колхозындаѕы аћын ћабiрiнiѓ басына барып, тќу еттiм. “Сiзге берген сертiмiздi орындадыћ, Ата!” деп кљбiрлеп, аћын ћабырыныѓ айнадай таза ћара мрамордорын сипадым. 1943 жылы майданда, ќскери баспаханадан менiѓ тџѓѕыш (ќрi еѓ соѓѕы) %леѓдер жинаѕым басылып шыћты. Жинаћ “Атамыз Жамбыл аћынѕа” деген жоѕарыда айтылѕан жырмен басталып, ћазаћ халћыныѓ майдандаѕы жауынгерлерге жолдаѕан хатына жауап ретiнде жазылѕан “Мен – ћазаћ!” деген џзаћ %леѓiммен аяћталѕан едi. Ол %леѓнiѓ мынадай шумаћтары ќлi кљнге дейiн есiмде: Мен – ћазаћ! Жауѕа пенде бола алмаймын! Ћџлдыћ, ћанды тепкiге к%не алмаймын! Ой-пiкiрдiѓ, <мiрдiѓ ћаск%йлерi, Тырнаѕында жыртћыштыѓ %ле алмаймын! Соѕысамын дџшпанѕа ћарсы тџрып,

Махаббат жыршысы Кљш таусылып ћалѕанша, ќлiм ћџрып. Жљрек соѕып тџрѕанда тартынбаймын, Ћџртћанымша жоћ етiп фашистi џрып. Бiр адым жауды iлгерi аттатпаймын! Ћасиеттi жерiмдi таптатпаймын! Мыѓ жыл жиѕан халыћтыѓ ћазынасын Мљлiк етiп немiске ћаттатпаймын! Бџл – Џлы Отан соѕысы кезiнде майданда ќскери баспаханадан ћазаћ тiлiнде шыћћан жалѕыз жинаћ. Орыс жќне %зге тiлдерде де соѕыс даласында мџндай жинаћ шыћпаѕан сияћты. Жоѕарыда бџл менiѓ ќрi тџѓѕыш, ќрi соѓѕы %леѓдер жинаѕым деген себебiм соѕыстан кейiн мен %леѓ жазуды мљлде ћойып кеттiм. Оныѓ ќр тљрлi себептерi болды. 1949 жылы университеттi бiтiргеннен кейiн бала кљнiмде ауыл тiлшiсi болѕан “Ћазаћстан пионерi” (ћазiргi “Џлан”), соѕыста жљргенде %леѓдерiм басылѕан “Социалистiк Ћазаћстан” мен “Екпiндiде”, одан соѓ Павлодар облыстыћ “Ћызыл ту” жќне республикалыћ “Ћазаћ ќдебиетi” газеттерiнде ћызмет iстедiм. Жоѕарыда бџл маћалада %зiмнiѓ жауынгерлiк жолым туралы айтамын дедiм ѕой. Ендi сол с%зiме ћайта оралайын. Соѕыс кезiнде мен Георгиевкадан (Семей облысы) Германияѕа дейiн (Висмар ћаласы) поезбен, автомашинамен, атпен (соѕыстыѓ алѕашћы жылдарында зеѓбiректi атпен сљйреткенбiз) жќне жаяу жљрiп, ауыр азап, бейнет шегiп, жаралы болып, 7 мыѓ километр жорыћ жасаппын. Германиядан елге ћайтуым жќне 7 мыѓ километр. Бџѕан 1944 жылы Польшадан Ћазаћстанѕа дивизия делегациясын басћарып келiп ћайтћандаѕы жолымды ћоссам (11200 км), барлыѕы 25200 километр екен. Наћтылап айтћанда т%рт жылдыћ соѕыс кезiндегi, ауыз ќдебиетiнде айтылатындай, “Ћабырѕадан ћан кешiп” %ткен маршрутым мынадай: Аћбџзау – Георгиевка – Алматы – Москва – Молодой Туд – Великие Луки – Невель – Волынск облысы (Украина) – Брест облысы жќне Брест ћаласы (Белоруссия) – Варшава (Польша) – Тухель – Данциг – Висмар (Германия). “Аћбџзау” – менiѓ ќскерге аттанѕан туѕан ауылым. Мiнеки, менiѓ соѕыс кезiндегi сапарымныѓ џзындыѕы жер шары белдеуiнiѓ жартысынан асады екен! Оныѓ џзын-

Ћайсар Ќлiм дыѕы тура 40 мыѓ километр болса керек. Осыншама џзаћ жол жљрiп, талай ћауiптен ћџтылып, ажалдан ћалып, %з љйiме оралдым. Љйден ќкем Нџршайыћ Амангелдин, ќкемнiѓ туѕан iнiсi Ниѕап Амангелдин жќне мен љшеумiз майданѕа ћатар аттанѕан едiк. Ќкем мен аѕайым екеуi екi майданда фашистердiѓ оѕына џшты. Бiр шаѓыраћтан аттанѕан сол љш солдаттан мен ѕана аман келiп, туѕан љйдiѓ тљтiнiн тљтеттiм. Ауылда ћалѕан ауру шешем бiз соѕысћа кеткеннен кейiн к%п кешiкпей ћайтыс болыпты. Мен оны 1944 жылы майданнан Ћазаћстанѕа делегат боп келгенде бiр-аћ бiлдiм. 1947 жылы жас келiншегiммен ћол џстасып келiп, ќкешешiмнiѓ ћџлыптаулы тџрѕан иен љйiнiѓ есiгiн ашып, табалдырыѕын аттадыћ. С%йтiп, бiрнеше жыл от жаѕылмай ћалѕан бiздiѓ љйде ћазан ћайнап, мџржасынан шыћћан к%к тљтiн, соѕыста сиреп ћалѕан ауыл љйлерiнiѓ тљтiнiмен ћосылып, шудадай шџбатылып, аспанѕа к%терiлдi. Ќйелiм Халима <збаћанова да Џлы Отан соѕысыныѓ жауынгерi – Шыѕыста – радистка, Москвада ќскери цензор болды. Екеумiз соѕыстан бџрын уќделесiп, соѕыстан кейiн ћосылдыћ. Оныѓ да ќскери атаѕы – сержант. Екi џл, екi ћыз бес немере-жиендерiмiз бар. Келiндер мен кљйеу балалар %з алдына бiр т%бе ѕой. Соѕыс кезiндегi еѓбегiм љшiн III дќрежелi Даѓћ, II дќрежелi Отан соѕысы ордендерiмен, “Ерен еѓбегi љшiн”, “Батырлыѕы љшiн”, “Варшаваны азат еткенi љшiн”, “Германияны жеѓгенi љшiн” медальдарымен жќне “Ћызыл Армияныѓ љздiгi” белгiсiмен (1942) наградталдым. Мiнеки, менiѓ жауынгерлiк жолымныѓ џзын-ырѕасы осындай. Ќз.Нџршайыћов. 10.IV.1995 ж. * Ћадiрлi Ќзаѕа! Сiздiѓ 18 мамырдаѕы хатыѓызды алып, хат емес-ау, љлкен %негелiк дќрiсiѓiздi естiгендей болып, оны бала-шаѕамызбен ћосыла оћып, ћуанып ћалдыћ. Жауап хатты кешiктiрiп жазып отырѕан себебiм, <зiѓiз жiберген “Менiѓ жауынгерлiк жолымды” облыстыћ газетке жариялатып, бiржола саламын ба деп едiм, соны тосыѓћырап ћалдым да,

Махаббат жыршысы Сiзбен уаћытында хабарласа алмадым. Ћаѕаз жоћ, ћат заман болды ѕой, облыстыћ газет аптасына екi-љш рет шыѕып, ќбден тџралап-аћ жатыр. Ол маћаланы жариялатып, кейiн жiберемiн ѕой. Ќзаѕа! Тоѕыз беттiк бџл хатыѓыз мен љшiн љлкен сый, таптырмайтын тќрбие ћџралы iспеттес. Ондаѕы мол ѕибратћа толы ќр с%зiѓiздi тек мен ѕана естiп ћойсам, кљнќѕа батћандай болар едiм, оны кљллi оћырман, журналистiк, жазушылыћ азаптыѓ к%рiгiне басылѕандар немесе ќлi де басылатындар оћып к%рiп, тљйсiгiне алуы тиiс деп ойлаймын. Амандыћ болса, бџл кќде-сыйды, <зiѓiздiѓ “Мен журналистпiннiѓ” заѓды жалѕасындай ќр жолы ерлiкке толы ѕџмырнамалыћ шежiренiѓ жаћџт љзiгiн ќсерлi де тиiмдi жолмен жарыћћа шыѕару – маѕан мiндет, Ќзаѕа! Сiздiѓ осы аћыл-хатыѓызды оћи отырып, есiме Толстойдыѓ, Чеховтыѓ. т.б. замандастарымен жазысћан хаттары тљседi ерiксiз. Олар том-том болып жарыћћа шыћты ѕой. Ќттеген-ай, бiзде осы сала кенжелеп ћалѕан ѕой. Рас, ендiендi мќн берiле бастаѕандай, бiраћ та саусаћпен санарлыћ алыптарымыздыѓ хаттыћ сипаттаѕы к%п с%зi халыћћа жетпей жатћан сияћты. Шiркiн, деп ойлаймын, армандаймын, ћазаћ жазушыларыныѓ хаттасулары орыстардiкiндей болып том-том болып баспадан шыѕып жатса ѕой… Сiздей халыћ еркелетiп, т%бесiне к%терген аса талантты жазушыѕа ќрбiр оћырман, одан ћалды ћолына ћалам џстаѕан талапкердiѓ %зi ћарыздар, парыздар болуы тиiс. Осы реттен келгенде менi де, осы хатыѓыз ћолыма тигелi берi ќдемi ќсер, ќуен билеп алѕанын несiне жасырайын. Ћиялымда ћиюы келiп, нобайы к%рiнiп мына тектес тiркестер, сџлбалар к%рiне бастаѕандай… Айталыћ, “Ќзiлханныѓ журналистiк ќлемi” жазылса. Немесе, “Ќзiлханныѓ ќсем ќлемi” (Журналистiк жолынан) деп, %згеше ћырыѓыздан келiп, алмастыѓ бiр сџрапыл жарћылын к%рсете алсаћ ћой деп армандаймын. Ќрине, бџл еѓбектер <зiѓiздiѓ емес, %згенiѓ, бiздердiѓ мiндетiмiздегi iс болуѕа тиiс. Осы таћырып менi ћызыћтыра бастады. Жќне бiр кереметi С.Ћалћабаеваныѓ Сiздiѓ шыѕармашылыѕыѓыз жайлы ѕылыми атаћ ћорѕауы – бiздердi, журналистердi де, шапаћтауы тиiс, намысымыз оянса, ћане?! Халыћћа аса к%рнектi журналист Нџршайыћов пен аса к%рнектi жазушы

Ћайсар Ќлiм Нџршайыћовтыѓ шекарасын безбендеп б%лiп, айтып бере алсаћ, жарасымды болмас па? Ќзаѕа! <зiѓiз сырћаттанып жљрiп тындырып жатћан iстерiѓiз ћандай ѕажап %неге. Хатыѓызда сќл-пќл тiзiп айтћан жоспарларыѓыздыѓ %зiнен-аћ ћажымас ћаламгердiѓ %р мiнезi к%рiнiп тџр. Аяћ-ћолымыздыѓ сауында тљсiнсекшi бiз, сондай ћџдiреттi еѓбек бар екендiгiн %мiрде, тљсiнсекшi бiз, мына уаћыттыѓ босћа кетiп жатћанын!.. Осы орайда Сiзге сљйенiш-таяныш болып, отбасылыћ ћана емес халыћтыћ борышын, парызын адал, ерлiкпен атћарып келе жатћан Халимадай асыл жеѓешемiзге алѕыс сезiмiн бiлдiремiз. Лайым, сiздердiѓ ойѕа алѕан маћсат-тiлектерiѓiз орындала берсiншi. Сiзге бiр ауыз с%збен елдiѓ рухани жаѓалыѕын жеткiзе кетейiн. Биылѕы ћарашаныѓ 25-де Мiржаћып Дулатовтыѓ туѕанына 110 жыл толады. Ол кiсiнiѓ мќйiтiн Карелиядан арнайы барып ћазып ќкелiп туѕан жерi – Жанкелдин ауданыныѓ %з атымен аталатын шаруашылыћћа ћайта жерлеудiѓ басы-ћасында болып едiм, 18 кљндiк сапардыѓ ќр мин%тi ћойын дќптерге тљсiрiлген. Соныѓ нќтижесiнде “Мiржаћып ћайта жерлендi” деген деректi хикаят-кљнделiк ќзiр болды. Ћазiр Мiржаћып атамыздыѓ басына кесене тџрѕызылып жатыр, мџражайы жабдыћталуда. Ол кiсiнiѓ кiндiк ћаны тамѕан Ћызбел деген ћасиеттi жерде бiз де дљниеге келген екенбiз. Осы жаѕы маза бермейдi адамѕа!.. Ќзаѕа, суретiѓiздi алып, љлкен басыѓызбен к%рсеткен ћџрметiѓiзге ќйдiк разы болдым. Мен де %з суретiмдi жiберiп отырмын. Жќне баспадан шыћћан еѓ алѕашћы еѓбегiм – “Сейiтхан Темiрбаев” кiтапшасын араѕа жиырма жыл тљссе де Сiзде бар кiтаптарымныѓ ћатарына ћосылсын деп салып отырмын. Жќне де џстаз алдында есеп берген шќкiрт сынды кейбiр %мiрбаяндыћ жќне шыѕармашылыћ деректерiмдi ћоса жiбердiм. Осыныѓ %зi менi љлкен асуларѕа жетелейтiн секiлдi. Сыртымнан Ќзаѕам ћарап тџрѕандай сергiп, серпiлiп ћаламын: “Жќ, жџмыс iстеу керек ћой, тыным таппай iстеу керек ћой” дейтiндейсiз… Таѕы хабарласамын, Ќзаѕа! Халима жеѓгейге, балаларѕа сќлем айтарсыз. Алла Сiзге ћуат берсiн, ћалам ћайратына б%ленiѓiз. Сќлеммен iнiѓiз Ћайсар ЌЛIМ. 29.06.1995 ж. Арћалыћ.

Махаббат жыршысы * Арћалыћ ћаласы, Горбачев к%шесi, 57, 29 пќтер. Ћ.Ќлiмовке Ћымбатты бауырым Ћайсар! Кеше Президент аппаратынан Серiк Ћасћабасов деген жiгiт телефон соћты. – Сiзге деген бiр пакет бар едi, алып кете аласыз ба? – дедi. – Ћайдан? Кiмнен? – Торѕайдан. Ћайсар Ќлiмов деген азаматтан. Бiлесiз бе? – Бiлгенде ћандай? Бiраћ ол азаматтыѓ Президент аппаратыныѓ жiгiттерiн жџмсайтын мiнезi жоћ сияћты едi, соѕан таѓданып жатырмын. – Бiздiѓ адамдардыѓ бiрi сол жаћћа жолаушы барып келген едi. Берiп жiберiптi. – Онда ж%н. Сонымен пакетiѓiздi алдырып, хатыѓызды оћыдым. Iнiлiк iлтипатпен ѕана емес, шынайы сљйiспеншiлiкпен жолдаѕан жылы лебiздi с%здерiѓiзге шын жљректен рахмет, Ћайсар. Хатыѓыздан Жаћаѓ туралы жаѓа кiтап жазып бiтiргенiѓiздi бiлдiм. Ћайырлы болсын! Ардаћты Жаћаѓмен бiрге ћаралы сапар шегiп ћайтћаныѓызды бџрын естiгенмiн. Маѕан кiтапћа ћойѕан атыѓыз џнамаѕандай болды. К%ѓiлiме ћоныѓћырамайды. “Мiржаћып ћайта жерлендi” депсiз. “Жерлендi” деген с%з ћџлаћћа жаѕымсыздау естiледi, Жаћаѓ бiр емес, екi рет %лген сияћты ќсер ћалдырады. Екiншi рет жерленген Жаћаѓныѓ %зi емес, Абайша айтћанда “Менi” емес, “менiкiсi” – сљйегi ѕой. Сондыћтан ол кiтапты “Мiржаћыптыѓ туѕан топыраћћа ћайта оралуы” (ќлде туѕан жерге) немесе “Ћаралы сапар кљнделiгi” деу керек пе? Оны %зiѓiз ойланарсыз. “Менiѓ журналистiк жолымды” %здерi ћиын жаѕдайда отырѕан облыстыћ газетке бекер бергенсiз. Мен оны %зiѓiзге деп жiберген едiм. Сол сияћты мынау “Конституция туралы толѕаныстарды” да %зiѓiзге жiберiп отырмын. (Президентке жолдаѕан хатымныѓ к%шiрмесiмен ћоса). Оћыѕан соѓ архивыѓыздыѓ

Ћайсар Ќлiм арасына сала саларсыз. Облыстыћ газетке џсынып, оларды ћолайсыз жаѕдайѕа ћалдырмаѕайсыз. Бџрынѕы хаттаѕыдан басћа айтар жаѓалыѕымыз жоћ. Љй iшiне (келiннiѓ атын таѕы да жазбапсыз) Халима жеѓгеѓiз екеумiзден сќлем айтыѓыз. Зор ћџрметпен Ќзiлхан НЏРШАЙЫЋОВ. 19.VII.1995 ж. Алматы. Р.S. Кiтапшаѓыз бен суретiѓiзге к п рахмет. Осы хатћа ћосымша мына материалдарды ћоса жеберiп отырмын. * Ћазаћстан Республикасыныѓ Президентi Нџрсџлтан Ќбiшџлы НАЗАРБАЕВЋА Алматы ћаласы, Президент сарайы. Аса биiк мќртебелi Нџреке! Сiз Республика азаматтарын Конституцияныѓ жаѓа жобасын – <зiѓiз жасаѕан нџсћасын талћылауѕа шаћырдыѓыз. Бџл џлы iске мен де азаматтыћ љлесiмдi ћосуѕа тырыстым. Жобаны оћыѕаннан кейiн туѕан %з ойларымды “Конституция туралы толѕаныстар” деген атпен Сiзге жолдап отырмын. Бџл џсыныстарды %зiм љшiн, %з басыма ѕана жаћсылыћ болсын деп айтып отырѕамын жоћ. Мен кешегi сџрапыл соѕысћа ћатысып, 786 кљн ћан майданныѓ алѕы шебiнде фашистермен кљрескен кiсiмiн. Отанды зџлым жаудан ћорѕаѕандардыѓ бiрiмiн. Одан кейiн елiме аянбай еѓбек сiѓiрдiм. Оѕан Жеѓiстiѓ 50 жылдыѕы ћарсаѓында Тќуелсiз мемлекетiмiздiѓ “Ерен еѓбегi љшiн” деген тџѓѕыш медалiмен наградталѕаным дќлел. С%йтiп %мiрдiѓ барлыћ ауыр %ткелдерiнен %тiп, бейнет пен зейнетiн бiрдей к%рген, ћазаћша айтћанда “Асарын асап, жасарын жасаѕан” кiсiмiн. Ћазiр ауыр сырћатпын: “Бiр аяѕым – жерде, бiр аяѕым – к%рде” дегендей кљйдемiн. Сондыћтан бџл џсыныстарды мен тек ћана болашаћ џрпаћтыѓ ћамы, џлттыѓ љрiм-бџтаѕыныѓ мќѓгi љзiлмей %мiр сљруi љшiн айтып отырмын. Осыѕан ой жљгiртерсiз деп љмiттенемiн.

Махаббат жыршысы Мџны, егер <зiѓiз оћи алмасаѓыз, сараптау б%лiмiне жолдамай-аћ ћойыѓыз. Оларѕа бiр данасын жiбердiм. Зор ћџрмет, тiлектестiк, аѕалыћ сќлеммен Ќзiлхан НЏРШАЙЫЋОВ, Ћазаћстанныѓ халыћ жазушысы, Џлы Отан соѕысына ћатысушы, Абай атындаѕы Мемлекеттiк жќне А.А.Фадеев атындаѕы Мемлекетаралыћ сыйлыћтардыѓ лауреаты, “Ерен еѓбегi љшiн” медалiнiѓ иегерi. 17-18.VII.1995 ж. Алматы. Конституция туралы толѕаныстар Конституцияныѓ жаѓа жобасын оћу љстiнде туѕан ойлар, пiкiрлер жќне џсыныстар Жаѓа Конституция жобасыныѓ ћазаћшасын љш кљнде ќреѓ оћып бiтiрдiм. Оны џзаћ оћуыма, алдымен, денсаулыѕым себеп болды. Екiншiден, аударманыѓ ќлегiнен ќр бапћа, ќр тармаћћа екi-љш ћайтара љѓiлуге тура келдi. Ендi содан не џћтым, не тљсiнiп, тљйсiндiм – осыларды екшеп, ћаѕазѕа тљсiрiп к%рейiн. Конституция жобасыныѓ кiрiспесiне Ћазаћстан халћыныѓ “…осы Конституцияны ћабылдаймыз” деген ћаулысы келтiрiлiптi. Менiѓ ойымша ћаулыдаѕы дќл осы љш с%здiѓ алдынан: “Ћазаћстан Республикасыныѓ тџѓѕыш Президентi Н.Ќ. Назарбаевтыѓ басшылыѕымен ќрi тiкелей %з ћолымен жасалѕан” деген с%здердi ћосу керек сияћты. Сонда ол, “Тќуке ханныѓ “Жетi жарѕысы” деген тќрiздi “Назарбаев Конституциясы” деген атпен тарихта мќѓгi ћалатын болады. Бџл Нџрекеѓнiѓ ересен еѓбегiне лайыћты баѕа болар едi. Жобаныѓ 1-бабында: “Ћазаћ Республикасы %зiн демократиялыћ, зиялы, ћџћыћтыћ жќне ќлеуметтiк мемлекет ретiнде орныћтырады…” делiнiптi. Бџѕан дейiн жџрт ћазiр %зiнiѓ ћандай мемлекетте %мiр сљрiп отырѕанын бiлмей дел-сал кљйде едi: капиталистiк пе, социалистiк пе, саудагерлiк пе (алыпсатарлыћ) – ажырату

Ћайсар Ќлiм ћиын болатын. Мемлекетiмiздiѓ мќн-жайын ендi бiлгендей болдыћ. Бiраћ зиялы, ќлеуметтiк мемлекет дегеннiѓ не екенiн тљсiнбедiм. Артынан с%здiктен ћарап алармын. Ќйтеуiр т%рт маѕыналы мемлекет екенбiз ѕой. Соныѓ бiрiнiѓ маѕынасын тљптесек те, таћиямызѕа тар келмес тегi. * 5-баптыѓ 1-тармаѕында былай деп жазылыпты: “Ћазаћ Республикасында идеологиялыћ жќне саяси саналуандыћ танылады. Ешћандай да идеология мемлекеттiк немесе мiндеттi идеология ретiнде орныѕа алмайды”. Жоћ, мен бџл тезиспен келiспеймiн. Келiспейтiнiм: идеологиясыз ел жљгенсiз мiнген ат, рульсiз кеме, тџтћасыз самолётпен теѓ. Ендеше шексiз, шетсiз айдында жљзген “Ћазаћ Республикасы” деген алып кеменi ћайырлатпай к%здеген жерiне жеткiзу љшiн оѕан идеологиялыћ руль керек. <йткенi, идеология дегенiмiз –адамдардыѓ мџрат, маћсат, арманы. Идеология дегенiмiз – ќрi имандылыћ. Мемлекет негiзi халыћ дейтiн болсаћ, халыћта мџрат, маћсат жоћ деп кiм айта алады? Айта берсек, осы талћылап жатћан Конституциямыздыѓ %зi идеология. Егер Ћазаћстан идеологиясы мџратсыз, маћсатсыз мемлекет болса, онда Конституцияныѓ керегi не? Ћазаћстан – к%п диаспоралы мемлекет. Негiзiнен ћазаћ халћы ћџраѕанымен Республикамызда ћазаћтармен ћол џстасып, жљзден аса диаспора %кiлдерi %мiр сљредi. Ендеше бiзге ќрi џлттыћ, ќрi интернационалдыћ идеология керек. Џлттыћ идеологиямыздыѓ негiзi ћазаћ ќдебиетiнде ћаланѕан. Оѕан, еѓ алдымен, Абай шыѕармалары дќлел. Мќселен: Еѓбек етсеѓ ерiнбей – тояды ћарныѓ тiленбей, – деген Конституция ћаѕидасындай жолдарды алайыћ. Бџл идеология емей не? Сол сияћты: Ќсемпаз болма ќрнеге, <нерпаз болсаѓ – арћалан. Сен де бiр кiрпiш дљниеге, Кетiгiн тап та, бар ћалан!

Махаббат жыршысы Немесе: Аћырын жљрiп, аныћ бас, Еѓбегiѓ кетпес далаѕа. Џстаздыћ ћылѕан жалыћпас, Љйретуден балаѕа. Немесе: Fылым таппай маћтанба, Орын таппай баптанба, Ћџмарланып шаттанба, Ойнап босћа кљлуге т.б. Идеология деген осы емес пе? Немесе Шал Ћџлекеџлыныѓ (1760-1831) мына бiр жолдарына назар аударайыћ: “Мекке менен Медине жолдыѓ џшы, Иман таба алар ма барѕан кiсi? Ата-ананы, мейманды ћџрметтесеѓ, Меккеѓнен де нџрлы ѕой љйдiѓ iшi”, – дептi ол кiсi. Сол сияћты Дулат Бабатайџлы (1802-1871) былай дептi: “Параћор болѕан т%релер, ћуаѓнан шыћћан %ртпен теѓ…” Бџлардан басћа Бџћар жырау, Махамбет, Сљйiнбай жырларынан да ел идеологиясына жарарлыћ жолдар жеткiлiктi табылады. Џлттыћ идеологияныѓ университетi Ќуезовтiѓ “Абай жолы” эпопеясы емес пе? Шќкќрiм, Маѕжан, Ахмет, Мiржаћып, Жљсiпбек, Сќкен, Сќбит, Fабит, Fабиден, Iлияс, Бейiмбет туындыларында, ћазiргi аћын жазушылардыѓ еѓбектерiнде џлттыћ идеологияѕа ћосарлыћ ћаншама ћазына жатыр. Мiне, осылардыѓ еѓбектерiн екшеп, џлттыћ идеология жасауѕа ќбден болмай ма? Олардан %зге ћазiр ћаншама атаћты философ, филолог, тарихшы, экономист, этнограф, педагог, заѓгер ѕалымдарымыз бар. Бџл iске олар да аз љлес ћоспас едi. Ал интернационалдыћ идеологияны жасауѕа Коммунистiк партияныѓ интернационализм, халыћтар достыѕы туралы идеяларын неге пайдаланбасћа? Ол идеялардыѓ негiзi коммунист ћайраткерлердiѓ ойынан ѕана емес, бљкiл адамзат аћыл-ойыныѓ арсеналынан алынѕан ћазыналар едi ѕой. Жалпы “Коммунист” деген с%зден љркiп, %ре

Ћайсар Ќлiм тљрегелудiѓ ћанша ћажетi бар? Коммунистердiѓ дљниеге жаћсы-жаћсы идеялар бергенiн жоћћа шыѕаруѕа бола ма? Оныѓ љстiне орыс жќне %зге халыћтардыѓ бџрынѕы-соѓѕы жазушы, ѕалымдарынан бџл таћырыпты байытуѕа љлес ћосарлыћ еѓбектер баршылыћ емес пе? Бџл бапты оћып отырѕанда маѕан келген екiншi ой мынау болды. Идеологияныѓ негiзi – ќдебиет пен мќдениет, %нер мен ѕылым. Бџл жобада к%рсетiлгенiндей “ешћандай да идеология мемлекеттiк немесе мiндеттi идеология ретiнде орныѕа алмайтын” болса, онда бџл т%рт тџлпар (ќдебиет, мќдениет, %нер жќне ѕылым) тљгел тџралайды. Оныѓ ћайраткерлерi ћаѓѕып, ћайыршылыћ ѕџмыр кешедi. Мемлекетке керегi жоћ %нердi ћалтасы ћалыѓ мырзалар табанына таптап %те бередi. “Туѕанда дљние есiгiн ашады %леѓ” деп Абай айтћандай, ћазаћ халћыныѓ жаратылысы %нермен бiте ћайнасћан. Ќн естiп, кљй тыѓдамай, %леѓ оћып, опера к%рмей ћазаћ халћы %мiр сљре алмайды. Ћазаћ халћын %нерден айыру – оныѓ кеудесiнен жанын суырып алып, ћџр сљлдесiн ћалдыру. Мiне, сондыћтан да бџл бап жалѕыз менi ѕана емес, к%птеген ѕылым, %нер, ќдебиет, мќдениет ћайраткерлерiн де абыржытуѕа тиiс. Сол себептен мен бџл 5-баптыѓ 1-тармаѕыныѓ бас жаѕын былай деп жазу ћажет деп ойлаймын. “Ћазаћ Республикасында саяси сан алуандылыћ танылады. Џлттыћ-интернационалдыћ идеология ѕана мемлекеттiк мiндеттi идеология ретiнде орныѕады. Fылым мен %нердiѓ, ќдебиет пен мќдениеттiѓ %ркендеуiне толыћ жаѕдай жасалады”. Одан кейiн текст бойынша “ћоѕамдыћ” деген с%зден басталып, ары ћарай оћылады. * Осы 5-баптыѓ 2-тармаѕыныѓ соѓында: “… ћоѕамдыћ бiрлестiктердi мемлекеттiк ћаржыландыруѕа жол берiлмейдi” деген шыѕармашылыћ одаћтар мљшелерiнiѓ шымбайына бататын с%йлем бар екен. Бџл – бiздiѓ Жазушылар одаѕына да ћатысты ћауiп. Жалѕыз Жазушылар одаѕы ѕана емес, журналистер, суретшiлер, композиторлар, кинематографистер одаћтары мен артистер ћауымыныѓ да т%бесiнен т%нген ћара бџлт. Жоѕарыда айтћан осы баптыѓ

Махаббат жыршысы 1-тармаѕына байланысты жорамалымыз дќл шыћты. Демек осы Конституция ћабылданѕаннан кейiн барлыћ шыѕармашылыћ џйымдар, %з ћорымына барып %летiн кќрi пiлдер сияћты, %здiгiнен кљн к%ре алмай азып-тозып ћџрып бiтуге тиiс. Жалпы осы 5-бап тџтасымен Ћазаћ Республикасындаѕы зиялылар ћауымын (интеллигенцияны) ћџртуѕа арналѕан шара сияћты боп к%рiнедi маѕан. Сонда жоѕарыдаѕы 1-бапта айтылѕан Ћазаћ Республикасы %зiн демократиялыћ, зиялы, ћџћыћтыћ жќне ќлеуметтiк мемлекет ретiнде орныћтырады деген тџжырымныѓ шындыѕын ћайдан iздемекпiз? Бџл џсыныстарды %зiм љшiн, %з басыма ѕана жаћсылыћ болсын деп айтып отырѕамын жоћ. Мен кешегi сџрапыл соѕысћа ћатысып, 786 кљн ћан кешiп майданныѓ алѕы шебiнде фашистермен кљрескен кiсiмiн. Отанды зџлым жаудан ћорѕаѕандардыѓ бiрiмiн. Одан кейiн елiме аянбай еѓбек сiѓiрдiм. Оѕан Жеѓiстiѓ 50 жылдыѕы ћарсаѓында Тќуелсiз мемлекетiмiздiѓ “Ерен еѓбегi љшiн” деген тџѓѕыш медалiмен наградталѕаным дќлел. С%йтiп, <мiрдiѓ барлыћ ауыр %ткелектерiнен %тiп, бейнет пен зейнетiн бiрдей к%рген, ћазаћша айтћанда “Асарын асап, жасарын жасаѕан” кiсiмiн. Ћазiр “бiр аяѕым – жерде, бiр аяѕым – к%рде” дегендей кљйдемiн. Сондыћтан бџл џсыныстарды мен тек ћана болашаћ џрпаћтыѓ ћамы, џлттыѓ љрiм-бџтаѕыныѓ мќѓгi љзiлмей %мiр сљруi љшiн айтып отырмын. Ой. Ќдебиет пен %нер %лсе, ана тiлiѓ кiмге керек? Не љшiн керек? Оныѓ мемлекеттiк тiл атаѕын алѕанынан не пайда? * 7-бап тiл туралы екен. Бџл жайында газеттерде жазылѕан жќне теледидардан к%рсетiлген академик Ќбдiуќли Ћайдаровтыѓ, Ћазаћстанныѓ халыћ жазушысы Мџзафар Ќлiмбаевтыѓ жќне “Отан” орденiнiѓ иегерi, соѕыс жќне еѓбек ардагерi Заманбек Батталхановтыѓ пiкiрлерiне ћосыламын.

Ћайсар Ќлiм “Адам жќне азамат” деп аталатын екiншi б%лiмнiѓ аудармасы тым тљсiнiксiз. Тегi жобаны бiрнеше адам б%лiп аударѕан болуы керек: с%з саптаулары б%лек-б%лек, терминдерi ала-ћџла. Аудармашылар с%збе-с%з сiреспе аударманыѓ тџтћынында ћалѕандыћтан, 10, 11, 12-баптардыѓ тљсiнiгi %те ауыр боп шыћћан. Мысалы, 12-баптыѓ 3-тармаѕы былай делiнiптi: “Ћазаћ Республикасыныѓ ќр азаматы %з азаматтыѕы шебiнде ћџћыћтар иеленiп, мiндеттер атћарады”. Осындаѕы “шебiнде” деген ќскери термин тќрiздi с%здiѓ бџл араѕа ћыстырылуыныѓ ћажетi жоћ-аћ. Оныѓ орнына “сќйкес” деген с%здi ћолданып, тармаћты былай деп жазса: “Ћазаћ Республикасыныѓ ќр азаматы %з азаматтыѕына сќйкес ћџћыћтар иеленiп, мiндеттер атћарады” болып ќрi жатыћ, ќрi тљсiнiктi шыѕар едi. 15-баптыѓ 2-тармаѕындаѕы: “Адамды %мiрден ерiксiз айыруѕа ешкiмнiѓ ћџћыѕы жоћ. <лiм жазасы ерекше ауыр ћылмыс жасаѕаны љшiн еѓ ауыр жаза ретiнде, жазаѕа кесiлген адамѕа кешiрiм жасау туралы %тiну ћџћыѕын бере отырып, жол берiледi” деген с%йлемдердi ћайта %ѓдеу ћажет. Сол сияћты 16-баптыѓ 2-тармаѕы да жаѓылтпаш тќрiздi боп кеткен. 17-баптыѓ 2-тарауында былай делiнген: “Ешкiм де азап тартуѕа, зорлыћ-зомбылыћ к%руге, басћа да ћатыгез немесе адамдыћ ћадiр-ћасиеттi ћорлайтындай ћџћай к%руге немесе жазалануѕа (?) тиiс емес”. Егер ол адам ћылмыс iстесе неге жазалануѕа тиiс емес? Сондыћтан “жазаланѕанныѓ” алдынан “жазыћсыз” деген с%з ћосылуѕа тиiс емес пе екен? (Ћолымда жобаныѓ орысшасы болмаѕандыћтан сџрап отырмын).

Махаббат жыршысы 19-баптыѓ 1-тармаѕында ќркiм %зiнiѓ ћай џлтћа жататынын %зi џйѕаруѕа жќне оны к%рсету, к%рсетпеуге ћџћылы делiнген. Менiѓше, бiрiншiден, ешкiмнiѓ џлтты таѓдап алуѕа ћџћысы жоћ. Сќбидiѓ ќке мен шешенi таѓдап ала алмайтыны сияћты, ешбiр ћазаћ немесе орыс баласы %з џлтын %згертiп жаздыра алмайды. Егер азамат аралас некеден туса, онда да не ќкенiѓ, не шешенiѓ џлтына ѕана жазылуѕа тиiс. Екiншiден, азамат џлтын ћайда к%рсетпеуге ћџћылы: паспортта ма, ќлде анкетада ма? Бiзше паспортта азаматтыѓ џлты мiндеттi тљрде к%рсетiлуi керек. Бiз џлтсыздардыѓ мемлекетiн емес, џлттыћ мемлекет ћџрамыз деп жанталасып жатћанымыз жоћ па? Конституциядаѕы “Ћазаћ Республикасы” деген тiркес џлттыћ мемлекет екенiмiздi дќлелдемей ме? Ендеше 1-баптаѕы “ќлеуметтiк” деген мќйм%ѓке с%здi алып тастап, оныѓ орнына “џлттыћ” деген с%здi ћою керек. Сонда ол бап былай басталуѕа тиiс: “Ћазаћ Республикасы %зiн демократиялыћ, зиялы, ћџћыћтыћ жќне џлттыћ мемлекет ретiнде орныћтырады”. Ар жаѕы жобадаѕы текст бойынша кетедi. Бiраћ “адам, оныѓ %мiрi, ћџћыћтары мен бостандыћтары еѓ ћымбат ћазынасы болып табылады” дегенге “бостандыћтары” дегеннен кейiн “Республиканыѓ” деген с%здi мiндеттi тљрде ћосу керек. Мiне, осыдан кейiн џлтсыздардыѓ к%беюiне ешћандай жол берiлмейдi. Бџдан кейiнгi баптарѕа байланысты с%йлем, с%з олаћтыћтарын, арнаулы консультациясыз тљсiнiгi ћиын тармаћтарды тџсына белгi соѕып, газет шетiне к%рсетiп ћойдым. Олардыѓ бќрiн тiзе берудiѓ ћажетi болмас. Ендi солардыѓ iшiндегi еѓ принциптi деген ойларды айтуѕа кiрiсейiн. * 41-баптыѓ 2-тармаѕына мынадай асты сызылѕан ћосымшаларды ћосћан ж%н сияћты: “Отыз бес жасћа толѕан жќне алпыс жастан аспаѕан ћазаћ тiлiн ана тiлiндей бiлетiн жќне ћазаћтыѓ салт-санасын, мќдениетiн бойына тереѓ сiѓiрген, ћазаћ жерiнде туып %скен Ћазаћ Республикасыныѓ азаматы

Ћайсар Ќлiм Ћазаћстан Республикасыныѓ Президентi болып сайлана алады”. Бџл жерде “мемлекеттiк тiлдi еркiн меѓгерген жќне Ћазаћстанда кем дегенде он жыл тџрѕан” деген с%здердi бџрынѕы текстен мљлде шыѕарып тастау керек. Оныѓ екi тљрлi себебi бар: 1) мемлекеттiк тiл тљпкiлiктi бекiген жоћ. Оныѓ бара-бара нешеу боп бекiрi жќне белгiсiз. Сондыћтан мемлекеттiк тiл нешеу болса да: “ћазаћ тiлiн ана тiлiндей бiлетiн жќне ћазаћтыѓ салт-санасын, мќдениетiн бойына тереѓ сiѓiрген” деген тiркес мемлекеттiк “Ћазаћ Республикасы” деген атына ќбден лайыћ. Атына заты сай деген осы болады. 2) “Ћазаћ жерiнде туып %скен” деген тiркес жќне %те ћажет. <йткенi ћазаћ жерiнде туып %скен %зге диаспора адамдары ћазаћ халћыныѓ ћадiр-ћасиетiн жаћсы бiледi. Оныѓ адалдыѕын, ќдiлдiгiн, дос-жар к%ѓiлiн %згелерден артыћ баѕалайды. Салт-санасын да ћадiрлейдi. Мџны бiз Кеѓес љкiметi кезiнде ћазаћтарды билеуге Ресейден келген к%семдер мен Ћазаћстанда туып-%скен орыстардан к%терiлген басшылар арасында жер мен к%ктей айырма болѕанынан бiлемiз. Сондыћтан Ћазаћстанда он жыл тџрѕай отыз жыл тџрса да ћазаћ жерiнде тумаѕан азаматты мемлекеттiк тiлдi еркiн меѓгерген екен деп Ћазаћ Республикасына Президент етiп сайлаудыѓ ћажетi жоћ. 42-баптыѓ 5-тармаѕына байланысты сџраћ. Бџл тармаћта былай делiнген: “Бiр адам ћатарынан екi реттен Ћазаћ Республикасыныѓ Президентi болып сайлана алмайды”. Дџрыс. Егер бiрiншi сайлаудан кейiн референдуммен Президенттiк %кiлеттiк мерзiмi екiншi мерзiмге ћалдырылса, бџл екiншi сайлау боп есептеле ме? Ќлде референдум сайлауѕа жатпайды деп танылып, екiншi рет сайлау %ткiзiле ме? Онда бiр адам екi емес, љш рет сайланѕан болып шыћпай ма? Сондыћтан бџл жерге: “Егер екi сайлау арасында референдум %тсе, ол екiншi сайлау боп есептелмейдi (немесе есептеледi)” деп айћын к%рсету керек. * 44-баптыѓ 1-тармаѕына тљзету: Мџнда: Ћазаћстан Президентi “Ћазаћстан халћына елдегi жаѕдай мен Ћазаћ Республикасыныѓ iшкi жќне сыртћы саясаттарыныѓ негiзгi баѕыттары туралы жыл сайын љндеу жариялайды” делiнген.

Махаббат жыршысы “Љндеу жарияламай”, %зiн сайлаѕан халыћћа есеп бергенi дџрыс болар едi. 47-баптыѓ 1 жќне 2-тармаћтарында Президенттiѓ орнынан алынуы љшiн ќр палата мљшелерiнiѓ т%рттен љш к%пшiлiк дауысы керек делiнген. Ал Президенттi сайлаѕанда сайлаушылар тiзiмiндегi адамдардыѓ елу проценттен астамы дауыс беруге ћатысса, дауыс беруге ћатысћандардыѓ 50%-тен астамы дауыс берсе, ол адам Президент болып сайланады делiнген. Ал Президенттi орнынан алѕанда осы 50%- тен астам принципi неге саћталмайды? Бџл сайланудыѓ жолын оѓайлатып, сайланып алѕаннан кейiн оны орнынан тљсiрудiѓ жолын ћиындату ма? Ќйтпесе сайлауѕа ћатысћан адамдардыѓ т%рттен љшi дауыс берсе ѕана Президент боп сайланады деп неге жазылмайды? Сонда сайланѕанда да – 3/4, орнынан алынѕанда да – 3/4 болып, екеуi теѓ болар едi. 52-баптыѓ 5-тармаѕындаѕы “… депутаттыѓ ќрекет ћабiлетi жоћ деп танылѕан… ретте %з мандатынан айрылуы мљмкiн” дегендегi ќрекет ћабiлетi деген тiркестi ћалай тљсiнуге болады? 53-баптыѓ 2-тармаѕындаѕы “республикалыћ бюджеттi жќне оныѓ атћарылуы” деген тiркестегi “атћарылуы” дегендi “жџмсалуы” деп тљзету ж%н болар. * 53-баптыѓ 3-тармаѕында Парламенттiѓ Президентке бiр жылдан аспайтын мерзiмге заѓ шыѕару %кiлеттiгiн беретiндiгi айтылѕан. Ал 49-баптыѓ 1-тарауында: “Парламент заѓ шыѕару ћызметiн жљзеге асыратын Ћазаћ Республикасыныѓ еѓ жоѕарѕы %кiлдiк органы” (“болып табылады” деген екi с%з артыћ. Оныѓ орнына “Парламент” деген с%зден соѓ сызыћша ћойса жетедi) делiнген. “Бiр кiсiнiѓ iшiне бiр аяћ ас сияды” деген бар емес пе? “Ханда ћырыћ кiсiнiѓ аћылы бар” деген с%з жќне есiмде. “К%п аћылы – к%л” деген аталар с%зi бекер айтылмаѕан болар.

Ћайсар Ќлiм 53-баптыѓ 6 жќне 7-тармаћтарында Парламент Президенттiѓ Ћазаћ Республикасыныѓ Премьер-министрiн жќне Џлттыћ банк т%раѕасын таѕайындауына келiсiм бередi делiнген. Парламенттiѓ тиiстi дќлелдi себептермен олардыѓ бiрiне, не екеуiне де келiсiм бермеуi мљмкiн ѕой. Сондыћтан “келiсiм бередi” деген тiркес орнына Парламент Президенттiѓ осылар ж%нiндегi џсынысын талћылайды деп тџжырымдаѕан ж%н болар. 54-баптыѓ 2-тармаѕында: Парламент “мемлекеттiк салыћтар мен алымдарды белгiлейдi жќне оларды ћабылдамай тастайды” деген с%йлем бар. Парламент салыћтар мен алымдарды белгiлесе, оны ћалай ћабылдамай тастайды? Мџныѓ дџрысы “салыћтар мен алымдарды белгiлейдi немесе ћабылдамай тастайды” болар. Сондыћтан бџл с%йлемдегi “жќне” с%зiн алып тастап, оныѓ орнына “немесе” деп жазѕан ж%н. * 55-баптыѓ тармаћтарында Конституциялыћ Соттыѓ т%раѕасы мен судьяларын, Жоѕарѕы Сот т%раѕасын, Палаталар т%раѕаларын, Ћазаћ Республикасы Жоѕарѕы Соты судьяларын жќне Республиканыѓ Бас прокурорын Президент %зi џсынып, Парламенттiѓ сайлап беретiнi, тек ћана Президенттiѓ џсынысымен оларды орындарынан босатылатыны айтылады. Сонда бџл, жоѕарыда айтылѕандай (50-баптыѓ 2-тармаѕында), Сенатћа 7 адамныѓ Президент тiзiмiмен сайланатыны сияћты болып шыћпай ма? Болашаћ Президенттердiѓ бќрi Нџрсџлтан Ќбiшџлы Назарбаев тќрiздi аћылды боп кездессе жаћсы. Ожарлау бiреу Президент боп кетсе, болашаћ џрпаћ зардап шегiп жљрмей ме? Сондыћтан Конституциямызда билiктiѓ ћуатын кљшейтпейтiн механизмдер табудыѓ басћа бiр жолдарын ойластыру ћажет сияћты. Ћазiргi жаѓа фашист Жириновский Ћазаћ Республикасыныѓ жерiнде, осы Алматыда %сiп шыћћанын ќрћашан есте џстаѕаны ж%н болар. (Жобада болашаћ Президенттердiѓ џлты к%рсетiлмеген ѕой).

Махаббат жыршысы 58-баптыѓ 1-тарауында: “Палаталар т%раѕалары ћызметiне кандидатураларды Палаталардыѓ депутаттары џсынады” делiнген. Ал 55-баптыѓ 1-тармаѕында “Ћазаћ Республикасы Президентiнiѓ џсынуымен… Палаталар т%раѕаларын… сайлау жќне ћызметтен босату, олардыѓ анттарын ћабылдау” Сенаттыѓ ерекше мiндетi екенi айтылѕан. Сонда Палаталардыѓ т%раѕаларын 55-бап бойынша – Президент, 58-бап бойынша Палаталардыѓ депутаттары џсынады. Ћайсысы дџрыс? 58-баптыѓ бiрнеше тармаћшалардан тџратын 3 жќне 4тармаћтарын Конституцияѕа кiргiзбесе де болатын сияћты. Мќселен, Палата т%раѕаларыныѓ Мќжiлiске т%раѕалыћ ететiнi, Мќжiлiс т%раѕасыныѓ сессияны ашатыны, т.б. %зiнен-%зi тљсiнiктi ѕой. 61-баптыѓ 3-тармаѕына кiретiн 11-тармаћшаныѓ џѕымы тљсiнiксiз. Бќлкiм 11-тармаћшадаѕы “ћатысты” деген с%зден кейiн нљктенi алып тастап, одан кейiнгi “негiзгi” деген с%здi кiшi ќрiптен бастау керек болар. 61-баптыѓ 1-тармаѕында: Заѓ шыѕару бастамасы ћџћыѕы Парламентке, Љкiметке, Жоѕарѕы сотћа берiледi жќне тек ћана мќжiлiсте жљзеге асырылады делiнген. Ал жоѕарыдаѕы 45-баптыѓ 2-тармаѕында жќне 53-баптыѓ 4-тармаѕында Президенттiѓ де заѓ шыѕару ћџћысы бар екенi айтылѕан ѕой. Бџл жерде ол неге к%рсетiлмеген? * “Шыѕармашылыћ” деген с%з екi жерде ѕана айтылады: 19-баптыѓ 2-тармаѕында жќне 75-баптыѓ 4-тармаѕында. Онда да шыѕармашылыћты таѓдап алу ћџћыѕы ѕана к%рсетiлген. Шыѕармашылыћ %нер ретiнде еш жерде ауызѕа алынбайды. Неге?

Ћайсар Ќлiм 80-баптыѓ 2-тармаѕында Бас прокурордыѓ Президент алдында ѕана есеп беретiндiгi де сол ойымызды жалѕастыра тљсуiмiзге мќжбљр еттi. Бiр Президентке ѕана баѕыну Бас прокурордыѓ басын айналдырып, дандайсытып жiбермес пе екен деген кљдiк келдi к%ѓiлге. “К%п табады мiнiѓдi” деп Абай айтћандай, Бас прокурордыѓ к%птiѓ – Парламенттiѓ к%з алдында болѕаны ж%н емес пе екен дейсiѓ iштей. Осы баптыѓ 3-тармаѕында Бас прокурордыѓ орынбасарларын Президенттiѓ %зi ћызметке таѕайындап, %зi ћызметтен босататындыѕы айтылады. Сенат еѓ жоћ дегенде Бас прокурордыѓ орынбасарларына да ие бола алмаѕан екен-ау деп %кiнгендей боласыѓ. Осы арада бџл оћып отырѕаным к%птiѓ ћџзырынан г%рi бiр кiсiнiѓ билiгiн ныѕайтуѕа арналѕан ћџжат сияћты емес пе %зi деген ой жќне сап ете тљседi. Бiраћ бџл бiр Назарбаев емес, болашаћ бiрнеше Президент љшiн жасалѕан Конституция ѕой. Бiздiѓ аћ жарћын Нџрекеѓ ондай %зiмшiлдiкке бара ћоймас деген ой миыѓа ћайта келедi. Бiраћ кљдiк деген к%к шыбын к%ѓiл терезесiн ћанатымен ћайта-ћайта соѕып, сыртћа шыѕа алмай ызылдап мазаѓды жќне кетiредi. Сен ол ойды басыѓнан тез ћуып тастауѕа тырысасыѓ… * Ендi еѓ соѓѕы ойларымды айтуѕа к%шейiн. Адам. Халыћ. Мемлекет. Конституция – осы љшеуiнiѓ %зара ћарым-ћатынасыныѓ бџлжымас заѓы. Ал Президент, Парламент, Љкiмет, Сот дегендерiмiз халыћты басћарудыѓ мемлекет ћолындаѕы ќр тљрлi аспаптары ѕой. Ендеше осы љш таѕанныѓ љлкенi халыћ ж%нiнде Конституцияда кеѓ ћамтып к%рсетiлмеген сияћты. Атап айтћанда, еѓбек пен ел жайы ћанша сыѕалап ћарасаѓ да, жобадан айћын аѓѕарылмайды. Осында еѓбек туралы бiр ауыз с%з айтылмаѕан десе де болады. Бџрынѕы Конституцияларда “Еѓбек етпеген – iшiп-жемейдi” деген белгiлi с%з негiзгi принципке алынатындай едi. Бџл коммунистердiѓ с%зi деп ендi одан ћашсаћ (шынында ол коммунистердiкi емес, ежелгi грек ћаѕидасы ѕой): “Еѓбек

Махаббат жыршысы етсеѓ ерiнбей – тояды ћарныѓ тiленбей” деген Абай с%зi бар емес пе? Сол с%здi Конституцияѕа кiргiзiп, халыћтыћ заѓѕа айналдыруѕа болмас па? Елдiѓ экономикалыћ негiзi не болмаћ? <ндiрiс пен ауыл шаруашылыѕыныѓ болашаћ баѕыттары ћандай? Fылым мен техникаѕа ћандай к%зћараста боламыз? Адамѕа жер ћойнауыныѓ ћазынасы – кен, жер бетiнiѓ байлыѕы – аѕаш пен астыћ, су несiбесi – балыћ, дала тљлiгi – мал ћажет. Оларды ел игiлiгiне айналдыру љшiн ѕылым мен техниканы арман арбасына парлап жеге аламыз ба, %йтер болсаћ ол екеуiн одан ќрi %ркендетудiѓ сара жолы ћайсы? Жобада жџмыс пен жџмыссыздыћ жайы неге айтылмайды? Жалаћы мен зейнетаћыныѓ халыћћа уаћытында берiлiп тџруы неге Конституцияда заѓдастырылмайды? Тамаћ, киiм, баспана, ћоѕамдыћ к%лiк, олардыѓ баѕа-ћџныныѓ арзан болуы – халыћћа еѓ ћажеттi нќрселер осы болса, бџл жайлар неге к%зден таса ћалады? Ћала мен ауылдыѓ, кедей мен байдыѓ ќлеуметтiк сыпаттамасы ћандай? Ћоѕамдыћ еѓбектiѓ аясы тарылса, адамдар жалдамалы еѓбекке к%шсе, оныѓ адалдыћ, ќдiлдiк %лшемдерi не болмаћ? Халыћ Конституциядан адамдардыѓ денсаулыѕын саћтаушы медицина ћызметкерлерiнiѓ хал-кљйiн жаћсарту, елдi дќрi-дќрмекпен жеткiлiктi ћамтамасыз ету шараларын да iздейдi. Жас џрпаћты ћалай тќрбиелеймiз, оларды тќрбиелейтiн ћоѕамдыћ џйымдар ћайсы, олардыѓ басты мiндеттерi ћандай деген сџраћтыѓ жауаптарын жќне кљтедi. 27-баптаѕы бала тќрбиесiн ата-анаѕа, ћартайѕан ата-ананы баѕып кљтудi кќмелетке толѕан балаларѕа жљктей салуды џрпаћ ћамын ойлаудыѓ љлгiсi деп тануѕа болмайды. Ћазiр ќйелдердiѓ бала табуы азайып, ћоѕам ћартайып барады. Ћала ќйелдерi бiр баламен шектелудi, тiптi баласыз %мiр сљрудi ќдет етуде. Туѕан балаларын к%шеге тастап кету к%беюде. Кљнi бљгiнге дейiн Ћазаћстанныѓ демографиялыћ %рлеуi ауыл ќйелдерiнiѓ есебiнен ѕана орындалып келдi. Ендi ауыл тоз-тоз болып, малдан жџрдай болѕан заманда аш-жалаѓаш ауыл ќйелдерiнiѓ бџрынѕыдай 8-10 бала тќрбиелемек тџрѕай, бiр баланы асырауѕа ќлi келе ме? Ќйел халi, Ана ћамы, џлт болашаѕы туралы џлы мќселенi Конституция неге љн-тљнсiз айналып %ткен? Сол сияћты Ћазаћстан халыћтарыныѓ достыѕын ныѕайтып, олардыѓ %зара бiрлiгiн

Ћайсар Ќлiм шегендей беру жайында Конституциядан жарытымды жауап таба алмаѕаныѓа жќне %кiнесiѓ. Џзын с%здiѓ ћысћасы, халыћ, оныѓ тiршiлiгi, тџрмысы, мќденениетi, ќдебиетi, %нерi, ѕылымы, халыћ пен диаспоралар арасындаѕы достыћ, кiсi %лтiрушiлiкке ћарсы кљрес жайында, џлт анасы – ќйелдер туралы ештеѓе айтылмаѕандыћтан, бџл жобаны Президент, Парламент, Љкiмет, Сот љшiн жасалѕан ћџжат екен деп ойлап ћалуѕа да боларлыћ. Шындыѕында Конституция жљз кiсiге емес, мыѓдаѕан адамдарѕа арналып жасалады. Ендеше оныѓ жолдарында, ќрiптерiнде мыѓ кiсiнiѓ баћыты емес, Ћазаћ Республикасыныѓ ћазiргi 17 миллионѕа жуыћ халћыныѓ, оныѓ болашаћ џрпаѕыныѓ таѕдыры: ћуанышы мен ћызыѕы, %мiрден кљтер раћаты мен лќззаты бейнеленуге тиiс. Мiнеки, сондыћтан да мен елiмiздiѓ бџл џлы ћџжатыныѓ ќр бабы мен тармаћтармаћшаларына, тiптi ќр ќрпiне ерекше мќн берiп, зер сала, зейiн ћоя оћыдым. Жеке с%здерi мен с%йлемдерi, тiптi тыныс белгiлерiне дейiн %з орындарында тџруын ћадаѕаладым. Менiѓ ойымша, бџл Конституцияны ћазаћтыѓ бай ауыз ќдебиетiнiѓ маћал-мќтел сияћты аса ћымбат ћазыналарымен %рнектей отырып, ћазаћ тiлiнде ћайта жазу керек сияћты. Алѕашћы екi б%лiмiн тџтас Тќуке ханныѓ “Жетi жарѕысы” љлгiсiмен наћышты ќдеби %ѓдеу ћажет. Ћалѕан б%лiмдерiн ћазаћтыѓ асыл с%здерiнiѓ алтын жiбiмен к%ркемдеп, кестелеу керек. Сонда ол Ћазаћ Республикасыныѓ мемлекеттiк тiлiнде яѕни ћазаћтыѓ ана тiлiнде жасалѕан Назарбаев Конституциясы болады. Содан кейiн барып оны орыс жќне %зге тiлдерге аударту абзал. Ал ћазiргi ћазаћша аударманы оћыѕанда ћазы асаймын деп ћайыс жџтћандай кљйде боласыѓ. Жљз ойланып, мыѓ толѕанып жасалѕан жаћсы Конституция – к%птiѓ ћуанышы, халыћ баћыты. Ол џзаћ %мiр сљредi. Апыл-ћџпыл асыѕыс жасалѕан Конституция – елдiѓ де, ердiѓ де соры. Ол жыл сайын жџлмаланып, %згерiп жатады. “Кеѓеспен пiшкен тон – келте болмас” деген тамаша наћылдыѓ тќлiмi осыдан танылады. Мен азды-к%птi %з пiкiрiмдi айттым. Оны ћабылдау, ћабылдамау – Конституциялыћ комиссияныѓ шаруасы. Саясаткер, заѓгер болмаѕандыћтан, толыћ тљсiнбей ћиѕаш кеткен жерлерiм болса, бџл жобаны жасаѕан аяулы азаматтардан кешiрiм сџраймын. С%з соѓында атаћты Ћасым аћынныѓ мына бiр жолда-

Махаббат жыршысы рын еске алуымыз артыћ болмас деп ойлаймын. Ол былай деген ѕой: “<кiнбен мен де бiр кљн %лемiн деп, %кiнем џћсата алмай келемiн деп. Кљнiне жљз ойланып, мыѓ толѕанам, %зiммен бiрге %лмесiн %леѓiм деп”. Аптыћпайыћ, аѕайын. Бiз де азамат аћынша толѕана тљсейiк. <йткенi Конституция бiздiѓ бќрiмiздiѓ џлы %леѓiмiз, мќѓгiлiк жан жырымыз ѕой жабыла шырћайтын. Ќз.НЏРШАЙЫЋОВ. 15.VII.1995 ж. * Ћымбатты Ћайсар ћалћам! Сiзге жќне Алтын келiнге сќлем жолдаймын. Бљгiн <зiѓiзбен с%йлестiк ћой. “<мiр %рнектерiнен” бiр бет ќзiрленiп жатћанын айттыѓыз. Ћуаныштымын. Жалпы менiѓ соѓѕы кезде сџраћтарѕа жауап бере с%йлеген с%здерiм “100 сџраћћа жауап” деген атпен жеке кiтап етiп шыѕаруѕа боларлыћ. Бiраћ, оѕан жаѕдай жоћ ћой (демеушiнi айтамын). Солардыѓ iшiнде Сiзге аса керектiлерi мыналар ѕой деп ойлаймын: 1) Абай атындаѕы Алматы университетiнде с%йлеген с%зiм. (Оны жiберген болармын. Бiраћ, “Жас Алашта” шыћћанын емес, тљзетiлiп, толыћтырылѕан нџсћасын негiзге алу ж%н). 2) Ќлия Молдаѕџлова атындаѕы орта мектепте с%йлеген с%з. (Оны да жiберген шыѕармын). 3) Тараз ћаласындаѕы Дулати атындаѕы университетте с%йлеген с%з. (Ол университет студенттерiнiѓ менi ћарсы алуы жан тебiрентерлiк ерекше болды. Оны Сауытбекке жiберiп едiм, ол сол кезде жаѓа ћызметке ауысып, газетте басылмай ћалды. “Басамыз” деген едi. Бќлкiм, соны тауып немесе жаѓадан жазып жiберермiн ол кездесудi). 4) Семейдiѓ М.Ќуезов атындаѕы педколледжiнiѓ 100 жылдыѕында с%йленбей ћалѕан екi с%з. 5) Алматы ћыздар педагогикалыћ институтында с%йлеген с%з. 6) Бауыржан Момышџлына арналып, Fылым академиясында %ткiзiлген конференцияда с%йлеген с%з. (Мџны бљгiн жiберiп отырмын). Осы алты с%з Сiзге бiрсыпыра к%мек к%рсетуге тиiс. Сiздi ћџшаћтап, кеудеме ћыстым. Алтын келiнге бас иемiн. Зор ћџрметпен аѕаларыѓ Ќз.НЏРШАЙЫЋОВ. Алматы.

Ћайсар Ќлiм * Алматы ћаласы, Ћџрманѕазы к%шесi, 90, 28-пќтер. Ќ.НЏРШАЙЫЋОВЋА Аса ћадiрлi Ќзаѕа! Сiздiѓ 19 шiлдеде (1995 ж.) жазѕан хатыѓыз ћолыма 27 шiлдеде тидi. <зi бџрынѕыдай емес поштаныѓ да, байланыстыѓ да ћадiрi кете бастаѕанымен, оныѓ да ћызметiн пайдалануѕа болады екен-ау деген ойѕа ћалып отырмын. Бiз тiптi ћазiр оѕан мќн бермей жљр екенбiз, к%бiне хаттасуларымызды жолаушы барѕандар арћылы жљзеге асырамыз. Ќсiресе “Егемен Ћазаћстан” газетiнiѓ редакциясына жолданатын пакеттерiмiздi џшаћ, пойыз торауылдап жљрiп, жiберiп жатамыз… Ал, Ќзаѕа, шынын айтсаћ, туѕан-туыс, iлiк-жекжаттардыѓ амандыѕын телефонмен ѕана бiлiп, тарихтыѓ %зi мен к%зiндей болып ћалатын хат жазысуды мљлде сиретiп алдыћ немесе мљлде џмыттыћ ћой. Асылы, кенжеленбей, кќдеге аса бергенi ж%н-ау. Сiзге осы хаттасуѕа байланысты бiр ќѓгiме айтып берейiншi. Жуырда менiѓ ћолыма Ћоѓћас деген љлкен атамыздыѓ 1947 жылѕы 8 аћпанда Семей жаћта жљрген Жайлаубай деген немере iнiсiне жазѕан хаты тљстi. Кќдiмгi ћиѕаш торлы оћушы дќптерiне ћаламџшпен, кљлгiн сиямен жазылѕан екен. Ќр ќрпi сырын жоѕалтпай, ап-айћын к%рiнiп тџр. Бiр ћызыѕы кейiн айћындай келсек, бџл хатты атамыздыѓ айтуымен сол тџста 9 ауылда мџѕалiм болып жљрген Fафу Ћайырбеков жазып берген екен. Менiѓ Арћалыћтаѕы бiр аѕайыным осы хатты Fафаѓа к%рсеткенде ол кiсi %з жазуын танып, ћуанып: “Ќ, сол уаћыттыѓ %зiнде де аћын екенмiн ѕой” деп, отырѕандарды ду кљлдiрiптi… Осы тџста есiме Fафаѓныѓ к%п естелiктерiнен бiр оћыѕан жерiм тљсiп, мазамды алып, ќйтеуiр, тљртiншектеп жљрiп тауып алдым. Оныѓ “Ќкеден ћалѕан ќсерлер” (Сќбит Мџћанов туралы естелiктер) деген еѓбегiнде: “… 1947 жылдыѓ жазында “Ћызбел” тауыныѓ “Шеѓбер” деген жайлауында отырѕан, кезiнде батыр атанѕан, ћазiр тоћсанѕа жасы таћап ћалѕан наѕашы атам Ћоѓћас деген ћарияныѓ љйiнде дем алып жаттым”, – делiнген. Бџл нќтi Fафаѓныѓ Алматыѕа оћуѕа тљсiп

Махаббат жыршысы келiп, дем алып жатћан кезi болса керек. Ал, хат осы жылдыѓ аћпанында, ол кiсi мџѕалiм болып жљргенде жазылѕан сияћты. Ал, “… аћын екенмiн ѕой” деп %зiн ћуаћылана дќрiптеуi де тегiн болмаса керек-тi. Сол хаттыѓ бiраз б%лiгi %леѓмен %рiлген екен. Соныѓ бќрiнен Fафаѓныѓ аћпа шабыты аласџрып тџрѕандай. Мысалы, “Ћарак%з еске тљскенде, Ћайысады ћабырѕам. Саћалымнан сорѕалап, К%зiмнен жасым аѕылѕан”, – десе, Немесе: “Ћайѕыѕа пќнде болмасћа, Белiмдi бекем байладым. Алладан тiлек жалѕыз-аћ, Ћалмасын таћыр аймаѕым”, – деуi бала аћын Fафудыѓ ћолтаѓбасын танытћандай шыѕар… Осы хаттаѕы ел-жердiѓ атаулары, соѕыстан кейiнгi тџралаѕан ауыл тџрмысыныѓ жай-кљйi, аћбас атаныѓ iнiсiн сарѕая саѕынуымен %згеше сезiммен %рiле келiп, тџтас бiр ел к%рiнiсiн, аяулы туыстыћ iѓкќрлiкпен еселей тљскендей. …Осындай хаттардыѓ кљнi бљгiнге дейiн тќрбиелiк маѓызы кемiмеген секiлдi. Ендi Ќзаѕа! Сiздiѓ хатыѓыздаѕы менiѓ шыѕармашылыѕыма к%рсеткен аѕалыћ ћамћорлыѕыѓызѕа к%шейiн. Менiѓ кiтабымныѓ атына байланысты айтћаныѓызды ћџп алѕанымды ћуанышпен хабарлаймын. Расында да Сiздiѓ ежiктей тљсiндiруiѓiзден кейiн барып ћана “Мiржаћып ћайта жерлендi” деудiѓ екiџшты, тiптi атамыздыѓ абыройына нџћсан келтiрерлiк џѕым кетiп ћалуы кќдiк екенiн тљсiндiм. Сонымен Сiздiѓ бейiмдеуiѓiзге лайыћтап “Мiржаћып сљйегi ћайта жерлендi” деп кiтап атын баспаханаѕа барып %згерттiм. Мiржаћыптыѓ 110 жылдыѕы ћыр астында тџрѕандыћтан, тойѕа љлгерсiн деп жергiлiктi баспаханаѕа табыстап едiм. Жќне де осындай атаудыѓ оћиѕаныѓ iзiмен жазылѕан, оћырмандарѕа бадырайтып “менi оћышы” деп тџруын %згеше ћарастырып едiм. Кейiн, к%ркемдiк жаѕы ћолымнан келiп жатса, кеѓ пiшiлген нџсћасын “Мiржаћып мџѓы” деп пе, немесе “Ћаралы сапар” деп пе, т.б. атауларымен жарияласам деген ойым бар. Ћадiрлi Ќзаѕа, кiтап атына байланысты айтћан аћылыѓызѕа к%п-к%п рахмет айтамын! Сiздiѓ жiберген “Конституция туралы толѕаныстар” деген еѓбегiѓiзбен мџћият танысып шыћтым. Архивiмдегi

Ћайсар Ќлiм “аса ћџнды ћолжазбалар” ћатарына ћойдым. Айтћандайын, “Менiѓ жауынгерлiк жолым” да сол тљпнџсћа кљйiнде сонда жатыр. Ал, редакцияѕа %зiм мќшеѓкемен басып апарып бергенмiн. Оћасы жоћ, ендi ол шыѕып кетсiн. Ал, Сiздiѓ %з ћолыѓызбен ж%нделген тљпнџсћасын ћалайша %згеге ћиып бермекпiн сол!? Сiз “Конституция туралы толѕаныстарда” к%п мќселе ћозѕаѕан екенсiз. Ќйел халi, Ана ћамы, џлт болашаѕы туралы џлы мќселенi ћадап айтыпсыз. Расында да Сiздiѓ айтћаныѓыздай ауыл тозды, жаппай ћала саѕалап к%шiп жатыр. Мал кеттi, малмен бiрге жан кеттi… Дџрыс айтасыз. Ќзаѕа! Бала табу кемiдi, ћџлдырады… Масћараны ћараѓыз, Торѕай ћаласында бiрде-бiр гинеколог-акушер ћалмапты… Сенесiз бе, ћазiр теѓгенiѓ м%рiн к%рiп-бiлмеген отбасылар бар. Олар ћалай кљн к%редi? Ал, ќкiмдердiѓ џпайы тљгел, љстiнде – ћараѕайдай љй, астында – шетел мќшинесi… Наѕыз тура маѕынасындаѕы ќкiм… Осымен хатымды ќзiрге аяћтаймын. Џмытпай тџрып Сiздерге Алтын келiндерiѓiздiѓ сќлемiн жеткiзiп ћояйын. Менiѓ ол келiншегiм де Сiздердi теледидар хабарынан к%рiп, жолаушылап келген менен “сљйiншi” сџрап жатыр. <зiмше оны Халима апасына тартћан ба деп ћаламын. Немiс тiлiнiѓ маманы, ћџдай берген бес баланыѓ анасы, џлы Абай тойы ћарсаѓында дљниеге келген тџѓѕыш немересi – Ћаламћастыѓ ќжесi… Келiн сыйлайтын Ќзаѕама %зiмсiнiп бќрiн тiзiп айтып жатырмын ѕой. Артыѕы болса, айыпћа бџйырмауыѓызды %тiнемiн. Сќлеммен Ћайсар ЌЛIМ. 30.VII.1995 ж. Арћалыћ ћаласы. P.S. Ќзаѕа! Сiз бiр кездегi “Социалистiк Ћазаћстанныѓ” меншiктi тiлшiсi болдыѓыз. Мен ћазiргi “Егемен Ћазаћстанныѓ” меншiктi тiлшiсiмiн. Тiлшiнiѓ тiлшiге айтар сыры болмаушы ма едi? Бџрын ћаѕаз бетiне тљспеген тiлшiлiк iздерiнен ѕанибеттi бiр ќѓгiме естiсем деп армандаймын. Ќлде, уаћытыѓызды алатын ыѓѕайсыз шаруа тауып берiп отырмын ба деп те ћауiптенемiн. зiѓiз бiлерсiз…

Махаббат жыршысы * Алматы ћаласы, Ћџрманѕазы к%шесi 90, 28-пќтер. Ќ.НЏРШАЙЫЋОВЋА Аса ћадiрлi Ќзаѕа! Сiздiѓ “Менiѓ жауынгерлiк жолым” деп аталатын танымдыћ маћалаѓызды “Торѕай таѓы” газетiне бастырып (№85, 5 тамыз 1995 ж.) сол санды жiберiп отырмын. Облыстыћ басылым деген халыћћа жаћын, отбасыѕа тез жететiн жљрдек ћџрал ѕой, облыс орталыѕыныѓ оћырмандарыныѓ пiкiрiнше Сiздiѓ жауынгерлiк жолыѓыздыѓ тылсымдары к%птi ћызыћтырып, толѕандыра бастаѕандай. Бiр сырлас соѕыс ардагерi айтады. Ќзiлханныѓ к%п шыѕармасымен таныспын деп, бiраћ оларда %зiнiѓ жауынгерлiк, ерлiк жолы ћаѕаберiсте, к%мескi ћала беретiн едi. Мына маћала дќлдiк сипатымен ћџнды екен. Бiр %кiнiштiсi сол, ћысћа ћайырымнан ш%лiмiз ћанып љлгермегендей. Жазушыѕа айта алсаѓ, айтып к%рмеймiсiѓ, Ќзiлхан ћџрдасым тек жауынгерлiк жолына ѕана бiр том арнауы керек ћой… Естiген ћџлаћта жазыћ жоћ, бџл бiрдiѓ ѕана %тiнiшi едi. К%кейдегi %з ойыммен де д%п келгенiн ћараѓызшы… …Џлы Абай тойы басталып та кеттi ѕой, Ќзаѕа! Мљмкiн мен осы хатты жазып отырѕанда Сiз Ћарауыл жаћћа жержљзiлiк тойѕа кеткен шыѕарсыз? Ќлде, сырћат жљректен ћорынып, шыѕа алмадыѓыз ба екен? Ол жаѕы маѕан беймќлiм. Бiраћ Сiз тойѕа бара алмаѕан кљйде де жќнтќнiѓiзбен џлы дљбiрдiѓ ортасында жљргендей болып елестейсiз маѕан. Себебi Абай шыћћан аймаћтан халћына танылѕан Азамат болу таѕдыры Сiздiѓ де пешенеѓiзге жазылѕан ѕой. Ћандай ѕажайып баћыт, ћастерлi сенiм едi. Сол баћытты басыѓызда ћџтайтып, сенiмнен шыћћаныѓызѕа елiѓiз разы, ќрине. Сондыћтан да Абай тойы – Сiздiѓ тойыѓыз! Тойыѓыз ћџтты, баянды болсын, Аѕа! Арћалыћтыѓ бiр к%шесiне жуырда Абай есiмi берiлдi. Бџрын да к%шесi бартын. Бiраћ мынасы темiр жол вокзалынан ћаћпа ашатын сќл де болса к%рнекiлеу, халыћ к%зi алдындаѕы к%ше. Осы оћиѕаѕа байланысты минитнгiге ћатысћан едiм, сонда %згеше бiр пiкiр естiгенiм бар. Небары екi

Ћайсар Ќлiм шаћырымѕа жетер-жетпес бџл к%шенi Абай атына олћысынѕан ќлдекiмдер: “Ћаланыѓ Ленин атындаѕы даѓѕылын бабамызѕа к%шiргенде ќлдећайда жарасымды болар едi”, – деп орынды тџспал жасап жатты. Расында да ыѓѕайы келетiн шаруа едi, амал ћанша? Облыс ќкiмшiлiгi алдындаѕы биiк тџѕырѕа мiнiп алѕан Ленин “бџл даѓѕылды %зiм ѕана иеленемiн” дегендей ныћ сенiммен тџр… Ал, “кљн к%семге” семейлiктердiѓ басћаша “раћым” жасап, оны тарихи ескерткiштер саябаѕыныѓ бџрышына орныћтырѕанын %зiѓiз бiлесiз ѕой. Асылы, осындай батыл ћадамды џлы тойѕа орайластырып арћалыћтыћтар да жасап жiбергенде ешкiмнiѓ де шќпкесi ћисайып кетпейтiн едi-ау! Абай тойы тџсында Мiржаћыптыѓ “Абай” деген маћаласын бiрнеше ћайталап оћуыма тура келдi. <зiѓiзге мќлiм ол былай тљйiнделедi ѕой. “… Бiрiншi аћынымыз” деп ћабiрiн халћы жиi-жиi зират етер, халыћ пенен Абай арасы кљштi махаббатпен жалѕасар. Ол кљндердi бiз к%рмеспiз, бiраћ бiздiѓ рухымыз сезер, ћуанар…”. К%регендiк осы с%здiѓ тљйiнi бљгiнгi дљркiреп %тiп жатћан той емес пе? Мiржаћыптыѓ да рухы сезiп, ћуанып жатћанында шљбќ бар ма, сiрќ!? Халима жеѓгеме сќлем айтыѓыз, балаларѕа да. Абай тойымен бiздiѓ отбасы атынан ћџттыћтап ћойыѓыз. Сќлеммен Ћайсар ЌЛIМ. 9.VIII. 1995 ж. Арћалыћ. * Аса ћадiрлi Ќзаѕа! Сау-сќлемет болдыѓыз ба? Отбасыѓыз аман ба? Халима жеѓешемiздiѓ, балалардыѓ жаѕдайы жаћсы ма? Ќзаѕа, %зiѓiзбен к%птен берi хабарласа алмай кеттiм. Сол баяѕы тiршiлiк кљйбеѓi. Ќрi Сiзге жиi хат жазып уаћытыѓызды алып жљрермiн деген %зiмше саћтыѕым да болды. Бiраћ сырттай тiлекшiѓiз болып жљрiп жатырмын. Бџрнаѕы хаттарда жазѕанымдай, Мiржаћып атамыз туралы еѓбек ќзiрге бiр тљйiнделгендей едi. Сол “Мџѓды сапар” кiтабымды %зiѓiзге џсынып отырмын. Бџл ќйтеуiр, љлкен шаруаныѓ бастауы секiлдi болып к%рiнедi %зiме.

Махаббат жыршысы Жаѓа басталѕан осы жылда Сiздерге, отбасыѓызѕа зор денсаулыћ, мол баћыт, шыѕармашылыћ табыс тiлеймiн. Сќлеммен торѕайлыћ iнiѓiз Ћайсар ЌЛIМ. 1.02.97 ж. Арћалыћ. * Ћадiрлi Ќзiлхан аѕа! Сау-сќлемет болдыѓыз ба? Денсаулыѕыѓыз ћалай? Балалар аман ба? Ќзаѕа! <з басыѓызѕа, отбасыѓызѕа тљскен ауыр ћайѕыныѓ артыныѓ жаћсылыѕын берсiн. <мiрлiк ћосаѕыѓыз – Халима апамызды жоѕалту Сiздiѓ ѕана емес, баршамыздыѓ ћабырѕамызѕа батады. Марћџм Ол кiсiнi џлтымыздыѓ Ана, Жар, Келiн, Ене, Жеѓге дегiзерлiк асыл да ыстыћ џѕымдарыныѓ бар болмысын ашатын жиынтыћ Тџлѕа ретiнде ћабылдайтын едiк. Халћына ћадiрмендi, сљйiктi жазушы Ќзiлхан Нџршайыћов туралы %негелi с%з туындай ћалса, Халима апамыз да атаусыз ћалмайтын. Тiптi Сiздей iрi жазушыѕа таѕдыр сол кiсiдей асыл адамды лайыћтап жаратћан ба деп те толѕанатынбыз. Ќттеген-ай, бiраћ мына тџрлаусыз %мiрге не шара? Ќзаѕа! Сiз Халима апамызды %мiрбаћи жырлап %ткен махаббаттыѓ адал ћорѕаушысысыз. Сонау ертедегi ќѓгiмелерiѓiзден бастап “Махаббат, ћызыћ, мол жылдарѕа” дейiн жалѕасћан, одан бергi шыѕармаларыѓызда да Џлы махаббат тiнi бiр љзiлмейтiнiн, мына бiз – оћырмандарыѓыз, жаћсы бiлемiз. Сiз Алла дарытћан ћаламгерлiк талант, ћуатыѓызбен ѕана емес, џлт санасына махаббат символын сiѓiрген ерлiгiѓiзбен де %згелерден оћшау, дара тџрасыз. Жќне де Махаббат туралы айтып, жазып ћана ћоймай, наћты %мiрлiк %негеѓiзбен ќр жљрекке ќл берген мќѓгiлiк маздаћсыз! Мыћты болыѓыз, Ќзаѕа! Сiздiѓ %мiрлiк абыройыѓызды сомдап, б%лiскен асыл апамыздыѓ пейiште нџры шалћысын! Топыраѕы торћа болсын! Љлкен жазушыныѓ љлкен жарын халћы да џмыта алмайды! Сќлеммен iнiѓiз Ћайсар ЌЛIМ. 13.09.2001. Астана.

Ћайсар Ќлiм * Астана ћаласы, Ќл-Фараби шаѕын ауданы, 15-љй, 100-пќтер. Ћ.ЌЛIМГЕ. Ћымбатты Ћайсар iнiм! Сiзден к%птен берi хат алѕан жоћ едiм. Халима жеѓешеѓнiѓ ћайтыс болуына байланысты к%ѓiл айтып жазѕан хатыѓызды алып, ќрi ћуандым, ќрi ћайѕырдым. Ћуанатыным – Сiздiѓ <зiѓiздiѓ жќне љй iшi, отбасыѓыздыѓ амандыѕы. Ћайѕырѕаным: Халима сияћты кiшкентай жеѓгеѓiзге биiк баѕа берiп, оныѓ мен љшiн аса ћымбат асыл ћасиеттерiн есiме тљсiрдiѓiз. К%ѓiлiм босап, к%зiме жас та келдi. Мыѓ рахмет, ћалћам. Ћазаћ ћатыны %лгенде оѕан арнап с%з с%йлемейдi, к%зiнен м%лдiр моншаћ та домалатпайды. Ћџран оћып, бет сипаумен бар парызым бiттi деп ойлайды. Мен %йтпедiм, Ћайсар бауырым: с%йледiм де, жыладым да! Менiѓ жан тебiренiсiмдi тереѓiрек џћсын деп, сол с%здерiмнiѓ бiреуiн <зiѓiзге жiберiп отырмын. Келiн екеуiѓiз оћыѕан шыѕарсыздар. Одан кейiн Жанболатћа к%рсетерсiз. Ол да менiѓ жаны туыс, жљрегi жаћын бауырым ѕой. Сiздiѓ љйде ескерткiш болып тџрсын деп, бiрiншi бетiне Халима апаларыѓныѓ аћырѕы с%зi жазылѕан автографы бар “<мiр %рнектерi” кiтабы мен екеумiздiѓ суретiмiздi ћоса жiберiп отырмын. Ћабыл алѕайсыздар. Зор ћџрметпен, аѕаларыѓ Ќзiлхан НЏРШАЙЫЋОВ. 20.IХ.2001 ж. P.S. Мына “Ћаламгер” кiтабын да шкафтарыѓныѓ бiр жерiне ћоя саларсыз. Ќз.Н.

Махаббат жыршысы P.S. Хатћа ћосымша: Ћайсар, мына дљниелер архивiѓде ћала берсiн. Ќз.НЏРШАЙЫЋОВ Халима (Мќѓгiлiк махаббат туралы жыр) Ќйелiм Халима Ћалиќкпарћызы 0збаћанова-Нџршайыћованыѓ ћырћын "ткiзгенде айтылѕан ойлар мен толѕаныстар Ћымбатты ћонаћтар! Бџл ћонаѕасы 3 саѕатћа деп есептелген. Мен тура бiр саѕат с%йлеймiн. Екi саѕат уаћыт сiздерге ћалдырылады. Менiѓ с%зiмдi толыћ тыѓдамауѕа да болады. <зара шљѓкiлдесiп, с%йлесе берiѓiздер. Бiраћ, “ћонаћ ћойдан жуас – май берсе де жей бередi” деген с%здi џмытпайыћ, алдаѕы астарыѓызды ала оты рыѓыздар. Мен %з мiндетiмдi толыћ орындап шыѕуѕа тырысайын. 9 жыл ѕашыћ болѕан, 54 жыл ћол џстаса ћатар жљрiп, тату-тќттi %мiр сљрген жан жарым Халима туралы бiр саѕат баяндама жасауыма болатын шыѕар, аѕайын. Бола ма? Болса, ары ћарай кеттiм. Бљгiн менiѓ жан жарым, адал досым, ќдеби серiгiм Халиманыѓ ћайтыс болѕанына ћырћыншы кљн, аѕайын. Ќйелдiѓ тойына еркектер келмейдi. Жылына жоламайды. Бiраћ, бљгiн мен еркектердi де шаћырдым. <йткенi менiѓ жарты жаным Халимамен бiрге %лдi ѕой. Сондыћтан сiздер бљгiн бiр ќйелдiѓ жќне жарты еркектiѓ ћырћы деп есептеп, осы кешке келсе екен деп тiледiм. <йткенi мен тџтас %лгенде ћырћыма кiмнiѓ келiп, кiмнiѓ келмегенiн бiлмеймiн. Жарты жаным тiрi тџрѕанда жљздерiѓдi к%рейiн деп сiздердi арнайы шаћырдым. Бљгiнгi кешке келген бќрлерiѓiзге шын жљректен раћмет айтамын. Ал, сiздердiѓ мiндетiѓiз – алдарыѓызѕа ћойылѕан аспен айналысу. Менiѓ мiндетiм – Халима туралы с%з с%йлеу. Сондыћтан екi жаћ та %з мiндетiмiздi орындауѕа кiрiсейiк: сiздер ас ала берiѓiздер, мен с%з с%йлеуге кiрiсейiн. “Ас алдыма келгенде ћџлаѕым кереѓ, тiлiм саћау” деп орыс маћалында айтылатындай, сiздердiѓ менiѓ с%зiмдi тыѓдамауларыѓызѕа болады. Бiраћ, мен %з мiндетiмдi адал атћаруѕа тиiстiмiн.

