Өлең — менің Шолпаным, Айым, Күнім.

Поэзия әлемінде айрықша із қалдырған, өзіндік үлкен өнер, өрнек тудырған, терең сырға, ұшқыр қиялға толы өлең дүниесін кейінгіге аманат етіп қалдырған ақын — Мағжан Жұмабаев. Өзі де, өлеңі де қиын-қыстау тауқымет жолын көп кешкен. Қалың бұқара оқушы қауым арасында әуелден-ақ қаншалықты белгілі, аты мәшһүр ақын болып танылса да, ресми ортада барған сайын айдаудан көз аша алмай, тыныштық дүниеден қара үзіп, кешегі қуғын-сүргін заманда есімі біржолата өшуге айналған жан. Жиырмасыншы ғасырдың бас кезіндегі шытырман оқиғалардың бәріне Мағжан куә. Олардың бәрін ақын ой елегінен, өлең өрнегінен өткізіп отырған. Қай сәтте болса да ақын үлкен ой, ойлану, толғану үстінде. Қандай өзгерістер, жаңалықтар туып-өніп жатса да, ақын жаны күйзелісте, жүрегі оған елжірей қоймайды. Өйткені негізгі мәселе — қазақ елі мен жерінің тағдыры ақын түсінігінде баз-баяғы жүдеу қалпында. Сондықтан да ақын творчествосында мынадан мынаған дейін деп шек қойылып айтылатын шекара жоқ. Мәселен, XX ғасыр басының қазақ ортасына тән демократиялық, ағартушылық, бостандық ізденістері Мағжан Жұмабаев үшін Қазан төңкерісімен бітіп, арманға қол жеткендей үзіліп қалмайды, одан кейін де ақын өз болжамынан танбай, жалпы халықтық, адамдық, мұраттық жайлардан қол үзбейді. Тендік, азаттық жайындағы лепірме ұрандар, толып жатқан «жасасыңдар» Мағжанды жанамалай өтіп жатқандай, өзін баурап әкетпейді. Оның басты себебі: революция халыққа азаттық әкелетін болса, неге оны қақ жарып, бір-біріне қарсы қояды, қазақ халқы бір ұлт емес пе, жарлысы да, байы да азаттық ырызығын бірге көрмей ме, әлі іргелі ел болып қалыптаспаған, ылғи тепкіде, қанауда, айдауда болып келген халық енді қол ұстасып, жаңа өмір құрудың орнына жаңа араздық, жаңа наразылық туды емес пе? Мағжан ойланады, толғанады. Көп нәрсенің анығына жете алмайды. Өйткені беріліп отырған жауап ақынды қанағаттандырмайды. Ол тереңірек, әрірек ойлайды, таразыға салады, бірақ таразы басы тең емес, көріп отыр: парсаңы бар. Бұрынғы, қаймағы бұзылмаған қазақ халін еске алады, соны жырлайды. Мұнысы сол бір дәуірдің тым әдемі, уайым-қайғысыз, жұмақ болғанынан емес, жаңа заманның көп қайшылық тудырғанынан, аяғы немен тынары белгісіз жаппай үрейден еді. Жалпы ақындық беті Қазан төңкерісінен көп бұрын қалыптасқан Мағжан жаңа кезеңде көп нәрселерге байсалды жауап іздейтін, адам тіршілігінің, өмірінің мәнін ұққысы келетін, таланты жетсе, оның құпия сырын ашуға ұмтылатын, сара сезімнің ақыны болып көрінеді. Талант жайына келсек, Мағжан Жұмабаев өнімді шығармалық өнердің адамы екенін Уфадағы «Ғалия» медресесінде оқып жүрген кезінде, 1912 жылы Қазан қаласында «Шолпан» өлең жинағы шыққан тұста танытқан-ды. Сол кезең жайындағы естелігінде Башқұртстанның белгілі қарт жазушысы Сайфи Құдаш былай дейді: «Қазақтың талантты жас ақыны Мағжан Жұмабайұлы «Ғалия» медресесінде «Садақ» атты қолжазба журнал шығара бастады, өзінің медреседегі оқу кезінде шығарған өлендерін соның бетінде жариялап тұрды. 1912 жылы Қазанда оның тұңғыш өлеңдер жинағы да шықты. Сөйтіп, қазақтың поэзия әлемінде өзіндік беті бар ерекше ақын дүниеге келді, Абайдың классикалық дәстүрін алға алып барушылардың ең ірісінен саналмақ»1 Сол 1912 жылғы «Шолпан» жинағына басылған бір өлеңінде ақын:

Бір іске жанаса алмай шетте жатыр.

дейді. Алғашқыда бұл «Жатыр» деген өлең 1911 жылы «Айқап» журналының 2-нші санында басылған. Сол тұстағы ақын өлеңдерінің көпшілігі осы сипаттас болып келеді. Оқу-өнерден кемшін қалған қазақ елінің жай-күйі қапаландырады, толғандырады, кейде тіпті ашындырады. Ақындық қайрат, өжеттілік те осындай ащы шындықтан бастау алып, асып-тасып жатқандай. Шығармалық шабыт та, асқақ үн де осымен сабақтас. Оның ақын болып қалыптасуына өмірдегі өзгешеліктер, бетбұрыстар, жолайырықтар мықтап әсер еткені анық. Табиғат берген мінез де бұған дәл келіп түр. Өлең қайсарлығы жаралыс қайсарлығымен тең. «Мен кіммін?» деген өлеңінен біраз .жайды аңғаруға болады:

Тұлпармын мен, шаңыма ермей қаларсың.

Көз қырымен күліп қана қарармын.

Надан адам өлім жоғын білмейді.

Бұл романтикалық асқақ шумақтардан ақынның өз күшіне, өз талантына, керек десеңіз, өмір тағдырына кәміл сенетінін байқаймыз. Мұның алдында «арыстанмын, айбатыма кім шыдар, Жолбарыспын маған қарсы кім тұрар?» деген жолдар бар. Осының бәрі асып-тасудың, астамдықтың реті емес, асылдықтың, жайдың жасылындай өткірліктің жөні. Ақын сөзі ащы шындықтың айнасы болып отырған. Өзі оны түсінген де, білген де. Асыл сөздерінің қадірменді иесі бар екенін кәміл ұққан. Ол — парасат қайнары, мейірбан жүректі туған елі еді. Мағжан ақын бар өмірін, өнерін, білгенін сол туған халқына, еліне арнаған, арнаған да, сарнаған да. «Жан сөзі» деген әйгілі өлеңінде (1920 ж.):

деуінің де төркіні сонда.

Мағжан өз тегін де, өз жерін де ардақтаумен өткен, өмірдегі азаматтық орнын адақтауға ұмтылған, өлең сөзді асыл маржандай терген, сұлу жырымен оқырман жүрегін баураған, ал өзі болса, өне бойы қапаста, қайғы мен қасіретте өмір кешіп, ақырында мүлт кеткен, өзі айтатындай, соры арылмаған халқының зарлы перзенті. «Мен өлмеймін, менікі де өлмейді» дегенде, қауіп-қатер жоқ демегені белгілі, бірақ. сондағы, қылша мойны талша қиылатынын біліп не? Жалпы алып қарағанда, «мен өлмеймін» деген сөздерде терең шындық жатқаны рас. 60 жылдан аса уақыт бойы автократия ақын үнін шығармай, тұмшалап келсе де, енді естіліп, ақыры жалғастық тапқаны шындық. Философиялық мағынада алсақ ақын өлеңі мен дана сөзі өлмек емес. Бірақ ғажабы сол, кешегі бір заманда ақынның өзі де, өлеңі де көзден таса етілді. Сол дәуір үстімізден енді ғана, бүгін ғана ауып барады.

Ақын тағдыры бір сыдырғы емес, шытырманды, соқпақты, аяғы трагедиялы. Ғасыр басынан-ақ ел-жұртына белгілі болған Мағжан Жұмабаев айдаудан көз ашпаған, жарты ғасырдан аса уақыт есімі аталмай кетіп, тек 1988 жылдың желтоқсанында ғана ақырғы рет ақталды. Ақырғы рет деуіміз - ол ресми түрде 1960 жылы-ақ ақталған болатын, бірақ оның есімін атауға, шығармаларын жариялауға рұқсат болмады. Себебі, Мағжан өлеңдерін бастыруды тоқырау заманының басшылары мақұл көрмеді, жабулы қазан жабулы күйінде қала берді. Өмірі мен өлеңі бір кезде аңызға айналған ақын соңғы жарты ғасыр бойына жым-жылас жоқ болып кетті. Сондықтан кейінгі буын бұл ақынды аз біледі, тіпті білмейді де. Бірақ ол заманның жүзін көрген азды-көпті азамат, немесе соған тетелес өскен қария жандар Мағжанды білген, оның өлеңдерін жатқа айтып жүрген. Сақталған газет, журналдардан тиіп-қашып оқыған да. Ақынның кітаптарына ешкімнің қолы жетпеген, өйткені тиым салу, қудалау салдарынан Мағжан кітаптары жеті құлыптың астында сарғайып, тозып жыртылып, жоғалып жатты. Бұл жай енді баршамыз білетін, көзіміз жеткен, «әттеген-ай» деп өкінетін өткен тарих болып отыр. Ақты қара, қараны ақ деп түсіндірген зорлық-зомбылық дәуірдің құрбаны болған ақын тағдырының күйініші мол-ақ. Енді ақын есімі халқына қайта оралды. Мұны жалпы қауым қуана, тебірене қарсы алды. Өйткені бұл мәдени өміріміздегі үлкен оқиға. Дәл қазір, өткен тарихымыздың асыл қазыналары жадымызға, қаперімізге қайта орала бастаған сәтте, талант иелері жайында тебіренбей, толғанбай, өкінбей айту қиын. Бір кездері нахақтан күйген есім қайта оралса, ол заманның өзгеруінен. Кешелері дүлей қара күш ақыл-парасатты ауыздықтап, шідерлегенін, ата-баба жолын ұмыттырып, тексіздікке сүйрегенін білеміз. Бүгіндері өткендегі орасан қателерді жөндеп, рухани байлықты, талант сөздерін халықтың өз иелігіне қайтаруға мүмкіндік туып отыр. Бұл қуанарлық жай. Енді Мағжан Жұмабаев мұрасын оқып зерттеуге жол ашылды. Бір кездерде ақын есімін еске алғаны үшін де, баспасөзде, тіпті ауызекі әңгімеде атағаны үшін де, талай адам тауқыметін тартып, құқай көрген. 1956-1977 жылдары Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин ақталғаннан кейін Мағжан Жұмабаев творчествосы қайта қаралған. 1958 жылы ресми комиссия құрылып, таңдамалы лирикаларын жариялау жөнінде ұйғарым да болған. Ал, 1960 жылы Түркістан әскери округы әскери Трибуналының коллегиясында М. Жұмабаев толығымен, біржола ақталған екен. Бір таңғаларлық нәрсе, бұл жөнінде комиссия мүшелері де, не Жазушылар одағы мен ғылыми мекемелерге де хабарланбаған, қортынды шешім айтқан әдебиетшілер де, басқа мамандар да ештеңе білмеген. Жұмбақ сыры сол кездегі басшылардың: бұл саяси ақтау емес, бар болғаны азаматтық жағынан ақталу деген үстірт, жаңсақ түсінігінен екені енді мәлім болды. 1958 жылы КСРО Прокуратурасы ақтаған Шәкәрім Құдайбердіұлы туралы да дәл осы «дәлел» айтылған-ды. Өкініші сол, шешімдерді осылай ұғындырып, өңін теріс айналдыруға күш салған белгілі мәдениет қайраткерлері де болды. Олар М. Жұмабаевтың көзі тірісінде де, кейін де ақын атына қара күйе жағып, азаматтық та, ақындық та абыройын төгуге әрекеттенген-ді. Ақын жайындағы мұндай ұғымның жаңғырығын бұрынды-соңды әртүрлі мақалалардан көреміз. Тіпті 1930 жылдың өзінде А. В. Луначарскийдің редакциясымен шыққан «Әдебиет энциклопедиясында» да Мағжан нағыз ұлтшыл, сары уайымшыл, декадент ақын болып суреттелген. Мұның бәрі, айналып келгенде, билеп-төстеуші аппараттың нұсқауымен жүзеге асып отырғаны анық. Міне, осы жағдаяттар өкімет билігінің барынша әкімшілік қалпын, қатаң тәртібін айғақтайды. Сонан да М. Жұмабаевтың, Ж. Аймауытовтың, А. Байтұрсыновтың, Ш. Құдайбердіұлының, М. Дулатовтың жеке бастары қаралы болып, мұралары ұлттық мәдениеттен тыс қалды. Олардың шығармалары ешбір дәлелсіз мансұқ етілді, әдебиет пен мәдениеттің басқа бөлігіне, яғни тапшыл мазмұндағы деген бөлігіне қарсы қойылды. Шындығында, бұлардың шығармаларында теңдік, еңбек, іс-қимыл, адамның бас бостандығы мәселесі терең көтерілген. Ал, Алашорда ұйымына қатысты деу де дәлел емес, өйткені 1919 жылы-ақ В. И. Лениннің декретімен ол ұйымға да, оның адамдарына да кешірім жасалған. Және олар кейінгі жылдары бұл тарапта белсенді жұмыс істемеген, қайта кеңес өкіметінің саясатын толық қолдаған. Тек тап күресін қолдап шиеленістіру, жеке адамның диктаторлық өктемдігін орнату амалының нәтижесінде ғана мұндай сұрапыл қуғын, жаппай қырғын мүмкін болды. Жалпы социализм орнату тарихы КСРО халықтары үшін қап-қара тарих. Халықтың аяулы ұлдарының тағдырын, өзге де мыңдаған құрбандарының тағдырын еске түсіргенде, ендігі жерде адамдардың шүбәсіз бас бостандығы болуы, рухани ойын ашықтан-ашық айтуға жол ашылуы, жаппай қырғынға ұшырататын тотальдық қауіп-қатерден сақтайтын кепілдік болуы бірден-бір қажет екенін мойынға алмасқа болмайды. Мағжан Бекенбаласы Жұмабаев 1893 жылы Ақмола губерниясының Ақмола уезіндегі Полуденовский болысында, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Булаев ауданы, «Молодежный» совхозында дүниеге келген. Орташа ауқатты семьядан шыққан. Ауыл мұғалімінен хат танып, сауат ашады, ал 1905 жылы Қызылжардағы (қазіргі Петропавловск) медресеге оқуға түседі, бүл медресені араб, парсы, түрік тілдерін еркін меңгерген, Стамбулда оқып, дәріс алған, ауқатты семьядан шыққан жергілікті интеллигент Мұхаметжан Бегишев ашқан екен. Ол өзі Шығыс халықтарының тарихы жөнінде де сабақ берген. Мағжан Жұмабаев бұл медресені 1910 жылы жақсы үлгеріммен бітіреді. Мағжан он екі жасында Қызылжар қаласындағы Бегишев медресесіне түскеннен бастап әдебиетпен қатты шұғылданған. Тіпті қазақ, татар әдебиетін былай қойғанда, ол араб-парсы ақындарының, атап айтқанда, Фирдоуси, Сағади, Хафиз, Омар Хайям, Низами, Науаи сияқты даналардың ұлы дастандарын түп нұсқадан оқып үйренуді өзінің машығына айналдырған. Ал ұлы Абай мен Дәрдман (өлендерін қазақша жазған татардың ұлы ақыны Зәкір Садықұлы Рамиев) өлеңдерінің қазақ дүниесіне келуі кішкентай Мағжанның жан жүрегіне ауызбен айтып жеткізе алмайтын телегей-теңіз әсер әкелді. Әрбір сауық кештерінде, шілдеханаларда қыз бен жігіттер Абай мен Дәрдман өлендерін ең алдымен әсем әнмен шырқайтын болған. Татьянаның мұңға толы толғаныстарын қыздар жүрек жарасын емдейтін шипалы шәрбеттей ішіп сусындаған. Баспадан 1909 жылы шыққан Абай өлеңдерін оқып, Абайға арнап: «Атақты ақын, сөзі алтын хакім Абайға» деген өлең жазды. Абайға деген махаббатының нәзік қылын шертті. Ақын болуды арман етті. Жас жігіттің өлең жазып жүрген талабы қазақ халқының әйгілі қамқоршысы, қазақ еліне: «Қаным — башқұрт, тәнім — татар, жаным — қазақ» деп мәтел таратқан ұлы жазушы Ғалымжан Ибрагимовты қатты толғантады. Сондықтан да Ғалымжан 1910 жылдың күзінде Мағжан өлеңдерінің қолжазбаларын Қазандағы Кәрімовтардың баспасына табыс етеді, 1912 жылы Мағжанның «Шолпан» атты өлеңдер жинағы жарық көреді. Ғалымжан өзі 1911 жылы шыққан «Қазақ қызы» романының бірінші бетіне 16 жасар Мағжанның «Айға» деген өлеңінің бір шумағын эпиграф етіп келтірген:

Жібектей жасыл шөптер бетін жапқан.

