«Мерей» баспасы
Алматы - 2014
Ызалы жүрек, долы қол,
Улы сия, ащы тіл.

Не жазып кетсе – жайы сол,
Жек көрсеңдер өзің біл.
Абай

Ерман Ж.
Е 21 Гөй-гөй,. Жүрсін Ерман– Алматы, “Мерей” баспасы

© Ерман Ж, 2014
© “Мерей” баспасы 2014

Жаз болса, құдықтағы тастай суын төбемнен құйып,
шөлімді басқан, қыс болса төбе-төбенің басынан шана­
мен зуылдаған Құлжанбайым, әкемнің құлаған зираты­
нан басқа түгі қалмаған Құлжанбайым ғой.

Париж бен Римнің салтанатты отелінде елегізіп
оянсам да, Стамбул мен Берлиннің ығы-жығы көшесінде
есінеп келе жатсам да, Алматы мен Астанадағы өз
үйім өлең төсегімде ұйқымнан шошып оянсам да,

Құлжанбайым есіме түсе кетуін қойған емес. Әркімнің
туған жері Мысыр шәрі деген рас екен. Көшкен елдің
жұртында жүдеп қалған Құлжанбайым – менің гөй-
гөйім! Сағынышым! Аңсарым! Қарақұмның төріндегі

кішкентай астанам. Мың жарым шақырым жерден
шаршап-шалдығып жетіп, зират басында өзім білетін
сүремді күмілжіп оқып, құм етегіндегі Олжабай ағайдың
үйінен бапты қымыздың бір тостағанымен таңдай

жібіткенде ғана шерім тарқап, гөй-гөйім басылып, неше
рет қалпыма келдім екен!
Сонымен, тағы да ауылға қарай жүретін болдық.
Елге барудың біраз сылтауы жиналып қалыпты. Негізі

себепкер болған – Кәрима жеңгей. Қарақұмдағы Сапар
көкеміздің бәйбішесі. Ұзатқалы отырған немере қызы
Гүлнәзияны жетектеп, Алматыға келіпті. Кемінде екі
сиырды сатып, ақшасын камзолының ұры қалтасына

тығып келген-ау, өмірінде бірінші көріп тұрған әсем Ал­
матыны аралауға да зауқы жоқ. Поездан түсе сала:

нау армандай Алматыны аралатайын. Қыдыртайын,–
деймін.

басып жүрдік қой. Әлі де жүре тұрамыз. Базарын көрсет.
Ағаң тойдың жабдығын тү-гендесімен, Қарақұмға тез
қайт деген. Сиырларым да қаңтарылып қал-ған шығар...
Тұңғыш немеремнің тойына келмесең, сенімен де сөз

Ауылға бара қалғанда, алақанына салып күтетін,
артық-ауыс сөзге де үйірсегі жоқ Кәрима жеңгейдің
беті қатты екен. Баратын жеріне жылдам апардық. Екі
сиырдың пұлы екі күнде таусылды-ау деймін. Жедел

қайтатын болды. Тойға кел деген шақыртумен бізге
де салмақ сала кетті. Енді қайтсін – Тұрсын ағамның
балаларының тойына барсақ, Сапарғали ағайдың бала­
сын қолдан аяқтандырсақ, өзге де той-тома-лақтардың

ортасынан табылсақ, енді бұл шаңырақтың қызығынан
қалыс қалудың не жөні бар? Атасы кеміс деймісің?
Біздің Ұлытау жағында мал баққан Қанатбек де­
ген ағамыз Ақтас-тағы қарындасы күйеуге тигенде,

өкіметтің бір отар қойын тапсыра тұрар кісі таппаған
соң, қораға қамап тастап, ферма бастығы Қаппасқа
өлеңмен сәлем айтты деуші еді:
Сәлем де Қаппасқа

Мен кеттім Ақтасқа.
Қарындасың байға тисе,
Амал бар ма шаппасқа!
Біз де Қанатбек ағамыздың күйін кешіп, Кәриманың

соңынан елге аттандық. Аспанмен емес, жермен жүрдік.
Неге десеңіз, жолай Қанайға соқпақшымыз. Қанай
болса, Қарағандының түбінде, Қарабас деген жерде
түрмеде отыр. Бұл баяғы Аманжол ақынның ұрпағы,

ақындар айтысына демеуші Қанай Омаров. Іскер, та­
быскер құрылысшы еді. Астанадағы үлескерлердің
ақшасына көп қабатты бірнеше үй салып беремін деп,
басы бәлеге қалған Қанай. Соңғы үйді бітіруге қаржысы

жетпей қалды. Алып қойғаны, мініп қойғаны болса, түгел
қайырды. Үйін де сатты, мәшинесін де өткізді. Жетпеді.
Аспанға шырқап кеткен нарық бағасы Қанай сияқты та­
лай іскер азаматтың жігерін құм етті емес пе. Екі жыл­

дай елім-телімі шыққан Қанай досымыз төрт жылды
арқалап түрмеге кете барды. Сол Қанайдың арқасында
Қарабастың түрмесін де көретін болдық. Бұрын
көрмеген жерді қалай табамын деп, Қарағандыдағы

Айтбай ақынға телефон шалып едім, Карлагтың түрмесі
болып кеткен осы өңір оның ата-бабасының ежелгі

қонысы екен. Түрменің де есік-терезесін түгел білетін
болып шықты.