Ћайсар Ќлiм Бiрiншi с$з Халима екеумiз 54 жыл бiрге %мiр сљрдiк. <мiрiмнiѓ соѓѕы кљн, соѓѕы саѕатына дейiн екеумiз жџп жазбай, ћол џстасып ћатар жљрдiк. Ол менiѓ ќйелiм ѕана емес, ќрi шешем, ќрi енем сияћты болды. Ол менiѓ ќйелiм ѕана емес, ќрi редакторым, ќрi корректорым, ќрi аћылшым, ќрi ћосалћы авторым, ќрi хатшым, ќрi курьерiм болды. Жаћында, Халима ћайтыс болѕаннан кейiн, к%ѓiл айтуѕа љйге “Егемен Ћазаћстан” газетi бас редакторыныѓ орынбасары Жанболат Аупбаев келдi. Сол жiгiт мынадай бiр деталь айтты: – Жеѓiстiѓ 50 жылдыѕы ћарсаѓында мен “Халыћ кеѓесi” газетi редакторыныѓ орынбасары едiм. Сол кезде бiздiѓ газетте 100-атћыштар бригадасы жауынгерлерi жайында жазылѕан “Боздаћтар” деген естелiк-этюдтерiѓiз шыћты. Ол естелiктер газетiмiздiѓ бес н%мiрiнде басылѕан еѓ абыройлы материалымыз болды. Соны: “Аѕаларыѓ ауырып жатыр едi” деп, менiѓ ћолыма Халима апайдыѓ %зi ќкелiп тапсырѕан едi, – дедi. Бџл Халиманыѓ курьерлiк кiшкене ћызметiнiѓ бiр мысалы ѕана. Ал оныѓ %зге ћызметтерiн айтып жеткiзу љшiн жеке бiр кiтап жазу ћажет. Екiншi с$з <зiнiѓ ќйелдiк, аналыћ, жџбайлыћ, ќдеби ћызметiн адал атћарѕан ол постыда тџрып оћћа џшћан солдат сияћты кљй кештi. Тљсте, ћазандыћ б%лмеде тљстiк дайындап тiк тџрѕан кезiнде аузынан ћан кетiп, ћџлап тљстi. Жедел жќрдем дереу ауруханаѕа жеткiздi. Аурухананыѓ реанимация б%лiмiнде 13 кљн жатты. Талай емдеуден %тiп, асћынѕан шегiне жеткен бауыр ауруы бой бермедi. Бiр кљнi тљнде аурухананыѓ кезекшi дќрiгерi маѕан телефон соћты. – Апай сiздi шаћырып жатыр. Айтатын с%зiм бар едi дейдi, – дедi. Тљнгi саѕат бiрде балалар бќрiмiз жан џшырып ауруханаѕа жеттiк. Реанимация б%лiмiнiѓ палатасына балаларды кiргiзбедi. Менi жалѕыз жiбердi. Мен палатаѕа кiрiп, ћасына

Махаббат жыршысы барып, ћџшаћтап бетiнен сљйдiм. Халима менiѓ ћолымды сипап жатып, с%з с%йледi. – Мен жетi жасымда жетiм ћалып (Ќкемнiѓ аты Ћалиќкпар, шешемнiѓ аты Зќукен ѕой. Џмытпа), 5 жасар сiѓiлiмдi жетектеп, детдомѕа тљстiм ѕой. Детдомда сiѓiлiм Ханымжан ћайтыс болып, мен жалѕыз ћалдым. Содан 10 жыл детдом мен интернатта тќрбиелендiм. Сан рет ауырып, ауруханада жатып, балалар санаторийiнде емделдiм. Соѕыстан кейiн Москвадаѕы ќскери госпиталь, санаторийде жатып, бiр жарым жыл жќне емделдiм. Оны %зiѓ бiлесiѓ. Сан рет %лiп, сан рет тiрiлгенмiн. Одан кейiн екеумiз ћосылып, 54 жыл бiрге %мiр сљрдiк. Екеумiздiѓ бiр-бiрiмiзге деген махаббатымыз менi %лмеуге мќжбљр еттi. Саѕан ћосылып, балалышаѕалы, немерелi, ш%берелi болып, баћытты %мiр сљрдiм. Комсомолѕа %темiн деп интернатта љш жасымды %сiргенiммен, паспорт бойынша 80 жасћа жеткенiм мќртебелi махаббаттыѓ арћасы деп бiлемiн. Ендi, мiне, айрыћ жолѕа жеткен сияћтымын. Саѕан айтатын мынадай %сиетiм бар. Халима осылай деп бiр тоћтады. Ћасында тџрѕан система сауытынан оныѓ денесiне кетiп жатћан нќр-дќрi тамшылап тамып тџрды. Бiраз дем алѕаннан кейiн ћайтадан с%зiн жалѕады. – Бiрiншi айтарым: мен олай-пџлай боп кетсем, сен жылама. Жыласаѓ: ќрi балаларды жасытасыѓ, ќрi жџрттыѓ с%зiне ћаласыѓ. Ћазаћта: “Ћатын %лдi – ћамшыныѓ сабы сынды” деген с%з бар. Сен жыласаѓ, жџрт сенi мазаћтап кетедi: “Ћатыны %лгенге жылаѕан жаман, жасыћ неме екен ѕой!” дейдi. <зiм %лсем де, мен сенiѓ соѓынан с%з ермесе екен деймiн. Екiншi айтарым: ћазiр жџрттыѓ бќрi %тiрiк болса да, шын болса да дiншiл болып алды. Сен ѕылымѕа ѕана сенесiѓ. Жердегi ћџдай – дќрiгерлер деп бiлесiѓ. Оныѓ ж%н. Бiраћ, сен менi мџсылманша ж%нелт. Менi ж%нелту жџмысын Маћыш досымыз Байсейiтоваѕа тапсыр. Жаназамды %зiм жаћсы к%рiп, ћадiрлейтiн Асылхан ћажыѕа шыѕарт. Егер молда шаћырмасаѓ жџрт: “ќйелiне ћџран оћытпай, арам %лтiрдi” деп ћаѓћу ћылады. Мен сенiѓ жџрттыѓ осындай жаман, лас с%зiне ћалмауыѓды тiлеймiн. Љшiншi айтарым: саћалыѓды %сiрме, шашыѓды ћобыратпа, жаѕаѓды ћисайтпа. Џнжырѕаѓды тљсiрмей, тiк

Ћайсар Ќлiм жљр. Жџрт сенi: “ќйелi %лгеннен кейiн жљнжiп кетiптi” демесiн! Т%ртiншi айтарым: мен ертеден %зiм %лсем саѕан серiк болар ћандай ќйел бар деп ылѕи ойлап жљрушi едiм. Таба алмаѕанмын. <йткенi саѕан жас ќйелдiѓ керегi жоћ. Жас ќйелдiѓ жат еркекпен ћылмыѓдаѕанын к%тере алмайсыѓ – жљйкеѓдi жџћартасыѓ. Ћартаѓ ќйелдер аяћтарын ќреѓ алып жљр. Олардыѓ %здерiне кљтiм керек. Сен ешкiмдi кљте алмайсыѓ, кљтушi бола алмайсыѓ. Ендi 80-ге келгенде саѕан љйленудiѓ ћажетi болмас. Балаларымыз кљтер. Ќрине, менiѓ кљтiмiмдей болмас. Бiраћ, балалар не тамаћ жасап берсе, соны iш. Не рыпайся! (“Не рыпайся” деген “аћырма”, “баћырма” деген маѕынадаѕы %зiмiз љй iшiнде ќзiлдеп айтатын љйреншiктi жаргонымыз болатын). “Анау жоћ, мынау жоћ” деп балалардыѓ мазасын алма – жек к%рiп кетедi. <з балаларыѓа џрыссаѓ да, келiндерге џрыспа. Келiндер – џрпаѕыѓныѓ анасы ѕой! Бесiншi айтарым: џлдар араћ iшпесiн! Алтыншы айтарым: Џлдар, ћыздар, келiндер, немерелер сенi кљтсiн. Сенi кљткенi анамыз, ќжемiз, енемiз едi деп менi ардаћтаѕаны, менiѓ жаным жайлы жатуына к%мектескендерi деп бiлсiн. Саѕан осыларды айтайын деп шаћыртып едiм. Ал ендi не айтамын? Жер аман болсын! Ел аман болсын! Џлт аман болсын! Џрпаћ аман болсын! Бiз сияћты атааналар ќркiм %з уаћытында %мiрден %тiп жатады ѕой. Оныѓ уаћасы жоћ. Барлыћ аѕайын, туыс, достарѕа, ћымбат к%ршiлерге сќлем айт. Бќрiнiѓ џзаћ %мiр сљрулерiн тiлеймiн. Ћош бол! Ћош. Ендi тез балалардыѓ ћасына бар. Сенi кљтiп, љрейленiп тџрѕан шыѕар. Бќрiнiѓ бетiнен сљй. Мен љшiн сљй! Осылай деп еѓкейiп, менi љш рет бетiмнен сљйдi. Љйден фотоаппарат ала барѕан едiм. Дќрiгерге айтып (дќрiгердiѓ аты Мадина Ћосмџхамедћызы Туѕанбекова), Халима екеумiздiѓ ћџшаћтасып, сљйiсiп жатћан сќттерiмiздi суретке тљсiртiп алдым.

Махаббат жыршысы Љшiншi с$з Осыдан бiр аптадан кейiн Халимадан записка алдым. Былай деп жазыпты: “Ќзiлхан! Мен тќуiр сияћтымын. Мџндаѕы дќрiгерлердiѓ менi баѕып-ћаѕуына тќнтiмiн. Бќрi менi %з аналарындай ардаћтайды. Ертеѓ сен осыларѕа сыйлыћ ќкел. 1. Кулинарлыћ магазинде 4–5 килограмдыћ љлкен торт болады. Соныѓ бiреуiн сатып ал. Сол магазинде одноразовый тарелкалар мен вилкалар болады. Соныѓ ќрћайсысынан 24 данасын ћоса ќкел. 2. Бџл отделениеде 8 дќрiгер, 16 сестра мен нянялар бар. Соларѕа арнап, 24 конверт жасап, дќрiгерлерге – 2000 теѓгеден, медбике мен няняларѕа 1000 теѓгеден салып, алып кел. Аћшаны менiѓ %зiѓнiѓ бiр кiтабыѓды шыѕарып беруге спонсор боламын деп жинап жљрген дорбадан ал. 32 мыѓ теѓге. Оныѓ орнын ауруханадан шыћћан соѓ толтырамын ѕой. Дќрiгерлердiѓ тiзiмiн: аты-ж%ндерiн ћоса жолдап отырмын. 3. Менi уайымдап, жљдеп ћалма! Жарай ма? 0зiѓнiѓ Халимаѓ. 24 шiлде, 2001 жыл. Аурухана”. Ол осылай деп жазыпты. Балалар бќрiмiз ћатты ћуандыћ. Мен тљнi бойы, ќндетiп отырып, кiшкентай конверттер жасадым. Ќр конверттiѓ сыртына дќрiгерлердiѓ, медбикенянялардыѓ аты-ж%ндерiн толыћ к%рсетiп: “Мен сiзге шексiз ризамын. Халима апай” деген с%здердi машинкамен жаздым. Содан кейiн Халимаѕа мынадай хат жазып, кешке ауруханаѕа алып бардым: “Ќзiлханнан. 24.07.2001 ж. Саѕат 17.40 Халима! Реанимацияда он екi кљн аш жатып жазѕан хатыѓды алып, ћатты ћуанудамыз. Ћалай жазѕаныѓды терезеден к%рiп тџрдым. Апырай, љйдегi кiшкентай љстелдi ала келмеген екенбiз деп %кiндiм. Сенiѓ халыѓды сџрап, телефон соѕушылар к%п. Ћазаћстанныѓ ќр облысынан сен тез жазылып кетсiн деп тiлек айтып жатћандар аз емес. Ћаладаѕы Ќбiлфайыз, Ораћ, Сќки, Маћыштарѕа сенiѓ жазѕан хатыѓды

Ћайсар Ќлiм айтып, ћуанттым. Олар ауруханадан шыѕарда гљл апарып ћарсы аламыз, љйге ќкелiп, той жасаймыз деп дљрлiгiсiп жатыр. “Ћалыѓ мал” мќселесiн былай шешкендi дџрыс к%рiп отырмыз. Дќрiгерлерге, %зiѓ айтћандай, торт апарайыћ. Ал сестралар мен няняларѕа iшiне мыѓ теѓгеден аћша салып, бiр-бiр конверт џстатайыћ. Дќрiгерлерге аћша берсек, ашуланатын шыѕар деп ойладыћ. Осынымыз ж%н бе? Ж%н болса, ћашан жљзеге асырайыћ? Осыны ептеп жазып жiбер. Бiз сенiѓ ћандай бџйрыѕыѓ болса да мљлт жiбермей орындауѕа ќзiрмiз. Балалар аман. Жаѕдайлары жаћсы. Серiк Аћтауѕа ћайтћан. Аман-есен жеткен. Кљн сайын телефон соѕып, сенiѓ жайыѓды сџрап тџрады. Алма Астанадан ћайтып келе жатыр. Ќжемнiѓ ћасында боламын деп, Астанада байыздай алмапты. “Куколкаѓ” (Халимуша) керемет! Неше тљрлi ћызыћ ћылыћтар жасайды. Саѕат сайын жаѓа ќрекеттер ойлап табады. Жљгiргенде атћан оћтай зымырайды. Балалардыѓ бќрi жљрiсi ќжесiне тартћан! – деп мќз болады. Жаѓа, мен саѕан осы хатты жазып отырѕанда есiк ћоѓырауы шылдыраѕан едi. Iлияс Есенберлиннiѓ баласы Ћозык%рпеш екен. Iлекеѓнiѓ мен ќнеукљнi Президентке жiберген “Сокровенное” деген естелiгiнiѓ “Жан сырым” деген атпен ћазаћшасы шыћћан екен. Соныѓ алѕашћы бiр данасын маѕан ќкеп берiп кетiптi. <зi асыѕып, есiктен кiрмей кетiптi. Президенттен ќлi хабар жоћ. Бќлкiм, ол кiсi естелiктi %зi оћып, ойланып жатћан болар. Хабарсыз ћалдырмас деп ойлаймын. Ќнеукљнi менiѓ %з кiтабымды алѕанын жазѕан едi ѕой. Балалар тегiс аман. Менiѓ тамаѕым тоћ. Олар “жџдырыћтап” отырып маѕан тамаћ iшкiзедi. Ал сен аш жатырсыѓ. Осы жаныма батады. Ќз.Нџршайыћов”. Халиманыѓ хатымды ћалай оћыѕанын терезеден к%рiп тџрдым. Ол, хатты оћып болѕаннан кейiн, система ћабылдап, шалћасынан жатћан кљйi сол ћолын жоѕары к%терiп, алдымен 2, содан соѓ 1 саусаѕын жоѕары шошайтты. Ол белгiсiн екi рет ћайталады. Мен оныѓ ишарасын: дќрiгерлерге 2 мыѓ, медбикелер мен няняларѕа 1 мыѓ теѓгеден ќкелiѓдер дегенi ѕой деп џћтым. Содан кейiн љйге келiп, iшiне аћша салынѕан кiшкене

Махаббат жыршысы конверттердi екiге б%лдiм де, оларды екi љлкен конвертке салып, бiрiншiсiнiѓ сыртына мынадай с%здер жаздым: “Дќрiгерлерге арналѕан конверттер (8 дана). Халима! Бџл конверттердiѓ iшiндегi кiшкене конверттерде, %зiѓ айтћандай 2 мыѓ теѓгеден дќрiгерлерге арналѕан сќлемдемелер. Сенiѓ кешегi жiберген тiзiмiѓде Мадина деген дќрiгер џмытылып ћалыпты. Ол 17-сi кљнi тљнде екеумiздi суретке тљсiрiп, арыздастырѕан дќрiгер. Ол кiсiге де бiр конверт ћостым. Кеше балаларѕа Серiк деген хирург баланыѓ жаћсы ћызметiн айтћан екенсiѓ. Оѕан да жеке конверт ћостым. Сенiѓ Ќзiлханыѓ. 25.07.2001 ж. Саѕат 12.30". Екiншi љлкен конверт сыртына да машинкамен басып, мынадай с%здер жаздым: “Сестралар мен няняларѕа арналѕан конверттер (16 дана)”. Халима! Бџл медбикелер мен няняларѕа арналѕан сыйлыћтар. Ќрћайсысыныѓ iшiнде 1000 теѓгеден. Оларды да, дќрiгерлердi де жеке-жеке шаћырып алып, %з ћолыѓмен табыс етесiѓ ѕой. 0з Ќзiлханыѓ. 25.07.2001 ж. Саѕат 12.40". Халиманыѓ айтћан нќрселерiнiѓ бќрiн тљгендеп, ауруханаѕа алып бардыћ. Жанар, Жаннџр, Сабина т%ртеумiз барѕан едiк. Палатаѕа менi ѕана кiргiздi. – Жолдас сержант, бџйрыѕыѓыз орындалды! – деп мен ќскерше оѓ ћолымды шекеме к%терiп, рапорт бердiм. Ол да кљлiмсiреп, рапортты ћабылдаѕан ишара жасап, оѓ ћолын жоѕары к%тердi. Система тамшылап, оныѓ бойына нќр ћџйып жатты. Содан кейiн дќрiгерлер мен медбикелердi ћасына шаћыртып алды. – Ћараћтарым, мен 80-ге келдiм. <зiмдi %те баћыттымын деп санаймын. Сендер де сексенге келiѓдер. Одан да асып, баћытты %мiр сљрiѓдер. Сендердiѓ менi баѕып-ћаћћандарыѓа менiѓ аналыћ жљрегiмнiѓ ризалыѕы ретiнде мына конверттердi ћабыл алыѓыздар. Жќне бас тартпаѓыздар. Бџл с%зiмдi ћарт ананыѓ бџйрыѕы деп ћабылдаѓдар. Мен конверттiѓ сыртындаѕы фамилияларды оћып,

Ћайсар Ќлiм Халиманыѓ ћолына берiп тџрдым. Ол ќр конверттi %з ћолымен иелерiне тапсырды: 1. Зельцер Ефим Михайлович. 2. Лыткин Сергей Тимофеевич. 3. Шiлдебаев Еркiн Сабырбайџлы. 4. Зина. 5. Жанар. 6. Перизаш. 7. Лена. 8. Марина. 9. Шолпан. 10. Мќншљк. 11. Гуля. 12. Света. 13. Марал, т.б. Медбикелер мен нянялар жылап, Халиманы ћайта ћџшаћтап, бетiнен сљйдi. Басынан сипап, иiлiп, iзет бiлдiрдi. Дќрiгерлер мџѓайды. – Тљуњ, жљрегiмнен бiр ауыр жљк тљскендей болды ѕой! – деп, менiѓ ћолымды алып, к%кiрегiне ћысты. Содан кейiн бiздi љйге ћайтарды. Масайрап ћалдыћ. Ендi ол жазылады деп шаттандыћ. Т$ртiншi с$з Ертеѓiнде таѓертеѓ, ерте тџрып машинкаѕа отырып Халимаѕа хат жаздым. Кешегi сыйлыћ беру рќсiмiнiѓ ѕажап оћиѕа болѕанын айттым. Љй iшiнiѓ, ауыл-аймаћтыѓ хабарын ћостым. Кљлiп, к%ѓiлденiп ћалсын деп, кейбiр ќзiл ќѓгiмелердi де тiркедiм. Содан кейiн киiндiм де, реанимация б%лiмiне телефон соћтым. – Апайларыѓныѓ халi ћалай? – деп сџрадым. – Ойбай, аѕа, апайдан тљнде т%рт рет айрылып ћала жаздадыћ, – дедi кезекшi дќрiгер. – Тез ћасына келiѓiз. Жан џшырып ауруханаѕа жеттiм. Келсем, кешегi с%йлеп жатћан Халимам тiлден ћалыпты. Тек к%зi ѕана с%йлейтiн сияћты. Менi к%рiп, “келдiѓ бе?” дегендей ишара жасады. Мен дќрiгерлерге жалындым. – Мынау соѓѕы саѕат ћой. Ћолын сипап, ћасында отырайын, рџћсат етiѓiздер, – дедiм. Б%лiмше меѓгерушiсiне бардым, бас дќрiгердiѓ орынбасарына бардым, бас дќрiгердiѓ %зiне бардым. Ешћайсысы рџћсат етпедi. – Реанимация б%лiмiне операциядан шыћћан адамдар келедi. Жай адамныѓ отыруына рџћсат жоћ, – дестi. – Онда, ћайтыс болѕаннан кейiн iшiн жармаѓыздар, – деп %тiндiм. Бас дќрiгер Бекмахан Ћџралбаев таѕы да басын шайћады. – Бiз ауруханада %лген адамдарѕа вскрытие жасамай, ешћайсысын шыѕармаймыз, – дедi.

Махаббат жыршысы – Онда ћайттым, ћараћтарым-ау, – дедiм даѕдарып. Онда апайды љйге алыѓыз. Љйде ћайтыс болса, iшiн жармаймыз, – дедi бас дќрiгер. Жедел жќрдем машинасын, бiр дќрiгер, бiр медбике ћосып бердi. Халиманы љйге ќкелдiк. Љйге кiре бергенде Халиманыѓ тiлi екi ѕана с%зге келiптi: – Љйге келдiм бе? – деп сџрапты дќрiгер мен медбикеден. – Келдiѓiз, апа, – дептi олар. Халиманыѓ аузынан шыћћан соѓѕы с%зi осы ѕана. Тегi: “Ауруханада емес, љйде жатып %лсем-ау” деп армандап жатћан болуы керек. Зембiлге салып љйге кiргiзгенде %з љйiн танып, ћуанѕаннан тiлi шыћћан тќрiздi. Халиманы диванѕа жайѕастырып, жатћыза берген кезде есiк ћоѓырауы шылдырады. Почта тасушы ћыз екен. – Аѕаныѓ %зi келiп, ћол ћойсын, – деп менi шаћырды. Барсам, Президент кеѓсесiнен келген хат екен. Осыдан 25 кљн бџрын ћазаћ халћыныѓ 700 жылдыћ тарихын жазып кеткен “К%шпендiлер” мен “Алтын орда” трилогияларыныѓ авторы Iлияс Есенберлинге Тќуелсiздiктiѓ 10 жылдыѕы ћарсаѓында “Халыћ ћањарманы” атаѕын берудi сџрап, Президент Нџрсџлтан Назарбаевћа хат жолдаѕан едiм. Соныѓ жауабы келiптi. Бiр жаѕынан, жан жарымныѓ жаѕдайына ћиналып, екiншi жаѕынан, жауап хат мазмџныныѓ бџлдырлыѕына жабырћап, екi оттыѓ ортасында ћалѕандай кљйде болдым. Маћыш досымыз, Љкiжан апа, Марал медбике жќне балалар бќрiмiз тљнi бойы Халиманыѓ ћасында отырдыћ. Бiр кезде ћолын к%терiп, ћасында отырѕан менi ћџшаћтап, кеудесiне ћысты. Сол ћолымды ћолтыѕына ћысып, босатпай, жарты саѕат џстап жатты. Ќлсiз жатћан адамныѓ ћолын к%терiп, менi к%кiрегiне ћысуѕа ћалай шамасы келгенiне таѓ ћалдым. “Менiѓ %лмей, џзаћ жыл %мiр сљргенiм екеумiздiѓ махаббатымыздыѓ арћасы” ѕой деп %зi ќлденеше айтћан едi. Сол џлы махаббат оѕан таѕы да, соѓѕы саѕатта кљш бердi ме екен? – деп ойладым. Екеумiздiѓ еѓ алѕаш ћосылѕан кездегi уќдемiз ерiксiз есiме тљстi…

Ћайсар Ќлiм Бесiншi с$з Менiѓ ойымша махаббат љш тљрлi болады. 1. Бала махаббат. 2. Шала махаббат. 3. Мќѓгiлiк махаббат. Бала махаббат ќркiмнiѓ басында болады. Бала кљнiѓде бiрiн-бiрi жаћсы к%рген ћыз бен жiгiт артынан ѕашыѕынан к%з жазып ћалады. Балалыћ махаббатты мен де басымнан кешiргенмiн. Жџрттыѓ к%бi шала махаббатпен %мiр сљредi. Алѕашында бiрiн-бiрi шын сљйдiк деп ћосылѕан екi жџп артынан аѓѕал ћосылѕандыћтарын аѓѕарып, не ажырасып кетедi. Не, балалы-шаѕалы болѕандыћтан, жџптарын жазбай, тоћтап ћалады. Ал мќѓгiлiк махаббат iлуде бiреуде ѕана болады. Бiз Халима екеумiз бiр-бiрiмiзге 9 жыл ѕашыћ болып жљрiп ћосылдыћ. Москвада 4–5 жыл тџрѕан, Семейде %скен ћала ћызы 1947 жылы электрi жоћ, радиосы жоћ, киносы жоћ, љйiнде суы, к%шеде дќретханасы жоћ алыстаѕы “Аћбџзау” колхозына келiн боп тљстi. Сол ауылда екеумiз бiр жыл тџрдыћ. Халиманы жарћыраѕан ћаладан ћараѓѕы колхозѕа жетелеп ќкелген махаббаттыѓ кљшi едi. Мен Семей облыстыћ “Екпiндi” газетiнiѓ (ћазiргi “Семей таѓы” газетi) Шар, Жарма, К%кпектi, Аћсуат аудандарындаѕы меншiктi тiлшiсi болып ћызмет iстедiм. Мен аудан аралап командировкаѕа кеткенде Халима мен туралы жаман тљс к%рiп ћоямын деп ћорћып, тљнi бойы џйыћтамай, керосин шамныѓ жарыѕымен кiтап оћып шыѕады екен. Мен болсам аудандаѕы шаруамды бiтiрiп, љйге ћайтуѕа асыѕамын. Екеумiз бiр-бiрiмiздi к%ргенде баладай мќз болып ћуанамыз. Сондай кљндердiѓ бiрiнде Халима маѕан былай дедi: – Егер сен жолаушы жљргенде бiрдеѓеге џшырап ћалсаѓ, мен сенсiз %мiр сљрмеймiн – артыѓнан ћоса кетемiн, – дедi жылап. – Ћой, ондай жаман с%здi айтпа, – дедiм мен жарымныѓ жасты к%зiнен сљйiп. Содан соѓ ол балаша кљлдi. Кљлдi де: – Мен бiр с%з айтайын, тыѓдайсыѓ ба? – дедi. – Айта ѕой, – дедiм жас келiншегiмдi арћасынан ћаѕып. – Айтсам: немiстiѓ Стефан Цвейг деген жазушысы болѕан. Бiлесiѓ бе? – Жоћ.

Махаббат жыршысы Ол кезде мен расында да Стефан Цвейгтi бiлмейтiн едiм. Кейiн %зiмнiѓ еѓ сљйiктi жазушыларымныѓ бiрiне айналып кеттi ѕой. – Бiлмесеѓ, тыѓда. Сол жазушы бiр кљнi ќйелiне: “Мен ендi %мiр сљрмеймiн. <лемiн” дептi. “Сен %лсеѓ, мен де %лемiн” дептi ќйелi. Содан кейiн екеуi астарына аћ жамылѕы жайып, љстерiне аћ к%рпе жамылып, ћатар у iшiп, ћџшаћтасып жатып %лiптi. Осы оћиѕа менiѓ есiмнен кетпейдi. Сол сияћты бiз де бiрiмiздiѓ соѓымыздан екiншiмiз кете аламыз ба? – Кетемiз, айналайын! – дедiм мен ойланбастан. – Егер сен бџрын кетiп ћалсаѓ, мен сенен ћалып, бiр кљн тiрi тџрмаймын, – дедi ол таѕы да жыламсырап. – Мен де! – дедiм оныѓ адалдыѕына к%ѓiлiм босап. Екеумiз ћол алысып, серттестiк. Алтыншы с$з Содан берi бiрнеше жыл %ттi. Екеумiз де аман-есен келе жаттыћ. 1997 жылы Халимаѕа операция жасалмаћ болды. Бауыр мен %тке жасалатын ауыр операция. Халима ешћашанда жљзiк, бiлезiк, сырѕа салмайтын. Алтын саѕаттар да салмайтын. Операция жасалар алдында жџрт сыйлаѕан сол алтындардыѓ бќрiн зергерге апарып, 10-15 саћина соћтырды. Ќр саћинаѕа: “Халима. 1997” деген жазу жаздырды. Содан кейiн ол саћиналарды ћыздарына, келiндерiне, немерелерiне таратып бердi. Ертеѓ операцияѕа баратын кљнi Халима маѕан: – Ал, папасы, ендi екеумiз ќѓгiмелесейiк. Екеумiздiѓ баяѕы, жаѓа ћосылѕан кезiмiздегi “Аћбџзау” колхозындаѕы сертiмiз есiѓде ме? – дедi басымнан сипап. – Есiмде, маматай. Есiмде. – Есiѓде болса: менiѓ операция љстiнде %лiп кетуiм мљмкiн. Ал сен ћалай %лесiѓ? – Мен ћалай %лемiн?.. Маяковский атылып %лген. Фадеев те с%йткен. Есенин… Бiраћ, мен атылып та, асылып та %лмеймiн. – Сонда ћалай %лесiѓ? Мен сенiѓ жџртћа кљлкi болмай, аћ %лiммен %лгенiѓдi ћалаймын ѕой.

Ћайсар Ќлiм – Мен оны да ойлап ћойѕанмын. Француз Президентi Миттеранѕа џћсап %лемiн. – Ћалай? – Миттеран ауыр наућасћа џшыраѕан екен. Тек дќрiнiѓ кљшiмен кљн к%рiп жљрiптi. Президенттiктен %з еркiмен тљсiп, мемуарын жазып бiтiрiп болѕаннан кейiн љш кљн дќрi iшпей ћойыпты. С%йтiп %мiрден %тiптi. Мен де дќрiмен кљн к%рiп келемiн. Кљнiне 20 таблетка дќрi iшемiн. Мен де дќрi iшудi тоћтатамын. Содан кейiн жылт етiп, жаныѓа жетiп барамын. Халима басын шайћады. – Жоћ, сен %йтпе. – Неге? – Мен бџрынѕы серттi бџзамын. Бџздым! – Себеп? – Бџрын екеумiз де жас едiк. Баламыз жоћ болатын. Ендi балаларымыз да, немерелерiмiз де, тiптi ш%беремiз де бар. Бiреуiмiз тiрi ћалып, соларѕа бас-к%з болуымыз керек. Сол себептен мен бџрынѕы серттi бџздым. Сен де бџз. Ќкел ћолыѓды. Екеумiз ћайтадан серттестiк. Бiрiмiз %лсек, бiрiмiз тiрi ћалып, балаларѕа бас-к%з болатын болдыћ. Ертеѓiнде Халима операцияѕа барды. Наркозды оѕан екi рет берiп, ол љш кљннен кейiн ќреѓ есiн жиды. Бiздiѓ Халимадан айрылып ћалады екенбiз деп есiмiз шыћты. Ауруханада бiр ай жатып, ќупiрiмдеп љйге ћайтты… Халима менi ћџшаћтап, ћолымды жiбермей жатћанда: “Сен %лме, тiрi ћал, жаным!” деп жатыр ма екен деп ойладым. Менi босатћаннан кейiн к%зiн ары т%ѓкерiп, берi т%ѓкерiп, бiреудi iздегендей болды. Сол сќтте ш%бересi кiшкене Халиманы к%терiп апарып, бетiне тостыћ. Ернiн ќреѓ ћыбырлатып, ш%бересiнiѓ бетiнен сљйдi. Ш%бересi де кiшкентай ернiн икемдеп, ќжесiнiѓ бетiне тигiздi. Сол кезде Халиманыѓ к%зiнен бџрћ етiп жас шыћты. С%йтiп жатып, ћайран Халима: “Ћош, жарыћ дљние!” деп 27 шiлде кљнi таѓертеѓгi саѕат 9.40-та %мiрден %тiп кеттi. * Мен %з мiндетiмдi ойдаѕыдай орындап тџрѕан сияћтымын. Сiздер ћалайсыздар, ћонаћтар? Ас алып, ауыздарыѓызды ћимылдатып отырыѓыздар.

Махаббат жыршысы Жетiншi с$з Ќркiм %з ќйелiн еѓ асыл металл алтынѕа баѕалайды ѕой. Ол дџрыс! Ал Халима жай алтын емес. Менiѓ ћолыма Таѕдыр џстатћан сом алтын сияћты едi. Ендi оныѓ кейбiр ћасиеттерiне тоћтала кетейiн. Кейбiр ќйелдер жас басынан џмытшаћ келедi. Халима ћыз кљнiнен %те зерек едi. Орта мектепте, институтта тыѓдаѕан сабаћ, естiген лекцияларын, шыѕарѕан есептерiн артынан бџлжытпай айтып беретiн. Барлыћ семинар сабаћтарыныѓ лекцияларын ол, к%бiнесе, дќптерге жазбай-аћ есiнде саћтайтын. Љйде бiз ќзiлдеп оны “Бiздiѓ компьютерiмiз” деп атаушы едiк. <йткенi ол ћалалыћ автовокзалдыѓ, темiр жол вокзалыныѓ, аэропорттыѓ, барлыћ дос-жолдастарымыздыѓ љй телефондарын жатћа бiлетiн. Ћай мекеменiѓ, кiмнiѓ телефонын сџрасаѓ да, мљдiрместен айтып беретiн. Орыс, ћазаћ, еуропа ќдебиеттерi классиктерiнiѓ аты-ж%ндерiн ѕана емес, олардыѓ романдарыныѓ басты кейiпкерлерiн де есiѓде џстайтын. Егер Халима маѕан тџрмысћа шыћпай, басћа бiреуге барса, атаћты ѕалым ќйелдерiнiѓ бiрi болатын едi деп ойлаймын. Ол %з бойындаѕы осы тамаша талантты мќртебелi махаббат жолына ћџрбан еттi – %з талантын %шiрiп, менiѓ талантымды %рiстеттi. <з бойынан неше алуан талант т%гiлiп тџрса да (iсмер тiгiншi, шебер кестешi, емшi, етiкшi, электршi, монтер, слесарь да болатын), соныѓ бiрде-бiрiне маћтанбайтын: iсмерлiгiн, iскерлiгiн мљлде елеусiз нќрсе ретiнде баѕалайтын. Ќйел адамдар мџѓ шаћћыш келедi. Халима ондай емес едi. Ешкiмнiѓ алдына барып арыз айтпайтын. Ќйел адамдар жылауыћ келедi. Ћит етсе жылап ћоя беретiн ќйелдер болады. Халиманыѓ к%зiнен жас сирек шыѕатын. Ќйел адамдар кљлкiшiл келедi. Ћарћылдап ћатты кљлетiндерi де болады. Халима аћ тiстерiн жарћырата к%рсетiп, ерiндерiн сќл ашатын да, жай ѕана жымиып ћоя салатын. К%п ќйелдер кљйеуiне кiнќ таћћыш келедi. 54 жыл бiрге тџрѕанда Халима маѕан бiр рет те кiнќ ћойѕан емес. Ол менiѓ мiнiм жоћтыћтан болмаса керек. Жоћтан %згеге жармасып, жарымныѓ жанын жараламайын дегендiгiнен шыѕар.

Ћайсар Ќлiм К%п ќйелдер %зiн %зi аяп, %згенiѓ де оны аяп, аялауын талап еткiш келедi. Халима %зiн аяп, аяншаћтану дегендi бiлмейтiн едi. Мќселен, менде 10 мыѓѕа жуыћ кiтап бар. Халима ерiнбей, жалыћпай соныѓ бќрiн тiзiмге тiркеп отырды. Менде 800-ден аса жазушылар, журналистер, ќр алуан авторлар ћолтаѓба жазып сыйлаѕан кiтаптар бар. Халима солардыѓ бiрiн жоѕалтпай жинап, арнаулы картотека жасады. Барлыћ кiтаптардаѕы авторлардыѓ сый с%здерiн %з ћолымен картотекаѕа к%шiрiп ћойды. Бiр жолы командировкадан келсем, Халима љйдегi суреттердiѓ бќрiн алдына жайып салып, жыл-жылымен реттеп отыр екен. – Картотекаѕа тљсiрiп, ќр суреттi жеке-жеке конверттерге салып, н%мiрлеп ћояйын деп едiм, – дейдi. – Суреттер к%п ћой. Оѕан шаршап ћайтесiѓ! – деймiн ќйелiмдi аяп. – Бџл суреттердiѓ бќрi заман тарихы ѕой. Кейiн керек болар. Ќр суреттiѓ сыртына ондаѕылар кiм екенiн, ћашан тљсiрiлгенiн, кiм тљсiргенiн бќрiн аныћтап жазып отырмын, – дейдi ол сабырлы ћалыппен. С%йтiп ол мыѓнан аса суретке %з ћолымен текстовка жазып, оларды жеке-жеке конверттерге салып, ќр конверттi н%мiрлеп, ол конверттердегi суреттердiѓ тљсiрiлген жылдарын сыртына жазып, љйдегi љлкен темiр шкафтыѓ екi с%ресiне тiзiп ћойды. Ћазiр жџрттыѓ сџраѕан суреттерiн Халиманыѓ картотекасы бойынша ћолма-ћол тауып бере аламын. Жаћында теледидардыѓ Бауыржан Момышџлы, Жайыћ Бектџров, Ыбырай Жаћаев туралы хабарларына ћатысћанымда Халима реттеп кеткен суреттердi шетiнен алып, к%рермендерге к%рсетiп отырдым. К%п ќйелдер џят дегендi естiгендерiмен, џялуды бiлмейдi. Ћоѕам рџћсат еттi деп, ашыћ-шашыћ, жалаѓашжалпы жљре бередi. Ал Халима маѕан жалаѓаш денесiн к%рсетуге џялатын. К%рсетпейтiн. Халима маѕан жалаѓаш тќнiн к%рсетпегендiктен, мен “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романын жазѕанда Меѓтайдыѓ жалаѓаш ћалпын Италия суретшiсi Джорджоненiѓ “Џйыћтап жатћан Венера” картинасына љѓiлiп отырып жаздым. Ал Меѓтай бойындаѕы адамгершiлiк ћасиеттердiѓ бќрiн Халимадан алдым.

Махаббат жыршысы Мiнеки, Халима келiншек ћалпынан кемпiрге айналѕанда да сол табиѕи џялшаћтыѕыныѓ бiр мысћалын жоѕалтћан жоћ. Ќйелдер баласын маћтап, байын мадаћтап, %зiн %ркештендiрiп отырѕанды џнатады. Кейбiр ќйелдер џрлыћ жасап, тљрмеге тљскен, маскљнем болып кеткен балаларын да к%кке к%тере маћтай ж%неледi. Кљйеулерiн: “Сен пќленшеден артыћсыѓ, тљгеншеден де биiксiѓ. Сенiѓ талантыѓа ешкiм теѓ келмейдi” деп ћолпаштап, ћоздырып, желiктiрiп отырады. Халима %мiрi %йткен емес. Ол жаћсы балаларын да, жаман емес кљйеуiн де не жџрт к%зiнше, не оѓашада маћтап к%рген жоћ. Ал iшiнен балаларын да, менi де шексiз сљйетiн, жанындай жаћсы к%ретiн едi. Егер ќке мен балалар бiр нќрсеге келiспей ћалса, ол љнсiз отырып ћалатын. Ешкiмдi де жаћтамайтын. Кiмнiѓ терiс, кiмнiѓ оѓ екенiн сол љнсiздiгiмен џћтыратын. Ћонаћта, ќлде бiр жиын ортасында отырѕанда %зiн бiреу ћолпаштай бастаса, ћабаѕын сездiрмей шытып, ћолайсызданып ћалатын. Ћайда жљрсек те жанын жастыћ, жљрегiн т%сек етiп отырушы едi маѕан. Ћайран Халиманыѓ осындай мiнездерi болушы едi. Сегiзiншi с$з Ќйелдердiѓ к%пшiлiгi ћорћаћ келедi. Олар к%леѓкелерiнен ћорћып, жоћтан %згеден љркiп тџрады. Осыѕан орай Халиманыѓ бiр ер мiнезiн ерекше атап айтћым келедi. 1987 жылы КПСС Орталыћ Комитетiнiѓ “Ћазаћ џлтшылдыѕы туралы” ћаулысы шыћты. “Правдадан” бастап, барлыћ газеттерде басылды. Мен сол ћаулыѕа ћарсы болып, КПСС Орталыћ Комитетiнiѓ Бас секретары Горбачевћа хат жаздым. Ћазаћтардыѓ џлтшыл емес, наѕыз интернационалист, патриот халыћ екенiн дќлелдедiм. Ћаулыдаѕы “ћазаћ џлтшылдыѕы” деген с%здердi %шiрiп, оны жџртћа жариялауды %тiндiм. Хатымды алдымен Халимаѕа к%рсеттiм. Ол оћып шыћты. – Не айтасыѓ? – дедiм содан соѓ. Ол ойланып џзаћ отырды. Содан кейiн: – Бџл хаттан кейiн сенi тљрмеге жабады. Џрып-соѕып, ћорлыћ к%рсетедi. Мен сенi ондай ћинауѕа ћимаймын. Менiѓ ерiм де, ќкем де, шешем де сенсiѓ! Бiраћ, сен менiѓ

Ћайсар Ќлiм кљйеуiм ѕана емес, џлтыѓныѓ џлысыѓ ѕой. Ендеше мен саѕан менiѓ кљйеуiм ѕана бол, џлтыѓныѓ џлы болма деп айта алмаймын. Тќуекел, мен к%ндiм, – дедi. Одан кейiн т%рт баламмен аћылдастым. – Папа, бiз к%п болса, Майлин Бейiмбеттiѓ, Iлияс Жансљгiровтiѓ балаларыныѓ к%рген кљнiн к%рермiз. Олар да %лген жоћ ћой. Хатыѓызды Горбачевћа жiберiѓiз, – дедi Жанар, Жаннат, Арнџр, Жаннџр т%ртеуi бiрауыздан. Осыдан кейiн Халима екеуiмiз Горбачевћа жазылѕан хатты еѓ жаћын досымыздыѓ љйiне апарып оћыдыћ. Оћып болѕаннан кейiн досыма: – Сен осы хатћа менiмен бiрге екiншi болып ћол ћойсаѓ ћайтедi? – дедiм. Досымныѓ ќйелi баж ете ћалды. – Ойбай, Ќзаѕа, сiздiѓ осы љйдiѓ шаѓыраѕын ортасына тљсiргiѓiз келе ме?! Жоћ, мџндай хатћа менiѓ кљйеуiм ћол ћоймайды. <лсем де ћойдырмаймын! – дедi. Мен досыма ћарадым. Оныѓ Брежневше тамсанып отырып с%йлейтiн ќдетi бар едi. Ол тамсанып отырды да: – Болмайды! – деп басын бiр-аћ шайћады. Мен ол хатты жалѕыз %з атымнан Москваѕа жiбердiм. Ол кезде Алматыдан Мќскеуге баратын хат ћатаѓ тексеруден %тетiн. Сондыћтан ол хатты почтаѕа салмай iнi-досым Олжас Сљлейменовтен берiп жiбердiм. Ол Москваѕа барѕан сапарында КПСС Орталыћ Комитетi љйiндегi еѓбекшiлер хаттары тљсiрiлетiн љлкен жќшiкке апарып салды. Менiѓ ол хатым артынан Ћазаћстан Компартиясыныѓ Орталыћ Комитетiне келдi. Оны Колбин, Мџћашев, Камалиденов, Назарбаев, <збекќлi Жќнiбеков бќрi оћыды. КПСС Орталыћ Комитетiнiѓ Мищенко, Захарченко деген екi инспекторы љйiме телефон соѕып, “Сен неге ондай хат жазасыѓ?” деп т%беме ќѓгiр таяћ орнатты. Сенi партиядан шыѕарамыз дедi. Бiраћ, Ћазаћстан Компартиясыныѓ Орталыћ Комитетiнiѓ бюросы Мищенко мен Захарченконыѓ жетегiне жљрген жоћ. Ќсiресе, <збекќлi Жќнiбеков марћџм менi ћорѕауѕа аянбай атсалысты. КПСС Орталыћ Комитетiнiѓ “ерекше баћылауда тџрѕан” (“На особом контроле”) бџл хатына менi ћорѕап, оѕан Ћазаћстан Компартиясыныѓ бюросы атынан %з ћолымен байыпты жауап жазѕан да Жќнiбеков болды. <зекеѓ

Махаббат жыршысы марћџм ол хатын Мќскеуге ж%нелтер алдында љйге телефон соѕып, маѕан оћып бердi. Сол сќтте љйiмiзде ћџрметтi достарымыз Кљбiра мен Тџрсынбек екеуi отыр едi. – Кiммен соншама џзаћ с%йлестiѓiз? – дедi Тџрсынбек. – <збекќлi Жќнiбековпен, – дедiм мен. – Бойына ћарамай бџѕан ЦэКаныѓ секретары телефон соѕады, – дедi ол ќзiл-шыны аралас мысћылдап. Тџрсынбек менiѓ бойымды мысћылдамай жљре алмайды. Ол кiсiнiѓ менiѓ бойыммен баћталастыѕы бар. Ћазаћ бiрiмен-бiрi баћталаспай жљре ала ма? Менiѓ ол хатымды Олжастан кейiн оћыѕан љшiншi адам осында отырѕан дос iнiм Софы Сматаев болатын. Мiнеки, аѕайын, Халиманыѓ осы ересен моральдыћ, ќйелдiк, аналыћ, даналыћ ерлiгiн мен ешћашан џмытпаймын! * Жалпы ќйел бойындаѕы кейбiр кемшiлiктердi к%рсеттi деп осында отырѕан ќйел азаматтардыѓ маѕан ренжiмеулерiн сџраймын. Жалпы ќйелдер мiнезiмен салыстыра отырып, мен %з ќйелiмнiѓ бойындаѕы кейбiр ерекшелiктердi к%рсетуге тырыстым. Ертеѓ %здерiѓiз %лгенде сiздердiѓ де тамаша ћасиеттерiѓiздi кљйеулерiѓiз айтып жеткiзедi ѕой. Сондыћтан менiѓ бџл с%зiмнiѓ %рескелдiгi болмас деп ойладым. Ќркiмнiѓ ќйелiнде осындай, тiптi бџдан да ћымбат ћасиеттер бар, ќрине. Жќне жоѕарыда айтћандарым тiкелей ћазаћ ќйелдерi туралы емес, жалпы ќйелдер жайында айтылѕан с%з ѕой (барлыћ џлттыѓ да). Оны да ескерерсiздер. Тоѕызыншы с$з Халима жљрегiн жайлаѕан махаббат кљшiнiѓ таѕы бiр тарауын айта кетейiн. Мен 6 рет инфаркт боп ауырдым. Сол ауыр сырћаттардан Халиманыѓ маѕан деген махаббаты сљйреп шыѕарды. Олай дейтiнiм сол кездерде менi баѕыпћаѕып, аурухана палатасында ћасымда жатып, аузыма су тамызып, жаныма жiгер, бойыма ћуат берiп, аяѕымнан тiк тџрѕызып, ћолтыћтап, сан рет љйге алып ћайтты. Аса ауыр жљрек ауруына шалдыћћан менi отыз жыл кљтiп, осы кљнге аман-есен жеткiздi.

Ћайсар Ќлiм Ауруханада жатћан кездерде кљнi-тљнi кiрпiк ћаћпай мониторѕа ћадалып, жљрегiмнiѓ соѕуын санап, оныѓ минут сайын сљрiнгенiн ћаѕазѕа тiзумен болды. Жљрек жљрiсi нашарлай бастаса, жанџшырып, дќрiгерге ћарай жљгiрдi. Кардиология институтында бiздiѓ осындай ћыл љстiнде жатћан сќттерiмiздi, сол кездердегi Халиманыѓ жанћиярлыћ еѓбегiн Тџрсынбек Кќкiшев, Ћалмџћан Исабаев iнiлерiмiз бiрнеше рет %з к%здерiмен к%рдi. Халиманыѓ кљндiз-тљнi ћасымда отырып, монитор иректерiн санап берген мќлiметi бойынша менiѓ жљрегiме шипалы ем жасап, ќлденеше рет ажалдан арашалап ћалѕан медицина ѕылымыныѓ кандидаттары Гљлзада Мљкейћызы К%шiмбаева мен Марат Ќбдiрахманџлы Баязитов жќне басћа дќрiгерлер куќ. Ћазаћта “жан досым” деген с%з бар. Бџл с%з жаныѓ ћиналып, ћысылѕан сќттерде ћасыѓда болып, шыбын жаныѓды ћорѕасћан адамдарѕа арналѕан болар. Кљйеулерi ауырѕанда ауруханаѕа “жедел жќрдеммен” ж%нелтiп жiберiп, “дќрiгерлер емдеп жазады” деп, љйлерiнде алаѓсыз џйыћтап жататын ќйелдер аз ба? Халима ондай ќйелдердiѓ бiрде-бiрiне џћсамайтын едi. Мiнеки, сол Халима ћайтыс болѕаннан кейiн 17 республикалыћ, облыстыћ, ћалалыћ жќне салалыћ газеттерде ћазанамалар (некролог) мен к%ѓiл айтулар жарияланды. Ол газеттердiѓ тiкпесi (подшивкасы) ќне жерде тџр. Ол газеттер мыналар: 1. “Егемен Ћазаћстан”, 28.07.2001 №161– 162. 2. “Егемен Ћазаћстан”, 31.07.2001, №163. 3. “Казахстанская правда”, 31.07.2001, №180. 4. “Казахстанская правда”, 2.08.2001, №181. 5. “Жетiсу” (Алматы облысы), 31.07.2001, №104. 6. “Местное время” (Маѓѕыстау облыстыћ газетi), 31.07.2001, №95. 7. “Мегаполис” (Ћоѕамдыћ-саяси Ћазаћстан апталыѕы), 1.08.2001, №30 (38). 8. “Мџнай-Информ” (республикалыћ апталыћ газет), 2.08.2001, №31. 9. “Ћазаћ ќдебиетi” 3.08.2001, №31. 10. “Сарыарћа самалы” (Павлодар облыстыћ газетi), 3.08.2001, №60. 11. “Маѓѕыстау” (облыстыћ газет), 3.08.2001 №60. 12. “Орталыћ Ћазаћстан” газетi (Ћараѕанды облыстыћ газетi), 4.08.2001. 13. “Оѓтљстiк Ћазаћстан” газетi, 4.08.2001, №92. 14. “Семей таѓы” газетi 3-9.08.2001, №31. 15. “Дидар” (Шыѕыс Ћазаћстан облыстыћ газетi) 31.07.2001, №62 (15085). 16. “Аћ жол” (Жамбыл облыстыћ газетi), 1.08.2001, №61. 17. “Атырау”

Махаббат жыршысы (облыстыћ газет), 4.08.2001, №93. 18. “Ћас ћаѕым сќт” (республикалыћ ћџттыћтаулар мен еске алулар газетi), ћыркљйек, 2001, №2. Бiрнеше адамдар телефон соѕып, жеделхат жiберiп, факс арћылы к%ѓiл айтты. Менiѓ оларѕа деген алѕысым “Ћазаћ ќдебиетi” газетiнiѓ 24 тамыз кљнi шыћћан 34-н%мiрiнде жарияланды. Еѓ алѕашћы келген к%ѓiл айту жеделхаттардан љзiндiлер келтiрейiн. “Ћџрметтi Ќзiлхан аѕа! Сiздiѓ ћџдай ћосћан ћосаѕыѓыз, %мiрдегi тiрегiѓiз – аяулы Халима апамыздыѓ ћазасыныѓ арт ћайырын берсiн. Ешћашанда орны толмас асыл жанныѓ алдынан жарылћасын. Бџл ауыр ћайѕыѓызѕа мен де шын жљректен ортаћпын. Болѕан iске болаттай берiк бол демекшi, жаратћанныѓ iсiне, таѕдырдыѓ салѕанына мойынсџнбасћа не шара бар? Ћайраттанып, бекiнiп, ћасiретке бой алдыра бермей, сабырлы, мыћты болуыѓызды сџраймын. Ћџрметпен: Ћазаћстан Республикасы Премьер-министрiнiѓ орынбасары И.Тасмаѕамбетов”. Ћазаћстан Республикасыныѓ Ћырѕыз Республикасындаѕы Т%тенше жќне %кiлеттi елшiсi Мџхтар Шаханов былай деп жазыпты: “Ќдебиетiмiздiѓ љлкен бќйтерегi Ќзiлхан аѕа, Ќзаѕа, басыѓызѕа тљскен ћайѕыѕа шын жљректен к%ѓiл айтуымды ћабыл алѕайсыз. Халима жеѓгемiз Сiздiѓ сљйiктi жарыѓыз болу арћылы џлтымыздыѓ џлаѕатты аналарыныѓ деѓгейiне к%терiлген аяулы жан едi. Газеттен бљгiн ѕана к%рдiм. Бџдан былай жанџяѓызѕа тек ћана жаћсылыћ салтанат ћџрсын деп тiлеймiн”. Жамбыл облысыныѓ бiр топ соѕыс жќне еѓбек ардагерлерi мынадай жеделхат жолдапты: “Тас т%бемiзден мџздай су ћџйѕандай суыћ хабар жеттi. Аса ћадiрлi, ћимас абзал аналардыѓ алѕы легiндегi ару жеѓгемiз, Ќзаѕа, %зiѓiздiѓ сонау жан берiсiп, жаналысћан ћанды майданда тiзе ћоса бiрге жљрiп, Џлы Жеѓiстi шыѓдасћан ћадiрлi ћосаѕыѓыз, бейбiт %мiрде де адал дос, денiѓiздiѓ саулыѕына сенiмдi сљйеу, ел сљйсiнiп, ћџмарта оћитын шыѕармаларыѓызѕа тџраћты демеушi, тiрегiѓiз болѕан Халима апамыз да пќни дљниеден %тiптi. Ћџрметтi Ќзеке! Сiзге орны толмас осынау ћазаѓызды ћайѕыра б%лiсiп, шын ыћыласты к%ѓiл айтамыз. Т. Т%ребе-

Ћайсар Ќлiм ков – Жамбыл облыстыћ ардагерлер кеѓесiнiѓ т%раѕасы, Тараз ћаласыныѓ ћџрметтi азаматы; У. Ќлiмћожаев – Майдангер, Џлы Отан соѕысыныѓ мљгедегi, Ћазаћстан Республикасыныѓ еѓбек сiѓiрген мќдениет ћызметкерi; Б. Жаѓабаев – Ћазаћстан Республикасыныѓ еѓбек сiѓiрген мќдениет ћызметкерi; Т. Дљйсебаев – кинорежиссер, Ћазаћстан Республикасыныѓ еѓбек сiѓiрген мќдениет ћызметкерi; Ќлiбек Ќмзеџлы – Жамбыл облыстыћ мќдениет басћармасыныѓ бастыѕы”. Ал Ћазаћстанныѓ халыћ жазушысы Мџзафар Ќлiмбаев %зiнiѓ к%ѓiл айту хатында былай дептi: “Ќзаѕа! Халиманыѓ ћазасы ћаћ т%беден жай тљсiргендей болды! <кпеге ћиса да, %згеге ћимайтын ћазаћпыз ѕой: шын к%ѓiлден егiле, жанымыз шырћырай к%ѓiл айтамыз. Ќзаѕа! Ендi %зiѓ мыћты бол, шыда! Бiз %ле-%лгенше %негелi мiнездi ћайран Халиманы џмытпаймыз. 0з Мџзафарыѓ, Шапау келiнiѓ”. Осы сарындас телеграммалар мен хаттарды Риза Молдашевадан, Рысхан Мќсиннен, Хафиз Матаевтан, Нќсен Сенбаевтан, Кќмен Оразалиннен, Аманѕазы Шегiровтен, Жќдiгер Шайхиннен, Ќсет Тiлеукеевтен, Жаппар <мiрбековтен, Еслќм Зiкiбаевтан, Ќлдихан Ћалдыбаевтан, Баћтияр Ќбiлдаџлынан, Елен Ќлiмжаннан, Балташ Ерсќлiмовтен, Саѕын Ћырымћџловтан жќне басћа ћаламгерлерден де алдым. Сонымен бiрге бiрнеше жеке оћырмандарымнан да хаттар келдi. Солардыѓ бiр-екеуiне тоћтап %тейiн. 1. Алыс Атырау ћаласында тџратын ћарт оћырманым <тебай Бейсенѕалиџлы алдымен жеделхат жолдап, к%ѓiл айтты. Оѕан да ћанаѕаттанбай, артынан арнайы хат жазып, былай дептi: “Ќзаѕа! Атырау облыстыћ газетiнiѓ 4 тамыздаѕы №92-93 санынан Халима апайдыѓ ћайтыс болѕанын оћып, %з к%зiме сенбедiм. Љш рет ћайталап оћып шыћћаннан кейiн сенбесiме амал ћалмай, ћатты ћайѕырдым” деп тебiренiптi. Жџмысшы-зейнеткер осы оћырман авиа почтамен арнайы посылка (8 ћалбыр консервi) жiберiптi. 4-5 кљн бџрын алдыћ. Посылка iшiндегi хатћа: “Халима апайдыѓ аћ дастарћаныныѓ басында отырып, ол кiсiнiѓ алтын ћолынан дќм татып едiм. Ендi сол кiсiнiѓ ћаралы дастарћаныныѓ ба-

Махаббат жыршысы сына ћырћына келген жџрт асыл апамызды ардаћтайтын Атырау елiнiѓ дќмiнен ауыз тиiсiн” деп жазыпты. Бџл кiсi %зiнiѓ бiр немересiне Бауыржан, бiр немересiне Ќзiлхан деп ат ћойѕан менiѓ Атырау елiндегi дос оћырмандарымныѓ бiрi едi. 2. Сол Атырау облысыныѓ Ћџлсары ћаласында тџратын таѕы бiр оћырманым Ћален Кiдiбасов деген азамат телефон соѕып, кљйзеле тџрып к%ѓiл айтты. – Халима апайдыѓ ћазасын “Мџнай-информ” газетiнен оћып, ћатты ћайѕырып ћалдым. Сiздiѓ оћырмандарды тќнтi еткен тамаша кiтаптарыѓыздыѓ бќрi Халима апайдыѓ ћолынан шыѕыпты. Ана жылы Алматыѕа барѕанымда сiздiѓ љйде профессор Тџрсынбек Кќкiшевпен бiрге ћонаћ болѕаным есiме тљстi. Сонда апай менi жатсынбай, жатырћамай жаћсылап кљтiп едi. Ол кiсiнiѓ сол сќттегi мейiрбан жљзi к%з алдыма келдi. Осыдан 20 кљн бџрын Сiздiѓ љйге Ћџлсарыдан телефон соћћанымда трубканы апайдыѓ %зi алып едi. Жылы жљрекпен жаћсылап жауап бердi. Тек Сiздiѓ сырћаттанып, аурухананыѓ реанимация б%лiмiнде жатћаныѓызды айтћанда ѕана љнiнен љрейлi дiрiл аѓѕарѕандай болып едiм. Сiзге жанын жастыћ, жљрегiн т%сек ететiн жаћсы апамыздыѓ %мiрден %зi %тiп кеткенiне %кiндiм, Ќзаѕа. Апай иманды, сiз аман болыѓыз. Арт жаћсылыѕын берсiн, – дедi ол оћырман. 3. Мiне, кеше ѕана Ћызылорда облысыныѓ Арал ћаласы, Сейфуллин к%шесi, №7 љйде тџратын Кеѓес <мiрзаћџлы деген к%рмеген оћырманымнан жќне бiр хат келдi. <з хатын ол былай деп бастапты: “Ћайран Халекемнен айрылыпсыз, Ќзiз-Ќзекем! Ћџрметтi, ћайѕылы, ћазалы Ќзекем!” Содан кейiн былай дептi: “Газеттiѓ сыртындаѕы “Ћайран, Ћалекем!” деген маћалаѕа к%зiм тљстi. Маћаланы оћымас бџрын жоѕары жаћтаѕы суретке к%зiм тљстi: жылы жымисты, иман жљздi ќйел к%ркi елiктiрiп, оѕан ерiксiз љѓiлiп ћалдым. Содан кейiн маћаланы оћуѕа кiрiстiм. Соны орталай бергенде: “Ойпыр-ай, жалѕан-ай, ардаћты Ќзекем жан жарынан, суреттегi сљйкiмдi жеѓешемнен айрылып ћалѕан екен ѕой!” деп, санымды бiр-аћ соћтым”. 4. Оѓтљстiк Ћазаћстан облысынан Шыраћбай Байѕонџлы деген оћырманым маѕан %зiнiѓ 7 тамыз кљнi жолдаѕан хатында былай деп жазыпты: “Ћџрметтi Ќзiлхан аѕа! Сiздiѓ сљйiктi жан жарыѓыз, ќрi сенiмдi серiгiѓiз Халима апаныѓ

Ћайсар Ќлiм %мiрден %ткендiгi ж%нiнде 4.08.2001 ж. кљнгi “Оѓтљстiк Ћазаћстан” газетiнен оћып естiдiк. Бiз: Шаяндыћ Шыраћбай iнiѓiз бен ћарындасыѓыз Айман екеумiз ћайѕыѓызѕа ортаћ екенiмiздi бiлдiрiп, к%ѓiл айтамыз. Сiз кезiнде жастарѕа тќрбиелiк мќнi зор бiрнеше туындылар берген атаћты жазушысыз. “Аћићат пен аѓыз” атты роман-диалог арћылы ћазаћ халћыныѓ аяулы џлы, халыћ ћањарманы Бауыржан Момышџлы аѕамыздыѓ кешегi Џлы Отан соѕысындаѕы к%рсеткен ерен ерлiгiн дљние жљзiне паш еткен ћазаћ азаматысыз. Ћысћасы, Сiз ћазаћ халћына керексiз. Сондыћтан алдаѕы кезде денсаулыѕыѓыз мыћты болсын. Ћазаћ халћы љшiн жасай беруiѓiздi бiр жаратушыдан тiлеймiз. Сќлеммен iнiѓiз Шыраћбай Байѕонџлы”. Ал Астана ћаласында тџратын жазушы-журналист Ћайсар Ќлiм былай деп жазыпты: “Ћадiрлi Ќзiлхан аѕа! Сау-сќлемет болдыѓыз ба? Денсаулыѕыѓыз ћалай? Балалар аман ба? Ќзаѕа! <з басыѓызѕа, отбасыѓызѕа тљскен ауыр ћайѕыныѓ артыныѓ жаћсылыѕын берсiн. <мiрлiк ћосаѕыѓыз – Халима апамызды жоѕалту Сiздiѓ ѕана емес, баршамыздыѓ ћабырѕамызѕа батады. Марћџм Ол кiсiнi џлтымыздыѓ Ана, Жар, Келiн, Ене, Жеѓге дегiзерлiк асыл да ыстыћ џѕымдарыныѓ бар болмысын ашатын жиынтыћ Тџлѕа ретiнде ћабылдайтын едiк. Халћына ћадiрмендi, сљйiктi жазушы Ќзiлхан Нџршайыћов туралы %негелi с%з туындай ћалса, Халима апамыз да атаусыз ћалмайтын едi. Тiптi Сiздей iрi жазушыѕа таѕдыр сол кiсiдей асыл адамды лайыћтап жаратћан ба деп те толѕанатынбыз. Ќттеген-ай, бiраћ мына тџрлаусыз %мiрге не шара!? Ќзаѕа! Сiз Халима апамызды %мiр бойы жырлап %ткен махаббаттыѓ адал ћорѕаушысысыз. Сонау ертедегi ќѓгiмелерiѓiзден бастап “Махаббат, ћызыћ мол жылдарѕа” дейiн жалѕасћан, одан бергi шыѕармаларыѓызда да Џлы махаббат тiнi бiр љзiлмейтiнiн, мына бiз – оћырмандарыѓыз, жаћсы бiлемiз. Сiз Алла дарытћан ћаламгерлiк талант, ћуатыѓызбен ѕана емес, џлт санасына Махаббат символын сiѓiрген ерлiгiѓiзбен де %згелерден оћшау, дара тџрасыз. Жќне де Махаббат туралы айтып, жазып ћана ћоймай, наћты %мiрлiк %негеѓiзбен ќр жљрекке ќл берген мќѓгiлiк маздаћсыз!

Махаббат жыршысы Мыћты болыѓыз, Ќзаѕа! Сiздiѓ %мiрлiк абыройыѓызды сомдап, б%лiскен асыл апамыздыѓ пейiште нџры шалћысын! Топыраѕы торћа болсын! Љлкен жазушыныѓ љлкен жарын халћы да џмыта алмайды! Сќлеммен iнiѓiз Ћайсар Ќлiм. 3.09.2001 ж. Ќл-Фараби ш/а, 15-љй, 100-пќтер. (“Егемен Ћазаћстанныѓ” тiлшiсi”) . Астана. Мiнеки, Халима ћазасын естiген оћырмандар маѕан осындай хаттар жазуда. Оныншы с$з Халиманыѓ кеѓпейiлдiлiгiне ћарай бiздiѓ љйде %зiнен- %зi бiр ѕажайып ћор ћџрылды. Артынан оны бiз “Халима ћоры” деп атадыћ. Олай деген себебiмiз: Халима ћайтыс болѕаннан кейiн онымен ћоштасуѕа, к%ѓiл айтуѕа келген аѕайындар ќркiм %з кљйлерiне ћарай аћша тастап кетiп отырды: бiреу – 500, 1000, 2000, 3000, 4000, 5000, бiреу – 15000, бiреу – 20000 теѓге, бiреу – 50, 100, 500 доллар дегендей. С%йтiп, “Халима ћорына” ћазiр 3000 долларѕа жуыћ ћаражат тљстi. Ол ћорѕа кiмнiѓ ћанша ћаражат ћосћанын жеке-жеке атап айтпай-аћ ћояйын. Кiм, ћанша бергенiн %зi де бiледi ѕой. Сонда да бџл ћорѕа 500 теѓгеден ћосћан екi адамныѓ, 500 доллардан ћосћан екi азаматтыѓ аттарын ерекше атаѕым келедi. Олар кiм дейсiздер ѕой? Гули Назымбекова деген џйѕыр ќйелi мен Наталья Федоровна Байгельдинова деген орыс ќйелi. Екеуi екi мекеменiѓ уборщицасы. Мына арћадан аяздай ћысћан нарыћ заманында екi уборщицаныѓ 500 теѓгеден ќкеп љлес ћосуы жан мырзалыѕы, тџрмыстыћ ерен ерлiк емес пе! Бiз “алмаймыз” деп едiк, олар: “Бiз адам емеспiз бе? Ана емеспiз бе? Бiзде жљрек жоћ деп ойлайсыздар ма?” деп, ерiксiз алмасымызѕа ћоймады. Ендi 500 доллардан бергендердiѓ кiмдер екенiн айтайын. Олардыѓ бiрiншiсi шымкенттiк бауырларымыз Нџрмџхан, Нџржан, Баћмаѕамбет Ќжiметовтер. Екiншiсi астаналыћ iнiмiз, Мќдениет министрi Мџхтар Ћџл-Мџхаммед. Оныѓ љстiне Мџхтар бауырымыз Халима апайыныѓ аруаѕына ар-

Ћайсар Ќлiм нап менiѓ “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романымды Тќуелсiздiктiѓ 10 жылдыѕы ћарсаѓында жаѓадан бастырып шыѕарып беруге уќде еттi. Ћазiр ол роман ћымбатты Кќдiрбек бауырымныѓ басшылыѕымен “Атамџра” баспасында терiлiп жатыр. “К%п тљкiрсе – к%л” деген осы, аѕайын. “Халима ћорына” тљскен бџл аћшаны оныѓ басына ескерткiш орнатуѕа жинап отырмыз. Ол ескерткiштi орнатуѕа Абай, Шќкќрiм, Домалаћ ана тќрiздi даналардыѓ басына аћ ракушкадан кљмбез к%терген атаћты архитектор, аћын Сайын Назарбекџлы Тоћтамыс деген маѓѕыстаулыћ бауырымыз пиѕыл бiлдiрiп отыр. Сайын бауырым айтћанын орындап, Халиманыѓ басына “Аћ Отау” орнатып берсе, %зiмдi мљлде армансызбын деп ойлар едiм. Одан кейiн %лудiѓ %зiн баћыт деп бiлемiн. “Халиманыѓ ћорына” љлес ћосћан сiздердiѓ бќрлерiѓiзге љш рет иiлiп, шын жљректен алѕыс айтуыма рџћсат етiѓiздер. Халима – атаћты адам емес, к%птеген ћарапайым аналардыѓ бiрi, к%птеген жазушылардыѓ бiрiнiѓ жан жолдасы, ќдеби серiгi ѕана. Соѕан ћарамастан менiѓ кiшкентай Халимама мџндай љлкен ћџрмет к%рсетiлуi к%ѓiлiмдi тербеп, к%зiме жас келтiредi. Аруаѕыѓнан айналайын, асылым! * Алдарыѓыздаѕы астарыѓыз суып ћалмасын. Соны ћузай отырыѓыздар, ћымбатты ћонаћтар. Он бiрiншi с$з Мына менiѓ саусаѕымдаѕы алтын саћинаны к%рiп тџрсыздар ма? Ендi осы саћина туралы бiр ауыз с%з айта кетейiн. Мен %мiрiмде саусаѕыма саћина салмаѕан кiсiмiн. Кейбiр жазушылар мен аћындар саусаћтарына тоћпаћтай алтын саћина салып жљргенде “маћтаншаћ ћой!” деп iшiмнен кљлетiнмiн. Ендi, мiне, Халима ћайтыс болѕаннан тура 30 кљннен кейiн саусаѕыма алтын саћина салып, “сќнденетiн” болдым. Мџнда не мќн бар? Тамыздыѓ 25-i кљнi таѓертеѓ кеше ћайтыс болѕан Ќлже-

Махаббат жыршысы кеѓнiѓ (Ќлжаппар Ќбiшевтiѓ) балаларына барып, к%ѓiл айтып ћайтуѕа ћамдандым. Конвертке 5000 теѓге салып ала барайын деп (Халима болса Ќлжекеѓнiѓ жабдыѕына 5000 теѓгеден кем ћоспас едi деп ойлап), кiшкене сейфiмдi аштым. Онда Халиманыѓ %зiм спонсор болып, бiр кiтабыѓды шыѕарып беремiн деп жинап жљретiн аћшасы болушы едi. 5000 теѓгенi содан алмаћ болдым. Аћша салѕан дорбаны ашып ћарасам, оныѓ тљбiнде бiр алтын саћина жатыр. Бетiнде: “Халима. 1997” деген жазу бар. Бџл Халиманыѓ 1997 жылы операцияѕа жатар алдында жасатып, ћыздарына, келiндерiне, немерелерiне таратып берген жљзiктердiѓ бiреуi. “Бџл кiмге арналѕан екен? Балаларыныѓ бќрiне таратып берiп едi ѕой”, – деп таѓдандым. Осылай деп ойлап, саусаѕыма салып ћарасам – маѕан дќп-дќл екен. Саѕан да саћина жасаттым деп Халима маѕан айтпаѕан едi. Жалпы Халима бiреуге жаћсылыћ жасаса, оны жария етпейтiн. “Мен %йттiм, бљйттiм” деп ешкiмге айтпайтын. Сол ќдетi бойынша маѕан жасатћан саћинасын мен %лгеннен кейiн %зi тауып алып, саусаѕына салсын деп ойлаѕан болуы керек. К%зiме жас келдi. “Бџл саћинаны %мiр бойы саусаѕымнан шыѕармаспын!” деп %зiме %зiм ант бердiм. Тљсте балаларыма Естай аћынныѓ Ћорлан сџлудан алып ћалѕан алтын саћинаны %мiр бойы саусаѕынан тљсiрмей жљрiп, %лгенде %зiмен бiрге ала кеткенiн, сол саћинаныѓ иесiне арнап, “Ћорлан” деген атаћты ќн шыѕарѕанын айттым. – Сол сияћты сендер де мен %лгенде бџл саћинаны саусаѕымнан суырмаѓдар, – дедiм. Балаларым мџѓайып отырып, бас изестi. – Папа, айтћаныѓызды орындаймыз. Ал сiз “Ћорлан” деген ќн шыѕарѕан Естай атамыз сияћты “Халима” деген кiтап жазасыз ба? – деп сџрады олар. – Амандыћ болса, жазамын, ћалћаларым, – дедiм балаларыма. Мен Халиманы кей тљнде тљсiмде т%рт рет к%ремiн. Кљндiз љйдегi суреттерiне ћарап, к%з алдыма елестетемiн. Ал мына Халима ћалдырып кеткен алтын саћина арћылы тљнде оны ћасымда жатћандай сезiнемiн. Кљндiз к%шеде ћолтыћтасып ћатар келе жатћандай кљйде боламын. Саћина алтыны кљндiз-кљнге, тљнде шам жарыѕына жалт етiп ћал-

Ћайсар Ќлiм ѕанда Халиманыѓ жарћ етiп, %зiме ћиыла ћараѕан мейiрiмдi к%зiн к%ргендей боламын. Халима мќѓгi менiмен бiрге деп сезiнемiн! Естай аћынныѓ Ћорлан ћыздыѓ саћинасын саусаѕынан неге тљсiрмей %ткенiн ендi тљсiндiм. Ол ћолы жетпей ћалѕан асыл арманныѓ %кiнiшi ретiнде саћтаѕан екен. Ал мен ћолым жеткен ѕашыћтыћ жеѓiсiнiѓ жалтылдаѕан жалауы ретiнде саћтаймын! Мќѓгiлiк махаббаттыѓ %шпес сќулесi деп саћтаймын! Мiнеки, бџл кiшкентай саћинаныѓ кiшкентай тарихы осындай. Жас кезiмде ћолыма жљзiк салмай, сексенге таћаѕанда саусаѕыма алтын саћина салып, “сќнденуiмнiѓ” себебi сол! Халима жасатћан бџл жљзiктер бљгiн оныѓ ћыздары мен келiндерiнiѓ, немерелерi мен ш%бересiнiѓ саусаћтарында жљр. Ертеѓ џрпаћтан џрпаћћа ауысады. Осы жљзiктер арћылы да Халима есiмi алдаѕы ХХII ѕасырѕа да жететiн шыѕар деп љмiттенемiн. Бќлкiм, одан да арыѕа кетер. Алтын тозбайды ѕой. <зi жасаттырѕан жљзiктерiнiѓ бiрiн кiшi ћызы Жаннаттыѓ саусаѕына салып жатып Халима былай деген екен: – Ќкелерiѓнiѓ артында кiтаптары ћалады. Сол арћылы оны естерiѓе тљсiрерсiздер. Менiѓ артымда не ћалады естелiкке осы жљзiктен басћа? Папаѓныѓ кiтаптары мен менiѓ жљзiктерiмдi жоѕалтпай саћтап, %з ш%бере, ш%пшектерiѓе берiп кетiѓдер. Олар да %з балаларына берiп кетер… Халима жалѕыз Жаннат ћана емес, барлыћ келiндерiне, кљйеу балаларына (оларѕа да арнап жљзiктер соћтырыпты), немерелерiне де солай дептi. (Кейiн %зi аттас Халима деген ш%бересi туып, ол бiр жасћа келгенде оныѓ ћџлаѕына арнап, кiшкентай алтын сырѕа жќне соћтырып бердi. Љйде Халиманыѓ ол сырѕаны ш%бересiнiѓ ћџлаѕына салып жатћан кезде тљсiрiлген сурет те саћтаулы). Он екiншi с$з 30 тамыз кљнi Олжас (Сљлейменов) љйге келiп к%ѓiл айтћанда (бџрын Римнен телефон соћћан ѕой), оѕан Халимадан ћалай айрылып ћалѕанымды жыр етiп айтып, жанымныѓ мџѓын шаћтым. Жанарыма жас iркiлiп, бiрнеше рет тоћтап

Махаббат жыршысы та ћалдым. Олжас та љнсiз егiлiп отырды. Бiраћ, к%зiнен жас шыѕармауѕа тырысты. Жас шыѕармаѕанымен, љйдiѓ iшi ћоѓыр салћын, балконныѓ ашыћ есiгiнен самал соѕып тџрса да, маѓдайы мен самайы тершiп, љстел љстiндегi аћ салфетка ћаѕаздан екi рет алып, маѓдайын, бетiн, к%зiнiѓ алдын сљрттi. Ћасындаѕы кiсi: – Ќзеке, босамаѓыз, – деп ћалып едi, Олжас басын шайћады. – Халимадай аћылды ападан айрылып ћалѕанда ћалай босамайды?! – деп жолдасын тыйып тастады. (Жолдасы ћџран оћытуѕа ерте келген Амантай Асылбек болатын). – Ќуезов сияћты џлылар отырѕан осы орындыћта отырып, Халима апайдыѓ ћолынан талай дќм татып едiм мен де. Ол осылай деп љнсiз отырып ћалды. Менiѓ к%з алдыма Халиманыѓ ћолынан дќм татћан аѕалар мен iнiлер елестедi. Олар %з ћалыптарымен бiр-бiр к%рiнiп, бой к%рсеткендей болды. Ол кiсiлер кiмдер едi? Халима асты да дќмдi, жџѕымды етiп пiсiретiн. Оныѓ ас пiсiру шеберлiгiн кiнќмшiл, кiрпияз аѕамыз, џлы жазушы Fабит Мљсiреповтiѓ %зi маћтаѕан болатын. Ол кiсiнiѓ: – Кейбiр љйге барсаѓ, тамаѕына тiсiѓ батпай, к%зiѓ бозарып аш ћайтасыѓ. Ал Халима келiннiѓ пiсiрген асына тойѕаныѓды сезбей де ћаласыѓ! – дегенiн %з ћџлаѕыммен естiген болатынмын. Бџл с%здi ол аѕамыз бiздiѓ љйден ћонаћтан ћайтып бара жатћанда, машина iшiнде айтћан едi. Fазиза жеѓгей екеуiн мен машинамен љйлерiне %зiм апарып салѕан болатынмын. Халиманыѓ осы келген ћонаћтар “тойѕанын сезбей ћалатын” дќмдi асынан талай тамаша адамдар татты. Бiздiѓ дастарћанныѓ еѓ алѕашћы ћадiрлi ћонаѕы Мџхтар Ќуезов аѕамыз болды. Ол кiсiнi ћалай ћонаћ еткенiмiз туралы мен %зiмнiѓ “Екi естелiк” деген кiтабымда айтћанмын. Одан кейiн Fабиден Мџстафин, Ќбдiлда Тќжiбаев, Мџхаметжан Ћаратаев, Ќлжаппар Ќбiшев, Ќбу Сарсенбаев, Дихан Ќбiлев, Ќди Шќрiпов, Семен Елагин, Петр Штабнов, Кенжебай Макин, Аманолла Рамазанов, Жџмабай Ахметов, Ертай Айдарѕалиев, Екейбай Ћашаѕанов, Айтбай Назарбеков, Жазылбек Ћуанышбаев, Саћтаѕан Бќйiшев, Ќлкей Марѕџлан, Шапыћ Ш%кин, Бауыржан Момышџлы, Дмитрий Сне-

Ћайсар Ќлiм гин, Махмет Ћайырбаев, Рымбек Байсейiтов, Ћасым Ћайсенов, Iлияс Есенберлин, Сырбай Мќуленов, Хамит Ерѕалиев, Сќду Машаћов, Fабдол Сланов, Рахметолла Райымћџлов, Зейнолла Ћабдолов, Тџрсынбек Кќкiшев, Евней Букетов, Жайыћ Бектџров, Мџзафар Ќлiмбаев, Тахауи Ахтанов, Кљлќй Шербаћбаева, Сабира Майћанова, Тџрсынхан Ќбдiрахманова сияћты аѕа-апаларын, ардаћты азаматтарды ћонаћ еттi. Олжас Сљлейменов, Мџхтар Маѕауин, Мџхтар Шаханов, Мџхтар Айтћазин, Ћабдеш Жџмадiлов, Тџманбай Молдаѕалиев, <тебай Ћанахин, Медеу Сќрсекеев, Асанќлi Ќшiмов, Дљкенбай Досжанов, Ћалихан Ысћаћов, Мырзабек Дљйсенов, Рахманћџл Бердiбаев, Fафу Ћайырбеков, Ћабдiкќрiм Ыдырысов, Маѕзџм Сљндетов, Жайсаѓбек Молдаѕалиев, Мырзатай Серѕалиев, К%пжасар Нќрiбаев, Кќкiмбек Салыћов, Оразбек Сќрсенбаев, Сайын Мџратбеков, Ќкiм Тарази, Зейнолла Серiкћалиев сияћты тамаша бауырларын ћошаметтеп кљттi. ХХ ѕасырдаѕы замандас жазушылардан Халиманыѓ дастарћанынан дќм татпаѕандары кемде-кем болар. Тiптi менi %те џнатпайтын Ќбдiжќмiл Нџрпейiсовтiѓ %зi Мќскеуде Халиманыѓ тќттi шайын тамсанып отырып iшкен. Халима ћол %нерiне ѕана емес, ћонаћ кљтуге де талантты едi. <зi танымайтын, маѕан да бейтаныс оћырмандарды да ћабаћ шытпай ћабылдап, ћџрметтеп кљтiп, ћуантып шыѕарып салатын. Танымаса да, кейбiреулерiне шапан кигiзiп, сќлемдеме берiп жiберетiн. Сол танымайтындар iшiнде бiздiѓ љйден шапан киiп ћайтћан оћырмандардыѓ бiрi Атырау ћаласындаѕы балыћ комбинатыныѓ жџмысшысы <тебай Бейсенѕалиџлы бауырымыз едi. Жалпы танитын, танымайтын аѕайындардан Халиманыѓ ћолынан жиырма шаћты адамныѓ шапан киiп кеткендерi есiмде… …Содан соѓ, Олжас бетiн сљртiп болѕаннан кейiн, еѓсесiн к%терiп тiктелдi де: – Ќзеке, ћайтемiз? Таѕдыр солай болса – не шара?! <зiѓiз аман болыѓыз, балаларыѓыз аман болсын! – деп ћайта еѓкейiп, менiѓ бетiмнен сљйдi (екеумiз ћатар отырѕанбыз). Содан кейiн саѕатына ћарады. Саѕат 6-да антиядролыћ халыћаралыћ жиналысћа ћатысћандарѕа банкет берiледi екен. Соѕан баруѕа рџћсат сџрады. – Бар, айналайын, – дедiм мен.

