Көзіне қан тола өшіккен Сейфұлла Айтөре нақ осы рет Елеусінді торға түсірдім деп ішінен күлді: істік мұрнының ұшына бірнеше мөлдір тамшы жиналды да, жылт-жылт боз топыраққа шашырай сорғалап ұшып түсіп тұрды. Қолын ысқылап, саусақтарын сытырлатты. Оң қолымен сол жақ қолтық қалтасындағы хатты сыртынан басып-басып қойды: қағаздың сытыр-сытыр еткені Елеусіннің қабырғалары пытырлап сынып жатқандай сезілді, екі езуі кем-кемнен жайылып, құлағына қарай шегініп бара жатты. Сығырайған мысық көзі кішірейіп, жасыл сәуле шашты: жасырынған алмас тырнақтары бастауыш сынып мұғалімі Елеусіннің қыл кеңірдегіне гірш етіп қадалуға шақ қалып тұр. Сейфұлла боз баланың өңешін суырып алуға талай-талай оқталып еді, сәт түспеді. Келіні Аққызды жаны шыға қызғанады: олар бірге оқыған, тату; кездессе, сыр шертісіп, айналаны ұмытып кетеді. Көк желкелерінен қадалып тұрған мысық көздің жасыл оғын да еске алмайды. Елеусіннің мойнын таулап тастап, тына қойғысы келіп Сейфұлла талай рет Ақойда оның жолын да тосты: бірде жүрегі дауа етпеді, бірде батыл әрекетке қолы бармады. Жалғыз үйлі жігіттің көрер жарығы бар екен, тұзақтан құтылып кетіп жүрді. Елеусіннің газет беттерінде жарияланған мақалалары да Сейфулланың өшіге түсуіне түрткі болды: сол арада ұжымшардың төрағасы Қоныс Қаденге де Елеусін мақаласын оқып беріп, доғал мінезді сауатсыз бастықтың тамырын басып-басып көрді – оқтаулы мылтық екен, щуріппесін басса, қақ жүректен жұлып түсеретін түрі бар. Қайрауы жетсе, қағып түсері сөзсіз. Сұр мергеннің шүріппе басарына құланның қасынуы дәл келді: ауылдағы байланыс бөлімінің бастығы Қарабала «40 атты» болып, мақтаның арам шөбін жұлысуға келгенде, Сейфұлла жолықты, қолқа салды.

Қарабала өткір қара көзін ойнатып:

Сейфұлла уәдесін орындады. Арадан бір шама уақыт өткен соң, Қарабала Сейфұлланың қолына семіз пакетті ұстатты. Мақала. Қуанғаннан Сейфұлла Айтөренің көз алды қарайып, миы солқылдап кетті. Бесінде Қоныс Каден кеңсеге келетұғын. Сейфұлла соны күтті: тас төбеден түсіп, дәл басты. Есіктен мойнын созып, көзін күлдірді. Қоныс тіке қарады. Сейфұлла төсін сипалап, хатты суырды.

Сейфұлла кабинетте іркіліп қалды.

Күн бата ымыртта төрт салт атты Елеусіннің үйін шөкелеп келе жаты: жапырайған кесек үй шаңырағына төнген қауіпті де елеместен мелшие мәңкиіп тұр еді... Елеусін кітап-қағаздарын енді жинай бергенде, кішкене қарындасы Ақкенже бөлмеге жүгіріп кірді: ентігіп, екі иығынан дем алады, кішкене көзі алақандай болып, шошынып кеткен.Тілі әзер икемге келді.

Суық сөз миға тез шабады: Елеусін тіксініп қалды, алас-қапас ұшып тұрды. Ошақтың қуысына таман меншікті орнына жайғасып алған анасы Айдан да шошып кетті: көзі боталап Елеусінге қарады. Елеусін қағаздарын айнаның алдына қойды. Кереуеттің басында тұрған жеңіл кәстөмін киді: есікке көз тастап, жылап жіберуге шақ тұрған кішкене Ақкенженің басынан сипады да:

Елеусін сыртқа шығып үлгерген жоқ: Қоныс Каден бастаған қып-қызыл жағалы милиционерлер аласа есіктен еңкейе кіріп келді. Ере кірген Сейфұлла мұрнын тартып қойып, есік көзінде қалды. Келгіншілер амандасқан жоқ: Қоныс Каден төрге өтіп, кереуетке құйрығын басты, төрде сілейіп тұрған Елеусінге милиционер жақындасты. Келгендерге жалтақ-жалтақ қарап қойып, сілейіп отырған Айдан милиционерден жанарын тайдырмады – қалтасын қарманып жатқанында, дем алмастан тек көзге айналды; ол кішкене қызыл кітапшаны суырып алғанда барып, жүрегі сәл саябыр тауып, бір қалыпты соға түсті.