Әне сол анам еді мені тапқан.

Мағжанның терең ой мен сұлу суретке толы өлеңдерінің шығуы тек қазақ еліне ғана емес, сонымен бірге татар, башқұрт, қырғыз, өзбек, қарақалпақ елдеріне де жеткен үлкен құбылыс еді. Ал бала ақынның өз елі − қалың қазақ халқы − бала Мағжаннан ардагер Абайдың ізбасарын көріп, өлең-жырдың әсерлі де әдемі әуеніне бөленді.2 Елдегі оқумен қанағаттанбаған болашақ ақын 1910 жылы күзде өзінің ауылдасы, талапкер жазушы Бекмұхамбет Серкебаевпен бірге (халқымыздың белгілі әншісі Ермек Серкебаевтың әкесі) Медресе — Ғалияға түсу үшін Уфаға сапар шегеді. Медресе өзінің дәрежесі жағынан алғанда Жоғары оқу орнымен бара-бар еді. Мағжан сол медреседе сабақ беретін ұстаз, жоғарыда айтылған белгілі татар жазушысы Ғалымжан Ибрагимовпен, медресенің жетекшісі Сәлімгерей Жантуринмен, жерлесі, болашақ көрнекті жазушы Бейімбет Майлинмен танысады. Болашақ ақын талантын таныған Ғалымжан Ибрагимов оған білімін әрі қарай көтере түсу керектігін айтып, ақыл-кеңес береді. Осыдан соң Мағжан Жұмабаев Омбыдағы Мұғалімдер Семинариясына түсіп, сол қалада орын тепкен. 1912 жылы Қазан қаласында «Шолпан» атты тұңғыш жинағы басылып шыққанда оған жоғарыда айтылған Ғалымжан Ибрагимов көп жәрдем еткен. Өлеңдер жинағы өзінің соны сезімдегі лирикаларымен қазақ поэзиясындағы жаңа өрнегімен көзге түседі. Бір айта кетер жәйт 1909 жылы Петербургте жарық көрген Абай жинағы бұл кезде көпшілікке мәлім еді. Мағжан да, әрине, оны оқыған. Семинарияда М. Жұмабаев болашақ революционер ақын Сәкен Сейфуллинмен танысады. Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Мағжан Жұмабаев көпшілік қауым мойындаған, қалыптасқан ақын болып танылады. Оның жырлары қазақ даласын шарлап кетеді. «Жан сөзі» атты атақты өлеңінде ақын өзінің «Медресе — Ғалиядан» кетуіне үзілді-кесілді қарсы болған әкесі Бекенмен арадағы салқындықты және жергілікті дау-шарға катысқысы келмеген жайын, өзінің сол тұстағы қауымға наразылығын зарлай жырлайды. 1919 жылы ақын екі бірдей қасіретке душар болады, тағдыр қосқан қосағы толғақ үстінен қайтыс болса, азамат соғысы уақытысына орай есімін Граждан қойған перзенті бір жылдан соң ол да үзіледі. Осының бәрі ақын жүрегіне зіл батпан ауыртпалығын салып, зіл-зала ізін қалдырады. «Мені де, өлім, әлдиле» өлеңі осы сәттерде туған. 1912—1915 жылдары Мағжан Жұмабаев «Қазақ» газетінің редакторы, түрколог, қоғам қайраткері, көрнекті жазушы Ахмет Байтұрсыновтан және Шығыс мәдениетімен де, Батыс мәдениетімен де, жан-жақты, терең суарылған аса дарын иесі Міржақып (Мир — Якуб) Дулатовтан дәріс алып, шығармалықтың жаңа бір қырына көтеріледі. Мағжанға европалық білім алуға, орыс тілін үйреніп, мәдениетімен қанығуға олар көп себін тигізген. 1916 жылы Мағжан Жұмабаев Омбының мұғалімдер даярлайтын семинариясын ойдағыдай бітіріп, туған өлкесіне оралады. Қазақ даласында «Алаш» партиясын құруға қатысып, чех көтерілісін бастан кешеді, кейін Ақмола губерниялық «Бостандық туы» газетінде істейді. Мағжан өмірінің, бұл тұсы біраз драмалық жайларды бастан кешірген кез еді. Уақытша үкімет кезінде және онан соң біресе Колчак әскері, біресе Совдеп билік құрып тұрған кезде, «Алашорда», «Үш жүз» партияларының айтысы кезінде М. Жұмабаев «Алаш» партиясының мүшесі ретінде біраз уақыт түрмеге жабылады. 1919 жылы, жоғарыда айтылғандай, өзі сүйіп қосылған жары Зейнеп баладан қайтыс болады, аздан соң ұлы да шетінейді. «Баланың қабір тасына» деген өлең жазады. «Өлгені емес, жерді тастап кеткені, ізгі оймен жайлы жаннат төрінен орын алып, ата-анасын күткелі» дейді ақын. Бұл тұстағы белгілі, әрі әйгілі өлеңі, әлгінде ескерілгендей, «Мені де, өлім, әлдиле». Әлеуметтік жолайырық кезінде шартарап ой құшағындағы қамығулы ақынның жанына жара боп түскен соң ең жақындарынан айырылу қайғысы қатты күйзелтеді. Бірінен соң бірі келген қаза оған тағдырдың сайқымазағындай көрінеді де, ашынған көңілден: «Өлім күйі тәтті күй. Балқиды жаным бұл күйге: Мені де, өлім, әлдиле, әлдиле, өлім, әлдиле» дегізеді. Жастайынан бірге өмір сүріп, ақырында сүйіп қосылысқан жары Зейнепке арнаған «З-ға» деген өлеңінде: «қосылған жас күнімнен жарым едің, сүйікті анық досым, жаным едің, алысқа ұзап жолға шыққанымда, сарғайып мені күтіп қалып едің» деген жолдардан ақынның өкініш, қиналыс, жан толқуын аңғаруға болады. Екінші әйелі Зылихаға Мағжан 1921 жылы үйленеді. Ол кісі 96 жасқа келіп, 1989 жылы дүние салды. Жиырмасыншы жылдардың бірінші жартысында М. Жұмабаев Ташкентте шығармалық өнімді еңбек етті. Сонда шығатын «Шолпан», «Сана» журналдарында, «Ақжол» газетінде қызмет атқарып, біраз дүниелерін бастырады. Дәл осы кезде қалың қауымға таныс поэмасы «Батыр Баянды» жазып, жарыққа шығарады. 1923—1927 жылдары Мағжан Жұмабаев Мәскеуде Жоғары әдебиет-көркемөнер институтында оқиды, ол кезде институтты В. Брюсов басқаратын еді. Бұл жылдары ол орыс әдебиетін, Батыс Европа әдебиетін терең зерттеп, оқиды. Орыс мәдениет қайраткерлерімен жете танысып, көпшілігімен достық қарым-қатынаста болады. Бұл кезеңде де ақын жаны жай таппайды: ылғи сын, қаңқу, шаншу сөздерден көзі ашылмайды. Ескішіл, байшыл ақын атанады. Оқушы қауымға Мағжан өлендерін жат өлең ретінде, өткенді көксейтін, жаңа өмірге ілестірмейтін, кертартпа, уайымшыл шығармалар деп уағыздайтын мақала, сөздер баспа бетінде көбейе бастайды. Әсіресе, өзі Мәскеуде оқуда жүргенде мұндай материалдар қаптап кетеді. 1923 жылы Ташкент жұртшылығы алдында Ж. Аймауытов Мағжан ақындығын талдап, терең түсіндіретін баяндама жасап, оны «Лениншіл жас» журналына бастырып шығарса да, сыңаржақ сыншылар тобы ақынның соңынан қалмайды. Қайта Ж. Аймауытовтың өзін қоса сынайды. М. Жұмабаевтың ескішіл, жат өлеңдері орынсыз мақталды деп, оған кінә қояды. Ойламаған жерден болған төтенше оқиға Мәскеуде оқитын қазақ жастарының Мағжанға қарсы жиналысы еді. 1924 жылдың аяғына таман өткен бұл жиында Мағжан өлеңдері талқыланып, оның ақын шығармаларын теріске шығарған қаулысы елге, Қазақстанға жіберіледі. Мұндағы газеттер жиын ұйғарымын басып шығарады. Мәселен, «Еңбекшіл қазақ» газеті оны 1925 жылы 14 қаңтарда жариялаған. Орынсыз сыннан көңілі жабыққан ақын «Сәлем хат» деген өлең жазады. Ол «Тілші» газетінде жарияланады. Өлеңде мынадай жолдар бар:

Кет деме, елім, енді мені басқа ұрып.

Қобызымды қиратармын тасқа ұрып. «Еңбекші қазақ» газетінің 1924 жылғы 19 желтоқсанындағы санында «Сәлем хат жазған азамат Мағжан Жұмабайұлына» деген ескертпемен «Сәлемге сәлем» деген жауап өлең басылады, авторы Сәбит Мұқанов. Онда мынадай жолдар бар.

Ел аман, жұрт тыныш кезде қайғыға еніп.

Қобызыңнан, ақыным, безбе әлі.

Ақынға қарсы шабуылдың соншама мейірімсіз, қатал болғанын елін сағынып, оқуда жүрген жанның жүрегі елжіреп жазған сәлем хатына берілген осы қарғыс жауаптан байқауға болады. Жаңа құрылысқа, жаңа тұрмысқа қарсы нақтылы өлең жазбаса да, «уралап, алақайламадың» деген кінәмен, тап күресіне белсене араласып, жарлы-жақыбай сөзін сөйлемедің деген айыппен осылай қатаң сынға алынды. Шындығында ақынның 1912—1923 жылдары шыққан жинақтарын қарап отырсақ, ылғи ғана қазақтың сор, бишара халі, ғылым-білім, теңдік жоқтығы жырланады. Сонда Мағжанның ғажайып ақындық талантына бақталастықпен, бақастықпен қарсы шықпаса, не үшін оған осыншама шүйліккен деген ой туады. Бұл жорамалды кейінгі 60-жылдар жайы да дәлелдей түседі: ақталған ақынға жол бермей, атын мүлде өшіріп тастау, 1960 жылы «Өмір және поэзия» деген кітабында Ә. Тәжібаевтың Мағжан Жұмабаев творчествосын жоққа шығаруы, 1968 жылы «Простор» журналының ақын жайында ақтау мақалалар басылған нөмірінің солайымен жойылып кетуі, айналып келгенде, осының бәрі ілгергі дәуірде дәлелсіз қудалау қылықтарының әшкере болуынан сескеніп, қорқу салдарынан емес пе екен деп ойлайсың. Әйтпесе, Мағжан ақындығына осындай адамдар шүбә келтіреді деу қиын. Мәселен, 1927 жылдың өзінде Ә. Тәжібаев:

Қобызбен. сарнамаймын сұрап өлім.

Қуатты орыс, қазақ еңбекші елім.

деп жазады. Белгілі«Тоқсанның тобы» поэмасына да қарсы ұзақ өлең жазғаны мәлім. Бірақ енді, 90-жылдары, Әбділда Тәжібаевтың өзін-өзі сынға алып, «Мағжанның алдында кешірілмес күнә жасадық» деп, 1989 жылғы Мағжан жинағына мүлде жаңа көзқараспен мақала жазуын ақын алдындағы, жұрт алдындағы адалдығы деп қарауымыз керек. Мағжан шығармаларына көп тоқталып, саяси жағынан, таптық жағынан қатты сынға алғандардың бірі Ғаббас Тоқжанов. «Мағжан совет тұсында» деген мақаласында ол Мағжанды табы, тобы бөлек, сөзі жат ақын дегенге дейін барады. «Пікір — идея жағынан Мағжан идеяшыл ақын, қиял Мағжанның тәңірісі. Қазаққа келгенде, Мағжанның саяси жолы қазақ байына қосылып отыр. Бүгінгі қазақ еңбекшілерінің жаңа тұрмысы оған ұнамайды. Бүгінгі заман «сұм заман». Бұ жағынан қарағанда, Мағжан байшыл ақын. Бұ күндегіден безген, келешегі жоқ, уайымшыл, жылауық ақын»4 Тек саяси жағынан, тап тұрғысынан келіп сынап отырғаны көрініп тұр. Сол кездегі ағым солай, жаңа саяси идеологияның орнай бастаған кезі. Кейін бүкіл әдебиет саясатқа айналып, өзіндік, тәуелсіздік хұқығынан түгелдей айырылғанын тарихтан білеміз. Ал өлеңнің ажары, әдемілігі, көркемдік қасиеті дегенге келгенде мұнан Ғаббас Тоқжанов безбейді, мойындайды. «Қазақ әдебиетіне Мағжан кіргізген жаңалықтары жоқ емес. Мағжан күшті ақын. Өз ойын, өз тілегін ұқтыра білетін ақын. Көркемдік, әдемілік жағынан қарағанда Мағжан өлеңдері (әсіресе «Баян») үлкен оқиға. Жүсіпбек айтқандайын: «суретті, кестелі көркем сөз Мағжаннан басталады». Өлеңнің сыртын (форма) Мағжандай келтірген (бір Абай болмаса) қазақта әлі де ақын жоқ. Аз сөзбен көп сөз айтатындық Мағжанда бар. Мағжан сөзге еркін ақын. Күшеншек ақын емес, айтам дегенін оқушының көңіліне қонғандай, сезімін қозғағандай қылып айтады. Кейбір өлеңдерінде «шешендік, толғау күй төгіліп кететіні рас»5 Көріп отырсыз, баға дұрыс-ақ әрі әділ. Сонда Мағжанға неғыл дейсің деген сұрақ туады. Өзі күшті, тапқыр ақын болса, сөзге шебер, көркемшіл болса, ойдағыны айтатын болса, енді оған не істемедің деп өкпелеу керек? Ол тек, жоғарыда айтылғандай, ұрандап кетпеуі, «тап-тап» деп жар салмауы, «алақайлап» қол соқпауы. Шындығына келгенде, алақайдың жөні жоқ екенін 1927—28 жылдардағы кәмпескелеу, онан соңғы колхоздастыру, одан барып орасан, қырғын аштыққа ұрыну — осының бәрі қып-қызыл қызыл ұрандарға байсалдырақ қарау керек екенін, сабырмен, сын көзімен қарау керек екенін әбден дәлелдеді. Мағжанның өз басы жайында, оның әрқилы шығармалары, кейбір жеке өлеңдері туралы сан-алуан пікірлер туып, шабуыл сын қаптай бастады. Қазақстанға жаңа келген, өлең, әдебиет түгілі, халық, ұлт жайын әлі аңғарып біле қоймаған Ф. И. Голощекиннің өзі Мағжанды сынай бастауы сол үлкен, әрі қауіпті дүрбелеңнің салдары екені анық. Осыншама айқай-шудың аяғы Мағжанды түрмеге жабуға апарып соқты. Онымен де бітпей жанжал ұлғая берді. 1929 жылы Мағжан Жұмабаев «Алқа» атты жасырын ұйым құрғаны үшін деген айыптаулармен 10 жылға сотталды. Шын мәнісінде бұл Сибревком жанындағы Қазақ АССР өкілінің келісімімен құрылған көпшілік қауымға белгілі, отырықшылыққа айналдыру жөніндегі ресми түрде рұқсат етілген ұйым еді. Өкініші сол, 1929 жылдан 1938 жылға созылған ақынның он жылдық ғұмыры бізге беймәлім. 1936 жылы М. Горький мен Е. Пешкованың араласуымен аз ғана уақыт бостандық алады, еліне келеді. Петропавлда мектепте орыс тілі мен әдебиетінен сабақ беретін мұғалім болып істейді. Бірақ біраз уақыттан кейін бұл қызметтен босатылады. Ол туралы өзі: «не себепті босатылғанымды сұрасам, қалалық оқу ісінің меңгерушісі жалпы саяси себептерге байланысты дегенді айтты. Міне, 20 шақты күн болды жұмыссыз отырмын» деп жазады, Алматыға Жазушылар одағының бастығы Сәбит Мұқановқа жолдаған хатында.6 Аударма ісімен айналысқанын, бірақ шарт жайында баспадан хабар жоғын айта келіп, Мағжан тағы да: «мен Қазақстанға жаңа жолға түскенімді өз қалам күшіммен көрсетем деген тілекпен оралдым. Қалай болғанда да орталыққа жетуім керек деп шештім. Егер жолға қаражат тапсам,. орталыққа баруды ойлап отырмын» дейді. Бұл хат 1937 жылы 20.ақпанда жазылады. Наурыз айында Алматыға келеді. Бұл кез айтыс-тартыстың нағыз қайнап тұрған кезі. Біреудің үстінен біреу жала жауып, ұстатып, айдатып жатқан уақыт. 13 тамызда Ілияс Жансүгіров ұсталады. 29 тамызда Жазушылар одағының хатшысы М. Қаратаевтың «Социалистік Қазақстанда»: «Қазақ әдебиетіндегі авербаховшылдықтың қалдығын толық жою керек» деген бас-аяғы жиырма шақты жазушыны, ең алдымен Сәкенді қаралаған, мұндай фашист жендеттерінің көзін жою керек деген мақаласы басылды. 16 қыркүйекте «Казахстанская правдада» осы мақаланың орысшасы басылды. 24 қыркүйекте Сәкен үйінен ұсталып әкетілді. Мұндай жағдайда алдында өзі 7—8 жыл отырып келген Мағжанның күні не болмақ? Аласапыран тұста, ақыры 30 желтоқсанда Мағжан ұсталады да, 1938 жылы атылады. Сәкен Сейфуллин 1938 жылы ақпанда атылады. Кеңес ақыны, пролетариат ақыны екені айғақ, 1918 жылдан партия мүшесі Сәкеннің өзі қуғынға ұшырап жатқанда, саяси жағынан онан арасы алшақ (солай үгіттеліп келген) Мағжанның тағдыр басқаша болуы мүмкін емес-ті. Өйткені, әңгіме тапта, тапшылықта, партияны қолдау, яки қолдамауда емес, халықтың оқыған, бетке ұстар қаймағын түгелдей жойып жіберу жайында болған. 1936 жылы Омбы жағында жүрген сәттің бірінде інісі Мұхаметжанға жолығып, осы тұста жазған «Өміріме өкпем» деген өлеңімен таныстырады. Бұл кейін Мұхаметжанның қызы Гүлқаныстан табылды.7 Онда ақынның трагедиялық мүшкіл халі, өмірге налуы өте қайғылы суреттелген:

Небәрі 50 шақты жолдан тұратын осы өлеңінде ақын зармен қатар, ертеңгі күні не болатынын болжап білгендей. 1936 жыл бітіп, 1937 жылдың қаңтар-ақпанында Алматыға хат жазып, наурызда келген соң,аржағы қызыл қан науқанға айналды. «Тағдырдан табандатып тиді шоқпар!» Рас, нақты деректермен дәлелденбеген алып-қашты әңгімелер болған, бірінде — ол атылмаған, 1938 жылы наурызда ату жазасына кесілген (олар бас-аяғы 19 адам болатын) партия, үкімет, мәдени қайраткерлерімен бірге Новосибирск облысына жер аударылған-мыс, одан Новая земляға айдалып, сонда 1956 жылы жалдамалы кәззаптың қолынан қаза тауыпты-мыс. Ал, екінші лақапта ол 1942 жылы айдауда қайтыс болған. Бірақ, қазір мұның бәрі негізсіз екені анықталып отыр: ресми жазалау орындарының бір кездерде шындықты жасырып, әртүрлі себептермен жалған мәлімет беріп отырғандығынан тараған бос сөздерге ұқсайды. Сот орындары бұл күнде 1938 жылы атылғаны ақиқат деген тұжырымға келіп отыр. Бірақ, мына бір жайды білу қажет-ақ. Ғұмырының соңғы жылдары ештеңе жазбап па екен, жазса ол қайда, әлде ұшты-күйлі жоғалып кетті ме? Неге десеңіз, М. Жұмабаев 1927 жылы жазған «Тоқсанның тобы» поэмасынан кейін, қазақ ауылындағы үлкен өзгерістерге қарай бет бұрғаны анық. Рас, конфискация, коллективтендіру, онан кейінгі аштық жылдары, әрине, творчестволық шабыт бере қоятын жәйттар емес-ті. Ол уақыттың жалған поэзиясының солғын үндерін құлағымызбен естіп те, көкірегімізбен ұғып та жүрміз. Сонда да болса, шеккен қайғы-қасіретін, тартқан азабын ақын дәптерде жазып қалдырмауы мүмкін де емес сияқты. Қалай жорамал жасасақ та, М. Жұмабаев үнін 1927 жылдан кейін естімейміз. Ақын үні тынды. Өзі бір кездері толғана жазған үні өшкен бұлбұл кейпі ақынның басына келді:

Сұм жүрек жалын болып қалды ғой құр.

Бір жақтан бұлбұл шықса, бақа шықпақ.

Құсадан ақын бұлбұл үнсіз өлсе.

М. Жұмабаевтың көңіл күйін, өткен өмір жолын башқұрт халқының аса үлкен, қадірмен жазушысы Сайфи Құдаш тебірене баяндайды. Сайфи Құдаш ғасырдың бас кезінде Солтүстік Қазақстанда мұғалім болған, М. Жұмабаевпен бірге қызметтес болған, жете таныс адамдар. Бұл сөздер 1969 жылы Қазақстан басшыларына Мағжанды ақтау, шығармаларын жариялау керектігі жайында толғана жазған ұзақ хатынан келтіріледі: «М. Жұмабаевты мен өзіндік ерекше, табиғат болмысы бөлек ақын, өлеңнің асқан шебері санағанмын және солай санаймын да: бұл орайда ол Абайдың лайықты жолын қуушы, әрі дамытушы деуге болады. Сонымен. бірге оның өмірі, ақындық еңбегі және трагедиялық тағдыры бір-бірімен тұтас, бұлақ суының бір тамшысындай. М. Жұмабаев творчествосына бір жақты баға беру, яғни, оны революционер күрескер дәрежесіне көтеру, немесе, керісінше, Совет өкіметі мен қазақ халқының қас жауы етіп сипаттау — біздің тарихымыздың тұрпайы да, анайы, орны толмас олқылығы, екінші жағынан біздің мәдени мұраға деген көзқарастың жауапсыздығы, барып тұрған дөрекі нигилизмнің өзі. Мұндай теріс түсінік XX ғасырдың алғашқы ширегіндегі тарихи жағдайды толығымен бағаламаудан туары анық, немесе, «Пролеткульт» пен РАПП белсенділерінің тұрпайы социологизм туын ұстаушы ғана болып қалуынан деуге болады».8 Шындығында, 20-шы жылдар оқиғалары мен өмір құбылыстары қаншама күрделі екенін ойға алсақ, саяси жағынан сан алуан, тіпті көбіне қарама-қарсы екенін ескерсек, тыңғылықты тұжырым жасау, нақты талдаумен белгілі бір объективті ой-пікірге, қорытындыға келу оңай еместігіне көз жетеді. 1920 жылы ҚазАССР-ның құрылуы, ауылдардың советтендірілуі, ал екінші жартысында — байларды конфискациялау, республика лидерлері мен интеллигенция өкілдерінің сан тарапқа тартқан сөздері, ұлттық шекараларды бөлу, әсіресе, ұлттық мәдениет мәселелері талайлардың намысын қоздырып, ақыл-ой сананың шайқалуына әкеліп соқтырғанын анық білеміз. Мұнымен қоймай, кеше ғана ауыз жаласқан достардың табанда бір-біріне ата жау болып шығуы, бір-бірін қаралау, күйе жағуға дейін баруы қауым ішін әбден шиеленістіреді. Осындай әрекеттер салдарынан Мағжан Жұмабаевқа ұлтшыл деген айдар тағылып, оның көркемдігі жоғары дүниелеріне: бұл пролетарлық емес, таптық емес деген негізсіз кінараттар қойылады. Осындай сылтаумен 1926 жылы Ж. Аймауытовқа да айып тағылған, бірақ көп ұзамай босатылған болатын. Бірақ, 1929 жылы қайтадан тұтқындалып, бұл жолы оның тағдыры біржола шешілді. Дәл осы жылы М. Жұмабаев та қамалды, қамалға себеп — аққа күйе жаққандай, баяғы бұрмалаушылық, жала. Тіпті «Тоқсанның тобы» атты құнды поэмасының өзін тоқсан саққа жүгіртіп, бұл ақынның шын ойы, шын көңілі емес деп шулағандар қаншама болды.

М. Жұмабаев творчествосын енді тереңірек, молырақ қарауға жол ашылған шақта, оның қай қырын ерекше сөз еткен орынды болар еді? Мұндай сауалға бірден кесіп жауап айту оңай емес. Мүмкін ақын туындыларының уақыт сынына төтеп берерлік тіл құнарлығы мен ой тереңдігін, сөз қолдану шеберлігін, жалпы көркемдігін басты ерекшелігі деп айтармыз. Өйткені оның нағыз өзіндік бет-бағдары мен айырым қырлары осы маңайдан табылмақ. Тәңірдей талантының, дарын табиғатының көрінісі осы бұлақтай мөлдір поэзиясынан көрінеді. Ол поэзияға басыңды иіп, тәнті боласың, таңданасың, таңырқайсың. Тұбасалы Мағжан Жұмабаевтың ақындық ерекшелігін дәл тауып бағалап, көпшілікке жеткізу оңай іс емес, әрі ол бір күннің ісі болмас. Ой, қиял ұшқырлығы, молдығы, сөз кестесінің әрқилы, сан айшықты болып келуі — мүлде жайы бөлек дүниелер. Әңгіменің түп түйініне келсек, М. Жұмабаев Абай тәжірибесін бойына сіңірген де, өзімен қатар өмір сүрген Сұлтанмахмұт Торайғыров, Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин және Сәбит Мұқанов творчестволарына мүлде ұқсамайтын, соны, тың жол салған. М Жұмабаев өз орнын өмірден үнемі іздеумен өткен, бар білген-түйгенін соған сарп еткен суреткер. Оның творчествосының бір қырында, яғни таразы басының бір жағында мұңды толғаныс, өкіну және қайғы-қасірет, күйініш жатса, таразының екінші басында — романтикалық өршілдік, махаббат, сүйініш-күйініш, арман, мақсат, үміт жатады. Көп қайғы-қасірет шеккен, азап пен уайым тауқыметін тартқан ақын осы бір екі оттың жалынына шалынып, соған шарпылған! Оның творчесвосында тарих тұңғиығын терең түсіну, өткенді бажайлау («Өткен аяулы»), болашақты болжай білу, бүгіннің ақиқатына көз жеткізу сияқты терең толғаныстар заманның астан-кестең, аласапыран жайымен астасып жатады. Мағжан Жұмабаев өлендерін оқи отырып, өзі көп айтатын тылсым буғандай әсерге енесің, таңғаларлық күй кешесің, ойлар мен толғамдардың терең тұңғиығына сүңгіп, әсем суреттер дүниесіне кіресің. Не суық, не жылы, әлде жарық, әлде көмескі сезімнен хабар беретін алуан бояудың сырларына қанығып, ақынның құдіретті шеберлігіне бас ұрасың. 1918 жылдың өзінде Ж. Аймауытов пен М. Әуезов былай жазыпты: «Сезімге әсер берерлік суретті өлеңдер көбінесе Мағжан, Міржақып, кейде Сұлтанмахмұт әм Ахмет Мәметовтікі. Бұлардың өлеңінде өзгеше бір сарын бар, жүрегінің сезімін суреттейтін нәрсемен жалғастырып әкететін артықша бір маңыз бар. Бұлар сыршыл (лирик) ақындар».9 Ақын тау туралы толғансын, не дарқан даланың кеңдігін жырласын, тіпті көл, немесе жазғы таңды, қысқы кешті, егінді, не жер, күн, ай жайында айтсын, бірінші кезекте өзінің дүние түсінімі ішкі жан күйі тұрады, сонысымен айнала әлемді бірге толғандырып, бірге тебіренеді («Көкшетау», «Жазғы түнде», «Қысқы жол», «Қайың», «Орман», «Алдамшы өмір», «Ой», «Жел», т. б. өлеңдері куә). Ақын жырларында табиғат пен адамның жан дүниесі бірге өріліп, бірге астасып жатады. Әлем құбылысы санамен, көңілмен үндесіп, сұлу, сырлы, тіпті кейде ақыл-ойға сыймайтын фантастикалық суреттер көз алдыңа келеді. Сөз көбіне ойдың білінер-білінбес сыртқы қауызы ғана сияқты көрінеді де, ақынның құдіретті шабытымен кестеленген түпкі мағына сурет болып санаңа еніп, сезіміңді қалай билеп алғанын білмей де қаласың. «Жазғы жолда» деген өлеңіне көңіл аударалық:

Жапан түзде бір қара...

Шілде. Оттай ыстық күн.

Дала өлік. Жоқ бір үн.

Жер де жатыр тұншығып.

Ешбір леп жоқ, тып-тынық.

Көктің түсі қызғылт көк.

Дүниені тылсым билеген.

Қарапайым ғана зат, көріністер мол сырға ие болып, жол, дала, көк аспан, бұлт — бәріне де жан бітіп, адамның өзімен тілдескендей әсер қалдырады. Өзіміз оны көзбен көріп, құлақпен естігендей боламыз. Адам мен табиғат арасы ақын өлеңінде ажырамас бірлікте, тоғысқан, яғни айнала өмір, ақынның оны қабылдауы сырлы сөз күшімен әсерлі сурет береді. Әрине, мұндай көркем сөзді көркем ой тудырмақ. Поэзия шеберінің тәңір табынарлықтай құдіреті өлеңді Абай айтқандай, «теп-тегіс жұмыр» етумен бірге, сезім, түйсікке молықтыруда. Онсыз қайсыбір өлең болса да, жай хабарлама, сөзтізбе болып шығатыны анық, «Қысқы жол» деген өлеңінде мына жолдарды оқып қаралық:

Біресе сақ-сақ күледі.

Жер бауырлап жаяулап.

«Әпсүн» оқып үреді.

Мұндағы «екі иінінен дем алып», «ішін тартып», «жер бауырлап жаяулап», «аузы-басы жыбырлап», «жерді жапқан кебінді сүйіп» деген тіркестер қыс, аяз туралы өлеңге қаншама әр, сыр беріп тұрғаны түсінікті. Аяздың ызғарлы болуы, аңдай ұлуы, тіпті сақ-сақ күлуі жаңалық емес, ол бұрыннан бар нәрсе. Ал оған әлгідей «мінездеме» беру, тірі жандай суреттеу, әрі сол арқылы табиғи құбылыстың жұмбақ сырын көз алдыңа келтіру ақынның сезім тереңдігін, мүлт жібермей көріп түйгіштігін аңғартады, ал бүкіл өлең оқушыны керек десеңіз, аты-жөні жоқ бір ерекше құпия күйге бөлейді. Бір қарағанда бұралаң жол суреті де жеткілікті көркемдік жасап тұрғандай. Бірақ, Мағжан Жұмабаев жазғы, қысқы табиғат көрінісіне өзінің сезім дүниесін қоса жырлайды. «Дала өлік,», «Сар дала», «Жапан түз» дегенде жанды табиғатты жоққа шығарып тұрған жоқ, лирикалық қаһарманның сезімі, оның қиялы тоғыса келіп, жанды, тірі сурет жасап тұр. Мағжан Жұмабаев романтикалық қуат күшке, фантазияға, қиялға, қанатты ойға ерік берген. Мұны оның бүкіл творчестволық болмысынан, өлеңдері .мен поэмаларынан айқын аңғаруға болады. Мағжан романтикасы оның поэзиясын ажарландыра түседі. «Жазғы жол» өлеңінде жоғарыда келтірілген суретке қосымша, үстеме ретінде айтсақ, алтын шашты пері бейнесі де лирикалық ой-сезімді күшейтіп тұр, таусылмас дала жолында елестеген сиқырлы періште арбай ала жөнелгендей, жыландай созылған ұзын жолға ол елес үйлескен. Жол мен даланы лирикалық әрі романтикалық ретпен осылай көрсету, қазақ жерінің сары жөн, ұзақ жол сипатынан алыс емес, қайта оның сырын аша түскендей. Бүл арада жоғарыдағы Екеудің мақаласынан тағы үзінді келтірелік: «Сыршыл ақындардың ішінде өлеңінің ішкі суретіне сөзінің сыртқы кестесі үйлесіп, маңызды болып шығатын Мағжанның өлеңдері». Тұтасымен алғанда Мағжан өлеңдері қазақтың сөз өнері үшін жаңа, соны дүние. Мұндай абстракциялық ой-толғамдарды Мағжаннан бұрынғы поэзиядан көру киын. Ақын өлеңдерін оқи отырып, оның түйсіну, қабылдау қабілетінің айрықша мол, әрқилы екенін аңғарасың, сонан да терең эстетикалық ләззат табасың. Ақынның «Жел», «Толқын», «Көктем» т. б. өлеңдерін оқи отырып, К. Бальмонттың «Я вольный ветер, я вечно вею», «Я в бегстве живу неустанном, в ненасытной тревоге живу» («Ветер»), А. Блоктың: «Ветер налетит, завоет снег» деген тағы басқа жыр жолдарын еске аласың.