Махаббат жыршысы Бiр саѕаттай бiрге болып, Олжасты екi жолдасымен шыѕарып салдым. Ћџшаћтасып ћоштастыћ. Екiншi жолдасыныѓ кiм екенiн бiлмедiм. Он љшiншi с$з 1. Халима к%ршiлерiне, таныстарына, жаћындарына iлтипат бiлдiрiп, сыйлыћ жасап отырушы едi. Бiздiѓ љйдiѓ ауласына сонау Ћырбалтабай ауылынан бiр љлкен сары цистерна-машина келiп, сљт сатады. Оны Халима екеумiз “Бiздiѓ ауылдыѓ сары сиыры” деп атайтынбыз. “Сары сиыр келдi ме екен?” деп, таѓертеѓ терезеден ћарайтынбыз. Ол машинаныѓ басшысы – Серiк деген жiгiт. Ћасында Яша деген шоферi бар. Сол екеуiне Халима айт, той, мейрамдардан сарћыт апарып берiп отыратын. Екеумiздiѓ ћосылѕанымызѕа 50 жыл толѕан тойымыздан, ќкемiз Нџршайыћтыѓ 100 жылдыћ тойынан, немеремiз Сабинаны џзатћан тойдан сарћыттар апарып бергенiн бiлемiн. Ол жiгiттер: “Бiздiѓ апай!” деп Халиманы ћџрметтеп, жаћсы к%ретiн. Џзын шiреттiѓ (очередь) арт жаѕында тџрѕан Халиманыѓ бидонын жљгiрiп келiп %здерi алып, сљт ћџйып беретiн. Халима олармен сыйластыѕын пайдаланып, ешћашан шiреттiѓ алдына ћарай џмтылмайтын. Сљт жетсе, кезекте тџрып алып, жетпесе ћайтып келетiн. Сљт жетпей ћалды деп ешћашан ренжiмейтiн. Ондай кљндерде екеумiз ћолтыћтасып, гастрономѕа барып, сљттi содан алып келетiнбiз. 2. Бiздiѓ аулаѕа Жамбыл облысыныѓ Жуалы ауданындаѕы Бурное селосынан (ћазiр Бауыржан Момышџлы ауылы) келiп, Айбала деген келiншек ћаймаћ, май, ћымыз, ћазы сататын. “Бiздiѓ Баукеѓ аѕамыздыѓ ауылыныѓ дќмi” деп Халима Айбаланыѓ ќкелгендерiнен љнемi сатып алып отыратын. Айбаланыѓ љйiндегi енесiне шай, балаларына кќмпит те берiп жiберетiн. Маѕан: “Баукеѓ аѕаныѓ ауылына сќлемдеме жiбердiм” деп ћуана хабарлайтын. 3. Дос, жолдастардыѓ ћыз џзату, келiн тљсiру тойларына барѕанда Халима келiннiѓ немесе ћыздыѓ ћолына алтын саћина салатын. Ондай жљзiктердi ювелирлiк дљкендердi аралап жљрiп, арнайы сатып алатын. Немесе олардыѓ той жабдыѕына аћша апарып ћосатын. <зiмiз ћатыса алмаѕан

Ћайсар Ќлiм тойларѕа да артынан сыбаѕасын апарып беретiн. Мџхтар Маѕауин, Сайын Мџратбеков, Софы Сматаев, Кќдiрбек Сегiзбаев таѕы басћалардыѓ тойларына осындай сыйлыћтар апарѕаны есiмде. Кiсiсi %лген љйлерге ћаражат ћосатын. Сумкасына конверт салмай бармайтын. 4. 1997 жылы т%рт той болды: Ќлжекеѓ Ќбiшев пен Дихан баба Ќбiлев 90-ѕа, Тџрсынбек Кќкiшев 70-ке, Еслќм Зiкiбаев бiр жыл бџрын 60-ћа толды. Олардыѓ тойлары %ткеннен кейiн, Халима екеумiз олардыѓ басын ћосып, љйге ћонаћћа шаћыруѕа ћамдандыћ. Халима ћатты ќзiрлендi. Ол ћонаѕасыны бiз: “Екi – 90, бiр 70 жќне 60-тыѓ тойы” деп атадыћ. Немесе ћысћартып, “Љш ѕасырдыѓ тойы” деп те айтатынбыз. <йткенi т%ртеуiнiѓ жасын ћосћанда 310 жыл болып шыѕады екен. Бiз љш ѕасырды т%рiмiзге шыѕарамыз деп ћуандыћ. Т%ртеуiне 4 шапан ќзiрледiк. Бiраћ, Дыхаѓ ауырып келе алмады. Еслќм басћа бiр тойѕа кетiп ћалды. Ќлжекеѓ мен Тџрсынбектiѓ иыћтарына шапандарын жауып, сарћыттарын ћолдарына џстатып (Ќлжекеѓ Халиманыѓ сарћыт бергенiн ћатты џнататын), ћџрметтеп шыѕарып салдыћ. Шыѕарып салѕанда жаяу жiбергенiмiз жоћ: машинамен ќкелiп, машинамен љйлерiне жеткiзiп салдыћ. 5. 1985 жылы бiз Ћџрманѕазы 90-даѕы жаѓа љйге к%шiп келдiк. К%ршiлердiѓ iшiнде бiз бiрiншi болып, той жасадыћ. Жаѓа к%ршiлердiѓ бiрiн ћалдырмай тегiс ћоныс тойына шаћырдыћ. Коньяк iшiп отырѕанда олар: “Бiз де той жасаймыз!” деп кљрiлдестi. “Мен ертеѓ жасаймын” деген жiгiттер де болды. Алайда, ертеѓ емес, екi айдан кейiн, тiптi екi жыл %ткен соѓ ѕана кейбiр к%ршiлердiѓ есiгiн аштыћ. Ќлi кљнге дейiн есiгiн ашпаѕан љйлерiмiз де бар. Халима осылай, %з мiндетiн ылѕи алдымен %теп отыруѕа тырысушы едi. Жќне ешкiмнен ештеѓе дќметпейтiн. Шаћырѕан жерге баратын, шаћырмаѕанѕа ренжiмейтiн. <кпелеп, ешкiмнiѓ љстiнен %сек айтпайтын. 6. Жџбан Молдаѕалиев Жазушылар одаѕына бiрiншi хатшы болѕанда, еѓ алдымен жазушылардыѓ ќйелдерiнiѓ басын ћосып, шай бердi. Сонда Халима: – Жџбаћа, бџрын жазушылардыѓ ќйелдерiн ешкiм ескермейтiн едi. Бiзден аћыл сџрамасаѓ да, жџртћа ж%н к%рсеткенiѓе раћмет, – дептi. Жџбан марћџм Халиманыѓ осы с%зiн аузынан тастамай,

Махаббат жыршысы айтып жљрушi едi. Халима к%п с%йлемейтiн. С%йлесе, тоћсан ауыз с%здiѓ тобыћтай тљйiнiн ѕана айтып тынатын. Халиманыѓ жџртты сыйлауына байланысты осындай детальдар %те к%п едi. Ж%ппелдемеде аузыма тљскендерi осы ѕана. Он т$ртiншi с$з Су сџрасам – сљт, ћарта сџрасам – ћазы, жая сџрасам жал беретiн едi Халима. Жанынан жылу, жљрегiнен жыр берушi едi маѕан. Ойымды жалѕап, %рiсiмдi кеѓейтушi едi менiѓ. С%йлесек – ќзiл, кљлсек, кљлкiмiз таусылмайтын едi бiздiѓ. Кемерi ћуанышћа шљпiлдей толып тџрѕан сол бiр ѕажайып рухани жан дариясы Халима кеткеннен кейiн, суы тартылѕан теѓiздей болып, шетсiз, шексiз ш%лге айналды. “Балыѕы тайдай тулаѕан” сырлы, сџлу дарияныѓ орнында сан алуан саѕым ойнаѕан к%лемдi кеѓiстiк ћалды мен љшiн. Барлыћ ќйел – баѕалы! Ќйелдер еѓ ѕажайып дљние! Бiраћ, бiз – еркектер олардыѓ ѕажаптыѕын ћадiрлей бiлмеймiз. Халима менiѓ созсам ћолымды, ойласам ойымды џзартушы едi. Аћылыма – аћыл, абыройыма абырой ћосатын едi. Жатсам – жастыѕым, жантайсам т%сегiм болушы едi. Жабырћасам жадыратушым, жаѓылсам тљзетушiм болушы едi. Зейiн зерек-тiгiмен, энциклопедиялыћ бiлiмiмен маѕан к%з жазбай к%мектесiп отырушы едi. Менiѓ жан жарым, ќдеби серiгiм, ардаћты аяулым, асыл досым Халима осындай кiсi едi! Халима маѕан балаларымныѓ шешесi ѕана болѕан жоћ, %зiмнiѓ де шешем сияћты болды. Шешем ѕана емес, рухани џстазым, еѓ сенiмдi серiгiм болды. Бiр с%збен айтћанда Халима менiѓ %з %мiрiмнiѓ аспанында жарћыраѕан жарыћ Кљнiм болды. Менiѓ Кљнiм! Ќр ќйел – %з отбасыныѓ алтын Кљнi. Кљн – к%ктегi Жерге жаћын газ бейнелi еѓ ыстыћ жџлдыз екенi, Жердегi бар тiршiлiк Кљннен ћуат алып, соныѓ жылуы мен жарыѕы арћасында %сiп-%нетiнi аян. Ал мен Жер ќлемiнiѓ жердегi Кљнi ќйелдер дер едiм. Жер бетiндегi еѓ аћылды тiршiлiк иесi адамзат болса, адамзатты ћџрайтын адамдар ќйел ћџрсаѕынан шыѕады. Ќйелдiѓ кљйеуiне, балаларына сiѓiретiн еѓбегiн ешћандай электрондыћ есептегiшпен есептеп шыѕара алмайсыѓ. Ќйел – Ана

Ћайсар Ќлiм ћарызын ешбiр еркек, ешбiр перзент %тей алмаћ емес. Егер мен жљз жыл жасасам да, Халиманыѓ маѕан сiѓiрген еѓбегiн, оныѓ адамгершiлiк, ќйелдiк, џрпаѕымды %рбiткен аналыћ ћарызын %тей алмаспын деймiн. <тей алмаймын! Басћа еркектердiѓ ћалай баѕалайтынын бiлмеймiн, %з басым осылай ойлаймын. <зiм %лгенде артымда ћалдыруѕа ћимайтын екi асылым бар едi. Оныѓ бiрiншiсi – %мiрлiк жан жарым Халимам, екiншiсi – жарѕаћ ћџлаѕым жастыћћа тимей %мiр бойына жинаѕан кiтаптарым едi. С%йткен ћимас Халимам менi артына ћалдырып, менен бџрын %зi %мiрден %тiп кеттi. Бљгiн сенен айрылып ћалѕаныма 40 кљн болды, Халима. Ћайтып келмесiѓе к%ѓiлiмнiѓ сенгiсi келмесе де, к%зiм жеттi. Ћош, ћалћам, ћош! Халима ауруханада жатып, менiмен ћоштасћан тљнде былай деп едi: – Жџрт саѕан: “жылама!” дер. Жџрт саѕан: “Берiк бол!” дер. “Жылама!” деп айту оѓай, жыламау ћиын. “Берiк бол!” деп айту оѓай, берiк болу ћиын. Дќрiгерлер: “Ћыстыћћанда жылап алѕан ж%н” дейдi. Менi саѕынѕанда оѓашада отырып жылап ал. Бiраћ к%з жасыѓды балаларѕа к%рсетпе! Ол осылай деген едi. Балалар љнемi ћасымда болады. Тамаѕыма кесек кептелiп, к%зiме жас жиналѕанымен олардыѓ к%зiнше жарытып жылай алмай жљрушi едiм. Кеше кешке, саѕат 21-22 арасында оѓаша ћалдым. Жаннат љйiне бiр шаруасына кеткен едi. Сол кезде кабинетке кiрiп, жоѕарыдаѕы к%ршiлерiм естiп ћоймасын деп, балконныѓ есiгiн жауып алып, Халиманыѓ суретiне ћарап отырып, еѓiреп, егiлiп жыладым-ай келiп. Соѕыста жљрiп, ќкем %лгенде жылаѕан жоћ едiм. Жорыћта келе жатып шешемнiѓ %лгенiн естiгенде жылаѕан жоћ едiм. Жылайтын уаћыт та жоћ едi ол кезде. Жылап отырѕанда телефон шылдырады. Трубканы к%терсем, досымыз Нџрекеѓ (Нџрым Сансызбаев) екен. <ксiгiмдi тыйып, жылаѕанымды сездiрмеуге тырыстым. Артынан сылдыратып есiк ашып, Жаннат келдi. Мен ештеѓе болмаѕан сияћтанып, екi к%зiмдi алаћаныммен сљртiп, жазу жазѕан болып, љстелiме еѓкейiп отыра ћалдым. Мiнеки, сексенге келгенде жаћсы к%рген жан жарынан айрылѕан адамныѓ жаѕдайы осындай болады екен. Жол љстiнде ћазынасынан айрылѕан керуендей, мастыѕынан айыћћан маскљнемдей, ћалтасында бiр тиын ћалмай, алаћанын

Махаббат жыршысы љнемi алѕа ћарай жайып тџратын соћыр ћайыршыдай боп ћалады екенсiѓ! Ќрине, балаларыѓ да – байлыћ! Бiраћ, ол %згеше дљние ѕой. Жылаѕанымды айтпауым керек едi. Айттым, аѕайын. Мен де адаммын ѕой. Он бесiншi с$з Ендi Халиманыѓ ћайтыс болуына байланысты маѕан, балаларыма к%ѓiл айтћан Премьер-министрдiѓ орынбасары Иманѕали Тасмаѕамбетовке, Мќдениет, аћпарат жќне ћоѕамдыћ келiсiм министрi Мџхтар Ћџл-Мџхаммедке, Ћазаћстанныѓ Ћырѕыз Республикасындаѕы жќне Италия мемлекетiндегi Т%тенше жќне <кiлеттi Елшiлерi Мџхтар Шаханов пен Олжас Сљлейменовке, Сенат депутаттары <мiрбек Байгелдi мен Ћуаныш Сџлтановћа, Социалистiк Еѓбек Ерi Зылиха Тамшыбаеваѕа, Халыћ жазушылары Дихан Ќбiлев пен Тџрсынхан Ќбдiрахмановаѕа, Ћабдеш Жџмадiлов пен Сќбит Досановћа, Мџзафар Ќлiмбаев пен Тџрсынбек Кќкiшевке, жазушылар Сайын Мџратбеков пен Fаббас Ћабышевћа, аћындар Жаппар <мiрбеков пен Еслќм Зiкiбаевћа, академиктер Шапыћ Ш%кин мен Манаш Ћозыбаевћа, Серiк Ћирабаев пен Жљрiмбек Сыдыћовћа, членкоррлар Сiлќмхан Жапарханов жќне Майя Шыѕаева мен Ќлия Бейсеноваѕа, профессор-ѕалымдар Ныѕмет Fабдуллин мен Жџмаѕали Ысмаѕџловћа, полковниктер Сџлтан Жиенбаевћа, Асћар Рахметуллинге, Олжабай Темiрхановћа, т.б. жќне Жазушылар одаѕына, “Маѓѕыстаумџнайгаздыѓ” бас директоры Саѕын Ћырымћџловћа шын жљректен ризалыћ айтып, олардыѓ љй-iштерiмен тегiс сау-сќлемет болуларына тiлектестiгiмдi бiлдiремiн. Халиманыѓ %з %тiнiшi бойынша оны аћырѕы сапарѕа аттандырып салуѕа басшылыћ еткен менiѓ майдангер досым, Ћазаћстанныѓ кешегi Ћаржы министрi болѕан ардаћты азамат Рымбек Байсейiтов марћџмныѓ бќйбiшесi, адал досымыз Байсейiт келiнi Маћыш ћажыѕа, Љкiжан апайѕа, бiздiѓ бел ћџдамыз, Ресей ќскери академиясыныѓ академигi, профессор Керейхан Аманжоловћа, бауырымыз, медицина ѕылымыныѓ кандидаты, доцент Мџхтар Айтћазинге, сол сияћты “Ћазаћ ќдебиетi” газетiнде Халимаѕа ар-

Ћайсар Ќлiм нап %те жылы лебiздi ћоштасу с%з жариялаѕан Халиманыѓ ћайнысы, Халима барда №2 Ћалекеѓ аталѕан, ћазiр №1 Ћалекеѓ боп алѕы шепке шыћћан Ћалмџћан Исабаевћа, аурухана медбикесi Маралѕа љй-iшiмiздiѓ атынан ерекше алѕыс айтамын. Сонымен бiрге Халима 13 кљн реанимация б%лiмiнде жатћанда кљн сайын телефон соѕып, Халиманыѓ халiн сџрап, менiмен ћоса ћайѕырып, ћамыѕып отырѕан Ораћ Смаѕџловћа, Ќбiлфайыз Ыдырысовћа, Ћайсар Ћасымбековке жќне Сќки Бекбаеваѕа ризалыѕым %згеше. Сол сияћты тумаса да туѕандай болып кеткен бауырларым Зейнеп Ћанапияћызы Ћалитова мен Сейдахмет Шопабаевћа, сол сияћты 1 миллион теѓге аћшасын жџмсап менiѓ екi кiтабымды (“Ћаламгер” мен “<мiр %рнектерi”) тегiн шыѕарып берген, Халима апасыныѓ ћорына ћомаћты љлес ћосћан, ћазiргi замандаѕы Атымтай Жомарттардыѓ бiрегейi iнi досым Нџртай Салихџлы Сабильяновћа жљрегiмнiѓ жылуы ерекше екенiн жариялаймын. Он алтыншы с$з Бљгiн, Халиманыѓ ћырћына ћџран оћуѕа келген Асылхан ћажыѕа да алѕысымды бiлдiремiн. Асекеѓ ћажы емес, жас молда кезiнде, 1988 жылы бiздiѓ досымыз, жазушы, филология ѕылымныѓ докторы, менiѓ “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романындаѕы Жомартбектiѓ прототипi Мырзабек Дљйсенов ћайтыс болѕанда жаназасын шыѕарѕан едi. Бiз Асекеѓдi бiрiншi рет сонда к%ргенбiз. Халима сонда Асекеѓнiѓ кiшiпейiлдiлiгiне, нысаптылыѕына, дљниећор еместiгiне ерекше риза болѕан. Кейiн: “Мен %лгенде Асылхан бауырымды шаћырыѓдар. Рќтбектiѓ керегi жоћ!” деп ќзiл-шыны аралас айтып та отыратын. Биылѕы 17 шiлде кљнi тљнде менi ауруханаѕа шаћырып алып %сиет айтћанда да Асакеѓнiѓ атын џмытпаѕан. Асекеѓдi апайыныѓ жаназасына шаћырѕан едiк. Бiраћ, мешiттен келген молдаѕа жол берiп, Асекеѓ кiшiпейiлдiк к%рсеткен. Мiне, апайыныѓ ћырћына Асекеѓнiѓ %зi келiп отыр. Ол кiсiге ерекше ризалыћ бiлдiретiн себебiм сол.

Махаббат жыршысы Он жетiншi с$з Бљгiн жасы 80-ге таћаѕан ардаћты Ананыѓ ћырћын %ткiзiп отырмыз. Бџл, бiр жаѕынан, той есептi де. Бiраћ, бџл тойды мен %ткiзiп отырѕамын жоћ. Менiѓ алатын зейнетаћым пќтераћы (7000 теѓге) мен айлыћ iшетiн дќрiме де (12000 теѓге) жетпейдi. Бџл тойды %ткiзiп отырѕан Халима екеумiздiѓ балаларымыз: Жанар, Жаннат, Арнџр, Жаннџр, кљйеу балаларымыз Серiк пен Джейсон, келiндерiмiз Света мен Fалия, немерелерiмiз Сабина мен Сќкен, Дина мен Алма жќне Ќлия. Осылардыѓ ћатарына џлы ќжесiнiѓ љйдегi суретiн саѕат сайын сљйiп, оны љнемi iздейтiн ш%беремiз титiмдей Халиманы да ћосамын. Менiѓ осы балаларыма, бљгiн сiздердiѓ алдарыѓызда, Абай даѓѕылыныѓ бойындаѕы “Транзит” кафесiнде, шын жљректен ќкелiк, аталыћ шексiз алѕыс бiлдiргiм келедi. Он сегiзiншi с$з Осынша џзаћ с%йлегенiме ѕапу %тiнемiн, аѕайын. Бџл менiѓ шырћыраѕан шыбын жанымныѓ шерлi жыры ѕой. Соны бљгiн %здерiѓiздей дос, бауыр, туыс, сыйлас, сырлас аѕайын алдында айтып, iшiмдi бiр босатып алуды ж%н к%рдiм. Шерiмдi сiздерге айтпаѕанда кiмге айтамын? Fапу %тiнемiн. * Бљгiн – бар, ертеѓ – жоћсыѓ! <мiр деген осы, ћымбатты достар. Бар болыѓыздар. Баћытты болыѓыздар. Халиманыѓ есiмiн ескерiп, оныѓ ћырћына келген бќрлерiѓiзге шын жљректен алѕыс айтамыз. 2-4.IХ.2001 жыл. Алматы, Абай даѓѕылы, 26, “Транзит” кафесi. Ћосымшалар. 1. Бљгiн, Халиманыѓ ћырћы кљнi Сiздерге ћоштасу ћолтаѓбасы жазылѕан 40 кiтапты шын ыћыласпен

Ћайсар Ќлiм сыйлаймын. Анау тiзiмде бљгiн кiтап алуѕа тиiс адамдардыѓ аттары к рсетiлген. Ол тiзiмге ткен жолы кiтап алѕан кiсiлер де ћосылып кеткен сияћты. Ол адамдардыѓ бџл жолы алмауларын сџраймын. Бџл жолы да кiтап жетпей ћалѕан адамдарѕа Халиманыѓ жылы болѕанда, амандыћ болса, ћымбатты Мџхтар Ћџл-Мџхаммед бауырым шыѕартып жатћан “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романын жеткiлiктi етiп здерiѓiзге љлестiрiп беруге уќде етемiн. 2. Халиманыѓ ћырћына арнап сойылѕан ћойдыѓ басын т рт жылѕа созылѕан Џлы Отан соѕысында мен ћызмет еткен 100-дербес атћыштар бригадасыныѓ 76 мм артиллерия дивизионы командирiнiѓ орынбасары болѕан, Халиманыѓ осы жиынѕа ћатысып отырѕан ћадiрлi ћайнаѕасы – 85 жасћа келген ћарт полковник Асћар Жамилџлы Рахматуллин аћсаћалдыѓ алдына тартуѕа рџћсат етiѓiздер. Ћџлаћтандыру. 3. Асыћпаѓыздар. Алыста тџратын ћарттарды љйлерiне жеткiзiп салуѕа ќзiрленген 5 машина бар. Олар љш рейстен жасаса, бќрлерiѓiздi љйлерiѓiзге апарып салады. 4. Сырт ћаладан келгендерге, ћажет болса, жол ћаражаты т ленедi. 5. 80 жастаѕы Халима ќженiѓ ћырћына жайылѕан той дастарћанынан љйде ћалѕан балаларѕа лайыћтап сарћыт алуѕа рџћсат етiледi. Ќз.НЏРШАЙЫЋОВ. * Ћџрметтi Ќзаѕа! Сау-сќлемет болдыѓыз ба? Љй-iшi, балалар аман ба? Денсаулыѕыѓыз жаћсы ма? 24 ћыркљйек, дљйсенбi кљн мен љшiн айрыћша кљн болды. Сiзден бљйiрi толыћ пакет алып, оны ашпай жатып-аћ арћа-жарћа болып ћуандым. Торѕай облысы жабылмай тџрѕан 1997 жылѕа дейiн оныѓ бџрынѕы орталыѕы Арћалыћтан Сiзбен хат жазысып хабарласып тџрушы едiм ѕой. Сол сќттер хат арћылы ыстыћ ћауышћан аѓсаулы да, кќусарлы кезеѓдер екен ѕой. Одан берi ћаншама уаћыт %ттi. Облыс жабылып, бiразымыз жан-жаћћа бытырап кеттiк. Таѕдыр айдап мен 1997 жылдыѓ сќуiр айында Аћмоладан бiр-аћ шыћтым. Бiраз жџмыссыз жљрiп, сќтi тљскенде Мќдениет, аћпарат жќне ћоѕамдыћ келiсiм министрлiгiне ћызметке

Махаббат жыршысы тџрып, онда екi жарым жыл жџмыс iстедiм. Бiраћ шенеунiк ћызметiнен кежегем кейiн тарта бердi де %зiмнiѓ бџрынѕы сљйiктi џям “Егемен Ћазаћстанѕа” 2000 жылдыѓ 17 мамырында ћайыра келдiм. Кейде ойлаймын, баяѕы Керекуде %зiѓiз басыѓыздан кешкен кейбiр тџстарѕа келiѓкiрейтiн жаѕы да бар ма деп. Сiз онда облыстыћ газеттiѓ редакторлыѕынан “Социалистiк Ћазаћстанныѓ” сол %ѓiрдегi тiлшiлiгiне сџрандыѓыз ѕой. Сол ћадамыѓызды ћазiр “неткен ерлiк” деп баѕалаймыз. С%йтемiз де “жазудыѓ ћџдiретi-ау” деп тљйiн тљйемiз. Алмас ћаламыѓыздыѓ таѓдап ќперген дџрыс жолы осы болѕан екен-ау. Оны уаћыт да дќлелдеп, ћуаттап отыр емес пе?! Ќзаѕа! Хатымныѓ басынан-аћ %ткеннiѓ мџндай сезiмiне ырыћ беруiмнiѓ ж%нi де бар секiлдi. Пакет iшiнен шыћћан љш дљние – “<мiр %рнектерi” мен “Ћаламгер кiтаптарыѓызбен ћатар “Халима” атты мќѓгiлiк махаббат туралы жырыѓыз менiѓ жан-дљниемдi %згеше арпалыс кљйiне тљсiрген магнитiмен ѕажаптыћ ќлемiне сљйрей ж%нелген едi. <мiрдiѓ ћуанышы мен кљйiнiштерi ћатар %рiлген осынау таѕылым жырларын бейћам отырып оћып шыѕу мљмкiн емес екенiн оларѕа бастапћыда параћтап к%з жљгiрткеннiѓ %зiнде-аћ џћћандай болдым. Алѕашында жеделдетiп жауап хат жазып жiбермек болып оћталѕаныммен, бiрте-бiрте тосыла бердiм. Алматыдан Арнџр iнiм ћоѓырау шалѕанда да шешесiне к%ѓiл айтып, “пакет алѕанмын, хат жазамын” деуден ќрiге бара алмадым. Сондаѕы тџсалѕаным мына себептен екен: ќлгi љш дљниеден бас ала алмаѕаным. “Халиманы” алдымен жџмыста %зiм оћып, љйге барѕан соѓ Алтын келiнiѓiзге оћып бердiм. Кейiн балалар жиналѕан соѓ оларѕа жќне бiр ћайталадым. Балаларымныѓ iшiнде орысша оћып, ћазiр тќп-тќуiр ћызметте жљргендерi де бар едi, бќрi де тым-тырыс отырып тыѓдады. К%з ћиыѕыммен %ѓдерiнiѓ бiр бозарып, бiр сазарѕанын да байћап ћалдым. Кей тџсында менiѓ љнiм дiрiлдеп, %згере бастаѕанда Алтын келiнiѓiз: – Аѕай шынында да махаббат жырын жырлаѕан екен – деп, %зiнiѓ де кемсеѓдегенiн жасырѕысы келгенiмен, керiсiнше к%з жасын байћатып алады. “Халиманы”оћып бiткен соѓ ќсерден айыѕа алмай: – Мен де кљндердiѓ бiр кљнiнде осындай жыр жазуым

Ћайсар Ќлiм керек-ау деп ћалыппын. Айтуын айтсам да тiлiмдi ћыршып алѕандай болып, тљтiгiп кетiппiн. Тыѓдаушыларымныѓ бќрi, iшiнде Ќсел деген екiншi келiнiм, Тоѕжан атты љш жасћа таћаѕан немерем бар, баршасы љй iшiн кернеген кљрт тылсымѕа таѓданѕандай болып, маѕан ќрћалай оймен ћарап ћалыпты. Љнсiздiктi манаѕы айтћанымныѓ бќрiн ойша саралап љлгерген Алтын бџзып жiбердi: – Е, жаз, оныѓ несiне ренжимiн. Fџмыр бойы осылай жџбымыз жазылмай жљре бермейтiнiмiз таѕы аћићат ћой. Ћайта, %з аузыѓнан ерте бастан естiп, %мiр кешкенiмiздiѓ %зi бiр ѕанибет емес пе, – деп ол ќѓгiменiѓ бiр жаѕын ќзiлге бџрып жiбердi. Сќл љнсiздiктен кейiн келiнiѓiз: – Сегiзiншi кластан берi љзбей жазып жљрген кљнделiктерiѓнiѓ iшiнде бiз де бар едiк, маѕан сол тџстары да жетiп жатыр, – деп манаѕы сезiм жетегiмен ауырлау айтылѕандай болѕан с%зiмдi таѕы жуып-шайып тастады. – Расында да бљгiнге шектi жиналып ћалѕан том-том дќптерлерiм бар екен-ау, – деп мен де шындыѕым мен ќзiлiмдi теѓдестiрiп жiбердiм. Ќйткенмен %з ойыммен %зiм ќлекпiн. Ћџдай ћолдап отыз т%рт жыл отасып отырѕан, %мiрге Арай, Ќсет, Баубек, Гауњар жќне Алау атты балалар ќкелген, осы отасћан жылдары бiр рет к%ѓiлiмдi орынсыз ћалдырмаѕан, жора-жолдас, туѕан-туыс, аѕайын арасында тек жаћсы атымен аталып жљрген сыѓарым туралы менiѓ ойымда да ћаѕаз бетiне тљспеген тќлiмдi с%здер ћордаланѕанына к%зiм жете бастаѕандай. Рас, кљнделiктерiмнiѓ арасында аракiдiк ћыстырылып жљрген тџстары да кездеседi. Бiраћ, “Халиманы” оћыѕаннан кейiн ќрбiр отаѕасы %з зайыбы туралы тiптен басћаша к%зћараспен пайымдаѕаны абзал ма дедiм. Бџл жаѕы да Сiздерден тараѕан %шпес %неге болып ћаларына кќмiл сенемiн. Сосын оѓашаланып алып, “Ћаламгердi” оћуѕа кiрiстiм. “<мiр %рнектерiн” редакция тартпасына салып кеткем, жџмыстыѓ ара-арасында жылжыта берейiн деп. С%йтсем, кейiн “Ћаламгердi”оћып бiтiрген соѓ бiлдiм ѕой, менiѓ редакцияда кiтап оћуым ћџдды Мџћан џстазымыздыѓ %зiѓiз жазѕан тќсiлiне џћсай ћалѕан екен. “Болмасаѓ да џћсап баћты” џстанѕан едiк, тiптi “кљнделiк жљргiзуiм Ќзаѕаѓа џћсаѕа-

Махаббат жыршысы нын ћарашы” деп ендi ћазiр к%ѓiлiмдi бiр демдеп, %сiрiп тастап отырмын. Мџндай кљй кешудiѓ %зi жазатын адамѕа ќлћуат бередi екен. “Ћаламгердi” оћып бiткен соѓ Мџћан Иманжановпен тџстас %мiр сљргендей, сол кездiѓ ќдеби ортасында тыныстаѕандай етек-жеѓiм кеѓейiп ћалды. Мына нарыћ жаѕдайында тџрмыс жљдеѓкiреп, пќтер ж%нiнен наћ џлы Мџћанныѓ кљйiн кешiп, сол кiсiнiкiндей теперiш к%ргендiктен бе екен, “ќй, %мiр дегенiѓ сол екен ѕой, пќтерсiз жљргенiмнiѓ %зi ћандай жаћсы” дегiзерлiктей тiптен %ркештенiп кеттiм. Мiне, ћадiрлi Ќзаѕа! Сiздiѓ %мiрдiѓ %зiнен айнытпай етiп салѕан осындай оћиѕалы суреттерiѓiз менiѓ еѓсемдi к%тердi, “ћарны-денiѓ сау болѕан ќр кљнiѓдi ћадiрлей бiл” деп љгiттедi. “Азамат – ердiѓ баласы, жабыћћанын бiлдiрмес, жамандар мазаћ ћылар деп” деген Майлыћожаныѓ %сиетiн есiме ћайыра оралтты. Сол љшiн де “Ћаламгерге” разымын. Бiраћ теру барысында кеткен ќрiп ћателерi к%п екен, шыдай алмай оларды кiтап бетiнде ћарындашпен тљзетiп отырдым. Сџлудыѓ аппаћ бетiне ћонѕан шыбынды жасћап џшырып жiберушi ек баяѕы жас кезiмiзде. Сол ѕадет ќлi бойдан ћалмаѕан… Сџлу жазылѕан кiтапћа ќлгi ћателер тiптен ћиянат ћой. Ал, редакция тартпасындаѕы “<мiр %рнектерi” %з орнын ендi тапћандай, ол кљнделiктi тiрегiме, аћылшыма айналып кеттi. Ћалам жљрмесе немесе к%ѓiл кљйректенген сќттерде оныѓ беттерiн ашып жiберiп, %зiѓiз айтпаћшы , кез-келген жерiне љѓiле ћалсам, басымдаѕы тџман сейiледi, “е, Ќзаѕам айтћандай екен бќрi, неге џнжорѕам тљседi” деп жорѕадай тайпалып шыѕа келемiн. Ендi бiрде “<мiр %рнектерiн” б%лмеме келген ќрiптестерiме к%рсетiп, мына жерiнде былай дегенi бар деп, оларды да ћара с%здiѓ кљпiсiне орап жiберемiн. Жанат Елшiбек, Самат Мџса, Марат Аћћџл, Сљлеймен Мќмет, Айдарбек Fазиз сынды журналистер мiне, Сiздiѓ с%з %нерiѓiзге табынѕандардыѓ бiрегейлерi ѕана…Шiркiн-ай, деп ойлаймын кейде, “осы “<мiр %рнектерiн” елiмiздiѓ мен журналистпiн деген аѕайындарына мiндеттеп љлестiрсе ѕой”. Екiншi бiр ойым айтады: редакция басшылары теѓдеп сатып алып, ћызметкерлерiне табыстайын кiтап ћой бџл деп. “<мiр %рнектерiнiѓ” маѕан тастаѕан бiр таѕылымы мы-

Ћайсар Ќлiм нау едi. Љзбей жазып жљргiзiп келе жатћан кљнделiгiм томтом боп ћалды. Ћуанамын соѕан. Бiр кќдеге жарайтын шыѕар деп ойлаймын. Сiздiѓ осы кiтаптарыѓызды оћу барысында жќшiгiмнен оларымды да шыдамай кетiп ћолыма алып, параћтап к%рсем, жљрегiм %зiнен-%зi тепкiленiп кетедi. Ќлдебiр ћуаныштан екенiн iшiм сезедi. <ткен уаћыттыѓ лебi бетiмдi желпiгендей болып, жайдарыланып ћаламын. Сќтi тљскенде оларды жљйелеп, саралап жариялаудыѓ айћын мысалын љйреткен “<мiр %рнектерiн” бауырыма ћысып, раћметiмдi жаудырамын оѕан. Ќрине, ондайда Ќзаѕа %зiѓiздi ћџшырлана ћџшып жатћандай боламын ѕой. Сонымен, Сiзден алѕан осындай сќлемдемелерден соѓ екiншi бiр тынысым ашылѕандай болды. Еѓ бастысы, <мiр дегенге о жаћ, бџ жаѕынан таѕы сынай, зерделей ћарадым. Fџмыр болса сынап ћарай берермiз…”Халима”, “<мiр %рнектерi”, “Ћаламгер “– %мiрдiѓ џлы џстаздары болып ћала бермек оћырмандарыѓыз љшiн. Хош-сау болыѓыз, Ќзаѕа! Ќрдайым амандыћта болып, хабарымызды љзбей, жарасты ѕџмыр кешелiк. Балаларѕа, келiндер мен немерелерге сќлем айтыѓыз. 0зiѓiздi аса ћадiрлеушi iнiѓiз Ћайсар ЌЛIМ. 5.10.2001 ж. Астана. P.S. Ќзаѕа! Мына бiр “Адам iзi”деген кiтабым едi, “коммерциялыћ шыѕармашылыћтыѓ” бiр тљрi десе де боларлыћ. Дегенмен де к з майы жџмсалѕан дљние ѕой деп, зiѓiзге жiберiп отырмын. Ћабыл алѕайсыз. * Осы хатыма (Астанадан 2001 жылдыѓ 5 ћазанында жазылѕан) Ќзаѕаѓ “Ћазаћ ќдебиетi” (№17, 26.04.2002.) газетi арћылы “Алтын адам” айдарымен “Авторѕа келген жаѓа хаттар” деген топтамасында жауап бердi. Ол топтамаѕа менiѓ осы хатымды, ауыл аћыны, зейнеткер Кеѓес Сейдалыџлы Байтерек ќулетiнiѓ “Ќзiлхан Нџршайыћов аѕамызѕа” жќне ћаламгер Серiк Ќбдiрайымџлыныѓ хатын (11.04.2002.) кiргiзiп жалпаћ жџртћа жариялап, соѓында “Автордыѓ алѕысы” тљйiндемесiнде былай дептi: “Маѕан хат жазып, телефон соѕып, љзбей хабарласып тџратын ћымбатты оћырман-

Махаббат жыршысы дарыма, ћадiрлi аѕа-iнi, достарыма шын жљректен алѕыс айтамын. Бќрлерiѓiз де сау-сќлемет, баћытты болыѓыздар. Тќуелсiз елiмiздiѓ тынысын кеѓейтiп, ћызыѕын к%бейтуге ћалтћысыз ћызмет ете берiѓiздер. Зор ћџрметпен Ќзiлхан Нџршайыћов, Ћазаћстанныѓ халыћ жазушысы. 15.04.2002. Алматы.” * 480072, Алматы ћаласы, Ћџрманѕазы к%шесi, љй №90, пќтер №28 Ќзiлхан Нџршайыћовћа Сќлеметсiз бе, Ќзаѕа! Љй-iшi, балалар аман ба? Тiзгiнсiз уаћыт дегенiѓiз осы екен, Ќзаѕа! Жазушылардыѓ сол бiр он екiншi џлы Ћџрылтайынан берi де бес айдан астам уаћыт сырѕып %тiптi. Бiр ћызыѕы, осынша кезеѓ бойы менiѓ ќлдилi мин%ттерiмнiѓ шырайын келтiрген ћасиеттi екi ћџбылыс туралы тоћталмай кетуiме ќсте болмас. Оныѓ бiрi – %зiм алѕаш ћатысушысы болѕан сол Ћџрылтай ќсерлерi де, екiншiсi <зiѓiздi тџѓѕыш к%ргеннен кейiнгi жљрек тљкпiрiнде оянѕан ыстыћ сезiм табы едi. Иќ, Ќсер мен Сезiм! Екеуi де тџмалыѕымен мен љшiн аса ћастерлi болатын. Бiрi – сонау алыптардан бастап, бљгiнгi Оразалин басћарѕан аралыћтаѕы Одаћтыѓ кезектi мќслихатына тџѓѕыш рет ћатысуымнан алѕан ќсер де, кейiнгiсi туѕан халћыныѓ аћ алѕысынан жаратылѕандай аћберен жазушы Ќзiлхан Нџршайыћовпен – <зiѓiзбен т%с тљйiстiрiп, ћџшаћ айћастырып, сљйiсiп к%рiсуiмнен алпыс екi ћан тамырыма леки ж%нелген маћтаныш сезiмi екенi рас. Ал бойыѓды шынайы сезiм билесе соныѓ елесiне шым батып, %зiѓ де елес– саѕым тќрiзденiп, алаћџйын кљй кешiп, мына боямалы %мiрдiѓ шынайы тџтћасы жалѕыз %зiѓ ѕана секiлденiп ќрi-сќрi кљй кешкенiѓнiѓ %зi жанѕа жайлылыћ сќулесiн себезгiлейтiнi таѕы бар. Бiр жайлылыћтыѓ сџрауы – бiр жайсыздыћ болса керек. Мџны адам баласы ћаламаѕанымен, адам баласын Жаратушы џлы кљш тепе-теѓдестiрiп ћойѕаны мќлiм.

Ћайсар Ќлiм Ќлгiндей сезiмдер шарпысуынан кейiн осынша уаћыт делсал кљйде жљрiп алуымныѓ да бiр себебi сол жљрек жайлылыѕын туѕызѕан ћос оћиѕаныѓ кљлтелi к%рiнiсiнен лќззаттанѕан к%ѓiл-кљйiмнiѓ сабасына тљсе алмай, бiр ћызыћћа бiр шыжыћ дегiзiп ћойѕан ћџдiреттiѓ кљшiне баѕынѕан ћаућарсыз шаѕым болса керек, бќлкiм. Ќйтпесе, Ћџрылтай залында %зiм шырт еткiзiп суретке басып алѕан асћаћ тџлѕаларды – <зiѓiзбен иыћтасып отырѕан Ќбiлфайыз Ыдырысов екеуiѓiздiѓ бейнеѓiздi жазу љстелiмнiѓ бiр бџрышына ћойып, мезгiл-мезгiл к%з тiгiп дегендей, осынша уаћыт иелерiне жiберуге оћталып, ол ойымнан iле кiдiрiп, бей-жай жљре берермiн бе, бќтiр-ау? Ќлгi суреттiѓ ћасында ќлдекiмге %тiнiш салып тљсiрттiрген, аясына сiздермен бiрге %зiм де сыйып ћалѕан таѕы бiр сурет ћатарласып тџр. Оны да ћосып жiбермек оймен, жљрiп алдым емес пе, тљге. Ал бiраћ ћол батпай жљрген осы хатты бастап отырѕаныма ћараѕанда, ол суреттер сiздердiѓ де ћолдарыѓызѕа тиiп ћалатын шыѕар деп ойлаймын. …Сонымен, Ћџрылтай басталып кеткен едi. Кiлеѓ жайсаѓдардыѓ – бойларынан талант терiнiѓ иiсi ќтiрдей ескен алып еѓбек иелерiнiѓ алѕы сапында, т%ралћаныѓ бiрiншi ћатарына %зiѓiз жайѕастыѓыз, Ќзаѕа. Ћасыѓызда џлы Мџхтардыѓ к%леѓкесiндей болып Мџхтар Маѕауин отыр. Одан ќрi К%кшенiѓ к%кшуланы, елiнiѓ еркесi, ћаламныѓ серкесi Сќкен Жљнiсов %зiне тќн жымиысымен залѕа жылылыћ шашуда. Жќ, сќл ортаѕа таман жылжиыћшы… Ќрине, жуан ортада Ћџрылтай тiзгiнiн џстаѕан Нџрлан Оразалиннiѓ отыруы заѓды ѕой. Ол жетi жљздей ћазаћ жазушыларыныѓ баѕбаны iспеттi наѕыз сардар жетекшi емес пе? Алѕа жљгiрiп айтар болсаћ, осы љлкен жиынныѓ бџрнаѕы жылдардаѕыдай дау-дамаймен емес, бiрћалыпты бџйыѕы мiнезбен, ибалы келiндей сызылѕан ћалыппен %туi де бiлебiлсек Нџрландай замандасымыздыѓ арћасы деуге ќбден болар едi. Басшысы аћылман, салмаћты, %негелi болса, былайѕысы ертоћымын ретiсiз бауырына алып тулайтын не к%рiнiптi? Сардары сарабдал, салићалы болса, сарбаздары ћандай сыннан да саналылыћпен мљдiрмей %терi хаћ. Ћџрылтайдыѓ басында солай љмiттенiп едiк, онымыз аћталды. Нџрландай сљлей сардардыѓ арћасында аћталды деуiмiзге толыћ негiз бар. Нџрлан Оразалиннiѓ есептi баян-

Махаббат жыршысы дамасы да %зiнiѓ аћын жљрегi iспеттi лирикалы болды десек, онша ћателесе ћоймаспыз. Баяндаманы зейiн ћойып тыѓдадыћ. “Ћалай ћабылдап отыр екен?” дегендей Сiзге де ауыћ-ауыћ к%з тастап ћоямыз. Т%рдiѓ сќнiн келтiрген ќз бейнеѓiздi арћа тџтып, Алатаудыѓ асћар шыѓына џћсас аћ шашыѓызѕа мейiрлене ћарап, ќдебиет панасын тапћандай марћайып ћаламыз. Аракiдiк жаныѓыздаѕы Мџхтар басын бџрып, Сiзге ќлдене айтып жатћанда, Шыѓѕыстыѓ џлы таулары дiр етiп ћозѕалып Абай атамыздыѓ %сиеттерi ћџлаћћа кљѓiренiп шалынѕандай болады. Баяндаманыѓ %зектi тљйiнiн шешiп к%релiкшi… Алты жыл iшiнде ћазаћ ќдебиетi марћайѕан, сапалыћ жаѕынан iлгерiлеген. Дегенмен, сандыћ к%рсеткiш те таласа %сiп келедi. Бiраћ таланттыѓ тас жаруы љшiн кiлеѓ ћџлагерлер баћ таластырып жатуы таѕы ћажет емес. Оћырман мыѓ кiтаптыѓ iшiнен дарынды бiр кiтапты д%п басып тауып оћи алатын жаѕдайѕа жеткен. Ендеше, “жазушы к%бейiп кеттi, дљмбiлез кiтап ћаптап кеттi” дегендейiн ќсiре саћтыћтан ада болѕан абзал сияћты. Осындайда есiме бiр к%зћараћты оћырманныѓ “Мен ћазiр жаѓа шыѕып жатћан кiтаптарѕа к%ѓiлiм ћалѕаны соншалыћты олардан мљлде кљдер љзе отырып, Ќзаѕаѓныѓ ескiрмейтiн, к%нермейтiн шыѕармаларын ѕана жастанып оћып, лќззат аламын” деген с%зi тљседi. Иќ, оћырманнан асћан тапћыр жоћ. Оныѓ ћџћын ешкiм де шектей алмайды. Ол %зi ћџлай сљйген жазушысыныѓ %мiрлiк ћџлы болып, сертке берiктiк таныта алады. Сол талѕамѕа лайыћ жазушы табылып жатса ћџба-ћџп. Н.Оразалиннiѓ жетекшiлiк бiр жетiстiгi ол %зi басћарѕан Одаћтыѓ шаѓыраѕын шайћалтпай, тљтiнiн тљзу џшыра алды. Нарыћтыѓ ћиын да талма тџсында мџндай бiрлiк туын жыѕып алмай џстап ћалудыѓ %зi– ерлiк! Нџрланныѓ бџл еѓбегiне Ресей, Ћырѕыз жазушылары делегацияларыныѓ басшылары ќбден сљйсiнгенiне, Ќзаѕа, %зiѓiз де куќ болдыѓыз ѕой. Ћырѕыздар бџрынѕы мекендерiнен айырылып, к%п ћабатты љйдiѓ б%лмелерiн паналап жљрсе керек. Бiзде ше… Алыптар тобыныѓ ыстыћ табы ћалѕан ћасиеттi ѕимарат Алтын ордадай асћаћтайды. Нџрлан, Темiрхандар болмаѕанда оны коммерциялыћ шапћыншылыћтан ћорѕап ћалу еш мљмкiн емес едi. Шешендер с%зiнiѓ беташарын жасаѕан Республика

Ћайсар Ќлiм Мќдениет, аћпарат жќне ћоѕамдыћ келiсiм министрi Мџхтар Ћџл-Мџхаммед мырзаныѓ кесiмдi пiкiрлерiне жазушылар дќн разы болды. Ол мемлекеттiк тапсырыспен шыѕарылѕан кiтаптарѕа жаћсы ћаламаћы т%леймiн дегенде зал iшi толћудан гулеп кеттi. Кеѓестiк кезеѓнiѓ %зiнде жазушы, журналистiѓ еѓбегiн ћызѕыштай ћорѕап, ћайтсем олардыѓ кќсiптiк iсiнiѓ маѓызын арттырам деп, %з кiтаптарыѓыздыѓ ћаламаћысын мысалѕа ала отырып, ќр сомасына дейiн талдап беретiн Сiздiѓ жанашырлыѕыѓыз есiме тљсе ћалып “Ќзаѕа ћазiр не кљйде екен?” дегендейiн жљзiѓiзге ћараѕыштаймын… Сiз сол баяѕы салмаћты кљйiѓiзде ћатып тыѓдап отыр екенсiз. Ќлде, %зiѓiздiѓ ћаламаћы, журналистiѓ аћысы тџрѕысындаѕы маћал боп жайылып кеткен тапћыр с%здерiѓiздi iштей ћайталап отыр ма екенсiз. Сiздiѓ ондай наћыл тектес тљйiндерiѓiз менiѓ де тiл џшыма iлiге бергенi ѕой… Мысалы, “Ћаламаћыѕа ћайырылмайтын жоћ”, “Бiр љйлi жанды, Бiр ћалам асырайды”, “К%лденеѓ жџрт ћаламаћыны тегiн олжа к%редi, Ал %зiне маћала жаз десеѓ, зорѕа к%недi”, “Бейтаныс авторѕа Ћаламаћы да аз ћойылады”, “Автор ћаламаћы алса, Кассирдiѓ iшi ауырады”, т. б. боп кете барады. Осы наћылдардыѓ соѓѕысын iштей ћайталап, кљлкiге булыѕайын. “Автор ћаламаћы алса, Мемлекеттiѓ iшi ауырады” болып жљр емес пе ћазiр. Соны ћадiрлi министрiмiз %згерткiсi келедi. Аћ жол тiлеймiз оѕан. Кейiн, Ћџрылтай кљндерiне байланысты кљнделiкжазбаларыма љѓiлiп отырсам, былай деп тљрткенiм бар екен. “Алматы ћаласыныѓ ќкiмi В. Храпунов мiнберге к%терiлiп “Ассалаумаѕалейкљм” деп едi, жазушылар манадан берi аяп отырѕан шапалаћтарын сатырлатсын-ай келiп. “Бџл ненiѓ ћџрметiне?” деп алѕашында тљсiнбей ћалдым да, iле оныѓ бiр ауыз сќлемiне жасалѕан разылыћ белгiсi екенiне к%зiм жетiп, к%ѓiлiм орталанып ћалды. Бџл %зi ќдетке енген даѕды болып кеттi ѕой. Бiр шенеунiк орыс ћазаћша “ќу” десе, жиылѕан тоћсан ћазаћ “бџл неткен дќу” деп аузымызды ашып, к%зiмiздi жџмамыз. Ал “Адамѕа табын, Жер ендiнi” бiр деммен орысша соѕатын Олжас секiлдiлерге етiмiз љйренiп кеткен. Ќкiм мыћты болса сќлемiмен алдай салмай, бес мин%ттiк с%зiн неге ћазаћша сайрамайды? “Ассалаумаѕалейкљмге” тiлi келген ќкiмнiѓ басћа с%йлемдерге де ћаућары жетер едi ѕой. Мљмкiн, сонда жаппай ћол соћћан

Махаббат жыршысы ж%н болар ма едi” деп жазыппын. Кiм бiлсiн, олаћ пiкiрiм бе, солаћай с%з саптасым ба, ћайдам. Кљнделiктегi с%йлемдер кљн сайынѕы тiзбе-с%здерден ћџралатыны мќлiм. Ћџрылтай жџмысынан газетке есеп жариялау мiндетi тапсырылѕаннан бетер жауапкершiлiкпен оныѓ жљргiзiлу барысынан жазып алып отырыппын. “Ћазаћ ќдебиетiндегi” есептi оћып к%рсем, менiѓ кейбiр жазбаларымныѓ шымыр, шыншыл шыћћан жерлерi басым ба деп ћалдым. Артыћ айтсам, кешiрiм %тiнемiн. Мќселен, “Халыћ ћањарманы” Ћасым Ћайсеновтiѓ “Бiз, ћазаћ, %зiмiздi-%зiмiз тљзетпесек, ешкiм сырттан келiп тљзеп бермейдi. Тасмаѕамбетовке раћмет! Парламентте де керауыздар бар, соѕан тыйым салды ол. Жазушылар одаѕын кешегi %ткен џлылар мына сендерге тапсырды, абай болыѓдар, абыройлы болыѓдар” деген менiѓ нџсћаларым газет жазбаларында жоћ екен. С%зiнiѓ соѓында Ћасым аѕамыз “Орталарыѓда классиктер отыр. Бќрi iштерiѓде” деп жуан дауысымен айбаттанып мiнберден тљсiп кеттi. Ћасым аѕам “классиктер” деген сќтте мен ерiксiз Сiзге ћарай берiппiн. Сосын жанарым Мџхтар мен Сќкенге сырѕыды. Берiлген баѕаны растаѕысы келегендей жљрегiм жџмсаѕан к%з жанарым “сендер де классиксiѓдер” дегендей арѕы ћатардаѕы Ћабдешке, Ћалиханѕа, Шерханѕа аударылып тљстi… Алдында, т%ралћада отырѕанымен желке тџсынан ескен салћын ауадан ћорынды ма, Дихан баба Ќбiлев дќл менiѓ беткi тџсыма, бiрiншi ћатарѕа келiп жайѕасћан едi. С%з берiлгенде ол ќлдекiмнiѓ демеп, ћолтыћтауымен мiнберге алћынып шыћты. Ћолындаѕы бес саусаћты ћолѕабын шешiп, алћымын кенеп с%зге кiрiстi. Бес жылсыз жљзге толатын бабамыздыѓ мынадай лебiздерi кљнделiгiме тљсiптi: “Бџл жиынныѓ мiнезi басым, байсалды екен, соѕан сљйсiндiм. Далапайсыз, тартыссыз %тiп жатыр. Џлт – к%ркем ќдебиетсiз џлт емес. Ћалам ћасиетiн сыйлауѕа љйренейiк. Мен осыдан 63 жыл бџрын жазушылардыѓ екiншi съезiнде есептi баяндама жасаѕан едiм. Мына сiздердiѓ съездерiѓ тарихи съезд. Сiлкiнiѓдер, шындыћты адал бейнелеѓдер. Кљндестiк, баћталастыћ болмасын, балаларым!” Ћалмџћан Исабековтiѓ с%зi тым ћысћа болды. “Халыћаралыћ Сќтбаев ћорыныѓ президентi Кќкiмбек Салыћов жоћ екен, сол себептi с%зден бас тартамын. Ќттеѓ, ћап, ол ћорды ...,” –

Ћайсар Ќлiм дедi де мiнберге к%терiлуiнен тљсуi тез болды оныѓ. Мџнысымен не айтћысы келдi? Тљсiнiксiз. Ќйтеуiр, бџл кiсiнiѓ Сќтбаев таћырыбына ћатысты Салыћовпен, Медеу Сќрсекеевпен бiтiспестей дауласып жљргенiнен хабардар едiм. “Ћазаћ ќдебиетi” газетiне шыћћан сондай бiр сыѓардаѕы маћаласынан соѓ Медеу аѕамныѓ позициясын ћолдап Семейге хат жазып жiбергенiм бар… Кейiн, Медекеѓнен разылыћ хаты келдi. С%з егесi не тќйiрi, iс мыѕым болсын деѓiз. “Ћазаћтыѓ Ћанышын” жазѕан адам ћандай даудан да жеѓiмпаз болып шыѕады деп ойлаймын. Мiнберге Мџхтар Шаханов к%терiлгенде Сiздi ћайдам, %зiм таѕы бiр даудыѓ басы ћылтиды-ау шамасы дегендей сезiкпен ћылп ете ћалдым. “Шыѓѕыс ханныѓ жауыздыѕын жалаулатып жазѕан шыѕармаларын аћтау љшiн аћ тер, к%к терi шыѕар, бќлкiм” деп секем алып, оныѓ соѓы бiтiспес дауласу ћџйынына џласып кететiнен ћауiптенем. Солай болды да ѕой. Мџхтар “маѕан ћатысты Шыѓѕыс хан дауын тоћтатуды %тiнемiн” деп, %зiн ќшкерелегесi келген 20 газет маћаласы шыћћанын, мџндай аяћтан шалуѕа ендi т%зiмi жетпейтiнiн ашып айтып, “Шыѓѕыс ханныѓ кiм екенiн аныћтап берiѓдер” деп, республиканыѓ Ш.Уќлиханов атындаѕы тарих институты басшыларына жалынышын бiлдiрдi. Ќйтеуiр, Шыѓѕыс ханныѓ залым екендiгi дќлелденсе, Мџхтардыѓ џпайы тљгелденердей сес аѓѕарылады оныѓ ќлемтапырыћ жљзiнен. Беймќлiм, тљсiнiксiз жайттары к%п ћой бџл мќселенiѓ. Зџлымдар аз ба едi жер бетiнде? Тарихта Шыѓѕыс ханнан ќлдећайда сџмдыћ жауыз ћолбасшылар болѕаны белгiлi. Бiраћ солардыѓ бљгiнгi џрпаћтары оларды солай екен деп жарияѕа жар салып жљрмегенi де рас. Бiр ѕана Иван Грозныйды алып ћарайыћшы. Туѕан џлын %з ћолымен %лтiрген осы патша кеше Ћазанды тас-талћан ћылып ћиратып, ћолына тљскендердi зорлап, христиан дiнiне кiргiзiп, мешiттердi тљгел ћиратып, орнына шiркеулер салдырѕан жоћ па едi. Дљниежљзiн аламын деп ћанша халыћты ћырѕынѕа џшыратћан анау А.Македонскийдi айтпаѕанда, орыстар џлы деп жљрген I Петр ше, II Петр ше? Олардыѓ да талай жауыздыћтарын тарих џмытпаѕан. “Алтын орда” газетiнде (5.07.2002 ж.) журналист М.Кенжебай былай деп жазды: “Бљгiнде не орыс аћындары, не еуропалыћ, не америкалыћ аћындарыныѓ ешћайсысы М.Шахановшылап I Петр, Иван

Махаббат жыршысы Грозный, Гитлер не Макнамара жауыз деп %зi шала-пџла бiлетiн тiлде кiтап жазып жатћан жоћ.” Ќлде, ќлемдi мол таралыммен аралап кеткен Шыѓѕыс хан туралы жазѕан %з кiтаптарыныѓ таѕдыры љшiн алаѓдаѕан, тiптi шошынѕан тљрi ме екен, соавторшыл аћынныѓ. Кесiп айтуѕа хаћымыз жоћ, дегенмен де Шыѓѕыс ханныѓ џлтымыз љшiн жасап кеткен жаћсылыѕын да џмытпаѕан абзал. Ол ћазаћ мемлекеттiгiнiѓ тќуелсiздiгiн кем дегенде 300 жылѕа ћамтамасыз етiп кеткен. Оѕан ћоса ол ћазiргi геосаяси картадаѕы алып шекарамызды бастапћы тџсында-аћ белгiлеп беруiмен де iлтипатымызѕа б%ленуi тиiс деп есептеймiз. Мџхтардан кейiн кiм к%терiлер екен мiнберге? Дау басталар ма? Кiм бастайды? Ќбљйiр болѕанда, белгiлi аћын Зейнолла Тiлеужанов с%з берiлмегенiне ћарамастан, мiнберге шыѕып жабысып алып, “тљс, тљс” деп тартћылаѕан екi-љш жiгiтке баѕынбай “бiтiрейiншi, аяћтап ћалдым ѕой” деп, %леѓдерiн ћоймай %ршелене оћи бергенi ћандай жаћсы едi. Оны кљштеп тљсiрiп жiберген соѓ Бейбiт Ћойшыбаев к%терiлiп, Одаћ жџмысында реформа жоћтыѕын, Одаћ пен Ќдеби ћор бiрлестiгi тыѕыз ынтымаћтастыћта болуы ћажеттiгiн дќлелдеп айтып, басшыларѕа сын ћањарын т%гiп-т%гiп тастады. Оныѓ да %з мљддесiн кљйттеп сайрап тџрѕанын тљсiну ћиын емес едi. Жылдар бойы Ќдебиет ћорын басћарып ћалѕан адам ќрине, сонысын аѓсауы заѓды да шыѕар. Мљмкiн, %з ойын аћтарып алай дегенi шыѕар… Дау %ртi ћашан ћауѕа тиер екен деп елегзимiн. Сiзге ћарасам, Ќзаѕа, баяѕы ойлы жљзбен монтиып отырсыз. Ћос ћолыѓызбен иегiѓiздi тiреп, залдаѕыларѕа мейiрленiп ћарап ћалыпсыз. Бiр кезде ту сыртыѓызды айналып %тiп, мiнберге таћай берген Ћабдеш Жџмадiловтi жљрiсiнен таныѕандай оѕан “е, %зiѓ екенiѓдi сезгем” дегендей ошарыла ћарадыѓыз. Iшiмнен “аяћ алыстарын бiр кезде ћаламдарынан аѓдаѕан едi, ендi оларды жљрiстерiнен тап басып таниды” деп, Сiзге ћалай таѓырћап ћараѕанымды %зiм сезбеппiн. Бќлкiм, жазусызу ќлемiндегiлер бiр тыныстап, бiр бейнеге тџтасып, бiте ћайнасып кететiн шыѕар. Ќсiресе, ћџдайым %згеше жаратћан талант-дарындар бiрiн-бiрi демiнен сезiнетiндей ме, бќтiр-ау. Ћабдеш iнiѓiздiѓ бейпiлауыз еместiгiне сенетiн ћалып-

Ћайсар Ќлiм пен оѕан оћшау пiкiр, тосын ой айтып ћалар дегендей љмiтпен зор аѓсармен ћарадыѓыз. Шынында да сол сенiм алдамады. <згеше бiтiмдi ћџйма Ћабдеш аѕамыз кесек турап жiбердi. Одаћ керек пе? Жазушы керек пе? Керек дедi. Ауа мен судай керек дедi. Сосын “Творчестволыћ еѓбекке аћы т%лемi туралы” Заѓ керек деп %зiнiѓ аппаћ басын бiр изеп алды да “Ћазаћ ќдебиетi” газетiнiѓ ћазiргi сџрыћсыздау тљркескiнiне шљйлiктi. “Оныѓ тиражы ќдебиетшiлердiѓ есебiнен емес, %секћџмарлар есебiнен %стi” деп тiлiп тљстi… Баспас%з тиражы десе де Сiздiѓ елеѓ етуiѓiз орынды. Ќѓгiме “Ћазаћ ќдебиетiнiѓ” тиражы ж%нiнде болып жатћанда, тiптен де Сiз бей-жай отыра алмайсыз ѕой. Кезiнде осы газеттiѓ бас редакторы болып жемiстi жџмыс атћардыѓыз. Бiр ерекшелiгi, Сiз газет тиражын %секшiлер мен жаѕымпаздардыѓ есебiнен емес, наѕыз %з ћџмарлары – ћаламгерлер мен ќдебиет сљйер оћырмандар есебiнен еселеп %сiрдiѓiз. Мљйiзi ћараѕайдай газеттi ешбiр баћай есепсiз, адал жљрекпен, талантћа суарылѕан аћедiл к%ѓiлмен, Алла аћићатын ту еткен жомарт жаныѓызбен, ћара ћаламныѓ ћуатымен басћардыѓыз. Мiне, осындай аћберен жљректi жазушыныѓ жетекшiлiгiндегi газет ћандай аудиторияда да абыройлы болады екен, тиражы ћолдан жасанды тљрде к%беймей, ќркiмнiѓ %з ћалауымен, ыћыласымен артып жатады екен. Бџл оѓайлыћпен келетiн табыс емес едi, “редактор-генератор” дќрежесiне к%терiлген <зiѓiз, Шераѕа типтес дара тџлѕалардыѓ маѓдайындаѕы баћ iспеттi таѕдыр сыйы болатын. Газет киелi џѕым, оны ћасиеттi адам басћаруы керек дер едiм мен. Сќкен Жљнiсовтiѓ с%зiн тыѓдаѕанда ќманда бiр серпiлiп, дем алып ћалатынымыз бар ѕой. Бџл жолы да солай болды. Оныѓ М.Маѕауинге ћатысты жастыћ шаћ iздерiн жаѓѕыртћан iлiп-ћаѕытпалары да келiстi шыћты. Сыншы Баћыт Кќрiбаеваныѓ “Наѕыз ќдебиет ендi басталады” дегенiне тљйiлiѓкiреп, наѕыз ќдебиеттiѓ баяѕыда басталып, бљгiндерi тамыр жайып жатћанын жетеге жеткiзе айтты. Жазушылар одаѕынан “депутаттар тобы” болуы керектiгiн ойѕа салды. Халыћаралыћ сыйлыћтардыѓ ћадiрi ћашћанын мегзеп, %зi сџранып, нќпаћаѕа кенелетiндердiѓ жолын Одаћ кесiп тастауы керектiгiн шегеледi. “Сќбит де алып жатыр ондайлардыѓ талайын “оптом” деп кљлкiге де б%ктiрiп жiбердi. Сiз

Махаббат жыршысы де, Ќзаѕа, езу тарттыѓыз. Сыйлыћ атаулыныѓ ћадiрiн, ћасиетiн тљсiнетiн жазушы бiр Сiздей-аћ болар. Тиiстi сыйлыѕын алып жатћандарѕа емес, пысаћайлыћпен даѓћћа б%ленушiлерге кљлген боларсыз. Жеѓiл алынѕан сыйлыћ жазушыныѓ салмаѕын жеѓiлдетедi. Ауыр жолмен (ћара еѓбекпен) алынѕаны абырой асырады. Ал тiрiсiнде Мџћаѕалидай сыйлыћсыз ћалѕандар–оћырманныѓ мќѓгiлiк сыйжљрегiнен бейiште жљзi шалћып жљредi… Демек, алдамшы сыйлыћтыѓ ћџны бес тиын екен. Ал Сiздiѓ сыйлыћтарыѓыз бен атаћтарыѓызды (Ћазаћстан Республикасыныѓ халыћ жазушысы, Мемлекеттiк Абай атындаѕы жќне халыћаралыћ А.А. Фадеев атындаѕы, т.б. сыйлыћтардыѓ лауреатысыз) халыћ ќпердi, сонысымен де олардыѓ ќрћайсысы алтыннан ћымбат, %мiрдiѓ %зiндей %скелеѓ. Кейiн (ћатты айтћаныма ѕафу %тiнем) баѕаѓызды асырады, осы жарыћ кљнiѓiздiѓ жалѕасындай боп Сiздi ѕасырларѕа жаѕалата бередi… Себебi, Аћ Сыйлыћтардыѓ иесi–Аппаћ Ардыѓ киесi. Ћалихан Ысћаћ келе жатты… Оны да Сiз жљрiсiнен аѓѕарып отырѕандайсыз. Бџћтырма сарынындай ћоѓыр жуан дауыс сарћырай ћџлады… Екпiнi селдей ћауiптi… “Трибунаѕа шыѕып, клоун болѕанды ћояйыћ.” Кiмге ћарата айтып тџр екен? “Бџл – съезд. Дастарћандаѕы ќѓгiменi съезге сљйрелемей-аћ ћояйыћ” дедi. Ќзiл-оспаћ араластырып с%йлеген Сќкен Жљнiсовке базынасы ма бџл? Солай-ау, деймiн. “ПЭН – клубтыѓ жиырма сегiз адамы осында жоћ. Неге?” Ћалиханныѓ к%зi зал iшiн тесiп жiбере жаздады. Дауыл алдындаѕы барлау, баѕамдау с%здерi болып шыћты мџнысы. Ќне кеттi… Артына еѓсерiле бџрылып, Мџхтарѕа ала к%зiн атып ћарады да бастырмалатып жiбердi: “Сен, не саясатпен бол, не ќдебиетпен бол! Сен тарихћа жоћсыѓ ѕой. Гумилев, Бичурин тљгiлi, %з замандасыѓ Салѕариндi оћыѕан жоћсыѓ ѕой. Тракторшы болып жљрген жерiѓнен “Лениншiл жасћа” %зiм ќкелiп едiм. Шыѓѕыс хан сенiѓ не теѓiѓ. Ќуселеѓдi бiл…” Араѕа екi адам тљсiрiп (М.Рќш пен К.Смайыл) с%з с%йлеген С.Ћирабаев та “Шыѓѕыс ханѕа Мџхтардыѓ к%зiмен ћарау керек емес”, – деп ескерттi. Осылайша, %рши жаздаѕан Шыѓѕыс хан дауы саябырсып, сабасына тљстi. Кiм ћалай тљйсiндi, ћандай ойда ћалды? Тап сол жерде д%п басып, дќлдiкпен бажайлау мљмкiн емес едi. Ќзаѕа, сол сќттерде Сiз не ойладыѓыз екен? Ќлi кљнге

Ћайсар Ќлiм соныѓ жауабын бiлгiм келедi де тџрады. “Џлтымыздыѓ џяты – сiздер” деп ћорытынды с%зiмен жазушылардыѓ еѓбегiне зор баѕа берген министр Мџхтар Ћџл-Мџхаммед те Ћџрылтайдыѓ %ту барысына к%ѓiлi толатынын мќлiмдедi. …С%йтiп, жазушылардыѓ љлкен жиыны да аяћталѕан. Жоѕарыда аѕымнан жарылып айтћанымдай, бiраз уаћытты бос сырѕытып алдым бiлем. Соныѓ орны ендi толыѓћыраѕан шыѕар… Кљнделiгiме бџрыныраћ тљсiрген бiраз жазбаларымды Сiзге жолдап отырѕан осы хатћа да сыналаѓћырап енгiздiм. Ретi, ж%нi келiп тџрѕан соѓ солай еткен болармын. Ћџрылтай естелiктерi %з алдына да одан бергi бес ай мерзiм бедерiнде ќр тљрлi баспас%з беттерiнен <зiѓiзге ћатысты оћып, бiлген бiраз дерек-мќлiметтердi жиыстырып, “Ќ.Нџршайыћов” деп арнайы ашћан папкеме салып ћойыппын. Соларды жуырда таѕы бiр сџрыптаѓћырадым… …”Ана тiлi” (10. 03. 2002 ж.) газетiнде жарияланѕан Сафи <тебаевтыѓ “<мiр бойы айналайын” деп %ттiм деп аталатын естелiгi 93 жастаѕы ћарттыѓ 60 жыл отасћан зайыбы туралы жљрек жарды с%зi екен. Тебiренбей оћу мљмкiн емес. Кќрi жљрек былайша кљѓiренедi: “Т%сегiмнiѓ басында Шќрипаныѓ осы суретi (газетте м%п-м%лдiр жас ћыздыѓ бейнесi к%рiнедi) iлулi тџр. Кљнде ћарап жатамын. Оѓашада сырымды айтамын оѕан. Бџрын %лiм ћорћынышты к%рiнетiн. С%йтсем, еѓ ћорћыныштысы %лiм емес, еѓ ћорћыныштысы бiрiѓдi ана %мiрге аттандырар, бiрiѓдi мына %мiрге ћалдырар Аллатаѕаланыѓ бџйрыѕы екен. О дљниеде мен љшiн ћорћыныш жоћ екен. Ол жаћта менiѓ Шќрипам бар.” Осы тџсын оћып отырып, Сiздiѓ аяулы жарыѓыз Халима туралы жазылѕан естелiктерiѓiздi ойѕа алдым… Осы маћаланыѓ бiр жерiнде Асћар Закарин туралы жазылѕан екен. К%зiме оттай басылды. Ол жаћын аѕамыз болып келедi, <тей руынан, Торѕай бойындаѕы Ћызбел деген жерде туылѕанбыз. Естелiкте “Оћу басталѕан соѓ, рабфактыѓ комсомол комитетi Асћар Закарин екеумiзге жас%спiрiмдер мектебiндегi оћушылар арасында тќрбие жџмысын жљргiзудi тапсырѕанда, сол арманыма жеткендей ћуандым. Ендi Шќрипамен жолыѕуѕа мљмкiндiк молайды. Тќрбие жџмысына ћџлшына кiрiстiк. Асћар ќн, %леѓ љйiрмесiне бала жинай бастады…” деп Асћар аѕамыз туралы жылы лебiз бiлдiрiлiптi. Бџл аѕамызды Ќзаѕа Сiз де жаћсы

Махаббат жыршысы бiлсеѓiз керек.К%птеген жазбаларыѓызда ол кiсi туралы ой жаѓѕыртып жљрсiз ѕой. Ќсiресе, Мќншљкке ћатысты жазѕандарыѓызда арасына ћиыстырып жiбересiз. Ал Мќншљк туралы жыр сiздiѓ жљрегiѓiздi ќрдайым тынымсыз тљрткiлейтiнi ќлiмсаћтан белгiлi ѕой. Мына “Алтын орда” газетiндегi (20.09.2002 ж.) сџхбатыѓыз “Мен Мќншљктi т%рт рет к%рдiм” деп аталады екен. Онда Мќншљктi алѕаш рет к%ргенiѓiз, тiлдескенiѓiз, “Ћара торѕай” ќнiн наћышпен айтып бергенi, Невельдегi ћалалыћ баћ iшiндегi Мќншљк ћабiрiнiѓ басында %леѓге ћосып ћаралы с%з с%йлегенiѓiз жайлы баяндап берген екенсiз. Мiне, менiѓ ћолымда – “Тљркiстан” газетiнiѓ 2002 жылѕы 9 мамырдаѕы н%мiрi. Онда Тiлеу К%лбаевтiѓ “Оћ тескен газеттер” деген к%лемдi маћаласы жарияланыпты. Онымен орайластырып берiлген љш соѕыс ардагерiнiѓ суретi бiрден к%з тартып, “менi оћы” деп љгiттейтiндей. Сурет астында мынадай тљсiнiктеме бар: “Атћыштар Ќ.Нџршайыћов, Р.Бќйсейiтов жќне барлаушы Т.Майшинов.” Маћалада соѕыс жылдарында ћазаћ тiлiнде 10 майдандыћ басылым жарыћ к%рiп тџрѕаны хабарланып, солардыѓ кейбiрiне шолу жасалѕан екен. Мысалы, осы маћаладан бiлгенiмiздей, “Жауѕа ћарсы аттан!” (9 наурыз, 1944 ж.) газетiнде аѕа лейтенант Асћар Закариннiѓ “Мќншљк” деген маћаласы басылыпты… Ћолымдаѕы “Тљркiстан” газетiндегi ќлгi %зiм айтћан маћаланыѓ мына бiр жерiне к%зiм тљстi: “1943 жылдыѓ мамырында “Сталин љшiн алѕа!” майдандыћ газетi тiлшiлерiнiѓ жќне ќскери б%лiмшелерде шыѕарылатын “Жауынгерлiк листоктардыѓ” редакторлары бригада штабы тџрѕан селоѕа шаћырылды. Баспас%з кљнiне арналѕан жиналыс %ттi. Жиналыста еѓ белсендi ќскери тiлшiлерге, љздiк редакторларѕа ћџрама командирiнiѓ арнаулы бџйрыѕымен алѕыс жарияланды. Алѕыс алѕандардыѓ iшiнде сержант Ќзiлхан Нџршайыћов, сержант Мќншљк Мќметова… т.б. болды” деп љздiк тiлшiлiк еѓбегiѓiздi баѕалаумен ћатар, Жамбыл атамыздыѓ хатына жауап беру мiндетi сiзге жљктелiнгенi, оны Сiздiѓ %те ыждањаттылыћпен орындап шыћћандыѕыѓыз баяндалыпты. Ќрине, Ќзаѕа, бџл тектес деректердi бџѕан шектi де кезiктiргенмiн, <зiѓiздiѓ бiр кездерi маѕан жолдаѕан “Менiѓ жауынгерлiк жолым” атты %мiрбаяндыћ-жауынгерлiк жазбаларыѓызда да ќлгiндей

Ћайсар Ќлiм тџтћалы тџстар к%рiнiс тапћан едi. Мџнымен не айтћалы отырмын. Сiздiѓ жазушылыѕыѓызды бљгiндерi бiз ћалай сљйсiне дќрiптесек, жауынгерлiк жолыѓыздыѓ ќр ћыры таусылмайтын бiр жыр iспеттi ѕой. Осы реттен келгенде, маћала авторы К%лбаев замандасымызѕа айтар алѕысымыз џшантеѓiз. Ол жауынгер-тiлшi Ќ.Нџршайыћовтыѓ образын жарћын етiп ашып берiптi. “Жас Алашта” (15 тамыз, 2002 ж.) “Ербол мен Меѓтайдыѓ махаббаты телесериалѕа сџранып тџр” деген маћала жарияланыпты. Ж. Досмџхамедов атындаѕы Орал педколледжiнiѓ оћытушысы Серiк Ыћсанѕали: “Ќзiлхан аѕа кезiнде %зiнiѓ таѓдаулы шыѕармаларыныѓ бiрi “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романымен ћазаћ жастарыныѓ жанын баурап алѕан едi. Бiз, 70-жылдардыѓ бозбалалары, жiгiттерi бџл романды басымызѕа жастанып жатып оћыдыћ десек, артыћ айтћандыћ емес” дей келiп, “Ал осы Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романы, мен бiлсем, телесериалѕа %зi сџранып тџр. Мазмџны да, айтар ойы да тамаша, тќлiмдi” деген тџжырым жасайды. Таѕы бiр жерiнде “Бџл бiр жаѕынан, кљнi кеше ѕана жан жарынан ажал айырѕан, жљрегi жетiмсiреген жазушы аѕамыздыѓ 80 жылдыћ мерейтойына лайыћты сый болса, екiншi жаѕынан, наѕыз ћазаћы фильмдi к%рудi аѓсаѕан миллиондаѕан к%рерменнiѓ к%зайымына айналар едi” деп тљйiндi ойын бiлдiредi. Автордыѓ ойы орынды да орныћты. Бiраћ атћарушы органдар бџл џсынысћа ћалай ћарайды? Дџрыс ћарау љшiн де љлкен жљрекке тќн сезiмталдыћ, џлтжанды к%зћарас ћажет-ау, тегi. Ћолында биiлiгi бар ћайбiр шенеунiктер еѓ алдымен сол “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” кiтабын оћып, бiлген болсын деѓiз. Ќйтпеген кљнде, ондай нџрсыз, солѕын кеуделердi “бџл – киноѕа тљсiруге татитын кiтап” деп иландыру ћиямет-ћайым iс ћой. Ендiгiсiн ќр жљрекке жол тапћан туындыныѓ аћ жолы айћындары аныћ. Бџл кiтап–халыћтiкi, Сiз џланына сырттай сљйiнген ќке iспеттi, тiлеушiсiз ѕана. Дегенмен, халћына адал ћызмет еткен Ерiн ћастерлей бiлген Ел оныѓ ќкесiн де џдайы ћџрметтеп, т%бесiне к%тере бiлген ѕой. Билiктегiлердiѓ ойланатын тџсы да тап осы жаѕы болса керек. Ендi, %згелерге љлгi боларлыћ бiр мысал келтiрейiн. “Ћазаћ ќдебиетi” газетiнде (13.09.2002 ж.) “Министр халыћ

Махаббат жыршысы жазушысына сќлем бердi” деп аталатын суреттi корреспонденция жарияланды. Ќлия Арнџрћызы – немереѓiз тљсiрген суретте Сiз министр М.Ћџл-Мџхаммедпен жќне жазушы К.Сегiзбаевпен %з отбасыѓызда ќѓгiмелесiп отырсыз. Ћалыѓ ћазаћ iшiнде Атымтай жомарт атанѕан министр Сiздiѓ талантыѓызѕа табынудыѓ тамаша љлгiсiн к%рсеттi. “Атамџра” баспасынан “Атамџра кiтапханасы” деген серия ашып, одан “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романын он мыѓ данамен шыѕарып берiптi. Жќне де ћазаћша тиражы таралып болѕанан кейiн, оныѓ орыс тiлiндегi нџсћасын шыѕарып беремiн деп уќде етiптi. Министр айтса, ћалт айтпайтынын бiлемiз. Былтыр Халима апайды жоѕалтћан ћаралы кљндерiѓiздiѓ бiрiнде отбасыѓызѕа барып <зiѓiзге к%ѓiл айтып, материалдыћ к%мек к%рсеткеннен кейiн ол осы кiтабыѓызды шыѕаруѕа серт берген едi. Сол с%зiнде тџра бiлгенi љшiн де сыртта жљрген бiз секiлдi оћырмандарыѓыз разылыћ бiлдiредi министрге. “Ћазаћ жоспар жасамайды” деген тiлшi сџраћтарына ћайтарылѕан жауаптарыѓыз “Ћазаћ ќдебиетiнде” (5.07.2002 ж.) “Ћаламгердiѓ бiр кљнi” айдарымен берiлiптi. Талай оћыѕан дљнием болса да, ќр жерiне таѕы к%з сырѕытып %ттiм. Ауырлау тџстары болса да, к%з тљскенiне тоћталайын: “Ћозы мен Баянныѓ бейiтiнiѓ биiктiгi 12 метр, радиусы 6х6 метр. Киiз љй пiшiндес етiлiп салынѕан. Халиманыѓ кљмбезiнiѓ диаметрi (жердiѓ тиiсiне ћарай) 4х4 метр. Биiктiгi 6 метр болмаћ. Алты ћанат киiз љй пiшiндес етiлiп, Аћтаудыѓ (Маѓѕыстау) аћ тасынан салынып жатыр. Менiѓ де болашаћ орным Халиманыѓ ћасында болмаћ. Бiздiѓ жас кездегi ѕашыћтыћ уќдемiз осылай орындалмаћ.” Бастапћыда ауырлау с%здер ме деп, жљрексiнiп едiм, оћып шыћћан соѓ Сiздiѓ шыншыл да ѕашыћ жљрегiѓiздiѓ батылдыѕына разы кейiппен ћатты сљйсiндiм. Џлы Абайдыѓ бiрталай ѕаћлиялы с%здерi есiме тљстi де, Сiздiѓ бейнеѓiз тiптен асћаћтай тљстi… Кейiн осы газеттен “Жазушы жарына ескерткiш орнатты” деген хабар оћып, онымен ћосарлап берiлген Халима апамыздыѓ кљбезiн к%рiп, Сiздiѓ адал жар алдындаѕы антыѓыздыѓ жљзеге асћанына шексiз ћуандым. Сќулетшi Сайын Назарбекџлы да аѕынан жарылып “Дљние жљзiндегi к%птеген ѕашыћтардыѓ ћолы жетпеген мќѓгiлiк махаббатты бастарынан кешiрген Ќзiлхан аѕа мен Халима апаныѓ

Ћайсар Ќлiм шексiз сљйiспеншiлiгiне арналѕан бџл ескерткiш – ѕажайып ѕашыћтыћ дастаны Ћозы К%рпеш – Баян сџлу жырыныѓ 1500 жылдыћ тойына арнаѕан %з тартуым. Баян сџлу бейiтi атаћты Аяг%з жерiнде тџр. Сол %ѓiрде туып-%скен оныѓ бiр сiѓiлiсi Халима кљмбезi асћар Алатаудыѓ иыѕынан бой к%тергенiн шыѕармашылыћ маћтан етемiн” дептi. Расында да Халима кљмбезi айнымас адал махаббаттыѓ мќѓгiлiк бейнесiндей болып, ѕасырларѕа мџра ретiнде таѓбалана берерiне оћырмандарыѓыз имандай сенерi хаћ. Ел арасында ћазiрдiѓ %зiнде Сiздiѓ бџл Махаббат атты ћџдiреттiѓ ћолынан ѕана келерлiк Ерлiгiѓiзге тќнтi болушылар ћатарында шек жоћ десем, асырып айтћандыћ емес, сiрќ. Мџндай ойды таяуда ѕана љйiѓiзге кiрiп, Апайѕа к%ѓiл айтып шыћћан Фариза аћынныѓ %зi де ћайталаѕаны мќлiм. Осы екеуара кездесудiѓ барысынан оћырмандарын мќлiм еткен “Егемен Ћазаћстан” газетi (28.09. 2002 ж.) “Аѕа мен ћарындас” деген ћысћа материалында былай деп жазыпты: “Т%леген мен Ћозы К%рпеш жетпеген мќѓгiлiк махаббатћа сiздiѓ ћолыѓыз жетiптi. Осыны жљрегiѓiзге демеу, жаныѓызѕа медеу етiѓiз”, дедi ћарындасы аѕасыныѓ иыѕынан ћџшаћтап тџрып. Фариза аћынныѓ жљректен шыћћан бџл дќру с%здерi Сiзге жабырћаѕан сќттерiѓiзде жџбаныш болары аныћ. “Жар ћадiрiне жете бiл” (“Егемен Ћазаћстан”, 2 ћазан, 2002 ж.) деп аталатын ыћшам да болса жан-жљректi ысытып, бойѕа махаббат ћызуын ћџятын маћалаѓыз бiр деммен оћылып, %негеге бойлата тљсуiмен ћџнды екен. Ондаѕы: “Ойлап ћарасам: бљкiл тiршiлiктiѓ, бар ѕџмырдыѓ мќн-маѕынасы, сќн-салтанаты, ћызыћ-шыжыѕы адал жар ѕана екен. “Жаћсы жарѕа – жан пида!” дейтiн себебiм сол!” деген мќйектi тљйiнiѓiз ќр жљректi жалаудай желбiретiп тџратындай. Халима апай туралы жазып жатћан романыѓызды наћ осы “Жаћсы жарѕа – жан пида!” деген тџжырыммен аяћтаѕыѓыз келетiндiгiн де ашып айтыпсыз. “Жџлдыздыѓ” љшiншi санындаѕы Халима апамыз туралы жазѕаныѓызды да оћырмандар ынтыѕа оћып, ыћыласпен пiкiр бiлдiрiп жатыр. Солардыѓ бiрi жазушы, публицист iнiѓiз Серiк Ќбдiрайымов едi. Сiзге жолданѕан оћырмандар хаттарын “Ћазаћ ќдебиетi” газетi (26.04.2002 ж.) бiр бетке толтырып, кеѓ к%лемде жариялаѕан болатын. Соныѓ iшiнде

Махаббат жыршысы менiѓ Сiзге жолдаѕан (5.10.2001 ж.) хатым да жљр. Осы хатыма Сiзден жауапты алты айдан артыћ кљтiп, арасына ыѓѕайсыздау, мазмџны беймќлiм с%з жазып ћойып, Ќзаѕаѓды ренжiтiп алдым ба екен деп, торыѕып жљргенiмде Алматыѕа Жазушылар Ћџрылтайына барѕан кљнi газеттен %з хатымды оћып, к%зiм бадырайып кетсiн. Газеттiѓ делегаттарѕа таратылѕан сол санын жџрттыѓ бiразы оћыѕаныныѓ белгiсiндей ме, ќйтеуiр, таныс жазушылар “Ќ, Ћайсар, дџрыс жазѕан екенсiѓ” деушiлер аяћ аттатпады десем, артыћ айтпаспын. <зiѓiздi Ќбiлфайыз аѕамен бiрге отырѕаныѓызда суретке тљсiрiп алып жатћанымда, Сiз “хатыѓды газетке жариялаттым” деп кљлiмсiредiѓiз. Газеттiѓ сол кездегi басшысыныѓ бiрi Ќмiрхан Меѓдекеге џшырасып ћалѕанымда, ол да “оћырмандарѕа ћажет болѕан соѓ бастыћ” деп, хатыма разылыѕын бiлдiрiп жатты. Адам жан сырын жазѕанда ќдiл де шыншыл жазатын шыѕар. Мен де с%йткен шыѕармын. Ќйтпесе, Ћ,Сќрсекеев, Ж.Кенжалин, Ќ.Дљйсенбек, С.Ќсiп, Е.Шаймерден секiлдi жазушылар ћолымды ћысып, тектентекке ћолпаштамаѕан болар… Демек, жазѕандарымыздыѓ к%бiнде жан жылуы, шуаѕы кемшiн соѕып жатады екен-ау. С%йтiп, Ќзаѕа, љйiѓiзге тiреп жазѕан љшбу хатым осылайша жалпаћ жџртћа жария етiлiп, к%п игiлiгiне айналып жљре бергенiне ћайран ћалдым да, Сiздiѓ байырѕы журналистiк жан-кќсiбiѓiзге деген адалдыѕыѓыздыѓ жарћын љлгiсi деп баѕаладым бџл љрдiстi. Ќйтпесе, архивiѓiзге жылы жауып ћоймас па едiѓiз. Жќне де бџл тќсiлдiѓ оѓтайлылыѕы сол, <зiѓiзге жолданѕан бiрнеше хаттарды жариялай отырып, соѓынан тiлектестiктерi љшiн оћырмандарыѓызѕа раћмет айтуды да џмытпапсыз. Бiз соѕан мќз болдыћ, хатымызѕа газет арћылы жауап алдыћ деп ћуандыћ. <зiѓiз бiр сџхбатыѓызда: “…Ертеѓ екi-љш кiсiнi ћуантарлыћ хат жазсам, бљгiнгi тљк бiтiрмеген кљнiмнiѓ есесi %телер деп ойлаймын. <йткенi, кљнiне бiр кiсiнi ћуанту баћыт ћой!” деп, аѕыѓыздан жарылѕаныѓыздай, бiз ћалай шалћып, тасып шеѓберiмiзден астыћ десеѓiзшi. Сол бiр ћуантћан сќтiѓiз љшiн раћмет Сiзге. Ол бiр сќттiк ћуаныш емес екен-ау. Ќлi кљнге дейiн жљрек тљкпiрiне мќѓгiлiкке џялаѕан Сiз сыйлаѕан сол ћуаныш кейбiр тџстарда %зiнен-%зi оянып кетiп, ќлдќрменiѓдi еселей тљсетiндей. Жуырда теледидардан берiлiп жатћан хабардан М.Шахановтыѓ мынадай с%зiн есiттiм.