Сол аралықта Айдан тіл қатты.

Милиционер жалт қарады: көзі шатынап шыға келді, екі шық-шыты томпайып, тістерін қышырлатты. Тартысты сәтті тез ұққан қуаяқ Қоныс орнынан тұрды, милиционердің шынтағынан ұстады.

Бәрі үйге қайта кірді. Айдан пештің қуысында үн-түнсіз әлі отыр еді: қызыл жағаны және көргенде беті ағарып, қуқыл тартып кетті; олар іздеп жүрген домалақтар алыста емес-ті, аруақтарға сыйынған ана мінажаты, Айдабол, Жарбол рұхтарының күші ымыртта келген қара көкіректілердің ақылынан басым түсті – көздеріне ақ перде ұстады. Кіші лейтенант үш дана тінту піртөкөлін жазды: күзу «50 грамм мақта жіп» деп көрсетілді. Милиционер Қонысқа қадала қарап, сәл іркіліп, ойланып тұрды да, қол қойылған піртөкөлдің бір данасын Елеусінге ұсынды. Тіл қатпастан есікке беттеді. Қоныс ең соңынан түрегелді, қасындағы Айдан тоқыған өрнекті алашаны қолтығына қыса шықты. Бақтылы оқталса да, қолын соза алмады – егіл-тегіл жылап жіберді.

Елеусінді жалғыздық мұңы басты: тас мүсіне айналып отыр, еңіреп жылап, қарындас жүр; көзін сығып қойып, ана да мұңайып қалды. Аядай бөлмедегі үнсіздік жанын жеп жіберді: бозғылт тартқан жүзі жетілік шамның куатсыз жарығымен көгіс тартып, тас бейнеге айналып, кем-кемнен қарауытып бара жатқаны сезілді. Айдан кірпігін көтеріп, ұлына көзін қадады: Елеусін қақ төрде киіздің үстінде ошақтағы шоққа қадалып қалған: қой көзі жасаурап, терең ойға шүмген, қабыр етпейді. Еңсе басқан үнсіздікті Айдан бұзды.

Айдан сөзге қосылды.

Елеусін қағаздарын аударыстырды. Сол сәтте Ақан килікті.

Елеусін әкесіне қой көзін қадап, ойланып қалды. Аузына телміре қарап отырған туыстарына көз тастады да:

Таусыла сөйлеген баласын Айдан аяп кетті. Есін жинаған ана сөз сабасына түсіп, тиянақты ойлай бастады.

Ақан Айданға көзін алартып қарады.

Айдан пештің қуысына қарай бұрылып отырды: ошақтағы қара қазанға қарады – май басқан қақпақтың жігінен түйдек-түйдек бу шығып, биік кесек пешті бойлап көтеріліп, жұтылып жатыр. Ішін ен жайлап, тұншығып басыр болып қалған дерт кем-кемнен бас көтеріп, сыртқа тебе бастағанын Айдан сезбей де қалды. Шұбатылған буға тесіле қарап, сол бір қаралы да қасіретті сәттерді еске алды... Алтын Заң қабылданған соң, ел жаппай сайлау науқанына жұмылды. Ауыл Кенес Ызмұхширды алақанында ойната бастады: ерсілі-қарсылы шапқылап жүрген белсенділер, атқа мінерлер құтырынып алды; жалпылдақтар үстіңе ат айдап, таптап кетуден де тайынар емес. Көздері қып-қызыл. Түнгі 12 сағатта дауыс санау басталмақшы-ды: комиссия құрамын алдын ала тексергенде, Зағипа Сәтпайқызы жоқ болып шықты. Уақыт тақалып қалды. Жәшікті ортаға алып, бәрі иіріліп отыр – Зағипа жоқ. Уақыт жылжып барады. Төрехан Сырлыбай күткен сәттің туғанын сезді – Жүсіп Жанбайдың шабына түртіп жіберді.