Гуілдеймін, ұшамын.

Мен − ойыншы көбелек.

Көрінген гүлді құшамын.

Шын жары оның — cap дала...

Жүрекке ауыр шер кірсе.

Қарап отырсақ, ерікті, ерке желдей басталған ой, ақындық асқақ көңілдің шерімен барып бітеді. Былай қарағанда желдей ескен көңіл шексіз, шетсіз бай сияқты көрінгенімен, оның да тоқталар, іркілер жері бар екен: ақын көңілі жай, саябыр, егер жүрекке жылы леп тисе, ақын жаралы, егер көңілге шер кірсе. Осы ойдың бәрін, әрине, басқаша айтуға болады. Бірақ ақын туған табиғатымен, жаралған жерімен бірге, оның жай-күйі соққан желдің, жарық күннің жаңғырығындай үндес, күндес (күнмен бірге). Сонан да ол «шын жары оның — cap дала» дейді. Ақын жүрегінің іздегені сол дала, туған дала. Жел сыбдыры мен жүрек сыбыры бір. Екі табиғи нәрсенің айнымалы, толқымалы жайы бір-біріне сай, ұйқас. Ақын сол үйлесімінен ләззат тауып, сусындап отыр. «Жел» деген тағы бір өлеңінде Мағжан:

деп жазады.

Желдің өзін айтып отыр екен дейсің. Бірақ оған осылай мінез берумен бірге мынадай әрекет те береді:

Жымиып күліп өтеді.

Қарақат көзге жетеді.

Желге адам әрекетін береді. Тіпті адамға жел кейпін береді десек те қате болмайды. Қалай да мұны табиғат жайындағы өлең деу қате болар еді. Мағжан өзінін бейнелі ой үрдісіне лайық табиғат көрінісі мен адам мінезінен ұқсастық тапқан. Белгілі «Айға» деген өлеңінен де тіршілік жайын бейнелейтін аллегория табамыз:

Жүргендей жол таба алмай, бейне адасып...

Еріксіз артыңа ерткен халқың шығар.

Осылай туған жер, елге деген пұшайман сезімін білдіреді. Ал «Сағындым» деген өлеңінде бұл жайында төтесінен, әрі терең айтылады:

Маған атақ ұлтым үшін өлгенім.

Істей берсін қолдарынан келгенін.

Мағжан Жұмабаевтың бізге жеткен мұрасы аз ба, көп пе деген сауал туады. Қолымызда бары 1912 жылы Қазанда басылып шыққан «Шолпан» атты жинақ, сонымен қоса белгілі ақын Бернияз Күлеевтің алғы сөзімен Қазанда 1922 жылы жарық, көрген «Мағжан Жұмабаевтың өлеңдері» деген жинақ, сонан соң белгілі партия және мемлекет қайраткері Сұлтанбек Қожановтың алғы сөзімен Ташкентте 1923 жылы басылып шыққан «Мағжан Жұмабайұлының өлеңдері», 1928 жылы Мәскеуде басылған «Жүсіп хан» атты ертегі поэмасы, 1923 жылы Ташкентте «Шолпан» журналында шыққан «Батыр Баян» поэмасы және басқа да әртүрлі газет-журналдарда жарық көрген өлеңдері мен поэмаларын атар едік. Ең соңғы айтарлықтай шығармасы «Еңбекші қазақ» («Егемен Қазақстан») газетінде 1927 жылы жарияланған «Тоқсанның тобы» поэмасы. Әлбетте, бұл уақытқа дейін, ақын шығармаларын жинап, басып шығару ісімен ешкім де шұғылданбаған, әйтпесе, ақын мұрасы бұдан көп мол екені ақиқат. Оларды енді мерзімді басылымдардан іздеу қажет. Мысалға, көптеген өлеңдері сонымен бірге «Қорқыт», «Ертегі» поэмалары «Ақжол» газетінде (Ташкент) басылған, өзге өлеңдері кітапханалар қоймасында, архивтерде болуы мүмкін. Өкініші сол, 1929 жылдан 1938 жылға дейін айдауда, түрмеде болған кезі мен 1936 жылы М. Горький және Е. Пешкованың көмектесуімен аз уақыт босанған сәтіндегі он жылға созылған уақыт аралығындағы творчествосы тіпті беймәлім. Жоғарыда айтып өткеніміздей, 1923— 1927 жылдардағы Омбының мұғалімдер семинариясында, Мәскеудің Жоғарғы әдебиет-көркемөнер институтында оқып жүрген кезіндегі, дүниежүзі және орыс классикасымен терең танысқан шағындағы творчествосы да толық бізге жеткен жоқ. Бұл тұста әдеби оқу оқып, әртүрлі ағымдарға еліктеп, өлеңдер жазумен қатар, аударма ісімен де айналысқан. М. Жұмабаев оқыған, өзі қанық болған есімдер ішінен Гете, Гейне, Шиллер, Байрон, Пушкин, Лермонтов, Фет, Гоголь, Крылов, Короленко, Мамин-Сибиряк, Мережковский, Бальмонт, Есенин, Клюев, Брюсевтерді ұшыратамыз, әсіресе, Блок есімін тағы басқа көптеген қаламгерлердің атын көп көреміз. М. Жұмабаев М. Горькийді аса жоғары бағалап аударса, В. И. Ленин шығармаларына да көңіл бөліп, біразын қазақшалаған. Бүл есімдерге деген ақынның құмарлығын түсінуге болады: Мағжанды қызықтырғаны олардың данышпан шығармаларының шексіздігі, жалпы адамзаттық ауқымының кеңдігі. Табиғи талантына бұлар бастау, демеу болғаны анық. М. Жұмабаевтың өмір жолын жақсы білетін Сайфи Құдаш келесі бір сөзінде былай дейді: «Қиын да азапты жолының барлық кезеңінде М. Жұмабаев үнемі жұмыс үстінде болды. Рас, бұл оның бар мүмкіндігінен аздау болған да шығар, таланттың өз күшіне сай да болмас, бірақ жұмыс істей білді, ал бастан өткен бұрылыс-қалтарыстарға ол жалғыз өзі кінәлі емес. Совет өкіметі алғаш орнағаннан кейін, белгілі бір шешімге келе алмай толқыған сәттері болды, бірақ бұл ұзаққа созылған жоқ. Көп ұзамай Мәскеудің орталық басылымдарының.бірінде редакторлық қызмет атқарды. Кейін көп ұзамай Жоғары әдебиет-көркемөнер институтында оқыды, сол кезде профессорлардың бірі Мағжан «Қырғыздың Пушкині» деуші еді. Сол жылдары қазақ мектептерінің оқулықтарын даярлау ісімен айналысты, орыс жазушыларының, В. И. Ленин шығармаларын аудару ісіне де атсалысты. Бұның бәрі де М. Жұмабаевтың қарама-қарсы пікірден біртіндеп арылуына, көзқарастар солқылдақтығынан құтылуға, маркстік-лениндік көзқарастың жолына біржола бет қойып, тереңдей түсуіне ықпал жасап, жол ашты».10 Жоғарыда айтып өткеніміздей, М. Жұмабаевтың ақындық табиғаты Абайға да, оның кейінгі ақындарға да ұқсамайды. Оның қайталанбас қолтаңбасы түбасалы өзіндік, айрықша екені даусыз. Әрине, Абайды білген, оның ақындық тәжірибесіне сүйенген. 1912 жылғы Қазанда шыққан «Шолпан» жинағына енген «Алтын хакім Абайға» деген өлеңінен Мағжанның ұлы ақынға қалай табынатынын анық көруге болады:

Біp сөзің мың жыл жүрсе дәмі кетпес.

дейді. 1923 жылы Ташкентте жасаған баяндамасында Жүсіпбек Аймауытов Абай мен Шәңгерей Бөкеевтің кейбір өлең жолдарын ара-тұра салыстырады. Мұны түсінуге болады. Өйткені, қазақ топырағында, арасы қашық емес мезгілде өмір сүріп, қалыптасқан адамдардың. өмірді көріп, ұғуы бір тектес болуы мүмкін. Бірақ Абайда әлеуметтік, рационалдық уағыз басым. Шәңгерейде.әдемілік, сұлулық, келістілікті суреттеу күшті. Мағжан болса өзі айтатындай, тылсым табиғатпен сиқырлы поэзия жасайды. Баяндама ақынның 30 жасқа толуына арналған болса керек. Мысалға «Күз» деген өлеңінің кейбір жолдары Абаймен үндесіп жатыр дегенді меңзейді. Тағы басқа өлеңдері мен бірсыпыра шумақтарды келтіреді. Біз де мына жолдарға жүгініп көрелік:

Маңдайдан шып-шып шығып өлім терің.

Бір ісім оңға бармаған.

Тәңірі мұнша қарғаған.

Оңалмайды бір ісім.

Көрсеттің, алла, сен қысым.

Ия, бұл нағыз Абай ғой деп қаласың. Айту, налу түрі, сөз оралымы Абайға ұқсайды-ақ. Ал осы мазмұндас мына жолдарға қаралық:

Жұмақтың суын апар жаным десең.

Тоқтатам тұншықтырып зарын десең.

Шыбын жаным барар жерді таппады.

Тәңірі ием, таңың-дағы атпады.

Көк күңіренді: мен де көктей күңіренем.

Бұлардың жөні, төркіні басқа екені көрініп түр. Біз әдейі бесенеден белгілі өзіндік, мағжандық өлең жолдарын келтірдік. Мағжанның өзіне ғана лайық сипатта айтылғаны мұнан көрінеді. Ұқсас оралымдар көреген таланттардың өмірдің қат-қабат қыртысын шамалас ұғуы мүмкін екенін байқатады. Бірақ қолтаңбалары, әрине бөлек. Заңды құбылыс. «Тәңірі» өлеңінен мына төрт жолдың пәрменін аңғармасқа болмайды:

Рақым қыл, бір сорлыны шетке теппе.

Абай айтпаған сөз бе бұл! Айтқан. Сонымен бірге мұның өзгеше басқаша екенін де мойындау қажет. Мығым, екпінді, тегеурінді. Бұл уақыттан, заман факторынан. Абай дәстүрінің қайталауы емес, өніп, өрбу ілгерілеу түрі. Ақын халық туралы, тұрмыс, жалпы елдің өмірі туралы толғаныстарында бұл тақырыпты дамытады, өрбітеді. Әлеуметтік мәселелерге Абайдай терең бармағанымен, өмір құбылыстарын онан бөліп аулақ қалдырмаған. Коғамдағы адам орны, оның жайы, күйі туралы ой-пікірлері көптеген өлеңдерінен молынан көрінеді. Егер қайталап айтсақ, Абай адамдардың әлеуметтік теңдігін бүкіл творчествосының арқауы етсе Шәңгерей үшін өмірдің көріктік жағы, жарасымдылығы бірінші қатарда тұрады. М. Жұмабаев творчествосы, әрине, өзгеше, адам тіршілігі мен оның рухы, ой-сезімі қатар жүреді. Адам, қоғам субъекті болумен қатар табиғат объекті. Осы мәңгі сыр Мағжанды таң қалдырады, таңдандырады. Әрине, жақсылық пен жамандық, әділдік пен әділетсіздік, оқу-ағарту, ғылым-білім, енжарлық сияқты ежелгі үғым-байламдар Абайда қалай терең көрінген болса, Мағжан да бұл жайлардан тыс қалмайды. Арнайы тақырып етіп алмаса да, қай өлеңіне үңілсек те, өнер-білімге, ізгілікке, жарыққа шақыру лебізі мол табылады.

Тек жүрмей, біл.

Бұл өлеңнің мазмұнымен бірге, формасы да Абайша келгенін көреміз.

Алам деп көктен жұлдыз қолың серме.

Тоқталмай істей білсең батып терге.

Жан жетпес көңілі жүйрік кемеңгерге.

Сөз ұқпас, мылқау, меңіреу, жүрген жалғыз.

Осындай сөз арқауы Абайға ұқсайтын, бірақ жалын лаулаған, ашынған жүректен ытқып шыққан шымыр жолдар жиі ұшырайды. Жүрек демекші, Абай көп айтқан сезімдердің біразы осы жүрекке байланысты еді ғой. «Асау жүрек», «жабырқау жүрек», «ет жүрек» және «жүрегім, ойбай, соқпа енді» дейді. Мағжан «Уланған жүрек», «сорлы жүрек», «тілінген жүрек», және «соғады жүрек зорға, келші, тыңда», «соқпа сорлы жүрегім» деп келеді. Қайсысында болса да жүрекке артар жүк көп-ақ. Уақыт, дәуір жайы, дауыл үні ақынды оңы мен солына, алды-артына қаратпай қоймайды. Бұл кезеңде Мағжан: ылғи әбіржулі, ереуіл қалыпта. Жиырмасыншы ғасырдың басы, әсіресе, қазақ жері, қазақ елі үшін аса бір ғажайып елегізу, абыржу туғызған кезең-ді. Үлкен азаматтық сарындағы Мағжан өлеңдерінің іші-сырты да бірдей сұлу, жарасымды болып, тек ұйқас, ырғақ мінсіздігімен ғана емес, айтар ой-сезімге байланысты аса қонымды өлшеммен түзілетіні анық. Эстетикалық талғам, талабымен айрықша көзге түсуі, жүрекке жылы тиіп, жанды тебірентуі сонан, сонылықтан. Ақын өлеңдерінен өне бойы құпия сыр ұққандай жайда қаласыз, өмірдің өзіндей сан салалы, сан қырлы поэзия, онда тақ-тұқ кесіп-пішілген, немесе тура тартқан қарапайымдылықтың ізі де білінбейді. Туа біткен дарын иесі оқушыға ойлы сауал тастап, өзің қалай қабылдасаң, солай қабылда дегендей, әркім түсінігіне қарай өрбітіп алып кететін ұзын арқан, кең тұсау желі тастайды. Әсіресе, ой-қиялға, сезімді оятуға жаралған өлеңдері осындай. Мағжан өлеңдерін әңгіме еткенде, ақынның өмірге көзқарасы, оны түсіну, қабылдауы қалай деген сұрақ туады. Творчество адамның еңбегі, айналып келгенде, оның қалпын, тұрпатын танытады дегенге қол қойсақ, Мағжан поэзиясынан өмірді біртұтас құбылыс, көрініс ретінде алып, адамды сол ұлы табиғат, жаратылыстың бір туындысы, бөлшегі ретінде қабылдайтын ақын екенін байқаймыз. Табиғатсыз, жаратылыссыз адам жоқ, қараң. Ал табиғат ше, ол адамсыз да күн көре береді. Бірақ сана оған бағынбайды, дене бағынса да, сезім бағынбайды. Сондықтан адам бұлқынады, серпінеді, үстем болғысы келеді:

Жарқыраймын жанамын.

Күнге ғана бағынам.

Сөзім, қысық көзім де — от.

Өзіме өзім табынам.

Оттан басқа тәңірі жоқ. («От»).