Ћайсар Ќлiм Дќрiгер ауруы бiр деѓгейлес сырћаттарѕа екi тљрлi ем жасайды. Бiр тобын бiреулерге жаћсылыћ ойлап, ћуанту тџрѕысындаѕы сезiм-кљймен емдейдi. Екiншi тобын тиiстi дќрi-дќрмекпен емдейдi. Нќтижесi ћалай дейсiз ѕой. Бiреуге тек жаћсылыћ жасап, оларды ћуантћылары келетiн сырћаттар тез айыѕып кетiптi… Ќзаѕа, жауап хаттарыѓызбен ћоса, Сiздiѓ дуалы ауызыѓыздан шыћћан ќр с%зiѓiз оћырмандарыѓызды ћандай тебiренiске тљсiрiп, шипалыћ ћасиетiмен жайдарыландырып, шырайландырады десеѓiзшi. Сондай кљйге тљсiрген жљрек шапаѕатыѓыз љшiн Сiзге Алланыѓ нџры жаусын деп тiлеймiн. Бiр кљнi ас б%лмедегi Алтын келiнiѓiздiѓ дауысы ћатты, абыржыѓћы естiлдi. – Тез келе ѕой, – деп пiсiрiп жатћан сљтi тасыѕандай аптыћты. Барсам, келiнiѓiздiѓ екi ћџлаѕы тоѓазытћыш љстiне ћойылѕан радиоћабылдаѕышта. Сiздiѓ жаѕымды дауысыѓыз сыбызѕы љнiндей елiктiрiп барады екен. Халима апамыз туралы сыр толѕап жатыр екенсiз… Ћосылып ћџлаћ тљрдiк. Ћосылып егiлдiк дегендей…Алтын келiнiѓiздiѓ бiр бџл жолы ѕана емес едi, осындай шџѕыл шаћыратыны. Сiздiѓ дауысыѓызды ести сала жљрегi алћымына тыѕылѕандай болып, менi iздеп жатћаны ылѕи. Биылѕы 9 мамыр – Жеѓiс кљнi-ау деймiн, т%рдегi ћонаћтарды елеѓ еткiзiп маѕан жљгiрiп келгенi бар ас б%лмеге ымдап шаћырып. “Ќзаѕаѓ с%йлеп жатыр екен, майдандастарын ћџттыћтап жатыр екен” деп келсем, бiр ћызыѓћыраѕан ћонаѕым “Е, ќлгi махаббаттан жаратылѕан жазушы ма?” деп жџртты ду кљлдiргенi бар едi. Теледидардан к%рiне ћалсаѓыз да, Алтын бiрiншi болып “сљйiншiлеп” жљргенi… Сiз Халима апамызды ћалай жаћсы к%рсеѓiз, бiз де Алтынды сондай жаћсы к%ремiз-ау деп, ћатты ойланам кейде. (Ќзiл ѕой. Мљмкiн, шындыћ шыѕар.) Ќзаѕа, амандыћ болса, желтоћсан айында – 80 жылдыћ торћалы тойыѓыз аталып %тiлмекшi ѕой. Оћырмандарыѓыз соны ойлап, елеѓдейтiндей. Мерейтой жаћындаѕан сайын мен де ќр тљрлi ойѕа берiлемiн. Мысалы мынандай: баяѕыдан Ћостанайдан, Арћалыћтан, ендi Астанадан Сiзбен љзбей хаттасып жљргендiктен, бљйiрi тоћ жинаћћа жарарлыћ бiраз материалдар ћџралып ћалды. Солардыѓ басын ћосып, ќзiрге шартты атауы – “Ќзiлхан ќлемi” немесе “Кiшiктiктен –

Махаббат жыршысы џлылыћћа жол” дегендей етiп, кiтап шыѕарсам ба деп те толѕанамын. Мерейтойѕа љлгермегенiмен, кейiн де жљзеге асып жатса, ћанеки. Кiтап толыћћанды бола тљсуi љшiн деген дќмемен, Ќзаѕа, %зiѓiзге мынадай сџраћтар ћойып, бiр жолы немесе бiртiндеп жауаптар алѕым келедi. Яѕни, екеуара хаттар циклi жалѕасын тауып жатса дегендiк ћой. Мљмкiн менiѓ осы жолѕы ћойып отырѕан ќрбiр сџраѕым Сiздiѓ жеке-жеке хат-жауаптарыѓызѕа негiз болып ћалар. Сонымен: 1. <зiѓiзге жолдаѕан оћырмандардыѓ лебiздерi жетiп, артылатынын бiлемiз. Солардыѓ iшiнде ќлi кљнге жария к%рмей (мљмкiн ыѓѕайсыздыћ тџрпатынан шыѕар) жатћандары бар ма? Бар болса, менiѓ соны бiлуiме болар ма екен? Сiз туралы жљз оћырманныѓ пiкiрiн сџрастырып жљрмiн. Ћолыма тие ћалѕанда, жауаптардыѓ жайлы, жайсыздыѕына ћарамастан <зiѓiздi де таныстырмаћпын. 2. Ќ.Нџршайыћовтыѓ %з оћырмандарынан жасырѕан iшкi сыры бар ма екен? Пенде есебiнде, ќрине, ћџпия сырлар болуы мљмкiн-ау. Ал љлкен Жазушы ретiнде жан тљкпiрiнiѓ тылсымында айтылмайтын сырлар бола ма? Ашып айту да ерлiк болар… 3. Орыс баспаларынан “Переписка русских писателей” сериясымен классиктердiѓ хаттасулары жинаћталып, томтом кiтап болып шыѕып жатыр. Мысалы, Л.Толстой, Н.Гоголь, А.Чехов, М.Горький, т.б. хаттары – эпистолярлыћ жанрдыѓ љздiк љлгiлерi. Тiптi Гогольдiѓ академиялыћ бес томдыѕыныѓ љш томын хаттары ћџрайды. Бiзде ше? Оћырмандарыѓызбен еѓ к%п, жиi хаттасады деген Сiздiѓ хаттасулар жинаѕыѓыз неге шыћпай жљр? Бљгiндерi бiзге М.Горькийдiѓ 9 мыѓнан астам хаты бар екенi белгiлi. Сiздiѓ хатыѓыздыѓ саны ћанша? 4. Чеховтыѓ хаттасуларын оћу – бiр ѕанибет. Сол заманныѓ тџрпатымен %мiр сљрiп, адами ортаныѓ ћалпына етене кiрiгiп кетесiз. Ендi, сол хаттардыѓ мазмџнына сќйкестендiрiп Сiзге бiрнеше сџраћ ћойѕалы отырмын. – А. Ч: ”Я читаю Тургенева. Прелесть, но куда ниже Толстого. Толстой, я думаю, никогда не постареет. Язык устареет, но он все будет молод.” – Сiз осы тџрѕыда не айта алар едiѓiз?

Ћайсар Ќлiм – “Гоните поэтов и беллетристов в деревню! Что им нищенствовать и жить впроголодь?” – Яѕни, тџрмыстыћ жаѕдаймен ћатар, ќдеби азыћћа ћатысты ой. Бiзден де жаппай ауылѕа бет-бџрыс байћалады. Марћџм С.Адамбековтан бастар болсаћ, Оралда – Ћ.Мырзалиев, Атырауда – З.Ћабдолов, Павлодарда –А.Шамкенов, т.б. Сiздiѓ ойыѓызша, мџндай љрдiс ћџптарлыћ па? <зiѓiздiѓ бљйрегiѓiз ешћайда бџрмай ма? Аталѕан “тџрѕындар” ѕажап шыѕармалар бере ала ма? Ќлде, партияныѓ %ндiрiске арнайы жiберiп, тапсырыспен кiтап жаздырѕаны тиiмдi ме? – “Надо иметь цель в жизни, а когда путешествуешь, то имеешь цель.”– Атаћты “Сахалин аралы” сапарынан керемет туынды жарияланды емес пе. Сiз iссапарларѕа жиi шыћтыѓыз, бiраћ ћиын бiр тылсымы мол, ћауiпi басым асуларѕа бас тiгiп к%рмедiѓiз бе? Fажап шыѕарма сонда туып ћалмас па едi? Рас, соѕыстан %ткен ћатерлi %ткел бола да ћоймас. Майдангер болмасаѓыз, “Аћићат пен аѓыз” да жазылмас едi. Дегенмен, тосын iссапарлар туралы айтып отырмын. – “Если не буду прибавляться в весе, то придется ехать на кумыс. “– Ќрине, <зiѓiздiѓ денсаулыѕыѓыз ж%нiнде айтуыѓыз керек шыѕар. Ћымыздан г%рi Сiз дќрi-дќрмекке амалсыз к%ндiгiп алдыѓыз ѕой. – “Надо жениться. Быть может, злая жена сократит число моих гостей хотя наполовину.”– Халима апайдыѓ ћонаћ кљтiмi ћалай едi? – “Я купил имение в долг.”– Сiз бџл ж%нiнен не айтасыз? – “Построил дом. Дом небольшой, но удобный.”– Сiзде ше? – “Я очень боюсь речей. Как только кто за юбилейным обедом начнет говорить речь, я становлюсь несчастным, и меня тянет под стол”– Кейбiр мерейтойларыѓызѕа %зiѓiз мќн бермеген тџстарыѓыз болды. Ары ћарай дамытсаѓыз екен. – “Толстого я люблю очень… Куприна я совсем не читал. Горький мне нравится, но в последнее время он стал писать чепуху, чепуху возмутительную, так что я скоро брошу его читать… Короленко – чудесный писатель. Его любят и недаром. Кроме всего прочего, в нем есть трезвость и чистота.” – Сiз осылай ашыћ пiкiр айтып к%рдiѓiз бе? Айтпасаѓыз, себебi неде?

Махаббат жыршысы – “Женщины-писательницы должны писать много, если хотят писать: вот Вам пример – англичанки.”– Бiздiѓ ќйел жазушылар т%ѓiрегiндегi ойларыѓыз ћандай? 5. Л.Толстой кљнделiктерi таѕылымдыћ жаѕынан теѓдессiз маѓызѕа ие мол пiшiлген дљние екендiгiнде с%з бар ма? Ол кейбiр сќл љзiлiстерiмен кљнделiгiн %мiр бойы 63 жыл жљргiзген. Яѕни, 18 жасар жас%спiрiм-студент шаѕынан бастап жазып, 82 жастаѕы ќлемге атаћ-даѓћы жайылѕан данышпан жазушы атанѕанѕа дейiн кљнделiгiн тынымсыз толтырып отырѕан. Ол кљн%рiм шежiрелерi бiздiѓ ћолымызѕа том-том кiтап болып тигенi мќлiм. Сондай-аћ Толстой “Дневник для одного себя” деп аталѕан тљрiн де жљргiзiп келген. Онда мынандай жазулар бар: “…Чтоб жить честно, надо рваться, путаться, биться, ошибаться, начинать и бросать, и опять начинать и опять бросать, и вечно бороться и лишаться. А спокойствие – душевная подлость.”– Сiзде, Ќзаѕа, кљнделiктiѓ екi тљрi бар ѕой. Бiрi – тџрмыстыћ, екiншiсi – ќдеби. Солардыѓ iшiнде жариялауѕа “ыѓѕайсызданатын” тџстары бар ма? Кезiнде Толстойдыѓ зайыбы Софья Андреевна %з басыныѓ келеѓсiздiктерi жазылѕан жерлерiн кљнделiктен %шiрiп тастауды кљйеуiнен ћатты талап етiп, айтћанын орындатћанын да наћты дерек арћылы бiлемiз. – Сiзде ше? 6. В.Булгаковтыѓ 1989 жылы Мќскеудiѓ “Правда” баспасынан “Л.Н. Толстой в последний год его жизни. (Дневник секретаря Л.Н. Толстого)” деп аталатын кiтабы шыћты. Бџл бiр – ѕажап дљние, мќѓгiлiк ќлемi десе де боларлыћ кiтап. Жоѕары оћу орнындаѕы оћуын тастап џлы жазушыѕа к%мекшi болып келген жас азамат %з иесiнiѓ ќрбiр кљнiнен к%рiп бiлгенiн, к%ѓiлге тљйгендерiн тљртiп жаза берген ѕой. Неткен ерлiк. Бай мџра. Ќзаѕа, осындай мысалдар бiзде бар ма? Fали, Ќбдiлда секiлдi к%мекшiлер Жамбыл атадан осы тектес жазбалар ћалдыра алды ма? Ќлде, љзiк-љзiк жаѕдаяттармен ѕана шектелдiк пе? Џлы Мџхтардыѓ ќдеби-тџрмыс тiрлiгiнен толыћ ћаныћтыратын кљнделiк-жазбалар кемшiн-ау. Маѕан осы, џлы Мџхаѓныѓ шыѕармашылыћ лабораториясы жџмбаћ кљйiнде ћалып жљргендей ќсер бередi. Fаламат талант деймiз, к%л-к%сiр дљниесi бар деймiз – солар ћалай %мiрге келдi? Жазу тќсiлi ћалай едi? Пенделiк ћасиет-кейпi ћандай? Рас, ол кiсi тура-

Ћайсар Ќлiм лы жазылѕан естелiктерде ќркiм ќр ћырынан толыћтыра ќѓгiмелегенi мќлiм. Бќрiбiр бiрдеѓесi жетiсiѓкiремейтiндей. “Толстойша” бiр iздiлiк жоћтыћтан ба екен? Егер, џлы Мџхаѓныѓ ќдеби к%мекшiсi болѕанда ѕой, бљйтiп бармаћ тiстемеген де болар ма едiк? Бiздiѓ естелiктердiѓ к%бiне “бќленше айтыпты-мыс” боп келетiнi дќлдiк шеѓберiн ћушита тљсетiнi рас. Оныѓ арѕы жаѕында автордыѓ %сек, %тiрiкке бой алдыратыны, %зiн дќрiптей бастайтыны жасырын емес. Демек, ќѓгiме шындыћтан алшаћтай бередi. Осы ретте, Ќзаѕа, не айтасыз? 7. Толстойдыѓ жазѕан хаттарын куќлiк етiп, оѕан ћонаћћа келушiлер к%п болѕан. – Сiзде сондай ћонаћтар жаѕы ћалай? 8. М.Маѕауиннiѓ шыѕармашылыћ жоспары сызылѕан “Алтын дќптерi” бар. Ћазаћ ћанша жоспар жасамайды дегенiѓiзбен, Мџхтардыкi де ж%н бе деп ћаламыз. Осы т%ѓiректе не айтар едiѓiз? Љлкен жазу алдында Мџхтарша сия кљлiн, ћаламџш тљрiн iздеп сарсылмайсыз ба? 9. М. Шахановша “соавторшыл” болу тќсiлiне ћалай ћарайсыз? 10. Ф.Достоевский туралы ќйелi керемет естелiк кiтабын ћалдырды. Сiз туралы Халима апайдыѓ жазбалары болды ма? 11. Халима апай алдында “ќттеѓ, соным бекер болды-ау” дегiзерлiктей айып – %кiнiшiѓiз бар ма? <згелерге сабаћ болсын, жасырмай айта аласыз ба? 12. Жазѕанда – мiнсiз, ал %мiрде кiсiлiксiз жазушылар бар. Солар туралы не дер едiѓiз? Ондайлар жаћсы шыѕармалар тудыра ала ма? т.б. Ал ћџрметтi, Ќзаѕа, осымен хатымды аяћтаймын. Тым џзаћтау болып, уаћытыѓызды босћа алып жатсам, алдын ала кешiрiм %тiнемiн. Сау-сќлемет болып тџрыѓыз. Отбасына сќлем айтыѓыз. Мљмкiндiк болып жатса, Сiзден хат-хабар аламын ѕой деп, дќмеленемiн. Мына суреттердi ћоса жiберiп отырмын. Сќлеммен, 0зiѓiздi аса ћадiрлеушi iнiѓiз Ћайсар ЌЛIМ. 14.10.2002 ж., Астана ћаласы

Махаббат жыршысы * “Егемен Ћазаћстан” газетiнiѓ редакциясы Газет ћызметкерi, жазушы Ћайсар ЌЛIМГЕ Ћайсар ћалћам! Сiздiѓ 14 ћазанда (2002) маѕан жолдаѕан к%лемдi хатыѓызды алдым. Ауруханада жатып оћып, жан тебiрентер хатыѓыздан кљштi ћуат алдым. Жiберген суреттерiѓiзге жќне рахмет. Мен туралы шыѕармашылыћ ниетiѓiзге шексiз ризамын. Сџраѕан мќлiметтерiѓiздiѓ бќрiн жiберемiн. Ауруханадан есеѓгiреп шыћтым. Есiмдi жиѕаннан кейiн ол %тiнiшiѓiздi орындауѕа кiрiсемiн. Халима апаларыѓ туралы кiтап шыћћалы жатыр едi. Осы екi жџмысты ћатар жљргiзермiн. Ол кiтапты шыѕарушы да (<зiѓiз бiлетiн Нџртай Сабильянов) тыѕыздатып жатыр. – Ол кiтапты сiздiѓ сексен жылдыѕыѓызѕа дейiн шыѕартып, ћолтыѕыѓызѕа ћыстырып беруiм керек. Сонда Сiз ћымбатты Халима апаймен Алматы к%шесiнде ћолтыћтасып жљргендей боласыз. (Апай екеуiѓiздiѓ жџп жазбай, к%шеде ћолтыћтасып жљргенiѓiздi %зге жџрт та, %зiм де сан рет к%рдiк ћой), – дейдi. Сiз сияћты ћамћор iнiм барына ћабаѕат ћуаныштымын, ардаћты iнiм. Менiѓ %мiр жолым ешкiмге керексiз шыѕар деп ойлаушы едiм. Сiздiѓ хатыѓыздан кейiн менiѓ де бастан кешкендерiм бiреу болмаса, бiреуге керек екен-ау деп љмiттенiп ћалдым. Келiнге, ћымбатты келiнге (ћолынан шай iшiп, шарап жџтпаѕан келiндердiѓ аттарын џмытып ћала беретiн жаман ќдетiм бар) к%п-к%п сќлем. Шай мен шарап туралы айтћаным %зiмше ќзiлiм ѕой. Ќйтпесе, к%рмеген ћайнаѕаѕа келiн шай мен шарапты ћалай берсiн? Анада, газетте шыћћан маѕан жазѕан хатыѓда келiннiѓ атын айтып едiѓ. Бiраћ, ол газет те, хат та ж%пелдемеде ћолыма тљспей ћалды. Содан соѓ сасћанымнан айтып жатћаным ѕой. Зор ћџрметпен, аѕаѓ Ќз.Нџршайыћов. 8.11.2002 ж. Алматы.

* Жеделхат Алматы, 72 Ћџрманѕазы, 90, 28-пќтер. Ќзiлхан Нџршайыћовћа Ћазаћ халћыныѓ ћањарман жазушысы <зiѓiздi 80 жылдыћ мерейтойыѓызбен ћџттыћтаймыз. Џзаћ ѕџмыр тiлеп, жаћсы шыѕармалар кљтемiз. Ћайсар – Алтын. 15.12.2002. Астана. Ћайсар Ќлiм

II б $ л i м ТЌН ШЌРБЌТI * Ћайсар ЌЛIМГЕ Астана Ћымбатты Ћайсар бауырым! Сiздiѓ %ткен жылы 14 ћазанда жазѕан тамаша хатыѓызды алѕаныма љш айдан асып барады екен. Содан берi жауап жiбере алмай жатћаныма кешiрiм сџраймын. Ќр тљрлi себептер болды. Еѓ басты себеп жалѕызiлiктiлiгiм. Бџрын, Халима жеѓешеѓ барда маѕан келген бiр хат жауапсыз ћалмайтын едi. Ол кiсiден айырылѕаннан кейiн бiр емес, екi ћолынан айрылѕан мљгедек, жарты жан (адам) сияћты болып ћалдым. Жџмысым бастан асады. Соныѓ бќрiн ћолма-ћол орындауѕа кљш, ћуат, к%мек жетпей жатыр. Жауап жазылмаѕан хаттар ћазiр љйiлiп ћалды. Бџл хатыѓыз менi ћатты ћуантты. Мен ойламаѕан шаруаѕа – мен туралы кiтап жазуѕа бел буыпсыз. Байлыћ, билiк, белсендiлiк ауылынан алыс жатћан менiѓ, менiѓ %мiрiмнiѓ кiмге керегi бар деп ойлайтынмын. Ертеѓ мен %лгенде де ешкiм естелiк жаза ћоймас деп, ћазiр ќркiм %з жаћындастары, жаћтастары жайында кiтап шыѕарып жатыр, менде ондай жаћын да, жаћтас та жоћ ћой деп ойлап, к%зiм тiрiсiнде %зiм жайында замандастарымныѓ естелiктерiн жинап ћалдырып кетейiн (кейiн шыћса – шыѕар, шыћпаса тџрар) деп бiраз естелiктер жинап жљргенмiн. Ћазiр ол жинаѕаным ћалыѓ-ћалыѓ екi папка болды. Сiздiѓ бџл хатыѓызды да сол естелiктердiѓ ћатарына ћосармын деп ћуандым. Хатыѓызды кеше екiншi рет оћып шыћтым. Таѕы да тебiрендiм. Сџраћтарыѓызѕа жљйелi жауап беру љшiн бiрнеше кљн отыруым керек екен. Оѕан дейiн Сiзге алжау болатын бiраз материалдарды жiберiп отырмын. Бџлардыѓ ќрћайсысыныѓ iшiнде Сiзге керектi детальдар табылар деп

Ћайсар Ќлiм ойлаймын. Ќзiрше осы ћаѕаздарды аћтара тџрыѓыз. Алдынала жiберiп отырѕан ћаѕаздарымныѓ тiзiмi мынадай: 1) Жазушыѕа љш ћџттыћтау. 2) Президент Назарбаевтыѓ 13 ћарашадаѕы хаты. 3) Президент Назарбаевтыѓ биылѕы 6 ћаѓтардаѕы хаты. (Оригиналымен ћоса). 4) Соѓѕы хаттыѓ “Жас Алаш” газетiнде басылѕан нџсћасы. 5) “Ана тойы – џлы той” деген менiѓ бiр тойда с%йлеген с%зiм. 6) Мыѓбай Рќштiѓ менiѓ 80 жылдыѕыма арнаѕан %леѓi. 7) Мџхтар Шахановтыѓ Жаѓа жылмен ћџттыћтау хаты. 8) Ауыл аћыны Кеѓес Сейдалыџлы Бќйтеректiѓ арнау %леѓi. 9) Аћын Мерѕали Ыбыраев марћџмныѓ менiѓ 70 жылдыѕыма арнаѕан %леѓi. 10) “Менiѓ кейiпкерлерiм” деген таћарыпта радиодан с%йлеген %з с%зiм. Ќзiрше осыларды аћтара тџрыѓыз. Айтпаћшы: 11) “Студенттермен кездесу” џмыт ћалып барады екен. Бџл менiѓ былтыр Алматы педагогикалыћ университетiнде болѕан кездесуде студенттердiѓ сџраћтарына берген жауаптарым. Ћымбатты Алтын келiнге сќлем жолдаймын. Балаларѕа бас иемiн. Олар болашаћ ћой. Бќрлерiѓiздiѓ аман-сау болуларыѓызѕа тiлектестiгiмдi бiлдiремiн. Сiзге сќлем жолдау арћылы Астанаѕа алыстан бас иемiн. <сiп-%ркендей берсiн деймiн. Аѕалыћ ыстыћ ыћыласпен Сiздiѓ Ќзiлхан Нџршайыћов. 5.02.03. Алматы. P.S. Мына бiр ћаѕазды да ћоса салайын: 12) “Тост” деген менiѓ Университет ѕылыми кеѓесi мљшелерiнiѓ алдында с йлеген с зiм. Мына дљниелер зiме жазылѕан хаттар, ћџттыћтаулар леѓдер, кездесу кешiнде айтылѕан баяндар, жауаптар, лебiздер де архивiѓде ћала берсiн. Ќз.Н. Алматы ћаласы, Ћџрманѕазы к%шесi 90-љй, 28-пќтер. Ќзiлхан Нџршайыћовћа. Ћадiрлi Ќзеке! Сiздi шыѕып отырѕан сеѓгiрлi асуыѓыз сексен жасћа толуыѓызбен шын жљректен ћџттыћтаймын. Сiз ћашан да адалдыћты, iзгiлiктi, достыћты, имандылыћты

Махаббат жыршысы шыѕармаѓызѕа арћау еткен шын мќнiнде халыћтыѓ сљйiктi жазушысысыз, ћалыѓ оћырманѕа махаббат жыршысы атанѕан ћадiрлi ћаламгерсiз. Бiр ѕана “Махаббат, ћызыћ мол жылдарыѓыз” – ћай џрпаћтыѓ болсын к%ѓiлiн толћытып, жљрегiн тебiрентер %мiршеѓ шыѕарма. Кеше ѕана басына аћ кљмбезiн %зiѓiз орнатћан Халима апаймен %ткен Ћозы мен Баяндай ѕџмырыѓыз – бљгiнгi џрпаћћа %неге, жастарѕа аѓыз етер б%лек жыр. Ћадiрлi Ќзеке, ќрдайым кљйлi-ћуатты болыѓыз, бала-шаѕаѓызѕа амандыћ, береке-бiрлiк тiлеймiн. Ћџрметпен Мџхтар Ћџл-Мџхаммед, Ћазаћстан Республикасыныѓ Мќдениет, аћпарат жќне ћоѕамдыћ келiсiм министрi. 14.12.2002. Ћџрметтi Ќзiлхан аѕа! Ћазаћстан Ћарулы Кљштерiнiѓ Ќскери академиясыныѓ џжымы шынайы сљйiспеншiлiкпен Сiздi 80 жасћа толѕан мерейтойыѓызбен шын жљректен ћџттыћтайды! Сiзге денiѓiзге саулыћ, отбасыѓызѕа амандыћ тiлеймiз! Сiздей талант, дарын иесi бойындаѕы табиѕат берген жомарттыћты, жљрегi тазалыћты оћырмандарѕа абзал да, адал да, ѕажап та, тарихи да шыѕармашылыѕыѓыз арћылы жеткiзгенiѓiз љшiн Отан ћорѕаушылар атынан ризашылыѕымызды бiлдiремiз. Сiздiѓ ћаламыѓыздан туѕан барлыћ шыѕармаларыѓыз – асыл жџртымыздыѓ сљйiп оћитын кiтаптарыныѓ бiрi. Халћымызѕа аѓыз болѕан ардаћты батыр аѕамыз Бауыржан Момышџлы жайлы жаза отырып, Сiз %скелеѓ џрпаћты патриоттыћ рухта тќрбиелеу ћажет екенiн, онсыз ћоѕамдыћ бiрлiкке жетуге болмайтынын аталыћ, ќкелiк борышыѓыз ретiнде тљсiнiп, ћоѕам таѕдырына, џрпаћћа асыл мџра ћалдырдыѓыз! Бiздер, ќскери адамдар, мемлекетiмiздiѓ тќуелсiздiгiн баянды етуге, ћуатын арттыруѕа, оныѓ игiлiгiне, халыћаралыћ ћоѕамдастыћта абыройыныѓ %суiне адал ћызмет етемiз деп, Сiз сияћты халћымыздыѓ ардаћты, халыћ љшiн ћызмет ететiн аѕа-аталарымыз алдында бас иемiз. Љлкен шыѕармашылыћ жолыѓыз љстiнде ата-бабаларыѓыздыѓ аруаѕы желеп-жебеп жљре берсiн! Е.ОРАЗОВ, Ћазаћстан Республикасы Ћарулы Кљштерiнiѓ Ќскери академиясыныѓ бастыѕы, полковник.

Ћайсар Ќлiм Алматы, Ћџрманѕазы к%шесi, 90-љй, 29-пќтер. Ћазаћстанныѓ халыћ жазушысы Ќ.Нџршайыћовћа Аяк%з ауданы тџрѕындары атынан Сiздi елiмiздiѓ тќуелсiздiк кљнiмен жќне 80 жасћа толуыѓызбен шын жљректен ћџттыћтаймын. Ќрдайым денiѓiз сау болып, отбасында ћуаныш пен баћытћа б%лене беруiѓiзге тiлектеспiн. Ћазiргi ћазаћ ќдебиетiндегi аса к%рнектi тџлѕалардыѓ бiрi – Сiздiѓ ћаламыѓыздан туѕан шыѕармалар оћырман ћауымын ќсiресе жастарды отаншылдыћћа, туѕан жерге сљйiспеншiлiкке, махаббат пен %зара сыйластыћћа, iзгiлiк рухына тќрбиелеп келе жатћандыѕын жаћсы бiлемiз. Бџл тџрѕыдан алѕанда “Аћићат пен аѓыз” роман-диалогынан бастап “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” жќне басћа роман, повестерiѓiз, ќѓгiмелерiѓiз публицистикалыћ туындыларыѓыз осыныѓ жарћын дќлелi болып табылады. Ќр шыѕармаѓызды асыѕа кљтiп, ќрбiр туындыѓызды таѕатсыздана тосатын аяк%здiк оћырмандарыѓыз љстiмiздегi жылы республикалыћ “Жџлдыз” журналында жарияланѕан %мiрлiк жарыѓыз Халима апай жайлы повесiѓiзбен тебiрене танысса, таяуда ѕана облыстыћ “Дидар” газетiнде басылѕан “Баян сџлуѕа арналѕан монолог” атты “Ћозы К%рпеш – Баян сџлу” эпосыныѓ 1500 жылдыћ тойында айтуѕа ќзiрлеген лебiзiѓiз жџртшылыћты ерекше сезiмге б%ледi. Бџл туындылар Сiздiѓ биiк парасатыѓыз бен аса зор адамгершiлiгiѓiздi, сљйiктi жарѕа деген адал махаббатыѓызды таѕы бiр мќрте к%рсетiп отыр. Сексеннiѓ сеѓгiрiне сергек сенiммен аттап отырѕан ћадамыѓызѕа гљл бiтсiн, џзаћ ѕџмыр жасаѓыз. Ћџрметпен, Аяк"з ауданыныѓ ќкiмi М.Ќкiрќмов. 15.12.2002. Жазушы алѕысы Менiѓ туѕан кљнiм – 15 желтоћсан. Биыл бџл кљнi т%ртiншi рет 20 жасћа толдым. Осы ћуанышты кљнiме байланысты маѕан арнаулы ћџттыћтау, жеделхат жiберген

Махаббат жыршысы Ћазаћстан Республикасыныѓ Мќдениет, аћпарат жќне ћоѕамдыћ келiсiм министрi Мџхтар Ћџл-Мџхаммедке, Ћазаћстан Республикасы Ћарулы Кљштерi Ќскери академиясыныѓ бастыѕы полковник Едiл Оразовћа, Шыѕыс Ћазаћстан облысы, Аяк%з ауданыныѓ ќкiмi Марат Ќкiрќмовћа, Ћазаћстан Жазушылар одаѕы басћармасыныѓ т%раѕасы Нџрлан Оразалинге жќне бџрынѕы 100-дербес ћазаћ атћыштар бригадасыныѓ ардагерлерi кеѓесiне шын жљректен алѕыс айтамын. Осы кљнгi н%мiрлерiнде “Жас Алаш” (редакторы Ж. Ћорѕасбек), “Ћазаћстан сарбазы” (редакторы подполковник С. Ћанапиянов), “Ћазаћстан-Заман” (редакторы М.Тоћашбаев), Шыѕыс Ћазаћстан облыстыћ “Дидар” (редакторы Ж. Ќдiлбаев) газеттерi менiѓ мерейтойыма арнап материалдар жариялады. Бџл кљнi менi ћџттыћтап 48 адам телефон соћты. 60 шаћты адам љйiме келiп ћџттыћтап, дастарћанымнан дќм татты. Љйiме келгендерге тойдан тќбќрiк ретiнде биыл “Атамџра” баспасы бесiншi рет ћайта басып шыѕарѕан “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романыныѓ бiр-бiр данасын сыйладым. “Жас Алаш” газетi арћылы менiѓ осы џлы ћуанышымды б%лiскен аѕаларым мен жеѓгелерiмнiѓ, достарым мен жолдастарымныѓ, iнiлерiм мен келiндерiмнiѓ жќне ћарындастарымныѓ бќрiне шексiз ризашылыѕымды бiлдiремiн. Ќзiлхан Нџршайыћов, Ћазаћстанныѓ халыћ жазушысы, Џлы Отан соѕысыныѓ ардагерi. 18 желтоћсан, 2002 жыл. Алматы. * Алматы ћаласы, Ћџрманѕазы к%шесi, 90-љй, 28-пќтер Ќ.Нџршайыћовћа Ћџрметтi Ќзаѕа! Халима жеѓгемiз марћџмныѓ басын ћарайту ниетiѓiзге ыћылас танытып, шамалы шапаѕатымды тигiзгенiме љлкен алѕысыѓызды айтып хат жазыпсыз. К%п рахмет!

Ћайсар Ќлiм Ниетiѓiздi орындап шыѕыпсыз, ћайырлы болсын. Жџртшылыћтан естiп, басылымдардан байћап жљрмiн, жеѓгемiз басына осындай ќсем кљмбез орнатуѕа ќбден лайыћты жан екен. Мљмкiндiк тапсам, бљгiнде к%пшiлiктiѓ ћолынан тљспей жљрген “Халима” атты хикаятаѓызды мен де оћып шыћпаћпын. Екеуiѓiздiѓ жан толћытарлыћ шынайы сыйластыћтарыѓыз кейiнгi жастарымызѕа жаћсы љлгi-%неге деп ойлаймын. Осы ыћылас-ниетiѓiздiѓ бќрiне жеѓгемiздiѓ ќруаѕы риза шыѕар. Ендi ћайраттаныѓыз, кљтiнiѓiз, ауырмауды ойлаѓыз. Сау-сќлемет болыѓыз. Ћџрметтi Ќзеке! Тќуелсiздiгiмiздiѓ бiрiншi кљнiнен бастап, аѕалыћ жљрегiѓiзбен, адал пейiлiѓiзбен барша iстерiмдi ћолдап келесiз. Аћ жљректен шыћћан батаѓызды алып жљрмiн. Зор рахмет! Туѕан елiмiзге ћызмет iстеп, аман-сау жљре беруiѓiзге тiлектеспiн. Нџрсџлтан Назарбаев. 13.ХI.2002 ж. * Ћџрметтi Ќзеке! 1991 жылѕы тџѓѕыш Президент сайлауынан кейiнгi кездесуде Х.Ерѕаливпен бiрге маѕан баталарыѓызды берiп, аћылдарыѓызды айтып едiѓiздер. Бќрi есiмде. Содан берi Тќуелсiздiктi ныѕайтып, Ћазаћстанды мемлекет ету жолындаѕы менiѓ iстеген еѓбегiмдi ќрдайым ћолдап келесiз. Маѕан хат жазып, ойыѓызды ортаѕа салып, елдегi болып жатћан %згерiстерге %з пiкiрiѓiздi айтып жљрсiз. Сондыћтан да мен Сiзге ќр кезде зор ризамын. 5.01-да болѕан кездесуде маѕан “Махаббат, ћызыћ мол жылдарды”, “Халиманы” сыйѕа тарттыѓыз. Бiрiншiсiн бџрын оћыѕан едiм, екiншiсiн ћолыма алѕан бойдан бас к%термей оћып шыћтым. Тќлiм-таѕылымы мол, керемет шыѕарма екен. Дќл ћазiргi заманда жастар к%бiрек оћитын хикая. Сiздiѓ шыѕармаларыѓыз, ойларыѓыз – ел ћазынасы. <мiрiѓiз – љлгi! Аман-сау болыѓыз, Ќзаѕа. Аса сыйлайтын Н.Назарбаев. 6.01.2003 ж.

Махаббат жыршысы * Ћазаћстан Республикасыныѓ Президентi Нџрсџлтан Ќбiшџлы Назарбаевћа Аса ћымбатты, биiк мќртебелi Нџреке! Сiздiѓ маѕан арнап 6 ћаѓтар кљнi (2003) жазѕан хатыѓызды зор ћуанышпен оћып шыћтым. Уаћыт тауып, “Халима” хикаясын оћыѕаныѓызѕа шексiз ризамын. Ендi оны жеке кiтапша етiп шыѕартсам деймiн (демеушi табылса). Ќдебиет тарихында Мемлекет басшысыныѓ жазушыѕа %з ћолымен хат жазуы – %те сирек оћиѕа. Бiреу ѕана. Ол француз жазушысы атаћты Вольтерге (1694-1778) %з ћолымен хат жазѕан Пруссия королi Фридрих II (1712-1786) екен. Еѓ џлы аћын А.С.Пушкинге (1799-1837) Ресей патшасы Николай I-шi де (1796-1855) мџндай хат жолдаѕан жоћ. Тiптi кешегi Сталиннiѓ %зi де Кеѓес дќуiрiнiѓ еѓ атаћты жазушысы Максим Горькийдiѓ (1868-1936) табалдырыѕын аттап, љйiне бiр рет бас сџѕып шыћћанымен, оѕан %з ћолымен хат жазбаѕан. “Сiздiѓ шыѕармаларыѓыз, ойларыѓыз – ел ћазынасы. <мiрiѓiз – љлгi!” деп, менiѓ ћарапайым еѓбегiм мен ћарапайым %мiрiмдi жоѕары баѕалаѕаныѓызѕа ћатты тебiрендiм! Бџл хатыѓыз менiѓ Вольтер, Пушкин, Максим Горький сияћты данышпандыѕымныѓ нќтижесi деп емес, Сiздiѓ даналыѕыѓыздыѓ, Сiздiѓ џлттыћ ќдебиетiмiздi %ркендетуге деген ыстыћ ыћыласыѓыздыѓ, ќрi Сiздiѓ адами кiшiпейiлдiгiѓiздiѓ белгiсi деп бiлемiн. Сiздiѓ бџл хатыѓыз маѕан Мемлекеттiк наградалардан да, АЋШ президенттерiнiѓ суреттерi салынѕан доллардан да ћымбат. <ткенi: иесi %лгеннен кейiн орденнiѓ ћџны кетедi, аћша аз кљндiк аужалдан артпайды. Ал, хаттыѓ (ќрi тар, ќрi кеѓ маѕынада) ћасиетi ешћашан жойылмайды. Оныѓ љстiне ол хат Сiз сияћты аса љлкен тарихи тџлѕаныѓ ћолымен жазылса – баѕасы барынша биiк болмаћ. Сiздiѓ бџл хатыѓызды менiѓ љрiм-бџтаѕым бой тџмар етiп саћтайтынына сенемiн. Сiздiѓ бџл хатыѓызды газет бетiнен к%ргеннен кейiн менiѓ %мiрдегi еѓ адал, еѓ ќдiл: алдамайтын, айнымайтын љш досым да (оћырман, к%рермен жќне тыѓдарман) ћатты ћуанатын болды, ћымбатты Нџреке.

Ћайсар Ќлiм Адам %зiнiѓ ћандай екенiн аныћ бiле бермейдi. Ќсiресе, бiздiѓ шыѕармашылыћ ћауым адамдарыныѓ к%пшiлiгi %здерiн %те жоѕары баѕалайды. (Мен олардыѓ ћатарына кiрмейтiн азшылыћтыѓ iшiнде болуым керек). Ал, шын мќнiнде кiмнiѓ ћандай кiсi екенiн сырт к%з ѕана ќдiл айырады. Асыѓды жеп, араѕыѓды iшiп кету љшiн %тiрiк маћтайтын жора-жолдастардыѓ бiрi емес, Сiз сияћты џлы адамныѓ берген баѕасын %мiрде %зiме тиген %згеше БАЋЫТ деп бiлемiн. Сiз айтћан дќрежеге жетпей де жатћан шыѕармын. Жетуге тырысатыным аћићат ћой, ќрине. Маѕан мџндай аса баѕалы тарихи сыйлыћ жасаѕаныѓыз љшiн МЫЃ РАЋМЕТ Сiзге, ардаћты Нџреке! Басымды иемiн. Тќуелсiз, ќрi дљние жљзiне танымал МЕМЛЕКЕТ етiп СIЗ ћалыптастырѕан Ћазаћстан Республикасыныѓ халћына рухани азыћ боларлыћ шыѕармалар жазу жолында ћолымнан ћаламым тљскенше тынбастан еѓбек ете беретiнiме Сiздi сендiремiн. Аман-сау болыѓыз, айналайын. Абыройыѓыз арта берсiн. Кешегi соѕыс кезiнде ауыр снарядтар к%терген артиллеристiѓ алаћанымен Сiздiѓ ћџрыш ћџйѕан ћолыѓызды ћатты ћысамын. (Сiз ќлi кљнге дейiн ћџрыш ћџйып жатырсыз). Зор ћџрметпен: %зiѓiзге тiлектес к%п аѕаларыѓыздыѓ бiрi. Ќзiлхан Нџршайыћов. 9-12 ћаѓтар, 2003 жыл. Алматы. * Ана тойы – џлы той (Тоћан 0зiханћызы Ш"кiмова 80 жасћа толѕанда айтылѕан с"з) Ћымбатты достар, туыстар, бауырлар! Бљгiн бiз љлкен тойдыѓ т%рiнде отырмыз. Љлкен болатыны бџл – Ананыѓ тойы. Дљниеге сќби ќкелген, џлтына џрпаћ ћосћан, балаларын халћына адал ћызмет етуге тќрбиелеген Ананыѓ – асыл ананыѓ тойы. Ананыѓ бќрi асыл, бќрi ардаћты. Жар деп, бала деп, жаћын деп жарѕаћ ћџлаѕы жастыћћа тимей, тљн џйћысын т%рт б%лiп, жанын жапыраћтап таратып келiп, Сексеннiѓ шыѓына шыћћан Ана ерекше ардаћты. Сiздiѓ ерен еѓбегiѓiздiѓ бiр %теуiндей етiп (Ана-

Махаббат жыршысы ныѓ бар еѓбегiн ешбiр бала тџтас %тей алмайды), балаларыѓыз %ткiзiп отырѕан бџл тамаша тойыѓызбен шын жљректен ћџттыћтаймыз, ардаћты Тоћан-Ана, <зiханћызы, ћањарман Ћарахан батыр ш%бересi! Сiзбен бiрге балаларыѓызды, мына дос-жарандарыѓызды, аѕайындарыѓызды ћоса ћџттыћтауѕа рџћсат етiѓiз. Сiзге кљйеу балаѓыз ретiнде иiлiп, басымды иiп, кiшiрейiп сќлем беремiн, ардаћты, аяулы, абыройлы Тоћан-Ана! Сiз кiмсiз? Ата тегiѓiз кiм едi? Жан жарыѓыз кiм болып едi? Ендi ћысћаша соѕан тоћталайын. Сiз, сiздiѓ туыстарыѓыз, атаћты Аћтайлаћ бидiѓ шежiресi бойынша, Найман руынан шыѕатын т%рт Т%легетайдыѓ бiр баласы Ћаракерейден тарайды екенсiздер. Ћаракерейден Айрам, Мейрам, Тџзаћшы туса, Мейрамнан Байторы, Ерторы тарайды. Байторыдан Байыс, Байыстыѓ Сыбанћџл (Сыбан) есiмдi баласынан: Жарасћџл, Жанг%бек, Байг%бек, Ерк%бек (Салпы), Б%рiк%бек (Б%рi), Бик%бек (Сарысыбан) туатын болса керек. Жанк%бектен осы кљнгi атаћты дќрiгер Мџхтар Айтћазиннiѓ аталары Аћтайлаћ би, одан ќрi Нарымбай, Ћџттыбай билер т%бе к%рсетедi. Ерк%бек – Салпыдан осы љлкен тойдыѓ иесi Тоћан <зiханћызыныѓ алѕы аталары Шектiбай батыр шыѕады. Шектiбайдан – Жќдiк, Жќдiктен – Аћћозы, Аћћозыдан той иесi Тоћанныѓ батыр атасы Ћарахан дљниеге келедi. Ћараханнан: Темiрхан, <збаћан, <зiхан деген љш џл туады. Темiрханнан осы тойда отырѕан Дќмелi жќне оныѓ балалары. <збаћаннан менiѓ жан жарым Халима жќне оныѓ балалары. <зiханнан осы тойдыѓ иесi Тоћан бќйбiше жќне оныѓ балалары – Т%леген мен Света, Бауыржан мен Ћарлыѕаш. Аћтайлаћ бидiѓ шежiресi осылай дейдi. Мен осы тамаша тойѕа ћатысып отырѕаныма ћуаныштымын. Ћуанатын себебiм осы той иесi ардаћты ананыѓ сљйiктi сiѓiлiсi Халиманыѓ кљйеуiмiн. Сыбан елiнiѓ кљйеуiмiн. Сыбанныѓ ћыздары сџлу, сымбатты, аћын, аћылды болып келедi екен. Сондыћтан да Сыбанныѓ Ћуандыћ деген аћын ћызына џлы данышпанымыз Абай ѕашыћ болѕан. Бiраћ, Абай Ћуандыћћа ћосыла алмаѕан – ћолы жетпеген. Сыбанныѓ Тоћан деген екiншi бiр сџлу ћызына атаћты аћын Fаббас Шќкiмов ѕашыћ болды. Fаббастыѓ ћолы жеттi. Осы тамаша тойды Fаббастыѓ Сыбан сџлуы Тоћаннан туѕан

Ћайсар Ќлiм балалары %ткiзiп отыр. Ал, Сыбанныѓ љшiншi бiр аћылды ћызы Халимаѕа бџрынѕы “Аћбџзау” колхозыныѓ шынашаћтай арыћ ћара баласы мен ѕашыћ болыппын (1939 ж.). Абай сияћты дана аћынды ынтыћтырѕан, Fаббас секiлдi атаћты аћынѕа, мен тќрiздi бала аћынѕа асыл ћыздарын сыйлаѕан Сыбан елiне, оныѓ ардаћты ата-аналарына мыѓ раћмет! Миллион раћмет! Аћылды, арлы, ќдемi ќйел аламын дегендер Найман руыныѓ Сыбан елiн жаѕаласын. Абайдыѓ ќжесi, атаћты Ћџнанбай бидiѓ шешесi Зере анамыз да Найман ћызы екенiн естерiнде џстасын. Найман ћызына љйленгендердiѓ нашар болып ћалмайтынын џмытпасын! Халима 7 жасынан жетiм ћалып, детдомда %стi, интернатта тќрбиелендi. Џлы Отан соѕысына ћатысып, радистка болды, Москвада ќскери цензор болып ћызмет iстедi. Халима екеумiз бiр-бiрiмiзге 9 жыл ѕашыћ болып жљрiп ћосылдыћ. 54 жыл жџп жазбастан, ћол џстасып, ћатар жљрiп %мiр сљрдiк. Ол 54 жыл бойына мен оѕан љнемi ѕашыћ болып %ттiм. Ќлi кљнге дейiн ѕашыћпын. <лген ќйелге ѕашыћ болатын еркектер аз. Бќлкiм, жоћ та шыѕар. <лген ќйелiне ѕашыћ болѕан еркектердiѓ бiрi, не жалѕыз %зi мен ѕана болармын деп ойлаймын. <йткенi, ол %те аћылды, парасатты, ерiнбейтiн еѓбекшiл кiсi едi. Менiѓ машинисткам да, редакторым да, корректорым да, к%мекшiм де сол кiсi болатын. Егер ќйелiм Халима болмаса, мен мџндай атаћ, даѓћ, дќрежеге жете алмаѕан болар едiм. Мiнеки, менi осындай абыройлы еткен Халиманыѓ атаанасына, ардаћты Ћарахан батырдыѓ џрпаћтары Сiздерге, бљкiл Шектiбай бабаныѓ жџраѕаттарына шын жљректен алѕысымды айтамын. Шал да болсам шалћаймай, Сiздiѓ алдыѓызда, ардаћты Тоћа, жиырмадаѕы жiгiттей иiлiп, сќлем етемiн. Тойыѓыз ћџтты болсын. Џрпаѕыѓыз %ркендеп, %се берсiн деп тiлеймiн. Ендi осы асыл аналарыѓ џлы тойын %ткiзiп отырѕан балалардыѓ ќкесi туралы да айта кетудi ж%н к%ремiн. Адамныѓ перзентi екi тљрлi болады. Бiрiншiсi – табиѕи перзент, екiншiсi рухани перзент. Табиѕи перзентке ќкенiѓ белiнен, ананыѓ ћџрсаѕынан шыћћан бала жатады. Fабекеѓ (Fаббас Ш%кiмовтi айтамын) мен Тоћанныѓ табиѕи перзенттерi Бауыржан мен Ћарлыѕаш болса, олар љлкен азамат болып, ер жеттi, ел таныды.

Махаббат жыршысы Ал Fабекеѓнiѓ %з ойынан туѕан рухани перзенттерi жќне бар болатын. Ол – %леѓдерi едi. Fаббас Ш%кiмов талантты аћын болды. С%зге шешен, шебер едi. <леѓiмен љлгi шашты. Алты алашћа болмаса да, Аяг%з, Семей iшiнде атаћты болды. Бiрнеше рет аћындар айтысына ћатысты. <леѓдерi облыстыћ газет беттерiнде, кейбiр журналдарда жарияланды. Бiраћ, жеке кiтап болып, толыћ жинаћталып шыћпай ћалды. Ћазiр ћалталы ќркiмдер %мiрден %ткен аћын ќкелерiнiѓ, аталарыныѓ %леѓдерiн жеке кiтап етiп шыѕарып жатыр. Ћараѕандылыћ бiр ћарындасым %зiнiѓ атасы Олжабай аћынныѓ %зi бастырып шыѕарѕан кiтабын сыйлаѕан маѕан. Бџрын естiмеген аћыным едi. <ткен ѕасырдыѓ отызыншы жылдарыныѓ бас жаѕында %мiрден %тiптi. Соныѓ %леѓдерiн жинап, жинаћтап немересi 70 жылдан кейiн кiтап етiп шыѕарыпты. С%йтiп, атасыныѓ рухани перзентiн %лмес мџра етiп, џрпаћћа џсыныпты. Осы Олжабай аћынныѓ кiтабын оћыѕанда менiѓ есiме Fаббас аћын Ш%кiмов оралды. Ол кiсi де осындай аћын едi. Бауыржан мен Ћарлыѕаштыѓ ќкелерiнiѓ %леѓдерiн шыѕаруѕа шамалары келмей жљр-ау, айналайындар. Бќлкiм, немерелерiнiѓ бiрi кейiн ћаражатты болып, Fаббас аталарыныѓ кiтабын шыѕарар. Рухани перзент %лмейтiн перзент ћой деп ойладым. Ал ендi той болѕан соѓ оныѓ кќдесi, шашу таралѕысы болады ѕой. Бiздiѓ љйдiѓ кќдесiн ћазiр жиендерiѓiз тапсырады. “Кќде” демекшi мен Халиманы сiздердiѓ ћолдарыѓыздан емес, интернат шаѓыраѕынан алдым ѕой. Ћалыѓ мал т%легенiм жоћ. Халима ћайтыс болардан екi кљн бџрын аурухананыѓ реанимация б%лiмiнен маѕан былай деп хат жазды. “Сен менi алѕанда ћалыѓ мал т%леген жоћсыѓ ѕой. Сол ћалыѓ малды ендi т%ле. Ертеѓ 8 дќрiгер, 16 медбике мен няняларѕа: дќрiгерлерге – 2000, басћаларына 1000 теѓгеден, жеке-жеке конвертке салып, аћша ќкел. Дќрiгерлердiѓ маѕан жасап жатћан еѓбегi зор. Солардыѓ ћарызын %тегiм келедi”, – дептi. Хат соѓына олардыѓ аты-ж%ндерiн жазып жiберiптi. Оныѓ айтћанын бџлжытпай орындап, ауруханаѕа алып бардым. Халима ќрћайсысына алѕыс айтып, конверттердi иелерiне %з ћолымен табыс еттi. Осы iсiне %зi ћатты раћат-

Ћайсар Ќлiм танды. Бiраћ, келесi кљнi Халима ћайтпас сапарѕа аттанып кеттi. “Кќде” дегеннен ойыма тљсiп кетiп, айтып жатырмын. Ћыздарыѓызѕа ћалыѓ бермей алып кеткенiме ѕафу %тiнемiн, Тоћа. Айтпаћшы, мен Сiздердiѓ аталарыѓыз Ћарахан батырдыѓ зиратын к%рдiм. Абай ауданындаѕы Жљрећадыр ауылыныѓ Ћызылшiлiк деген жерiнде екен. Т%рт бџрышты, т%рт ћџлаћты љлкен аћ бейiт. Жџрт “Ћараханныѓ аћ бейiтi” деп атайды екен. Халима кiшкене кљнiнде сол атасыныѓ бейiтiнiѓ ћасына сан рет барыпты. Халиманыѓ ќкесi Ћалиќкпардыѓ досы болѕан атаћты аћын Шќкер Ќбенов Темiрхан <збаћан, <зiхан аталардыѓ ћыстауларын тегiс аралатып к%рсеткен едi. Мен де Халимаѕа Ћарахан атасыныѓ аћ бейiтi сияћты аћ бейiт орнатћалы отырмын. Абай мен Шќкќрiмнiѓ, Шќкер аћын мен Дiлдќ анамыздыѓ басына кљмбез к%терген атаћты архитектор, аћын, асыл азамат Сайын Назарбек деген сонау Аћтау ћаласында тџратын iнiмiз Аћтаудыѓ мќѓгi тозбайтын аћ кiрпiшiнен (ракушка) биiктiгi iргетасымен 10 метр бейiт орнатып беремiн деп уќде берiп отыр. Архитектор оныѓ маѓдайшасына “Махаббат мазары” деп жазып, оныѓ астынан “Халима-Ќзiлхан” деген екi с%здi жќне ћоспаћ. Сонда бџл “ЋозыК%рпеш – Баян сџлу”, “Лќйлi – Мќжнљн” немесе “Еѓлiк – Кебек” ескерткiшi сияћты болып шыѕады, – деп есептейдi аћын iнiмiз. Соѕан ћаражат жинап, ћамданып жатырмыз. Жоѕарыда Ќбенов Шќкер аћсаћалдыѓ атын атадым ѕой. Ол кiсi Халиманыѓ ќкесi Ћалиќкпармен ћџрдас, дос екен. Алматыѕа келген кездерiнде бiздiѓ љйге ћонаћ болып кететiн. 1992 жылы, мен 70 жасћа толѕанда туѕан жерiм Жарма ауданына бардым. Ћайтарда Абай ауданына соћтыћ. Шќкер аћсаћал %зiнiѓ сегiз ћанат љйiн Ћџндыздыдаѕы Ћараханныѓ Ћызылшiлiгiн жайлаѕан бџрынѕы Халима ауылыныѓ жџртында бiздi кљтiп отыр екен. Ол кезде 91 жаста. Тљнi бойы бiзге алтыбаћан тепкiзiп, ауыл ћызыћтарын к%рсеттiрдi. Таѓертеѓ аттанарда аћсаћал Халима екеумiзге ћолын жайып, аћ батасын бердi. Содан кейiн: – Ќзiлхан, сен Халиманы интернаттан алдыѓ. Ќкесi Ћалиќкпар саѕан %з ћолымен џзата алѕан жоћ. Ќкесiнiѓ орнына мен саѕан Халиманы %з ћолымнан џзатамын, – деп

Махаббат жыршысы Халимаѕа ћамзол, к%йлек, сќукеле кигiзiп, ћолына бiлезiк салып, ћџлаѕына алтын сырѕа таћтырды. С%йтiп, сегiз ћанат аћ орданыѓ iшiнен шыѕа бергенiмiзде есiктiѓ екi жаѕында ћаз-ћатар тiзiлiп тџрѕан жiгiттер мен ћыздар жар-жар айтты: Жiгiттер: Аћ ћоян ћашар жоталап, жар-жар. Аћ тайлаћ %сер боталап, жар-жар. Сiз кеткен соѓ Алматыѕа, Жљремiз кiмдi ћапалап, жар-жар? – деп дiкiлдетсе, екiншi жаћта тџрѕан ћыздар тобы былай деп сыѓсып ћоя бердi. Бiз екi к%зiмiз жасћа толып, ћатты тебiренiп аттанѕан едiк. Бiздi сол кездегi аудан ќкiмi Орал Арѕымбаев деген жiгiт келiншегiмен, Абай аудандыћ партия комитетiнiѓ бџрынѕы бiрiншi хатшысы Хафиз Матаев Камал деген бќйбiшесiмен ћарсы алып, ћасымызда болып едi. Сонда Шќкер аћсаћал ћасымыздан ћалмай, “Уазик” машинасымен бiздi Аяк%зге таћау Аћшатау деген жерге дейiн шыѕарып салѕан едi. Шќкеѓ содан екi жылдан кейiн ћайтыс болды. Бљгiн менiѓ %з атам Ћалиќкпардыѓ да, %кiл атам Шќкердiѓ де топыраѕы торћа болсын деп айтуыма рџћсат етiѓiздер. Бљгiн сiздiѓ тойыѓызда сљйiктi сiѓiлiѓiз туралы осы хабарды да айта кетудi ж%н к%рдiм. “Той љстiнде %лген адам туралы неге айтып тџр бџл кiсi?” деп менi айыпћа бџйырмаѓыздар, аѕайын. Ол кiсi Тоћаѓныѓ сiѓiлiсi, менiѓ жарым ѕой. Ћайтыс болѕанына бљгiн 233 кљн болды. Апасыныѓ тойында %зi болмаса да, аты аталып, рухы ортамызда бiзбен бiрге болсын деп айтып тџрмын. Ал, балалар, наѕашы апаларыѓа ќкелген сыйлыћтарыѓды тапсырыѓдар. Той тойѕа џлассын, жќмиѕат. Ќз.Н. 16.03.2002 ж. Алматы ћ, “Айтџмар” мейрамханасы. * Ќзаѕа – Ќз аѕам! Шынымды айтсам, Ќзаѕа, Басћалардан басћасыѓ. Жаћсылыћћа мќз аѕа Тап %зiѓдей таппаспын, Сырымды айтсам, Ќзаѕа, Кљштiлерден кљштiсiѓ.

Ћайсар Ќлiм Жайсаѓ жаныѓ – жаз, аѕа Мыћтылардан мыћтысыѓ. Жазушыныѓ жолы да Шатћал-шатћал ауыр ѕой, Ћарайсыѓ оѓ, солыѓа Жљйкелетiп “жауыр ой”. Толарсаћтан ћан кешiп, Соѕысты да тљгестiѓ. “Биiк тџрсын ар!” десiп, Ћыѓырлармен кљрестiѓ. Бейбiт шаћтыѓ белуардан Кезеѓдерiмен бiр болдыѓ. Ћаламыѓды елiѓе арнап, Кезенгенiѓмен – жыр болдыѓ! Ћолдан-ћолѕа тљсiрмей “Аћићат пен аѓызды”, Батыр кейпiн мљсiндей Жаттап %скен жаны iзгi Ћџштар “Махаббатыѓа… Ћызыћ жылдар” елестеп, <зiѓнiѓ Ќз атыѓа Тќнтi болѕан емес пе ек?! “Ћызыл тудан” ћаламды Ћайрап келген Ќзаѕам. Ертiсiѓнiѓ алабы Айбат берген саз аѕам. Меѓтайдыѓ ћос алмасын, К%рiп ћызыл к%рпеден. Махаббаттыѓ жалѕасын <рiп сырын ертеден. Бауыржанныѓ аѓызын Арћыратћан Ќзаѕам. Батырлыћтыѓ маѓызын Жарћыратћан Ќзаѕам. Шалѕай ауыл %мiрiн Шу дегеннен џѕынѕан Кейiпкерiнiѓ к%ѓiлiн Жыћпай, %зi жыѕылѕан. Ауруханада жатса да, Телефон оћыс “кiсiнеп”,

Махаббат жыршысы <ѓi тџрмаћ аћ таѓда Кiрмеген еш тљсiне Fажайып бiр iс болды. Не дерсiѓ, уа ћџдiрет?! Бойыѓа сићыр кљш ћонды Елестеп сџлу сљгiрет. Студент… бiрге оћыѕан Шаћырады тойына. “Сырћат-ау деп осы жан” Кiрмес мљлде ойына, ќ?.. Палатада жатса да, Ћалѕысы тойдан келмеген. Махаббат маздап “масћара”, Кейiпкерiне ш%лдеген. Рџћсат сџрап емшiден Саѕынышын саптаѕан Ћайдасыѓ, Меѓтай, келшi! – деп Барѕанша сабыр таппаѕан. Жиырмадаѕы “ѕашыѕы” Жетпiс бесте – о заман, Махаббаттыѓ машыѕы Кетiспес болѕан Ќзаѕам. Бiрден ауруханадан Тойѕа тартћан мќз аѕам. Сыйлыћ тљрiн жаѓадан Ойлап тапћан Ќзаѕам. Кейiпкерiнiѓ кешiне Келдi ћанша сыйлы адам. Меѓтайдыѓ жетпiс бесiне – Жетпiс бес кiтап сыйлаѕан. …Саусаѕына Меѓтайы Алтын саћина кигiзiп, Кенелiп тойѕа Кентауы. Бетiнен ћайтћан сљйгiзiп О, Ќзаѕа, фќниде Арманыѓ, сiрќ, бар ма екен? Ондай жоћ ћой, ќрине, Маћсатсыз пендеѓ жан ба екен?!

Ћайсар Ќлiм Комедияларын к%пiрткен, Дарынды Данте, Бальзак та. “Дон-Кихотын” секiрткен, Серванестей саѓлаћ та. “Отеллосын” орѕытћан, Шекспир бiзге таныс ћой. “Соѕыс пен бейбiтшiлiгiн” Шарлатћан мќшњљр Толстой. Бќрi де, бќрi, барлыѕы <зiѓдей баћыт ћџшпаѕан. Таѕдырдыѓ шыѕар жарлыѕы – Ќзаѕаѓ, с%зсiз, кљштi адам! … Бойы аласа болса да, Аспандайын – осы адам. <зiнде биiк ой-сана, Бастан дќйiм осы аѕам. Марапатћа ћаптаѕан, Дандайсуды бiлмейтiн, Сапта ћалам саптаѕан, Айѕа-шуды сљймейтiн, Берген, Алла Таѕала Iзгiлiктi к%л-к%сiр Аман жљргей, жан аѕа, Сексенiѓе бермей сыр. Мыѓбай РЌШ. Алматы ћаласы. Ћадiрмендi Ќзiлхан аѕа! Жаѓа жылда ћџдай жаѓа баћ берсiн, Ћанаттыѕа тџлпар ниет тап келсiн. Ќрћашанда рухымыздыѓ киiмi Пейiлiмiздiѓ денесiне шаћ келсiн. Ћџдай Сiзге мљлде жаѓа баћ берсiн! Зор ћџрметпен, Мџхтар ШАХАНОВ. 20.03.2003. Бiшкек.

Махаббат жыршысы * Ќзiлхан Нџршайыћов аѕамызѕа (80 жылдыѕына) Аѕамыз келiп ћапты сексен жасћа, Жаћсы менен жаманныѓ ж%нi басћа. Ћаны менен терiн т%гiп ћос майданда, <ткiзбеген %мiрiн жљрiп босћа. Fџмыры аѕамыздыѓ %мiр дастан. Тiлейiк %зiѓiзге ашыћ аспан. Ћозы К%рпеш – Баяндай эпостаѕы, Халимадай жеѓгеге Ћџдай ћосћан. <мiрге екi келмес Ќзiлхандар, Мџхтар, Баукеѓ сияћты асыл жандар. Ескерткiшi сияћты ћала берер, “Махаббат жыры” болып жазылѕандар. Ћара с%зi %леѓдей жазылады. Ќрбiр с%зi рухани ћазыналы. М%лдiреген махаббат жыры болып, Кенiндей сары алтынныѓ ћазылады. Дќмi кетпес с%здерi таѓдайыѓнан, Жаралдыѓыз алыптыѓ ћандайынан. Џзаћ шабар жљйрiктей кермедегi, Тер шыћпайды, Ќзеке маѓдайыѓнан. Соѕыста талай жердi аралады, Соѕысып жљйкесiн де жаралады. Еѓбектерiн оћыѕан ќрбiр адам, Лќззатынан махаббат нќр алады. Жљре бершi Ќзеке баѕымызѕа, Ћиын-ћыстау бџл кљнгi уаѕымызда. Ћџдайым айналайын ћуат берсiн, Тiлiѓiз бен, аѕатай, жаѕыѓызѕа. Жарасар ардагердi аѕаласа, Соѕысћа фашистермен жаѕаласа.

Ћайсар Ќлiм Ќдiлеттiк %мiрде болар едi, <лмей тџрып еѓбегiн баѕаласа. Аяѕы алыптардыѓ %зi ѕой деп, Халћына нќр беретiн с%зi ѕой деп. Батырлыћ атаћ берсе болар едi, Мџхтар мен Бауыржанныѓ к%зi ѕой деп. Кеѓес Сейдалџлы Бќйтерек ќулетi, зейнеткер, ауыл аћыны. Алматы. 10.12.2002 ж. * Менiѓ кейiпкерлерiм Институт, университеттерге кездесуге барѕанда маѕан ќртљрлi сџраћтар ћойылады. Солардыѓ бiрi: “Сiздiѓ кейiпкерлерiѓiз кiмдер? Кейiпкер Сiздi iздей ме? Ќлде Сiз кейiпкерлердi iздейсiз бе?” деген сџраћ. Студенттер ћойѕан ол сџраћћа жауабымды т%менде оћырмандарѕа џсынып отырмын. – Кейiпкер iздеу – ћиын мќселе. <з кейiпкерiѓдi табу – одан да ћиын. Ћиын болатыны ќр кейiпкер – асћар тау. Асћар таудыѓ т%бесiне шыѕу љшiн ћаншама ћайрат, кљш, жiгер керек. Жiгерлi болмасаѓ – жазушы жќне бола алмайсыѓ. Таулар да ќр тљрлi: биiк, аласа, асћар деген сияћты. Олардыѓ ќрћайсысына шыѕу љшiн ћайсысына ћай жаѕынан (кљнгейiнен бе, терiскейiнен бе?), ћалай шыѕудыѓ ќдiсiн табу керек. Бiр с%збен айтћанда жазушы ћџз-жартастардыѓ т%бесiне шыѕудыѓ шеберi альпиниске џћсауы керек. Таулардыѓ ќр тљрлi болатыны сияћты, жазушыныѓ жазатын таћырыбы да ќр тљрлi болмаћ. Мќселен: тарихи таћырып, осы заман таћырыбы, адамгершiлiк таћырыбы, азаматтыћ таћырып, ќлеуметтiк таћырып, %тпелi таћырып, ешћашан ескiрмейтiн мќѓгiлiк таћырып дегендер сияћты. Осылардыѓ бќрi – биiк-биiк ћџздар мен шыѓдар. Ќр жазушы %зi таѓдаѕан таћырыптыѓ т%бесiне ћарай %рмелейдi. Ќркiм %з шыѓына шыѕып, %з жалауын тiгедi. Б%лшектеп айтћанда: тарихи таћырыпћа арѕы замандарда %ткен атаћты аћындар мен алып батырлардыѓ, халыћты

Махаббат жыршысы алѕа бастаѕан хандар мен билердiѓ, сол сияћты таѕы басћа џлы адамдардыѓ %мiрi жатады. Бџл таћырыпћа барѕан жазушылар %з кейiпкерлерiнiѓ %мiрiнiѓ бљге-шiгесiн бiлуге тырысады. <зi бiлiп ћана ћоймай, сол бiлгендерiн %згелерге (оћырмандарѕа) ойдаѕыдай етiп џћтыруѕа џмтылады. Осындай кљш-жiгермен жазылѕан романдар ћатарына Мџхаѓныѓ (Мџхтар Ќуезовтiѓ) “Абай жолы” Сќбеѓнiѓ (Сќбит Мџћановтыѓ) “Аћћан жџлдызы”, Iлекеѓнiѓ (Iлияс Есенберлиннiѓ) “К%шпендiлерi” таѕы басћа ондаѕан тарихи романдар жатады. Ал %з басым ол кiсiлердей џлы шыѕармалар жаза алѕамын жоћ. Ерлiк пен еѓбек, достыћ пен махаббат таћырыбына %з ќлiмше ћалам тарттым. Ќрине, бџл салада бiрдеѓе тындырып тастадым деп айта алмаймын. Бiр ћызыѕы мен %мiрден %ткен тарихи тџлѕалар туралы емес, жер басып жљрген %зiммен замандас адамдар туралы жаздым. Мџны менiѓ %згелерден %згешелiгiм деуге болады. Менiѓ кейiпкерлерiмнiѓ барлыѕы %мiрдегi %з аттарымен аталады, жазѕандарымда солардыѓ %з бастарынан кешкен оћиѕалар ѕана баяндалады. Мќселен, Кеѓес Одаѕыныѓ Батыры атаѕы %зi %лгеннен кейiн берiлген Бауыржан Момышџлы – %мiрде болѕан адам, %зiммен сырлас, дос болѕан кiсi. Кеѓес Одаѕыныѓ Батыры, академик Мќлiк Fабдуллин – кешегi Џлы Отан соѕысы кезiнде майдан даласында жљзбе-жљз кездесiп, жауынгерлiк сапта тџрып, %зiне арнап %леѓ оћыѕан кiсiм. Соѕыстан кейiн џзаћ жылдар бiр ћалада тџрѕан, М.О.Ќуезов атындаѕы ќдебиет пен %нер институтында бiрнеше жыл бiрге ћызмет iстедiк. Сол сияћты Махмет Ћайырбаевпен – кешегi Кеѓес Одаѕыныѓ Батырымен мен Павлодар облыстыћ “Ћызыл ту” газетiне редактор болып барѕаннан кейiн танысып, %мiр бойы дос болып %ткен адамым. Ал “Махаббат, ћызыћ мол жылдардаѕы” Меѓтай да мен соѕыстан келiп университетке тљскенде %зiммен бiрге оћыѕан ћыз. Шын аты – Нџрѕамила Нџрбосынова. Ћазiр Кентау ћаласында тџрады. Сол ћаланыѓ ћџрметтi азаматы. 50 жылѕа жуыћ сол ћалада тџрып, џстаздыћ ћызмет атћарѕан. Былтыр ол кiсiнiѓ 75 жылдыћ мерейтойы болды. Ол тойѕа ќрi курстасы, ќрi %зi туралы жазылѕан романныѓ авторы ретiнде мен де шаћырылдым. Бiраћ, љш шарт ћойып бар-

Ћайсар Ќлiм дым: бiрiншi шартым – маѕан ат мiнгiзбеѓдер, екiншiсi – шапан кигiзбеѓдер, љшiншiсi – конверт сыйламаѓдар дедiм. Той соѓында Меѓтай – Нџрѕамила (кейiпкерiм ѕой) с%з с%йлеп, былай дедi: – Сiздiѓ љш шартыѓыз да тљгел орындалды. Бiраћ, “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романын жазѕан ћолыѓыз нќумез болмасын деп, шешем 15 жасымда саусаѕыма салѕан, 60 жыл %з саусаѕымнан тљспеген мына алтын саћинаны Сiзге сыйлауѕа рџћсат етiѓiз, – деп, саћинаны %з саусаѕынан суырып, менiѓ саусаѕыма кигiздi. Бџл бiр жан толћытарлыћ ѕажап оћиѕа болды. Баяѕы Естай аћынныѓ Ћорлан ћыздан алѕан алтын саћинасы есiме тљстi. Бiраћ, Естай мен Ћорлан ол кезде 20 жасћа жетсе, жаѓа ѕана жеткен болар. Естай ол саћинаны %ле-%лгенше саусаѕынан суырмаѕан екен. “<лгенiмде осы саћинаны %зiммен ћоса к%мiѓдер” деп жќне %сиет еткен. Мен болсам 80-ге келдiм. Бџл саћинаны саћтарлыћ ћанша уаћыт ћалды менде? Бiраћ, мен бџл саћинаны жер астына алып кетпеймiн. 54 жыл бойы жан серiгiм болып, ќр шыѕармама аћыл, кеѓес берген, бар жазѕандарымды баспаѕа ќзiрлеп, ћашан кiтап болып шыћћанша гранкаларынан к%з жазбай ћадаѕалап отырѕан, с%йтiп, менiѓ жазушы, азамат атаѕымды аспандатћан сљйiктi жан жарым Халима ћалдырып кеткен алтын саћина мен кейiпкерiм сыйлаѕан алтын саћинаны %зiм %лгеннен кейiн мџражайѕа тапсырылсын деп %сиет етермiн. Бџл екi саћина менiѓ шыѕармашылыћ еѓбегiмнiѓ куќсiндей болып, кейiнге ћалар деп ойладым. Мен неге Меѓтайдыѓ тойына љш шарт ћойып бардым. Еѓ алдымен, бџл менiѓ дљниећор еместiгiмнен болар. Екiншiден, тойыма авторым келе жатыр деп шала шабылмасын деп ћарт џстазды аядым. Мџѕалiмдерде ћай жетiскен жалаћы, ћай аста-т%к зейнетаћы бар? Ћазiр ћарызѕа ешкiм аћша бермейдi. Ќркiмге алаћан жайып, кейiпкерiм ћиналмасын деп ойладым. Ол романдаѕы екiншi кейiпкерiмнiѓ аты Тана болатын. Шын аты Тамара – Тџрсын Серiкбаева едi. Ол соѕыс кезiнде елге делегат боп келген солдат Ерболмен љш кљн ћџшаћтасып бiрге жатып, ешћандай секс жасамай, пќк ћалыптарында айрылысатын Тана. Бџл %мiрде шын болѕан

Махаббат жыршысы оћиѕа едi. Ербол менiѓ %зiм болатынмын. Сонда ћџшаѕымда жатћан ћыздыѓ кеудесiне шыћпай кетуiмдi %з %мiрiмдегi ерен ерлiгiмнiѓ бiрiне санаймын. Кљнi бљгiнге дейiн iштей маћтаныш етемiн! Осындай џстамдылыћ ћазiргi жастарымызда болса екен деймiн. Пќктiк – ћыздыѓ болашаћ %мiрлiк жан жарына сыйлайтын еѓ асыл ћазынасы. Пќктiк – екi жастыѓ жџптасып, шаѓыраћ к%тергеннен кейiнгi татулыѕыныѓ, достыѕыныѓ, ерлi-зайыптылардыѓ бiр-бiрiне деген шексiз сенiмiнiѓ кепiлi. Жiгiттердiѓ нќпсiћџмарлыћпен ћызѕа ћиянат жасауы – екiншi бiреудiѓ ћоймасына тљсiп, алтынын арћалап кеткенмен бiрдей. Ол – џрлыћ, рухани ћылмыс! Тана – Тамара екеумiздiѓ сол адал достыѕымыздыѓ алтын туы кљнi бљгiнге дейiн жыѕылѕан жоћ. Сондыћтан да бiз кљнi бљгiнге дейiн хат алысып тџрамыз. Меѓтайдан да хат келiп тџрады. Жиырма жасындаѕы дос ћыздарыѓмен сексенге келгенше хат алысып тџру да ѕанибет, %зiнше бiр баћыт екен! Оны %зге бiлмесе де, жас кездегi дос ћыздарымен осы кљнге дейiн сыйласып келе жатћан ћарттар жаћсы бiледi. Ол романдаѕы Мырзабек Дљйсенов (кiтапта Жомартбек), Майра Ыбыраева, Т%леу Ћуанышева, Нќзила Баймџратова, Саћила Раушанова сияћты кейiпкерлерiм ћайтыс болып кеттi. Сау-сќлемет жљргендер (Меѓтай мен Танадан басћа) Зќйкљл мен Ћанипа ѕана. Бiраћ, олар менiмен хабарласпайды. Хабарласпаса да мен олардыѓ аман болуына, џзаћ %мiр сљруiне тiлектеспiн. “Iштен шыћћан перзентiм ѕой!” деген сияћты, олар да менiѓ %з жљрегiмдi жарып шыћћан кейiпкерлерiм ѕой! Ал ендi: “кейiпкерлердi Сiз iздейсiз бе, ќлде кейiпкерлер Сiздi iздей ме?” деген сџраѕыѓызѕа келейiк. Екеуi де бiрiн-бiрi iздемейтiн сияћты. Оларды тек таѕдыр табыстыра ма деп ойлаймын. Олай дейтiнiм: мен Бауыржан туралы жазамын деп ешћашан ойлаѕан емеспiн. Соѕыста жљрген кезiмде “Знамя” журналынан Александр Бектiѓ Бауыржан туралы жазѕандарын оћып, ћатты тебiренгенiм рас. Тебiренгенде мен ол кiсi туралы жазсам деп емес, сол кiсiдей командир болуды маћсат еттiм. Атаѕы ќлемге жайылѕан Баукеѓ туралы бiрдеѓе жазу ћолымнан келедi деп ойлаѕан емеспiн. Соѕыстыѓ талай ерлерi туралы (мерген Ыбырайым Сљлейменов, пулеметшi ћыз Мќншљк Мќметова,

Ћайсар Ќлiм полковник Ќбiлћайыр Баймолдин, т.б.) %леѓдер жазсам да, ол %леѓдерiмдi ќскери газеттерде жариялатсам да, Баукеѓ туралы бiр ауыз %леѓ жазуѕа батылым бармапты. Баукеѓ туралы жазамын деу аспандаѕы айды аламын деп ћол созумен бiрдей деп есептейтiнмiн. Ал менi сол Џлы Баукеѓмен таѕдыр табыстырды. Олай дейтiнiм Баукеѓ 60 жасћа толарда маѕан “Жџлдыз” журналыныѓ редакциясынан телефон соѕылды. Редактордыѓ орынбасары жазушы Жќкеш Тiлеков марћџм Баукеѓнiѓ 60 жылдыѕына арнап, маћала жазып берудi џсынды. Мен бас тарттым. Ол кiсiмен с%йлесу ћиын екенiн, ќскери атаѕы љлкен Баукеѓ туралы жазу ћолымнан келмейтiнiн айттым. – Маѕан Баукеѓе бар дегенше, зоопарктегi темiр торда тџрѕан арыстанныѓ жалынан сипап кел деѓiздер. Мен ол %тiнiштерiѓiздi орындайын, – дедiм. Аћыры к%нуге тура келдi. Баукеѓнiѓ алдына бiр кiрiп шыѕу љшiн бiр айдан аса ќзiрлiк жасадым. Баукеѓнiѓ %з жазѕандарын, ол кiсi туралы жарияланѕандардыѓ бќрiн тљгел оћып шыћтым. <мiрiнiѓ ќлi кљнге дейiн жазылмай жатћан жерiн iздедiм. Таптым! Сол “аћ таѓдаћтыѓ” (ќдебиеттiѓ, тарихтыѓ бџрын айтылмай келген тџстарын “аћ таѓдаћ” деп атайды) аумаѕын м%лшерлеп, сол кемiстiктi толтыруѕа баѕытталѕан бiрнеше сџраћ ќзiрледiм. Оларды 2-3 бет етiп, машинкаѕа басып алдым. Баукеѓе бардым. Ол кiсi бас-аяѕыма ћарады. – Шаруаѓды айт, – дедi. – Журнал сiз туралы маћала жазуды тапсырѕан едi. Сiз жайында айтылмаѕан ештеѓе ћалмаѕан сияћты. Не жазарымды бiлмей, %зiѓiзбен аћылдасуѕа келiп тџрмын, – дедiм. – Бiлмесеѓ: Кругом!.. – дедi Баукеѓ тiкенек мџрты тiкiрейiп. Мен есiкке ћарай “Кругом” бџрылдым. Бџрыла бере: – Бауке, дќт, – дедiм. “Дќт” деген с%зiм џнады ма, бiлмеймiн, Баукеѓ кљлiп жiбердi. – Дќтiѓ болса – айт! – дедi содан соѓ сќл жџмсарып. Мен терiс ћараѕан кљйiмде пиджагiмнiѓ iшкi ћалтасынан ќзiрлеп ќкелген сџраћтарым жазылѕан ћаѕазымды суырып алып, жоѕары к%тердiм.