Сол сәтте ауылдық милиционерлер жолға түсті. Әжібай да, Зағипа да оятылды. Әжібай:

Милиционер:

Әжібайға Айдан кірпік қақпастан қарады: «Зағипаға таласып, Төреханмен қан бола жаздап еді, ендігісі не? Тырнағы ілсе, өшіккен жандар аямайды: «Әйелін жібермеді» деп жала жабады-ау – Айдан жаны шыға қиналды. Бір беткей серке жігіт бағытынан қайтпады.

Милиционер құр қайтты.

Соғыс басталды да, істі болған Әжібай Калинин қаласында жау бомбасынан қаза тауып, орыс топырағында мәңгілік қалып қойды. Қызыл жағалыны көрсе, Айданның жүрегі тас төбесіне шығады. Сонда Айданның басына жалғыздық түсіп еді, Ақан оны сезген жоқ: жағасы жайылып, егін егіп, аң аулап, бас мүжіп жүре берді. Күйетіні де сол... Елеусін мектепке ерте келді. Оқу басталар алдында директор Баймұрза Хамит «Мұғалімханаға» кірді.

Айдан түскі шайын да ішпеді: есікті кілттеместен, Шығысқа «Жақұп қожа» қойымшылығына тартып кетті – төмпешік болып жатқан 7 перзентінінің бастарына бірме-бір барып, іштегі шерін ағытып жіберді. Құран оқып, бойы жеңілденіп, ширақ адымдап үйіне жетті. Елеусін мектептен әлі оралмаған екен, үйдің сыртына шығып, Арқашқа көз салды. Ішке кіргісі келмеді. Мөлдіреп ұлының жолына қарап отырды да қойды. Іске қолы бармады. Жердің тоңы жібуден-ақ Ызмұхширдың топырағы құлпырып шыға келді: есікке иек артып тұрған Қарақұм алдымен көгереді, малға жайлы құшағын жаяды; боз топырақ қызара бөртіп, тұқымның диқан алақанынан шашырай түсуін күте бастайды. Қызу егіс басталып кеткен кез еді. Мөлдек жерлерді есек, өгіз қоспен айдайды. Екі рет суріп шықса, соқа тиген алтын топырақ мақпалдай жұп-жұмсақ болады. Ертелеп Қоныстың есігі сықырлап ашылды да, Сейфұлланың жіңішке істік мұрны көрінді – ұшында бір тамшы жылт-жылт етіп, ондық шамның сәулесімен шағылысты. Қырықтан өтсе де, өңді Қоңырша тобылғы торы бетін бұрып, бригадірге көз салды. Сәлемін алды. Қоныс шай ішіп отырған-ды. Есікке таман орналасқан Қоңырша Сейфұллаға бір қарап алды да:

Қоныс үн қатқан жоқ. Бригадір шегініп шығып кетті.

Қос өгізбен келген Тоғай аспай-саспай мөлдектің шетінен түсіп, тобарсып жатқан төгінді топырақты жырта бастады. Күнде сағақтана жерге кіріп, топырақты қарс айыра түсті. Күн қызғанша, едәуір көлемді қопарып тастады. Тоғай күнденің сағағынан басып, енді бұрыла бергенде, Қоңырша дауыстады:

Тоғай нар кесені орталай бергенде, сарт ете қалған дауыс шықты. Өгіздің арт жағында жерге терең қадалған күнденің қасында Қоныстың 8 жастар шамасындағы баласы Боқан шалқасынан жатыр еді. Тоғайдың қолынан кесе түсіп кетті – тақыр жерге шашырай төгілген айран жылжып ағып, ақ топыраққа сіңе бастады. Қоңырша да, Тоғай да балаға қабаттаса жетті. Беті көгістеніп қатып қалған бала дем алмастан жатыр екен: қолындағы ұзын шыбығын тас қып қысып алған. Көкірек аузында ақ көйлектің өңірінде өгіз тұяғының ізі сайрап тұр. Қоңырша баланың үстіне қанатын жая құлады. Адамдар жиналып қалды. Намазға Елеусін қатысқан жоқ.