Құбылыстың мәнін кең көлемде, жалпыға бірдей қалыпта тани білуде, ақын ең алдымен ненің болса да, мән-мазмұнына үңіледі, әрдайым жалпы адамзатқа тән әуенге бой ұрады, әлде таланттан ба, әлде тәңір жазғандықтан ба өзіне тәуелсіз, тек қана жер үсті тіршілігінің, табиғаттың заңына ғана бағынатын құбылыстың құпия ішкі астарына барғысы келеді. Мағжанның өзі айтып, өзі тұжырымдағандай, ақын деген өзі болжап біле бермейтін жолға сапар шеккен пір, кейде жын, кейде бала, сол сапарда ол қиындықты қайыспай көтеретін, не дүниені тәрк етіп, бәрінен безінетін жан. Сонан да «Қиял құлы мен бір ақын» деуін ұғуға болады. Дүниені философиялық тұрғыдан таниды. Көз қарашығының нұры болсын, тербелген ақ қайың болсын, толқыған көл болсын, бүткіл кең ғалам болсын, соның бәрі айналып келгенде, ақын жүрегінің бір бөлшегіндей. Бұл жай ақын қиялының байлығын, түйсік қабілетінің молдығын, ешкімге ұқсамайтын қалып-кейпін танытса керек. Мағжан поэзиясының қос қанатындай мұңды, сазды, кейде қайғылы, әрі алға тартатын романтикалық әуендері ақын түйсігінің өзгешілігін, сонылығын дәлелдемек. XX ғасырдың басында және революция дәуірінде орыс қоғамының әдебиеті мен мәдениетінің хал-ахуалы жайында айтылған М. Горький сөзін еске алайықшы. Ол: «интеллигенттік ақыл-ой быт-шыты шығып сынған айнадай, әрбір сынығы әр түрлі саланы, әртүрлі бағытты бейнелейді, бірақ бәрі де ақиқат елінен алыс» деген-ді. Бір жағынан алғанда орыс декаденттерінің әрқилы ағымдарының М. Жұмабаевқа бірсыпыра әсер етуі мүмкін. Оны жоққа шығара алмаймыз. Сондықтан ол кездегі адамдардың сан-қилы бағытта адасуы сияқты хал Мағжанда да болуы ықтимал. Бірақ, Мағжан туралы айтқанда, оны адасу демей, оқу, үйрену, білмекке құмарлық деп түсінген дұрыс болар. Мағжан табиғаты жай еліктеуді көтермес еді. Мағжан Жұмабаевтың ақын болу, қалыптасу кезеңі.қазақ тарихындағы бір жағынан ояну, екінші жағынан жаңа жол іздеп, дағдару дәуірімен тура келеді. Қазақтың демократиялық мәдениетінің өсіп-өркендеу сәті, қазақ интеллигенциясының қалыптасу кезеңі еді. Әлеуметтік құрамы жағынан да, саяси көзқарасы жағынан да әдебиет, мәдениет және оқу-ағарту қайраткерлері сан түрлі күйді басынан кешті. Олардың түсінігінде айқын бір-ақ мәселе болды, ол — бостандыққа, теңдікке ұмтылу, халқының мәдениеті мен бақыты үшін күресу. Ұлттық отарлау және әлеуметтік қанаушылықтағы азапты жолдан халқын қалай алып шығу, қараңғылық, сауатсыздық басқан халден жарыққа қалай бастау керек деген мәселеге келгенде, анық емес, .күңгірт, буалдыр уағыздарды ұстағандар да болды, таптық көзқарас жағынан таяздық та, шикілік те орын алды. Сондықтан да осындай ортадан кейін мығым қайраткерлердің шығуы, бірте-бірте ұлттық сананы орнықтырып, идеялық жағынан жетілуі оңай шаруа болған жоқ. Қайсыбіреулердің буржуазиялық демократиядан аса алмай, ұлт мәселесін қораш түсінгені де белгілі. Әлеуметтік көзқарас біржолата бекігенге дейін, көптеген ұлттық интеллигенциялар тар жол, тайғақ кешуді бастан кешіп, күмәнданушылық, солқылдақтық қателерге ұшырағаны тарихи шындық. Аса күрделі күрес, пікір таласы мен айтыс үстінде қалыптасқан адамдардың іс-әрекеттеріне талдау жасап, зерттегенде бұл жайларды ескерген жөн, әсіресе, көрнекті, ірі жазушылар мен басқа да қайраткерлерге баға беру сәтінде бұл өте-мөте қажет. Бұған, әрине, ресми саясаттың ол кездегі жайы тұрақтылықтан алыс жатқанын да ашып айту дұрыс. Суретшілдік көрегендігінің арқасында осындай қым-қиғаш, қарама-қарсылығы мол дәуір жайын М. Жұмабаев өз өлеңдерінде көрсете алды. Ақынның бұл тұстағы «Пайғамбар», «Күншығыс», «Жер жүзін топан басса екен», «Бостандық», «Орал», «Орал тауы» т. б. өлеңдерінен заман көтерген әлеуметтік, әрі рухани жайларды анық байқауға болады. Шығыс пен Батыс мәселесі ақын жырларынан мол орын алады. Бірінші дүниежүзілік соғыс, 1916 жылғы қазақ кедейлерінің көтерілісі, 1917 жылғы екі бірдей революция ақын көзқарасына өз ізін түсірмеу мүмкін емес-ті. Бұл тақырып орыс жазушыларының творчествосында, әсіресе, А. Блок, В. Брюсов, Н. Клюев т. б. ақын шығармаларында айқын көрінеді. М. Жұмабаев осы мәселеге килігуі неліктен, қалай деген шүбә тудырмасқа керек — ол өзі Шығыс өкілі ретінде Шығысты пір тұтады, осыған сенеді және үміт артады. Соғыс, тажал, жан мен дененің азғындауы тәрізді, ажалдың қара бұлты боп, қара түтін жүзген Батыс кесапатынан сақтандырады. Ақын бостандық Шығыстан келеді, Азия өзінің қараңғылығын жойып, түрменің тор көзін, қолды байлаған шынжырды күл-талқан етіп үзеді деп сендіреді. Атышулы «Пайғамбар» деген өлеңінде былай дейді:

Күні батып, жаңа таңы атпаған.

Тәңірісін табанына таптаған...

Болсын соңғы бұл жүріс.

дейді.

Осындағы «Күн», «Күн ұлы», «Күннен туған» деген сөздерге біраз көңіл аударудың реті бар. Өлеңдердің жалпы мағынасы, қояр талабы, айтар тілегі, әрине, үлкен. Ол белгілі. Бірақ ақын жалпы «Күн» дегенді көп айтады. Басқа да өлеңдерінен оны жиі ұшыратамыз. Түнді, өлімді, кебінді көп жырлайды деп жүрген ақынымыздың күнге де көп жүгінетінін ескермейміз. Мұны, біріншіден, түн мен күнді егіз деп қараудан, бірінсіз бірі жоқ деуге болады. Екіншіден, сол түнді күнге жеңдіру, уайым, қайғы түнек символы түннен күнге, жарыққа, жылуға, отқа жету деген, тіке айтылмаған, бірақ анық. ұғылатын көңіл күйі көрінеді. Күнді аса бір ілтипатпен атап, оған тәнті көңілін білдіреді: «Күн алтын жан-жағына «Алтын күн алтын сәуле жерге шашар», «Күннен туған баламын», «Жер жүзіне нұр беремін, Күн берем», «Алтын Күн шығып келеді». Осы әрқилы өлеңдерінен алынған жолдардан Күнге деген табыну қалай күшті, әрі қалай шын жүректен айтылғанына көз жеткізуге болады. Ал түн жөнінде:

дейді.

Ақынның осындай ұғымына сүйенсек, жылдар бойы сыналып, күстана етіліп белгілі жолдардан: Сар дала, бейне өлік сұлап жатқан.

дегенін әбден түсінуге болады. Және бұл өлеңнің аты «Жаралы жан». Ондай жанның хал-күйіне жоғарғы жолдар дәл келіп тұр емес пе? Және өлең Мағжанша болған соң, басқаша айтылмайды да ғой. Жаралы жанға сары даланың сұлап жатқандай, ақ селеулердің кебіндей көрінуі, қызарған күннің қан шашқандай әсер беруі әбден мүмкін. Белгілі «Әлдиле, өлім, әлдиле» өлеңінің қандай жағдайда шығарылғанын жоғарыда айттық. Сүйген жарынан, жас нәресте баласынан бірден айрылған шақта ақын осылай күңіренген. Жай, қарапайым халықта ең жақын етене біреуі өлсе, «құдай оның орнына мені неге алмадың» демей ме? Бүл қай халықта болса да бар. Сол Мағжан көкірегі қарс айрылғанда:

Былдырлаған бұлақтай.

Бетінен кейде жел сүйіп...

Балқиды жаным бұл күйге.

Мені де, өлім, әлдиле...

дейді. Басына түскен драмалық жағдайда осылай өкінген ақын қайғылы жайды әрі шебер, әрі шынайы көрсетіп тұр. Алынған теңеу сөздер, метафора оқушының жан дүниесіне шымырлай батып, қатты әсер етпей қоймайды. Сонымен жоғарыдағы Күн деген сөзге. байланысты қосып айтылатын тағы бір жай осы атаудың К. Бальмонт шығармаларында жиі ұшырайтыны. Сол тұстағы (1915—1925 жылдар) орыс ақындарын жақсы білген Мағжанға олардың әсері болуы да мүмкін. Мәселен, жоғарыда жел жайындағы жолдарды салыстырдық. Ал күн туралы К. Бальмонт: «Я, в этот мир пришел, чтобы видеть солнце, а если день погас, я буду петь... я буду петь о солнце в предсмертный час»,— дейді және көп өлеңдерінде Күнге табынып отырады. Әрине, Сұлтанмахмұттың: «Қараңғы қазақ көгіне өрмелеп шығып күн болам» дегені де есте. Біраз ақын Күнді әрқилы символда алып жырлаған. Соның ерекше түрін Мағжаннан көреміз. Кейбір сырт ұқсастықтарды алатын болсақ, шынында да К. Бальмонт өлім жайында көп айтқан. Тағдырдың талқысына саятын ой топшылаулар жеткілікті. Ай туралы: «Красавица тоски беспременной, верховная владычица печали» дейді Бальмонт. Бұл Мағжанда да бар. Немесе: «Любовь и смерть, блаженство и печаль во мне живут красивым сочетаньем». Тағы да: «Хотел убить змею печали» дейді. Мағжан: «Қалың ой — қара жылан жүректі еміп» дегенде сырт ұқсастығы болмаса, мағынасы жағынан өте күшті айтқан. Мұның ақын талантының дүниежүзілік поэзия тәжірибесімен cуарылғанын дәлелдейді. «Пайғамбар», «Күншығыс» өлеңдеріне қайта оралсақ, ақынның Батыс пен Шығыс аралығына айрықша мән бергенін көреміз. Бұл арада Ж. Аймауытовтың жоғарыда айтылған баяндамасын еске алудың тағы бір орайы келеді. Оның тұжырымдауынша, «Бостандық», «Күншығыс», «Пайғамбар» және «Түркістан», «Қойлыбайдың қобызы» атты өлеңдерінде немістің идеалисі О. Шпенглердің әсері болуы мүмкін дейді, өйткені 20-шы жылдары оның «Европаның күйреуі» деген кітабы орыс тілінде жарық көрген болатын. Біз жазушы пікірімен біршама келісе отырып, ақынның Европа күнінің батуы туралы ұғымы сол кездегі уақыт, заман әсерінен деуге де болатынын айтқымыз келеді. Бұл тақырып көп ақындардың өлеңіне арқау болған. Мысалы А. Блоктың «Скифтер» туралы жазғаны есімізде ғой:

Алайда М. Жұмабаев Шығыс пен Батыс туралы біраз екпінді, қуатты өлеңдерінен кейін, ішкі жайға өз халқының тағдырына қарай ауысады. Мұны біз «Қойлыбайдың қобызы», «Оқжетпестің қиясында», «Көкшетау», «Орал тауы», «Көктемде», «Тұранның бір бағында» т. б. өлең-жырларынан ажыратамыз. Ақын өткенге, өткен тарих жолына баса көңіл бөледі. Біраз туындыларында тарихи жағдайлар хақында толғанса, енді бір дүниелерінде ежелгі ескі мекенге үйлеспей жатқан жаңалықтарды айтады. Автордың көз алдында Шыңғысхан, Темір сынды қаһарлы тұлғалар, атамекеннің иесі және қорғаушылары болған Абылай, Баян, Бөгенбай, Ағыбай, Кенесары т. б. тізбектеліп өтеді. Ақын: батырлық, намыскерлік сияқты ежелден келе жатқан дәстүрлер біртіндеп сағымға айналып бара ма қалай, жаңалық болса ол өзін-өзі ақтай ма, ақтай алмай ма деген екіталай тұжырымға тіреледі. Халықтың аңызға айналған бағалы дүниелерінің бәрі де ұмыт болып, тоғышарлық басып, надандық тамырын жайып кете ме деп қорқады. Өмірдің көптеген келеңсіз жақтарын уайымдап жанымен ауыра білетін, жан-тәнімен беріле, сезіне білетін ақын, әрдайымда тарихқа айрықша ден қояды. Бұған «Батыр Баян» поэмасы, «Домбыра», «Орал тауы», «Тұранның бір бауында», «Алыстағы бауырыма» .т. б. өлеңдері куә. Ақын ата-бабасы түрікті, Тұран жерін еске алып, бұл дала, атамекен ежелгі түрік, көшпелі қазақ жері екендігін жырлап, өмірдегі өзгерістер барысында бұл тарихи сабақтастық ұмытылып кетпес пе екен деп уайым жейді: Бір күнде сенің иең түрік еді... Ер түрік ен далаңа .көрік еді.

Іргесі жел-күн тимей берік еді. («Орал тауы»).

Алтайға ата мирас алтын таққа.

Тұранға бір сені іздеп кеп едім ғой!..

Өртеген өзектерін сен едің ғой!..

Түріктер бұл екеуін дария дейтін.

Табасың қасиетті бабаң бейітін.

Бұл өлеңдерден бұлдыр сағымдай, көңіл мен көкіректегі елестей аңсау, сағыну, қасиетті, имандай таза, шұғыла күндерді еске алып, торығу сияқты сезім ақынның да, оқушының да өнебойын жайлап, билеген әсерді көресіз. «Оқжетпестің қиясында» деген ұзақ өлеңі де осы тектес. Ескіні ойлап, көксегенде ақынның жүрегі қарс айрылғандай. Шынында да, қазіргі өлең болсын, поэма болсын — әдебиет туындыларының қай-қайсысында да Тұран жері, түрік елі деген ұғымдар еске де алынбайды ғой. Өкінішті-ақ. Тұран жері деген тек ескі жағрафиялық карталарда ғана болмаса, жаңа әдебиеттерде мүлде жоқ. «Айда атыңды, Сәрсенбай», «Жазғы қала», «Шойын жол» сияқты өлеңдері 20-жылдары біраз айтыстың объектісіне айналған. Әңгіме төркіні өлеңде қаланы қазақ ауылына қарсы қою жайында болған. Бірақ, қазір өлеңді қайта оқып отырып, тіпті үш қайнаса сорпасы қосылмайтын пікірлер айтылып, ақынға орынсыз кінә тағылғанына көз жетеді. Жартылай феодалдық қалыптағы қазақ ауылы үшін жаңалықтар күшпен енгендей әсер етті де, дала сазының жайына бірден етене болып кете қоймады. Өзгерістер елдің материалдық тұрмыс халіне ғана әсер етіп қойған жоқ, сонымен бірге халықтың әлеуметтік, рухани жағдайына, кейіп-қалпына әрқилы ықпал етті. Ақынды сынаушылар мұны еске алмады. Ақын өлеңдеріне ден қоя оқып, ,жалпы ауқымына көз жібергенде, аса қалап, сүйіп жырлаған тақырыбы адам, «адамның кейбір кездері» деп Абай айтқандай, адамның ойы, ішкі көңіл-күйі екенін ұғамыз. Не жазса да ең алдымен өз жүрегіне үңіледі, сол арқылы айналадағы әлемді білуге, өмір шындығын ұғуға ұмтылады. Егер шартты түрде өлеңдер тақырыбын жіктеуге тура келсе, туған өлке туралы және өткені мен бүгіні жайында, адамның өмірдегі орны, бүкіл адамзаттың ар-ожданы хақында деп айтуға жарар еді. Жүректі жарып шыққан өлеңдерінің үлкен бір тобы сүйіспендік лирикасы. «Гүлсімге», «Жәмила», «З-ға», «Махаббат не?», «Сен сұлу», «Жас келін» т. б. өлеңдері қазақ қыздары мен қазақ әйелдеріне арналады, олардың сыртқы да, ішкі де сұлулықтарын тәңірдей көтере жырлайды. Бұл өзі бір жағынан Гетенің шығыс әйелдеріне табынып, Зулейхаға деп жазған арнау өлеңдерін, Батыс-Шығыс диванын еске түсіреді. Жалпы сүйіспеншілік, махаббат туралы, қыздың, әйелдің сұлу, көркем суреті, мінезі, іс-қылығы туралы өлеңдері Мағжан поэзиясының өнімді, әрі тартымды саласы. Басқа да өлеңдеріндегі сияқты, ақын мұнда да терең сезім құшағында, жүрек тербелісінде. Әшейінде өзге ақындар, «күйдім-жандым» деп жазатын жайлар Мағжан қаламында басқаша күйді, ыстық-суығы аралас, қуанышы мен реніші қатар жүретін жұмбақ сезімді аңғартады. Махаббат азабы, сүйіспендік азабы әуелден белгіленген, жаратылыстан бірге жаралған, өзгертуге, қайта жасауға көнбейтін табиғи нәрсе, сондықтан да өмірдің өзі сияқты бірде тәтті, бірде ащы, бірде серуен, бірді сергелдең. Ақын сезім сырын ашамын деуден аулақ, ол ашылмайды да, азапты жайды, «жүрек-жара», «көз жасты» күйді суреттейді, бірақ оның шешімін табамын деуден аулақ. Махаббат пен машахат күй бастауын әуелден, әуел баста жаралған ілгергі жайдан іздейді. «Әйел» деген өлеңінде бұл туралы біраз сыр шерткен:

Қуылды Адам жұмақтан.