Махаббат жыршысы – Сiзге арнап ќкелген сџраћтарым бар едi, – дедiм. – Ендеше берi бџрыл, – дедi Баукеѓ. Бџрылдым. Баукеѓ ћолын созды. Мен ћаѕазымды бердiм. Баукеѓ ћаѕазды асыћпай ћарап шыћты. Шыћты да: – Это серьезно! – дедi. Бџл с%здi Баукеѓ маѕан айтты ма, %зiне арнап айтты ма – аѓѕара алмай ћалдым. Содан кейiн ћаѕазды %зiме џсынды да: – Отыр, – деп орындыћты нџсћады. Сол отырѕаннан мен Баукеѓнiѓ ћасында т%рт жыл отырдым. “Аћићат пен аѓыз” дљниеге келдi. Дљниеге жаѓа кiтап ћана келген жоћ. Онымен бiрге, “Жаћсыдан – шарапат” дегендей, ћазаћ ќдебиетiне “роман-диалог” деген жанр келiп кiрдi. Т%л ќдебиетiмiзде (тiптi дљниежљзiлiк ќдебиет десе де болады) бџрын болмаѕан жаѓа жанр. Егер мен Баукеѓмен сџхбаттаспасам, мџндай жанр ешћашанда болмас едi деп ойлаймын. Бќлкiм, мен ћателесетiн болармын. Мiнеки, менi таѕдыр таныстырѕан бiр кейiпкерiм – осы кiсi. Ал, ардаћты аѕамыз Мќлiк Fабдуллин туралы да “Тоѕыз толѕау” атты повесть-монолог жазамын деп жќне ойлаѕамын жоћ. Ќдебиет институтында бiрге ћызмет iстеп жљрген кезiмiзде Мќкеѓ екеумiз таѓертеѓ ерте терренкурѕа серуенге шыѕатын едiк. Серуенге шыћћан соѓ бiрiѓе-бiрiѓ ќѓгiме айтасыѓ, ќзiлдесесiѓ, ќрине. Мќлiк аѕаныѓ айтћан ќѓгiмелерiн мен мџћият тыѓдап, жадыма тљйе бердiм. Бiраћ, ол кiсiнiѓ %зiне айтпай, ћаѕазѕа тљрте бердiм. Бiрнеше блокнот толды. Аћыры ол блокноттар кiтапћа айналды. Сол сияћты мен Павлодарѕа ћызметке бармасам, Махмет Ћайырбаевпен кездеспес едiм. Кездеспегеннен кейiн ол туралы ештеѓе жазбаѕан да болар едiм. Тарихи таћырыпћа жазѕан басћа жазушылар, жетi ћабат жер астынан кен iздеген геологтар сияћты, Ленинград, Москва, Омбы, Алматы архивтерiн аћтарып, %з кейiпкерлерiне ћатысты материалдар жинайды. Инемен ћџдыћ ћазѕандай кљй кешедi. Мен %йткемiн жоћ. Бџл жаман ба, жаћсы ма – %зiм де бiлмеймiн. Ал мен жер астындаѕы емес, жер бетiндегi алтындарды жинай берген сияћтымын. Мен жинаѕан сом алтындар: Кеѓес Одаѕыныѓ Батырлары Бауыржан Момышџлы, Мќлiк

Ћайсар Ќлiм Fабдуллин, Махмет Ћайырбаев, екi мќрте Еѓбек Ерлерi Ыбырай Жаћаев, Жазылбек Ћуанышбаев, Еѓбек Ерлерi Дiлдаш Итбасова, Кљлќй Шарбаћбаева жќне басћалар. Менiѓ кейiпкерлерiммен табысуымныѓ тарихы осы. Ќр кейiпкермен ћалай танысћаным туралы бiр-бiр маћала жазуѕа болады. Бџл сџраћтыѓ жауабын осымен тоћтатайыћ. Ќзiлхан Нџршайыћов. 21.01.2003 жыл. Студенттермен кездесу (Абай атындаѕы Алматы педагогикалыћ университетi студенттерiмен кездесуде студент Мќулен Оѓласыновтыѓ жџрттан жинап ќкелген сџраћтарына берген жауаптарым) Ћымбатты студенттер – балаларым менiѓ! Менiѓ не ойлап келгенiмдi айтайын ба – жолда? Айтсам: ћылшылдаѕан жiгiт жазушылар, ћылпылдаѕан ћыз-келiншек аћындар бар. Соларды шаћырмай, 80-ге келiп селкiлдеп отырѕан шалды (менi) неге шаћырды екен балалар? Мен не айта аламын оларѕа? Мiне, осылай ойлап ћысылып келдiм алдарыѓа. Ал, кќне, к%ргенiмдi айтайын ба, естiгенiмдi айтайын ба? К%ргенiмдi айтсам: Кеше ћыс тљстi, Алматыѕа ћар жауды. Мен џлпа ћарды кешiп келдiм осында. Ћар – табиѕаттыѓ адамѕа берген џлы сыйлыћтарыныѓ бiрi. Ћарѕа ћуаныѓдар, балалар! Оны уыстаѓдар, иiскеѓдер, бiр-бiрiѓе шашу етiп шашып, ћуана кљлiп ћызыћтаѓдар. Бџл – кейiн, ћартайѕанда, ћолдарыѓ жетпей ћалатын ћызыћ, жастыћћа ѕана арналѕан табиѕат лќззаты. Аппаћ ћардай аћ махаббат болсын! – Аппаћ ћардай адалдыћ болсын! – Аппаћ ћардай таза пейiл, пиѕыл, мейiр болсын! Менiѓ к%шеде к%ргенiм осы, ендi iске кiрiсейiк. Ендi %зiме жазба тљрде берiлген сџраћтарѕа жауап бере бастаймын. Сџраћтарды топ-топћа б%лiп, жљйелегенiм жоћ. Ћолыма iлiнген сџраћћа №1, №2 деген белгi ћойып, жауап жаздым. Осылай еткенiм дџрыс па?

Махаббат жыршысы Дауыстар: Дџрыс, аѕа. – Онда – ж%н. Бiраћ, сџраћтарыѓныѓ аяѕына аты-ж%ндерiѓдi жазбапсыѓдар. Жауап берiлген ћай сџраћ кiмдiкi екенiн %здерiѓ ажыратып аласыѓдар ѕой? Дауыстар: Ажыратамыз, аѕа. – Кейбiр сџраћтар ћайталанѕаннан кейiн оларѕа берiлген жауаптар да ћайталанѕан болуы керек. Оѕан ренжiмейсiѓдер ме? Дауыстар: Жо-о-оћ! №1. Сiз ћандай таћырыпћа шыѕармалар жаздыѓыз? – Мен Ерлiк пен Еѓбек, Достыћ пен Махаббат таћырыбына жаздым. Ол шыѕармалар %здерiѓiзге белгiлi. №2. Махаббат таћырыбына жазылѕан шыѕармаларыѓыздыѓ кейiпкерлерiмен кездесуiѓiз туралы айтыѓызшы? – “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романында Тана деген ћыз бар. Ербол екеуi 3 кљн бiрге жатып, секс жасамай ажырасады. Бџл болѕан оћиѕа. Тана – Тџрсын деген ћыз. Ербол мен едiм. Тџрсын ћазiр Семейде тџрады. Ќлi кљнге дейiн хат жазысамыз. Тџрсын ЖенПИ-дi бiтiргеннен кейiн Павлодар облысына барыпты. Бесћараѕай деген ауданныѓ “<ндiрiс” деген ауылында мџѕалiм екен. 1953 жылы мен Павлодарѕа облыстыћ газет редакторы болып бардым. Бесћараѕай ауданына командировкаѕа барѕанымда Тџрсынды iздеп таптым. Кљйеуi мектептiѓ директоры екен. Љйлерiне ћондым. Маѕан т%рге т%сек салынды. Шам %штi. Т%сек сыћырлады. Бiр кезде Тџрсын: – Ќзiл, мен сенiѓ ћасыѓа барып, аз ѕана жатайын ба? – дедi. – Кљйеуiѓ ћарсы болмаса, кел, – дедiм. Ол келдi. Екеуiмiз %ткен-кеткендi айтып ќѓгiмелесiп жаттыћ. Бiр кезде екеуiмiз де љндемей ћалдыћ. – Ќй, неге љнсiз ћалдыѓдар? – дедi т%секте жатћан Т%лемiс – Тџрсынныѓ кљйеуi. – Ендi не айтамын деп ойланып жатырмын, – дедiм мен. – Ћорыћпай-аћ ћой, – дедi Тџрсын кљйеуiне. Содан кейiн кљйеуi “Тамара, џйыћтасаѓшы” деп ћыѓћылдай бердi. – Ћой, ћайт, кљйеуiѓ ћызѕанып жатыр, – дедiм Тџрсынѕа.

Ћайсар Ќлiм – Бџл еркектерге дауа жоћ, – деп Тџрсын менi бiр ћџшаћтады да, кљйеуiнiѓ ћасына кеттi. Одан кейiн Тџрсынды к%ргенiм жоћ. Бiраћ, анда-санда хат келiп тџрады. Екiншi кейiпкермен кездесуiм осы жаћында ѕана болды. Сол романдаѕы Меѓтай (шын аты Нџрѕамила Нџрбосынова) менi 75 жылдыћ тойына шаћырды. Бардым. Мен машинадан тљстiм. Ол сабырмен келiп, ћолымды алды да ћойды. – Келуiѓiзбен! – дедi бар айтћаны. Шайѕа отырдыћ. Меѓтайдыѓ џлы, келiнi, бауыры ду кљлiп ћоя бердi. – Бiз мамам %зiнiѓ ќрi авторы, ќрi курстасымен ћџшаћтасып к%рiседi екен десек, сiздер ћол алыстыѓыздар да, ћойдыѓыздар ѕой, – дедi. Меѓтай жауап бердi. – Мен екi шеѓбердiѓ iшiнде %стiм. Бiрi – педагогтiк шеѓбер, екiншiсi – “Махаббат, ћызыћ мол жылдардаѕы” Меѓтай бейнесi. <мiр бойы мен екi шеѓбердiѓ iшiнде келе жатћандыћтан аѕаларыѓды ћџшаћтап, бетiнен сљйе алмадым, – дедi. №3. Ћазiр сiздiѓ жљзiгiѓiз екеу ѕой. Ћайсысын ћай ћолыѓызѕа салып жљрсiз? – Рас. Бiрi – жан жарым Халиманыѓ жљзiгi, екiншiсi – кейiпкерiм Меѓтайдiкi. Алѕашында Халиманыѓ жљзiгiн оѓ жаћ ћолыма салып жљрдiм. Кейiн Меѓтай: “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романын жазѕан ћолыѓыз нќумез болмасын деп шешесiнен ћалѕан жљзiгiн сыйлады. Оны сол ћолыма салды. Артынан ойлап ћарасам: Меѓтай %з жљзiгiн “роман жазѕан ћолыѓыз нќумез болмасын” деп сыйлады. Романды оѓ ћолыммен жаздым. Ендеше ол жљзiк оѓ ћолымда болуѕа тиiс. Ал сол ћол жљрекке жаћын. Сондыћтан ќйелiмнiѓ жљзiгiн сол жаћ ћолымныѓ саусаѕына к%шiрдiм. Мен 80-ге дейiн ћолыма жљзiк салмаѕан кiсiмiн. Бiзде неке жљзiгi деген де болѕан жоћ. Сондыћтан жљзiк салу тќртiбiн бiлмеймiн. Осылай еткенiм дџрыс ћой деп ойлаймын. №4. Сiз пќктiк туралы к%п айтасыз. Себебi не? – Пќктiгi жоћ адамдарда мќѓгiлiк махаббат болмайды. Екi жаћ та пќк ћосылса, мќѓгiлiк махаббат осыдан %рiстейдi. <зiм осылай ойлаймын.

Махаббат жыршысы №5. Сiз махаббатты: Бала махаббат, шала махаббат, мќѓгiлiк махаббат деп љшке б%лесiз. Сонда осы љшеуiнен басћа махаббат болмай ма? – Махаббат мыѓ тљрлi. Мен оларды негiзгi љш топћа ѕана б%лiп айтып отырмын. №5. Мерейтойыѓыз ћашан, ћайда %тедi? – Мен 786 кљн зеѓбiрегiмдi жауѕа кезеп жљрiп, аман ћалдым. Сондыћтан менiѓ жер басып жљрген ќр жылым – той, ќр айым – мереке, ќр кљнiм – ћуаныш! Сондыћтан дљбiрлетiп той жасамаймын. Жиналыс болмайды. Љйiме балаларымды, %зiмдi 6 рет инфарктен алып шыћћан дќрiгерлерiмдi, кейбiр %зiме жаны жаћын адамдарды шаћырып, шай беремiн. Болды! №6. Ќйелiѓiздiѓ кљмбезiн к%теруге кiм к%мектестi? – Оны жаћында “ЋЌ”-де (“Ћазаћ ќдебиетi”) жарияланѕан Президентке жазѕан хатымда айтћанмын. Кейбiр адамдардыѓ аттарын да атаѕанмын. Негiзiнен, ћаралы љйге ћаражат ћосатын халыћтыѓ ата дќстљрiнiѓ к%мегi дейдi. №7. Президенттен хат алыпсыз ѕой. К%руге бола ма? – Алдымен оћып берейiн. Содан кейiн к%рiѓiздер. №8. “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” кiтабыѓызды ћайдан алуѕа болады? – Гоголь мен Абылай хан к%шесiнiѓ бџрышындаѕы “Атамџра” кiтап дљкенiнен алуѕа болады. Мен арзан баѕамен сатыѓыздар деп %тiнiп едiм, олар ќр кiтапты 330 теѓгеден сатып жатћан к%рiнедi. №9. Лаура, Беатриче, Халима туралы айтыѓызшы? “Аћжљнiсте” (“Ћазаћстан” телеарнасыныѓ баѕдарламасы) айттыѓыз ѕой. – Лаура – Петрарканыѓ махаббат кейiпкерi, Беатриче – атаћты Дантенiѓ атаћты “Ћџдiрет комедиясыныѓ” кейiпкерi. Лаура 23, Беатриче 43 жасында %лген. Екi аћын да ѕашыћтарын екi-аћ рет к%рген. Екеуiнiкi де к%ѓiл махаббаты (“платоническая любовь” дейдi). Немесе рухани махаббат. Екеуi де ѕашыћтарынан лќззат алмаѕан, ћџрмет к%рмеген. Бiраћ, екеуiнiѓ де атын олар ќлем ќдебиетiнде ћалдырып кеттi. Данте Беатриченi соѓѕы к%ргенiнде: “Мен сiздiѓ атыѓызды дљние жљзiне жаямын” деген екен. “Ћџдiрет комедиясы” арћылы ол айтћанын орындады. Ал Халима екеуiмiз бiр-бiрмiзге 9 жыл ѕашыћ болдыћ.

Ћайсар Ќлiм Одан кейiн ћосылып, 54 жыл ћол џстасып, %мiр сљрдiк. Лќззат-раћатпен де, ћадiр-ћџрметпен де б%лiстiк. Бiрбiрiмiзге деген сљйiспеншiлiгiмiзде шек болѕан жоћ. Бiздiѓ олардан айырмашылыѕымыз осында. Данте Беатричеге: “мен Сiздiѓ атыѓызды жер жљзiне жаямын!” деп уќде берiп едi. Ол уќдесiн орындады. Мен Халимаѕа ондай уќде бергемiн жоћ. Бiраћ, Халиманы жер жљзiне емес, ћазаћ халћына таныта алсам – арманым болмас едi! Бџл – бiр. Екiншi мќселе мынада. Егер Лаура мен Петрарка, Беатриче мен Данте ћосылса бiз сияћты жарты ѕасыр ажыраспай тату-тќттi %мiр сљрер ме едi? Ќлде сљйiп алѕан ќйелдерiнен 5-6 жылдан кейiн ажырасып кеткен Шиллер, Гете, Гейне, Жорж Занд, Альфред Мюссэ сияћты ѕџмыр кешер ме едi? Мџны айту ћиын. Бар айтатыным: Халима екеумiздiѓ 63 жыл бiр-бiрiмiзге шексiз ѕашыћ болып %ткенiмiз. №10. Таѕдырдан не тiлейсiз? – Жер аман болсын, ел аман болсын, џлт аман болсын, џрпаћ аман болсын, џлт џрпаѕын %сiрiп отырѕан ардаћты да, асыл аналар аман болсын! – деп тiлеймiн. – Олардыѓ iшiнде сiздер де аман болыѓыздар. №11. Арманыѓыз ћандай? – СПИД-тен, нашаћорлыћтан, араћтан, темекiден аман болып, ћазаћ халћыныѓ мќѓгi %мiр сљруiн армандаймын! Оныѓ аты тарихтан ешћашан %шпесе екен деймiн! №12. Ћай кейiпкерiѓiз џзаћ %мiр сљредi деп ойлайсыз? – Меѓтай мен Бауыржан! №13. Џнатпайтын нќрселерiѓiз не? – Џлдардыѓ ћыздарды алдап кетуге ћџмарлыѕын џнатпаймын. – Ћыздардыѓ жiгiт с%з айтса, жыѕыла кететiндерiн џнатпаймын. – Мектеп мџѕалiм-дерiнiѓ, институт оћытушыларыныѓ шќкiрт, студент ћыздарѕа к%з салѕыштыѕын џнатпаймын. – Бiлiп тџрѕан студенткаѕа зачет ћоймай, соны жыѕуѕа тырысатын профессорларды џнатпаймын. Мынадай бiр анекдот бар. Бiр ћырћылжыѓ профессор ауылдан келген студент ћызѕа ћызыѕады. Зачеткасына ћол ћоймайды. Ал ћызѕа стипендияѕа iлiну керек. Профессор ћызѕа “к%н” дейдi. Ћыз амалсыздан к%недi. Соѓынан профессор ћызѕа: “Пќктiгiѓ ћайда, ћараѕым-ау?” – дейдi. “Ой,

Махаббат жыршысы аѕай, ауылда да мџѕалiмдер бар ѕой”, – деп жауап берiптi дейдi ћыз iшкиiмiн киiп жатып. Бџл – анекдот, ќрине. Бiраћ, анекдот та шындыћтан шыѕады. Ал бџл университетте ондай пќктiк дќметкiш профессорлар немесе доценттер бар деп ойламаймын, ћараћтарым, жоћтыѕына сенемiн. Бџл кешегi Кеѓес кезiндегi анекдот ћой. Ал ћазiр нарыћ заманында мџндай анекдоттар шыћпайтын шыѕар деп љмiттенемiн. Ендi ненi џнатпаймын? Иќ, таѕы да бар. Ќлдећалай бiр институтћа, не бiр университетке олардыѓ шаћыруымен студенттермен кездесуге бара ћалсаѓ, дќлiзде кездескен ћыздардыѓ љлкен кiсi келе жатыр-ау деп, жол бермей, талтайып тџрып алатындарын џнатпаймын. Сол сќтте: ћарсы келе жатћан машинаѕа да, тракторѕа да жол бермейтiн жарыћтыћ сиыр малы есiме тљседi. Жастардыѓ телефон соћћанда: “Мен Мќулен ѕой!” деп, ќкесiнен бџрын %здерiнiѓ атын атайтындарын џнатпаймын. Алдымен ќкесiн айту керек. Сен аспаннан тљскен жоћсыѓ, ќкеден тудыѓ. Сен туѕанда ќкеѓ: “балам %зiм %лгенде атымды ататып, жљредi” деп ћуанды. Ендеше ќкенiѓ сол љмiтiн аћтау керек. Менi бiрсыпыра жџрт бiледi. Сонда да телефон соћћанда, телефон трубкасын к%тергенде: “Мен Нџршайыћовпын ѕой”, – деймiн, атымды артынан айтамын. К%п адамдар менi дауысымнан таниды. Ал дауысы да белгiсiз, %зi де мќлiмсiз жiгiттердiѓ: “Мен Жараспын ѕой!” деп шiренiп тџратындарын жаратпаймын. Содан соѓ кейбiреулер телефон соћћанда бiрден: “Менi таныдыѓ ба?” дейдi. К%зiм к%рiп тџрмаѕан, кљнде с%йлесiп жљрмеген адамныѓ дауысын ћалай танимын? Оныѓ љстiне бiр-бiрiне џћсас дауыстар аз ба? <зiм телефон соћћан жерiме алдымен: “Сќлеметсiз бе?” деп алып, %зiмнiѓ аты-ж%нiмдi айтамын. Содан соѓ шаруаѕа к%шемiн. Осы кљнгi жастардыѓ соѓынан ћабаѕан ит ћуып келе жатћандай сасћалаћтап, жыпылдата жылдам с%йлейтiндерiн џнатпаймын. Ондай жыпылдаћтардыѓ не айтып тџрѕанын ќреѓ џѕасыѓ, џћпай да ћаласыѓ. Ал мџны олар %нер деп ойлайтын сияћты. Менiѓше: %нер емес, %ресiздiк. Ќннiѓ с%зiн џѕу ћиын. Бiраћ, Роза Баѕланова ќннiѓ ќр с%зiн аныћ етiп айтады ѕой. Ћазаћ – сабырлы, салићалы халыћ. Ол ќр с%зiн айћын етiп, саралап с%йлеген. Былдырлатып жылдам с%йлеу –

Ћайсар Ќлiм џлттыћ %неге емес. Аћылды адам аптыћпай с%йлейтiнiн џмытпау керек. Мiнеки, осы сияћты џсаћ-тљйектердi џнатпаймын. №14. Ненi жаћсы к%ресiз? – Жалыћпай жџмыс iстей бергендi жаћсы к%ремiн. №15. Шыѕармашылыћ жаѕынан ендi не iстемексiз? – Мќѓгiлiк махаббат туралы роман жазсам деймiн. “<мiр %рнектерiнiѓ” жарыћћа шыћпаѕан 2 жќне 3-шi кiтаптарын компьютерге бастырып, дискетаѕа к%шiртiп ћойдым. Спонсор табылса – жариялауѕа ќзiр. <згелер туралы %зiм жазѕан екi том естелiктерiм машинкаѕа басулы тџр. <зiм туралы жџрт жазып берген бiр томдыћ естелiктердi реттеймiн. Ћазiр 124-кљнделiк дќптердi толтырып жљрмiн. Журналист кезiмде жазѕан 200-ден аса ћойын дќптерлерiм жќне бар. Бџлардыѓ таѕдыры не боларын бiлмеймiн! Iстеймiн деп ойлайтындарым осы. Бiраћ, оныѓ бќрi уаћытћа, ћайратћа, ћаражатћа байланысты. №16. Ќйелiѓiздiѓ %мiрi есiѓiзден ћалмайтын ћандай сќтi жадыѓызда? – Ќйелiм %зiнiѓ туѕан кљнiн %мiрi атаѕан емес. Оны аузына да алмайтын. Бiраћ, жыл сайын менiѓ туѕан кљнiмдi ћалт жiбермей %ткiзiп отыратын. Мен %мiр бойы ќйелiме бiр тал гљл сыйламаппын. Мџным – иттiк, ќрине. Бiр жолы балалар шешесiнiѓ туѕан кљнiн атап %тпек болды. Сол кљнi мен ѕана гљл ќкелмеппiн. Даѕдыланбаѕандыћтан ѕой, ќрине. – Саѕан гљл сыйлауды џмытып кетiппiн. Fафу ет ,Халима, – дедiм ќйелiме. Ол жымиды да: – Сен маѕан %зiѓдi сыйладыѓ. Менiѓ гљлiм де, кљнiм де, байлыѕым да, баћытым да – сенсiѓ! – дедi. Мен ќйелiмдi ћџшаћтап, бетiнен сљйдiм. – Ћой, ерте ѕой ќлi, – дедi ол ќзiлдеп. <йткенi бiз ешћашан жџрт к%зiнше кљндiз сљйiспейтiнбiз. Тек тљнде, т%секке жатћанда ѕана сљйiсетiнбiз. Екiншi бiр есiмде ћалѕан с%з мынау: Жамбыл мен Байтџрсынов к%шелерiнiѓ ћиылысында, Никольск базарына ћарай бџрылатын жолда биiк тас баспалдаћ бар. Бiр ћыста, жер тайѕаћ кљнi Халима екеуiмiз ћолтыћтасып, сол баспалдаћтан т%мен ћарай тљсiп келе жаттыћ. Менiѓ аяѕым тайып кеттi, ћџлай бастадым. Басымдаѕы

Махаббат жыршысы малаћайым џшып кеттi. Сол сќтте Халима менi ћорѕап, ћџшаћтаѕан бойы астыма ћарай ћџлады. Екеуiмiз сырѕанап, етектен бiраћ шыћтыћ. – Аманбысыѓ? – дедiм жоѕарыда жатћан мен алдымен тџрып. – Менi ћойшы, %зiѓ амансыѓ ба? – дедi ол басын сипап. С%йтсем оныѓ да б%ркi анадай жерге џшып кеткен екен. Соѕыста командирге оћ тигiзбеу љшiн ћасындаѕы жауынгер %зi %лсе де, командирдi саћтап ћалатын едi. Сол есiме тљсiп, к%зiме жас келдi. 1945 жылдыѓ мамыр айынан бастап, Халима бiр жарым жылдай Москва госпиталiнде жатты. 6 айдан кейiн университетте оћып жљрген маѕан одан хат келдi. – Мен мына аурудан жазылатын емеспiн. Жазылмауым да мљмкiн. Онда ауру ќйелден не рахат к%ресiѓ? Бiр жаћсы ћызѕа љйлен. Мына суретiмдi саћтарсыѓ, – деп сыртына мынадай т%рт жол %леѓ жазыпты: Храни мое изображение, Если подругу видишь в нем. Если появится сомнение, Сожги безжалостным огнем! Бџл шумаћты мен %зiмше былай деп аударѕан едiм: Мынау менiѓ суретiм, Досым десеѓ – ћабыл ал, Шљбќ туса к%ѓiлiѓде, Кљдiктенсеѓ – отћа сал! Ол ауруханадан шыћћаннан кейiн екеумiз ћосылып без единого сомнения 54 жыл %мiр сљрдiк. Сол суретi мынау. Бџл суреттi мен %мiр бойы саћтап келемiн. “Кеѓсай-2”-дегi аћ кљмбездiѓ iшiне орнатылар 6 кiтаптыѓ бiрi “Халима” деп аталады. Сол тас кiтаптыѓ бiрiншi бетiне осы суреттi салѕыздым. Мiнеки, ќйелiмнiѓ осы љш ауыз с%зiн %мiр бойы џмытпаймын. №17. Ћанша ћызѕа ѕашыћ болдыѓыз? – 4 ћызѕа: Орынкеш, Халима, Меѓтай жќне Ботаг%з. – Толыћтап айтайын ба? – Мен 14 жасымда ѕашыћ болдым. 6-класта едiм. К%ршi детдомнан бiздiѓ ауылдаѕы орталау мектепке оћуѕа ћыздар келдi. Солардыѓ iшiнен бiр аћ ћызѕа к%зiм тљстi. Fашыћ болдым. Хат жаздым. Кыз ћабыл алды. Екеуiмiз институт бiтiргеннен кейiн ћосыламыз деп уќделестiк. Екеуiмiз бiрбiрiмiзге ћосылѕанша пќктiгiмiзден айрылмаймыз. Таза кљйде ћосыламыз деп серттестiк. 7-класты бiтiрiп, мен Алматыѕа тау-кен институтыныѓ

Ћайсар Ќлiм рабфагына оћуѕа кеттiм. Инженер болѕым келдi. Ћызым Семейдегi №11-орта мектептiѓ интернатына ауыстырылды. Жарты жылѕа дейiн хат жазысып тџрдыћ. Мен: “Орынкештей тамаша жарым болады!” – деп iштей маћтанып жљрдiм. Жарты жылдан кейiн ћыздыѓ хаты тоћтап ћалды. Ћайѕырдым. Алматыдаѕы оћуымды тастап, Семейге келiп, педучилищеге тљстiм. Бџл 1939 жылы едi. 5 ћыркљйек кљнi ћызымды iздеп, №11 мектепке бардым. Ћызым шаћырѕаныма келмей, жолыћпай ћойды. Содан кейiн ћайѕыланып оѕан жљзiншi рет хат жаздым. Ол былай басталатын едi: Жљз хат жаздым бiр ћызѕа. Ќдет жоћ ћазаћ, ћырѕызда. Махаббатым мќѓгiлiк. Љлгi болсын џл-ћызѕа. Џзаћ %леѓ. Еѓ соѓында: – Ћош, баћытты бол. Мен саѕан %мiр бойы тiлектеспiн дедiм. Содан кейiн ол ћыздыѓ подругасы Халимаѕа ѕашыћ болдым. Екеуiмiз де соѕыста болдыћ. Љзбей хат жазысып тџрдыћ. Ол да детдомда %скен жетiм ћыз болатын. Жасынан аурушаѓ едi. Соѕыс бiткен кљнi ауруханаѕа тљстi. Ќскери госпитальда бiр жарым жыл жатты. Мен университетте оћып жљрдiм. Одан маѕан жоѕарыда айтылѕандай хат келдi. – Менiѓ ауруым жазылатын емес. Бќлкiм, ауруханада %летiн шыѕармын. Ендi сен %зiѓе лайыћ ћыз iзде. Ћазаћта жаћсы ћыздар к%п ћой. Бiрiне жiп таћ. Ал мен тiрi ћалсам сенi %мiр бойы џмытпаймын, %ле-%лгенше тiлектесiѓ боламын, – дептi хатында. Оны досым Мырзабекке (“Махаббат, ћызыћ мол жылдарда Жомартбек) айттым. Ол: – Дџрыс. Ћыз iздейiк, – дедi. <зiмiзбен бiрге оћитын Нџрѕамилаѕа с%з айттым. (Кiтаптаѕы аты Меѓтай). Халиманыѓ хатын к%рсеттiм. Ол: – Мен сiздiѓ тiлегiѓiздi ћабыл алар едiм. Бiраћ, уќде берген жiгiтiм бар, – дедi. “Ћызыл к%рпе” %леѓi осы Меѓтайѕа арналѕан болатын. “Аћ етiне ћызыл к%рпе басылып” деп келетiн. Ћызыл к%рпеден кљдер љздiк. Ендi Ботаг%зге ѕашыћ болдым. Оѕан арнап: – Маѕан арнап бiр ћараса Ботаг%з: <мiрiме %шпес шыраћ жаћћаны. Айтса жылы я бiр дыбыс, я бiр с%з

Махаббат жыршысы Ћуаныштыѓ %зен болып аћћаны. Жымиѕаны – таусылмайтын несiбе, Кљлсе егер – жљрекке гљл таћћаны. Бiр минут ол алса менi есiне, Ћуаныштыѓ %зен болып аћћаны, – деп оѕан да бiрнеше %леѓ арнадым. Ол менi сыртымнан к%рiп: – Бойы тапал, ќрi %ѓсiз екен, Москвада сымбатты сџлу жiгiтiм бар, маѕан ќуре болмасын! – дептi. Ендi оны да ћойдым. Ћайтадан Халимаѕа хат жаздым. – Жаћсы ћыздар маѕан ћарайтын емес. <зiѓе ћосылып, бiр жыл бiр ай, тiптi бiр кљн %мiр сљрсем де %зiмдi баћыттымын деп санаймын, – дедiм. Бiр жарым жылдан кейiн ол емделiп, ауруханадан шыћты. Екеуiмiз ћосылып, 54 жыл бiрге баћытты %мiр сљрдiк. – (Оларды толыћ жоѕарыда айттым ѕой). №18. Неге кейiпкерiѓiз Меѓтай тойына шаћырѕанда оѕан 3 шарт ћойдыѓыз? – Дљниећор емеспiн. Зейнетаћыда отырѕан ћарт џстазды аядым. №19. Ќйелiѓiздiѓ %лгенiне ћанша уаћыт болды? – Бљгiн тура 496 кљн. Содан берi жетiммiн, мљсќпiрмiн, мџѓдымын. – Бџл уаћыт iшiнде ќйелiмнiѓ жатћан жерiне 100-ге жуыћ рет бардым. – Ол маѕан: “Ћасыма келгенде 3 рет атымды ата. Немесе Абайдыѓ 2-3 ауыз %леѓiн айт. Мен соны ћџран деп ћабылдаймын” деген едi. Мен барѕан сайын Абайдыѓ “Айттым сќлем, Ћаламћасыныѓ” алѕашћы екi шумаѕын айтамын: Содан соѓ: “Халима Ћалиќкпарћызы <збаћанова – Нџршайыћова” деген жазуы бар ћџлпы таћтайды ћайта-ћайта ћџшаћтап, iшiмнен егiле еѓiреп, љйге ћайтамын. №20. Сiз Мќншљк туралы к%п жаздыѓыз ѕой. Ќлi кљнге дейiн аузыѓыздан тастамайсыз. Егер Мќншљк тiрi болса, оѕан љйленер ме едiѓiз? – Жоћ, љйленбес едiм. Оѕан екi себеп бар. Бiрiншiсi, менiѓ љйленемiн деп уќделескен ћызым бар. Уќдемдi бџзбас едiм. Екiншiден, егер ћызым жоћ болѕан кљннiѓ %зiнде, Мќншљктiѓ: “Соѕыс бiткен кљнi маѕан бiрiншi џсыныс жасаѕан кiсiге жар боламын. Оѕан дейiн жаныма ешкiмдi жолатпаймын” деген с%зi бар болатын. Мен артиллериядамын.

Ћайсар Ќлiм Мќншљк жаяу ќскер пулеметiнiѓ батальонында. Мен с%з айтамын деп артполктен батальонѕа жеткенше басћа бiреулер менен бџрын оѕан с%з айтып ћойѕан болар едi. Мiне, осы себептерден мен сљйiктi Мќншљкке љйлене алмаѕан болар едiм. №21. Соѕыста ћуанѕан, ћайѕырѕан кљндерiѓiз ћандай? – Украинада ќкем – Нџршайыћ оћћа џшћанын, аѕайым Ниѕаптыѓ Ленинград ћоршауында ћаза тапћанын жќне елде шешемнiѓ ћайтыс болѕанын естiгенде ћатты ћайѕырдым. Ћуанѕан кљндерiм: Жамбылѕа хат жазѕан кљнiм. Жамбылдан жауап алѕан кљнiмiз. Еѓ џлы ћуаныш 1945 жылѕы 9 мамыр – Жеѓiс кљнi болды. Одан кейiнгi џлы ћуаныш 1947 жылы 5 маусымда Халимаѕа љйленген кљнiм болды. №22. Соѕыста ћыздарѕа хат жазып тџрдыѓыздар ма? – Жаздыћ. “Ћайран ћыздар, саѕындыћ” деген %леѓiме к%п хат келдi. Ћыздардан келген хаттарды жiгiттерге љлестiрдiм. Маѕан келген хат арћылы љйленген жiгiттер џлдарына Ќзiлхан деп ат ћойды. (Мџћан Омарбаев, Ћабiкен Меѓдiбаев, Талѕат Ћосаев, т.б.). Бiр ћыз суретiмдi сџрады. Оѕан мынадай %леѓмен жауап бердiм: Менiѓ портретiм Тџрпатым – ћатты ћысћан жџдырыћтай, Ћаѓылтаћ – денем, мойын – ћылдырыћтай. Жљректе жалын атћан жiгерiм бар, Жљрiсiм жылдам џшћан бџлдырыћтай. Кескiнiм торсыћ шеке, ћыртыс маѓдай, Ћос ћабаћ бiр-бiрiмен ћырћысћандай. Тџѓѕиыћ м%лдiрейдi екi к%зiм, Жљзiмдi жылытуѕа тырысћандай. К%к тастан ћашалѕандай %ѓ-келбетiм, Салпы ерiн, љйрек мџрын, шљѓгiл бетiм. Ћаралыѕым ћазанныѓ кљйесiндей, – Мiнеки, менiѓ осы портретiм… Осылай деп ћызѕа хат жазып, ћоя бердiм. Ћыз: “Сенбеймiн: Сiз екi иыѕыѓызѕа екi кiсi мiнгендей сџлу жiгiтсiз! Бiз солай деп ойлаймыз”, – дедi.

Махаббат жыршысы – Ћалай ойласаѓдар, олай ойлаѓдар, %зiм осындаймын деп мен жљре бердiм. №23. Алѕашћы ћызыѓыз неге Сiздi менсiнбей кеттi? – К%п жылдан кейiн: маѕан берген сертiѓiздi неге орындамадыѓыз? – деп сџрадым одан. “Орындамайын дегенiм жоћ. Балалыћпен саћинамды сындырып алдым – пќктiгiмнен айрылып ћалдым. Сондыћтан сенен џялып, жоламай кеттiм”, – дедi ол. Ол екеуiмiз 22 жылдан кейiн кездестiк. Кљйеуi ќскерден босап, олар Алматыѕа к%шiп келiптi. 3 ћызы бар екен. Ол кезде мен “Ћазаћ ќдебиетiнiѓ” бас редакторы болатынмын. Ол ћыз менiѓ ќйелiмнiѓ подругасы болѕан соѓ ерулiкке шаћырдыћ. Кейiн араласып тџрдыћ. Бiр жолы ол маѕан жоѕарыдаѕыдай сырлы-шынын айтты. “Мен сенiѓ пќк ћызѕа ћосылуыѓды тiледiм. Халимаѕа ћосылса екен дедiм. Ћосылдыѓдар. Мен соѕан шексiз ћуаныштымын. Бiраћ, мен сенi ешћашан џмытћаным жоћ. Егер бiр џл тапсам, атын Ќзiлхан деп ћоярмын деп ойлаушы едiм. Таѕдыр маѕан џл бермедi, 4 ћыз таптым. Алѕашћы ћызымыз %лiп ћалды”, – дедi. Ал ендi осы арада мен ѕашыћ болѕан т%ртiншi ћызым туралы да айта кетейiн бе? Айтсам: ол ћыз менi бойы тапал, %зi %ѓсiз екен, Москвада %зi сџѓѕаћ, %зi сџлу жiгiтiм бар. Менен љмiттенбесiн деп жауап бердi дедiм ѕой. Сол сџѓѕаћ, сџлу жiгiт Ботаг%здi алмай, тастап кетедi. <зi %те сџлу болѕандыћтан ол ћызды басћа бiр жiгiт алады. Сџлу келiншек 3 ћыз тауып, кљйеуiне сыйлайды. Кљйеуi екеуi жап-жаћсы, тату семья боп %мiр сљредi. Ол ќйел ћазiр 75-ке келдi. Кљйеуi 3-4 жыл бџрын ћайтыс болыпты. Осы екеуiнiѓ арасында мќѓгiлiк махаббат болды деп ойлайсыѓдар ма? Менiѓше болѕан жоћ. Шала махаббатпен %мiр сљредi. Кљйеуi оныѓ басћа бiреудiѓ баласын к%терiп келгенiн iшiнде саћтап жљрдi. Ќйел %зiнiѓ москвалыћ жiгiтiн, пќктiгiн сыйлаѕан адамын есiнен шыѕарѕан жоћ. Екеуi де сырты бљтiн, iшi тљтiн болып %мiр сљрдi. Ћазiр теледидар: “Асыл жанды Анна” деген џзаћ сериялы видеофильм к%рсетiп жатыр. Соны к%ргенде Ботаг%з таѕдыры ерiксiз есiме тљседi. Сол Ботаг%з менiѓ %зiне шыѕарѕан %леѓдерiмдi жатћа бiледi дейдi. Оны естiгенде Пушкиннiѓ Анна Кернге жазѕан %леѓi ойыма оралады. Пушкин оѕан: Я видел чудное мгновенье: Передо мной явилась ты. Как мимолетное

Ћайсар Ќлiм видение, Как гений чистой красоты, – деп жазѕан ѕой. Анна Керн сол %леѓдi %мiрi сумкасынан шыѕармай саћтап жљрiптi. 80-ге жеткенше с%йтiптi. Мен бџл жерде %зiмдi Пушкинмен салыстырып отырѕамын жоћ. Бiраћ Ботаг%здiѓ сџлулыѕы Анна Керннен ќлдећайда артыћ едi!.. №24. Пќктiк мќселесiне ћалай ћарайсыз? Кейбiреулер пќктiгiнен айрылѕан ћыздарды кiнќламайды. Маѕан пќктiктiѓ керегi жоћ дейдi ѕой. Сiздiѓ ойыѓыз? – Пќктiк керек. Пќк ћосылѕан жџп берiк, бiр-бiрiне %мiр бойы адал болады. Ал пќктiгi жоћ ћыз бен жiгiт ћосылѕанымен: б%тен еркек пен ќйелдiѓ дќмiн татып ћалѕан олар б%тенге бой џра бередi. Ћазаћта “дќнiккен ит мамаѕын жалайды” деген д%кiрлеу жќне мќдениетсiздеу маћал бар. Неге ол мамаѕын жалайды? Ћаншыћћа ћосылып дќнiккен т%бет таѕы бiр ћаншыћћа ћосылуѕа ћџмартып, мамаѕын жалайды. Жљргiш еркектер сол “мамаѕын жалайтын” итке џћсайды. Басћа ќйелге аѓсары ауып тџрады. Содан семья бџзылѕан, адалдыћ адыра ћалады. Махаббат мќнсiздiкке айналады. <з басым ћыз бен жiгiт пќк кљйiнде ћосылса ѕана, екеуiнiѓ арасында мќѓгiлiк махаббат болады деп ойлаймын. Сондыћтан да мен “Махаббат, ћызыћ мол жылдарда” ћанша жаћсы ћыз болса да, пќктiгiнен айрылып ћалѕандыћтан, Меѓтайды “%лтiрiп” тастауыма тура келдi. Бџл мќселенi басћаша ойлап, %згеше пайымдайтындар болар. Мен олармен таласпаймын. <мiрден тљйген %з ойымды ѕана айтып тџрмын. Fафу %тiнемiн! №25. Кентау сапарыѓызда ерекше есте ћаларлыћ оћиѕалар болды ма? – Болды. Бiрi мынадай. Меѓтай тойыныѓ орта тџсында љш келiншек бiр чемоданды алаћандарына к%терiп, ћасыма келдi. Келдi де бiрi: Аћ етiне ћызыл к%рпе басылып, К%кiрегi жатыр екен ашылып. Дiрiлдейдi кеудесiнде ћос алма, Ћара шашы толћындай боп шашылып, – десе, Екiншiсi: Оны к%рсе жљрек кљйiп жанатын, Кездессе жљз, естен мљлде танатын.

Махаббат жыршысы Болсам еттi, ќттеѓ дљние-ай, сол к%рпе, Ћџшып, сљйiп, ћџмарымнан ћанатын, – десе, Љшiншiсi: Берiп тќѓiр тiлегiмдi иетiн, Тым болмаса киiмiнiѓ киетiн, Не сол к%рпе астарыныѓ бiр сабаћ Жiбi болсам денесiне тиетiн, – деп %леѓдетiп ћоя бердi. “Махаббат, ћызыћ мол жылдардаѕы” менiѓ %леѓiм. Осы %леѓдi айтты да љшеуi алаћандарындаѕы целулойдчемоданды ашып, iшiнен мамыћтай жџмсаћ жљннен жасалѕан бiр ћызыл к%рпенi алып, менiѓ иыѕыма жапты. – Сол %леѓiѓiз љшiн Сiзге Меѓтай 40 жыл ћызмет iстеген №11 ћазаћ орта мектебi џжымыныѓ сыйлыѕы, – дедi. – Ол ћызыл к%рпеге оранып, ќдемi ћыз жатћан едi ѕой. Сол ћыз осы к%рпенiѓ iшiнде ме? – дедiм мен оларѕа ќзiлдеп. – Бiздi мына сол ћыз деп есептеѓiз, – деп љш келiншек менi ћџшаћтап, екi бетiмнен кезек-кезек сљйдi. <здерi ќппаћ, к%здерi ботаныѓ к%зiндей ћап-ћара, тiстерi маржандай сџлу келiншектер ш%пiлдетiп бетiѓнен сљйiп жатћанда адамныѓ буыны босап кетедi екен. Ал ол келiншектер сыйлаѕан ћызыл к%рпенi, ћыздыѓ шашы сияћтандырып, сипай бергiѓ келедi, сипай бергiѓ келедi. №26. Бiз “Аћжљнiстен” бiздiѓ апай туралы айтћандарыѓызды естiдiк. Ол кiсiнi ћатты саѕынасыз ба? Ћалай есiѓiзге тљсiресiз? – Жоѕарыда айттым ѕой: саѕынамын, ќрине. Жоѕарыда ќйелiмнiѓ ћабыры басына жљзге жуыћ уаћыт бардым дедiм ѕой. 100 болмаса да 50-60 рет барѕаным рас. Бiр кљнi жазушы Fаббас Ћабышев телефон соћты. – Ќзаѕа, сљйiншi, – дедi. – Айт. – Айтсам: Халима жеѓгемiздiѓ аћ кљмбезi Панфилов паркiндегi мќѓгiлiк оттыѓ ћасына барып, офицерлер љйiнiѓ арћасынан ары ћарай к%з салѕанда ћияѕа ћонѕан аћћудай боп к%рiнiп тџрады екен! – дедi.

Ћайсар Ќлiм Рас екен. Бџрын оны бiлмейтiнбiз. Кейiн сол жерге барып, Халима кљмбезiне алыстан к%з салып ћайтуды к%ѓiлiме медеу ететiн болдым. Мен ќйелiмдi љнемi ойлаймын. К%шеде келе жатћанда ол жерден екеуiмiздiѓ ћолтыћтасып %ткен сќттерiмiздi есiме аламын. Ћџрманѕазы к%шесiн бойлап, мен инфарктен тџрѕан кљндерде ћолтыћтап, серуенге шыѕаратын. Абылайхан мен Ћабанбай батыр к%шесiнiѓ ћиылысындаѕы орталыћ гастрономѕа ћолтыћтасып азыћ-тљлiк алуѕа баратынбыз. Ћабанбай батыр к%шесiн бойлап Никольск базарына баратынбыз. Базарѕа ол менi жаћындатпай, жалѕыз %зi кiретiн. – <йткенi бiр кљзде жемiс алуѕа барѕанымызда сатушы ќйелдер менi танып, “Махаббат, ћызыћ мол жылдарды” айтып, сџраѕан жемiсiмiздi текке берген. Аћша џсынсаћ алмаѕан. Ол жемiстi тегiн алѕанымызѕа Халима ћатты џялды. Содан кейiн ол маѕан: “сен жџрттыѓ к%зiне к%рiнбей, анау кiтап дљкенiне бар. Содан керек кiтабыѓды сатып ал” деп маѕан аћша беретiн. (Мен аћша џстамайтынмын). – Жарты саѕаттан кейiн менi Байтџрсынов пен Виноградов к%шелерiнiѓ ћиылысындаѕы трамвай аялдамасынан тос, сол жерден табысайыћ, – дейтiн. Осылардыѓ бќрiн есiме тљсiремiн. Кейбiреулер ќйелiн %ле сала џмытып кетедi. Кейбiреулер жаѓа ќйелге љйленгеннен кейiн ескi ќйелiн еске де алмайды. Кейбiреулер %лген ќйелiн ойына алудыѓ орнына, ашына iздеп ќлекке тљседi. Мен %йте алмаймын. <йте алмайтыным менiѓ жљрегiме мќѓгiлiк махаббат мекен еткен болар деп ойлаймын. Менiѓ ойымша: Мќѓгiлiк – махаббат тќн табысуы ѕана емес, жан табысуы. Еркек пен ќйелдiѓ немесе ћыз бен жiгiттiѓ бiр кiсiге айналып кетуi. Бiрiнiѓ ойындаѕысын екiншiсiнiѓ айтпай џѕуы. Сыѓарынан айырылѕан аћћудыѓ к%ктен ћџлап %луi сияћты, к%п џзамай жан серiгiнiѓ артынан ж%нелуi. Тiрi ћалѕаны %лген сыѓарын %мiр бойы есiнен шыѕармауы. <лген жарын кљн сайын тљсiнде к%рiп, тiрi кљндегiдей ћол џстасып, ћатар жљруi, т.б. Мќѓгiлiк махаббаттыѓ мен бiлетiн белгiлерi осылар. – Бiз жас кезiмiзде бiрге %лемiз деп уќделескен едiк. Артынан ол: – Жоћ, мен %лсем, сен тiрi ћал, балаларѕа бас-к%з бол деп тапсырды.

Махаббат жыршысы – “Мен %лсем, сен де с%йтесiѓ бе?” – дедiм оѕан. – Иќ! – дедi ол. – Екеуiмiз ћайтадан серттестiк. Сол себептен мен ќйелiмнiѓ артында ћалып, 493 кљн тiрi жљрмiн. Оныѓ љстiне маѕан к%ѓiл айтћан, хат жазѕан, телефон соћћан адамдар – к%п адам: – Сiз халыћћа керексiз – жер басып, аман жљрiѓiз! – деген тiлек айтады. – Халыћћа ћанша керек екенiмдi бiлмеймiн. Ал балаларыма керек екенiм рас екен. “Балаларѕа бас-к%з бол” деп Халима дџрыс айтыпты. Бџл к%ѓiлсiз ќѓгiменi осымен тоћтатайын, балалар. №27. Махаббат жџрттыѓ бќрiнде бола ма? – Махаббат деген – аћындыћ сияћты ерекше дарын. Жџрттыѓ бќрi бiрдей аћын, талантты кљйшi немесе бишi бола бермейдi. Сол сияћты махаббатсыз, тек ћана соћыр сезiм – инстинктпен %мiр сљре беретiн адамдар да болады. Секстi махаббат деп тљсiнетiндер к%п. Махаббат – секс емес. Махаббат – адам жарастыѕы. Аћыл, ой, сезiм, сенiм бiрлiгi. Осы т%ртеуiнiѓ тџтастыѕы! Ћысћасы: Махаббат жџрттыѓ бќрiнде бiрдей бола бермейдi. №28. Сiз %леѓ жазасыз ба? – Жас кезiмде жазѕанмын. Кейiн ћойып кеттiм. Кейде бiр ќдеби кљнделiгiме ойыма тљскен џйћастар мен %леѓ жолдарын тљрте салатыным болады. Солардыѓ бiрi мынадай. – Оћиын ба? – Оћысам “екi џрпаћ” деген мынадай џйћастар: Екi џрпаћ Жаѓа џрпаћ, жас џрпаћ – Жастыѕына мас џрпаћ. <нерi жоћ, бiлiмсiз, Мќдениетке ћас џрпаћ. Fџрып пенен ќдеттен, Жџрдай, мљлде, ада џрпаћ. Иiлмейтiн љлкенге, Ћаѕып ћойѕан ћада џрпаћ.

Ћайсар Ќлiм <зiмшiл де, менменшiл, Мейiрiмсiз тас џрпаћ. Шата туып, шатасћан, Ћырыћ сiдiк – лас џрпаћ. Џлттыћ намыс майрылѕан, Айналасы тор џрпаћ. Ана тiлден айрылѕан, Саћау, мылћау – сор џрпаћ. Елiн жандай сљйетiн, Таѕы да бiр бар џрпаћ. Ћасiретiн халыћтыѓ, К%теретiн нар џрпаћ! Келедi %сiп, екi џрпаћ, Байтаћ ћазаћ жерiнде. Бiрiнiѓ ойы ћойыртпаћ, Бiрi џлттыћ сенiмде. Ћазаћтыѓ ћаны, жаны бар, <нерi бар – %с џрпаћ! Саћау, мылћау, дљбќра, Санасы сџйыћ – %ш џрпаћ! Ќрине, бџл %леѓ емес, џйћастар ѕана ѕой. Бџл џйћасты ќдеби кљнделiгiме биыл – 5 ћыркљйек кљнi тљсiрiппiн. Бала кљнiмде аћын болѕым келдi. Аћын болу ћолымнан келмегендiктен, ћатардаѕы ћарас%зшiлердiѓ (прозаиктердiѓ) бiрi болып кеттiм. №29. Секс туралы толыћ тљсiнiк беретiн кiтапты ћайдан алуѕа болады? – “Энциклопедия секса” деген ћалыѓ кiтап бар. Сонда секстiѓ барлыћ тљрi айтылады. Баѕасы 1300 теѓге. Барлыћ кiтап дљкендерiнде бар. Мен оны Ћабанбай батыр к%шесi мен Сейфуллин к%шесiнiѓ бџрышындаѕы кiтап дљкенiнен к%рдiм. Секс дегенiмiз – ерлi-зайыпты адамдардыѓ мiндеттi тљрде атћаратын кљн сайынѕы ћызметi. Кљн сайын кеѓсе ћызметiнен ћалуѕа болмайды. Сол сияћты бџл табиѕи мiндеттi атћармауѕа ешкiмнiѓ ћџћы жоћ.

Махаббат жыршысы Ал љйленбеген жастар машинаны бiлгенiмен, оны жљргiзетiн правосы жоћ шофер сияћты. Право алѕаннан кейiн машинаѓды ћашан айдасаѓ да, ћанша айдасаѓ да, ћалай айдасаѓ да – %з еркiѓ. Ал ГАИ жоћ жерде машинаны правосыз-аћ жасырын тљрде айдай беретiндер болады, ќрине. Сап-сау машинаны “аварияѕа” џшырататындар солар. Солардан саћ болу керек! №30. <з бойыѓызда ћандай кемшiлiктерiм бар деп ойлайсыз? – Мен ќн айта алмаймын, домбыра тарта алмаймын жќне би бiлмеймiн. С%йте тџра %зiмнiѓ ћалай жазушы болып жљргенiмдi жќне бiлмеймiн. Осындай љлкен љш кемшiлiгiм бар екенiн мойындаймын. №31. Сезiм мен сана туралы айтыѓызшы: ћайсысы ћайсысына баѕынуы керек? – Сезiм – асау ат, сана – аттыѓ басына кигiзiлетiн жљген. Ноћтасыз асау ат алып ћашып, сенi бiр жерге жыѕып, мерт етiп кетуi мљмкiн. Ал жљген асауды ауыздыћтап, оныѓ бет алды лаѕып, шаба беруiне ырыћ бермей, дџрыс жолмен жљруiне к%мектеседi. Сондыћтан бiр бќлеге џрынбайын, оћыс халге џшырамайын десеѓ, сезiмдi санаѕа билету керек. Сананы сезiмге баѕындырудыѓ нќтижесi: туа сала тџншыћтырылып, ж%ргекке орап жолда ћалдырылып жатћан сќбилер. Сќбилер љйiнде (Дом малюткиде) тќрбиеленiп жатћан, шетелдерге сатылып, ж%нелтiлiп жатћан балалар. <з сќбиiн %зi туа сала тџншыћтыру – еѓ ауыр ћылмыс. Џлы Отан соѕысы кезiнде фашистер бiздi, бiз оларды %лтiрiп жаттыћ. <йткенi бiз бiр-бiрiмiзге жау едiк. Мен %зiм тура к%здеуде (на прямой наводке) тџрып, зеѓбiрегiмнен атып, жаудыѓ бiр љлкен танкiн ћираттым. Ол танк %ртене бастаѕанда iшiндегi экипажы сыртћа ћарай секiрдi. Оларды алѕы шепте жатћан жауынгерлер жайратты. Ал жабыћ позициядан атћан менiѓ зеѓбiректерiмнiѓ снарядтары талай ДОТ-тыѓ љнiн %шiрiп, жаудыѓ талай пулеметiн к%кке џшырды. Бiз оларды %лтiрмесек, олар бiздi %лтiретiн едi. Ал жаѓа туѕан жас сќбидiѓ не жазыѕы бар? Шаранасы кеппеген, соншалыћ бейкљнќ, ћорѕансыз, к%зiн де ашып, дљниеге ћарап љлгермеген, тiлi де, аяѕы да шыћпаѕан сќбидi, %з ћанынан жаралып, %з iшiнен шыћћан сќбидi %з ћолымен %лтiрген кiсiнi – ћыз болсын, кiм болса ол болсын, барып

Ћайсар Ќлiм тџрѕан жауыз, жендет деп баѕалау керек. Ол ертеѓ ешкiмге адал жар боп та жарытпайды. Мџныѓ бќрi сезiм мен сана туралы с%зден шыѕып кетiп жатыр ѕой. Ќсiресе, ћыздар сезiмiн шынжырлап џстауы керек. Шынжырлап! Сонда ћџмарпаз жiгiттер оларѕа ештеѓе iстей алмайды. Ештеѓе! Сонда: жетiм бала тумайды, сорлы сќбилер к%беймейдi. Сонда адамдыћ арѕа ешћандай ћылау тљспейдi. Сезiмдi санаѕа баѕындырудыѓ бiр керектiгi осы! №31. Еѓ ћымбат к%ретiн, ћимайтын нќрсеѓiз не? – Егер %лсем, артымда ћалдыруѕа ћимайтын екi нќрсем бар едi. Бiрi – жан жарым Халима да, екiншiсi – екеуiмiз жинаѕан кiтаптар болатын. – Халима, менi %кiндiрмейiн дегендей, ол дљниеге менен бџрын аттанып кеттi. Ендi ћимас кiтаптарым ѕана ћасымда ћалды. Солардыѓ iшiнде Халима Алматыныѓ Никольск базарынан бiреудiѓ ћолынан сатып ќкелген, 1947 жылы шыћћан (бiз сол жылы љйленгенбiз) Жорж Сандтыѓ екi томдыћ “Консуэло” кiтабы тџр. Бџл екi томды 160 сомѕа сатып алѕанбыз. Менiѓ кiтаптарымныѓ т%лбасы саналатын ол екi кiтап кiтапханамдаѕы кiтаптардыѓ еѓ алдында тџр. Кейде сол екi кiтапты ћолыма алып сипаймын. Асыл жарымныѓ алаћаныныѓ жылуын iздегендей боламын. Сол сќтте м%лтiлдеп екi к%зiме жас келедi. №32. Сiз 80-ге келдiѓiз, ћартайдыѓыз ѕой. Кќрiлiк ћандай болады екен? – Кќрiлiк адамды: аяћтан, белден, беттен, к%зден, ћџлаћтан алады екен. Аяћ ќлсiреп, бел майысып, бет быжырайып, к%з к%мескiленiп, ћџлаћ тосаѓ тартады екен. Кќрiлiктiѓ бџл бес белгiсiн бастан кешiру де баћыт екен! “Сонда кќрiнiѓ ћартаймайтын ештеѓесi жоћ па?” деп ойлайсыѓдар ѕой. Жоћ емес, бар екен. Ол ћартаймайтын мыћты к%ѓiл екен. Кќрi болсаѓ да сљйгiѓ, сљйкенгiѓ, сљйсiнгiѓ келедi. Тым болмаса, бiр сипасам екен дейсiѓ! Одан %зге: айтћыѓ, жазѕыѓ, жарияланѕыѓ, радиодан с%йлеп, теледидардан к%рiнгiѓ келетiнi таѕы бар. Бiраћ, к%ѓiлдiѓ бџл тiлектерiне %мiр ерiк бермейдi… Ќрине, бџл ќзiл жауап ћой. Ал ћартайѕаныма ћарамастан маѕан газеттер маћала жаздырып, мектептер мен кiтапханалар, институттар мен университеттер кездесуге шаћы-

Махаббат жыршысы рып, радио ай сайын с%йлетiп, теледидар кљнара к%рсетiп жатады. Жастарѕа бiлгенiѓдi айтып, %неге љйреткiѓ келедi. Соѕан ћараѕанда мен ќлi ћартая ћоймаѕан болуым керек деп ойлаймын. (Ќзiл). Ал ана сљю, сљйсiну жаѕына ћол жетпейтiн к%рiнедi: жас ќйелдер шалѕа ћарамайды, ал кемпiрлер аяћтарын жоѕары к%тере алмайды. С%йтiп жљрiп ќжiм-ќжiм беттерiнен сљйгiзуге бџлданады еще! (Бџл да ќзiл). Сонымен бiрге ћайтаћайта телефон соѕатын кемпiрлер де бар. (Бџл – шын). Айтпаћшы бiр ќйел %зiнiѓ аты-ж%нiн, ћайдан келгенiн, жасыныѓ 27-де екенiн айтып, “Сiзбен жеке с%йлескiм келедi, бљгiн ћабылдайсыз ба?” – дедi. – Бљгiн ћолым босамай жатыр, ертеѓ хабарласыѓыз, – дедiм жайымды айтып. Ќйел “жарайды” дедi. Бiраћ, ертеѓiнде де, одан кейiн де хабарласпай кеттi. Одан берi љш ай %ттi. Тегi ол кiсi осыдан ештеѓе шыћпас деп менен кљдер љзген болуы керек. Одан басћа таѕы бiр ќйел телефон соћты. Оны да айта кетейiн. Былтыр Ћ. облысынан. – <зiм %те сџлумын. Бџрын љлкен ћызметте болдым. Ћазiр жалѕызбын. <мiрiм %те ћызыћ. Шыѓѕыс Айтматов, Мџхтар Шаханов, Сiз љшеуiѓiздiѓ бiрiѓiз жазсаѓыздар тамаша роман шыѕар едi. Келесiз бе? – дедi. Мен сырћат екенiмдi, жаѓа роман жазуѕа к%п кљш, ћуат, ћайрат керек екенiн айттым. – Оѕан менiѓ кљйiм келмес, – дедiм. – Ойлаѓыз, таѕы да телефон соѕамын, – дедi бейтаныс ќйел. Бiрнеше кљннен кейiн ол ќйел таѕы да телефон соћты. – Ойландыѓыз ба? – дедi. Мен %ткен жолѕы жауабымды ћайталадым. Одан кейiн ол кiсi хабарласћан жоћ. Басћа автор тапћан болуы керек. Менiѓ кейбiр кiтабымды оћыѕан ќйелдер авторы ќйел ћџмар еркек екен деп ойлайды. Ал менiѓ б%тен ќйелдiѓ етегiн ашып к%рмегенiмдi, бiр б%лмеде оѓаша жатћан ќйелдiѓ ћасына бара алмайтынымды ћайдан бiлсiн? Ћазаћта “Ш%ккен тљйеге мiне алмайтын жаман” деген с%з тiркесi бар. Сол тiркес маѕан да арналып айтылѕан болуы керек. Менiѓ “жаман” болатын себебiм не? Ол менiѓ ЏЯТ деген с%здi %те жоѕары баѕалайтындыѕым болуы керек. Мен ЏЯТ

Ћайсар Ќлiм деген џлы кљш деп ойлаймын. Адамшылыћтыѓ, адалдыћтыѓ, пќктiктiѓ, уќдешiлдiктiѓ, турашылдыћтыѓ, тазалыћтыѓ тљп ћазыѕы ЏЯТ деп бiлемiн. Џяты жоћтан љмiт кљтпеймiн. Џры-ћары, ћараћшы, ћаныпезерлер џяты жоћтан шыѕады. ЏЯТ – ЕЃ, ЕЃ ЋЫМБАТ ЋАСИЕТ! Џяттыѕа иман џялайды, џятсызды ћылмыс ћуалайды. Мен: <тiрiк айтуѕа џяламын. Айтћан уќдемдi орындамауѕа џяламын. Орынсыз жерде артыћ с%з с%йлеуге џяламын. <з кiтабымды жќне %зiмдi %зiм маћтауѕа џяламын. Бiреудiѓ ќйелiне ћџмарта ћарауѕа џяламын. Сол себептен де ћызу наућан кездерiнде командировкаѕа барѕан аудандарымда (мен џзаћ жылдар журналист болдым ѕой) кљйеулерi шаруа ћамымен шапћылап кетiп, љйiнде оѓаша ћалѕанымда бiрде-бiр досымныѓ, жолдасымныѓ, таныс-бейтанысымныѓ ќйелiнiѓ т%сегiн жаѕалаѕан емеспiн. Сондыћтан да дос-жолдастарымныѓ бетiне тура ћараумен болдым. Ќрине, жас жiгiт пен жас ќйелдiѓ бiр љйде оѓаша ћалып, ћыбыр етпей жатуы ћиын да. Ќйелдер шыдайды да. Бiраћ, еркекке ћиын шаруа. Халыћ ќндерiнiѓ бiрiнде мынадай екi жол бар: “Џзаћ таѓѕа ер жiгiт ћайтып шыдар, Сары майдай толыћсып ћыз жатћанда” – деген. Ћиын жаѕдай. Бiраћ, џятты џран етiп %скен жiгiт мџндай ћиындыћтан да ћџтылады екен. Мен барлыћ жастарды џятты болуѕа шаћырамын. Џяты бар адамдарды ћадiрлей бiлуге шаћырамын. Сексћџмарлыћћа емес, эротикалыћ џстамдылыћћа шаћырамын. Маѕан ћойылѕан сџраћтар бiттi. Еѓ соѓында Сiздерге айтарым: – Адам рухыныѓ џлы кљшi МАХАББАТ жасасын! Шала махаббат емес, мќѓгiлiк махаббат к%п болсын! Махаббаттыѓ мќѓгiлiк иесi жастар жасасын! – деймiн. Џлдар! Ћыздарды ћџрметтеѓдер, аялаѓдар, ардаћтаѓдар. Олар џлт џрпаѕыныѓ анасы, алѕы џрпаћтардыѓ ќжесi. Адамзат %мiрiнiѓ алтын Кљнi – ќйел! Жер бетiндегi жалѕыз Кљн – ќйел! К%ктегi Кљн болмаса, жер к%ктемейдi. Жердегi Кљн – ќйел болмаса, адамзат %ркендемейдi. Ћыздар! Џлдарды ћџрметтеѓдер, ћошеметтеѓдер. Олардыѓ ќрбiр с%зiне жымия жауап берiѓдер. Оѕаш ћылыѕы болса, ашуланбай, аћылмен айтып тљсiндiрiѓдер. <йткенi џлдар

Махаббат жыршысы љйдiѓ џйытћысы, отбасыныѓ ћызыѕы. Олар берiсi – семьяныѓ, арысы – Отанныѓ ћорѕаны. Отанынан айрылѕан џлттыѓ %мiрi – ћараѓ! Тiршiлiгi – тџман! Сол Отанды жаудан ћорѕайтын жандарыѓда жљрген жiгiттер. Олар бљгiн – студент, ертеѓ – солдат. Олармен дос, сыйлас, сырлас болып %сiѓдер. Ертеѓ Отан ћорѕап жљргенде олар сендердi саѕынатын болсын! Сендер љшiн, туѕан жер мен ел љшiн Отан ћорѕау жолында жандарын да аямайтын ерен Ер, ћањарлы Ћањарман, жалынды жауынгер болсын! Мен %зiме келген сџраћтардыѓ бќрiне жауап берiп бiттiм. Ендi %здерiѓнiѓ %зге сџраћтарыѓ болса, жауап беруге ќзiрмiн. Залдан сџраћ. Ћазiр Ботаг%з ћайда? – Бiлмеймiн. Баяѕыда бiр Ћараѕандыда екен деп естiп едiм. Ћараѕандыѕа мен бiр-аћ рет бардым. Сќлем берейiн деп, сџрастырып едiм. Ботаг%здi ешкiм бiлмедi. Жалпы хабарын осындаѕы достарыныѓ бiрiнен естiдiм. Менiѓ оѕан шыѕарѕан %леѓдерiмдi ол кљнi бљгiнге дейiн жатћа бiледi екен деп солар айтты. Екiншi сџраћ. “Аћићат пен аѓыз” кейiпкерлерiнен кiммен байланысыѓыз бар? – Бауыржан Момышџлныѓ баласы Баћытжанмен тыѕыз байланыстымын. Ол ќкесi туралы романныѓ екiншi кiтабын жазып бiтiрдi. Ћазiр љшiншi кiтабын жазып жатыр. Љшiншi кiтаптыѓ бiр тарауы ќкесiнiѓ досы маѕан арналѕанын айтты. Љшiншi сџраћ. Халима апай туралы кiтабыѓызды ћашан шыѕарасыз? – Бџйырса, алдаѕы жылы шыѕып ћалар? Т"ртiншi сџраћ. Спонсорыѓыз кiм? – Нџртай. Нџртай Сабильянов. Таѕы да %зi келiп ниет бiлдiрдi. Бесiншi сџраћ. Мџхтар Ћџл-Мџхаммедтiѓ “Аћићат пен аѓызды” да ћайта шыѕарып беремiн дегенi рас па? – Рас. Алдымен 10 мыѓ дана болып шыћћан “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” тегiс таралып бiтуi керек. “Аћићат пен аѓызды” содан кейiн ћолѕа алармын деген Мџхтар. Алтыншы сџраћ. Нџртай мен Мџхтарѕа разысыз ба? – Разы болѕанда ћандай! Мен ол екеуiн %зiме кездескен ћыдыр деп есептеймiн. “Ћыдыр дарысын!” дейдi ѕой. Ол

Ћайсар Ќлiм екеуiн <мiрдiѓ %зiме сыйлаѕан ерекше баћыты деп баѕалаймын. Ќрћашанда сау-сќлемет, тiл-к%зден аулаћ болуларын тiлеймiн. Жетiншi сџраћ. Осындай спонсорлар жазушылардыѓ бќрiнде де бар ма? – Бiрсыпырасында болуы керек. Бiраћ, ћазiр демеушiлер аћындарды емес, ќкiмдердi демегiш болып кеттi ѕой. Сегiзiншi сџраћ. Шарап пен темекiге ћалайсыз? – Кешегi Џлы Отан соѕысында жљргенде араћ та iшкемiн жоћ, темекi де тартћамын жоћ. Менiѓ сыбаѕамды солдаттарым б%лiсiп алатын. Соѕыстан келгеннен кейiн 4 жыл студент болдым. Онда да ол екеуiн аузыма алѕан емеспiн. Ћызмет iстеп жљрген кезде аздап араћ iштiм. Кљнi бљгiнге дейiн темекi тартпаймын. Араћ ћалѕаны да ќлдећашан! Менiѓ аныћ бiлетiнiм: араћ iшпеген – азбайды, темекi тартпаѕан – тозбайды. Ќсiресе, жастар бџл екi пќледен аулаћ болулары керек! Тоѕызыншы сџраћ. Fашыћ болѕан ћыздарыѓыздыѓ суреттерiн саћтай алдыѓыз ба? Бар ма? – Бар. Тек Ботаг%здiкi ѕана жоћ. Оныншы сџраћ. Ќйелiѓiз ћалай ол суреттердi саћтауѕа жол бердi? Ћалай жыртып тастамады немесе отћа салып %ртеп жiбермедi. – Менiѓ бiрiншi ѕашыѕым ќйелiмнiѓ ћыз кљнгi ћимас досы болатын. Екiншiсi – %зi ѕой. Љшiншiсi Меѓтай деген атпен ќдеби кейiпкерiме айналды. Љйленгеннен кейiн ќйелiмнен ол суреттердi саћтауѕа рџћсат сџрадым. – Оныѓ несiн сџрайсыѓ, саћта – дедi ќйелiм кљлiп. – Пушкиннiѓ ѕашыћ болѕан, хат жазѕан, к%зi тљскен ќйелдерiнiѓ бќрiнiѓ суреттерiн саћтаѕан ѕой Наталья. Н.Н.Гончарова – А.С.Пушкиннiѓ ќйелi. Кейiн ол суреттер Пушкиннiѓ ќдеби ћазынасын толыћтыра тљстi. Жалпы Наталья аћылды ќйел болѕан. Ондай болмасаћ та, Абай атамыз айтћандай, џћсап баћпаймыз ба апамызѕа! Айтпаћшы Абай сљйген ћыздарыныѓ суреттерiн саћтамаѕанымен (ол кезде сурет те болѕан жоћ ћой), олардыѓ бќрiнiѓ бейнесiн %леѓдерiнде ћалдырып кеттi емес пе? Ќйелiм Пушкин мен Абайдыѓ к%п %леѓдерiн жатћа бiлетiн едi.

Махаббат жыршысы – Мен Пушкин де, Абай да емеспiн ѕой, – дедiм ќйелiме ризалыћпен кљлiмсiрей ћарап. – Болмасаѓ да џћсап баћпайсыѓ ба? Ал мен Наталья Николаевнаѕа џћсауѕа тырысайын. Осылай деп ол кiсi менiѓ бџрынѕы ѕашыћтарымныѓ суреттерiнiѓ бќрiн ћастерлеп, жинап ћойды. Ћазiр сол ћалпында саћтаулы тџр. – Ендi сџраћ бар ма? Дауыстар: Жоћ. Жоћ. Дауыс: Сiзге арнап %леѓ оћуѕа бола ма, аѕа? Тыѓдайсыз ба? – Жџрт тыѓдаса, мен тыѓдаймын, ћалћам. Дауыстар: Тыѓдаймыз. Тыѓдаймыз. – Онда оћи ѕой, айналайын. Ќзiлхан Нџршайыћов * Ћарсы алу Ћазаћтыѓ мынау, аѕа, Аћ ордасы – Бiлiмнiѓ еѓ алѕашћы баћ ордасы. Сексеннiѓ сеѓгiрiне шыћћан, аѕам, Сiзге де, Алла жазып, баћ орнасын. Ерлiгiн Бауыржанныѓ баяндаѕан, Меѓтайдыѓ махаббатын аялаѕан. От кешкен Отан љшiн сонау кезде, Ћош келдiѓ Аћ ордаѕа, аяулы аѕам! Шыѕарып салу Ћџдай-ау, ћайда, аѕа, жiгiттiк шаћ? Махаббат, ћызыћ жылдар, љмiт – моншаћ? “Ћызыл к%рпе” жамылып бiз де %стiк, Бџл кљнде мына бiздер жiгiт болсаћ? Мыѓ алѕыс – Алашымныѓ Ќзаѕасы! Бар едi бiр %тiнiш, наз, аѕасы: Ћазiргi жастардыѓ да %мiрiнен, Бiр махаббат дастанын жаз, аѕасы! Мќулен Оѓласынов 5.12.2002 ж. Алматы, АГУ.

Ћайсар Ќлiм – Раћмет, ћалћам. Мќѓгiлiк махаббаттыѓ иесi бол. Ду кљлкi. Ћол шапалаћтау. Жљргiзушi. Тарих факультетiнiѓ деканы, профессор Серiк Борбасов. Бiз %мiрiмiзде мџндай ћызыћты кездесу к%рген емеспiз. Мыѓ раћмет, Ќзаѕа Сiзге! Солай ма, балалар? Дауыстар: Солай! Солай! Декан: Ризасыѓдар ма? Дауыстар: Ризамыз. <те ризамыз! Абай атындаѕы Алматы Мемлекеттiк педагогикалыћ университетiнiѓ тарих жќне филология факультеттерi. 05.12.2002 ж. * ТОСТ Произнесенный на банкете дочери Жанары после защиты докторской диссертации. Дорогие друзья! Сегодня радостный и счастливый день для меня. В моей жизни счастливых дней было много. Из них выделяю 4 особо счастливых дня: 1-й – это День Победы над немецким фашизмом – 9 мая 1945-го года, так как одним из активных участников этой войны был и я; 2-й – День нашей свадьбы с Халимой Халиакбаровной Узбакановой, с которой я прожил 54 счастливых года; 3-й – День рождения моей старшей дочери Жанар, появление первой малютки в нашей семье, которая дала мне самое высокое человеческое звание – отец; 4-й – День защиты докторской диссертации этой малюсенькой Жанарой сегодня. Я благодарю всех членов Ученого Совета Казахского Государственного университета имени аль-Фараби, который я закончил, возвратившись с войны в 1949 году, за: – честность, – взыскательность, – и благожелательность. Я благодарю уважаемых оппонентов: академика Мамонтова Александра Степановича из Москвы, которую я защищал во время Великой Отечественной войны; профессора Орусбаева Абдикадира Орусбаевича из братского

Махаббат жыршысы Бишкека; профессора Исаева Мухамеджана Киреевича из родной Алматы. Я благодарю научного консультанта моей дочери – профессора Сулейменову Элеонору Дуйсеновну. Я благодарю всех друзей Жанары, которые принимали горячее участие в этом большом и кропотливом деле, подготовки к защите во главе с профессором Екшембеевой Людмилой Владимировной и другими, которые вложили душу и энергию, знания и умения, чтобы эта защита прошла на высоком уровне. Еще я благодарю саму Жанар Азильхановну за то, что она осуществила заветную мечту родителей. Нам с покойной, бесценной матерью ее Халимой, хотелось, чтобы дочь наша стала доктором наук. Я, сам, как ни старался, не мог стать ученым: не только доктором, даже кандидатом наук. С этой целью, с целью быть ученым 4 года я работал в институте литературы и искусства имени М.О.Ауэзова Академии наук Казахстана, на должности младшего научного сотрудника. За 4 года я не мог написать ни одной строки диссертации, а вместо диссертации написал роман-диалог “Истина и легенда” (“Аћићат пен аѓыз”) о славном герое Великой Отечественной войны Бауыржана Момышулы. Вот как трудно стать ученым! А дочь моя, при Вашей помощи, сегодня стала доктором наук. Это большая радость, честь и гордость для меня! Это мои слова благодарности. Теперь я хочу материализовать их, т.е. одарить трех дорогих оппонентов традиционными казахскими шапанами, шитыми золотыми нитками. Такие шапаны раньше носили только казахские ханы, такие как Абылай хан и другие. Потом одевание в золотые шапаны вошло в традицию казахского народа. Не всякому дарится шапан, только высокому гостю, за его благородный труд, в знак его почитания, такому, например, как славному хану Абылаю. Я рад, что сегодня на нашей земле появились еще три новых Абылай хана в лице высокочтимых и дорогих нам профессоров Мамонтова, Орусбаева и Исаева. Они не ханы административные, они ханы храма науки, мировой культуры и общенародной дружбы. Желаю им, нашим новым казахским ханам крепкого здоровья, долгих лет жизни. А ос-

Ћайсар Ќлiм тальных, присутствующих здесь, в знак благодарности обнимаю, целую и кланяюсь Вам, дорогие друзья! Азильхан Нуршаихов. 03.02.03 г. г.Алматы. Астана “Егемен Ћазаћстан” газетiнiѓ редакциясы Ћайсар Ќлiмге Ћымбатты бауырларым Ћайсар мен Алтын! Сљйiктi Сабыр аѕаларыѓыздыѓ ћайтыс болуына байланысты Сiздерге ћайѕырып к%ѓiл айтып, бџл ауыр ћайѕыларыѓызѕа ортаћтас екенiмдi бiлдiремiн. Марћџмныѓ бала-шаѕасыныѓ жќне Сiздердiѓ аман-сау болуларыѓызѕа шын жљректен тiлектеспiн. Бќрлерiѓiздi ћџшаћтап, беттерiѓiзден сљйемiн. Аруаћ алдында бас иiп, Сiздерге сќлем жолдаушы аѕаларыѓ Ќзiлхан НЏРШАЙЫЋОВ. 13.02.2003 ж. Алматы. Аса ћџрметтi Ќзаѕа! Сау-сќлемет болдыѓыз ба? Љй-iшi, балалар аман ба? Денсаулыѕыѓыз ћалай? Алла <зiѓiзге ћуат берсiн деп, ќрдайым тiлек љстiнде жљретiн iнiѓiздiѓ бiрiмiз ѕой. Халыћ љшiн, џлт таѕдыры љшiн Сiздей ел маћтанышына айналѕан жазушы денсаулыѕыныѓ к%ѓiлдегiдей болѕаны ќрине, ортаћ байлыѕымыз секiлдi екенiн ћай оћырманыѓыз болсын аѕынан жарылып айтып жатады. Ел iшiнде жљрген бiздер, тiлшiлер, соныѓ бќрiн естiп, марћаямыз. <зi сљйетiн жаћсы жазушысын кiмде-кiм ќсте џмыта ћоймай, жљрегiнде кљнде ќлдилеп жљретiнге џћсайды. Кейбiрi “кемпiрiнен кейiнгi Ќзаѕаныѓ ћазiргi кљйi ћандай екен?” деп те тiлектестiкпен сџрап жатады. <ткенде, Торѕай жаћћа жол тљскенде Аћлима деген бiр оћырманыѓыз “Ќзiлхан аѕайды кљтетiн келiн-баласы бар шыѕар. Осы %з аулымыздан да кемпiрiнiѓ артында ћалѕан шалдардыѓ жайын к%ргенiмде сљйiктi жазушымыз

Махаббат жыршысы нендей кљйде екен деп ерiксiз ойѕа берiлемiн. Жќне де жазатын адамѕа осынша жаста сыѓарынан айырылу керемет соћћы екенiн тљсiнемiз. Бiздiкi тiлектестiк ћана ѕой. Газеттерден %зiнiѓ 80 жылдыѕына байланысты оћырмандарымен љзбей кездесiп, таѕылымды ќѓгiмелер айтып жљрген Ќзiлхан аѕамыздыѓ белсендi осындай iс-ћимылына ћараѕанда денсаулыѕы да ойдаѕыдай шыѕар деп к%ѓiлiмiздi орныћтырамыз. Ќсiресе “Жас Алаштаѕы” “Ќппаћ ћардай аћ махаббат болсын” деген к%лемдi жарияланымы студенттерге ѕана емес, ћандай жастаѕы болсын естiр ћџлаћћа татымды дљниелер емес пе? Махаббат ж%нiнде бозбаланыѓ сезiмiне б%ленiп, сыр толѕайтын сексендегi жазушыныѓ жљрегi бiз љшiн мќѓгiлiкке лљпiлдеп соѕа беретiндей болып к%рiнедi. Сондай сергек те тќлiмдi ќѓгiмелерi љшiн менiѓ атымнан дџѕайдџѕай сќлем айтып ћойыѓызшы Ќзаѕама” деп Аћлима ћарындасыѓыз ћатты ћиылып едi. Сол сќлемдi мойыныма жљк болмасын деп, жеткiзiп отырмын. Бџл Аћлима Ћызбел ауылында тџрады. Маѕан жаћын аѕайын болып келетiн Игiлiк Бќйменов деген кiсiнiѓ зайыбы. Денсаулыѕы нашарлау. Соѕан ћарамастан кiтапты “нанша” жейдi. Оћып, оћып тастап кiтап авторын мiнеп, сынап отыратын мiнезi таѕы бар. <зiнiѓ айтуынша, ќзiрге осы жеѓешемнiѓ сынына iлiкпей жљрген азын-аулаћ жазушыныѓ ћатарында Сiз де бар к%рiнесiз. Ал, керек болса… Осындай да ћатал оћырман кезiгедi екен ѕой… Менiѓ мiндетiм естiгенiмдi, к%ргенiмдi Сiзге баяндап берумен шектелмекшi. Ондай-ондайлар, ќрине алдымнан жиi кезiгедi. Соныѓ бќрiн хат iшiнде баяндап жату да ћисынсыздау болѕасын, ќзiрге осыменен доѕарѕанды ж%н к%рдiм. Ондай Сiзге де, бiздерге де ортаћ олжа тектес пiкiр-тiлектер бќрiбiр к%пшiлiкке ћандай жолмен болсын жететiнiне кќмiл сенемiн. Ќзаѕа, Сiздiѓ 2002 жылѕы 8 ћарашада факспен “Егемен Ћазаћстанныѓ” редакциясына жолдаѕан хатыѓызды алѕанымды %зiѓiзбен телефон арћылы хабарласћанымда айтып ем. Сiз газетке дайындалып жатћан “Рухани космодром” деген маћалаѓызѕа байланысты сол жолы бiрнеше толыћтыруларды ауызша айтып ћостырѕан едiѓiз. Ендi жазбаша жауап ћайтарамын деп жљргенiмде, 16 ћарашада Аћмола облысыныѓ Щучье ћаласына ћџдалыћћа аттануѕа тура келдi. Ортаншы баламыз Баубек болашаћ Дана есiмдi ћалыѓдыѕын

Ћайсар Ќлiм сол жаћтан таѓдаѕан екен… Одан ќрi той дайындыѕы, тойдыѓ %ту барысы дегендей, кимелеп кеткен ћызыћты да ћауырт шаруалар ћабаттасып, хат жазуѕа мойын бџра алмадым. Ќйтеуiр, хатыѓызды алѕаным туралы <зiѓiзге телефонмен бiр ауыз с%з айтћанымды малданып жљре берiппiн. Мына ћызыћты ћараѓыз. Сiздiѓ 80-ге толѕан туѕан кљнiѓiздi де џмытып барады екенмiн, несiне %тiрiк айтып жасырайын, шындыћћа жљгiнгеннен Сiздiѓ алдыѓызда ћайта абыройым асатынын бiлем ѕой. Тойѕа ауылдан туѕан-туыстар ерте жинала бастады. Т%рт аѕайынды едiк… Еѓ љлкенiмiз – т%лбасымыз, 1927 жылы туѕан Сабыр аѕам %зiнiѓ 55 жыл отасћан аћ Рияшымен – Рия жеѓгемiзбен 11 желтоћсанда, ћасында жезде-апайымыз бар, 14 желтоћсанда болатын тойѕа сќл ертерек келдi. 13 желтоћсан кљнi екiншi аѕам, 1936 жылѕы Едiрес Мќриям жеѓгеммен жеттi. Љшiншi аѕам, 1938 жылы туѕан Салыћ Мќрия жеѓгем екеуi жол шалѕайлыѕынан, боран салдарынан келе алмады. Байћап отырѕан шыѕарсыз, љш жеѓгемнiѓ есiмiндегi де “рия” деген тiркес оларды соншалыћты рухани десек артыћ бола ма, ќйтеуiр бiр-бiрiне џћсатыѓћырап тџратындай ќсер ететiн. …Сонымен, 13 желтоћсан. Бесiн кезi. Аѕаларым мен Саѕидолла жездем љйде карта ойнап отыр. Жеѓгелерiм де аздап тыныстап алмаћ ниетпен бiрi жастыћћа ћисайып, бiрi диванда ћалѕып дегендей, саябыр тапћан. Тљсiнуге болады оларды. Тойѕа ќзiрлiк алашапћын ћылып, дiѓкелетiп тастайтыны мќлiм. Содан аяћ суытћан тљрлерi. Бiр кезде с%зден с%з шыѕып, Сабыр аѕам аћ Рияшымен бiрге отау ћџрѕанына биыл 55 жыл толатынын айтып ћалды. Картадан ћолы жљрiп, к%ѓiлденiп отырѕан болуы керек, аћ Рияшына соншалыћты жќудiреген к%зiмен аялай ћарап ћойды. Осыдан бес жыл бџрын %ткен %здерiнiѓ “алтын тойында” шарапћа ћызыѓћыраѕан аѕамныѓ “ащы, ащы”, деп шатырды желпiнткен ћызыћтаушылар ћџмарлыѕын ќдейi баспаћ болып келiншегiн ћапсыра кеп ћџшаћтап, ернiнен бџрап сљйiп алѕанын к%рген едiк. Жќне де аѕам сљйiп ћана ћоймай “<зi, сљйiсудi џмытыппыз ѕой, мынау неткен тќттi сљйiс!” деп, лќзаттанып тџр едi. Бiреулер оныѓ мџнысын жџртты ќдейi кљлдiрткен ћылыѕы деп баѕалады. Ал осыныѓ бќрiн сырттай баћылап тџрѕан Ахат Тайџлы деген ћџрдасы “Сабыр мен Рияныѓ махаббаты аћ махаббат ћой!” деп кќдiмгiдей, жана-

Махаббат жыршысы ры жасаурап, мџѓды жљзiн бџрып ќкеткенi бар. Оныѓ кемпiрiнсiз ѕџмыр кешiп жатћанына да бiраз уаћыт болѕан едi… С%йткен Сабыр аѕам келесi картаны љлестiрiп, таратћанша аћ Рияшына ћарап отырѕан кљйi “55 жылдыћты атап %те алар ма екенбiз?” деп %зiне-%зi сџраћ ћойып, с%зiнiѓ аяѕын жџтып ћойды. Мен осы арада ћџдай аузыма салды ма, “Ќзiлхан деген љлкен жазушы Халима апайымызбен 54 жыл ѕџмыр кешiп, 55 белестi тойлай алмап едi” деп %кiнiш бiлдiрдiм. – Е, Ќзiлханды бiлемiн ѕой, – деп Сабыр аѕам картасын ойнай бердi. – Алматы жаћћа аяћ аттап басћан жоћсыѓ, ћайдан бiлесiѓ?– деп Саѕидолла жездем “менен бџрын бџл ћай жерде танысып жљр” дегендей, оѕан ћызѕанышпен ћарай ћалды. – Е, бiлем, бiлгенде ћандай! Кiтаптары арћылы жаћсы бiлемiн, –деп, аѕам жездесiнiѓ к%ѓiлiн сабасына тљсiргендей болды. – Олай болса, ол кiсiмен мен де етене таныспын, – деп жездемiз жоћ жерден тџтанѕан дауды одан ќрмен љѓги тљстi. Бџрынѕы тарихшы мџѕалiм, ћазiргi зейнеткердiѓ Ќзiлхан жазушыны ешкiмге ћиѕысы жоћ. <зiнiѓ ѕана меншiгiндегi жазушыдай ћызѕыштай ћорып, “бiлем” дегенiнiѓ %зiне iштарлыћ жасайды. Баяѕыда 1947-1948 жылдары осы Ћызбелде мџѕалiмдiк етiп, бала оћытћан, атаћты “Ћызбел суреттерiн” жазып, Алматыѕа оћуѕа аттанѕан Fафу Ћайырбековпен ресми емес айтысћа тљскен Сабыр аѕам с%зден жыѕылмайтын едi, бџл жолы да “Е, мен Ќзекеѓдi Ћайсарым арћылы жаћсы танимын. Љлкен басына ћарамай мџныѓ жазѕан хаттарына жауап берiп жљруiнiѓ %зi џлыћтыћ емес пе? Мџныѓ %зiне арнап жазѕан жеке хатына ерекше мќн берiп, “Ћазаћ ќдебиетiнiѓ” тџтас бетiне жариялатуыныѓ %зi неге тџрады? Содан берi Ќзекеѓдi тiптен етене жаћын тартып кеттiм ѕой” – деп, жездемiздi сазѕа ћонжита салды. Осымен, Ќзаѕа, %зiѓiздi меншiктеуге бар амалдарын салып баћћан екеудiѓ жекпе-жегi саябырсыды да, мен орнымнан тџрып, Сiздiѓ “Халимаѓыздан” ћонаћтарыма љзiндi оћып бергiм келдi де жатын б%лмедегi жазу љстелiме беттедiм. Жазу љстелi деген де ћасиеттi орын ѕой, оѕан жанасып кеткен сќтте-аћ Сiздiѓ 15 желтоћсан туѕан кљнiѓiз

Ћайсар Ќлiм екендiгi есiме тљсiп, миымды осћылап жiбердi. “Мќссаѕан, бџл неткенiм!? деп санамды сыбаѕандай болып, шала бљлiну љстiнде “Халиманы” тауып алдым да телефон тџтћасына жармастым. Пошта байланысымен жалѕасып, Сiзге лезде ћџттыћтау жеделхатын жолдадым. Ол жеделхат %з шамалауымша, сол кљнi-аћ немесе дќл 15-i кљнi есiгiѓiздi ћаћћан болуы керек. Тiлектiѓ ерте-кешi жоћ ћой, Ќзаѕа! Ќйтеуiр, љлгергенiме ћандай ћуандым десеѓiзшi. Сол ћуанѕан бойда ќлгi карташыларѕа Халима апамыздыѓ ћырыћ кљнiнiне байланысты с%йлеген с%здерiѓiзден љзiндiлер оћып бердiм. Жеѓгелерiм алтын саћинаѕа ћатысты тџсын ћайталап оћытћызды. Ал Сабыр аѕам болса “бќрiмiздiѓ де баратын жерiмiз сол жаћ ћой” деп, ќлденеге елегiзiп, таѕы да аћ Рияшына к%з тастап ћойды. 14 желтоћсанда той %ткен соѓ, арѕы жаѕы Тќуелсiздiк мейрамына џласты да, 18 желтоћсанда Сабыр аѕам мен Едiрес к%кемдi Республикалыћ клиникалыћ аурухананыѓ кардиология б%лiмiне орналастырдым. Екеуi де жљректен соѓѕы бiр-екi жылда дендеп ауырып жљр едi. Аѕайынды екеуi бiр палатада жатып емделдi. Бас директор тапсырып ћойѕан соѓ емделушiлерге %згеше ыћылас к%рсетiлдi бiлем, екi аѕам аса к%ѓiлдi жљрдi. Кљнiне оларѕа тљсте, кешкiлiк, екi рет барып тџрдым. Бiздiѓ љйде шалыныѓ шыѕуын кљтiп жатћан Рия жеѓгемiздi Алтын кљн аралатып апарып тџрды. Бiр барѕанымда Сабыр аѕам “осындай џжымаћ дерлiк шаѓыраћта адам %зi, сырћаттандым деуге де џялады екен” дегенi бар ќзiлдеп. Ендi бiр жолы “осы жљргенiмiздi суретке, ескерткiшке басып алшы, ауылдаѕыларѕа к%рсетейiн” деп %тiнiп едi. Ќне-мiнемен, ескерусiз ћалды. Екеуiн шыѕарып аларда маѓайлас емделген бiраз кiсi ћимастыћпен ћоштасты. Кейiн к%кем айтады ѕой, Сабыр аѕамныѓ ќѓгiмесiне џйыѕан дiмкќстер ќбден мќз-мќйрам болып, ол кiсiнi аса жаћын тартып кетiптi. Т%рт кластыћ бiлiммен бiлiктi есепшi атанып, Торѕай %ѓiрiнiѓ бiраз колхоз, совхоздарында жемiстi еѓбек еткен аѕам %зiнен кейiнгi бiздердi оћытып, љйлендiрiп, адам ћылып жiбердi. Былайѕы аѕайын-туѕандарды да т%ѓiрегiне џйыстыра џстап, аћылы мен к%мегiн аямайтын жомарт кiсi едi. Ауыл iшiнде “аћыл ћалта” атанып кеткенi де тегiннен-тегiн емес шыѕар-ау. Сол Сабыр аѕам мен жеѓгемiз екеуiн 2002 жылдыѓ 29

Махаббат жыршысы желтоћсанында Астана-Арћалыћ пойызына отырѕызып жiбергенбiз. Содан араѕа ћырыћ кљн тљскенде – 7 аћпанда Аѕамыздан айырылып ћалдыћ… Ћалтасына салып жiберген жљрек дќрiсiн соѓѕы он кљн бойына “сљлiк салдырамын” деп ќдейi iшпей ћойыпты. Жљрегi ћысылып, талыћси бергенде “ќттеген-ай, дќрiнi бекер iшпедiм-ау” дептi де аћ Рияшныѓ арћасына ћолын салѕан бойы љзiлiп кетiптi… Осыныѓ бќрiн тќптiштеп неге айтып кеттiм, Ќзаѕа! Алаћандай осы хатћа ћосуѕа жарасып та тџрмаѕан шыѕар. Ћайтейiн, лыћсып келiп ћалѕасын тежемедiм. Жаныѓды тљсiнетiн адамѕа ѕана жан тљкпiрiѓдегi ћуанышыѓмен ћатар нала мен зарыѓ да ћотарылып айтылар, бќлкiм. Бџѕан ћоса Сiз бен менiѓ аѕамныѓ махаббат сапары да сондай џзаћтыѕымен, сондай пќктiгiмен, елден ерекшеленетiн тќттiлiгiмен, џяѓ да паѓдыѕымен, с%йтiп соѓына ћалдырѕан џрпаћтарыныѓ тќрбиелiлiгiмен бiр-бiрiне %те џћсас, арћаулас екендiгiн тљсiнгендеймiн. Џћсас таѕдырлар десем, несi артыћ! Аѕамныѓ кiндiгiнен он бала тарады, 32 немере сљйiптi, бiр ш%бересiнiѓ алаћанынан су iшiптi. Тек, Сiзден %згешелiгi артында жазып кеткен кiтабы ћалѕан жоћ екен. Бiраћ айтып кеткен с%здерi бар. Соларды мен жљйелемегенде кiм жљйелейдi? Бiр ћызыѕы, Жаратушы кљш бќрiн де ерте бастан сездiредi ѕой. Аѕам ћаѓтардыѓ орта шенiнде бiр ћатынаушыдан маѕан ћолында бџрын %ткен аталардыѓ жазуымен саћталып келген љш ћалыѓ дќптерге толы шежiренi берiп жiберiптi. Ертеректе осы шежiренi бiр сџраѕанымда, %тiнiшiмдi ћџлаѕыныѓ сыртынан асырып жiбергендей болып едi. Мiне, к%рмейсiз бе ендi, ћџдiретi кљштi Ћџдайдыѓ, ќлгi дќптерлердi %зiне жiбертiп отырѕанын… Т%нтер, Рахан, Сабыр аѕалардан ћалѕан шежiре с%йтiп, менiѓ ћолыма тидi! Шежiремен ћоса Аѕамныѓ ћолыныѓ табын ыссы кљйiнде табыс еткен зейнеткер-џстаз Сќруар Жљнiсџлына, шежiренi т%рт дана етiп лезде к%шiрмелеткен белгiлi экономист <збек Ћазиханџлына– екi жаћын туысыма мыѓ да бiр раћмет! …<мiрден баз кешкен ћайран да сљйiктi Аѕамныѓ ћайѕысын б%лiсiп, љлкен жљрегiѓiзбен к%ѓiл айтћан хатыѓызды факс арћылы 13 аћпанда редакциядан, елден оралѕан бетте алып, Сiздiѓ ыстыћ мейiрiмiѓiздiѓ шуаѕына шомылѕандай болдым. Жаѓбырѕа малшынып, ћалтыраѕан дененi бџлтты

Ћайсар Ќлiм жарып шыѕа келген Кљн ћызуы ћалай ћџрѕатып, жадыратса, ”менiѓ де аспанда Кљнiм бар екен, ол – Ќзiлхан Нџршайыћов!” деп ойладым. <зiѓiздi ћадiрлейтiн барша жџрттыѓ Ќзiлханы болсаѓыз да, ќркiмнiѓ етене жаћын тартып, меншiктеуiне кiм тоћсауыл болады дейсiз сол. Елден оралѕан бетте Сiздiѓ (5.02.2003 ж.) жолдаѕан пакетiѓiздi алдым. Iшiнде маѕан %те ћажет 12 ћџжат-ћаѕаз бар екен. С%йтiп, љлкен олжаѕа кенелдiм. Ол олжа менiкi ѕана емес – халыћтыкi де. Сонысымен де ћџнды болса керектi. Сонымен, Ќзаѕа, Сiздiѓ љш хатыѓызѕа бiр хатпен жауап жазуѕа тура келiп отырѕаны ѕой. Ќрине, айып етпессiз. Телефоннан естiлген бiр ауыз с%зiѓiзге хатпен ћайырылып отырсаћ та артыћ етпес едi-ау. Бќрiне уаћыт т%решi екендiгiн мойындамасћа таѕы болмайды екен. Айтпаћшы, Жанар ћарындасымыздыѓ докторлыћ диссертация ћорѕаѕанын баспас%зден бiлдiм. Ћайырлы ћуаныш болсын, игiлiгiн %зiмен ћатар Сiздер, баршаѓыз к%рiѓiздер. Банкеттегi Сiздiѓ тосыѓыз да ыћшамдыѕымен ћоса аса мазмџнды екен. Лайым, ћуаныштар бола берсiншi! …“Сџраћтарыѓа жљйелi жауап беру љшiн бiрнеше кљн отыруым керек екен” деген Сiздiѓ хаттаѕы с%зiѓiз менi кљнде тќттi ќлдиге б%лейтiн болды. Таѓертеѓгiлiк осы с%збен ћуанып оянамын, џйћыѕа осы с%збен маужырап бас ћоямын. Е, сќтiн салса… Сау-сќлемет болыѓыз, Ќзаѕа! Балаларѕа сќлем айтыѓыз. Сќлеммен, 0зiѓiздi аса ћадiрлеушi iнiѓiз – Ћайсар ЌЛIМ. 25.02.2003 жыл. Астана ћаласы. * Ћайсар ЌЛIМГЕ Астана ћаласы Ћымбатты Ћайсар бауырым! Сiздiѓ 27 аћпан кљнi жазѕан тамаша хатыѓызды алдым. Ћолма-ћол жауап жаза алмаѕаныма кешiрiм сџраймын. Жџмыс к%бейiп кеттi. Оныѓ бiр себебi – %ткен айда “Жас алаш” газетiнiѓ екi бетiнде басылѕан “Ќппаћ ћардай аћ махаббат болсын!” деген маћала. Соны оћыѕаннан кейiн маѕан “ћџда тљсушiлер”

Махаббат жыршысы к%бейiп кеттi: радио, теледидарлар, мектептер бiрiнен соѓ бiрi кездесуге шаћырды. Тiптi Тараз ћаласындаѕы Дулати атындаѕы университет те бiзге келiп ћайтыѓыз деп %тiнiш айтып отыр. Алдымен “Рахат” арнасынан Ынтымаћ Бектемiсов деген жiгiт телефон соћты. – “Жас Алашты” оћыѕаннан кейiн бiздiѓ к%рермендерiмiз Сiздi %здерiмен дидарластыруды %тiнiп, љстi-љстiне телефон соѕып жатыр. Келсеѓiз екен, – деп %тiнiш айтты. Бардым. Бiр саѕат тiкелей эфирден с%з с%йледiм. К%рермендер сџраћтарына жауап берiп, олардыѓ маѕан арнаѕан жылы лебiздерiн естiдiм. Одан кейiн “Хабар” телеарнасынан Асћар Ќбдiраман деген режиссер мен Мќди Мќмбетбаев деген оператор љйге келiп жќне тљсiрiп ќкеттi. Одан кейiн НТК телеарнасынан Баћыт Жаѕыпаров деген журналист бастаѕан бiр топ адам келiп, олар да тљсiрiп ќкеттi. (“К%белек келiп к%лп еттi, к%бiгiн iшiп ол кеттi” деген тќрiздi болды). Кеше ѕана “Ћазаћстан” арнасы к%лiк жiберiп, студияѕа алып барды. Онда %зiѓiз бiлетiн жазушы Жџмабай Шаштаев екеуiмiз “Љзеѓгi жолдас” деген баѕдарлама бойынша бiр саѕат сџхбат жасадыћ. Ол сџхбаттыѓ бiр ћолайсыздау жерi болды: Жџмабай екеуiмiз поезд iшiнде ќѓгiмелесiп келе жатћан сияћты болып шыћтыћ. Бiз поезда емес, студия iшiнде отырып ќѓгiмелескен едiк. Жџртты алдаѕандай болдыћ, мен соѕан ћолайсыздандым. – Ол техниканыѓ ћуаты ѕой, аѕасы – деп, Жџмабай ћолын бiр-аћ сiлтедi. Бљгiн Ћарасай ауданындаѕы Бердiбек Соћпаћбаев атындаѕы орта мектепке кездесуге барѕалы отырмын. Бљрсiгљнi Iле ауданындаѕы <теген батыр ауылындаѕы Мџћаѕали Маћатаев атындаѕы орта мектепке бармаћпын. Ал 18 наурыз кљнiне Алматы ћаласындаѕы Мџхтар Ќуезов атындаѕы орта мектеп џжымы кљтiп отыр. Сќуiр айына ћаладаѕы (Алматы) №17 орта мектеп шаћырып ћойды. Олар “Жџлдыз” журналында жарияланѕан “Халима” туралы арнаулы конференция %ткiзбек екен. Оѕан ћалай бармассыѓ? Ћазаћта: “Шаћырѕанѕа бармасаѓ – шаћыруѕа зар боларсыѓ” деген маћал бар емес пе? Сондыћтан шаћырѕан жердiѓ бќрiне бас тартпай барып жатырмын.

Ћайсар Ќлiм Љйде ћарап бос жатћанша (мен бос жатпаймын да ѕой), жас џрпаћтыѓ %тiнiшiн орындап, олардыѓ сџраћтарына жауап берудi ж%н к%ремiн. “Жас Алашта” жарияланѕан “Ќппаћ ћардай аћ махаббат болсын!” деген маћала менiѓ Абай атындаѕы Алматы мемлекеттiк педагогикалыћ университетiнде болѕан кездесуде с%йлеген с%зiм, студенттердiѓ сџраћтарына берген жауаптарым ѕой. Ал ендi 8 наурыз ћарсаѓында ћандай шаруа iстегенiмдi айтайын. Ол кљннiѓ ћарсаѓында ћарбалас кљй кештiм. Халыћаралыћ ќйелдер кљнiне байланысты “Ћазаћ ќдебиетi”, “Семей таѓы”, Шыѕыс Ћазаћстан облыстыћ “Дидар”, Павлодар облыстыћ “Сарыарћа самалы” газеттерiнiѓ сџхбат сџраћтарына жауаптар бердiм. Радио мен теледидар %тiнiшi бойынша Ћазаћстан ќйелдерiн 8 наурыз мерекесiмен ћџттыћтадым. (Ќзiл ретiнде айта кетейiн ол кљнi Ћазаћстан ќйелдерiн теледидар, радио арћылы ћџттыћтаѕан Президент екеуiмiз ѕана болдыћ). 8 наурыз кљнi ерте тџрып, %зiм ерекше ћџрметтейтiн 16 ќйелдiѓ тiзiмiн жасадым. Еѓ басында Џлы Сќбит Мџћановтыѓ бќйбiшесi – Џлы анамыз Мќриќм Ћожахметћызыныѓ есiмi тџрды. Тiзiмдегiлерге телефон соѕып, оларды тегiс %з ауызыммен ћџттыћтадым. Олардан кейiн Алматыда, Аћтауда, Астанада, Ташкентте тџратын %з ћыздарым мен келiндерiмдi жќне немерелерiмдi телефон соѕып жќне ћџттыћтадым. <зiм телефон соѕып, тiкелей ћџттыћтаѕан адамдарымныѓ саны 27 адам болды. Тљс ауѕанша уаћыт осы кiсiлерге телефон соѕумен %ттi. Тљстен кейiн Кеѓсайдаѕы аћ кљмбезге жайѕасћан Халима апаларыѓныѓ ћасына барып, Ол кiсiнi 8 наурыз мерекесiмен ћџттыћтадым. Мен ол кiсiмен тiрi адамдай с%йлесемiн ѕой. – Халима, бљгiн 8 наурыз ѕой, Сенi ћџттыћтауѕа ћасыѓа келдiм. Балалар да менiмен бiрге келiп, <зiѓе десте-десте гљл џсынып тџр. Ћабыл ал. Сен: “Менiѓ басыма келгенде атымды љш рет атап, амандыћты айт” деген едiѓ ѕой. Ел аман, жџрт тыныш, балалар сау, – дедiм. Содан кейiн ол кiсiнiѓ %з тапсыруы бойынша оѕан Ћџран орнына Абай %леѓiн оћыдым. Ол кiсiге мен ќр жылдыѓ 1 ћаѓтарында, 8 наурызда, 9 мамырда жќне <зiнiѓ туѕан кљнi 10 мамырда љнемi келiп ћайтамын. Сол ќдетiм бой-

Махаббат жыршысы ынша бљгiн де келiп, к%ѓiлiм жайланып љйге ћайттым. Ћайтып келе жатып мынадай ой ойладым: “<лген ќйелiнiѓ басына 8 наурызда барып, гљл ћоятын еркектер Дљние жљзiнде бар шыѕар. Бiраћ, ћазаћта бiрен-саран ѕана болар” дедiм iшiмнен. Айтпаћшы, осы кљнi к%ѓiлiмдi бџзѕан мынадай бiр оћиѕа болды. Оны да айта кетейiн %зiѓiзге. Iнi-досым деп есептейтiн профессор Т.К.-нiѓ љйiне телефон соѕып, сол љйдегi келiнiмдi ћџттыћтадым. 16 ќйелдiѓ iшiнде ол келiнiм де бар болатын. – Сiзге к%п рахмет. Мына iнiѓiз с%йлесемiн деп, трубкаѕа ћолын созып отыр, – дедi менiѓ ћџттыћтауымды ћабылдаѕан келiнiм. Iле-шала iнiмнiѓ љнi естiлдi. Амандыћ-саулыћ жоћ, бiрден былай дедi: – Осы сiз не деген ћатын жандысыз? Газеттер мен журналдарда ќйелiѓiз туралы айтасыз. Радио мен теледидардан да ќйелiѓiз туралы с%йлейсiз. Ћойсаѓызшы осыныѓызды. Сiзден басћа кiсi ћатын алмап па екен? Алѕан ћатынын жаћсы к%рмеп пе екен? Ћазаћта ћатынын жаћсы к%ретiн адам тек %зiм ѕана деп ойлайсыз ба? Кешегi “Ћазаћ ќдебиетiнде” ќйелдердi %лгенше маћтапсыз. Тiптi оларды Тќѓiрге теѓепсiз. Ћайдаѕы тќѓiр?.. Ћойсаѓызшы осыныѓызды, – дедi. Мен оѕан алдымен ащылау жауап бердiм. Содан кейiн былай дедiм: – Ќйелiм туралы с%йлесем, ќйелдердi маћтасам, ћайтейiн, ћолымнан келгенi сол. Егер ћолымнан келсе, ќйелдi ардаћтамайтын еркектердi шетiнен пiштiрiп жiберер едiм! Осылай деп жауабымды аяћтадым. Ќрине, д%рекiлеу айттым. Айтпасћа амалым болмады. Профессор тамаѕына балыћтыѓ сљйегi кеткендей, ћаћалды да ћалды. Ћазiр оныѓ тамаѕынан балыћтыѓ ћылћаны кеттi ме, кетпедi ме – бiлмеймiн. Кетпеген болуы керек. <йткенi одан кейiн маѕан хабарласћан жоћ. Оныѓ алдында сiзге оћытып, пiкiрiѓiздi аламын деп жљрген Сќбит пен Мџхтар туралы маћаласын да ќкелген жоћ. Мiнеки, осы сияћты џсаћ-тљйектерге уаћыт кетiп жатыр, Ћайсар ћалћам. Сiздiѓ хатыѓызды алѕаныма бљгiн жарты айдай болып ћалды. Сонда да жауап бере алмай жатћаным-

Ћайсар Ќлiм ныѓ себептерi осы. Бџрын, Халима апаларыѓ барда, оћырмандардан, дос-жарандардан келген хаттарѕа екеулеп, тездете жауап жiберiп отырушы едiк. Ол кiсiден к%з жазып ћалѕаннан кейiн к%птеген оћырман хаттарына жауап жазылмай жатыр. <йткенi ћазiр жалѕызiлiктiмiн ѕой. Сол себептен Сiздiѓ алѕашћы хаттаѕы к%п сџраћтарыѓызѕа да жауап бере алмай жатырмын. Ћазiр “Халиманы” ћазаћ тiлiнде жеке кiтап етiп шыѕаруѕа ќзiрлiк жасаудамын. Оны орысшаѕа Баћытжан бауырым (Момышџлы) аударуѕа кiрiстi. Кеше одан аударылѕан бiрiншi б%лiмiн алдым. <те жаћсы шыѕыпты. Тiптi %леѓдей етiп аударыпты. Ендi оны “Простор” журналында жариялатуымыз керек. Баћытжан оны орыс тiлiнде де жеке кiтап етiп шыѕаруымыз керек деп отыр. Шет тiлдер институтын бiтiрген №17 орта мектептiѓ мџѕалiмi Гљлсара Манатова деген кiсi Ершат деген ћызымен (ол да сол институтты бiтiрген) екеуi бiрлесiп, “Халиманы” аѕылшын тiлiне аударып жатыр. Мiнеки, бiздiѓ жаѕдай осы, бауырым. Алтын келiнге бас иiп, балаларѕа сќлем жолдаймын. Ћазiр Ћарасай ауданындаѕы Бердiбек Соћпаћбаев атындаѕы орта мектептен машина келедi. Оларѕа с%йлейтiн с%зiмдi кеше ќзiрлеп ћойѕан едiм. (Мен ќр кездесуге немесе теледидарѕа барѕанда алдын ала ќзiрленiп барамын ѕой). Ендi Бердiбек марћџмныѓ маѕан сыйлаѕан кiтаптарын iздеуiм керек. <з мектебiне аты берiлген жазушыныѓ ћолтаѓбасы ћандай екенiн балаларѕа к%рсетсем деймiн. Олар бiлмейдi ѕой. Сол ћолтаѓбаларды ксерокске к%шiрiп, мектеп мџражайына сыйлап кетудi де ж%н к%ремiн. Бердiбек марћџм менi жек к%ретiн жазушылар тобында жљрдi. Бiраћ, %зi менi жаћсы к%ретiн едi. Екеуiмiз еѓ алѕаш %ткен ѕасырдыѓ елуiншi жылдарыныѓ басында, тыѓ игеру кезiнде танысћанбыз. Жазушылар одаѕыныѓ жолдамасымен ол Павлодарѕа келген. Мен ол кезде сол облыстыћ “Ћызыл ту” газетiнiѓ редакторы едiм. Оны љйiме ћонаћ етiп, к%лiк берiп ел аралауына к%мектескен болатынмын. Содан ол менi досым деп жаћсы к%ретiн. Павлодардан Алматыѕа келгендерiмде љйiне ћонаћћа шаћыратын. Бќшен деген тамаша ќйелi бар едi. Бердiбек кейiн сол ќйелiн тастап, сџлулау бiреуге љйлендi. Бџл ћылыѕын мен џнатпадым. Сол себептен

Махаббат жыршысы арамыз суысып кеттi. Бiраћ, дос болмасаћ та, %ш болѕанымыз жоћ. Кездескен сайын жымия кљлiп, ћџшаћтасып амандасып жататын.Менiѓ одан неге к%ѓiлiм ћалѕанын бiлетiн. Айтћанмын %зiне. Жџрттан естуiмше Бердiбектiѓ тљбiне екiншi алѕан сџлу ќйелi жеткен сияћты. (Алѕашћы жарын тастап, екiншi ќйелге љйленгендердiѓ жетiскенiн к%ргемiн жоћ. Адал ќйелдiѓ киесi болатын шыѕар деп ойлаймын). Зор ћџрметпен, аѕаѓыз Ќзiлхан НЏРШАЙЫЋОВ. 12.03.2003 ж. Алматы * Ћадiрлi Ќзаѕа! Сау-сќлемет болдыѓыз ба? Љй-iшi, балалар аман ба? Денсаулыѕыѓыз жаћсы ма? Бџл ћысћа хатымныѓ мќнiсi – жуырда баспадан шыћћан “Мiржаћыптыѓ оралуы – Возвращение из небытия” деген кiтабымды (“Фолиант” баспасы, Астана, 2002 ж.) Сiзге жiберуiме байланысты едi. Сiздiѓ кiтапханаѓыздыѓ бiр жерiнде ћыстырылып кiтаптарым тџрса, мен љшiн одан %ткiн баћыт болар ма?! Ќзаѕа! Жќне де мына екi ћаѕаз жiберiп отырмын. 1) “Егемен Ћазаћстан” республикалыћ газетi” ашыћ акционерлiк ћоѕамыныѓ дќлiзi ћабырѕасында суреттерi iлулi тџрѕан бџрынѕы редакторлардыѓ тiзiмi (%з газетiѓiз туралы деректiѓ артыћшылыѕы болмас деген оймен). 2) Пiкiрлесу сауалдамалары. (Халыћ жазушысы Ќзiлхан Нџршайыћовтыѓ шыѕармашылыѕына жќне %мiрлiк џстанымына ћатысты к%зћарастарды тереѓiрек зерттеп, аныћтау маћсатында 100 оћырманѕа жолдаѕан пiкiрлесу сауалдамалары). Бџл сауалдамаларѕа тљсiп жатћан бiрен-сараѓ жауаптар бар. Кейiнiрек, олардыѓ мќтiнiмен %зiѓiздi таныстыра жатармын. Ќзаѕа! 2003 жылдыѓ 25 аћпанында %зiѓiзге хат жазып едiм, алѕан шыѕарсыз. Сау-сќлемет болыѓыз. Отбасына сќлем айтыѓыз. Сќлеммен, Сiздi ћџрметтеушi iнiѓiз Ћайсар ЌЛIМ. 29.03.2003 ж. Астана.

Ћайсар Ќлiм 1) “Егемен Ћазаћстан” республикалыћ газетi” ашыћ акционерлiк ћоѕамыныѓ дќлiз ћабырѕасында суреттерi iлулi тџрѕан бџрынѕы редакторлардыѓ тiзiмi 1. Халел Есенбаев – ХII. 1919 – II. 1920 ж. 2. Тќмимдар Сафиев – II. 1920 – IV. 1920 ж. 3. Бернияз Кљлеев – IV. 1920 – Х. 1920 ж. 4. Смаѕџл Сќдуаћасов – I.1921–II.1921 ж.–I.1925-IV.1926 ж. 5. Жљсiпбек Аймауытов – II. 1921 – Х.1921 ж. 6. Мџхтар Ќуезов – ХI. 1921 – ХII. 1921 ж. 7. Ќбдiрахман Байдiлдин – I. 1922 ж. 8. Бейiмбет Майлин – 1922 ж. 9. Сќкен Сейфуллин – 1922 – IV. 1924 ж. 10.Молдаѕали Жолдыбаев – IV. 1922 – ХII. 1925 ж. 11.Тџрар Рысћџлов – IV. 1926 – VI. 1926 ж. 12.Ораз Жандосов – VI. 1926 – VII. 1926 ж. 13.Ораз Исаев – VII. 1926 – VIII. 1926 ж. 14.Fаббас Тоѕжанов – VIII. 1926 – V. 1932 ж. 15.Айтмџхамед Мусин – VI. 1932 – III. 1934 ж. 16.Fабит Мљсiрепов – III. 1934 – V. 1936 ж. 17.Жанайдар Сќдуаћасов – VI. 1936 – IХ. 1936 ж. 18.Жљсiпбек Арыстанов – VI. 1937 – VI. 1938 ж. 19.Саћтаѕан Бќйiшев – IV. 1938 – ХII. 1940 ж. 20.Ќмiр Ћанапин – I.1941 – ХI.1942 ж. 21.Балтабек Асанов – 1943 – 1949 ж. 22.Ћасым Шќрiпов – III.1949–ХII.1951 ж. – 1955–IХ.1960 ж. 23.Ћабыл Бекмџратов – ХII. 1951 – 1952 ж. 24.Fџмар Аћћџлов – 1952 – 1955 ж. 25.Кеѓесбай Љсебаев – 1960 – 1969 ж. 26.Џзаћ Баѕаев – 1969 – 1973 ж. 27.Сапар Байжанов – ХI. 1973 – II. 1983 ж. 28.Балѕабек Ћыдырбекџлы – IV.1983 – I. 1987 ж. 29.К%рiк Дљйсеев – I. 1987. – ХI. 1989 ж. 30.Шерхан Мџртаза – ХI. 1989 – Х. 1992 ж. 31.Ќбiш Кекiлбаев – Х. 1992 – I. 1993 ж. 32.Нџрлан Оразалин – I. 1993 – VII. 1996 ж. 33.Уќлихан Ћалижан – VII. 1996 – ХII. 1998 ж. 34. Ержџман Смайыл – ХII. 1998 – ХII. 2000 ж. Суреттердiѓ деректерiн к"шiрген Ћайсар ЌЛIМ. 18.03.2003 ж. Астана.

Махаббат жыршысы 2) Халыћ жазушысы Ќзiлхан Нџршайыћовтыѓ шыѕармашылыѕына жќне %мiрлiк џстанымына ћатысты к%зћарастарды тереѓiрек зерттеп, аныћтау маћсатында 100 оћырманѕа жолданѕан пiкiрлесу сауалдамалары. (Дќл, шынайы, тџжырымды жауап берiлсе екен. <те батыл пiкiр айтудан жасћаншаћтансаѓыз – аты-ж%нiѓiз бљркемеленедi). 1. Жазушыны ћай уаћыттан бастап жеке %зiн немесе шыѕармалары арћылы бiлесiз? 2. <зiн к%ргендегi алѕашћы ќсерiѓiз? Сол сезiм бљгiнгi кљнi ћалай? 3. <зiѓiз к%рiп немесе естiп ћадiрлейтiн айрыћша кiсiлiгi туралы. 4. Жазушыныѓ жеке басы туралы ћандай жаћсы ќѓгiме естiдiѓiз? 5. Жазушы туралы нендей бiр жаѕымсыз ќѓгiме есiттiѓiз бе? 6. Оныѓ адамдыћ асыл ћасиетi ћандай? 7. Осал тџсын байћадыѓыз ба? 8. Жазушыны %мiрiѓiздiѓ ћандай сќттерiнде еске аласыз? Мысалы, соѓѕы рет ћашан, ћалай? 9. Жазушыныѓ жазѕаны мен наћты iс-ћимылында алшаћтыћ, айырмашылыћ бар ма? 10. Оныѓ махаббат туралы жазѕандарынан %з %мiрiѓiздiѓ ќжетiне жараѕан ћандай %негесi бар? 11. Оныѓ махаббат ж%нiнде айтћан уаѕыздары к%ѓiлiѓiзден шыѕа ма? 12. Халима апамыздыѓ жазушы %мiрiндегi орны ћандай болды деп ойлайсыз? 13. Ћайсы кiтабын ћанша рет ћайталап оћыдыѓыз? Нелiктен? 14. <зiѓiз еѓ жоѕары баѕалайтын шыѕармасы? 15. <зiѓiздiѓ к%ѓiлiѓiз онша тола ћоймайтын шыѕармасы? 16. Љйiѓiзде жазушыныѓ ћандай кiтаптары бар? 17. Ћандай шыѕармасын оћыѕыѓыз келiп жљр? 18. Ћай џрпаћ жазушыны к%п ќрi сљйiп оћиды деп ойлайсыз? 19. Жазушыныѓ шыѕармасымен таныс емес оћырмандар барын байћадыѓыз ба? Орыс оћырмандары ћаншалыћты таныс деп есептейсiз? 20. Алдаѕы уаћытта жазушыдан ћандай таћырыптаѕы шыѕармалар кљтер едiѓiз? 21. Ћџрметтi Ќзаѕаѓа айтар ћандай тiлек-џсыныстарыѓыз бар? Ескерту: Бџл сауалдамаларѕа ћайтарылѕан жауаптар ћажетiнше iрiктелiп, Ќ.Нџршайыћов туралы келешекте жазылатын кiтапћа образ ашу маћсатымен кiрiктiрiлетiнiн ћаперiѓiзге саламыз. Жауаптар мына мекен-жайѕа жiберiлсiн. 473033 Астана ћаласы, А/Ж. №671. ЌЛIМ Ћайсарѕа. 2.10.2002 ж.

Ћайсар Ќлiм * Ћ.Ќлiмге Астана ћаласы Ћымбатты Ћайсар бауырым! Бљгiн Сiздiѓ маѕан жазѕан жаѓа хатыѓызды алдым. Алдым да, ћатты џялдым. Џялатын себебiм Сiздiѓ мџныѓ алдында жазѕан хатыѓызѕа менiѓ жауабым жiберiлген жоћ едi. Жобасын ћаѕазѕа тљртiп артынан машинкаѕа к%шiрермiн деп ойлаѕанмын, ойым орындалмай ћалыпты. Бџл хатыѓызды алѕаннан кейiн дереу машинкаѕа отырып, алѕашћы хатымды к%шiрiп шыћтым. Ендi, мiне, Сiзге жаѓа хат жазуѕа кiрiстiм. Еѓ алдымен, “Мiржаћыптыѓ оралуы” кiтабыѓыздыѓ баспадан шыѕуымен ћџттыћтаймын. Сљйсiне ћарап шыћтым. Ойлап ћарасам, Сiздiѓ бџл кiтапты жазу љшiн сонау Карелия елiнiѓ Сосновец станциясына баруыѓыз ерен ерлiк екен. Рухани ерлiк. Наѕыз џлтжанды адамныѓ ѕана ћолынан келетiн ерлiк. <здерiн џлтжандымыз деп атайтындар к%п. Бiраћ, солардыѓ к%бi мџндай ерлiкке бара алмас едi. Бџл сапар Сiздiѓ жаныѓыздыѓ таза, жљрегiѓiздiѓ жомарт екенiн к%рсетедi. Сол ерлiк сапарыѓыздыѓ мынадай тамаша кiтапћа айналѕанына ћуаныштымын. Кiтабыѓыздыѓ бiрiншi бетiне маѕан арнап автограф жазып жiберiпсiз. Кеше ѕана соѓѕы кезде жиналып ћалѕан автографтарды картотекаѕа к%шiрген едiм. Маѕан жџрттыѓ автограф жазып, сыйлаѕан кiтаптарыныѓ саны 995 болѕан екен. Бџл менiѓ автограф байлыѕыма ћосылѕан 996-шы кiтап болды. Жылы лебiздi автографыѓызѕа раћмет. (Мен автографты “автограф” дегендi ж%н к%ремiн. Жџрт “ћолтаѓба” деп жљр ѕой. Ол “почерк” деген с%здiѓ аудармасы емес пе? Ендi хатћа ћосып жiберген екi ћосымшаѓызѕа да ризамын. <зiм ћызмет iстеген “Социалистiк Ћазаћстан” газетiнiѓ (ћазiргi “Егемен Ћазаћстан” ѕой) редакторларын бiле жљрсiн деп жiберген тiзiмiѓiз де %те орынды болды. Мен Жљсiпбек Аймауытовтыѓ, Мџхтар Ќуезовтiѓ бџл газетте редактор болѕандарын бiлмейдi екенмiн. Биаѕаѓ (Бейiмбет Майлин) мен туѕан жылы редактор болыпты. Ал %зiм осы 34 редактордыѓ т%ртеуiнiѓ (Ћ.Шќрiпов, Ћ.Бекмџратов, F.Аћћџлов жќне К.Љсебаев) ћол астында ћызмет iстеппiн.

Махаббат жыршысы Ал сауалнамаѓыздыѓ бќрi дџрыс. Ћатћыл ештеѓесi жоћ. Егер рџћсат болса, бџл сауалнамаѓыздыѓ бiрер данасын менi бiлетiн адамдарѕа беруiме болар. Осымен бџл ћысћа хатымды аяћтаймын. Алтын келiнге сќлем. Зор ћџрметпен, аѕаѓыз Ќз.НЏРШАЙЫЋОВ. 2.04.2003 ж. Алматы. Ескерту (Р.S). Бџл хатпен ћоса “Семей таѓы” газетiнiѓ сџраћтарына жауабым мен “Дидар” газетiнде басылѕан “Баян Сџлуѕа арналѕан монолог” деген маћаламды жќне жiберiп отырмын. Олардыѓ iшiнен де Сiзге керектi детальдар табылып ћала ма деген ой ѕой. (Ћалыѓ ћџмныѓ тонналаѕан арасынан бiрер ћиыршыћ алтын кездесiп ћалатыны сияћты). Р.S. II. Халима апаларыѓа арнап, биыл да 400 жолдай

леѓ жаздым. Соныѓ зiме ерекше џнайтыны мына бiр шумаћ: Халимаѕа Ћасиеттеп, ћџрметтеп, Сенiѓ махаббатыѓды. Џрпаћћа љлгi болсын деп, Алашћа жайдым атыѓды. Мќѓгiлiк "з Ќзiлханыѓ. 3.04.03 ж. Р.S. III. Бџл хатћа: 8 наурыз кљнi радиодан с йлеген с зiмдi, кездесуге барѕан мектептерде, мџѕалiмдер мен балалардыѓ маѕан арнаѕан леѓдерi мен с здерiн (6 леѓ, 1 с з) ћоса жiберiп отырмын. Ќз.Н. 3.04.03 ж. Ћосымша: Ћайсар, мына дљниелерге де назар саларсыѓ. Ќз.Н. “Семей таѓы” газетiнiѓ сџраћтарына жауап 1. Менiѓ “Семей таѓы” газетiмен байланысым бџрыннан да жаћсы болатын. Сонау соѕыс жылдарында (ол кезде “Екпiндi” деп аталатын) бџл газетте (редакторы Саѕат Жџмаѕазиев) менiѓ майданнан жiберген бiрнеше %леѓдерiм,

Ћайсар Ќлiм ќскери очерктерiм басылѕан. Одан кейiн “Семей таѓы” аталып, редакторы Рысхан Мусин болѕан кезде “Ќуезовтiѓ Керекуге келуi” жќне “Сќбит Мџћанов” деген к%лемдiк%лемдi екi естелiгiм жќне басћа маћалаларым шыћћан. Олар артынан “Екi естелiк” деген атпен жеке кiтап болып жарияланѕан. “Махаббат жыры” деп аталатын алѕашћы повесiм де бiрiншi рет “Семей таѓы” газетiнiѓ бетiнде жарыћ к%рген. Бас кейiпкерi менiѓ жауынгер досым, Џлы Отан соѕысыныѓ ћањарман солдаты, 1943 жылы 9 ћаѓтарда немiс фашистерiнiѓ танктерiмен жекпе-жек атыста екi к%зiнен бiрдей айрылып, алпыс жыл бойы заѕиптыћ ѕџмыр кешкен ерен ер азамат Ќдiлхан Ћџсайынов биылѕы 16 аћпанда %мiрден %ттi. Мен оныѓ балаларына к%ѓiл айтып, жеделхат жiбердiм. Жеделхатым уаћытында жетiптi. Мынадай бiр таѓћаларлыћ жай болыпты. Осыдан 6 жыл бџрын Ќдекеѓнiѓ жан жары Асылтай ћайтыс болѕан. Онда да мен досыма к%ѓiл айтып, жеделхат жiбергенмiн. Сол к%ѓiл айту хатымды заѕип досым ешкiмге айтпастан костюмiнiѓ iшкi ћалтасына тыѕып ћойыпты. Келiнi атасыныѓ iшкi ћалтасынан ќлде бiр ћаѕазды алып, сыртын сипап, ћайтадан орнына ћоятынын анда-санда к%зi шалады екен. Ќдекеѓ ћайтыс болѕанда балалары ќкесiнiѓ ћалтасынан жалѕыз жапыраћ ћаѕаз тауып алады. Ол ћаѕаз бќйбiшесi ћайтыс болѕанда менiѓ жiберген жеделхатым болып шыѕады. Менiѓ %зiнiѓ ћайтыс болуына арнап жiберген жеделхатым мен осыдан алты жыл бџрын жолдаѕан жеделхатым ћабыр басында ћатар оћылады. Бџл оћиѕа Ќдекеѓнiѓ ќйелiне деген адалдыѕыныѓ белгiсiндей ќсер еттi маѕан. Заѕип досымныѓ осы џћыптылыѕына, жан жарына деген шексiз сљйiспеншiлiгiне сљйсiндiм. “Семей таѓы” газетi сол жан досымныѓ тiрi кезiнде “Ќзiлхан мен Ќдiлхан” деген тамаша эссе жариялады. Ќдiлхан екеуiмiз ол маћалаларыѓызды маћтаныш етушi едiк. Менiѓ жан жарым Халима ћайтыс болѕанда “Семей таѓы” газетiнiѓ џжымы к%ѓiл айтћан едi. Ендi мiне жан досым Ќдiлхан ћайтыс болѕанда жќне к%ѓiл айттыѓыздар. Бџл љшiн Сiздерге шын жљректен шыћћан алѕысымды жолдаймын. 15 жасымда %леѓдерiм басылѕан Сiздiѓ “Семей таѓы” газетiмен 80-нен асћанѕа дейiн байланысым љзiлмей келе

Махаббат жыршысы жатћанына шексiз ћуаныштымын. Бќрлерiѓiзге сќлем жолдаймын. Аппараттаѕы ќйел ћызметкерлердi 8 наурыз мерекесiмен ћџттыћтаймын. 2. Сексен жастан асћанда да ќйел, махаббат таћырыбына арналѕан сезiмiмдi суытпай келе жатћан себебiм: ќйел ћадiрiн бiлетiндер ћатарында екендiгiмнен, ќйелге Тќѓiрдей табынатындыѕымнан болар деп ойлаймын. Ќрине, менiѓ бџл с%зiм кейбiр еркектерге ерсi де к%рiнер. Бiраћ, ойлап ћарайыћшы: адамды ћџрсаѕында жаратып, %мiрге ќкелетiн кiм? ЌЙЕЛ! Џрпаћты %сiретiн кiм? ЌЙЕЛ! Џлтты %ркендететiн кiм? ЌЙЕЛ! Ендеше оѕан ћалай Тќѓiр деп табынбасћа?! Ешбiр ќйелдiѓ жаманы жоћ. <ѓ сџлулыѕы жаѕынан айырмашылыѕы болар, ќрине. Басћа ћасиеттерi бiрдей. Бќрi де жаћсы. Осы жаћсы ќйелдердi жаман жолѕа бастайтын не, кiм? Ол Тџрмыс пен пасыћ еркектер. Ќйелдi тќн ћџмарлыѕын ћандырушы ѕана деп шолаћ тљсiнетiн еркектер. Жаћсы ќйелiн к%леѓкеде џстап, %зiн ѕана керемет етiп к%рсетуге тырысатын %зiмшiл еркектер. Жќне ќйелдi бармасћа барѕызатын ауыр тџрмыс немесе еркектiѓ ерсi ќрекеттерiнен туатын ћызѕаныш. Менiѓ ќйелге деген сезiмiмдi суытпай келе жатћан Ћџдiрет марћџм ќйелiм Халима деп ойлаймын! Мен ол кiсiге ћыз кезiнде 9 жыл ѕашыћ болдым. Екеуiмiз ерлi-зайыпты болып ћосылѕан кљннен 54 жыл бойы бiр-бiрiмiзге жќне ѕашыћ болып %ттiк. <мiрден %ткен ќйелiне ѕашыћ болатын ешкiм жоћ. Бiраћ, мен ол кiсiге осы кљнге дейiн ѕашыћпын. Мќѓгi ѕашыћ болып %темiн деп ойлаймын! Мiнеки, осы ѕашыћтыћ менiѓ бойыма ќйелiм арћылы дарыѕан кљштi ћџдiрет деп бiлемiн. Менiѓ ќйел, махаббат таћырыбына сезiмiмдi суытпай келе жатћан кљш осы деп сенемiн! 3. “Сiздi ќйелдер неге жаћсы к%редi?” деген сџраћћа жауап. Мен ќйелдер менi жаћсы к%редi деп ойламаймын. Бозбала жќне балаѓ жiгiт кезiмде т%рт ћызѕа ѕашыћ болдым. Соныѓ љшеуi менi џнатпай, тек бiреуi ѕана тiлегiмдi ћабыл алды. Ол жоѕарыда аталѕан Халима апаларыѓ ѕана. Ал сол љшеуiнiѓ менi менсiнбей кеткенiне кљнi бљгiнге дейiн ћуанамын. <йткенi, олардыѓ бiрде-бiрi маѕан Халимадай сенiмдi серiк бола алмас едi. Бiрде-бiрi менiѓ шыѕармашы-

Ћайсар Ќлiм лыћ шыѓѕа (%з шыѓыма) шыѕуыма Халимадай к%мектесе алмас едi. Бiраћ, ћыздар менi жаћсы к%рмесе де, мен оларды жаћсы к%рдiм. Ћыздардыѓ бќрiн де ћџрметтей бiлдiм. Университетте %зiммен бiрге оћыѕан ћыздардыѓ к%бiмен сырлас болдым. Мен ћыздардан ештеѓе жасырмайтынмын. Оныѓ љстiне љнемi љздiк оћыдым. Сабаћты љлгiре алмайтын ћыздардан к%мегiмдi аямадым. Мен ќзiл-ћалжыѓды жаћсы к%рдiм. Ќлденеге ренжiп отырѕан дос ћыздарды ќр тљрлi ќзiл айтып, кљлдiру, к%ѓiлдендiру ћолымнан келетiн. Жќне мен нќпсiћџмар болмадым. Жоѕарыда аталѕан т%рт ћыздан басћа ешкiмге с%з айтып, жљрегiмдi џсынѕан емеспiн. Меѓтай мен Ботаг%здiѓ маѕан ћарамай кеткендерiн бiрге оћитын ћыздардыѓ бќрi бiлетiн. “Сен %зiѓнiѓ сырћаттыѕыѓ себептi: “ћазаћта жаћсы ћыздар к%п ћой, солардыѓ бiрiн – еѓ жаћсысын таѓдап ћосыл. Суретiмдi ескерткiш ретiнде саћта” деп едiѓ. Суретiѓдi %ле-%лгенше саћтаймын. Бiраћ, жаћсы ћыздар менi менсiнбедi. Сенiѓ сауыѕуыѓды кљтемiн. Сенiмен ћосылып бiр кљн, бiр ай, бiр жыл %мiр сљрсем, соны %зiмнiѓ %згеше баћытым деп бiлемiн” деп Халимаѕа жазѕан хатымды %зiмiздiѓ ћыздарѕа оћып бердiм. Ћыздар тегiс ћџптады. Содан кейiн ћыздар Москвада, ауруханада жатћан Халимаѕа хат жазып, к%ѓiлiн сџрап, тез жазылуына тiлектестiк бiлдiрдi. Ол хаттардыѓ кейбiреулерi менiѓ архивымда ќлi кљнге дейiн саћтаулы. Мiне осы ћасиеттерiм љшiн бiрге оћыѕан ћыздар менi жаћсы к%рген болар деп ойлаймын. Ал кљйеуi бар ќйел мен ќйелi бар еркектiѓ бiр-бiрiмен дос болуы ћиын. Тќртiпсiздiк тiлемейтiн, кљйеуi сенген еркектер мен ќйелдер де дос бола алады. Ћазiр менiѓ осындай дос ќйелдерiм бар екенiне шљкiршiлiк етемiн. Бџл жеке бастыѓ мќселесi. Ал шыѕармашылыћ жаѕына келсек, мен барлыћ туындыларымда тек ћана асыл махаббатты жырладым. Адал достыћты ардаћтадым. Бќлкiм, оћырман ќйелдер менi жаћсы к%рсе, осы тџрѕыдан ѕана жаћсы к%рген болар. Бiраћ, маѕан %лiп-%шiп ѕашыћ болѕан ќйелдердi к%рген де, естiген де емеспiн. Тек “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романы шыћћан кезде ѕана хат жазып, телефон соѕып, ресторанда жеке кездесуге шаћырѕан бiренсаран ќйелдер болѕан. Бiраћ, ќйелiммен, балаларыммен аћылдасып, ондай оѓашаѕа барудан бас тартћанмын.

Махаббат жыршысы Жалпы, менiѓ ќйел ћызыѕатын бойым, тљрiм, %ѓiм жоћ. Маѕан менi к%рмеген ќйелдер ѕана ћызыѕуы мљмкiн. Ал к%рген ќйелдердiѓ терiс айналып кететiндерiне кќмiл сенемiн. Менiѓ “феноменiм” осы. 4. “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романыныѓ бас кейiпкерi Меѓтай (Нџрѕамила Нџрбосынова) туралы. Ол университетте менiмен бiрге оћыѕан курстастарымныѓ бiрi. Шыѕыс Ћазаћстан облысына ћарайтын Џлан ауданыныѓ ћызы. Џлы Отан соѕысында љш аѕасы бiрдей опат болѕан. Соѕыстан келген Ерболѕа конспектiсiн жазып берiп, к%мектесетiн себебi сол. Соѕыста жљрген майдангерге жар болуѕа уќде берген. Кейiн сол жiгiтке тџрмысћа шыћћан. Ендi Меѓтайдыѓ романды ћалай ћарсы алѕаны ж%нiнде. Роман шыћћан жылы мен Шымкент облысына (ол кезде облыс осылай аталатын) жџмыс бабымен ќрi Шымкент обкомына екiншi хатшы болып сайланатын досым Аманолла Рамазановћа серiк болып бару љшiн жолаушылап бардым. Бiз, Аманолла екеуiмiз бiр н%мiрде жатыр едiк. Тљс кезiнде менi iздеп, мейрамханаѕа Меѓтай мен кљйеуi келдi. Бiздi ћонаћћа шаћырды. Аманолла партиялыћ этиканы саћтап, љйде ћалды. Ћонаћћа мен бардым. Љстел басында Нџрѕамиланыѓ кљйеуi – партия ћызметкерi Тiлеубек деген азамат екеуiмiз ќѓгiмелесiп отырдыћ. Бiр кезде Меѓтай келiп, алдымызѕа ас ћойып, ќѓгiме бастады. – Романыѓызды оћыдыћ. Жалѕыз бiз ѕана емес, жџрттыѓ бќрi ћызыѕа оћыды. Ќрине, %зге жџрт Меѓтайдыѓ кiм екенiн бiлмейдi. Менiѓ %зiм екенiн iшiм сезiп отырды. <йткенi, ана бiр жылы Кентауѕа келгенiѓiзде бiздiѓ курс ћыздары туралы роман жазбаћ ойыѓыз бар екенiн, менi басты кейiпкер еткiѓiз келетiнiн айтћансыз. Мен %з атымды атауѕа ћарсы болѕанмын. Сiз атымды %згертiп аламын дегенсiз. Оны мына Тiлекеѓ де ћџптаѕан, – дедi кљйеуiне бiр ћарап ћойып. – Сол себептен романдаѕы Меѓтайдыѓ %зiм екенiн бiрден џћтым. Менiѓ %мiрiме ћатыспайтын кейбiр ћоспалар бар, ќрине. Онсыз к%ркем шыѕарма болмайды ѕой. Меѓтай осылай деп бiр тоћтады да, ќѓгiмесiн ћайта сабаћтады. – Сiз Меѓтайды “%лтiрiп” тастапсыз. Бiраћ, мќѓгi %лмейтiн етiпсiз. Мен болайын, басћа болсын, ќйтеуiр

Ћайсар Ќлiм ћазаћтыѓ бiр жаћсы ћызыныѓ бейнесi жасалуы керек ћой. Кешегi курстасымныѓ мџндай роман жазѕанына шексiз ризамын! Осылай деп маѕан ћолын џсынды. Бџл детальдан Меѓтайдыѓ ол романды ћалай ћабылдаѕаны байћалатын болар деп ойлаймын. Былтыр Меѓтайдыѓ (Нџрѕамиланыѓ) жасы 75-ке толды. Мерейтойына мен де ћатыстым. “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романыныѓ бас кейiпкерi ретiнде жќне 50 жылдыћ џстаздыћ еѓбегiне байланысты оѕан “Кентау ћаласыныѓ ћџрметтi азаматы” атаѕы берiлдi. Мен сол тойда ардаћты азаматымыз Мџхтар Ћџл-Мџхаммед шыѕарып берген “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романыныѓ 75 данасын (ќр жасына бiр кiтаптан) апарып сыйладым. Ауруханадаѕы емiмдi жалѕастыру љшiн (мен ауруханада жатћан кезiмде дќрiгерлерден љш кљнге рџћсат сџрап барѕанмын) ертеѓiнде Кентаудан Алматыѕа ћайтып кеттiм. Артынан Меѓтай мерейтойына ћатысћаным љшiн раћмет айтып хат жазды. Хатыныѓ бiр жерiнде былай дептi: “Ана кiтапты (“Махаббат, ћызыћ мол жылдарды” айтады. Ќ.Н.), ћайта оћыдым. Алѕашында онша ќсер алмаѕан сияћты едiм. Бџл жолы оћыѕанда мљлде жаѓа кiтап оћыѕандай болдым. Жас айырмашылыѕынан-ау деп бiлдiм. Кей жерiнде џялып отырдым. Менiѓ оћушыларым оћыса: “Ойбай, бiздiѓ апайымыз џятсыздау болыпты-ау”, деп ойлайды ѕой” дедiм. Себебi олар кiтап суреттемесiн, автор фантазиясын есептемейдi ѕой. Дегенмен жаћсы жазылѕан кiтап (бџрын да солай деген болармын). Fашыћтыћ деген бар болса, наѕыз ѕашыћтыћ осындай-аћ болар. Бiздiѓ классикалыћ жырларымыздаѕы ѕашыћтыћпен теѓестiруге боларлыћ! Маћтап жiбердiм-ау деймiн, Ќ.Нџрѕамила, 01.11.2002". Мiнеки, ол кiсiмен байланысымыз осындай. Анда-санда хат келiп тџрады. Бiраћ, мен ћолма-ћол жауап жаза алмаймын – уаћытым жоћ. Басћа шаруалардан ћолым босамайды. Бџрын, Халима барда оћырмандарѕа, дос-жолдастарѕа жауап жазуѕа љнемi к%мектесiп отырушы едi. Ћазiр жалѕызiлiктiмiн. 5. “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романыныѓ Семейде тџратын кейiпкерi туралы. Ол романда Тана дейтiн тамаша кейiпкер бар. (Мен ѕана емес, оћырмандар солай деп

Махаббат жыршысы баѕалайды). Ол кейiпкердiѓ тамашалыѕы сол: ћыз Тана соѕыстан келген солдат Ербол екеуi љш кљн бiр љйде, бiр т%секте жатып, пќк кљйлерiнде айырылысады. С%йтiп, ћазаћ баласы бiлмеген адал достыћтыѓ тамаша љлгiсiн танытады. Роман басылып шыћћан отыз жылдан берi осы ѕибратты деталь к%птеген оћырман жастарѕа %шпес %неге болып келедi. Майданнан елге келiп ћайтћан сол солдат – Ербол мен едiм де, менiмен љш кљн бiрге болѕан тџраћты да тџрлаулы ћыз менiѓ досым Тџрсын Серiкбаева болатын. Ол кiсi 1949 жылы Алматыдаѕы Ћыздар педагогикалыћ институтын бiтiрiп, Павлодар мен Семей облыстарында џстаздыћ ћызмет атћарды. Џстаздыѕыныѓ љстiне, ол кiсi 10 бала тауып, тќрбиелеген Ардаћты Ана! Ћазаћстан оћуаѕарту iсiнiѓ љздiгi деген мќртебелi атаѕы жќне бар. 1дќрежелi “Ана даѓћы” жќне Еѓбек Ћызыл Ту ордендерiмен наградталѕан. Ћазiр ол кiсi ћџрметтi зейнеткер. Семей ћаласында тџрады. Жолдасы Т%лемiс Fаббасов та ћџрметке б%ленген %негелi џстаз, зейнеткер. Ескi досым Тџрсынмен кљнi бљгiнге дейiн хат алысып, телефон арћылы хабарласып тџрамын. 6. Ендi “Ќйелдер туралы ћандай наћыл айтар едiѓiз?” деген сџраћћа жауап берейiн. Мќселен былай деуге де болады: – Ћыз, келiншек, ана – осы љшеуiнiѓ жалпы аты – ЌЙЕЛ. Ошаћтыѓ љш сираѕы сияћты, дљниенiѓ тiрегi – осы љшеуi! <мiрдiѓ сќнi, мќнi, ћызыѕы да – осы љшеуi! Ана болдыѓ – дана болдыѓ, џл мен ћызѕа пана болдыѓ. Табиѕаттыѓ еѓ сџлу суретi – ЌЙЕЛ! Патшаѕа баѕынбайтын – ел, ќйелге табынбайтын ер жоћ. Ќйелiѓ жаћсы болса – бердi Ћџдай, кљйеуiѓ жаман болса – џрды Ћџдай. Ќйелден ћымбат ћазына жоћ. Жердi – кљннiѓ нџры, жљректi ќйелдiѓ жымиюы жылытады. Арсыз жiгiттерге жаныѓды берсеѓ де (алысып %лсеѓ де) тќнiѓдi берме, ћыздар! Ќйел ћадiрiн ќйелiѓ %лгенде бiлерсiѓ. Жалѕыз менiѓ Халимам ѕана емес, ћазаћта жаћсы ќйелдер к%п. Бiраћ, бiз, еркектер, солардыѓ жаћсылыѕын жариялап, жџртћа жеткiзе алмай келемiз. Ќйелдi маћтауды ар к%ремiз. “Жаћсыныѓ жаћсылыѕын айт – нџры тасысын” деген аталы с%здi ќйелдерге ћолданбаймыз. Мџнымыз – кемшiлiк.

Ћайсар Ќлiм Таѕы бiр-екi ауыз ћосайын. Менiѓ айтћандарымныѓ бќрi афоризм бола бермес, ќркiм %зiне керегiн алар: – Арсыз еркектер адал ќйелдi арбайды: айламен, аћшамен торѕа тљсiруге тырысады. Арсызѕа алданѕан ќйелдер: “Iс бiттi – ћу кеттiнiѓ” кебiн киедi. Ћызѕаншаћ ќйелдер ћу еркектiѓ ћџшаѕына ћџлайды. Ашу ћысћан ќйел арамзаныѓ торына тљседi. Ћалталы ћулар ќдемi ќйелдердiѓ соры. Ќлеуметтiк ауыртпалыћ алдымен ќйелдi ќлсiретедi: келiндi – кљѓ, ћызды ћуыршаћ етедi. Еѓ соѓында айтарым: Џлылардыѓ – бесiгi, даналардыѓ мекенi болѕан сљйiктi Семей %ѓiрiнiѓ барлыћ ќйелдерiн адамзаттыѓ еѓ џлы мерекесi – 8 наурыз мейрамымен ћџттыћтап, бќрiне бас иемiн! 28.02.2003 ж. Алматы. Сџхбатты џйымдастырып, телефон арћылы жљргiзген Сайлау Т"леуов. * Ћымбатты iнiм Сайлау! “Жас Алаштаѕы” <здерiѓiз оћыѕан “Ќппаћ ћардай аћ махаббат болсын!” жарияланѕаннан кейiн маѕан “ћџда тљсушiлер” к%бейiп кеттi. Наурызда 4 мектепке кездесуге бармаћпын. Сќуiр айында бiр мектеп “Халима” хикаясы бойынша конференция %ткiзбек екен. Радио-теледидарлар да сџхбатћа шаћырып жатыр. Факспен Сiз жiберген “Семей таѓы” газетiнiѓ тапсырмасы келгенде ертеѓ “Рахат” теледидарында с%йлеуге ќзiрленiп жатыр едiм. Ол кљнi Сiздiѓ сџраћтарѕа жауап беруге кiрiсе алмадым. Ертеѓiнде (27.02) таѓертеѓ “Рахатћа” барып, онда тiкелей эфирден бiр саѕат с%з с%йледiм. Сол кљнi тљстен кейiн Сiздердiѓ сџраћтарѕа жауап беруге отырдым. Ћызмет аяѕына ћарай аяћтадым. Ертеѓiнде (28.02.) ћолмен жазылѕан жауаптарымды компьютерге к%шiруге кiрiстiм. Ћазiр компьютермен жазуды љйренiп жљрмiн. Шапшаѓдыѕым шамалы. (Ћатенi де к%п жiберемiн. Бiраћ, Ќлия деген немеремнiѓ к%мегiмен компьютердi де меѓгерiп келемiн). Ћолмен жазып отырѕанда жауаптарым жаман емес сияћты едi. Компьютерге к%шiрген кезде %з жазѕаным %зiме џнамай ћалды. Шџбалаѓћы болып кетiптi. Сџхбат жауапта-

Махаббат жыршысы ры наћ, ћысћа, тџжырымды болуы керек ћой. Мен ол шартты орындамай, ќр сџраћћа жеке-жеке маћала жазѕан тќрiздiмiн. Ќсiресе, “Мен” деген с%зден аяћ алып жљргiсiз екен. Ћайта жазуѕа уаћыт жоћ. Сол ћалпында жiберiп отырмын. Кќделерiѓiзге жараса – пайдаланарсыздар. Макетте белгiленген орынѕа сыймаса, онда материалды мейлiнше ћысћартуларыѓызѕа болады. Ћанша ћысћартсаѓыздар да, ћарсы емеспiн. Сќлеммен, Сiздердiѓ бџрынѕы ћызметкерлерiѓiз Ќзiлхан НЏРШАЙЫЋОВ. 01.03.2003 ж. Алматы. * Даналыѕын дарытћан џл мен ћызѕа <негелi дќстљр к%п халћымызда. <зiѓiздей џлылар арћасында Шартарапћа таралды даѓћымыз да. Ќдебиетке ќр берген Ќзаѕаныѓ Тiл жетпейдi жырлауѕа ћыл ћаламын, Iздерiѓнiѓ %мiршеѓ жалѕасы боп, <здерiѓнен %неге, љлгi аламын. Теѓдесi жоћ жаршысы махаббаттыѓ, Шабыт берiп шарлатћан шапаѕатыѓ, <мiрдiѓ де %зектi кезеѓдерiн Арћау етпей с%зiѓе ћала алмадыѓ. Даналарым – тџлѕалы бќйтерегiм, Сiздерменен к%рiктi байтаћ елiм, Ћайсарлыћтыѓ ћайыспас љлгiсi деп, Маћтанышпен паш етiп айтар едiм. Жаныѓызѕа жаћсылыћ жљрсiз жиып, Халћымызды еѓбекпен сљйсiндiрiп. Ќрћашанда абырой-мќртебеѓiз. Алатаудай асћаћтап тџрсын биiк! Арай Сќтиева 11 “В” кл. Алматы ћаласындаѕы Мџхтар Ќуезов атындаѕы №128 орта мектеп џжымымен кездесуде оћылѕан %леѓ. 18.03. 2003 ж.

Ћайсар Ќлiм Абайша жырлап, Мќжнљнше сљйген жан-жарын, Ерболдай, аѕа! Адал ер таба алмадым. Жасыѓыз тамѕан жолдарѕа мен де жас т%ктiм. Татћандай болып махаббаттыѓ жас дќмiн. Меѓтай аты жазылып асау жљрекке, “Махаббат” атты шалдыћты дертке дiр етпе. Алатауды оятћан “Меѓта-а-ай!” жоћтауыѓ, Ќкелдi љлкен жазмышћа деген бiр %кпе. Сiз ћас болѕан Ошаћпаевпен ћастастыћ, Сiз дос болѕан Жомартбекпен достастыћ. Ербол сљйген Меѓтайды сљйiп бiздер де, Сљйген жармен жылай-жылай ћоштастыћ. К%ѓiлiм тауып ћазаћтыѓ жаѓа Жiбегiн, Меѓтайдай жарѕа ћосылу болды тiлегiм. Ондай пќк жар Ерболѕа ѕана лайыћ, Ербол Ер ѕой! Ал, мен сонша кiм едiм?.. Татып к%рiп ѕашыћтыѓ тќттi уын, Биiктеткен махаббаттыѓ аћ туын. Ей, Ќз аѕа! Сiз сомдаѕан Меѓтайды, Iздейтiндi шыѕарыпты жас буын. Алматы облысы, Ћарасай ауданындаѕы Бердiбек Соћпаћбаев атындаѕы орта мектеп џжымымен кездескенде сол мектеп шќкiртiнiѓ оћыѕан %леѓi. 14.03. 2003 ж. Кейбiреулер жазушыны к%п дейдi, Бола берсiн, бола берсiн к%п мейлi. Ќз аѕадай жазушылар ќлi аз, Деп санайды осы кљнгi кќрi, жас. Не себептен жазушыны к%п дейдi, Бола берсiн, бола берсiн к%п мейлi. <зiѓiздей аѕалардыѓ љлгiсi Тыйып жатсын жамандардыѓ кљлкiсiн. Аса ћџрметпен Мџѓайтпасова Жанар, №13 М.Маћатаев атындаѕы мектептiѓ 10 “В” сынып оћушысы.

Махаббат жыршысы Мадаћтап жаздыѓ Батыр ата ерлiгiн, Айтар едi аћићатын сiзден басћа ендi кiм?! Бауыржандай болмаса батыр аталар, Ћорѕар едi туѕан ел мен жердi кiм?! Жазылѕан жайт ћызыћ едi сол жылдар, Арада уаћыт %тсе де, саѕым боп ћол бџлѕар. Аманат боп бiздерге ћалар мќѓгiлiк, Туынды ѕажап – “Махаббат, ћызыћ мол жылдар”. Ћанатыѓнан ћайрылмай, Ћаламыѓнан мџћалмай. Самѕай бершi ћияѕа, Биiктегi ћырандай. Аса ћџрметпен: Маћсат Жџрынов. №13 М.Маћатаев атындаѕы орта мектептiѓ 10 “В” сынып оћушысы 0теген батыр кентi. Бљгiн бiздiѓ шаѓыраћћа, Ќзаѕаныѓ жљрегiнен кљй аћты! Бауыржанныѓ %р рухы Мџћаѕали шаѓыраѕына Кiрiп келген сияћты! Шыѓдары к%п халыћпыз, Жер бетiнде аз-аћпыз. Ќзаѕадай шыѓдары бар, Бiраћ мыћты ћазаћпыз! Ер аѕам! Кеѓ аѕам! Бауыржан мен махаббатты Айналдырѕан аћићатћа ер Адам! Аћићаты аз %мiрге Аћићат боп ћараѕан! Биѕайша МЕДЕУОВА, Мџћаѕали атындаѕы мектеп 2003 ж.

Ћайсар Ќлiм * Мен бљгiн кездесудi белгiлi жазушы, аћын, журналист, жауынгермен жљздесумен ћатар љлкен аћылг%й, тќрбиешiаѕартушы, ойшыл психолог адаммен кездесiп отырмыз деп баѕалаймын. Оѕан Ќзаѕаѓныѓ еѓбектерi, айтћан с%здерi, жазѕан маћалалары дќлел. Кездесулердегi %негелi, тќрбиелiк мќндi наћыл с%здерi дќлел. Адамды еѓбекке, отаншыл-патриоттыћћа, достыћћа, бiлiмдiлiкке, бiлгiр маман болуѕа жол сiлтеп, дќлелдер арћылы жастар санасына жеткiзуге берiле љн ћосып келедi. Ќзаѕаныѓ џлы жазушыныѓ ћатарына ћосылуы, менiѓше, “Махаббат, ћызыћ мол жылдары” мен “Аћићат пен аѓыз” еѓбектерi ме, деймiн. Бџл шыѕармалар дљниенi дљр сiлкiндiргенiне куќмiз. Жас, кќрi демей “Махаббат, ћызыћ мол жылдарды” ћызыћтап болмай жатып, жаѓа жанрда жазылѕан љлкен тџлѕа Бауыржан жайында еѓбектiѓ жарћырап жарыћћа шыѕуы таѓдандыра, таѓдай ћаћтыра дљниеге келдi. Артыћ айтћаным емес, екi еѓбек те ћарапайым халыћтыѓ емес, %зi ћатарлас жазушыларды да елеѓ еткiзiп, ћызѕаныш та туѕызуды-ау, деймiн. Оћырмандар осы екi романѕа ойысып кеткенi де шындыћ. Менiѓ %зiмнiѓ осы екi еѓбектi зер сала, ћайталап оћып, Ќзаѕаныѓ жауаптарын оћи отырып, шќкiрттерге шама-шарћымша жауап беруге душар болѕанымды жасырмаймын. Ќзаѕаныѓ кездесулердегi с%здерiне, журналистiк еѓбектерiне зер сала %згерген оћушыѓыздыѓ бiрi екендiгiмдi маћтанышпен айта аламын. Сiзге тiлейтiнiм, к%ѓiлiѓiз еш уаћытта ортаймасын, жас келдi деп ћартаймаѓыз. Абырой-даѓћыѓыз арта берсiн, ћазаћ халћыныѓ тарихынан алар атыѓыз мќѓгiге саћталсын. Балаларыѓыз жаћсы ќкенiѓ балалары болѕанына маћтана, шаттана берсiн! Мен Сiзге осы ниетiмдi тiлеймiн. Iнiѓiз Уалихан Омаров, Ћарасай ауданындаѕы Б.Соћпаћбаев атындаѕы орта мектептiѓ ћазаћ тiлi мен ќдебиетi пќнiнiѓ мџѕалiмi. 12.03.2003 ж. Алматы облысы.

Махаббат жыршысы * 8-шi наурыз – еѓ џлы мереке! Ћазаћ радиосыныѓ љш сџраѕына жауап 8-шi наурыз ресми тљрде Халыћаралыћ ќйелдер кљнi деп аталады. Оѕан ћосымша менiѓ 8-шi наурызды бљкiл адамзаттыѓ еѓ џлы мерекесi деп атаѕым келедi. <йткенi бџл кљн – бљкiл дљниежљзi ќйелдерiнiѓ еѓ ћуанышты, еѓ ћызыћты кљнi. Адамзаттыѓ ЌЙЕЛ деген асыл перзентiнiѓ ћуанѕанына не жетсiн, шiркiн! Ќйел ћуанса, ќлем ћуанады: барлыћ еркектер, барлыћ балалар жќне ћарттар ћоса ћуанады, ћоса шаттанады, раћаттанады. Сол себептен мен 8-шi наурыз кљнiн барлыћ мерекелердiѓ мерекесi, еѓ басты мереке деп бiлемiн. <йткенi ол махаббат мерекесi, мейiрiм мерекесi, мерей мерекесi. <з басым к%кте Ћџдайдыѓ бар яки жоѕын бiлмеймiн. Бар дейтiндерге де ћарсылыѕым жоћ. Ал жердегi Тќѓiр ЌЙЕЛ деп бiлемiн. Адамды ћџрсаѕында жетiлдiрiп, <мiрге ќкелетiн – ЌЙЕЛ, џрпаћты %сiрiп, %ркендететiн – ЌЙЕЛ. Џлттыѓ санын к%бейтiп, џлы ететiн – ЌЙЕЛ. Адамзат тiршiлiгiнiѓ тџтћасы – ЌЙЕЛ! Ендеше ЌЙЕЛГЕ ћалайша ТЌЃIР деп табынбасћа! Ќр халыћ болашаѕыныѓ бастауы – ќйел. Ќйелi аз, кљтiмсiз, ћорѕансыз халыћтыѓ болашаѕы – бџлдыр. Соѓѕы жылдарда жџрт “Валентин кљнi” дегендi шыѕарып алып, сол кљндi ерекше ћызыћтай бастады. Бiрсыпыра ћазаћ жастары да соѕан елiгiп алѕандай. Валентин деген бiр монахтыѓ сљйгенiне ћосыла алмай %луi – махаббат кљнi деп аталуѕа негiз болыпты-мыс. Ал сол Валентинiѓiздiѓ таѕдыры бiздiѓ Ћозы К%рпеш пен Баян сџлу, Ћыз Жiбек пен Т%леген, Ћалћаман мен Мамыр, Еѓлiк пен Кебек таѕдырларыныѓ астары тџрѕай, ќдiбiне теѓ келмейдi. Ћазаћ жастары арнаулы махаббат кљнiн ћажет етсе, онда ол мейрамды жоѕарыда аталѕан ћазаћ ѕашыћтарыныѓ атымен атау абзал. Немесе бќрiне бiрдей ортаћ ат – Fашыћтар кљнi деуге болады. Бџл ћазаћ махаббатыныѓ рухына, салтына сќйкес келедi. Бџл кљндi Ћалћаманныѓ ѕашыѕы Мамыр атымен сќйкестендiрiп, мамыр айына белгiлеуге болар едi. Сол кљнi радиодан махаббат ќндерi шырћалып, теле-

Ћайсар Ќлiм дидар мен кинотеатрларда ѕашыћтар жайындаѕы фильмдер мен ћойылымдар к%рсетiлiп, эстрадалардан махаббат жырлары оћылып жатса, џлттыћ рухымызѕа ќбден сќйкес келер едi. Жас џрпаћты адал махаббатћа тќрбиелеп, ћазiр Батыс кинолары насихаттап отырѕан азѕындыћ жолѕа жiбермеуге болар едi. Ћазiр ќйел ћџћыѕы кљшейiп кеттi, олар љйде отырып, тек ћана аналыћ р%л атћаруы керек деген с%з шыѕып жљр. Мен бџѕан ћосылмаймын. Ћосылмайтыным ќйел азат болмай, адамзат азаттыћћа жете алмайды. Ќйел ћандай ћызмет атћарса да, аналыћ ћџћынан ешћашанда бас тартпайды. Сол ћџћыѕын гљлдендiре отырып, %нерге, бiлiмге, мќдениетке, ќдебиетке, ѕылымѕа атсалысады. Халыћты к%бейтiп, елдi %ркендетiп отырѕан ЌЙЕЛ. Сондыћтан ќйелдiѓ мемлекеттiк ћызметте болуы – ел игiлiгi. Ћазiр оларды аналыћ ћызметiѓдi ѕана атћар деп љйге ћамап ћоюдыѓ ешћандай ретi жоћ. Ол љшiн экономикалыћ жаѕдай керек. Ер адамдар жџмыссыз к%ше “кљзетiп” жљрсе, ќйелдер аналыћ мiндетiмдi атћарамын деп ћол ћусырып љйде отырса, олардыѓ %здерiн жќне балаларды кiм асырайды? Ќйелдердiѓ бќрi љйде отырып ћалса, %нер, бiлiм, мќдениет ћалай %ркендейдi. Ќйел бойындаѕы %нер талантын %шiрумен ћоѕам не барћадар табады? Мiне, осы тџрѕыдан келгенде мен ќйел ћџћына шабуыл жасауѕа мљлде ћарсымын. Ќйел ћџћына ћарсылыћ Тќѓiрге ћарсылыћ деп тљсiнемiн. Бџл 8-шi наурыз мерекесiне байланысты туѕан к%лденеѓ ой ѕой, ќрине. Ал 8-шi наурыздыѓ махаббат немесе ѕашыћтар кљнiнен аућымы ќлдећайда љлкен. Бџл – ќрi махаббат, ќрi достыћ мейрамы, ќрi ана мен ќже мерекесi. Бџл кљнi жљректер жiбидi, тiлектер орындалады, к%ѓiлдер к%ркейедi. Ерлi-зайыптылар арасындаѕы араздыћ жойылады. Бџл – адамзат тарихынан ешћашан %шпейтiн, ћоѕам %згерiп, заман ауысса да, ешћашан мызѕымайтын мереке! Ал ендi %зiѓiз жас кезiѓiзде ћыздарѕа, кейiн ќйелiѓiзге сыйлыћ жасадыѓыз ба деген сџраћћа келейiк. Бџл сџраћћа жауап беруiм ћиын. <йткенi мен ауылда %стiм. Ауылда ћыздарѕа сыйлайтын гљл де, ќтiр де болмайтын ол кезде. Жаћсы к%рген ћызыѓа дљкеннен иiстi сабын сатып алып сыйлауѕа – аћша жоћ. Ќке-шешемiз тек еѓбеккљнмен ѕана кљн к%ретiн. Сондыћтан мен ћыздарѕа сыйлыћ жасап даѕдыланѕаным жоћ.