Бұйрық болды бір хақтан...

«Кеш, тәңірі!» деп сұрады.

Осылай басталған қасиетті өмір — ақыр соңында «ұмытты адам алласын», «енді ежелгі көркі жоқ, көргені қорлық, еркі жоқ» халге түсіп, «жұмақтай» басталып, «дозақтай» бітетін, әр адам, әр әйел бастан кешіретін тылсым тұрмыс жетегіндегі халді көзге елестетеді. Бірақ өмірдің өзі сияқты сезім өлмейді, сүйіспендік өлмейді: ол қайта жаңарып, қайта түлеп отырмақ.

Тұрғызбаған бейішке.

Әкелді бастап кейіске.

Бүгін — жалын, ертең — шоқ.

«Сұрғылт тұман дым бүркіп» деп басталатын бұл өлеңнің. түп негізі аударма болғанымен, Абай ой-жүйесіне тура келетін, өзі басқа өлеңдерінде де айтқан сөз. «Махаббат — қызық кім көрер, оның да дәмім татпаса», «бұл өмірдің қызығы махаббатпен», немесе:

Жүректің отын сөндірмес.

дегенде Абай адам өмірінің махаббатсыз, сүйіспеншіліксіз күні жоқ, ойы да, сезімі де өзі сипаттас жанға телінусіз күйі жоқ, адаммен тіршілік бойы бірге жүретін ажырамас сезім деген түйін туады, онсыз жанды хайуанға оны қосындар» дейді. Мағжан жырлауында шын махаббат азап жолы, қуанышы мен өкініші аралас, кейде тіпті қатар жүреді.

Жүрекке барып қадалар.

Бақытсыз ғой бұл жүрек.

Тамшылап одан қан ағар.

Жылы, тәтті у тарады қаныма.

деуіне тура келеді. Лирикадағы ақын махаббат құшағына енген сайын, азап тұзағына шырмалғандай. Ақынның махаббат жайындағы түсінігі осылай ірі, әрі терең болғандықтан ол жайындағы теңеу, метафоралы да ірі, кесек:

Тұрмыс атын тылсым дейді...

Гүлсім — Күн...

Лирикалық көңіл ылғи тынымсыз жаралы жанның, көңілі қаяу жанның жабырқау жайы оның мазасын алады:

Жұлдызды неге санайсың.

Айырылысқан, я айырылысар жандардың жүрегі қайғыға толы, олардың күйі сағыныш, сарғаю, торығу:

Эстетикалық талғамы, таңдауы мықты осындай өлеңдердің бәрі адамның жан-тән сұлулығын, көркемдігін, жарастылықты паш етеді. «Толған ай жүзің еді, қара нәркес көзің еді, мап-майда мамық қардай мінсіз денең, бейне бір бақшадағы жүзім еді», немесе: «Шашың − қара, денең − ақ бұлт, жүзің Ай, тісің − меруерт, көзің, сәулем, құралай» деген сияқты бұрынғы халық ұғымындағы теңеу, ұқсатулармен қатар Мағжанның өзі тыңнан тапқан, соны, жаңа сурет жасаған кездері өте көп. Онда адамның сыртқы суретін бергелі отырып, ішкі сырын, жан күйін ашатын бедерлер жасайды, оның бәрін бұл жерде теріп айту мүмкін емес — тым мол, бай. Бір ғана мысал:

Иығына екі жылан асылғандай.

Тұңғиық сыр болса-дағы жасырғандай.

Мұнда ақын жағымсыз кейіпкердің суретіне тоқталған. Бірақ «екі жылан», «жасырғандай» деген сөздер болмаса, қай сұлуға болса да, жарасар сурет-бейне екенінде дау жоқ. «Шолпы» өлеңінде бір жағын әзіл, бір жағын шын етіп, ақын киіз үйді айнала жүретін ауыл қыздарының шаштарына таққан шолпы сылдырының көңіл ынтықтырар әсерін жазады: Сылдыр, сылдыр, сылдыр... Өзекті өртеді құрғыр.

Жүректі жандырды құрғыр.

Риза болып, сүйсінген көңіл көрінеді. Шолпы сылдырлаған сайын естушінің жаны кіріп, құлағы да, жүрегі де елеңдеуде. Бұрынғы ауыл тұрмысының осы кішкене бір этнографиялық суреті қазірдің өзінде көңіл толқытады. Шолпы иесінің сұлу кескіні көз алдыңызға келгендей. Ал шолпы сылдыры нақ бір шақырықтай естіліп, тындағанның діңкесін құртып-ақ тұр. Қаны да, жаны да қазақ топырағы мен ауасынан суарылған бұл өлеңдер мінез бен құлықтың айырықша ұлттық ізет-сипатын аңғартатын сұлу жыр тізбе. Бұл арада С. Есенинді де еске алуға жарайды. Оның сүйіспендік өлендерін айтамыз. «Бәрінен де сен сұлу» өлеңі уақытында өзіндік әнімен халық арасына кең тараған. Біреулер бұл әннің авторы Мағжан екенін біліп, біреулер білмей жаттап өсті. Бұл тарапта кейіннен біраз әншілер ақындар өлеңге өзгертулер енгізіп, жаңалап айтқан кездері де болды. М. Жұмабаевтың көпшілік қауым арасында әбден мәшһүр ақын екеніне бұл да бір куә.

Мағжан Жұмабаев әрқилы тақырыпта көлемді поэмалар жазу саласында аса өнімді енбек еткен. Өте-мөте белгілі поэмасы «Қорқыт», «Толғау» «Оқжетпестің қиясында», «Жүсіпхан», «Тоқсанның тобы» сияқты басқа да поэмалары кезінде баспа жүзін көрген. Осылардың ішіндегі күрделісі, көркемдік тұтастығы жағынан да, сюжет желісі мен сұлулығы жағынан да ерекше асып тұрғаны «Батыр Баян». Мұнда айтылған оқиға бір кездегі қазақ пен қалмақ арасындағы жаугершілік заман жайынан. Ақынның жазуы бойынша, бұл хикаяға Абылай ханның екі ел арасындағы бейбітшілік, достық қарым-қатынас орнағанға дейінгі оқиға өзек болған. Ашу үстінде қол бастаушы батыр Баян өзі қамқор болып жүрген кіші бауыры Ноян мен сұлу қалмақ қызын өлтіріп салады. Жазығы — олардың көңіл қосып, елден қашуы. Бұған дейін Батыр Баянның өзінің жас қалмақ қызына көңілі қатты ауған еді, бірақ қыз ыңғай бермеген соң, оны қарындас ретінде ұстаған. Алайда екі жастың Баян айтқанына көнбей, қашып шығуының аяғы трагедиялық жағдайға әкеп соғады. Қыздың сұлулығын ақын былай сипаттайды:

Бір соған бар сұлулық жиылғандай.

Сөздері су сылдырлап құйылғандай.

Жұлдыздай еркелеген сөнбей-жанбай.

Кәусардай татқан адам қалар қанбай.

Еліне сол сұлуды естен танбай.

Көздері қызыл жалын шоқ боп кетті.

Біp қыздан басқа нәрсе жоқ боп кетті.

Қыздың сұлулығы мен жігіттің жалын атқан ішкі сезімін суреттеуде қапы, міні жоқ. Ақындық теңеулер мен метафоралар әрқайсысы өз орнында − бәрі де жайнап тұр. Тапқырлық, дәлдік, көркемдік — әрбір сөз сайын. Осындай бәйшешектей екі жас өмірдің жан ашуынан, қызғаныш пен күйініш билеп, кешірім аулынан алысқа алып кеткен дүлей күш салдарынан құрбан болып кеткенін көреміз. Артынан қуып жеткен Баянға:

Жас Ноян Ер Баянға қарсы жүрді.

Түсінен шошыды да тоқтап тұрды...

Баянның батырлығы алашқа аян.

Атынан бүктетіліп бөбек Ноян.

"Жан көке, аға!»— деген сөзді Баян.

Бір ашып, бір жұмбай да көзді Баян.

Түсірді тағы ұшырып қызды Баян.

Түскенде бірін-бірі құшып түсті...

Асығып екі жастың қанын ішті.

Поэмада әрі қарай бұл трагедиялық жайды суреттеген Мағжан ақындығының тағы бір көрінісі: Жан тебірентер, толғантар ұшқыр өлең жолдары ағыла береді. Үстіне көк аспан құлап түскендей ер Баян жайы күйінішті-ақ. Биік романтикалық сарынға құрылған аса көркем поэмадан екі түрлі жайды аңғарамыз: бірі — батырлық, достық, махаббат, мейірім дүниесі болса, екіншісі — ашу, ыза, онан барып әділетсіз қантөгіс өкініш. ҚаҺарманның мінез асаулығын, бірбеттілігін, бірақ ниетінің ақ екенін cуреттеп, ақын поэманы романтикалық шарықтау шегіне жеткізеді. Шиеленіскен оқиғаны ақын тау мен судың, күн мен аспанның, кейіпкерлердің бірін бірі қимас күйін, қалмақ қызының сұлулығын, айнала табиғат сырларын суреттеу арқылы сезімнің қоюланып, ширығуына, күннің күркірегіндей, найзағайдың ойнағанындай бітіспес мінездер соқтығысына алып барады, іштей өкініш толғанысына әкеп тірейді. М. Жұмабаев поэмаларының композициясы өзінше ерекше тұтастықты, ұғымдықты танытады. Шеберлігін, әрі көркемдік талғамын байқаймыз. Еркін, тартымды оқылады. Бұған оқиғалардың айрықша құрылым, кестесі, сөз қолданыс әдісі ерекше әсер береді. Мысал ретінде алсақ, аллегориялық сипатта жазған, 1926 жылы жарық көрген «Ертегі» поэмасы да аса қызғылықты. Поэма сюжеті шын мәнісінде ертегіге ұқсайды.12 Әңгіме төркіні мысықтар мен тышқандар арасындағы жанжал, соғыс. Оқиға Шығыста, күн шұғылалы елде, бау-бақшалы мекенде өтеді. Жүзім шарабын ішіп масаураған тышқан даңғазаланып, мысықты тілдеп-сөгуге көшеді, оны естіп қалып, ашу қысқан мысық әлгі сорлыны ап деп, жеп қояды. Бұдан әрі мысық пен тышқан арасындағы өткен бірнеше соғыстар суреттеледі. Ақырында тышқан атаулы көптігін жасап, мысықты жеңілуге мәжбүр етеді, мысық патшасын қуып, өз патшасын да тақтан түсіреді. Мұндай аллегориялық, мысал мазмұндас дүниелер дүниежүзілік әдебиетте әлденеше рет қайталанған. Бірақ бұл поэма М. Жұмабаевтың басына бәле болып жабысты, осы шығармасы үшін оған қатал, саяси кінә тағылды, бұл жерде ақын орыс патшасын, Гапон попты, 1905 жылғы революцияны, жұмысшылар мен шаруаларды, тіпті большевиктер мен эсерлерді мегзеп, суреттеп отыр деген сорақы айыптар қойылды. Мұндай тұрпайы сындар ол кездерде ашықтан-ашық айтылатын. Әсіресе, С. Мұқановтың «XX ғасырдағы қазақ әдебиеті» кітабынан бұл жәй анық көрінеді. Мағжан көрген қуғынның басы осы болды. Мағжанның ең соңғы ірі туындыларының бірі «Тоқсанның тобы». Бұл поэмада ақын жаңа өмір жолына үңіле қарап, оған шын көңілімен ден қойғанын мойындайды. Бүкіл халықтың жана тұрмыс құруға бет алғанын, өзі де оған қосылатынын айтады. Тоқсан деп көпшілікті, жүздіктің онын емес, тоқсанын қолдаймын дейді:

Адассам ел деп адастым.

Ой көзінде көмескі.

Осы армансыз білгенім.

Мен тоқсанмен біргемін.

Поэма 1927 жылы «Еңбекші қазақ» газетінде басылған. Әрі қарай, яғни бұл жылдардан соң, біз Мағжан шығармаларын ұшырата алмаймыз. Поэмадағы мойындау сөздерге шүбә келтірген у да шу айқай, балағат сөздер мен орынсыз сындар қаптап кетті де, ақынның үнін өшірді. Нағыз натура, нақақ іс осы болды. «Қорқыт» поэмасының мазмұны ақынның бүкіл әуре-сарсаң өміріне дәл келіп тұрғандай. Белгілі оқиғаны қайта жырлағанда, бар болмыс-қалпын, тағдыр жайын өз түсінігінен, өз ой елегінен өткізіп бергендей. Қорқыт пен өлім Мағжан үшін аса жұмбақ тақырып. Басқа да өлең, жырларында өлім жайын көп айтып, көп толғанғаны белгілі. «Қорқыт» поэмасында ежелден белгілі өлімнен қашатын Қорқыт жайын шабыттана жырлауы — өлімнен қанша қашсаң да, алдыңнан соншалықты қабір тұруы ықтимал деген тұжырым, философиясын айту. Поэмада мынадай түйін бар:

Қорқыттай жанды жаспен жуа білсем.

Құшақтап қобызымды көрге кірсем.

Ажал — хақ, сондықтан да өмір жібінің түйінінде өлімді табиғи ресім ретінде, болмай қоймайтын өмір ақиқаты ретінде қабылдау керектігін уағыздайды. Ақынның ой-толғамдары әлемінде философиялық ұғымды тануға болады.

Берілсе адамға өмір өлмек үшін.

Бұл орайда Жан-Жак Руссоның: «Напрасно боятся смерти, так как пока мы живем, ее нет, а когда она наступает, мы уже не существуем» софистикалық тұжырымын еске алуға болады. Революцияның басынан-ақ белгілі болған жай өмірді қайта жасаумен бірге, ескі құбылысты қирату еді. Сол, 20-шы жылдары революция туралы, социализм туралы ұғымды біржақты ұққан басшылықтың солақайлығы, төрешілдігі, әкімшіліктің сыңаржақтығы дарын иелерін ә дегеннен шошытып тастады. Әлбетте олар революцияға қарсы болған жоқ еді, қайта соны түсініп, білуге ұмтылған еді. Таланттардың табиғатын бағаламау, түсінбеу салдарынан А. Толстой, А. Куприн, К. Бальмонт, Ф. Шаляпин сынды үлкен тұлғалардың шет елге кетуі орны толмас олқылық болатын. В. И. Ленин әдебиет пен өнердің теңгермелікке келмейтінін, онда ең бастысы бостандық, ой еркіндігі үстемдік құруы талай ескерткен. Бірақ партия функционерлері әдебиет пен өнерді саясиландыруды талап етті де, өздерінің аласа ойына лайық аласа әдебиет жасалуын көздеді. Саяси үстемдікке мойынұсындырылған өнер эстетикалық мәнінен айрылып бір сапқа тізілген шөжедей қазқатар тұра қалды да, бір әуенмен шажылдады. Осылай дей тұрып, ақындар революционер бола ала ма, жоқ па деген сұрақ қоялық. Әлбетте, бола алады. Бұған дәлел ретінде В. Маяковскийден Ш. Петефиге дейін, С. Сейфуллиннен бастап Е. Чаренцке дейін айтуға жарайды. Ал дәл мағынадағы революционер ақын болмауға да болады. Бірақ ол адамның ақыл-ойын өзгертерліктей іс істеуі мүмкін. М. Жұмабаев, міне, осы қатардағы суреткер.Ол заманның аса зор зәру мәселелерін көтерді, өмірдің мәні, жайы, зұлымдық пен мейірім туралы жазды, ежелден келе жатқан сірі дәстүрді өзгертіп, XX ғасыр басындағы қазақ поэзиясына таңғажайып жаңалықтар енгізді. Поэзия сүйер қауым кезінде көбіне-көп М Жұмабаев өлендерін қолжазбадан оқыған, өйткені оның кітаптарын шығару тоқтатылған, қалған біразының көзі жойылған. Мағжан лирикасының құдіреті оның түр сипатының сонылығы, сөз қолданыс қасиетінде. Тілінің дәлдігі, ой-толғамдарының жаңалығы, суреттелген жайлардың айқындығы, сөз ойнату иірімдерінің танғаларлық жарасымы – осының бәрі жинақтала келе Мағжан поэзиясының ерекше қасиетін байқатады. Жоғарыда айттық, 1927—28 жылдардан кейін жазылған, я болмаса, баспа жүзін көрген Мағжан жазбаларын біз білмейміз. Бұл арада ақынның біp кезде өзі айтқандай, «қызыл тіл, қолым емес, кісендеулі» дегені дұрыс екеніне көзіміз жетеді. Ақын өмірінің соңына дейін қуғын-сүргінде болды. Өзінің досы, сол заманның құрбаны ақын Бернияз Күлеевке арнап жазғанындай, өмір жолын арманда аяқтады:

деп ақынның өмірдегі орнын биік қойған еді. Бұл жолдар Мағжан ақынның өмірі мен өліміне арналғандай деуге болады. Жоғарыда айтып өткеніміздей, қалған өмірінің он жылы түрмеде өтті. Енді 60 жылдан соң ғана, ақын туралы айтып, жазуымызға мүмкіндік болып отыр. Байрон сөзімен айтқанда: «Кончил жизни путь герой, теперь начинается путь его славы» дегенге саяды. Мағжан Жұмабаев творчествосын нахақтан жамандап, құлдыратуға тырысқандар да, оның ақындық құдіретін бағалап, биікке көтергендер де болды. Ахмет Байтұрсынов та, Жүсіпбек Аймауытов та, Міржақып Дулатов та өздері нағыз трагедиялық күй кеше отырып, әдебиет пен өнер парызын ұмытпады, ақынның өнер талантын жоғары бағалады, оның үлкен болашағына берік сеніммен қарады. Мағжан ақынның ерекше сымбатын Сәкен Сейфуллин де, Бейімбет Майлин де құрметпен атап, қасиеттей білді. Мағжанның бүкіл түркі тілдес әдебиетке әсерін жоғары бағалаған адам түрік әлеміне белгілі оқымысты, тегі башқұрт Ахмет Зәки Уалиди Тоған. Ол «Қазақтың ұлттық ақыны Жұмабайұлы Мағжан... өз жырларын тікелей Еділ, Жайық, Сырдария, Ертіс, Жетісу бойын мекендеген қалың қазақ пен таулық қырғыздарға арнаса да, оларға бүкіл түркінің және Түркістанның шерін жеткізді, түркілердің бұрынғы шат-шадыман өмірін елестете білді»,- деп жазды .13 1928 жылдың өзінде-ақ Мұхтар Әуезов қазақ поэзиясына деген ұғымын байытқан Мағжан Жұмабаевқа ғажайыптай өлеңдері үшін риза екенін айтып жазды. Белгілі әдебиетші Қошке Кемеңгеров Мағжан поэзиясын өте жоғары бағалаған. Мағжан Жұмабаев біраз әңгіме, мақала хабарлама, аудармалар жасаған, «Шолпанның күнәсі» деген ұзақ әңгімесі 1923 жылы «Шолпан» журналында басылған. В. И. Лениннен, М. Горькийден көп аудармалар жасағанын осы жазбаның алғашқы беттерінде ескерткенбіз. Мамин — Сибиряктың «Ақбоз ат» әңгімесін аударған. Басқа да аударма шығармалары бар. Ең үлкен ғылыми еңбегі «Педагогика». Бұл еңбекті ақын балаларды, жастарды тәрбиелеу ісіне аса қатты мән беріп жазған. Ескі қазақ өмір тұрмысынан, әдет-ғұрпынан нені алуға болады, оны жаңа заман тәртібімен қалай ұштастыру керек, негізгі классикалық педагогиканың қағидаларын қалай қабылдап,бойға сіңіру қажет деген сияқты мәселелерді Мағжан аса биік зерттеушілік қабілетпен шешеді. 1992 жылы «Педагогика» басқа да шығармаларымен қатар «Ғылым» баспасынан жарық көрді.

Кілтін өнер-білім ашып жатыр.

Жалтырап көктен нұрын шашып жатыр.

Күнбе-күн алға қарай барып жатыр.

Тәңірінің рақметіне қанып жатыр.

Бір іске жанаса алмай, шетте жатыр.

Қазекең таң қаларлық кепте жатыр.

Бар малын болыстыққа сарқып жатыр.

Ішінде сорлы қазақ қалқып жатыр.

Сұр жылан бар қан-сөлін сорып жатыр.

Тәңірі күннен-күнге ұрып жатыр.

Шен алып, бақыт құсы қонып жатыр.

Жұртына қарсы таяқ соғып жатыр.

Қайдағы ескі нұсқа көріп жатыр.

Жемтікші құзғын болып кіріп жатыр.

Жас қызын малға, шалға беріп жатыр.

Қармаққа талай жасты іліп жатыр.

Өзара талас-тартыс болып жатыр.

Сарғайып, бір су тимей солып жатыр.

Қар борап соққан желмен қылып егес.

Жылы үйде байлар жатар, уайым жемес.

Қатты жел барлық күшін жиып еді.

Дөңдегі қарды ойға үйіп еді.

Нығарлап әр түкпірге сүйреп тастап.

Жылауға, қозғалуға есі адасқан.

Дүр қамшы ойнап кеткен қайран бастан.

Тепкен соң сорлы Оразкен далаға асты.

Бекітіп іште тұрып есік басты.

Есі ауып, жансыз болып, сұлай кетті.

Дүрілдеп астын үст қып борай кетті.

Ағады үлбіреген бетке тиіп.

«Жасаған, жарылқа!»— деп, жәрдем сұрап.

Кетеді сорлы Оразкен дір қалтырап.

Секіріп арық-тұрақ кетті тойға.

Жабағы, көтерем тай, ақсақ қой да.

Қалмады қайғы-уайым ешбір ойда.

Шықсын деп қысқы ызғар өткен бойға.

Дәл сұлу бұраңдаған шолпы тағып.

Тұрғандай қобыз ойнап, әнге салып.

Белсенген жылқышыға. ноқталатып.

Батпаққа бірін-бірі домалатып.

Қолынан қулық бие құлындатып.

Жібектей көкорайлар жатқан жайрап.

Ән салып әр түрлі құс тұрған сайрап.

Тіріліп, қанат қағып, быж-быж қайнап.

Жылы жел қара бұлтты тербеп айдап.

Балалар шапқыласқан, мініп жайдақ.

Шүкір қыл бір аллаға «я, құдайлап».

Кейде аяң, кейде желіс, кейде сылтып.

Тұрасың маужыратып кейде жылытып.

Ұялып әлдеқайда кеткен жытып.

Тоқтаған шабуынан құлын-тайлар.

Жас төгер бойы балқып терең сайлар.

Болып, мен саған келдім, ішімде шоқ.

Басқадан, анық білдім, еш пайда жоқ.

Барып қон нәзік қана бір бұтаққа.

Өртенсін, қызыл жалын қыл төсегін.

Қалсын ол ойлай алмай өз есебін.

Дәрменді қалың дертке сенен білдім.

Таппады сал боп еш мұны.

Алып оған ықтаған.

Аласұрған шарқ ұрып.

Қалмай жүрген бір торып.

Мінеки деп тұрақтап.

Қолына кітап, құранды ап.

Алға бассын деп ойла.

Көтерілген жерден бу.

Тыныш жатқан тұнық су.

Өсіп балам ер жетіп.

Көңілі хаққа сынғаны.

Бал алысқан құмармен.

Табиғатқа жан қосып.

Күншығыстан ағарып.

Жер де кетті жаңарып.

Жараспас ерге құр жаны.

Кемпірлерге ас келін.

Абұйырсыз тас келін.

Сонда болар бас келін.

Ас болады ірімшік.

Болмайды тіпті сұғанақ.

Ойлайтыны жақсы атақ.

Жас келін жүрер сауында.

деп сөздескен.

Мұңын ашар сүйеуі.

Бір сөзің мың жыл жүрсе дәмі кетпес.

Дүние қолын жайып енді күтпес.

Болды ғой жақын туған бәрі кектес.

«Қор болды қайран сөзім босқа!»— деме.

Өлтіріп талай жанды, жүгін артар.

Хакім ата, тыныш бол, қадірің артар.

Жүрген жанның артында ізі қалар.

Етікші өлсе, балға мен бізі қалар.

Сау қалғанның көбісі ертең бітер.

Жүйріктің айтқан сөзі кепке кетер.

Нәр тата алмай, күшсіз,. әлсіз бүгіліп.

Қанды жаспен екі көзін шылатпай.

Қылыш алып «надандық» саған кезенді.

Малды аяма оқу-білім жолына.

Ерініп, шаршамастай, белін буса.

Ізденсе, кідірмесе, жайланбаса.

Айтылған сөз жайынан жалғанбаса.

Аяғын күндік жерден байқап басса.

Құлақ тігіп, көз салып, жиып-терсе.

Ұжмақта хорлар тіккен қос деп білсе.

Бір жетер, жалықтым деп тастамаса.

Бұғып жүр қараңғылық бетін басып.

Жолдасың — жұлдызыңмен қол ұстасып.

Жүресің жылжып қана, әсем басып.

Жалғанда тіпті кетпес көркі асып.

Теңіздер жан теңгермес жатқан тасып.

Жұлдыздар иек қағып жымыңдасып.

Екі жар қол ұстасқан, сыбырласып.

Бір-бірін сүйісе алмас мауқын басып.

Айрылар біраздан соң амандасып.

Ісіңді тастап, мұңайып.

Қайғылы жаспен шылаттың.

Ағарып сүттей таң атпай.

Толып бір тұрған шағыңда.

Зарын мәңгі сөнбестей.

Бетінде күннің нұры балқыған көл.

Мап-майда мөлдіріңде қалқыған көл.

Жан-жануар суынды ішіп, тоймаған көл.

Ғашықтар жарын іздеп, ойлаған көл.

Әр жанды мөлдіріңнен суарған көл.

Деңіне ойнақ салып, қуанған көл.

Байларың кедейлерге қарасқан көл.

Саулықты сағат сайын сұрасқан көл.

Шуақта балықтарың тулаған көл.

Басында кеңес құрып, дулаған көл.

От-суға иең түгіл, жат тойған көл.

Көксілдер тұс-тұс жақтан ат қойған көл.

Күресіп күн батқанда белдескен көл.

Сусын боп сұрағанға, от болған көл.

Бейне бір сенің басың сүт болған кел.

Басыңнан кұсың ұшып кетер сенің.

Ала алмас оны бағалап.

Ілгергі күнді сағалап.

Ерікке қоймай ентелеп.

Қадірін білмес санасыз.

Сөйлеп, күліп жүрсе де.

Сөйлесе — шешен.

Жұртты аузына қаратар.

Нәрсені іске жаратар.

Бет келгенді арсалар.

Адамдыққа ол — серік.

Жер, мал кетіп, бос қалды біздің қойын.

Жараспас бұдан былай күлкі-ойын.

Ойламау келешекті түпке жетер.

Жан қорқып, дене тітіреп есің кетер.

Таласып жаман көзбен қарасуды.

Ізделік аққан бұлақ — қара суды.

Хохолдар алып қала салып жатыр.

Жерінен аузын ашып қалып жатыр.

Отырайық жиылып, оңдалайық.

Өнерден кеш қалармыз, ойланайық.

Бұлтармай ертенді-кеш жүріп барсақ.

Көлде толқын айдаушы жел де болар.

Ағайын тату-тәтті ел де болар.

Нық сіңген надандықтан қаша алмаспыз.

Қарады тіміскілеп әрбір жерді.

Ілулі шаңырақта етті көрді.

Алам деп секіреді кейде жатып.

Ашудан өле жаздап аз-ақ қалды.

Ханзада, жегеніңмен, ішке ұнамас».

Қолға түссе жасықты майдай жеуші.

Өз үйінде сабазың сыр бермеуші.

Еш жанға сенен басқа көңіл бөлмей.

Сені іздедім жалғаннан қолым сермей.

Сыртым — сау, ішімде — өрт жанған қалың.

Өлгелі тұр сүмірейіп сорлы жаным.

Қуарған, сарғайған жүз күйгенімді.

Сүюдің қолына ен тигенімді.

«Отқа түскен сорлыңды сүйші» дедім.

Денеңді аулақ салдың, қоспай жігің.

Тіліңмен де бір аяп қайғырмадың.

Болып ем өмірімше сорлы әурең.

Қош енді, жанып-күйіп сүйген сәулем.

Керегің жок, мейірімсіз, жолыңа бар.

Бәрібір жазы-күзі жауса да қар.

Сен сықылды қайғылы етпегі жоқ.

Бірде шаттық, бірде мұң жетпегі жоқ.

Амандас, мен кетейін, қолыңды бер.

Көп шыбын өрмелеген уық бойлап.

Тайдырып, орнын қозғап, түртіп ойнап.

Уыққа қарауымды дереу кестім.

Адамзат баласына енді көштім.

Дүние де жамандықтан аман-дағы.

Көрінген бақ-дәулеттен ұшқан шаң жоқ.

Көп ойлап, ой дәмінен татып едім.

Ноқта алып, желі басына қарай жүрдім.

Деп ойлап баяғы ойға қайта кірдім.

Мал шулап, ойларымды еп көрмеді.

Таста енді жоқ ойды деп қол сермеді.

Теңімен ойнап-күліп бұраңдайды.

Аһ ұрып, оны көрмей тұра алмайды.

Болуға ең сүйгені жақын қапты.

Меңіреуді мен сықылды шақырмапты.

Сөз қатпай, таң атса да, құр жатыппын.

Жанаспай, жақын жүрмей, құр қалыппын.

Жүрем деп қаз-қаз тұрып құлаған күн.

Алдына апам байғұстың сұлаған күн.

Ауызға тозаң-топырақ, күл келген күн.

Аттап аяқ басуға әл келген күн.

Бере берсе ретпен дес берген күн.

Шешенің емшегінен түңілген күн.

«Кімді озды» деп атаға жүгінген күн.

Жұдырықты кезек-кезек салысқан күн.

Көңілді ылғи ойынмен аулаған күн.

Ренжу, қабақ шыту, мұңаю жоқ.

Жаңбыры қайғы-зардың жаумаған күн.

Ашылмас қара тұман қаптады түн.

Тәтті ұйқыға батқан шақ.

Ұйқылы-ояу жатқан шақ.

«Уақыт бар» деп сүйініп.

Көрінді-ау Шолпан жұлдызы.

Қай сүйгенін таңдасын.

Көңілде іңкәр қалмасын.

Үйге сәуле кірмейді.

Таңды үйден көз көрмейді.

Құлшылық емес, әдет қой.

Пайданы ойла, қам ет, қой.

Ойынға, құр қаларсың, көңіл берме.

Алам деп көктен жұлдыз қолың серме.

Тоқтамай істе болсаң батып терге.

Жан жетпес көңілі жүйрік кемеңгерге.

Ерте өлген, көмілулі қара жерге.

Жасөспірім үмітті ерді бұзады.

Ата дәулет быт-шыт болып тозады.

Жанға рақат жайнаған жаз бітпесе.

Қаны қашып, көркі бітіп, қуарып.

Алмадайын қызыл беті суалып.

Мен де көндім, басымды идім алдында.

Көзің нұры балаң өмірі шер болар.

Сорлыларды жауыздарға қараттың!..

Көкорай түсі қашып солып тұрған.

Бүрісіп ағаш, шөптер тоңып тұрған.

Естілмес құс, құрт даусы құлақ түрсең.

Көресің кемпір-шалды үйге кірсең.

Аяқ бассаң — табанға өтер сызы.

Бұраңдаған кешегі сұлу қызы.

Қарағанда сұлу қыз қайта кеткен.

Қатты аязды қайырымсыз қысты күткен.

Түрлі жұрт түрлі істе жүрген тарап.

Шаттықпен жас балалар боқша арқалап.

Қолдарында олардың тәж бенен тақ.

Көңілдің түз сепкендей жарасына.

Оқымай, өнер қумай жазы-қыста.

Сайлауға таласуға қандай ұста.

Ел бұзу, малын шашу — барлық ісі.

Біліммен өз жұртының бетін жуған.

Күш кетіп, талай жаннан көрдік керім.

Маңдайдан шып-шып шығып өлім терің.

Сөз ұқпас мылқау, меңіреу, жүрген жалғыз.

Тек жатыр тұяқ серппей сонда да аңсыз.

Құл болдың қара табан енді малсыз.

Қара жүрек «надандық» қолмен сансыз.

Түк көрмей сәуле берер шырақ-шамсыз.

Буының қалтырайды болып әлсіз.

Бір ісім оңға бармаған.