Махаббат жыршысы Сол ќдет бойынша мен ќйелiме де туѕан кљнiнде немесе 8-шi наурыз мерекесiнде ешћашан гљл сыйламаппын. Мiнеки, биыл да жайнап, жарћырап 8-шi наурыз мерекесi келдi. Ћазаћстанныѓ барлыћ ќйелдерiн: ћызѕалдаћтай ћыздарын, кермарал келiншектерiн, асыл ќжелерiн биылѕы 8-шi наурыз мерекесiмен шын жљректен ћџттыћтаймын. Барлыћ ќйел ћауымына бас иiп, сќлем беремiн. Аналар аман болсын, олардан туѕан балалар аман болсын! – деймiн. Ќз.НЏРШАЙЫЋОВ. 2.03.2003 ж. Ћџрметтi Ќзiлхан аѕа! Сiздi Жер бетiндегi тiршiлiк атаулыныѓ жандануы мен табиѕаттыѓ оянуы, нџрлы шуаѕы мол рухани жаѓѕырудыѓ бастауы Џлыстыѓ џлы кљнi – Наурыз мейрамымен ћџттыћтаймын! Сiзге жќне Сiздiѓ туѕан-туыстарыѓызѕа баянды баћыт, ћуаныш, денсаулыћ, береке, бiрлiк жќне елiмiздiѓ гљлденуi жолындаѕы еѓбектерiѓiзге шыѕармашылыћ табыстар тiлеймiн! Поздравлю Вас с замечательным народным весенним праздником обновления природы и жизни на Земле – “Наурыз мейрамы!”. Желаю большого счастья, радости, благополучия, здоровья и творческих успехов в труде Вам и Вашим близким на благо и процветание нашей Родины! Iзгi ниетпен Батыс Ћазаћстан облысыныѓ ќкiмi Ћ.К0ШЕРБАЕВ. 2003 ж. Баян Сџлуѕа арналѕан монолог немесе с$йленбеген с$з (“Ћозы К"рпеш – Баян Сџлу” эпосыныѓ 1500 жылдыћ тойында айтуѕа ќзiрленген лебiз) Бџл той – џлы той. <йткенi, махаббат тойы. Махаббатћа арналып дљние жљзiнде тџѓѕыш рет %ткiзiлiп отырѕан той. Махаббат – адам жаныныѓ жалауы. Ол: адамгершiлiк, адал-

Ћайсар Ќлiм дыћ, ќдiлдiк, аћ бейiлдiлiк, пќктiк, м%лдiр тазалыћ, џлы iѓкќрлiк. Махаббат – адам жљрегiнiѓ еѓ асыл ћазынасы. Махаббатћа адалдыћ ћасиетi ћазаћ халћыныѓ жљрегiнен ерекше орын алѕан. Соныѓ џлдары мен ћыздарыныѓ жљрегiнде мќѓгiлiк мекен тепкен. Сол себептен де сенiѓ атыѓды 1500 жылдан берi туѕан халћыѓ аузынан тљсiрмей атап келедi, ардаћты Баян апа. Бiз Сен туралы дастанды бала жасымыздан жаттап %стiк. Студент кезiмiзде махаббаттыѓ џлы жыршысы Fабит Мљсiрепов аѕамыздыѓ Сен туралы жазѕан тамаша пьесасын сахнадан сан рет к%рдiк. К%рдiк те, к%кейiмiздiѓ алтын сандыѕында саћтадыћ. Содан соѓ соѕыс кезiнде де (1941–1945) Сен бiздiѓ жљрегiмiзде жљрдiѓ. <йткенi, Сен жас жљректi љздiксiз ћытыћтайтын махаббат деген џлы сезiмнiѓ символы болдыѓ. Анаѕа, ќкеге, балаѕа, бауырѕа, жолдасћа, досћа деген барлыћ махаббаттыѓ бастауы Сен болдыѓ, Баян апа. Бала кљнiмiзден санамызѕа сiѓген Сенiѓ ћазаћ ћызы екенiѓдi бiлетiнбiз. С%йтсек, Сен ћазаћ iшiнде Найман елiнiѓ ћызы екенсiѓ ѕой, ардаћты апа. Саѕаѕынан љзiлiп тљскен ћызыл алма %зi %скен аѕаштыѓ тљбiне ћџлайды. Сен де сол ћызыл алмадай болып %з жерiѓде Найман елiнiѓ Сыбан руы ту тiккен Аяг%з алћабында жатырсыѓ. Сондыћтан да дљние жљзiндегi еѓ џлы той – махаббат мейрамы Аяг%з %лкесiнде %тiп жатыр. Сџлу ћыз, к%ркем ќйелдер к%п ћой ћазаћта. К%п! Солардыѓ iшiнде еѓ сџлу, еѓ сымбатты, еѓ сљйкiмдi, еѓ ќдемi, еѓ ќдептi, еѓ аћылды ћыздар Найманнан шыћћан. Жљрегiнде оттай лаулаѕан махаббатымен артћы џрпаћћа тарихи жыр болып ћалѕан асыл арулардыѓ к%бi Найман сџлулары. Осы ћасиеттерiне ћарап љш жљздiѓ жаћсы жiгiттерiнiѓ бќрi Найман ћыздарына ћџмартћан, ѕашыћ болѕан. Џлы Абайдыѓ %зi Найман елiнiѓ бiр тарауы Сыбан жџртынан шыћћан ќрi аћын, ќрi шешен, ќрi ќдемi, ќрi аћылды Ћуандыћ сџлуѕа ѕашыћ болѕаны айдай ќлемге аян. Есiмi бљкiл бiр тайпа елдiѓ атына айналып кеткен Мџрын анамыз – Найман ћызы. Ћазаћ халћыныѓ маѓдайына бiткен џлы данамыз алып Абайдыѓ ќжесi Зере анамыз – Найман ћызы. “Ту тiккен Тобыћтыныѓ ћолбасшысы Тоћтамыс Жуан таяћ деген кiсiнiѓ” аяулы iнiсi кемеѓгер Кебек

Махаббат жыршысы батыр ћџлай сљйiп, ћџшаћтасып %лген ару Еѓлiк – Найман ћызы. Тiптi, џлы Шќкќрiм жазѕан “Ћалћаман – Мамыр” поэмасындаѕы Мамыр сџлу да Найманныѓ жиенi екен деседi. Ал, ћазаћ ќйелдерiнен шыћћан еѓ атаћты аћын, џлы Бiржанмен айтысы џлтымыздыѓ мќѓгiлiк мќдени мџрасы болып операѕа айналѕан Сара да – Найман ћызы. Ал, Тџрсынхан Ќбдiрахманова, Марфуѕа Айтћожина, Гљлнќр Салыћбаева, Азия Маѕыпарћызы, Айнџр Тџрсынбаева, Аћмарал Iлеубаева жќне Ћџралай Ќлкенбаева – сайрап тџрѕан сандуѕаш, шырћап тџрѕан бџлбџлдар емес пе?! Тек Найман ћыздары ѕана емес, Фариза Оѓѕарсынова, Кљлќш Ахметова, Аћџштап Баћтыгереева сияћты ћазаћтыѓ аћын ћыздарын кiм кемiте алады? Осылардыѓ бќрi дљние жљзiнiѓ ћай аћын ќйелдерiнен кем? Кем емес! Тiптi, артыћ та! Айтыс аћындары Айнџр мен Ћџралайдыѓ, Ќселхан мен Таушанныѓ немесе Аћмаралдыѓ жер бетiнде ешћандай теѓдесi жоћ. <йткенi, айтыс %нерi тек ћазаћћа ѕана тќн. Бџл тек ћана ћазаћ халћыныѓ жеке меншiгiндегi асыл %нер! <зге ешбiр халыћтыѓ ћолы жетпеген ѕажайып %нер! Тек аћын ѕана емес, Найман ћыздарыныѓ аћылѕа кенен, ѕылымда кемел, с%зге шешен, iске шебер, ойѕа озыћ, баласын батыр, кљйеуiн батыл етiп шыѕаратын ћарапайым дана ќйелдерi ћаншама! Сол себептен де ХХ ѕасырдаѕы ћазаћ басшыларыныѓ, ѕалымдар мен аћын-жазушылардыѓ к%бi Найман ћыздарына љйленген. Найман ћыздарына ћызыѕушылар ћазiр де аз емес! Џлы жљздiѓ Домалаћ анасы, Орта жљздiѓ џлаѕатты Џлпаны, Кiшi жљздiѓ Ћыз Жiбек аруы тќрiздi еѓ атаћты, ќйгiлi ћазаћ ќйелдерiнiѓ бќрi Сенiѓ сiѓiлiлерiѓ болѕан, Баян апа. Солардыѓ бќрi Сенiѓ аћ, адал, асыл махаббатыѓнан љлгi алѕан. Сол љшiн Саѕан мыѓ раћмет, миллион раћмет, ардаћты апа! 1952 жылы мен жас жарым Халиманы ертiп, Алматыдан Аяг%зге келдiм, аяулы апа. Ол кездегi “Мыѓбџлаћ” совхозында тџратын жарымныѓ жаћын туыстарына сќлем бердiк. Бiрнеше кљн Аяг%зде аялдадыћ. Мен ол кезде республикалыћ “Социалистiк Ћазаћстан” (ћазiргi “Егемен Ћазаћстан”) газетiнде партия тџрмысы б%лiмiнiѓ меѓгерушiсi болып ћызмет iстейтiнмiн. Аяг%з аупарткомыныѓ бiрiншi хатшысы

Ћайсар Ќлiм Бейсенбаев деген кiсi к%лiк берiп, ћасымызѕа кiсi ћосып, бiздiѓ Сенiѓ бейiтiѓе тќу етiп ћайтуымызѕа мљмкiндiк жасады. Ќйелiм Халима Абай ауданыныѓ Жљрекадыр – Ћџндызды деген ауылында туып, сќби шаѕын Аяг%зде %ткiзген екен. 1932 жылѕы атаћты аштыћта ќке-шешесiнен айрылѕаннан кейiн 4 жыл Жаѓа Семейдiѓ №5 жетiм балалар љйiнде болып, одан кейiн 6 жыл Семейдiѓ №11 ћазаћ орта мектебiнiѓ интернатында тќрбиеленген. Сыбан елiнiѓ ћызы едi. (Сiз де Сыбансыз, Баян апа. С%з жоћ – солай!). Халима сiѓiлiѓ онжылдыћ оћуды бiтiре сала, %зi тiленiп барып, Џлы Отан соѕысына ћатысты – сержант атаѕын алды; 1939 жылдан бастап екеуiмiз бiр-бiрiмiзге 9 жыл ѕашыћ болып жљрдiк. Тек соѕыс бiткеннен кейiн ѕана ћџшаћ жайып ћосылып, мќѓгiлiк махаббатты басымыздан кешiрдiк. Бiз Сiздiѓ бейiтiѓiздi ћџшаћтап, тќу еттiк. Сонда ќйелiм: Сейфiл Мќлiк – Жамалдай Бейнетiѓе к%нсем-ай! Ћозы К%рпеш – Баяндай Бiр молада %лсем-ай! – деп аћырын сыѓсып ќн айтты. Ќсеттiѓ осы бiр шумаћ %леѓi бiздiѓ Саѕан оћыѕан, Ћозы жездемiз екеуiѓе баѕыштаѕан ћџранымыз болды. Сендер Ћозы екеуiѓ ћазаћћа мџсылман дiнi келмес бџрын %мiр сљргендiктен, Ќсет ќнiнiѓ ћайырмасын айтып, бет сипауды орынды к%рдiк. Ќннен кейiн келiншегiм: – Бiз де %лгенде Баян апамыз бен Ћозы жездемiздей болып, бiр молада ћатар жатсаћ-ау! – дедi. – Ќрине, – дедiм мен ќйелiмдi арћасынан ћаѕып. Сол жан жарым, ќдеби серiгiм, <зiѓiзге ќнмен аят оћыѕан Халима сiѓiлiѓнен айрылып ћалдым былтыр к%з жазып. Сыѓарынан айрылѕан аћћудай аѓырап, жалѕыз ћалдым, Баян апа. Бiз Сiздерден љлгi алѕан, Сiз екеуiѓiздей бiрбiрiмiздi шексiз сљйген ѕашыћ едiк. <мiр бойы бiр-бiрiмiзге ѕашыћ болып %ттiк. Осыдан 28 кљн бџрын 21 шiлдеде (19 тамызда Таѓсыћ станциясынан тљсiп, Ћозы К%рпеш пен Баян Сџлу бейiтiнiѓ басына барѕанда с%йлермiн деп есептегенiм ѕой) мќѓгiлiк ѕашыѕым Халиманыѓ басына сонау Маѓѕыс-

Махаббат жыршысы таудан алдырып, ракушка (џлутас) деп аталатын ќппаћ аћ тастан Алатаудыѓ Кеѓсай деген биiгiнiѓ т%бесiне аћ кљмбез орнаттым. <з кљмбезiѓ тќрiздендiрiп, џлттыћ љлгiмен 6 ћанат киiз љй тќрiздi етiп к%тердiм. Бiздiѓ кљмбездiѓ (дќм таусылѕан кљнi мен де, Сiз сияћты, жан жарымныѓ жанына жайѕасамын ѕой) Сенiѓ 1500 жылдыћ тойыѓ ћарсаѓында бiткенiн жаныма ћуаныш, жаћсы ырым еттiм. Ендi <зiѓнiѓ жатћан жерiѓнен бiр уыс топыраћты орамалыма тљйiп алып, сiѓiлiѓнiѓ ћабырына апарып себемiн. Ћазiр сол сiѓiлiѓ туралы роман жазуѕа кiрiстiм. Соны жазып шыѕуыма медет бер маѕан, ѕашыћтардыѓ ћасиеттi пiрi Баян апа! (Жџртћа арнап): Ардаћты аѕайын! Егер сiз Алматы ћаласыныѓ ћаћ ортасындаѕы Панфилов паркiнiѓ iшiндегi Мќѓгiлiк алаудыѓ ћасына бара ћалсаѓыз, бџрылып, сол жердегi Офицерлер љйiнiѓ арћасына ћарай к%з салыѓыз. Сонда ар жаћта, Алатау иыѕында тџрѕан ќппаћ саѕана к%зiѓiзге шалынады. Ол – Баян Сџлудыѓ сiѓiлiсi Халиманыѓ кљмбезi. Егер Сiз Алматыдан љлкен тас жолмен Талѕарѕа ћарай кетiп бара жатсаѓыз немесе I, II Алматы станциясынан шыѕып, поезбен Семей, <скемен жаѕына ћарай жол тартсаѓыз, онда оѓ жаѕыѓызѕа к%з салыѓыз. Сонда шаѕаладай аћ кесене Сiздiѓ назарыѓызѕа iлiнедi. Ол – Баян Сџлудыѓ сiѓiлiсi Халиманыѓ кљмбезi. Егер Алматы аэропортынан аттанып бара жатсаѓыз немесе Алматы ќуежайына ћонѕалы келе жатсаѓыз, Сiзге џшаћ терезесiнен т%менде тџрѕан аћ мазар к%рiнедi. Ол – Баян Сџлудыѓ сiѓiлiсi Халиманыѓ кљмбезi! Ол да, Ћозы К%рпеш пен Баян Сџлудiкi сияћты махаббат кљмбезi. Мќѓгiлiк махаббат мџрасы! (Баянѕа): Ћазаћта: “Той дегенде ћу бас домалайды” деген маћал бар. Оны <зiѓ де талай естiген шыѕарсыѓ бала кљнiѓде, асыл апа. Бiрнеше рет инфаркт болып ауырѕандыћтан мен соѓѕы 10-15 жылда Ћазаћстанда %ткен ханныѓ, бидiѓ, батырдыѓ тойларыныѓ бiрде-бiрiне бара алѕамын жоћ. Тiптi, Тќуелсiздiктiѓ он жылдыћ тойына да ћатыса алмадым. Бiраћ, Сiздiѓ тойыѓызѕа ћатыссам деп ынтыћтым. <йткенi, бџл махаббат тойы ѕой. Аѕарѕан ћу бас ћана емес, љл-

Ћайсар Ќлiм кендi-кiшiнiѓ кеудесiндегi ћызыл жљректер тегiс домалайтын той ѕой. Мќртебелi махаббат туралы љнемi жазып келе жатћан жазушылардыѓ бiрi болѕандыћтан бџл тойдан мен ћалай ћалмаћпын? Сондыћтан сырћат жљрегiмдi ћолыма алып, мен де жетуге тырыстым бџл тойѕа. Махаббат тойыныѓ љстiнде %лсем %лiп-аћ ћалайын деп ойладым. Ћазаћтыѓ ескi дќстљрi бойынша мџндай џлы тойѕа сойысћа мыѓѕырта мал айдап, iшуге саба-саба ћымыз ќкелер едi. Жазушыныѓ жылћысы да, ћойы да, ћымызы да жазѕан кiтабы ѕой. Аты мќѓгi %шпейтiн Баян апа, мен Сiздiѓ тойыѓызѕа шашу ретiнде сонау Алатаудан арћалап, 150 дана кiтабымды ќкелдiм. (1500 жылдыѓ ќр он жылына бiр кiтаптан). Бiрнеше мектептерге компьютер, автомашина сатып ќперген, бiрнеше аћындар айтысына демеушi болѕан, сондыћтан да осы заманныѓ Атымтай жомарты атанѕан осы Аяг%з ауданыныѓ перзентi, халћымыздыѓ ардаћты азаматы Нџртай Сабильянов %з ћаражатына шыѕарып берген “Ћаламгер” мен “<мiр %рнектерi” деген %з кiтаптарым. Бџл шашу кiтаптарды <зiѓнiѓ осы џлы тойыѓды љлгiлi етiп %ткiзiп отырѕан Аяг%з ќкiмi, аяулы бауырыѓ Марат Ќкiрќмов iнiмнiѓ ћолына табыс етемiн, Баян апа. Марат бауырым оны тойѕа келгендерге тќбќрiк ретiнде таратып берер. Махаббат тойы – мќѓгiлiк той. Тойларыѓыз ћџтты болсын, ардаћты Баян апа, аяулы Ћозы жезде. Жатћан жерлерiѓiз жайлы, топыраћтарыѓыз торћа болсын, Махаббаттыѓ ћос перiштесi, ћос Тќѓiрi! Осы тамаша тойды %ткiзуге ћџрылѕан арнаулы комиссия мљшелерiне, Аяг%з ауданыныѓ халћына, Шыѕыс Ћазаћстан облысыныѓ басшыларына жќне дљние жљзiнде тџѓѕыш рет %ткiзiлiп отырѕан махаббат тойына келген бќрлерiѓiзге мыѓ раћмет. Аман-сау, баћытты болыѓыздар. Махаббат тойы мќѓгi жасасын. 16.08.2002 жыл. Алматы Ескерту: Бџл с з с йленiлмей ћалды. “Ћозы К рпеш – Баян Сџлу” дастаныныѓ 1500 жылдыћ тойына баруыма дќрiгерлер рџћсат

Махаббат жыршысы етпедi. Тойѕа апармаћ болып ќзiрлеген шашу кiтаптарымныѓ бiр б легiн бара жатћан жiгiттерден берiп жiбердiм. Ќз.Н. Баћыт Назыкећызына Астана ћаласы Мен Сiзден к%з жазып ћалдым, Баћыт. Астанаѕа к%шiп кетiпсiздер. Ћоныс ћџтты болсын! Аяулы бауырларым Мереке, Џлан, Дќурен, Дќулет Нќбиевтерге жќне <зiѓiзге аѕалыћ сќлем жолдаймын. Сiздердiѓ бќрлерiѓiздiѓ халыћћа адал ћызмет етiп, абыройлы болуларыѓызѕа тiлектеспiн. Жаѓа ќдiрiстерiѓiздi маѕан Жамбыл облысыныѓ азаматтары бердi. Баћыт, Сiз былтыр бiздiѓ љйге сќлем бере келгенiѓiзде мен жаѓа кiтабым шыћћанда сыйлаймын деп уќде етiп едiм ѕой. Сол кiтап осы. Iшiнде Сiздiѓ сљйiктi џстазыѓыз Майра марћџмныѓ да суретi бар. <здерiѓiзге тiкелей тапсыра алмаѕаныма ѕапу %тiнiп, почтамен жiберiп отырмын. Ћабыл алуларыѓызды сџраймын. Зор ћџрметпен Ќз. НЏРШАЙЫЋОВ. 28.ЉI.2001 ж. Алматы Астана ћаласы, Кенесары к%шесi, 171-љй, пќтер 7. Баћыт Нќзыкећызына Ћымбатты ћарындасым Баћыт! Сiзге жќне Сiздiѓ аялы алаћаныѓыздаѕы ардаћты бауырларым љлкендi-кiшiлi Нќбиевтерге аѕалыћ, достыћ сќлем жолдаймын. Хатыѓызды алдым. Сiзге уќде еткен кiтабымныѓ ћолдарыѓызѕа тигенiне ћуанып ћалдым. Бџл кiтаптыѓ екiншiсi бар сияћты, ћашан шыѕады депсiз хатыѓызда. Екiншiсi емес, љшiншiсi де бар. Ќзiр тџр. Бiраћ, оны шыѕарып беретiн демеушi ћайда? Осы кiтаптыѓ %зiн ѕайыптан

Ћайсар Ќлiм пайда болѕан ћалтасы ѕана емес, к%ѓiлi, к%кiрегi бай Нџртай деген асыл азамат %зi келiп шыѕарып бердi ѕой. (Ол туралы кiтаптыѓ еѓ соѓында айтћанмын). Осы кiтаптыѓ %зiн сатып џћсата алмай, сандалып отырмыз. К%шеге шыѕып, ћолдан сатуѕа џяламыз. Кiтап дљкендерi оныѓ %з баѕасына 30 пайыз љстеме ћосып сатады еѓбегiмiз љшiн деп. Онда бiр кiтаптыѓ ћџны 800 теѓгеге шыѕып кетедi. Ондай кiтапты ћазiр кiм алады? <з баѕасы 600 теѓге ѕой. Кiтабым, кќрi ћыздай болып, дљкенде %тпей, сатып алушыларѕа жалтаћ-жалтаћ ћарап, телмiреп тџрса, сорлы ћыздыѓ анасындай болып мен ћиналамын. Былтыр Есенов атындаѕы Аћтау университетiнiѓ проректоры Ербол Махмџтов деген азамат кiтабыѓыздыѓ 100 данасын жiберiѓiз, саттырып берейiн деген соѓ, 100 данасын жеткiздiрiп берiп едiм. 8 ай болды, одан ешћандай хабар жоћ. Тек менiѓ шыѕармаларымды сљйiп оћитын оћырмандарымныѓ бiрi, Iшкi Iстер ќскерлерi академиясыныѓ бастыѕы генерал-майор Талап Ћабденов деген азамат ћана жаћында осы кiтабымныѓ 100 данасын алып, %з академиясында саттырып бердi. Тыѓдаушылар талап алыпты. <зiмдi академияѕа кездесуге шаћырып, сый-ћџрмет к%рсеттi. Нџртай мен Талап тќрiздi тамаша азаматтарды таѕдыр маѕан љнемi кездестiре бере ме? Жаѓа кiтаптыѓ жайы осындай, ћалћаларым. Кiшi кабинеттегi љлкен темiр шкафтыѓ iшiнде жарыћ к%рмеген бiрнеше жаѓа кiтап жинаулы тџр. Бџл сџраѕыѓыздыѓ жауабы осы. Хатыѓыздаѕы екiншi сџраѕыѓызда бiздiѓ хал-жайымызды сџраѕан екенсiз. Бiз, Халима апайларыѓ екеуiмiз: “ћартайдыћ, ћайѕы ойладыћ, џлѕайды арман” деген аћын айтћан кљйдемiз. Бџл с%здi џлы Абай 41 жасында (1886) айтћан ѕой. Бiз болсаћ (апайларыѓ екеуiмiз) 80-ге келiп ћалдыћ. Бiрiмiз алдаѕы жылы 10 мамырда, екiншiмiз 15 желтоћсанда сексенге шыѕамыз, амандыћ болса. Бiздiѓ жаѕдайымызды осыдан шамалауларыѓызѕа болады. Хат жазѕаныѓыз љшiн к%п раћмет, Баћыт. Алматыѕа келгенде бiзге соћсаѓыздар ћуана ћарсы аламыз. Халима апайларыѓыз да Сiздерге к%п сќлем жолдап отыр. Зор ћџрметпен, туыстыћ сќлеммен аѕаларыѓыз Ќзiлхан НЏРШАЙЫЋОВ.

Махаббат жыршысы * Астана ћаласы, Кенесары к%шесi, 171-љй, пќтер 7. Баћыт Назыкећызына Ћымбатты Баћыт! Сiздiѓ соѓѕы жазѕан хатыѓызды алдым. Халима апаѓныѓ ћазасына ћайѕырып, жанашырлыћ жџбату айтћаныѓызѕа к%п раћмет. Бiраћ, адал, асыл жан жарыѓнан айрылу жапанда жалѕыз ћалѕанмен бiрдей екен. Ќрине, балалар кљтедi, бќйек болады. Бiраћ жаћсы жардан к%з жазып ћалу – кеудеѓнен жарты жаныѓ шыѕып кеткенмен бiрдей ѕой. Шала жансар адамды ћанша кљткенмен, к%ѓiлiн к%теру ћиын iс болар. Iшiмнен де, сыртымнан да егiлiп, кљѓiренетiн кљндерiм к%п. Осы хатты да к%зiме жас т%гiле жазып отырмын. Бљгiн апайларыѓныѓ ћайтыс болѕанына 70 кљн болды. 70 кљн бойы ол кiсiден оѓаша ћалып, ћалай %мiр сљрiп келе жатћанымды бiлмеймiн. <мiр сљрiп емес, тљс к%рiп келе жатћан шыѕармын деп ойлаймын. Жарайды, ол %з алдына ќѓгiме. Ал, Мереке iнiм екеуiѓiздiѓ ћосылѕандарыѓызѕа 30 жыл толып, <зiѓiздiѓ 50 жылдыћ мерейтойыѓызды %ткiзгендерiѓiзге ћуаныштымын. Ћџттыћтаймын! Бiр-бiрiѓдi аялап, ардаћтап кљтiѓдер. Бiр-бiрiѓнен к%з жазып ћалмай, жџптыћ %мiрлерiѓдi џзаћ жалѕастыруѕа тырысыѓыздар. Сезiмтал адамдарѕа серiгiнен айрылу ћиямет екенiн џмытпаѓыздар. Пќкiстандаѕы балалар жайын айтћан екенсiз. Ќрине, дљниенiѓ тыныштыѕына не жетсiн! Саясаттыѓ суыћ желi гулеп, соѕыс ћџйыны џйытћып тџр ѕой ћазiр. Пќкiстан тыныш болып, Џлан баламыздыѓ аман-есен елге оралуына тiлектеспiн. Ендiгi с%з Мереке екеуiѓiзге “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” кiтабын жiберу жайында. Сiз ћатты %тiнiп, сџраѕан екенсiз. Ол кiтап туралы ќѓгiме мынадай. <зiмiз %лгенде жыртыс ретiнде жџртћа таратылсын деп, “Аћићат пен аѓыздыѓ” жќне “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” ќрћайсысынан 100 кiтап саћтап, мен – алѕашћысына, Халима соѓѕысына ћоштасу автографын жазып, даярлап ћойѕанбыз. <лген кљнi жасаѕан жасымыздыѓ санына сќйкес

Ћайсар Ќлiм кiтап таратылады, ћалѕаны кейiн келiп к%ѓiл айтушыларѕа берiледi деп келiскенбiз. Мен бџрын %летiн шыѕармын деп ойлаушы едiм. Апаларыѓ бџрын кетiп ћалды ѕой. Сондыћтан ол кiсiнi “Кеѓсай2”-ге орналастырѕаннан кейiн, ћабыр басынан ћайтып, асханаѕа келген жџртћа, %з ћолымнан, “Махаббат, ћызыћ мол жылдардыѓ” 79 данасын таратћанмын. Апаларыѓныѓ шын жасы 76-да едi. Интернатта жљргенде комсомолѕа тез %туi љшiн љш жас %сiрiп, 1922 жылѕы болып жазылып кеткен. Ћалѕан кiтаптарын артынан љйге келiп, к%ѓiл айтћандарѕа љлестiргенмiн. Содан бiр-екi кiтап ћалѕан болуы керек. Оларды ешкiмге бермей џстап отыр едiм. <йткенi Мџхтар Ћџл-Мџхаммед бауырымыз к%ѓiл айта келiп, ћолына апайыныѓ автографы жазылѕан кiтапты алѕанда, ардаћты апамыздыѓ ћџрметiне “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романын %з аћшама ћайта бастырып шыѕартып беремiн деп уќде еткен болатын. Бџл екi кiтапты Мџхтардыѓ баспасы сџраса берермiн деп џстап отырмын. Олар ќлi сџраѕан жоћ. Егер Мџхтар бауырымыз ол романды жаѓадан шыѕартып берсе, еѓ алѕашћы екi данасын Сiздерге жiберейiн. Шыѕармаса, осы екi кiтапты аларсыздар. Ол љшiн кейiн хабарласайыћ. Жармай ма? Хатыѓыздаѕы сџраћтарѕа тегiс жауап бердiм ѕой деп ойлаймын. Ендi Сiздерге, барлыћ балаларыѓызѕа саулыћ-сќлеметтiк тiлеймiн. Зор ћџрметпен аѕаларыѓ Ќзiлхан НЏРШАЙЫЋОВ. 5.10.2001 жыл. Алматы * ЌЛIМ Ћайсар мырзаѕа (Пiкiрлесу сауалдамаларына жауап) Халыћ жазушысы Ќзiлхан Нџршайыћовтыѓ шыѕармашылыѕына жќне %мiрлiк џстамына ћатысты естелiк. Естелiк-жауап жазушы – Мџхан Сейсембайџлы Омарбаев. Џлы Отан соѕысына ћатысћан отставкадаѕы полковник.

Махаббат жыршысы 1–2. (сџраћтардыѓ рет саны) Џлы Отан соѕысы басталѕан 1941 жылдыѓ кљзiнде Ћызыл ќскер ћатарына шаћырылып, Алматы ћаласында жасаћталып жатћан 100 дербес атћыштар бригадасыныѓ зеѓбiрек дивизионына бардым. Бiр кљнi ќскерлердi сапћа тџрѕызып, Москва тљбiнде немiстермен шайћасып жатћан 316 атћыштар дивизиясын толыћтыруѕа %з еркiмен кiмдер барады деп командир сџрады. Сол кезде мен барамын деген дауыс саѓћ еттi. Бойы кiшiрек келген ћызыл ќскер шираћ ћимылдап саптыѓ алдына шыѕып, с%з с%йлеуге командирден рџћсат сџрады. Саѓћылдаѕан ашыћ дауысына, Отанѕа деген ѕажап жалынды с%здерiне таѓ ћалдыћ. Осыдан кейiн саптаѕы тџрѕан ќскерлер алѕа шыѕа бастады… Ертеѓiне, мен %зiмнiѓ зеѓбiрек расчетындаѕы екi жолдасыммен 2-батареяѕа с%з с%йлеген жiгiттi iздеп барып таныстыћ. Аты Ќзiлхан, зеѓбiрек командирi екен. Сол 1941 жылдыѓ желтоћсан айынан бастап жиi-жиi кездесiп, ћимас дос болып кеттiк. 1942-1945 жылдары соѕыс майданында бiрге болдыћ. Соѕыс бiздiѓ достыѕымызды кљшейттi. Содан берi 60 жылдан артыћ уаћыт %ттi, арамыз ажыраспай, отбасымызбен араласып, туыс-дос болып келемiз. 3-6. Ќзiлханныѓ ерекше кiсiлiгi оныѓ адамгершiлiгiнде. Ќзiлханныѓ с%йлеген с%зi, жљрiс-тџрысы, жаћынѕа деген мейiрiмдiлiгi, елге деген адалдыѕы, бiреуге еш уаћытта жамандыћ ойламайтыны. <з замандастарыныѓ арасында Ќзiлханныѓ шоћтыѕы биiк. Бiздiѓ Семей аймаѕында Ќзiлханды к%пшiлiк ел %те сыйлап, ћадiрлейдi. Анда-санда телевизордан немесе радиодан с%йлегенiн естiгендер Ќзiлхан с%йлеп жатыр деп, бiр-бiрiмен телефон шалып, хабарласып жатады. К%рген жерде Ќзiлханды телевизордан к%рдiѓ бе, радиодан естiдiѓ бе деп сџрап жатады. 7. Ќзiлханныѓ осал тџсы – (“осал” деген с%здi ќр тљрлi тљсiнуге болады) оныѓ %те адалдыѕы, бiреуге сенуi, кейбiреулердiѓ жалѕан айтћанына нануы. 8. Ќзiлханныѓ есте ћалатын тџстары – оныѓ салмаћты мiнезi, наћыл с%здерi, елге, жастарѕа айтатын %негелерi. Керемет ћалжыѓ с%здерi. Ќзiлхан жаспен де, кќрiмен де, келiнмен де, замандастарымен де бiрдей ћалжыѓдайды. Соѓѕы рет Ќзiлханды 2001 ж. тамыздыѓ 27-сiнде, %мiр серiгi, сљйген жары Халиманыѓ %мiрден озѕан (%ткен) кљнi

Ћайсар Ќлiм к%рдiм. Ќзiлханныѓ орны толмас ауыр ћайѕысына ортаћ болып бiр жџма (7 кљн) жанында болдым. 9. Ќзiлхан ерте кезден к%ргенiн, естiгенiн кљнделiк дќптерiне жазып жљрiп, болѕан оћиѕаныѓ негiзiн %згертпей жазады. 10–11. Ќзiлханныѓ махаббат туралы жазѕандары – кiмге болса да %неге, тќлiм-тќрбие. Жазушыныѓ махаббат ж%нiндегi уаѕыздарын кейiнгi жастар орындаса, олардыѓ (жастардыѓ) махаббатары ћандай таза, м%лдiр болар едi. 12. Халима Ћалиаћпарћызы <збаханова, Нџршайыћ келiнi %мiрде сирек кезiгетiн сљйiктi жар, асыл ана, ћадiрлi дос едi. Ќзiлханныѓ %мiрiнде Халиманыѓ орны ерекше. Ол жазушыныѓ аћылшысы љлкен к%мекшiсi едi. Жазушыныѓ жазушы болуына себепкер болѕан оныѓ сљйген жары Халима едi. 13. Жазушыныѓ барлыћ шыѕармаларын (кiтаптарын) оћыдым. К%пшiлiгiн бiрнеше рет. (“Махаббат, ћызыћ мол жылдар”, “Аћићат пен аѓыз”, “Жамбылѕа хат”, “<мiр %рнектерi”, т.б.). 14. Ел баѕалайтын шыѕарма – “Махаббат, ћызыћ мол жылдар”. 1970 жылдан бастап бџл кiтап елдiѓ ћолынан тљспейтiн болды. Екiншiсi – “Аћићат пен аѓыз” жќне “<мiр %рнектерi”. 15. Жазушыныѓ мендегi кiтаптары: “Махаббат жыры” (екi тiлде), “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” (екi тiлде). “Махаббат жырлары” – жинаћ (екi тiлде), автопортрет, “Тоѕыз толѕау”, “Жер туралы жыр”, “Аћићат пен аѓыз” (екi тiлде), “Ћаламгер жќне оныѓ достары”, “<мiр %рнектерi”, “Жамбылѕа хат”. 17–20. Соѕыс кезiнде 1941-1945 жылдардаѕы жауынгерлердiѓ ерлiктерi ж%нiнде Ќзiлханныѓ жазѕан кљнделiктерi к%п. Ќсiресе, 100 бригаданыѓ жауынгерлерiнiѓ ерлiктерi ж%нiнде кiтап жазамын, бќрi дайын деп жљр едi, сол еѓбектерi кiтап болып шыћпады. Себебi жазушыныѓ денсаулыѕы мен ћаражатћа байланысты болса керек. 18. Жазушыныѓ шыѕармаларын %зiнiѓ замандастары мен орта жастаѕылар %те сљйiп оћиды. 19. Жазушыныѓ шыѕармаларын орыс тiлiнде сљйiп оћитындар к%п. Оѕан бiр мысал: “Годы радости и любви”

Махаббат жыршысы кiтабын ќскери б%лiмшедегi орыс тiлiнде оћитындар менен сџрап алып, ћолдан-ћолѕа тигiзбей оћып, кейiннен ќбден тозѕан кiтапты ќзер ћайтарып алдым. 21. Ћџрметтi Ќзiлханѕа ќрћашанда ћажырлы ћуат жќне балалары мен немере, ш%берелерiнiѓ ћызыѕына б%лене бергенiн тiлеймiн. Ћџрметпен Мџхан ОМАРБАЕВ. 9.04.2003 ж. Семей. Жеделхат Семей – 50, Шќкќрiм, 13, 31-пќтер. Омарбаев Мџханѕа Ќзiлхан Нџршайыћов туралы хатыѓызѕа к%п раћмет. Ћайсар. 24.04.2003 ж. Ћ.Ќлiмнiѓ сауалдарына жауап 1. Мен жазушыны шыѕармалары арћылы таныдым. Ол 1965-1969 жылдар аралыѕы болатын. Бќрi Тараз ћаласындаѕы Абай атындаѕы педучилищеден басталды. Менiѓ сол училищедегi џстазым – Майра Ќбiлћайырћызы Ибраева Ќзiлхан Нџршайыћовпен Ћазаћ џлттыћ университетiнде бiрге оћыѕан адам. Ќрi “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” кiтабындаѕы бас кейiпкердiѓ бiрi – Майра Абаева. 2. Мен жазушыныѓ %зiн 2000 жылдыѓ маусым айында љйiне iздеп барып к%рдiм. “Ћалай болар екен, танымайтын адамды ћалай ћабылдар екен”, – деп табалдырыћты ћобалжи аттаѕаным есiмде. Халима апам екеуi ћџшаћ жая ћарсы алды. Сондаѕы ћонаћжай к%ѓiл ќлi к%з алдымда, жазушы љйi ќрi мџражай десе болады, %мiрде таѕдырлас болѕандардыѓ суреттерiн љлкейтiп iлiп ћойѕан. Жазушы љйi ќрi %зi ардаћтап %ткен махаббатыныѓ мекенi ме деп ойладым.

Ћайсар Ќлiм 3. Жазушымен сол кездесуден кейiн к%п џзамай Астанаѕа к%шiп кеттiк. Бiр кљнi Астанадаѕы мекен-жайѕа баѕалы бандероль келiп тџр. Аѓ-таѓ кљйде ашсам, Ќзiлхан аѕаныѓ соѓѕы шыћћан кiтабы “<мiр %рнектерi” екен. Кiтаптыѓ алѕашћы бетiнде жазушыныѓ ћолтаѓбасы… <зiм ћадiрлейтiн айрыћша кiсiлiгi деп осыны айтар едiм. “Ол кiсi љшiн мен кiм едiм, бар болѕаны миллиондаѕан оћушысыныѓ бiрiмiн ѕой, алтын уаћытын б%лiп, менi iздептi. Iздегенде де менiѓ туѕан жерiм Жамбыл облысынан iздептi. Бiз љшiн, менiѓ отбасым љшiн сол кљндердiѓ ћуанышты болѕанын бiлсеѓiздер ѕой. Ћуанѕаннан жылап та алдым-ау… Мќскеуде оћитын џлым Дќулет келгенде, “кiтапты ћолыѓмен сипашы, жазушы ћолыныѓ ыстыћ табы бар”, – дедiм. Ол кiтап љйiмiздiѓ т%рiнде, к%ѓiлiмнiѓ ћуанышы болып тџр. 4. Ќзiлхан аѕаныѓ жеке басы туралы тек жаћсы с%зден басћа ештеѓе естiмедiм. <зiмен ЋазМУ-де бiрге оћыѕан достарымен ќлi кљнге дейiн ћарым-ћатынасын љзбеген. Менiѓ џстазым Майра Ќбiлћайырћызы дљниеден %ткенде Таразѕа жолдаѕан жеделхатыныѓ %зiн бiр шыѕарма десе де болѕандай. Жамбылдыћтар ќлi аѓыз етiп айтады. Кiшкене љзiндi келтiрсем артыћ болмас. “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романыныѓ бiр ћабырѕасы да Майра болатын. Сол асыл Адам, аяулы Ана %мiрден %ткеннен берi менiѓ жљрегiмдегi Достыћ деген алты сарайдыѓ бiр ћабырѕасы ћџлап ћалѕандай сезiнемiн”, – дептi. Жастыћ жырындай, махаббат гимнiндей болѕан осы бiр тамаша туынды арћылы %зiмiз де ержетiп, есiмiздi жиѕандаймыз. 6. Адамдыћ асыл ћасиеттiѓ негiзi дљниеге шыр етiп келгеннен бастап ћаланбаса, кейiннен ћалана ћоймас. Ыстыћ жљрек, сџлу мiнезбен ћатар асыл ћасиеттi бойѕа сiѓiрiп жљру де оѓай шаруа емес шыѕар. Жазушыныѓ адамдыћ асыл ћасиетi ћарапайымдылыѕы, инабаттылыѕы деп бiлемiн. С%зi сџлу жанныѓ iсi де сџлу деп есептеймiн. 7. Аѕаныѓ осал тџсы болѕанныѓ %зiнде байћатпай жiбердi ме екен, керiсiнше мен байћамадым ба… <зiм табынѕан жаннан кемшiлiк iздей бермеймiн. 8. Жазушыны %мiрiмнiѓ мынадай бiр сќтiнде еске алып отырамын деп айтсам артыћтау болар. Ќдетте љйiѓiзге шаћырѕан ћонаѕыѓызѕа бар жаћсыѓды к%рсетiп, ћџраћ џшып жатасыѓ ѕой. Сол “жаћсымныѓ” бiрi – Ќзiлхан аѕаныѓ %з

Махаббат жыршысы ћолтаѓбасын берген кiтаптары, соныѓ iшiнде “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романы, кiтап шыћћан бойда 10 шаћты данасын сатып алып ем, алыстан келiп жататын туѕан-туыс, дос-жарандарѕа тараттым, махаббаттарыныѓ мќѓгiлiк болуын тiледiм. 9. Жазушыныѓ жазѕаны мен iс-ќрекетiнен айырмашылыћ байћамадым. Тынымсыз еѓбек етуде, iзденiс љстiнде, шаршауды да бiлмейтiн жан. 10. <з %мiрiме арћау етiп тек жазушыныѓ жазѕандарын алдым дегенiм артыћтау болар. Адал болмаса, махаббатта береке болмас, жазушы романдарыныѓ к%ѓiлiме адалдыћ, сљйiспеншiлiк дќмiн сепкенi рас. 11. Махаббат мќѓгiлiк сезiм деп бiлемiн. Адамныѓ %зiмен бiрге есейiп, бiрге ћартаятын, бiраћ ешћашан ескiрмейтiн махаббат жайлы жазушыныѓ ќр тљрлi уаћытта жазѕандарыныѓ %зi ќлi кљнге дейiн ћџнын жойѕан жоћ, оћыѕан сайын оћи бергiѓ келедi. 12. Халима апам жазушыныѓ %мiрдегi де, %нердегi де аяулы жансерiгi деп бiлемiн. Ћол џстасып бiрге жљрген жандарѕа серiгiнен ажыраудыѓ ћаншалыћты ауыр екендiгiн жазушы бiр басынан %ткiзiп-аћ жатыр ѕой. Халима апам дљниеден %ттi деген хабарды естiген бойда Ќзiлхан аѕаныѓ ћайѕысын б%лiсуге асыћтым. 2002 жылдыѓ 30 шiлдесi кљнi к%ѓiл айта барѕаным к%з алдымда. Љйдегi адамдардыѓ бiрi жазушы б%лмесiне ћарай менi бастап апарды. Аѕа к%пке дейiн к%рiне ћоймады. “Ауырып ћалѕан жоћ па екен, мезгiлсiз келiп ћалдым-ау” деп тџрѕанымда, келесi б%лмеден баяу басып аѕа шыћты. Аман-саулыћ сџрасып, к%ѓiл бiлдiрген соѓ, жазушы аз-кем шешiлгендей болды. “Сенi бiраз тостырып ћойдым-ау деймiн. Апаѓ “Мен кеткен соѓ жљнжiп, жабырћама. Бойыѓды мен бардаѕыдай тiк џста, љстiѓдегi к%йлегiѓдi мџнтаздай етiп ки, саћал-шашыѓды кљтiп џста”, – деп едi. Сен келдi деген соѓ, %зiмдi жинаћтап алайын дегенiм ѕой”, – дедi. Уќдеге берiктiк, с%зде тџра бiлу таѕы бiр к%рiнiс бердi. <здерi бiрге шљйiркелесiп шќй iшетiн кљндерiнiѓ ескерткiшiндей анау иесiз жетiмсiреп ћалѕан Халима апамныѓ орындыѕына Ќзiлхан аѕа аялап ћарап, ћолымен сипап ћойды. Ќне-мiне Халима апам ас љйден аћ шќйнегiн алып кiрiп келетiндей… 13. Кiтаптарын бќлен рет ћайталап оћыдым дегенiм ар-

Ћайсар Ќлiм тыћтау болар. Бiраћ %з жаныма маза бермейтiн жџмбаћћа шешу iздесем, жазушыныѓ ќр тљрлi кезеѓдегi кiтаптарынан ойыма жауап табамын. 14. Ќрине менiѓ еѓ жоѕары баѕалайтыным “Махаббат, ћызыћ мол жылдар”. “Аћићат пен аѓыз” туралы да к%п пiкiр бiлдiруге болар едi… Ол басћаша ќѓгiме. 15. Барлыћ кiтабы бар десем де болады. Газеттегi маћалаларын да жинаймын. 21. Ќзiлхан аѕа махаббат, инабат, ќдептiлiк, ќдемiлiк таћырыбында жастармен жиi-жиi сырласып тџрса дер едiм. Рухани жџтаѓдыћтан ћџтылуѕа к%мек болар едi. Ќзiлхан аѕа аман болсын, ћазаћтыѓ данаг%й абыз шалы болсын! Баћыт Назыкећызы. ЋР Џлттыћ банкiнiѓ бас маманы. 22.04.2003 жыл. Астана * Асыл шќкiртiм, Баћытжан! (“Махаббат, ћызыћ мол жылдардаѕы” Майра Абаевавныѓ прототипi – Майра Ыбыраеваныѓ "зiнiѓ шќкiртi Баћыт Назыкећызына жолдаѕан хаты) Сенiѓ жазѕан хатыѓды алып, ћуанѕанымнан к%зiмнен жас шыѕып кеттi. Ћуаныш деген осы, “Ћуаныш тек кљлкiмен ѕана келмейдi, азаппен келетiн ащы ћуаныш болады. Наѕыз ћуаныш њќмќнда жанды ћинап, жљректi сыздатып, жылата келедi ѕой. Еѓ ћайырлы ћуаныш та сол болады”, – деп Ќзiлхан аѕайыѓныѓ апамды с%йлеткенiндей мен де сенiѓ сќби, жас жљрегiѓнен шыћћан ћуаныш, алѕыс с%здерiѓдi оћыѕанда, ћуанышымда шек жоћ. <мiрдi тану – ѕылым, %зiѓдi бiлу – %нер демекшi, мен бљгiнгi кљнi сен сияћты аћылды, асыл шќкiртiм арћылы %зiмдi танып отырмын. Менiѓ адал еѓбегiмнiѓ жемiсi де, жеѓiсi де – ћуыс кеуде ћурай тќрбиелемей, %з кљшiне ћобалжымай ныћ сенген дарын иесi, %нер иесi – Сен сияћты шќкiрттерiмдi тќрбиелегенге ћуанамын. Иќ, Баћыт, Ќзiлхан Нџршайыћов менiмен бiрге оћыѕан, ол жазѕаныныѓ бќрi бастан кешкен шындыћ.

Махаббат жыршысы Ќзiлхан – ол кiтаптаѕы Ербол, Жомартбек – Мырзабек Дљйсенов – академиядаѕы доктор, филолог ѕалым. Ћыздардыѓ атын аздап %згерткен. Менiѓ атымды дќл алѕан. Абаева деп отырѕаны Абайдыѓ аты да Ибрагим, Ыбырай деушi едi ѕой. Мен бџл кiтапты оћыѕанда ћайта студентка болып жасарып, сол жастыћтыѓ буымен училищенiѓ 50 жылдыѕында ауырып жљргенiме ћарамай, %ткiзiстiк. Ертеѓiнде больницаѕа тљсiп, арћама 1 см.10 мм. операция жасап, больницадан 5–6 кљн болды шыћћаныма. Бiздiѓ бiрге оћыѕан ћыздар (ћазiр к%бi Алматыныѓ %зiнде ћызметкерлер) Ќзiлханѕа %кпелептi. “Бiз аћылды, ерекше Майрамен таласпаймыз, тым болмаса, жаѕымсыз кейiпкерге жатћызсаѓ ћайтетiн едi. Майра, Меѓтай деп жасыѓнан таѓдайыѓ таћылдап, аћыры екеуiнiѓ атын шыѕарыпсыѓ” деп ћатты %кпеледi деп Ќзiлхан звондады. Бiздiѓ педучилище, пединститут болып Ќзiлханды шаћырып, екеуiмiзбен кездесу %ткiземiз деп жатыр. Ќзiлханмен Ћызылорда пединституты мен педучилище студенттерi кездесу %ткiзген екен. 300-дей кiтапћа ћол ћойдым. Шетiнен Меѓтайдай болыѓдар, Майрадай болыѓдар деп жаздым дейдi. Осы кiтапты оћып шыћћан шќкiрттерiм к%бi ћуанып ћџттыћтап жатыр, училищенiѓ бiр жетi ќѓгiмесi болдым. Ћой, мен маћтанып кеттiм-ау деймiн. Ћояйын, с%зiмдi аяћтайын. Жалпы, кiтап – бљгiнгi жастарѕа тќлiм-тќрбие. Љлкенге iзет к%рсету, ананы ћалай сыйлауды, атаны ћалай кљтудi, кiшiнi ћалай еркелетудi, жќбiрленгендi ћалай жџбатуды, дос-жолдастыѓ табысына ћалай ћуана бiлудi, жаманнан жиренудi, iзгiлiкке љйренудi љйретедi. Ал Баћытжан! Талабыѓа нџр жаусын! <мiр айналып соћпайды, кљндер %тедi, бiраћ %кiнiшсiз %ткiз. Ћатарыѓа, ћџрбы-ћџрдастарыѓа адамгершiлiктiѓ мќѓгi жарыћ жџлдызындай жарћыра! Айтарым к%п, таусылар емес, бiраћ уаћыт жеткiзбейдi. Сен ќр уаћытта да ескерiп, мейрамдарда ћџттыћтап отырдыѓ. Соныѓ бќрiне шексiз алѕысымды айтамын. Жауап жазбаѕаныма кешiрiм сџраймын, %йткенi %зiѓ к%рген кљйбеѓмен уаћыт %тiп кеткенiн бiлмей ћаламын. Бљгiн хатыѓды ала сала, iле жауап берейiн деп тљндi пайдаланып хат жазып отырмын.

Бљрсљгiнi класћа хатыѓды оћып, 1 саѕат кластыѓ ѕибраты етпекпiн. Барлыћ емтихандарыѓды 4–5-ке тапсыруыѓа тiлектес. Џстазыѓ – Майра. 20.01.1971 ж. Тараз. Жеделхаттар Алматы – 72, Ћџрманѕазы, 90, 28-пќтер. Ќзiлхан Нџршайыћовћа Мамыр мерекесiмен ћџттыћтаймын. Хаттарыѓызды алдым, жол жљргендiктен жауапты кешiктiрiп жатырмын. Кешiрiм %тiнемiн. Ћайсар. 30.04.2003. Астана Алматы –72, Ћџрманѕазы, 90, 28-пќтер Ќзiлхан Нџршайыћовћа Соѕыстыѓ аѕа сержантын, бейбiт %мiрдiѓ махаббат маршалын Жеѓiс кљнiмен ћџттыћтаймыз. Џзаћ ѕџмыр, баћыт, шыѕармашылыћ табыс тiлеймiз. Ћайсар – Алтын 9.05.2003. Астана Ћайсар Ќлiм

III б $ л i м МЏЃДЫ МЏЃЛЫЋ Алматы, Ћџрманѕазы к%шесi, 90, 28-пќтер. Ќ.Нџршайыћовћа Аса ћадiрлi Ќзаѕа! Сау-сќлемет болдыѓыз ба? Љй-iшi, бала-шаѕаѓыз аман ба? Денсаулыѕыѓыз жаћсы ма? Сiзден кешiрiм сџраудыѓ да еш ретiн таппай отырмын. Сiздiѓ алдыѓызда %рескел џяттымын. 5 сќуiрде ћолыма тиген екi хатыѓызѕа осынша уаћыт – екi жарым ай бойы жауап жазбай сырѕытуымды %зiм де тљсiнбей ћалдым. Мљмкiн, менiѓ мџндай жауапсыздыѕымды бiр тљсiнсе, Сiздiѓ Љлкен Жљрегiѓiз ѕана тљсiнiп, кешiретiн болар… …Ендi былайша “аћталмасћа” амалым жоћ секiлдi. Ќрине, “аћталу” маѕан жеѓiлге тиер, Сiзге ћаншалыћты нанымды естiлерiн бiр ћџдайымыныѓ %зi бiледi ѕой. Сонымен… Иќ, сонымен, ћос хатыѓызды алысымен келесi кљнi, ойымды жинаћтап болѕан соѓ жауап жазуѕа отырдым. Компьютерге мынандай терiм жасадым: “Бiз де жаћсы жљрiп жатырмыз. Балалар жџмыс бабында, келiннiѓ бiрi љй шаруасында, бiрi ћызметте. Алтын немерелерiмен ќлек-шќлек дегендей, ќйтеуiр, Аллаѕа сыйынып, бiр ћоралы жанныѓ тљтiнiн бiр тљндiктен тљтетiп отырѕан жайымыз бар. Соѕан тќубќ десемiз. Мынадай ћиынћыстау кезеѓде ата-ананыѓ дирижерлiк дќнекерлiгi ќбден керек пе деп ћалдыћ. Жан жылуы осылайша жылѕаланып жатћандай. К%ѓiл-кљй де соншалыћты жаман емес. Бiраћ та ќлдебiр жылылыћты аѓсайсыѓ. Кљннiѓ шуаѕын саѕынасыѓ. <зiѓiзге мќлiм, Арћаныѓ ћысы к%ктемге ќреѓ-ќреѓ ырыћ бере бастаѕандай. Сќуiрдiѓ 7-13 аралыѕында ќжептќуiр салћын болды. Тљнемелiк суыћтыћ 10-15 градусћа жеттi. Бiздi ћойшы, к%нбiспiз ѕой, ќсiресе алматылыћтарѕа ћиындау соѕып жљр. Ћыс ћытымырлыѕынан ыѓыршаћтары айналып ке-

Ћайсар Ќлiм туге шаћ ћалып жљргендей кейбiрiнiѓ. Бiраћ бiразы к%ндiгiп алды. Ћалай дегенмен де Астана болѕалы алтыншы ћысты бастарынан %ткерiп љлгердi емес пе. Иќ, шуаћты кљндердi саѕынып жљргенiмде, Сiзден ћабатынан екi хат алып, жан рахатына б%лендiм. Бiреуi 12.03.2003 ж, екiншiсi 3.04.2003 жылы жазылѕан. Осынау жџптанѕан хаттарыѓыз бiр конверттiѓ iшiнен шыћты. Жќне де бiраз ћџжаттарды ћоса салып жiберген екенсiз. Мен љшiн солардыѓ ќрћайсысы %те ћымбат дљниелер. “Семей таѓы” газетiнiѓ сџраћтарына жауабыѓыз, осы басылымда жарияланѕан “Баян Сџлуѕа арналѕан монологыѓыз” (10.12.2002 ж.), 8 Наурыз мерекесiне байланысты Ћазаћ радиосыныѓ љш сџраѕына ћайтарѕан жауабыѓыз, Мќулен Оѓласынов, Арай Сќтиева секiлдi оћырмандарыѓыздыѓ жыршашулары, Батыс Ћазаћстан облысыныѓ ќкiмi Ћырымбек К%шербаевтыѓ Наурыз мейрамымен ћџттыћтауы, т.б. ћџжаттар тереѓ мќндiлiгiмен к%ѓiлге тљрлi ой салады. Сiзге деген ыстыћ iлтипаттан %зiм де жылынып сала бергенiмдi сезетiндеймiн.” Хатымныѓ мќтiнi осы жерден кiлт љзiлдi. Сол љзiлген жерiнен араѕа екi жарым ай тљскенде – 19 маусымда ћайыра жалѕап отырѕан жайым бар. Себебi еѓбек демалысынан кешегi кљнi оралѕан едiм. Демалысћа 23 сќуiрде шыћћаныммен, оныѓ орта тџсында тыныс жолымныѓ дiмкќсi асћынып, љш аптадай сырћаттанып тџрдым. С%йтiп, демалыс мерзiмi џзарып кеттi. Ендi Сiздiѓ хатыѓызбен ћауышћан 5 сќуiрден кейiнгi, яѕни 23 сќуiрге дейiнгi 18 кљнiмдi “аћтап” алайын. Бџл кезеѓ мен љшiн %те бiр жайсыздау уаћыт болды. Еш нќрсеге мойыным жар бермей, селћос, шаршаѓћы, тiптi тљѓiлiѓкi кљйде ќлденеден баз кешкендей к%ѓiлсiз жљрдiм. К%ѓiл ќлденеге алаѓ, осы, не бiтiрiп жљрмiн дегендей дљдќмал сауал к%кейдi тепкiлейдi де тџрады. <зiѓiзге салып жiберген “Мiржаћыптыѓ оралуы. Возвращение из небытия” деп аталатын кiтабыма бiлдiрген Сiздiѓ жылы лебiзiѓiздi ести тџрып, ћанаѕатћа б%ленейiн десем де, болмысым бџлт торлаѕандай бџлыѓѕырлыћтан айыћса ше? Мiржаћып туралы сљйектi дљниемдi ћашан туѕызамын деп, сана сергелдеѓiне тљсемiн. Мiржаћып аћталѕаннан бергi 15 жыл т%ѓiрегiнде жиыстырѕан бай материалдар жиынтыѕы ћолымда бар. Соларды ой елегiнен екшеп, асыл

Махаббат жыршысы тџлѕаны оныѓ алты алашымен ћабыстырып сомдай аламын ба деп ћџлазитынды шыѕардым. Бџѕан ћоса бџл таћырыптыѓ драмалыћ нџсћасы да кљнде %зiммен iлесiп жљрген сыћылды. Жарыћтыћ Мiржаћып наѕашым “Оян, ћазаћ!” деп кетсе де, мен ќлi ћалыѓ џйћы ћџшаѕында жатћандаймын. Ћашан оянармын!? Ќлде, Ќзаѕа, ћолдан келмейтiн шаруаны шаужайѕа алѕан пенденiѓ к%ретiнi осындай кљй ме едi? К%тере алмайтын шоћпарды белiме ћыстырып жљр ме екем? Ћайдам, уайымсыз iс бiтпесе – шыѕармашылыћтыѓ ћара ћазаны осы кљнi бљлк-бљлк ћайнап жатар едi. Бiраћ менде мџныѓ нышаны байћалмайды. Уайым к%п, наћты iс жоћ. Осындай сарсылыста жљргенiмде Ћостанай жаћтаѕы аѕамныѓ тыѕыз бiр шаруасы килiгiп, %ѓ мен тљстiѓ сапарында болып ћайттым. “Бiр кќдеге жарайды екенмiн ѕой” дегендiк сенiмге бастады. Бауырыма жасаѕан жаћсылыѕым есiней бастаѕан санамды сергiттi, жљдеу жљзiмдi жадыратты, маѓдайдаѕы ћыртысты жазды, к%ѓiл марћайды. Содан берi %зiм “мљмкiн %мiрде %згелерге онша к%п жаћсылыћ жасап жљрмегендiктен осындай сылбыр кљйге тљсiп ћалдым ба екен?” деп, ойланатын болдым. Айналадаѕыларыѓа бiрыѓѕай жаћсылыћты ћайтiп жасарсыѓ, заманына ћарай ќлiмжеттiк к%рсететiн кердеѓдер жаппай тиыйылмай тџрѕанда. Олардыѓ кейбiрi сенiѓ кiшi ћызметiѓнiѓ %зiн к%ре алмай кљндестiкке џрынады екен. Ќсiресе ћолында билiгi барлар (“џлылыћ” дертiне шалдыћћандар) бiрiгiп таласса, “ортаѓѕы” к%лдегi ћасћалдаћтыѓ кљйi не болар? Саналы ѕџмырында Сары-арћаныѓ саф ауасымен ѕана тыныстап, екi с%йлемей еркiн %скен ондай паћырлар ќлгiндей лас к%зћарастардыѓ ыћпалына, жатбауыр пиѕылына %лсе де к%ндiге ћоймас. <мiр болѕан соѓ кiмнiѓ де болсын кезiгетiн тосћауылы шыѕар бќлкiм, ондайондай ћџћайларѕа бой љйренiп кеттi де. Менi мазалайтыны тiптi де ол жаѕы емес, жазылѕан маћалаѓныѓ к%пе-к%рiнеу шыћпай жатћаны да ћинамайды, керiсiнше уаћытты босћа %ткiзбей ертеѓгi кљн љшiн ћарбанып ћалудыѓ бел жаздырмас, ой талдырар ћарекеттерi ќлсiзденiп ќрi уаћтана тљскенi кiжiнтедi. Сол себептi де шыѕар, “не тындырдым?” деудiѓ %зiне џѕыныћты жауап ала алмай ћиналыс табатынымыз. Ќйтеуiр, жуырда бiр iс оѓѕары-

Ћайсар Ќлiм лып ћалѕанына шљкiр, деймiн. “Сырбай мен Fафу” атты эссе-хикаят кiтабымныѓ терiлiмiн соѓѕы рет оћып шыћтым. Баспадан таяу кљндерi 2 мыѓ данамен шыѕып ћалады, сќтiн салса. Бџл еѓбекке т%л министрлiгiмiздiѓ %зi ћамћорлыћ жасап отыр. Бiраћ бџѕан да ћанаѕаттанайын десем, ћанаѕаттыѓ ћарын тойѕызбасын жќне сеземiн. Мiне, осындай даѕдарыстан деп те айтуѕа болар, Сiзге жауапты кешiктiрiп, мљмкiн бџным Сiзге еркелей бастауымныѓ да к%рiнiстерi ме екен, ќйтеуiр аћталуѕа ћандай себеп-салдар iздесем де, љлкен џят жасаѕаным ап-аныћ ћой. Бiраћ, неге екенi белгiсiз жауапты осынша џзаћ кешiктiргенiммен, кљнде Ќзаѕаныѓ ќлдиiне б%ленгендей сезiм ћџшаѕында жљремiн, <зiѓiз туралы ќр тљрлi басылымдардан к%рiп, жиыстырѕан материалдарды хабар-ошарына дейiн к%ѓiл сарабынан %ткiзiп, ќлгiндей ћиналѕан шаћтарда љмiтiме тамызыћ етемiн. С%йтiп, “Ќзiлхан Нџршайыћов” досье папкесi ћалыѓдай тљсуде. Яѕни, ћалай болѕанда да кљндерiм босћа %тiп жатпаѕан секiлдi-ау. Мысалы, Сiздiѓ “Жас Алашћа”, “Ћазаћ ќдебиетiне” хаттарыѓыз, жеке мџраѕатыѓызда мыѓ сурет бар екендiгi жќне де осы суретке тљсiрушiлiкке ћалай бейiмделгенiѓiз ж%нiндегi б%лiскен сырыѓыз, Елбасыныѓ Ћазаћстан халћына жолдауына iле љн ћосћан “Халыћпен ойы џласћан” деп аталатын публицистикаѓыз, т.б. жарияланымдарыѓыз дќуiр тынысына жiтi ћџлаћ тљруден жалыћпайтын сергек жазушы екендiгiѓiздiѓ айѕаѕы емес пе! Халыћ жазушысы деген атаћтыѓ шынайы мќнiсiн Сiздiѓ бедел-абыройыѓызѕа, ћалам ћасиетiне, адами болмысыѓызѕа, ќр оћырманныѓ жљрегiндегiсiн тап басатын сергектiк пен ойшылдыѕыѓызѕа ћарап жiтi џѕына тљскендеймiз. Халыћ ќйтпесе, мата даѓћымен б%з %ттiретiндердi ќсте жаратпаѕан. Сiз адал еѓбегiѓiзбен, халыћ ыћыласына б%ленген жазушысыз. Ендi осы с%здерiмдi тиянаћтай, бекiте тљсетiн бiр мысалды келтiре кетейiн. … Сќуiрдiѓ 16-сы. Астанадаѕы “Абай” кiтап дљкенiне бардым. Бџл – “Атамџра” баспасыныѓ, яѕни ћазаћтыѓ Атымтай жомарты Мџхтар Ћџл-Мџхаммедтiѓ идеясымен ашылѕан кiтап љйi. Ондай ћасиеттi љйлер барлыћ облыс орталыћтарында бар к%рiнедi. Дљкен iшiнде Сiздiѓ “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” кiтабыѓызды сатып алып тџрѕан бiр џзынтџра жiгiттi кезiктiрiп ћалдым. Аћшасын т%леп жатып

Махаббат жыршысы та кiтапты ынтыѕа параћтап, рухани тоймастыћ ћалып танытћан бџл жiгiттен сыр тарттым. – Ћалћам, бџл кiтапты бiрiншi рет оћыѕалы тџрсыѓ ба? Ол “менi ћорладыѓыз ѕой” дегендей, маѕан соншалыћты љрке ћарады. Бџл кезде мен оныѓ тосылып ћалѕан жауабын кљтпестен дљкеннiѓ аѕа сатушысы, осы салада отыз жылдан астам уаћыт тер т%гiп келе жатћан Баћыт Абибуллинадан “Махаббат, ћызыћ мол жылдардыѓ” %тiмдiлiгiн бiлмек болып с%йлесе бастаѕан едiм. – <тiмi жаћсы, – дедi Баћыт.–Жџрт iздеп келiп алып жатыр. Мџћаѕалиды да жаћсы сџрайды. – Ћанша данасы тљсiп едi? Баћыт кљмiлжiп ћалды. Ондай мќлiметтi есеп ћызметiнен алуым керектiгiн айтты. Сонда бардым. Келу мќнiсiмдi тљсiндiрдiм. Сары ћыз ћипаћтап: – Сiз кiм боласыз? Нџршайыћовтыѓ кiтап тарату ж%нiндегi жалдап ћойѕан агентi болсыз ба?– дедi. –Жоћ, тiптi де ондай мiндетiм жоћ. Ћанша кiтап тљстi, %ткенi ћанша екендiгiн бiлейiн деп едiм. – Бiз ондай мќлiметтi бермеймiз. – Неге? – Ондаймен жазушыныѓ агентi айналысуы тиiс. Алматыдаѕы баспадан бiлсiн. – Нџршайыћов агент џстамайды. Оныѓ кiтаптарын жџрт iздеп жљрiп кќделеп ќкетедi. Сондыћтанда ол кiсi кiтап таратумен айналыспайды. Кейде шыћћан кiтабын %зi де таба алмай ћалатын жайттары кездеседi. Маѕан бiр-екi сандыћ к%рсеткiштi айта салсаѓыз екен. – Айтпаймыз. Ћџпия. – Сонда жазушы мен оћырманныѓ арасында жасырылмайтын ћџпия болмаса да, кiтап сату iсiн жария еткiѓiз келмейдi-ау, сiрќ. Мен Нџршайыћовтыѓ халыћтыћ %кiлi едiм. – Онда ћажеттi мќлiметтi халыћтан сџраѓыз. Екеумiздiѓ мына с%з салѕыласуымыздан дќнеѓе %нбейтiнiн сезiп, осындай содырлау тџста жолымды ашып жiберетiн байырѕы тќсiлiме–тiлшiлiк к%кiрегiмдi, кеудемдi ешкiмге бастырмайтын %рлiк мiнезiме тљстiм де кеттiм. – Сен ћыз бала, – дедiм. –Нџршайыћовтыѓ ћай кiтабын оћыдыѓ? – Ќрине, шатып-пџтћан ћазаћшасынан-аћ оныѓ оћырмандыћ жайы белгiлi едi.–Оћымаѕаныѓ, жазушыны

Ћайсар Ќлiм сырттай да болса танымайтыныѓ с%з саптауыѓнан к%рiнiп тџр. Мен “Егемен Ћазаћстан” деген газеттiѓ тiлшiсiмiн. <зiмдi ћызыћтырѕан ћандай мќлiметтi де алуыма осы халыћшыл газет %з %кiлеттiгiн сенiп тапсырѕан. Мiне, куќлiгiм. Ћыз ћипаћтай бастады. Компьютерiн ашып жiберiп, ќлдене сандарды саралап к%рдi де: –”Ћызыћ к%п жылдар” кiтабы 2002 жылдыѓ 17 ноябiрiнде 96 дана боп келдi. 15 апрельге сатылѕаны–78 дана. Баѕасы 330 теѓгеден. Сары ћызым осылайша ж%нге келiп, дљкен залына %тсем, манаѕы џзынтџра жiгiт жолымды кес-кестей бергенi. – Аѕай, кешiрiѓiз, тiптi сiздiѓ баѕанаѕы сџраѕыѓызѕа тiл ћатпаѕаныма жаным кљйiнiп, ћиналып тџрѕаным. “Нџршайыћовты алѕаш рет оћыдыѓ ба?” дегенiѓiзге бастапћыда таѓырћап ћалѕаным рас едi, – деп ол шешiле с%йледi. – Атыж%нiм – <рiсбай Ћаракеев. Астанадаѕы Аграрлыћ университеттiѓ агрономия факультетiнде 1-курстамын. <зiм Ћызылорданыѓ Шиелi ауданынанмын. Сондаѕы Т%ѓкерiс ауылындаѕы №158 ћазаћ орта мекетбiн бiтiрген едiм. Тоѕызыншы сыныпта “Махабат, ћызыћ мол жылдарды” тџѓѕыш рет оћыдым. Содан берi ћайталап оћудан жалыћћан емеспiн. <ткен жолы аѓсарым ауып кетiп кiтапханадан жаздыртып алып оћыдым. Менен к%рiп басћа ћџрбыларым да кiтапты ћайталап оћыды. Б%лмемде тџрсын деп, мына кiтапты таѕы алып тџрѕаным. Ауылдаѕы љйiмде де бар ѕой. Мiне, мен дљкеннен сары ћыз бен <рiсбай атты жiгiттiѓ рухани %релiлiгiн салыстырарлыћ дќрежеде осындай %згеше к%зћараспен шыћћан едiм. Кейiн барып бiлсем, маусымныѓ басында “Махаббат, ћызыћ мол жылдардыѓ” таѕы да ћосымша даналары сатуѕа тљсiрiлiптi. Ќзаѕа, Сiздiѓ (12.03.2002 ж.) хатыѓызда келтiрiлген бiр кљнде атћарылѕан шаруалардыѓ кескiндемесiмен танысћанымда <зiѓiзге аса разы болѕанымды жасырмаймын. Ќсiресе, 8 наурыз кљнгi ћџттыћтау ћарбаласын Т.К. секiлдiлер љстiрт тљсiнгенiмен, былайѕыларымыз љшiн %негелiк мќнi бар телефоншалыстар ѕой ол. Iс адамын, мойыны озыћ кiсiнi аяћтан шалу ежелгi кiрпияздыѕымыз емес пе? Ондай таяз пiкiр алдымен иесiн кљлкiлi етедi, бџл жолы керiсiнше Сiздiѓ айбыныѓызды асырып тџр. Сондай-аћ оћырмандардыѓ Сiздi кездесулерге ћалап шаћырып, ќѓгiмеѓiзге ћџлшы-

Махаббат жыршысы на ћџлаћ тљруi ћандай ѕанибеттi iс едi. Ал ендi “Халиманыѓ” ћазаћшасымен ћоса орыс жќне аѕылшын нџсћаларында елге таралу мљмкiндiгi туѕанына аса ћуаныштымын. Мџндай ћатћабат шаруаныѓ тындырылып жатћаны Сiзге деген ел ыћыласын аѓѕартса керек. Жазушы Бердiбек Соћпаћбаев тџрѕысындаѕы шыншыл пiкiрiѓiздiѓ баѕасы %те зор деп ойлаймын. “Жазушыныѓ шыншылдыѕы – оћырман олжасы” дегендi бiр жерден оћыѕаным бар едi. С%з орайы келгенде айтайын, менiѓ Сiз туралы оћырмандарѕа тастаѕан сауалдамаларыма жауап-хаттар келiп жатыр. Солардыѓ iшiнен Семей ћаласында тџратын Мџхан Сейсембайдыѓ жауаптары (21.04.2003 ж.) %те маѓыздылыѕымен ерекшеленедi. Ал ЋР Џлттыћ банктiѓ Астана филиалыныѓ ћызметкерi Баћыт Назыкећызыныѓ жазбалары ћандай десеѓiзшi. Сол хаттыѓ бiр тџсынан љзiндi келтiрейiн: “Ќзiлхан аѕаныѓ жеке басы туралы тек жаћсы с%зден басћа ештеѓе естiмедiм. <зiмен ЋазМУ-де бiрге оћыѕан достарымен ќлi кљнге ћарым-ћатынасын љзбеген. Менiѓ џстазым Майра Ќбiлћайырћызы дљниеден %ткенде Таразѕа жолдаѕан жеделхатыныѓ %зiн бiр шыѕарма десе де болѕандай. Жамбылдыћтар ќлi аѓыз етiп айтады. Кiшкене љзiндi келтiрсем артыћ болмас. “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романыныѓ бiр ћабырѕасы да Майра болатын. Сол асыл Адам, аяулы Ана %мiрден %ткеннен берi менiѓ жљрегiмдегi Достыћ деген алтын сарайдыѓ бiр ћабырѕасы ћџлап ћалѕандай сезiнемiн”, – дептi. Жастыћ жырындай, махаббат гимнiндей болѕан осы бiр тамаша туынды арћылы %зiмiз де ержетiп, есiмiздi жиѕандаймыз.” Мџндай хаттар менiѓ баѕа жеткiзгiсiз байлыѕым iспеттi. Ќлi де хат-ћоржынымныѓ бљйiрi толыѕа тљсетiнiне кќмiл сенемiн. Осымен хатымды аяћтаймын, Ќзаѕа! Жауабымды кешiктiрiп алѕан кiнќмды кешiре к%рiѓiз. Љй-iшiне дџѕай сќлем деѓiз. К%рiскенше кљн жаћсы болсын. Аса ыстыћ пейiлмен – iнiѓiз Ћайсар. 19.06.2003 ж. Астана ћаласы. * Аса ћадiрлi Ќзаѕа! Сау-сќлемет болдыѓыз ба? Балалар аман ба? Бiз де жаћсы жљрiп жатырмыз. Мендегi жаѓалыћ: “Сыр-

Ћайсар Ќлiм бай мен Fафу” жарыћ к%рдi. <ткен жолѕы хатымда шет жаѕасын айтып едiм ѕой. Авторлыћ даналарыныѓ бiрiн <зiѓiзге жiберiп отырмын. 15 тамызда Fафаѓныѓ (Fафу Ћайырбеков) туѕанына 75 жыл толады. Сол оћиѕаныѓ ћарсаѓында мойынымнан љлкен бiр жљк тљскендей болды. Ќрине, ардаћты аѕалар алдындаѕы парыз, борыш ќлi %телiп бiтпейтiнi белгiлi ѕой. Ќзаѕа, осы кiтапта <зiѓiзге ћатысты баяндалатын тџстар да бар… Кiтапты тљгел оћып шыѕар ма екен деген љмiтпен беттерiн ќдейi к%рсетiп, айтпай отырмын (ќзiл ѕой). <мiрде <зiѓiзге ќрдайым арћа сљйеп жљретiн iнiѓiз Ћайсар ЌЛIМ. “Сырбай мен Fафу” кiтабына Ќзiлхан Нџршайыћовћа автограф жазып бердiм: “Аса ћадiрлi Ќзаѕа! Менiѓ шыѕармашылыћ %мiрiмдегi – жарыћ жџлдызыма: <зiѓiзге ыстыћ тiлекпен – Ћайсар. Астана. 2.07.2003 ж. Жеделхат 21.7.2003. 473021, Астана, Ломоносов, 45, “Егемен Ћазаћстан” редакциясы Ћайсар Ќлiмге “Сырбай мен Fафуды” оћыдым, алѕан ќсерiм орасан зор. Ћуаныштымын. Ћџттыћтаймын, мыѓ рахмет. Ќзiлхан НЏРШАЙЫЋОВ. Ћайсар Ќлiмге Астана ћаласы, “Егемен Ћазаћстан” газетiнiѓ редакциясы Ћымбатты Ћайсар iнiм! Сiзге жќне Алтын келiнге сќлем жолдаймын. <зiѓiзге таѕы да бiр пакет жiберiп отырмын. Мџныѓ iшiндегiлер: 1) Биылѕы 29 сќуiрде менiѓ Алматы облысыныѓ Ћарасай ауданындаѕы Ќлия Молдаѕџлова атындаѕы орта мектеп-

Махаббат жыршысы те %ткен кездесуде с%йлеген с%зiм. Бџл сџраћтарды мектеп директоры Мќдениет Ћаркенов деген азамат алдын ала ќкеп берген болатын. Бџл бљкiл сол ауылѕа, сол ауданѕа тараѕан %те ћызыћ кездесу болды. Мектеп џжымы, сол ћатысуѕа келген ата-аналар, ауданныѓ кейбiр басшы ћызметкерлерi шексiз ризалыћ бiлдiрдi. 2) Республикалыћ “Џлан” газетiнiѓ 20 мамырда шыћћан 20 (7766)-шы н%мiрi. Мџныѓ 1, 4 жќне 6-беттерiнде “<неге” деген таћырыппен сол кездесудiѓ ћысћартылѕан хабары берiлген. (Бџл кездесуде менiѓ с%йлеген с%зiмнiѓ толыћ мќтiнi “Жетiсу” газетiнiѓ екi н%мiрiнде тџтас берiлген екен. Ол газеттер ћолыма тљспедi). 3) “Мџѓды маћамдар” – менiѓ Халима жеѓгелерiѓе арнап аћ %леѓмен кљн сайын, кейде кљнара жазып келе жатћан саѕыныш хаттарымныѓ (сарындарыныѓ) орта тџсы. 35 бет (800-ден аса жол). Бџл хаттардыѓ бќрi тљнгi џйћыдан оянып, таѓертеѓ т%секте шалћадан жатып жазылѕан. Мџныѓ алдыѓѕы жќне кейiнгi жаћтары бар. Бљгiн таѓертеѓ де 10 шумаћ жазыппын. Олар компьютерге к%шiрiлген жоћ, дќптер беттерiнде жатыр. Бџл б%лiктi Алтын екеуiѓiздiѓ сындарыѓызѕа жiберiп отырмын: жџртћа џсынуѕа жарай ма, жоћ па – Сiздердiѓ оћырман ретiндегi пiкiрлерiѓiздi бiлгiм келедi. <йткенi мен аћын емеспiн ѕой. “Ћартайѕанда %леѓ жазѕаны несi?” деп к%пшiлiк кљлiп жљрмей ме? 4) Жазушы Ћапан Ћамбаровтыѓ жаћында маѕан жазѕан хаты. 5) Тiлеу К%лбаев деген тарих ѕылымыныѓ докторы менiѓ 80 жасћа толуыма байланысты орыс тiлiнде шыѕатын “Эпоха” (20.I.2003 ж.) деген газетке “Судьба человека” деген таћырыппен жазѕан маћаласы. Бџл газеттi маѕан кеше бiр соѕыс ардагерi ќкеп бердi. Автор ертеректе бiздiѓ љйге бiр-екi рет келiп, кешегi Отан соѕысы кезiнде Алматыда жасаћталѕан 100-атћыштар бригадасы туралы деректер алѕан. Одан басћа таныстыѕым жоћ. Бiр ћызыѕы, бџл – менiѓ 80 жылдыѕыма арналып шыћћан жалѕыз маћала. 75 жылдыѕымда да “Казахстанская правда” газетiнiѓ бетiнде ѕана жалѕыз маћала шыћћан. Ћазаћ газеттерi тегiс љндемей ћалѕан. Мџныѓ себебi менiѓ

Ћайсар Ќлiм газет редакцияларыныѓ табалдырыѕын тоздырып, мен туралы маћала берiѓдер деп жљрмейтiндiгiмнен, авторларѕа жалынып, оларды (маћалаларды) %зiм џйымдастырмайтындыѕымнан болар. 6) Љшкемпiр Сќдiбекџлы деген зейнеткер-џстаздыѓ маѕан жазѕан хаты. 7) Сол кiсiнiѓ Жамбыл облыстыћ “Аћ жол” газетiне (15.07.2003 ж.) басылѕан “Кеудесi жаћсылардыѓ алтын сандыћ” деп мен туралы маћаласы. 8) Сол автордыѓ Жамбыл облысы, Жамбыл аудандыћ “Шџѕыла” газетiне басылѕан (20.06.2003 ж.) аталмыш маћаласы. 9) Облыстыћ “Оѓтљстiк Ћазаћстан” газетiнiѓ 27 шiлде кљнгi н%мiрiнде басылѕан Шымкент ћаласындаѕы М.Ќуезов атындаѕы Мемлекеттiк университет џстазы Ћарлыѕаш Нџрымованыѓ “Адалдыћ пен махаббат жыршысы” деген мен туралы, менiѓ “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романым жайындаѕы маћаласы. Бџл автор да бiр к%рген кiсiм ѕана. Анада (маусым айында) Сарыаѕаштаѕы “Арман” санаторийiнде жатћанымда Шымкенттегi М.О.Ќуезов атындаѕы мемлекеттiк университет филология факультетiнiѓ деканы Болат Тiлеубердиев бастаѕан 7-8 џстаз арнайы келiп, менiмен сќлемдесiп кеткен. Бџл маћаланы жазѕан Ћарлыѕаш солардыѓ бiрi екен. 10) Менiѓ “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романымда Зайкљл деген кейiпкер бар. Сќл жеѓiлтектiгi болмаса, жаны жаћсы ћазаћ ћыздарыныѓ бiрi. Сол кейiпкерiмнiѓ прототипi Шымкент ћаласында тџратын џстаз Кљлзай Смаѕџлованыѓ ћайтыс болѕанын естiгеннен кейiн балаларына жiберген к%ѓiл айту хатым. Хаттыѓ бас жаѕы осы хатты марћџмныѓ отбасына жеткiздiрiп берудi %тiнiп, Оѓтљстiк Ћазаћстан облысыныѓ ќкiмi Болат Жылћышиевке жолданѕан. 11) Марћџм жазушы Жекен Жџмахановтыѓ 90 жылдыѕына байланысты “Казахстанская правда” газетiнiѓ тiлшiсi Раушан Шљлембаева менiмен екi саѕат с%йлесiп, естелiк-интервью алып кеткен едi. Артынан редакцияѕа сол интервьюге байланысты факспен жiберген ћосымшам. 12) Жазушы Ћайсар Ќлiмныѓ “Сырбай мен Fафу” деген кiтабын оћу љстiнде туѕан ойларым. Таћырыбы “Достыћ туралы толѕаныс”. К%лемi 12 бет. Мiне, осылар. Басћа айтар ештеѓе жоћ.

Махаббат жыршысы Сау-сќлемет, баћытты, баспаналы болуларыѓызѕа тiлектеспiн. Зор ћџрметпен, аѕаларыѓ Ќз.НЏРШАЙЫЋОВ. 5.08.2003 ж. Алматы. Р.S. Мен жџртћа жолдаѕан хаттарыма м рiмдi басып жiберемiн. Президентке де с йтемiн. Бџл хатћа да м р басћаным – Сiздi солардан кем к рмегенiм болар, ћадiрлi Ћайсар. * “Ћайсар, мыналар да саѕан. К рерсiѓ” Ќз.Н. (Ќзаѕаѓнаѓ келген хаттардыѓ ћосымшасы: ойлар, сџхбаттар, сџраћ-жауаптар, ћолтаѓбалар, шумаћтар, хат-жауаптары, толѕаныстар). Алматы облысы, Ћарасай ауданы, Ќ.Молдаѕџлова атындаѕы орта мектеп џжымымен кездесу. 29.04.03 ж. 1 сџраћ: – Замандас ретiнде Ќлияѕа беретiн баѕаѓыз ћандай? – Ќлияѕа баѕа жетпейдi. Ол барлыћ баѕалардан биiк. Оѕан берiлетiн баѕа тек ћана “Ќлия” деген бiр ѕана с%з. Оныѓ атыныѓ %зi еѓ биiк баѕа! Џлттыћ баѕа! Ќлияныѓ кеудесiн џлттыћ намыс кернеген, Ќлияныѓ жљрегiне отаншылдыћ деген џлы сезiм орнаѕан. <зi ерекше баѕалайтын осы екi ћасиет љшiн шыбын жанын аямаѕан… Жаннан тќттi ештеѓе жоћ. Сол тќттiнi бќйгеге тiгу ердiѓ ѕана ћолынан келедi. 54-атћыштар бригадасы Казачиха деревнясын жаудан босату туралы бџйрыћ алды. Бригада шабуылѕа шыћты. Бiраћ, немiстердiѓ оѕы ћардай борап, iлгерi бастырмады. Батальон жатып ћалды. Немiстер жатћан жџртты љстiљстiне т%пелей тљстi. Жата берсе батальонныѓ кљлi к%кке џшатын. Ћарѕа басын тыѕып алѕан жауынгерлердiѓ ешћайсысы к%бiк ћардан басын к%терiп, iлгерi жљгiрер емес. Жан тќттi … Жерден к%терiлсе, %летiндей к%рiнедi. Бiрде-бiр командир џран тастап, iлгерi џмтылмады… Оларѕа да жан керек.

Ћайсар Ќлiм Осы кезде: – Отан љшiн, алѕа! – деген жiѓiшке дауыс шырћырай шыћты! – Бџл кiм? – деген жауынгерлер каска астынан сыѕалады. Аћ тонды, аћ малаћайлы ћыз, автоматын серт џстап алѕа ћарай зымырап барады. Тоћтайтын емес! – Апырау, мынау Ќлия ѕой! Мерген ћыз ѕой! Ћыздан ћалѕанымыз џят болар! Осылай ойлаѕан батальон орнынан к%терiлдi. “Ура!” деп батыл ћыздыѓ соѓынан iлестi. Батальон жау траншеясына жеттi. Бiрiншi болып траншеяѕа Ќлия ћарѕыды… Немiстер бљкеѓдеп ћашып барады. Ќлия автоматымен алдын жайпап келедi. Траншея бџрылысында ирелеѓдеген бiр немiс офицерi Ќлияѕа ћарсы келiп ћалды. Ол пистолетiн Ќлияѕа кезедi. Екеуi де шљрiппенi басып љлгердi. Екеуi де ћџлап тљстi. Мiне, Ќлия осылай %лдi. Ол оѕан дейiн снайперлiк винтовкадан 42 фашистiѓ к%зiн жойѕан едi. Траншея iшiнде де бiрсыпырасын жайратты… Еѓ бастысы Ќлия оћ астында ћырылуѕа айналѕан батальонды џран тастап орнынан к%- тердi. 700 жауынгердi ћырылудан аман алып ћалды. Ќлиядай болу љшiн ќр ћыздыѓ жаны таза, жљрегi жалынды, ерiнбейтiн еѓбекшiл, ћиындыћћа шыдамды шарболат болуы керек. Атаћты “Ќлия” ќнiн Роза Рымбаева шырћаѕанда менiѓ к%зiме жас келедi. Бџл ќн жiгерлендiредi, желпiндiредi, жаныѓды жалындатып, жљрегiѓдi жџлћынтады… Ќлияныѓ рухын тыѓдаушылардыѓ т%бесiнде ћалыћтатып, кеудесiн кернейдi. Ол ќндi тiк тџрып тыѓдау керек! Тiк тџрып! Бџл сџраћћа жауабым, Ќлияѕа берер баѕам осы! 2 сџраћ: – Мќншљктiѓ кейiнгi џрпаћћа љлгi болар ћандай ћасиетiн айрыћша атар едiѓiз? – Мен Мќншљктi майданда бiрнеше рет к%рдiм. С%йлестiм. Айтћан ќнiн тыѓдадым. Жаћсыныѓ ћасиетiн айту ћиын. “Жаћсы” деген с%з алтын сандыћ сияћты. Алтын сандыћтыѓ кiлтiн тауып ашып, iшiндегi асыл жињазды аћтара бiлу екiнiѓ бiрiнiѓ ћолынан келе бермейдi. Сондай асыл ћасиеттерiн айтып жеткiзу ћиын жаћсымыздыѓ бiрi – Мќншљк.

Махаббат жыршысы Еѓ алдымен айтарым: Мќншљктiѓ ќйел табиѕатына тќн босаѓдыѕы жоћ едi. Босаѓдыћ сезiмдердiѓ бќрiн бџѕаулап џстайтын. <йткенi ол айѕырдай азынаѕан еркек солдаттардыѓ ортасында жљрдi. Оларѕа титтей босаѓдыћ жасасаѓ: жыласаѓ, кљлсеѓ, сумаћай ћолдарын сарт еткiзiп ћаѕып жiбермесеѓ – џтыласыѓ. Сондыћтан да Мќншљк ылѕи ернiн жымћырып, ћабаѕын ћатуландырып жљретiн. Ћылжаћ с%здерге жол бермейтiн. – Тоћтат! – деп тойтарып тастайтын. Ќйел: ќйелдер батальонында немесе ќйелдер ротасында, тiптi ќйелдер отделениесiнде ћызмет етсе – ѕанибет ћой! Ал бљкiл бiр батальон еркектiѓ iшiнде жалѕыз ќйел болу ћандай ћиын десеѓшi! Ћиынныѓ ћиыны! Ћасында еркектер ћаптап жљргенде олармен жарыса тљзге де отыра алмайсыѓ. Еркектермен бiрге моншаѕа да тљсе алмайсыѓ. Тљнде шешiнiп, еркектермен бiрге жерљйде жата алмайсыѓ. “Ћыз ѕой” деп ћамћорлыћ жасау орнына, оѓаша жерде оћыранып шыѕа келетiн де еркектер бар. Осыныѓ бќрiнен %зiѓдi аман саћтап шыѕу љшiн ћаншама кљш, ћайрат, жiгер жџмсау керек! Шыдамасаѓ, ћарныѓды ћампитып, ћара бет болып елге ћайтасыѓ. Отан ћорѕаймын деп келген адал ниетiѓ, патриоттыѕыѓ – бќрi адыра ћалады. Мiнеки, Мќншљк ћандай ћиыншылыћтарды бастан кештi десеѓшi! Мџндай ћиындыћты жеѓе алмай, “майдан тоћал” (ППЖ-полевая походная жена) болып кеткен ќйелдер ћаншама! Мќншљкке жан ашырлыћ к%рсеткен жаћсы азаматтар да болды. Ол штабтаѕы ћызметiн тастап, пулемет батальонына келгенде пулемет батальоны командирiнiѓ орынбасары капитан Ћалисар Ћабдуллинов пен батальон штабыныѓ бастыѕы Ћаћабай Сљлейменов екеуi Мќншљкке аѕалыћ ћамћорлыћ жасады. Оны солдаттармен бiрге жатћызбай, %здерiнiѓ командирлiк жеке жерљйiне (землянка) жатћызды. Жерљйдiѓ бiр бџрышын Мќншљкке берiп, оныѓ жер т%сегiнiѓ алдына плащ-палаткадан шымылдыћ ћџрып бердi. Екеуi Мќншљктi туѕан аѕасындай аялады. Мќншљктiѓ екi с%зi ќлi кљнге дейiн ћџлаѕымнан кетпейдi. Бiр жолы ол: – Шiркiн-ай, жауды тезiрек жеѓiп, Алматыѕа барсам-ау,

Ћайсар Ќлiм Алатауды к%рсем-ау! Егер ћаладан љй тимесе, Тастаћтыѓ бойынан жерљй ћазып алып, соныѓ iшiнде тџрсам да арманым болмас едi! – деген болатын. Бiраћ, Мќншљк Алматыѕа келе алмады. Оныѓ %зi емес, рухы Алматыѕа келдi. Ћаладаѕы Мќншљк Мќметова атындаѕы џзын к%шенi бойлап келе жатћанда ћабырѕасына Мќншљк аты жазылѕан ќр љй маѕан: – Мен Мќншљкпiн ѕой! Келдiм Алматыѕа! – деп кљлiмдей ћарап тџрѕандай болып к%рiнедi. Ендi бiр жолыћћанымда Мќншљк: – Менi ћызыл алма ћџсатып, кiрш еткiзiп тiсiн батырып жеп ћойѕысы келетiн еркектер к%п. Бiраћ, мен ешкiмге берiлмеймiн. Пќк ћалпымда ћаламын. Соѕыс бiткеннен кейiн болашаћ жарыма пќк ћалпымда ћосыламын. Егер менi алма сияћты етiп, жџтып ћоямын дейтiн еркектер болса, мен бомба болып, оларыѓ iшiн жарып шыѕамын!. Ол осылай деп едi. Мќншљктiѓ батылдыѕы, батырлыѕы, ерлiгi, еѓбекшiлдiгi, отансљйгiштiгi %з алдына феномен. Одан басћа оныѓ џрпаћћа љлгi боларлыћ ћасиетi: оныѓ ќйелдiк џстамдылыѕы, уќдеге тастай берiктiгi, %те ауыр, ћиын жаѕдайда %зiнiѓ пќктiгiн ћорѕай бiлуi дер едiм. Ћазiр жiгiт емеурiн бiлдiрсе, екi к%зiн шарт жџмып, шалћасынан ћџлай кететiн ћыздар аз ба? Бџдан шыѕатын ћорытынды: пќктiгiн саћтай бiлген ћыз ѕана батыр бола алады. Пќктiгiн саћтай алѕан ћыз ѕана баянды бола алады. Пќктiгiн саћтай бiлген ћыз ѕана баћытты бола алады. Екiншi сџраћтыѓ жауабы осы. 3 сџраћ: – Профессор Ќуеновтiѓ %мiрдегi тџлѕасы туралы не айтар едiѓiз? – “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романындаѕы профессор Ќуеновтiѓ прототипi – Мџхтар Омарханџлы Ќуезов! Ќлем таныѕан Ќуезов! Екi адам бiр-бiрiнен %неге алады, љлгi љйренедi. Џстаз деп %неге љйретушiнi айтады. Џстаздар екi тљрлi болады… Бiрiншiсi – мектеп мџѕалiмдерi, екiншiсi – жоѕары оћу орындарында сабаћ беретiндер: оћытушылар, ѕылым кандидаттары, профессорлар. Бџлар – ресми џстаздар. Џстаздардыѓ екiншi тљрi – жазушылар, композиторлар

Махаббат жыршысы жќне суретшiлер. Бџлар ресми емес џстаздар. <йткенi олардыѓ арнаулы дипломдары жоћ. Ал Ќуезов екi мќрте џстаз едi. Бiрiншi, жазушылыѕымен миллиондаѕан оћырмандарды тќрбиелейдi. Екiншi %мiр бойы университетте сабаћ берiп жљздеген, аныћтай айтћанда 10 мыѓ шамалы студенттерге %з аузынан лекция тыѓдатты. Олардыѓ бќрiн, баћытты еттi. Мџћаѓныѓ %з аузынан лекция тыѓдап, баћытты болѕандардыѓ бiрi мен едiм. Мен Џлы Отан соѕысы бiткеннен кейiн, 1945 жылдыѓ аяѕына ћарай ќскерден босадым. Туѕан жерiме де бармастан, ќскерден ћайтћандар эшелонынан тљсiп ћалып, ћазiргi ќл-Фараби атындаѕы университетке оћуѕа тљстiм. Филология факультетiнiѓ 2-шi курсына ћабылдандым. Ќуезов дќрiстерiн тыѓдадым. Бiр жолы ол кiсiге iшiне нан, оћ, граната салып арћалап жљретiн солдат ћапшыѕына “Абай” романын (1942) ћосып, соѕыс бойы саћтап келген сол кiтаптыѓ тамтыѕын тапсырдым. Ол кiсi соѕыстан келген жаралы солдаттай боп, кейбiр беттерi жыртылѕан, ќр бетiнен оћ-дќрiсiнiѓ (порох) иiсi мљѓкiген, мџћабасы мыж-мыж болып майысћан %з кiтабын ћуана к%кiрегiне ћысты. Содан соѓ: – Пќлi, мен бџл соѕысћа анау Эренбург, Фадеев, Шолохов сияћты барып, %з к%зiммен к%ре алмаѕанына, оѕан %з љйiмнен мылтыћ џстаѕан ешкiм ћатыса алмаѕанына %кiнушi едiм. С%йтсем бiздiѓ љйден соѕысћа ћатысћан адамдар бар екен ѕой! Олар: Абай мен Тоѕжан екен ѕой! – деп к%зi жасаурап, тебiренгенiн к%рдiм. Бџдан кейiн, 1958 жылы Мџхаѓ Павлодарѕа келгенде ол кiсiге атћосшы болып, бес кљн ћасында болдым. Атаћты Баянауыл ауданын аралаттым. Артынан “Ќуезовтiѓ Керекуге келуi” деген атпен љлкен естелiк жаздым. Очеркестелiк. Адам баћытты баѕалай бiлмейдi. Адамныѓ ќр кљнi – баћыт. Оныѓ iшiнде Ќуезов сияћты даналармен кездесу – ерекше баћыт. Мен Ќуезовтен лекция тыѓдаѕан кљндерiмдi, одан кейiн ол кiсiмен Керекуде бес кљн болѕанымды %мiрде %зiме тиген љлкен баћыт деп бiлемiн. 4 сџраћ: – Кербез аѕайдыѓ прототипi кiм? – Университетте бiзге ћазаћ ќдебиетiнен сабаћ берген,

Ћайсар Ќлiм ѕылым кандидаты, доцент Белгiбай Шалабаев деген кiсi. Ол кiсi %те маћтаншаћ, %зiн маћтай бергендi жаны жаћсы к%ретiн, %зiн %згеден биiк санайтын кiсi едi. Дайын ќдеби образ болатын. Мен ол кiсiнiѓ атын %згертiп, романѕа сол ћалпында к%шiре салдым. 5 сџраћ: – <мiрiѓiзде ќсер етiп, айрыћша есте ћалѕан џстазыѓыз кiм? – Жазушы Мџћан Иманжанов. Ол кiсi менiѓ Павлодардан жiберген очерктерiмдi Алматы газет-журналдарына жариялатып отырды. Артынан сол очерктердi %з аћшасына машинкаѕа бастырып, жинаћ етiп баспаѕа џсынды. “Алыстаѕы ауданда” деген тџѓѕыш очерктер жинаѕым сол кiсiнiѓ к%мегiмен жарыћћа шыћты. Ол кiтап жарыћћа шыћћаннан кейiн Мџћанныѓ %зi жќне ћазiргi академик Серiк Ћирабаев екеуi кепiлдеме (рекомендация) берiп, менi Ћазаћстан Жазушылар одаѕына мљшелiкке алдырды. С%йтiп, Мџћан марћџм менi ћолымнан жетектеп ќкелiп, аћыл, ой ордасы – Жазушылар одаѕыныѓ табалдырыѕынан аттатты. Ол кiсiдей жас талантћа ћамћор жазушы жоћ бџл кљнде. Егер менiѓ %мiр жолымда Мџћан Иманжановтай кеѓпейiлдi дана адам кездеспесе, к%птеген облыстыћ газет редакторларыныѓ бiрi болып, облыста ћалып, атым џмытылатын едi. Бљгiн сiздер сияћты тамаша адамдар алдында с%йлеп тџрмауым ыћтимал едi. Ол кiсi 1958 жылы %мiрден %ттi. Мен ол кiсiнi ешћашан џмытћаным жоћ. Џмытпаѕандыћтан да, ол кiсiге арнап, “Ћаламгер жќне оныѓ достары” деген эпистолярлыћ роман жаздым. Ол роман Нџртай Сабильянов сияћты асыл азаматтыѓ демеушiлiк к%мегiмен 2000 жылы жарыћћа шыћты… Нџртай бауырыма мыѓ рахмет. Ал, бџдан бџрын, 1970 жылы жарияланѕан “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” деген тџѓѕыш романымды Мџћан Иманжановћа арнадым. Џмытпасаѓыздар сол кiтаптыѓ бiрiншi бетiнiѓ еѓ жоѕары жаѕында петитпен басылѕан менiѓ арнау с%зiм бар. Дос деген, достыћ деген осы болар. Џстаздарды џмытпау керек. Мен “Егемен Ћазаћстанда” жарияланѕан бiр маћаламда бiрiншi кластан бастап, университет бiтiргенге дейiнгi ресми џстаздарымныѓ кiмдер болѕа-

Махаббат жыршысы нын айтћанмын. Ал айрыћша ѕана емес, мќѓгi есiмде ћалѕан ќдеби џстазым Мџћан Иманжанов екенiн сiздердiѓ алдарыѓызда атап айтуды %зiме љлкен мќртебе к%ремiн! 6 сџраћ: – <мiрде ћиналѕан кезiѓiз болды ма? Ћиындыћћа т%зе бiлу дегендi бiр с%збен ћалай айтар едiѓiз? – К%п ћой. Џлы Отан соѕысына ћатысћан 940 кљнде кљн сайын ћиналыста болдым. Соѕыстан соѓ университет бiтiрiп, ћызметке кiрiскеннен кейiн 3 жыл бойы пќтер ала алмай, жас келiншегiмдi жетелеп, жас балаларымды арћалап, Алматы к%шелерiн кезiп, жалдайтын пќтер iздеп жљрген кљндерде ћиналдым. 1960 жылдардыѓ бас шаѕында, “Ћазаћ ќдебиетi” газетiнiѓ бас редакторы болѕан кезiмде, топшыл, жiкшiл жазушылардыѓ сойылын соћпаѕаным љшiн жазыћсыз ћызметiмнен босатылып, Ћазаћстан Компартиясы Орталыћ Комитетiнiѓ секретариатында менi партиядан шыѕару туралы џсыныс жасалып, таѕдырым таразыѕа тљскен кљндерде ћиналдым. Ал бџл сџраћтыѓ: “Ћиындыћћа т%зе бiлу дегендi бiр с%збен ћалай айтар едiѓiз?” деген б%лiгiне келсем, оѕан бiр с%збен айта алмаймын. Т%рт с%збен айтуыма болады. Ол: “Сабыр тљбi – сары алтын” деген с%здер. 7 сџраћ: – Сiз жарыѓызбен жарты ѕасырдан астам ѕџмыр кешiпсiз. К%зiндей ѕып саћинасын таѕып, сезiмiн љкiлеп џстаѕан Естайдыѓ махаббаты мен %з сезiмiѓiздi салыстыра алар ма едiѓiз? – Жљректегi сезiмдi салыстыруѕа болады. Бiраћ, сол сезiмдi мџра етiп халыћћа ћалдыру жаѕынан Естайѕа iлесе алмаймын ба деп ћорћамын. <йткенi Естай – ќрi аћын, ќрi ќншi, ќрi композитор. Ол кiсi “Ћорлан” деген %леѓ жазып, оѕан ќн шыѕарды, оны %зi орындады. Бџл ќн ћазаћ халћыныѓ ћџлаѕына кiрiп, жљрегiне сiѓiп кеттi. Радиодан кљнi бљгiнге дейiн айтылады. Жер-жердегi ойын-сауыћтарда шырћалады. Бiр ѕасыр шырћалып келдi. Талай ѕасыр шырћала бередi. Ал мен ќншi де, аћын да, сазгер де емеспiн. Ћара с%з сапырѕан ћатардаѕы жазушы ѕанамын. Ћара с%з %леѓ мен ќннiѓ ћасында жiп есе алмайды: бiр рет оћылады да ћалады. Менiѓ “Халима” деген кiтабым %леѓ болып оћылмайды, ќн

Ћайсар Ќлiм болып айтылмайды – бiр оћыѕаннан кейiн џмытылады. Мiнеки, менiѓ Естайѕа iлесе алмайтын себебiм осы. Мен прозалыћ “Халимадан” басћа “Мџѓды маћамдар” деген атпен жан жарыма арналѕан саѕыныш сарындарын 2000 жолдан аса %леѓ етiп жаздым, Петрарканыѓ Лаураѕа арнаѕан сонеттерiне џћсайды. Егер бiр композитор сол 2000 жолдыѓ 2-3 шумаѕын алып, “Халима” деген ќн шыѕарса, мен мќѓгi баћытты болар едiм! 8 сџраћ: –”Ауыл жылына” байланысты ауылдыѓ саясиќлеуметтiк жаѕдайын жаћсарту љшiн неден бастауымыз керек? – Ауыл шаруашылыѕы мќселесiмен арнайы шџѕылданып келе жатћан ѕалымдар, мамандар, басшылар бар! Бџл сџраћћа менен г%рi сол кiсiлер толымды жауап берер деп ойлаймын. 9 сџраћ: – Жазушы халыћтыѓ жан ашыры десек, ел азаматы ретiнде жердiѓ сатылуына ћалай ћарайсыз? – Жер сатып кљн к%рудiѓ керегi жоћ. Жер мемлекет меншiгi болып ћалуы керек. Бџл ж%нiнде мен “Сатпаѓдар жердi, сатпаѓдар!” деп Парламентке жолдаѕан хатымда айтћанмын. Соныѓ соѓѕы екi шумаѕын (хат %леѓмен жазылѕан) оћып берейiн: Жанашыр, жаћын ћандас боп Елдiѓ ћамын жесеѓдер: Аруаћтарыѓ сотћа ертеѓ Тартылмасын десеѓдер: Уа, депутат, жарандар! Сатпаѓдар жердi, сатпаѓдар. Ќдiлдiк туын к%терiп, Сенiмiн елдiѓ аћтаѓдар. (08.07.1999 ж.) Мен ќлi осы пiкiрiмдемiн: – Жер – халыћтiкi, халыћтыѓ иесi – мемлекет. 10 сџраћ: – Сiздiѓ к%ѓiлiѓiзде жазушы болсам деген ой ћай уаћытта џялады? – Мен %леѓдi 14 жасымнан бастап жаздым. Бќлкiм, сол кезде аћын болсам деп ойлаѕан болармын. Ол кезде “жазушы”, “драматург” деген с%здерден толыћ тљсiнiгiм болмай-

Махаббат жыршысы тын. Абай – аћын, Жамбыл – аћын. Аћыннан басћа творчестволыћ ћызмет бар деп бiлмейтiнмiн. 11 сџраћ: – Генерал Панфилов, Т.Тоћтаров, М.Fабдуллиндер есiмiн жас џрпаћ жадында жаѓѕырту маћсатында естелiк кiтап жазуды ћолѕа алу ойыѓызда бар ма? – Жоћ. Жазѕанмен оны шыѕаратын аћшам жоћ. Айына 16000 теѓге зейнетаћы аламын. Оныѓ 10000 пќтераћыѕа, 6000 дќрiге кетедi. 6 рет инфаркт болѕанмын. Кљнiне 20 шаћты тљйме дќрi iшемiн. Тамаѕым балаларымныѓ мойнында. Менi баѕуѕа алѕан џлым 6-7 айдан берi жџмыссыз отыр. Жалѕыз келiннiѓ тапћан-таянѕанын б%лiп жеп, ћанаѕат ћыламыз. Жылына 180000 теѓге Президенттiк стипендия аламын. Ол да ћолымызѕа желтоћсанныѓ 31 кљнi немесе келесi жылдыѓ басында тиедi. Оны ала сала ќр тљрлi ћарыздарыѓа б%лiп бересiѓ. Осы себептерден жаѓа кiтаптар жаза алмайсыѓ. Бџрын жазылып, шыћпай ћалѕан кiтаптарымыз (барлыћ жазушыларды айтамын) љйiмiзде љйiлiп жатыр. Бџл сџраћћа “жоћ” деп жауап беретiн себебiм сол. 12 сџраћ: – Аћићаттыѓ аћ семсерi – Бауыржан Момышџлыныѓ ел бiлмейтiн сырын тiлге тиек етсеѓiз. – Баукеѓнiѓ ел бiлмейтiн сыры ћалмаѕан да шыѕар. <з бiлетiнiмдi мен “Аћићат пен аѓыз” романында айтћанмын. Айтћан сияћтымын. 13 сџраћ: – Еѓ сљйiктi аћындарыѓыз? – Махамбет, Абай, Сџлтанмахмџт, Жамбыл, Iлияс Жансљгiров жќне Ћасым Аманжолов. Бергi аћындардыѓ бќрiн ћџрметтеймiн. Аћын дегендер асыл с%здiѓ пайѕамбарлары ѕой! 14 сџраћ: – Адам бойындаѕы еѓ асыл ћасиет деп ненi танисыз? – Ар мен џят. Екiншi с%збен айтћанда адамгершiлiк пен азаматтыћ. 15 сџраћ: – Аћсаћал адам ретiнде %мiр ћџндылыћтары туралы келер џрпаћћа ћандай %сиет айтар едiѓiз? – Араћ iшпеѓдер, темекi тартпаѓдар, СПИД-ке шал-

Ћайсар Ќлiм дыћпаѓдар, нашадан аулаћ болыѓдар! – дер едiм. С%йтiп, џлт санын %сiре берiѓдер! – дер едiм. Џсаћ џлттар %мiрден %шiп кетедi. Ћазаћ џлтын к%бейтiп жер бетiнде мќѓгi саћтаѓдар дер едiм. 16 сџраћ: – Сiздiѓ заѕип кейiпкерiѓiз Ќдiлжан “Мерген ћыз” деген %леѓ шыѕарады. Осы %леѓ Ќлияѕа арналѕан ба? – Менiѓ кейiпкерiм Ќдiлжан Хасенов (шын аты Ќдiлхан Ћџсайынов) 1943 жылы 9 ћаѓтарда немiс танктерiмен жекпе-жек шайћаста к%зiнен айрылып, заѕип болып ћалды. Ол кiсi менiѓ зеѓбiрегiмнiѓ к%здеушiсi едi. Сол џрыста бљкiл зеѓбiрек расчетынан мен ѕана тiрi ћалдым. Ал Ќлия 1944 жылы 15 ћаѓтарда оћћа џшты. Ол ћызмет еткен 54-атћыштар бригадасы мен бiздiѓ 100-атћыштар бригадасы бiр армияныѓ (3 екпiндi армияныѓ) ћарамаѕында болып, ћарайлас жљргенiмiзбен, бiз ол кезде Ќлияны бiлгенiмiз жоћ. Бiздiѓ бiлетiнiмiз Мќншљк ћана болатын. “Мќншљк – мерген пулеметшi” деген бригадалыћ газетте шыћћан маћаланы бќрiмiз де оћыѕанбыз. Мќншљк 1943 жылы 15 ћазанда опат болды. Мќншљктiѓ батыр болѕан хабарын Ќдiлжан (Ќдiлхан) госпитальда жатып естiген. Сондыћтан оныѓ “Мерген ћыз” деген %леѓi Мќншљкке арналѕан болуы тиiс. Ал сол ћањарман азамат (Ќдiлжан) 60 жыл жарыћ дљниенi к%рмей %мiр сљрiп, жасы 81-ге ћараѕанда, биыл 16 ћаѓтарда <скемен ћаласында %мiрден %ттi. Мен ћайѕырып, жеделхат жолдадым. 17 сџраћ: – Махаббат мќѓгiлiк дегендi к%п айтасыз. <зiѓiз бiраз адамѕа деген сезiмiѓiз жайында да ой ћозѕайсыз. Осыны ћалай тоѕыстырар едiѓiз? Ќлде махаббат бiрнеше адамѕа арнала бере ме? – Махаббаттыѓ мќѓгiлiк екенi рас. Жер бетiнде адамзат ћанша %мiр сљрсе, махаббат та сонша %мiр сљредi. Ал мен жеке адамдардыѓ махаббаты мќѓгiлiк болуын айтамын. Жеке адамдардыѓ махаббаты мыѓ тљрлi. Мен бџрын махаббатты љш топћа б%лген едiм. Ендi бљгiн сiздердiѓ алдарыѓызда љш емес, т%рт топћа б%лгiм келiп отыр. Олар ћандай? 1. Бала махаббат. 2. Шала махаббат. 3. Шын махаббат. 4. Мќѓгiлiк махаббат. Бала махаббатты жџрттыѓ бќрi басынан кешiредi. Осын-

Махаббат жыршысы да отырѕан ересектердiѓ iшiнде бала махаббатћа соћпай %ткендерi кемде-кем, тiптi, жоћ та шыѕар. Ќркiмнiѓ ќйелi ћыз кездегi басћа бiреудiѓ ѕашыѕы болады. Бiраћ, кейiн еркек те, ќйел де бiр-бiрiнен бала махаббатын жасырады. “Саѕан ѕана ѕашыћ болдым” дейдi. Жљректегi бала махаббаттыѓ кiшкентай шоѕы тџтанып, љлкен махаббатћа айнала алмайды. Уаћыт, жаѕдай, тџрмыс оны %шiрiп тастайды. Шала махаббатты осы кљнгi жастардыѓ к%бi бастарынан кешiрiп жљр: љйленiп алып, ажыраса салу – шала махаббаттыѓ салдары. Ал шын махаббат – екi адамныѓ бiрiн-бiрi сљйiп ћосылып, бiр-бiрiне %мiрден %ткенше сљйiспеншiлiктерiнiѓ %шпеуi. Сыѓары %лгеннен кейiн тiрi ћалѕанныѓ екiншi адамѕа ћосылып, ћайта тџрмыс ћџруы. Бџлар, бiр-бiрiне сай болса, алѕашћы махаббат %шiп, џмытылды. Оныѓ ћоламтасынан жаѓа махаббат тџтанады. Бiраћ ол шын махаббатћа айнала ма, жоћ па – оны таѕдыр бiледi. Мќѓгiлiк махаббат сыѓары %лгенде де %шпейдi, сол лаулаѕан ћалпында ћалады. Ешбiр еркек %лген ќйелiне ѕашыћ болмайды. Жаѓа жарѕа к%з сљзедi. Ал мен ќйелiме тiрi кљнiнде %мiр бойы ѕашыћ болып %ттiм. Ол кiсiге %лгеннен кейiн де ѕашыћпын! Ол кiсiнi ойлап кљн сайын оѕан арнап %леѓ жазамын. Ал ќйелiм, ћыз кезiнде ауырып, бiр жарым жыл Москва ауруханасында жатћанда %лiп ћалатын шыѕармын деп ойлап, “%зiѓе серiк болатын ћыз iзде” деп маѕан хат жазды. Сол кезде Меѓтай мен Ботаг%зге к%з салѕаным рас. Бiраћ, бџл наѕыз махаббат емес, сџлу ћыздарѕа ћџмарту, џмсыну, ынтыѕу ѕана болатын. Наѕыз махаббат емес, махаббат жолындаѕы барлау (разведка любви) ѕана болатын. Бџл ћыздарѕа шыѕарѕан %леѓдерiмдi Москвадаѕы ћызыма жiберiп, махаббат барлауыныѓ барысын мќлiмдеп отырдым. Еѓ соѓында %зiнен %зге ешкiмге керек емес екенiмдi айттым. Сол соѓѕы екi ћыздыѓ уќде берген жiгiттерi болѕанына кљнi бљгiнге дейiн ћуанамын. Егер, ћара басып, сол екеуiнiѓ бiрiне љйленiп ћалсам, олардыѓ бiрде-бiрi маѕан Халимадай он саусаѕынан %нер тамѕан жар, ќдеби серiк бола алмас едi. Менiѓ баћытыма бiр жарым жылдан кейiн “Екiншi топтаѕы мљгедек” деген аныћтама алып, ауруханадан шыћты.

Ћайсар Ќлiм Екеумiз ћосылып, 54 жыл бойы базарлы, баћытты %мiр сљрдiк. 18 сџраћ: – Ћасым Ћайсеновтi соѕыс ардагерлерi iшiндегi ерекше тџлѕа десе, ћосылар ме едiѓiз? Партизан ардагерлер туралы пiкiрiѓiз ћандай? – Ардагерлердi екi топћа б%луге болады. Бiрiншiсi – ћалыпты армия (регулярная армия) ћатарында жаумен соѕысћандар. Екiншiсi – жау тылында жљрiп соѕысћандар. Екеуiнiѓ жаѕдайы екi басћа. Бергi жаћта жљрген бiз “Тамаћ – байдан, %лiм – ћџдайдан!” дегендей кљйде болдыћ. <йткенi бiзге азыћ-тљлiк, киiм-кешек, ћару-жараћ артымыздан келiп жатты. Жаћсы к%рген ћыздарымыздан да хатты жиi алып тџрдыћ. Оћћа џшсаѓ – љйiѓе “ћара ћаѕаз” барады. Ата-анаѓ %лгенiѓдi бiледi. Ал, арѕы жаћта соѕысћандарда мџндай “игiлiктердiѓ” бiрi де жоћ. Киiм-тамаћты %зiѓ тауып, ћару-жараћты жаудан %зiѓ тартып алуыѓ керек. Бергi жаћтаѕыдай ерегескен екi ќскердiѓ арасын б%лiп жататын алѕы шеп жоћ. “Ориентир №1, пять снарядов, беглый огонь!” – деген команда бойынша оћ атып, жауды жамсата алмайсыѓ. Ал партизандар болса, жауды %зi iздеп барып жоюы керек. Орманѕа барып тыѕылып, жан саћтау ћажет. Џлы Отан соѕысы кезiнде осындай жаѕдайда бiр миллионнан астам адам жау тылында фашистермен соѕысты. Олардыѓ 230-дан астамына Совет Одаѕыныѓ Батыры атаѕы берiлдi. Сол партизандардыѓ ћатарында 3500 ћазаћ жауынгерлерi болды. Олардыѓ бiрде-бiрi жоѕары атаћћа iлiнген жоћ. Жоѕарѕы ћолбасшыныѓ бџйрыѕы бойынша ћалыпты армияныѓ шабуылы кезiнде Днепрден %ткен ќрбiр жауынгерге Совет Одаѕыныѓ Батыры атаѕы берiлуге тиiс едi. Партизан Ћасым Ћайсенов 20 адамды ћайыћћа отырѕызып, арѕы жаѕаѕа %ткiздi. Арѕы жаѕада партизан емес, ћалыпты армияныѓ жауынгерлерiмен бiрге жаумен соѕысты, жараланды. Ћайсенов арѕы жаѕалауѕа %ткiзген жауынгерлердiѓ бќрi Совет Одаѕыныѓ Батыры атаѕын алды. Ќрi партизан, ќрi жауынгер Ћайсенов атаусыз ћалды. Ћазаћстан Тќуелсiздiк алѕаннан кейiн ѕана осы еѓбегi

Махаббат жыршысы ескерiлiп, оѕан Халыћ Ћањарманы атаѕы берiлдi. Бџл дџрыс болды. Ал ендi партизан-жауынгерлер туралы %з пiкiрiм мынандай: Екi т%мпешiктiѓ арасында иiрiлiп, ирелеѓдеп кљнге ћыздырынып жатћан ћалыѓ жылан болады. Олардыѓ шетiнде оћ жыландар атылып, бiр жерден екiншi жерге шаншыла тљсiп жатады. Бџларды ордалы жыландар деп атайды. Партизандар сол ордалы жыланныѓ љстiн жалаѓ аяћ кешiп %ткен адамдарѕа џћсайды. К%п жыланныѓ бiрi болмаса бiрiнiѓ жалаѓ аяѕыѓнан шаѕып алуы мљмкiн. Жылан шаћса – %лесiѓ. <лген партизандар да к%п. Солардыѓ тiрi ћалѕандарыныѓ бќрiн ерен ерлер деп есептеймiн. (<зiм жыланнан ћатты ћорћамын). 20 сџраћ: – 200-ден астам дос-жараным бар депсiз бiр интервьюiѓiзде. Достыћ пен жолдастыћ туралы %з пiкiрiѓiз. Достыћ пен жолдастыћ туралы пiкiрлерiм “Автопортрет” деген кiтабымда (1977) айтылѕан. Содан ћарауѕа болады. 21 сџраћ: – Кезiнде аты аѓызѕа айналѕан џлы кiсi Ыбырай Жаћаев жайында жас џрпаћћа ћандай естелiк айтар едiѓiз? – Ол кiсiнi мен екi рет к%рдiм. Бiрiншi рет 1944 жылы майданнан делегация басћарып келгенiмде. Ћазаћстан бiздiѓ дивизияѕа 60 тонна кљрiш, 40 тонна балыћ сќлемдеме бердi. Кљрiштi Ћызылорда облысыныѓ Шиелi ауданынан, балыћты Арал ћаласынан алдыћ. Осыныѓ бќрiн џйымдастырып, вагонѕа тиеп беруiне Алматыдан ол кездегi Халыћ комиссарлары Кеѓесi, кейiн Министрлер Советi т%раѕасыныѓ орынбасары Ћонаев деген кiсi болды. (Д.А.Ћонаев кейiн Совмин т%раѕасы, Ћазаћстан Компартиясы Орталыћ комитетiнiѓ бiрiншi хатшысы болды). Бiздi Алматыда ћабылдаѕан да сол кiсi болды. <зiмiздiѓ туѕан аѕамыздай болып к%рiндi. Сол кiсi Ћызылорда обкомыныѓ бiрiншi хатшысы Раћымбай Т%лебаев деген кiсiге телефон соѕып, бiздi тапсырды. – Шаруаларын тез бiтiр. Ћарындары ашып ћалмасын! – дедi. Бiз Ћызылордадан майданѕа аттанарда Ћонаев аѕамыз телефон соѕып, бiзбен ћоштасты.

Ћайсар Ќлiм – Жолдарыѓ болсын, ћалћаларым. Аман-сау елге оралыѓдар! – дедi. Елден бiз апарѕан астыћ “Ћонаев кљрiшi” аталып кеттi. Сол кљрiштiѓ ћалдыѕынан 1945 жылы 9 майда – Жеѓiс кљнi Берлинге таћау Висмар деген ћалада палау басып жедiк. Алматыдан шыѕып, сол аћ кљрiштi алу љшiн Ћызылорда облысыныѓ Шиелi ауданына келгенiмiзде, бiздi “Ћызыл ту” деген колхоздыѓ бригадирiнiѓ љйiне тљсiрдi. Аты Ыбырай, фамилиясы Жаћаев деген жасы 50-лерге келiп ћалѕан кiсi екен. Сом денелi, сабырлы, ойлы ћоѓыр к%здерiнен ќлдебiр мџѓ таралѕандай едi. С%йтсек ол кiсiнiѓ Аћылбек деген љлкен џлы 1941 жылы немiс фашистерiнiѓ оѕына џшћан екен. Бiздi сол Аћылбегiндей к%рiп аялады. – Iшiѓдер, жеѓдер, ћараћтарым! – деп љнемi ћамћорлыћ жасап отырды. Тiзесiнде отырѕан кiшкентай баланыѓ шашынан ћайтаћайта иiскеп: – Ендi мiне, мынау Сейiтбек деген жаманныѓ ер жетiп, адам ћатарына ћосылуын кљтiп отырмыз, – дедi. Содан 36 жыл кейiн Ыбекеѓдi – Ыбырай Жаћаевты екiншi рет к%рдiм. Бауыржан Момышџлына Совет Одаѕыныѓ Батыры атаѕын берудi сџрап, Л.И.Брежневке ћазаћ халћыныѓ атынан жазылып, Fабит Мљсiрепов, Талѕат Бигельдинов, Ќди Шќрiпов ћол ћойѕан хатћа екi мќрте Социалистiк Еѓбек Ерi, Мемлекеттiк сыйлыћтыѓ лауреаты, “Аћ кљрiштiѓ атасы” аталѕан атаћты Ыбырай Жаћаевћа ћол ћойдыру љшiн Шиелiге бардым. Оѕан дейiн Жамбыл облысыныѓ Мойынћџм ауданында тџратын екi мќрте Социалистiк Еѓбек Ерi Жазылбек Ћуанышбаевћа соѕып, ћол ћойдырып алѕанмын. Бџл 1980 жылы едi. Ыбырай Жаћаевтыѓ љйiне барып, сќлем бергеннен кейiн мен %з ж%нiмдi айттым. 1944 жылы майданѕа ћайтып бара жатћанда ол кiсiнiѓ љйiнде болып, дастарћанынан дќм татћанымды баяндадым. Ћџлаѕы ж%ндi естiмейдi екен. Ол кезде Ыбекеѓ 91 жаста болатын. Ћасында отырѕан жiгiт менiѓ айтћан с%зiмдi дауыстап ћџлаѕына айтћаннан кейiн, Ыбекеѓ маѕан ћџшаѕын жайды. Мен орнымнан тџрып алдына бардым. Ыбекеѓ менi ћаусыра ћџшаћтап, екi бетiмнен, содан соѓ маѓдайымнан сљйдi. Сљйдi де:

Махаббат жыршысы – Сен менiѓ Аћылбегiм екенсiѓ ѕой, – деп ћасына отырѕызды. – Мынау сонда сендер келгенде, аяѕы жаѓа шыѕып, жљгiрiп жљрген боћмџрын Сейiтбегiѓ. Ћазiр бџл колхоздыѓ бiр бiлдей азаматы болды, – деп, сол жаѕында отырѕан, жаѓа менiѓ с%зiмдi ќкесiнiѓ ћџлаѕына жеткiзген жiгiттi нџсћады. Ас iшiп болѕаннан кейiн мен Ыбекеѓнiѓ алдына апарѕан ћаѕазымды жайып салдым. Бауыржанѕа Совет Одаѕыныѓ Батыры атаѕын беру туралы жазылѕан хат екенiн айтып: – Осыѕан ћол ћоясыз ба? – дедiм. – Е, неге ћоймайын – Бауыржанѕа ћоймаѕан ћол жерде шiрiсiн де! – деп ћаламды ћолына алды. Оныѓ жуан саусаћтарыныѓ арасына ћыстырылѕан ћалам тебен ине сияћты болып к%рiндi. Сол “иненiѓ” џшын ћаѕазѕа тiреп, сќл ћалтыраѕан ћолымен љлкен ќрiптермен бадырайтып: “Жаха…” деп жазды да, ар жаѕын иректей салды. Ыбырай Жаћаевтыѓ жќне басћа ћазаћтыѓ џлы азаматтары ћолдары ћойылѕан сол хаттыѓ екiншi данасы менiѓ %з архивiмде, љйде, кљнi бљгiнге дейiн саћтаулы тџр. Ал Нџртай Сабильянов шыѕарып берген (2000 ж.) “<мiр %рнектерi” кiтабыныѓ 565-584 беттерiндегi “Ћоштасу” деген очерк-эссе Ыбырай Жаћаевћа арналѕан. 22 сџраћ: – “Махаббат жыры” шыѕармаѓыздаѕы Ермек пен Лќйла %мiрде болѕан жандар ма едi? – Болмаѕан. Болуы тиiс ћой деген ойдан туѕан. Ол ойѕа жетелеген бiздiѓ 100-атћыштар бригадасында ћызмет еткен ерлi-зайыпты майор Мќулен Исин мен капитан Мариям Сырлыбаева болды. Екеуi екi ротаныѓ командирi болып, ћызмет еттi. Ћџдай саћтап, елге екеуi де аман оралды. 23 сџраћ: – Мќншљк, Ыбырайым, Ќбiлћайыр ж%нiнде таѕы бiр толѕанып, љлкен кiтап жазуды ойланып жљрген жоћсыз ба? Жќне балаларыѓыз туралы айтсаѓыз. Бџл сџраћтыѓ бiрiншi б%лiмiнiѓ жауабын жоѕарыда айтћан сияћты едiм. Алайда сџраћ иесi нќумез болмасын. Айтайын. Бџл сџраћта аталып отырѕан Мќншљк Мќметова – пулеметшi, Ыбырайым Сљлейменов – атаћты мерген, Ќбiл-

Ћайсар Ќлiм ћайыр Баймолдин – 10-шi атћыштар бригадасыныѓ командирi. Љшеуi де менiѓ ћаруластарым. Осылар, 100 бригаданыѓ жќне сол бригада негiзiнде ћџрылѕан 1 Брест атћыштар дивизиясыныѓ (Баймолдин осы дивизияныѓ командирi болып жљргенде оћћа џшћан) басћа да ћањармандары ж%нiнде љлкен роман жазу ойымда болѕан едi. Оѕан арнап к%п материалдар да жинаѕанмын. Бiраћ жаза алмадым. Жазбаѕаным: Бџрын кiтабыѓды мемлекет шыѕарып берушi едi. Оныѓ љстiне љйiп-т%гiп ћаламаћы т%лейтiн. Ћазiр ол жоћ. Бџрын газет-журналдарѕа маћала жазып, радио мен теледидардан с%з с%йлесеѓ – ќрћайсысы ћаламаћы т%лейтiн. С%йтiп, ћолыѓ не ернiѓ ћимылдаса болды, ћалтаѓа сылдыр, сыћыр ћаѕып, аћша кiрiп жататын. Ћазiр – ол жоћ. Бџрын стимул (ынталандыру) деген берекелi с%з – термин бар едi. Ћазiр ол с%з жоѕалды, жойылды, ћолданудан шыћты. Мiнеки, ћазiр жазушылардыѓ атаѕы %шiп, жазѕаны – жарияланбай, ойлаѕаны ћаѕазѕа тљспей жатћан себебi сол. Ќйтеуiр, жазушы деген атћа мќзбiз. Бiраћ, атаћ ас болмайды. Ћазiр демеушiѓ болса ѕана, кiтабыѓ жарыћћа шыѕады. Бiреу љшiн бiреу %з ћалтасындаѕы аћшасын неге шыѕарады? Шыѕармайды. Ол љшiн ќдебиеттi ардаћтайтын аса бiр дархан адам болуы керек. Сондай сирек дархан жiгiттердiѓ бiрiн маѕан таѕдыр ойда жоћтан кездестiрдi. Нџртай Сабильянов деген жiгiт %зi келiп, %з ћалтасынан 1 миллион теѓге аћшасын шыѕарып, менiѓ “Ћаламгер жќне оныѓ достары” деген эпистолярлыћ романым мен “<мiр %рнектерi” деген ќдеби кљнделiктерiмдi шыѕарып бердi. Алѕашћысы – жоѕарыда аталѕан џстазым, жазушы Мџћан Иманжанов туралы кiтап. Екiншiсi, “Егемен Ћазаћстанда” жарияланѕан маћаласында университет профессоры Ќбiлфайыз Ыдырысов “осы заманныѓ “Ћџраны” деп баѕалаѕан мына кiтап – “<мiр %рнектерi”. Ќрине, мен мџны “Ћџран” деп есептемеймiн. Ал жџрттыѓ пiкiрiне жќне тосћауыл бола алмаймын. Осы екi кiтапты Нџртай шыѕарып бергеннен кейiнгi к%рген ћорлыѕымды айтайын. Ћазiр кiтап сататын мемлекеттiк магазин жоћ. Жеке меншiкте ѕана бар. Олар бiр кiтабыѓныѓ љстiне 30-40 пайыз љстеме ћойып сатады. Сонда менiѓ 500 теѓгелiк “Ћаламгерiме” 650-700, ал 600 теѓге

Махаббат жыршысы тџратын “<мiр %рнектерiне” 780-840 теѓге баѕа ћояды. Кейбiр дљкендер “Сiздiѓ кiтаптарыѓыз %тедi” деп ќр кiтаптыѓ баѕасын 1000 теѓгеге жеткiзедi. Ондай ћымбат кiтапты ћазiр кiм алады? Алмайды. Сонымен кiтаптарым љйiлiп љйде жатыр. Менi мектептер мен университеттер љнемi кездесуге шаћырады. Былтыр 3 мектепте жќне Абай атындаѕы педагогикалыћ университетте болдым. Университетте болѕан кездесуде с%йлеген с%зiм “Ќппаћ ћардай аћ махаббат болсын!” деген таћырыппен “Жас Алаш” газетiнiѓ екi н%мiрiнде басылды. (Ћаламаћы берген жоћ). Ал биыл Ћарасай ауданындаѕы Б.Соћпаћбаев атындаѕы, Iле ауданындаѕы М.Маћатаев атындаѕы, Алматыдаѕы М. Ќуезов атындаѕы №128 жќне №17 орта мектептерде болдым. Мiне, бљгiн сiздердiѓ Ќлия Молдаѕџлова атындаѕы орта мектепке келiп отырмын. Бџл менiѓ биылѕы кездесуге келген бесiншi мектебiм. Мiне осы мектептерге барарда менiѓ 2 кiтабымды сатып алыѓдар деп саудалассам, бќлкiм, олар алар да едi. Сонда менiѓ ћалтама 22-25000 теѓге аћша тљсер едi. Оѕан џяласыѓ. Мџѕалiмдердiѓ аћшасы аз ѕой деп аяйсыѓ. Џялатыныѓ халыћ жазушысы деген дардай атаѕыѓ бар, ћауѕадай саћалыѓ бар (кќрi екенiмдi айтћаным ѕой). Кейбiр ћаламгерлерге џћсап, кiтаптарымды к%терiп, аудан, облыс ќкiмдерiнiѓ алдына бара алмаймын. Сырћатпын. 6 рет инфаркт болѕан кiсiмiн. Сондыћтан бљгiн %здерiѓiзге келген сияћты, сыпайы-салтаѓ келiп, жџртты жiгерлендiрiп, %зiѓ шаршап, бiр жаѕынан ћан ћысымыѓ к%терiлiп, љйге ћайтасыѓ. Мiне, мџндай жаѕдайда ћалай кiтап жазарсыѓ?! Ћазiргi Ћџдай – нарыћ. Сiз бен бќрiмiз ћазаћтыѓ џлымыз, ћызымыз, нарыћтыѓ ћџлымыз. Ћџдайды ћарѕаудан басћа ћолмыздан келерi жоћ. Ал ендi %з балаларым туралы сџраћћа келейiн. Соѕыста жљргенде: “4 снаряда, беглый огонь!” деген команданы к%п орындаѕан едiм. Содан ба, ќйтеуiр 4 бала к%рдiм (2 ћыз, 2 џл). 5 немерем бар. Ш%берем бiреу едi, кеше 20 сќуiрде Ташкентте екiншi жиеншар ш%берем %мiрге келдi. Бџрын 5 рет ата едiм, ендi 2 рет баба болдым. Екi мќрте Социалистiк Еѓбек Ерi деген сияћты.

Ћайсар Ќлiм Љлкен џлымныѓ ћолында тџратынымды, бiраћ оныѓ ћазiр жџмыссыз ћалѕанын жоѕарыда айттым ѕой. “Басћа балаларыѓыз болыспай ма?” деген сџраћ туады. Болысады: бiреуi ет пен сљт, бiреуi – бал, бiреуi балыћ ќкелiп берiп тџрады. Анда-санда. Љнемi емес, ќрине. Сондыћтан бџл Норвегияныѓ немесе Голландияныѓ Иракћа к%рсетiп жатћан парасаттыћ к%мегi (гуманитарлыћ помощь) сияћты. Бiраћ, бќрiне де ризамын. Бiз материалдыћ жќне рухани байлыћ деймiз. Осы екеуiнен %зге байлыћ бар деп бiлмеймiз. Мен осы екеуiнiѓ љстiне џрпаћ байлыѕы деген жаѓа термин (немесе с%з тiркесi) ћоссаћ ж%н болар едi деп ойлаймын. Сонда адамныѓ (адамзаттыѓ) екеу ѕана емес, љш байлыѕы болады. <згеше љш баћыты деп атауѕа да келедi. Кешегi Џлы Отан соѕысында менiѓ 1922 жылы туѕан 19 жастаѕы ћџрдастарым ћыршынынан ћиылып кеттi. Сырбай Мќуленов екеумiзден басћасы. (Сафуан мен Садыћбек соѕысћа барѕан жоћ. Олардыѓ ќкелерi колхоз бастыѕы болѕан). Сол сџрапыл соѕыстан аман ћалып, осындай љш байлыћћа ие болѕаныма мыѓ шљкiршiлiк етемiн. Ал менiѓ “Махаббат, ћызыћ мол жылдар” романымда Тана деген ћыз бар. Бiлетiн боларсыздар. Ербол екеуi 3 тљн бiрге жатып, ешћандай секс жасамай, таза ћалыптарында ажырасады. Бџл шын болѕан оћиѕа едi: Ербол – автордыѓ %зi де, Тана – Тџрсын деген ћыз болатын. Сол Тџрсынныѓ ћазiр он баласы, 27 немересi бар. “Ардаћты Ана” жќне “Ћазаћстан оћу аѕарту iсiнiѓ љздiгi” атаћтары бар. Ћазiр Семей ћаласында тџрады. <з балаларым к%п болмаса да, кейiпкерлерiмнiѓ, оћырмандарымныѓ жан-жаћты болѕандарын жќне ћуаныш етемiн. Осы ћуанышпен бџл сџраћћа жауаптыѓ аяћталуын ж%н к%ремiн. 19 сџраћ: – Сана мен махаббаттыѓ бiр-бiрiне баѕынбай, мойындамай кететiнiн ћалай тљсiндiрер едiѓiз? – Мен бџл сџраћћа толыћ жауап бере алмаймын. <йткенi Заманбек Нџрћадiлов сияћты махаббат ѕылымыныѓ профессоры емеспiн. Махаббат деген џлы џстаздыѓ ћатардаѕы ћарапайым шќкiрттерiнiѓ бiрi ѕанамын. Оныѓ љстiне екi ќйел алып немесе бала-шаѕасымен екi ќйелiмдi тастап, жаѓа жас ќйел алып к%ргенiм жоћ. 80 жас-

Махаббат жыршысы ћа жеткенше бiр ќйелмен ѕана %мiр сљрдiм. Бџл сџраћтыѓ толыћ жауабын сол кiсi берер. Шќкiрт, студент, аспирант емес, доктор ѕой! 24 сџраћ: – Ћазаћстандыћ ћолбасшылар туралы материалдарыѓызды жинаћтап мектепте оћытылатын ќскери дайындыћ оћулыѕына енгiзу ойыѓызда жоћ па? – Ол менiѓ шаруам емес. Басћалардыѓ iсi. Керек болса – кiргiзер, кiргiзбесе жќне мейлi! 25 сџраћ: – <зiѓiзге ерекше џнайтын ауыз ќдебиетi кейiпкерлерiн атап %тсеѓiз. – К%п ћой. Ћобыланды мен Ћџртћа, Алпамыс пен Гљлбаршын, Ертарѕын мен Аћжљнiс, Ћыз Жiбек пен Т%леген, Ћозы мен Баян, Ћамбар мен Назым, Жиренше мен Ћарашаш, Аяз би, Ер Т%стiк, Керћџла атты Кендебай, Кљнiкей ћыз, Ер Ћосай, Алдарк%се, Ћожанасыр, т.б. 26 сџраћ: – Бауыржан атаныѓ ќскери тойын басћарѕан Ћаллекей туралы не айтар едiѓiз? – Театр сахнасынан к%рдiм. Тџлѕалы тамаша артист. Ћџйып ћойѕандай Абайдыѓ %зi дерлiк сом алтын сияћты кiсi едi. Жанына жаћындап к%ргенiм жоћ. Баукеѓнiѓ (Момышџлыныѓ) “Ћалыбек аѕа” деген мынадай %леѓi бар: Ассалаумалейкум Ћалыбекке, Аѕасыз жан жљрегiн ћиѕан к%пке. Хатыѓыз он алты жол келiп тидi, Майдандаѕы баурыѓа – жљрген шетте. Ћуанып хатыѓызѕа кеттiм жайнап, Iшiмнен айттым алѕыс аѕатайлап, Дџшпанмен жаѕаласып жљрген кезде, Жалѕыз с%з бауырым деген љлкен ћайрат. Ежелден ер тiлегi, ел тiлегi, Адал џл ер боп туса ел тiрегi. Ћол жайып шын ниетпен берген бата, Шаршаѕан жауынгерге – бел тiрегi.

Ћайсар Ќлiм 27 сџраћ: – Ћазiргi жас жазушылардыѓ жазѕанына к%ѓiлiѓiз тола ма? <зiѓiз љмiт артар ћандай жас жазушыларды атар едiѓiз? – Жас жазушылардыѓ кiтаптары шыћпай жатыр. Шыћћандарын алуѕа аћша керек. Оны оћитын к%з керек. К%зiѓ к%рсе, к%ѓiл керек. К%ѓiлiѓ соћса – уаћыт керек. Мџныѓ бќрi ћарт кiсiден табыла бере ме? Ћарт адам табиѕи байлыћтыѓ бќрiнен айрылѕан таћыр кедей емес пе? Кедейдiѓ ћолы неге жетедi? 28 сџраћ: – Театр ћойылымдары iшiндегi соѓѕы кездегi ћандай туындыларѕа жоѕары баѕа берер едiѓiз? Соѕыс таћырыбына пьеса жазбайсыз ба? – Театр к%рмегенiме к%п болды. Сырћатпын. Љйден џзап шыѕа алмаймын. Ал пьеса жазу ћолымнан келмейдi. Ол %те ауыр жанр. 29 сџраћ: – Арманыѓыз не? – Жеке басымныѓ арманы жоћ. Балалар, љрiм-бџтаћ %се жатар. Жалѕыз ѕана арманым: ћазаћ халћы араћ, темекi, СПИД, нашаћорлыћ дерттерiнен аман болып, тарихтан аты %шпейтiн љлкен халыћтар ћатарына ћосылса екен. Осыдан %зге арманым жоћ! 30 сџраћ: – Майдангер-публицист ретiнде %з шыѕармаларыѓызды Баубек шыѕармаларымен салыстырар ма едiѓiз? – Жоћ, салыстыра алмаймын. Баубектiѓ ќскери публицистикасы – лаулаѕан от, менiкi – ћораптыѓ оттыѕына сљйкеп тџтатылѕан бiр тал сiрiѓке ѕана. <леусiреген сiрiѓке отын лаулаѕан љлкен отпен салыстыруѕа келмейдi ѕой. Келмейдi. Мектеп џжымыныѓ жазып берген сџраћтарына менiѓ жазбаша жауабым осымен аяћталды. Ендi %зiмнiѓ 2-3 ауыз с%зiм бар. Соны айтуѕа рџћсат етiѓiздер. Бiрiншi с%з. Осы жиналысћа республикалыћ балалар газетi “Џланныѓ” бас редакторы Сџлтан Ћалиев iнiм ћатысып отыр. Ертеѓ, яѕни 1 мамыр кљнi жасы 60-ћа толады. Осы бiр кiшiпейiл, аћк%ѓiл атаћты балалар аћыны, халыћћа ћадiрлi асыл азамат iнiмдi туѕан кљнiмен шын жљректен ћџттыћтауыма рџћсат етiѓiздер.

Махаббат жыршысы Балалар! Ардаћты аѕаларыѓ шыѕарып отырѕан осы газетке к%птеп жазылыѓдар. Оѕан љзбей маћала жазып, %леѓдерiѓдi жiберiп тџрыѓдар. Бџл газет бџрын “Пионер” деп аталѕан болатын. Сонау Семей облысыныѓ тљкпiрiндегi “Аћбџзау” деген колхоздан алѕашћы маћалаларымды, %леѓдерiмдi осы газетке жiберiп тџрѕанмын. Егер осы газет маѕан ж%н сiлтеп, баѕыт берiп отырмаса, мен жазушы болып бљгiн алдарыѓда с%з с%йлеп тџрмас едiм. Жазушы, аћын, суретшi, тарихшы боламын десеѓдер “Џлан” газетiнен к%з жазбаѓдар! “К%зiмдi ашып – к%ргенiм, аузымды ашып – сљйгенiм” дегендей, мектепте сауатымды ашып жазѕан бiрiншi маћаламды, %з ойымнан шыѕарѕан алѕашћы %леѓiмдi жџртћа жариялаѕан џстазым – “Пионер – Џлан” газетiнiѓ сонау Несiпбай Манашевтан бастап (Ол кiсi Џлы Отан соѕысында опат болды), бљгiнгi басшысы Сџлтан Ћалиевћа дейiнгi бiрде-бiр редакторына алѕыс айтып, сыйлыћ сыйламаппын. Сќтi тљспеген болар. Шама келмеген шыѕар. (Ол кезде баламын ѕой!). Ендi бљгiн Сџлтан iнiмнiѓ 60 жасћа толуын пайдаланып, бџрынѕы кемшiлiгiмдi тљзеу маћсатымен, “Орамал – тон болмайды, жол болады” дегендi ескерiп, Сџлтан бауырыма кiшкентай сыйлыћ џсынуыма рџћсат етiѓiздер. Сыйлыѕым: мынау кiшкентай фотоаппарат. Бџл Ћазаћстан Республикасыныѓ тџѓѕыш Президентi Нџрсџлтан Назарбаевты суретке тљсiрген аппарат. 2001 жылы 29 желтоћсан кљнi Президент Алматыдаѕы сарайында республиканыѓ ќдебиет, мќдениет жќне %нер ћайраткерлерiн ћабылдады. Сол ћабылдаудан кейiн Президент менiѓ џсынысым бойынша тџѓѕыш рет аталѕан сала ћайраткерлерiмен бiрге суретке тљстi. Сонда Президент топпен бiрге жќне екеуiмiз ћолтыћтасып жеке тџрѕан кљйде осы кiшкентай фотоаппараттыѓ объективiне iлiндiк. Топпен тљскен суреттегi еѓ артћы ћатарда оѓ жаћ шетте тџрѕан менмiн. Президент аппараты ћызметкерлерiнiѓ бiрi тљсiрiп бердi. Сiзге деген сљйiспеншiлiгiмнiѓ белгiсi ретiнде осы екi суреттi де ћоса сыйлаймын <зiѓiзге. Бџл – бiрiншi с%зiм. Екiншi с%зiм мынадай. Мен талай мектептерде, жоѕары оћу орындарында кездесуде болып жљрмiн. Бiраћ, бiрде-бiр мектептiѓ директоры маѕан телефон соѕып, мектепке шаћырѕан емес. Мџѕалiм, практикант немесе бiр оћушы – сту-

Ћайсар Ќлiм дент шаћырады. Балаларды ћџрметтеп, мен айтћан уаћытында барамын. Бiраћ, бiрде-бiр директор менiѓ кездесуiме ћатысћан емес. Тек Алматы аэропортыныѓ ћасындаѕы орыс орта мектебiнiѓ директорыныѓ орыс ќйелi ѕана ћатысты. Жаћсы директорлар к%п шыѕар. Жаман директорлар жоћ ћой, ќрине. Ал, бџл мектептiѓ директорыныѓ аты Мќдениет екен. Мќдениет Тастамбекџлы Каркенов. Бџл кiсi атына заты сай екен. <йткенi менi осы кездесуге телефон соѕып емес, арнайы љйiме келiп шаћырды. Шаћырып ћана ћойѕан жоћ. Мектеп џжымыныѓ маѕан ћоятын сџраћтарын компьютерге басып ќкелiп, ћолыма џстатты… Бџдан артыћ мќдениет, бола ма? Мќдениет есiмдi мќдениеттi директорѕа мыѓ рахмет дегiм келедi! Осы кездесуге келiп отырѕан аудан, облыс азаматтарына, газет ћызметкерлерiне тегiс шын жљректен алѕыс айтамын. Жетпей жатћан жерлерiм болса, кешiрiм сџраймын. Љшiншi с%зiм – осы мектептiѓ мџражайына арнап, жоѕарыда айтылѕан: Нџртай шыѕарып берiп, љйiмде љйiлiп жатћан “<мiр %рнектерiнiѓ” бiр данасын тарту етуге ќкелдiм. Оныѓ бiрiншi бетiне жапсырѕан мынадай автографым бар. Соны оћып берейiн. Содан соѓ аћы берсеѓiздер де с%йлемеймiн. Осы тамаша кездесудi џйымдастырѕан республиканыѓ атаћты фото-суретшiсi, ардагер азамат, журналистика саласында ерен еѓбек етiп келе жатћан ћарапайым ћайраткер Нџрѕожа Жџбановћа аѕалыћ алѕыс айтамын. Менi осы кездесуге ертiп келiп, кездесудi видеокамераѕа тљсiрген немерем Ќлияѕа да %те ризалыћ бiлдiремiн. * Автограф Ћарасай ауданындаѕы (Алматы облысы) Ќлия Молдаѕџлова атындаѕы орта мектеп џжымына Ћыздар! Сау болыѓдар. Саћ болыѓдар. Пќк болыѓдар. Пќктiк – ћалыѓдыћтыѓ еѓ ћымбат жасауы. Жасауынан айрылѕан ћыздыѓ ћадiрi т%мен болады. Содан кейiн жалынды жар, жаћсы ана, ардаћты ќже болыѓдар! Џлдар! Бар болыѓдар. Баћытты болыѓдар, Еѓ басты баћыт – жаћсы жар табу! Ћыздарды ћџрметтеѓдер: аялаѓдар,

Махаббат жыршысы ардаћтаѓдар, зорламаѓдар, ћорламаѓдар. <з анаѓды ћандай ћџрметтесеѓ, ћыздарды да сондай сыйла! Џлдар мен ћызар! <здерiѓе бiлiм берген џстаздарыѓды ќкелерiѓдей, шешелерiѓдей к%рiп, ћџрметтеѓдер. <з жетi аталарыѓды ћандай жаћсы бiлсеѓдер, %здерiѓдi бiрiншi кластан бастап, университет бiтiргенге дейiн оћытћан џстаздарыѓныѓ аты-ж%нiн де сондай бiлiѓдер. Џстаздарыѓды џмытпаѓдар! Џстаздар! Џстаздыћ – џлы ћызмет! Бiраћ, Сiздер %здерiѓiздiѓ осы џлы ћызметтерiѓiзге онша мќн бере бермейсiздер. Алайда, %з џрпаѕын тќрбиелеп, отаншыл азамат етiп отырѕан Сiздердi ћоѕам ерекше ћџрметтейдi, халыћ ћадiрлейдi, џлт ардаћтайды. <йткенi, џлттыѓ барлыћ дана, данышпандарын Сiздер тќрбиелеп %сiрдiѓiздер. Џлттыѓ љлкендi-кiшiлi ќр азаматыныѓ бойында Сiздердiѓ жандарыѓыздыѓ жылуы, жљректерiѓiздiѓ ћызуы, сонымен бiрге ќрбiр айтћан с%з, берген аћылдарыѓыздыѓ тљйiр-тљйiр б%лшектерi жљредi. Џстаздыћ џлы ћызметтi атћарушылар, солардыѓ iшiнде осы мектептiѓ тамаша мџѕалiмдерi аман, ардаћты, ќрi баћытты болсын. Џстаз баћыты – џлт баћыты, џрпаћ мерейi, Отан игiлiгi! Ќзiлхан НЏРШАЙЫЋОВ. 23.04.03 ж. * “Ћайсар! Мынаны да хатћа ћоса џсынамын.” Ќз. НЏРШАЙЫЋОВ. Мџѓды маћамдар (Халимаѕа арнап аћ "леѓмен жазылѕан саѕыныш сарындары) Эпитафия Халимаѕа Ћасиеттеп, ћџрметтеп, Сенiѓ махаббатыѓды – Џрпаћћа љлгi болсын деп, Алашћа жайдым атыѓды! Сенiѓ Ќзiлханыѓ

Ћайсар Ќлiм * Бљгiн дќл алты жљз бес кљн, К%з жазып сенен ћалѕалы. Ћайѕыртып Таѕдыр кљнi-тљн, Жаныма жара салѕалы. Мiнеки таѕы тљн жеттi, Т%секке келiп жантайдым. Атћару љшiн мiндеттi, Џйыћтайын деп шалћайдым. Џйћы жоћ, ойдан ой туып, <зiѓдi таѕы ойладым. Теѓiздiѓ сљѓгiп тљбiне, Наћ алпыс жылѕа бойладым. Мќскеуде едiѓ онда сен, Мен майданда жљргенмiн. Хат алѕан сайын %зiѓнен, Ћуанѕанмын, кљлгенмiн. Бiр жолы келiп суретiѓ, Т%бемдi к%кке жеткiздi. Жадыратып жанымды, К%зiмдi жарћ-жџрћ еткiздi. Суретке ћарап %зiѓдi, Жiгiттер тегiс маћтады. Солдаттыѓ жанын ћорѕансыз, Сол сурет аман саћтады. Шабуылдарѕа шыѕарда, Ћарадым ылѕи љѓiлiп, Оћ-жаѓбыр жауып жатса да, К%ргемiн жоћ тљѓiлiп. Сол суреттiѓ кљшiмен, Жеѓiске де жеттiм мен, Елу т%рт жыл одан соѓ, Баћытты еттiѓ менi сен. Суретiѓ ќлi саћтаулы, Саћтай алмадым %зiѓдi. Соѕыстан жазѕан хаттай ѕып, Жолдаймын ендi с%зiмдi. Бџл с%здер саѕан жетпейдi, Оны iшiмнен бiлемiн.

Махаббат жыршысы Тљн ауып кеттi, таѓ таяу, К%зiмдi ендi iлемiн. * Сен тiрiде жџмаћта едiм, Сен кеткен соѓ тамџћћа тљстiм. Данте мен Мильтон суреттеген: “Жоѕалѕан жџмаћ” ћасiретiн ћџштым. Жанымыз бен тќнiмiз тџтасып, Сен барда ылѕи раћат кештiм. <зiѓсiз %мiр ћара тљн екен, Сол жџмбаћтыѓ шешуiн шештiм. Сен ћалдырѕан ћазына маѕан: Т%рт бала, бес немеремiз бар. Алыс-жаћын жљрсе де менi Жандарын салып кљтедi олар. Сол кљтiмдерден артыћ екен, Сенiѓ бiр кљле ћараѕаныѓ. Кљнi-тљнi %зiѓдi ойлап, Кљрсiнiп ћатты, ћамыѕамын. Келбетiѓдi, љнiѓдi сенiѓ, <зегiм %рт боп, саѕынамын. Суреттерiѓдi к%рген сайын: “Асылым-ау!” деп жабыѕамын. Тiрлiгiмнiѓ ендiгi мќнiЕкi-љш ћана медеуiм бар. Аныћтап айтсам оларды тегiс: Жазу, оћу жќне балалар. Кљнi бойы жазумен болып, Кешке таман кiтаптар ћараймын. Сен жиып берген томдарды тегiс Сарћылмайтын ћазына санаймын. Џлаѕат болсын жастарѕа деп, Теледидарѕа да шыѕамын. Радиодан да с%здер с%йлеп Беруге де жетедi шыдамым. Институт, мектептерге де Кездесулерге барамын. С%йлеген с%здерiмде

Ћайсар Ќлiм <зiѓдi еске аламын. Жастарѕа љлгi болсын деп, Парасатыѓды айтамын. Атыѓды жџртћа айтћанѕа Марћайып љйге ћайтамын. Сенi жиi айтады деп, Менi жџрт с%гiп те жатыр. <лгенiмше џмытпан сенi, Дей берсiн жџрт: мейлi, маћџл! Жџмысћа ыћылас бџрынѕыдай: Бiр саѕат бос уаћытым жоћ. Басыѓа аћ кљмбез к%тердiм, Осыѕан менiѓ к%ѓiлiм тоћ. Кљмбезiѓ елге аян болды, Газеттерде суретi шыћты. Ардаћтасын ќйелiн солай, Кљндеушiлер болса мыћты! (24.03.2003) * Балалар аман, Халима, ел аман, Ел байлыѕы: %зен, к%л, жер аман. Алматы аман, Астана тып-тыныш, Бiрiншi хабар айтатын бџл саѕан. Бейбiтшiлiк – халыћтар ћазынасы, Емес пе едi ежелден с%з расы? Сол ћазына талауѕа тљстi ћазiр, Ирак болып бљгiнгi даудыѓ басы. Америка бљгiнгi Буш бастаѕан, Ћару кезеп ќлемге ойћастаѕан. “Лаѓкес” деген ћисынды ћџрастырып, Серке болды %зiнше ћой бастаѕан. Сол “серке” Ирак жерiн сљзiп жатыр: Ћалаларын ћиратып, бџзып жатыр. Кљн сайын самолет бомба тастап, Жан алудыѓ наућаны ћызып жатыр. Оћ – жыландар халыћты шаѕып жатыр, Адам ћаны судай боп аѕып жатыр.

Махаббат жыршысы Бљкiл ќлем шошына iшiн тартып, Ќр ћимылын АЋШ-тыѓ баѕып жатыр. Мџсылмандар ойбайлап, шулап жатыр. Халыћ кегi теѓiздей тулап жатыр. Ќзiрейiлi Ќлемнiѓ Буш жалмауыз, <зiн-%зi ћанменен булап жатыр. Жаѕымпаздар жауызды маћтап жатыр. Жандайшаптар жабылып жаћтап жатыр. Бљгiн т%рт кљн сџм соѕыс басталѕалы, Ирак халћы ћан жџтып, ћаћсап жатыр. Кiнќсi не Ирактыѓ ћорлайтџѕын? Жалмауыз Буш бассалып зорлайтџѕын? Крыловтыѓ мысалы есiѓде ме – Ћозы байћџс ћасћырдан сорлайтџѕын? Сол мысал ел аузында маћталатын, Халыћтыѓ жљрегiнде саћталатын. “Кiнќм не?” деп ћасћырѕа зар илеген, Ол мысал мынадай боп аяћталатын. “Орманѕа ћасћыр кеттi ћозыны алып, Белгiлi етер iсi алып барып. Осындай жазыћсызды жазѕыратын, Ќр жерде кљштiлерде бар ѕой ћалып. Ћасћырдыѓ зорлыћ болды еткен iсi, Аяймын оны жаћтар шыћпас кiсi. Нашарды талай адам талап жеп жљр, Б%рiден артыћ деймiз оныѓ несi?” Сол ћозы бљгiнгi кљн Ирак болды. Буш – ћасћыр жала жауып оѓды-солды. Ирактыѓ бар мџнайын басып алып, Ћылѕыта ћызыл ћандай сормаћ болды. Менiѓ де бџл зорлыћћа iшiм кљйдi, Мен емес, адамзатћа ауыр тидi. Жатћанда газет ћарап т%сегiѓде, <зiѓе айтпаћ болдым осы кљйдi. Газетке осыны айтып пiкiр бердiм, Келтiрiп айтћан с%зiн кемеѓгердiѓ. Газет сызып тастапты жарты жаѕын, Айтћан ойын џнатпай майдангердiѓ. Кљштiлердi ќлсiздер маћтау керек,

Ћайсар Ќлiм Терiс iсiн “Дџрыс!” деп жаћтау керек. Iшi џнатпай тџрса да амалсыздан, Бейтарап боп ћу жанды саћтау керек. Сондыћтан кiнќ ћойман жiгiттерге, Толы ѕой олардыѓ да iшi шерге. Бомбадан џшћан жауыз жарыћшаћтар Шашырап кете ме деп бiздiѓ жерге. <зiнше, бiр кездерде болѕан мыћты, Кешегi Гитлердей жауыз шыћты! Љшiншi бола ма деп жињан соѕыс, Ћорћамын: жаным жљдеу, к%ѓiл ыћты. Ћатыстыћ екiншiге Сен екеуiмiз – Соѕыстыѓ ћасiретiн бiз бiлемiз. “Саћта џрпаћтарды сџм соѕыстан!” Таѕдырдан бар адамзат %тiнемiз! (24.03.2003. Тљнде, т"секте жатћанда туѕан ой) Мен сенiмен тiрi кiсiдей, С%йлесемiн, мџѓ айтып. Оѕан да жџрт кљлетiн болар, <сектi де џлѕайтып. Сен артыћсыѓ маѕан, Халима, Тiрiдей %лi достардан. Ћызѕаншаћ, кљншiл жандар мен Адалдыћ, арѕа ћастардан! (25.03.2003 ж) “Баћытты екен!” дейдi Сенi, Бiлмейтџѕын жџрттыѓ бќрi. <мiрiѓе ћызыѕады, Оћып бiлген жас пен кќрi. Мен ойлаймын, Сенi, сќулем, Баћытты етпедiм деп. Баћытты ететџѕын,

Махаббат жыршысы Жаѕдайѕа жетпедiм деп. Ћолымнан келгенiнше, К%ѓiлiѓдi ћалдырмадым. Бiраћ та курорттарѕа, Жыл сайын бардырмадым. Бардырман дегемiн жоћ, Ћызметiм т%мен болды. Хџћым да жетпейтџѕын, Жљруге оѓды-солды. Тiлшiге обком жаѕы, Марћабат етпейтџѕын. Ћолымыз путевкаѕа, Ешћашан жетпейтџѕын. Айтулы бастыћ болсам, Кљтушi џстайтын едiѓ. Ћызметкерлерiмдi ылѕи, Жџмысћа жџмсайтын едiѓ. Бiраћ та ондайѕа Сен, Ешћашан бармас едiѓ. Бiреу алтын џсынса, Ћол созып, алмас едiѓ. Бастыћтыѓ ќйелi киген, Тондарѕа к%з салмас едiѓ. Бќрiн де <зiѓ iстеуден, <мiрi танбас едiѓ. Аз уаћыт машина мiнiп, Мендаѕы бастыћ болдым. Аянбай еѓбек етiп, Сол едi жеткенi ћолдыѓ. Мен Саѕан машинамен, Базарѕа барсаѓшы дедiм. Сен ылѕи басыѓды шайћап, Жаяулап кететiн едiѓ. Немесе автобусћа, Тырмысып, мiнетiнсiѓ. “Маѕан осы жайлы” деп, Жымиып кљлетiнсiѓ. Кљндiз-тљн жаныѓды салып, Тек менiѓ ћамымды жедiѓ. “Машинаѓныѓ керегi жоћ,

Ћайсар Ќлiм Саѕан с%з ермесiн!” дедiѓ. “Мен оны мiнедi деп, Жџрт %сек етпесiн!” дедiѓ. Ќрћашан iлгерi ойлап, Беделiмдi саћтадыѓ менiѓ! К%п ћызмет еттiѓ маѕан, Кљѓ яки ћџлдай болып. Мен жљрдiм тайраѓ ћаѕып, Ерке %скен џлдай болып. Сен маѕан сќуле т%ктiѓ, К%ктегi нџрдай болып. Сенсiз мен атаћтардан, Жљрер ем жџрдай болып. Мен сенi доктор тџрѕай, Кандидат ете алмадым. Ћос ѕалым атанатын, Атаћћа жете алмадым. Жџрт Сенi маѕан тиген, Баћытты екен дейдi. Баћытты болмады-ау деп, Iшiмдi жегi жейдi. Баћытты етпедiм деп, <зiѓдi, ћиналамын. Амал не – %ттi дќурен, Лажым жоћ, не ћыламын? (30.03.2003 ж). * <мiрiѓнiѓ еѓ соѓѕы, Кљндерiнiѓ бiрi едi. Майы азайѕан шамдай боп, Сен бiртiндеп жљдедiѓ. Жиi-жиi жантайдыѓ, Кљндiз шаршап, т%секке. Келгендерге шай бердiѓ, Ћалмайын деп %секке. Ќлiѓ ћџрып кей кљнi, Тџра алмадыѓ т%сектен. Кќрi-жастар кеп жљрдi,

Махаббат жыршысы Афтограф дќметкен. Сол кљндердiѓ бiрiнде, Келiп едiм ћасыѓа. К%зiм тљстi м%лтiлдеп, К%зден аћћан жасыѓа. – Неге жылап жатырсыѓ, Иыѕыма асыл, – деп. Сљйдiм Сенiѓ бетiѓнен: – Ћой, жылама, басыл! – деп Сен аћырын с%йледiѓ, Сипап менiѓ ћолымды. Ћосылып ем %зiѓе, Таѕдыр оѓдап жолымды. <лгенiмше %зiѓе, К%мектессем деушi едiм. Сенiѓ ѕана ћамыѓды, Кљндiз-тљнi жеушi едiм. Ендi, мiне жатырмын, Ешбiр к%мек к%рсетпей. Ћолжазбаѓды к%шiрiп, Корректура ж%ндеспей. Шаруаѓды сен жалѕыз, Љлгере алмай жатырсыѓ. К%кiрегiмдi сол љшiн, Кернеп жатыр ћайѕы-мџѓ. Осылай деп к%зiѓнен, Моншаћтаттыѓ жасыѓды. – Ћой, жылама, жаным! – деп, Сипай бердiм шашыѓды. Мына асыл ћолыѓмен, Сансыз ќрiп к%шiрдiѓ. Џрыс-керiс дегендi, Љй iшiнен %шiрдiѓ. Ћонаћтарды келiмдi, Ћџдайдай ѕып сыйладыѓ. Кедей-кепшiк бќрiнен, Дастарћанды жимадыѓ. Осы пиѕыл, iсiѓмен, Ћадiрлi еттiѓ басымды. Инфарктерден шыѕарып,

Ћайсар Ќлiм Џзарттыѓ ѕой жасымды! Болдым Сенiѓ арћаѓда, Абыройлы, атаћты. Жолатпадыѓ жљрекке, Ешбiр кљдiк, шатаћты. Бџдан артыћ не к%мек, Керек маѕан, жаным-ау?! <тiнемiн <зiѓе, Болма оѕан жабырћау. Осылай деп <зiѓдi, Ћџшаћтадым, жџбаттым. Сонда Сенiѓ жымиып, Кљлгенiѓдi џнаттым. Неге жылап, жќне де, Жатћанымды айтайын: Келушiлер ћџр ауыз Кетiп жатыр, ћайтейiн, Шамам болса оларѕа Шай ћайнатып берер ем. Жадырасып жаныѓда, Кљлгендерiн к%рер ем! Осыларды айттыѓ да, Сен ћайтадан мџѓайдыѓ, Ћуатым жоћ, амал не, Салѕан iсi Ћџдайдыѓ! Жџмысыѓды iстей бер, – Дедiѓдаѕы кљрсiндiѓ. Таѕы сипап ћолымды, Сќл iлгерi џмсындыѓ. Ћаѕып менi арћамнан, Кабинетке жiбердiѓ. К%кiрегiмде саћтаулы, Тљрiѓ, тљсiѓ, сондаѕы љн. Содан берi, Халима, Кљйбеѓ ћаѕып жатырмын. Жџмыс емес, к%бiне, Сенi ойлауѕа батырмын. Сен ћасымда барыѓда, <нiмдi едi жџмысым. Љлгере алмай iсiмдi,

Махаббат жыршысы Тарылады тынысым. Жазѕандарым ол жатыр, Машинкаѕа басылмай. Хаттар ћалды љйiлiп, Конверттерi ашылмай. Ашылса да оларѕа, Дереу жауап жазылмай. Жазѕан жаћсы кiтап жоћ, Боп жљрсем де ћызылмай. <зiѓ салѕан љлгiмен, Таѓды ерте атырам. Келгендерге кетерде, Кќмпит ћана татырам. Шай беруге шамам жоћ, Газ да жаѕа бiлмеймiн. Кейде џмытып есiктiѓ, Кљршегiн де iлмеймiн. Мiне, ћалћам, Халима, Саѕан бљгiн айтарым. Мамыр туа ћасыѓа, Таѕы барып ћайтамын. Тоѕызында, онында, Жќне Саѕан барамын. Жеѓiс, туѕан кљнiѓдi, Толћып, ћарсы аламын. Балалармен ћосылып, Шiлдехана тойлаймыз, Бќрiмiз де ол кљнi, Тек <зiѓдi ойлаймыз. Сегiзiншi наурызда, Саѕан барып ћайтћанмын. Ћџран етiп <зiѓе, Абай с%зiн айтћанмын. Бiздiѓ ендi Сен љшiн, Ћолдан келер осы ѕой. <зiѓдi ешбiр џмытпау – К%ѓiлiмiздiѓ хошы ѕой! (2.04.2003 ж)

Ћайсар Ќлiм * Еѓ кейiнгi жылда да, Тым жиi ауырдыѓ Сен. “Ауруханаѕа жат” деп, <зiѓнен %тiндiм мен. Бiраћ, Сен, к%нбедiѓ: – Жоћ! – деп басыѓды шайћадыѓ. – Неге? – деп сџрасам, Айтуѕа тайћадыѓ. Емделiп келшi, – деп, Таѕы да сџрадым. – Сенi кiм кљтедi? – деп Кемсеѓдеп жыладыѓ. – Кiм жасап бередi, Љш рет тамаѕыѓды? Кiм баѕып отырады, Ћасыѓ мен ћабаѕыѓды? Ауруханаѕа бармаймын, Дедiѓ сол себептен. Маѕан бiр ой келдi, Бiр кљнi кенеттен. – Ауруханаѕа бiз, Ћатар жатайыћ, – дедiм. – Кљтiм, кљйi жаћсы, Ќм тамаѕы тегiн. Сен онда базар жаћћа, Дедектеп жљгiрмейсiѓ. Дљкеннен азыћ тасып, Кљн сайын бљгiлмейсiѓ. Жайѕасып екi б%лiмге, Жаћсылап емделемiз. Жљздесiп саѕат сайын, Жазылып, ж%нделемiз. Сен бџрын ауруханадан, Љш рет телефондайтынсыѓ. Таѓертеѓ, тљсте, кешке, Халiмiздi сџрайтынсыѓ. “Ашыѕып ћалдыѓ ба?” деп,

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.