Оңдалмады бір ісім.

Алла-ау, көрсеттің қысым.

Тілегім. үшін шабам деп.

Алды-артына қарамай.

Құр алақан қалдым ба?..

Сиқырлы қара нәркес көзін еді.

Бейне бір бақшадағы жүзім еді.

Жандыға жақсы дәру сөзін еді.

Қадірлі аяқ басқан ізің еді.

Ақмарал аяғыңа дәл тиген оқ.

Аһ ұрдың, сыртың — жалын, ішіңде — шоқ.

Ойламай таңдағыны, тез кұп алдың.

Өміріңше құтыла алмас отта қалдың.

Жас төкпей нағып сонда шыдар дәтің.

Кіндік кесіп, кірім сенде .жуған жер.

Жастық — алтын, қайтып келмес күнімде.

Ойын ойнап, шыбын-шіркей қуған жер.

Жаратылдым топырағыңнан, сен — түбім.

Жалғаны жоқ, бәрі сенен жан-тәнім.

Жарық болар Шолпан, Айым, сен — Күнім.

Қалың нуың, қыр, суыңа жер жетпес.

Жазу болып адамзатқа ер жетпес!..

Батпағында тең күрбымен алысып.

Үйретем деп асау тайға жабысып.

Қалай қуса, солай кетпек сорлы бас.

Туған жерім, сені тастап басым жас.

Қарасаң төбесіне айналар бас.

Шығарған сол тауынан алтын, алмас.

Адамзат батып жалғыз. аяқ салмас.

Орын ғып көшіп-қонып жүріп еді.

Қойныңа жайыменен кіріп еді.

Отырса, көшсе, қонса — ерік еді.

Іргесі жел, күн тимей берік еді.

Құлатып кетер ертең сені жарға.

Жоғалған әлдеқайда іріп-шіріп.

Көрсетіп түр қысымды ерлеріне.

Таптатпа, қолын кесіп, тізгінге Орал.

Тез жанад та, тез сөнед.

Бір басқа ой келед.

Арзан нәрсе көрмедім.

Бірақ сырын білмедім.

Таптым, бардым қасына.

Шомылып көз жасыма».

Кешке сөнген ол отсыз.

Тым-ақ нәрсе ұятсыз.

Жан жарым, ұзақ, қиын түстім жолға.

Алдымда түпсіз дария, сор да, ор да.

Ысқырған жылан, шаян оң мен солда.

Мейірімсіз табан тілер қия тастар...

Төгетін күндер болар ыстық жастар.

Жасытпа, жолым бастап алдыма жүр.

Жарқырап жұлдызым боп төккейсің нұр.

Кейін қайт, жапа шекпей, жазым деп жол.

Бауырдың халін көріп бейнет құштым.

Жан жарым, ұзақ, ауыр жолға түстім.

Керілген кербез сұлу ақ төсіне.

Арқаның суы — күміс, жібек — қыры.

Қыранша көз жүгіртіп оң мен солға.

Айнымас алдаспанды алып қолға.

Жібекпен жетпіс қабат белді будық.

Қиядан қыран құсша жауға ұмтылдық.

Арқада жаттық сайран, сауық құрып.

Кетпек қой ертеңіне-ақ алдап, күліп.

Жақындап барып қапты Күн батуға.

Күн алтын жан-жағына сәуле шашты.

Жарық пен қараңғылық араласты.

«Көргенше қош, алаш!» деп амандасты.

Ай туып, Күн орнына көкте қалқып.

Кетіппіз біраз ғана біз де қалғып.

Қуанып алласына басын ұрып.

Сұр жылан, өзі оятар, қатты шақсын.

Үріп шықты шарқ ұрып.

Жауды біліп аңдыған.

«Барқылдақ,— деп,— алжыған».

Сексенде селкілдеген байғұс қартша.

Есіл жаз бір күндей боп өтті екен деп.

Жолымен «Барсакелмес» кетті екен деп.

Қар еріп, ойпаң жерлер саз да болар.

Түрлі қүс: үйрек, аққу, қаз да болар.

Жан кіріп, жан-жануар қыбырласар.

Жасаған кең рақметтің кілтін ашар.

Бар қайғы, қалың дертім менің мұнда.

Соғады жүрек зорға, келші, тыңда.

Жайнаған жүз құлпырып, қызыл гүлім.

Өтермін аһ ұрумен шықпай үнім.

Өмірімде енді болмас жылы жазым.

Қолымнан ұшқаннан соң қоңыр қазым.

Көрмейтін көзді көр ғып артты-алды.

Жалбарып: «Жасаған!» деп жас төкпеспіз.

Жаны өлген, жүрегі өлген, мұндар кексіз.

Салқынмен сескендірмек боп ескенін.

Міне, Күн! Сәулесі алтын жерді құшты.

Жарыққа қуанысып құстар ұшты.

Уға толды жас жүрек.

Бітірем қашан кестелеп...

Мен де бірге сарғайдым.

Жылаймын, күйем, зарлаймын.

Күйікпенен күн өтті.

Қанды жаққа әкетті.

Түсірмес жарық қиясы.

Жауға ма, әлде өзіне.

Қайғы шығып жүзіне...

Уға толды жас жүрек.

Бітірем қашан кестелеп?..

Тезірек жүрші, сен де, біз.

Алақандай ақ бәтес.

Ақиреттік жолдасым.

Кестеге сіңді бар жасым.

Көзіңді ақырын сүрткенде.

Аралассын жасқа жас.

Сенсің, жаным, ақ бәтес.

Уға толды жас жүрек.

Бітірем қашан кестелеп?..

Жаратылған әйел сұлу.

Кез болыпты — ішіпті у.

Тұрмыс атын тылсым дейді.

Мекені оның ғарышта еді.

Жерді көрді қанға батқан.

Елді көрді зарлап жатқан.

Жерге түсті — көрге түсті.

Қақты канат, кезді, ұшты.

Кім зарласа, соны сүйді.

Күйгенменен бірге күйді.

Қара да, ақ та теңіз өтті.

Тұрмыс — теңіз бір тұңғиық.

Жанын сатып, жанын қиып.

Тұрмыс — теңіз сылқ-сылқ күлді.

Сұлу суға кірді де өлді.

Өлді сұлу — тынды жырлар.

Көзінен ыстық жасы тамып.

Қиял құлы — мен бір ақын.

Сол сұлудың жанын көрдім.

Естіп, көріп, елжіредім.

«Жолым баста, келші!»— дедім.

Жас жүрегім жаралады...

«Періштелер көмген»,— деді.

Бір қарады, кете барды.

Жүрегіме сіңіп қалды.

Құбылса да мыңға өмір.

Тұрмыс атын тылсым дейді...

Жарқыраймын, жанамын.

Күнге ғана бағынам.

Өзіме-өзім табынам.

Жерде жалғыз тәңірі — от.

Оттан басқа тәңірі жоқ.

Сүйген нәрсе күйеді.

Жымиып өзі жорғалар.

Шоқ қылар да, жоқ қылар.

Мұның аты От болар.

От — сен, тәңірім, табынам.

Бәрі жасық басқаның.

Жалын жұтам — тез тоям.

Әлсін-әлсін май құям.

Құлашын көкке сермейді.

Кейде аждаһа жалмайтын.

Шынында, менің өзім де — от.

Қысылған қара көзім де — от.

Жалынмын мен, жанамын.

Оттан туған баламын.

Жалынменен жуғанмын.

Иманым да, арым да — от.

Қараңғылық — дұшпаным.

Балқанға барғам Қытайдан.

Басылдым біраз от алып...

Қараңғылық қаптады.

Ұяттан әсер қалмады.

Қарын деген таптады.

Күнім, заулап жана гөр.

Күнбатысқа бара гөр.

Енді заулап жанайын.

Күнбатысқа барайын.

Бір шетінен тиейін.

Жалынмен жалап сүйейін.

Жарқыраймын, жанамын.

Күнге ғана бағынам.

Өзім — күнмін, өзім — от.

Сөзім, қысық көзім де — от.

Өзіме-өзі табынам.

Жерде жалғыз тәңірі — от.

Оттан басқа тәңірі жоқ.

Пророк.

Д. С. Мережковский.

Күні батып, жаңа таңы атпаған.

Тәңірісін табанында таптаған.

Табынатын басқа тәңірі таппаған.

Жалғыз жан жоқ қараңғыда лақпаған.

«Қарын» деген сөзді ғана жаттаған.

Тітіркенбей ұрттап қанын ішкен ол.

Аллаға емес, әзәзілге табынған.

Әділдікті күткен ессіз қарыннан.

Қабыл ұлы ауызданған қанменен.

Табынатын құр денеге жануар.

Болған емес жұмысы оның жанменен.

Өлтірмей ме жайылған соң күшті у.

Көзіңді сал — күнбатыста қанды шу.

Күңіренеді — бір-біріне үн беред.

Қап-қара түн. Толқынданған қара қан.

Қара түнде өңшең соқыр шұбырған.

Ентелеген кәдімгі Иван есалаң.

Қап-қара түн. Шегір көзді жындар жүр.

Қап-қара түн. Қайғы мен қан ойнап түр.

Түн баласы ауыр ойлар ойлап түр.

Ой артынан ойлар келіп кетеді.

Күншығыстан бір пайғамбар күтеді...

Ерте күнде жоқ бар еді, түн туған.

Қап-қараңғы түн ішінде Күн туған.

Отты көзді, отты жанды Гун туған.

Туа сала жалынменен мен жуғам.

Күннен туған, Гуннен туған пайғамбар.

Күншығыстан таң келеді, енді кер.

Күт сен мені, «лахаулаңды» оқи бер.

Көк күңіренед: мен де көктей күңіренем.

Қап-қара түн. Күңіренеді түн ұлы.

Мен келемін, мен пайғамбар — Күн ұлы.

Тарсыл-күрсіл, қанды атыс.

Жақын қалды Күнбатыс.

Жемірілді кемері.

Қолынан енді келері.

Тұншықсын, қанға боялсын.

Болсын соңғы бұл жүріс.

Қаласына кірелік.

Мейірім есігін ашалық.

Күншығыстың нұрына.

Күншығысым күңіренді.

Қырағы көзім көреді.

Қара бұлт қаптап келеді.

Қуарған бәйшешектей кепкен бауырым.

Көл қылып көздің жасын төккен бауырым.

Өміріңше жапа көрген жаттан бауырым.

Тірідей терің тонап жатқан бауырым.

Сылдырап, сылқ-сылқ күліп таудан құлап.

Келгенде жолбарыс боп, жаңа ер жетіп.

Ұшам деп ұмтылсам да дамыл таппай.

Күнәсіз таза қаным судай ақты.

Қараңғы абақтыға берік жапты...

Өсірген алтын анам Алтайды да.

Бір жағы — күн, бір жағы — түн баласы.

Бергі жағы Түріктің cap даласы.

Күн мен түн арасында «Қытай қорған».

Оң мен Солтүстікке ол мұртын бұрған.

Сол Алыптан өтіппін түнде ұйықтап.

Алдыңда иіліп сәлем бере алмадым.

Күзеттегі Алыпқа келе алмадым.

Өлім — түн, өмір — гүлді Гун даласы.

Ұйықтап озбақ ежелден жер баласы.

Бірі — бесік, біреуі — даяр көрің.

Cap даланың еркесі — қазақ елім.

Жер мінезді жоқ адам.

Жаратар ем жаңа адам.

Болудың тіпті жоқ сәні.

Тұқымы жоқ, заты жоқ.

Қос қанатым — алтын Алтай, Оралым.

Бетім қайтпай өскен батыр баламын.

Суырып қылыш қан майданға барайын.

Кемеліне келсін кейінгі ұрпағым.

Алып ата қуды жолын ер балаң.

Тәңір. жазса, сәулетпенен тез барам.

Кебіндей ақ селеулер бетін жапқан.

Сәуле емес, қан шашып тұр, күні батқан.

Жан-жақта жүргендей-ақ жындар билеп.

Перілер ән салысып, тұр ма күйлеп?..

Бір қисық жалғыз аяқ сүрлеу жолда.

Қарайды бейшара жан оңға, солға.

Шапшып түр жүрегінен ыстық қаны.

Көл болды мынау аққан қан.

Тәңірі, өзіңе жылайын.

Жазылсын ішкі-тысқы дерт.

Лағнет деп мені жек көрсең.

Салсаңшы құлақ зарыма...

Келеді ұшып — керегім!..

Қиналып, қанды азап шеккен қазақ.

Оқыған азаматын күткен қазақ.

Жұмақтың суын апар, жаным десең.

Тоқтатам тұншықтырып зарын десең!..

(Қара сөзбен жазылған өлең, «Балапан» журналына арналған) Балапан қанат қақты... Жас еді. Қанаты да қатып жеткен жоқ еді. Амалсыз қақты. Солтүстіктің суығына шыдай алмады. Суық жел сүйегіне жетті. ЬІзғар өкпесіне өтті. Ұшып орманға барып еді, күні кеше күбірлесіп, күлімдесіп, жылы құшағын ашып тұрған ағаштар бұған мойнын бұрмады. Ұшып тоғайға барып еді, қанша шырылдап айналып жүрсе де, қалың ақ кебінін жамылып, тоғай тұрмады... Балапан баспана таба алмады. Балапан қанат қақты... Аштан өлетін болды. Ойды-қырды қар басқан. Бір қылтанақ таба алмады. Тоңып, дірілдеп, аласұрып ұшып жүрген балапанды көріп: «Қорама кір, қолымда тұр, қалған-құтқанымды берермін»,— деп күледі солтүстіктің салқын жүрек, тас бауыр адамы! Балапан қанат қақты... Ойы — жан-дәрмен жылы жаққа жетпек, егіз Есіл-Нұраның тәтті суларынан ішіп, Аралдың ыстық құмын құшпақшы. Терең Балқаштың мөлдіріне шомылмақшы. Алтайдың етегінде «уһ» деп демін алып, Марқакөлдің қаймағында жүзбекші. Балапан қанат қақты...

Күш кеміді. Айбынды ту құлады.

Кеше батыр — бүгін қорқақ, бұғады.

Қан суынған, жүрек солғын соғады.

Күндей күшті, күркіреген ел тынды.

Батыр, хандар — асқан жандар ұмытылды.

Жауыз тағдыр жойды бәрін не бардың...

Жан емеспін оттан, судан тайынған.

Күн болған жоқ жаудан жүрек шайылған.

Қырда тұрып садақ тартқам Қытайға.

Арыстанға қарсы ұмтылған мендей ер.

Жұрттың қамын көп жедің.

Тыныштық жүзін көрмедің.

«Бермеймін жұртым, жаным»,— деп.

«Жұрт үшін төгем қаным»,— деп.

Жұрт үшін уайым-қайғы жеп.

«Қара күн алда, бекін»,— деп.

Көздеп тұрды ісіңді.

Алды қолдан күшіңді.

Мейірімсіз өңшең тасбауыр.

Болса да бейнет қанша ауыр.

Деуші болар бірталай.

Қайратты жас жігіттер.

Бірін-бірі үгіттер.

Кейінгі жанған жастарға.

Азуын шайнар қастарға.

Жұлдыз сонша жарқырар.

Бір шығар, жерді жарық қылар.

Алтынмен жазар атыңды.

Көрсе жазған хатыңды.

Сені ойлап сорлы жұрт.

Бұралған өңшең нәзік бел.

Періштелер жаныңда ес.

Қайғырма, рақат. Анық біл...

Сорлы жұртты оң баста.

Жұрт үшін болсын қара тер.

Күні-түні қайғы жұтқан сорлы бас.

Наны қара, шайы қара, қарны аш.

Тасбауырлар ыңғайына қарамас.

Жақынының: «Ой, бауырымын!» естірмес.

Өз қолымен ұнамды тон піштірмес.

Күн батқанмен, таң атпайтын түн жетпес.

Душар болмай дұшпанның мергеніне.

Мың шүкірлік тәңірінің бергеніне.

Жапса да, ұзақ тұрмай жөнін таппақ.

Қамшы тисе, шын жүйрік үдей шаппақ.

Соң туса да, оң туса, қалмас көштен.

Өткір қимыл, ескі үміт, жаңа күшпен.

Жолбарыстай қайратты.

Сөздеріңде жалын бар.

Жаннан қымбат оларға ар.

Жайып қанат ұмтылған.

Көздегені көк аспан.

«Алаш»— айбынды ұраны.

Қасиетті құраны.

Сүттей таза жүректер.

Қасиетті тілектер.

Айбынды Алаш елім дер.

Иман күшті оларда.

Мен сенемін жастарға.

Қайрымсыз қара салқын жерді құшып.