мен Айбек ақын үшеуміз барып,өлең айтып, бір-бір ат
мініп едік. Сізбен бірге мен де бір азаматтық парызым­
ды өтеп қалатын болдым, – деп Айтбай да қуанып жүр.
Айтбайды

бекер
әурелеппін.
Темір
тордың

күзетшілеріне де, ар жа-ғындағыларға да мен айтыс
арқылы аса танымал екенмін. Тіпті құшақ-тарынан бо­
сатар емес. Бұлай құрметтейтін болса бірер жыл оты­
рып шығуға да болатындай. Соған жетерлік кінә мен

ымнан жүйкем тозып кетіп еді. Енді мойным босап,
арқамнан жүк түскендей болды. Әйтеуір, ешкімге қарыз
емес екеніңді сезіну де бақыт екен!
Жазасын өтеп жатқан адамның қуанғаны қызық бо­

Қанай. Бұл да бөтен жер емес, арғындардың ата мекені
ғой, – деп жұбату айтқан болам, –Сендерді бір мәрте
темір тордан өткізіп алған теріс емес. Айтпақшы, осы
маңда маршал Тухачевскийдің де басы қалған!

Қарабас түрмесінен он шақырымдай жердегі
«Ялта» деген мекенде даңқты маршал атылған
дегенді құлағым шалуы бар еді. «Ялтаның» дәмханасы
Айтбайдың көршісіне тиесілі екен, жылқының семіз қара

қуырдағын жеп, сауабын Тухачевскийге бағыштап, күре
жолға түскенім сол еді, Мұхтар деген оралдық інім (ол
да кезінде айтыстың демеушісі болған) телефон шал­
ды. Ол да екі-үш жылдан бері Балқаштың түр-месінде,

соғамын, – деймін телефондағы Мұхтарға – Сендер
тіккен жүлденің қызығын айтыскерлер көрсе, түрмеге

тамақ тасу бейнеті менің пешенеме жазылған болды
ғой.

пыры шықты. – Жағдайымның жаман емес екенін қалта
телефоны арқылы байла-нысқанымнан біле беріңіз.
Жазамды өтеп бітірдім. Таяу күндерде шы-ғатын түрім
бар. Әншейін, сағынып кеткен соң, телефон шалғаным

Қанай мен Мұхтар сияқты азаматтық қалпын сақтай
білсе, шынында түрме туралы ойланып көруге болады
екен!
Гөй-гөй. Біздің ауылға аттануымызға себеп болған

қарындасымыз-дың ұзатылу тойы ғана емес. Темір
тордың ар жағындағы Қанай әлгінде маған ағам Тұрсын
мен қайын ағам Қабденнің қайтыс болуына орай көңіл
айтқан. Бір-бірімен бауыздау құда екі азамат арасы­

на қырық күн салып, бірі Алматыда, бірі Қарақұмда
дүниеден озған. Қырық жылда бір рет қабағын шытып
көрмеген Қабекеңді ағам Тұрсыннан кем көрмеуші
едім. Ал Тұрсекең екеуміз бір көрпенің астында өстік.

Атасы Тыныбектің құсбегілігін, әкесі Зәбиданың ұста-
зергерлігін ұстай қоймаған Тұрсынға дерт те біраз жабы­
сып, қол-аяғын құрыстырып, азапқа салып еді. Еңбектен
ғана пана тапты. Алты ұлға, үш қызға әке болды. Кеңес

өкіметі тарқағанда, кеңшардан үлеске тиген жүз қойды
алдына салып,сай-сайды жағалап кетті.Үстеріне тігетін
киіз үйі де жоқ еді. Шиеттей бала-шағамен тілдерін
тістеп, аштық-жалаңаштықты да бастан кешті. Шыда­

ды. Ақыры жүз қой мыңға жетті. Үйірлеп жылқы ұстады.
Сиыры табынға толды. Балалар ер жетті. Інілерімнің
есімдері де ерекше: Еркебұлан, Аяз би, Абылай, Абай,
Айдын, Атымтай. Бәрі шаруаға үйірілді. Енді ғана етек-

жеңін жиып, арқасын жаза бергенде, ажал да жетіп
үлгерді. Көктемде, құдасы Қабденді жерлеп болған соң:

әңгімесін бастаған. – Егер келемін деп уәде берсең,
мамырдың жиырма екісінде той жасайын. Келсеңші.

жұма қалғанда, жүрегі тоқтап қалды. Зәбида әкемнің
қобызы, қара көрігі, қоңыр домбырасы иесіз қалды. Не
шара! Енді сол Тұрсекеңнің балалары тастан қалаған
төрт құлақ тамға зиярат ету де ойда бар. Бір аяғын сыл­

ти басып, алдымнан шығушы еді. Арқамнан қағушы
еді. Тұрсыны жоқ Қарақұмға келемін деп кім ойлаған.
Кеудемдегі қара қобыз тағы да дың ете қалды-ау!
Жезқазғанда не көп, тойхана көп. Солардың бос

тұрған күні болмайтын тәрізді. Жергілікті теледидар­
ды қосып қалсаң, тойға, асқа шақырған хабарланды­
рудан көзің тұнады. 1959-жылы, яғни Алматыдан бір-
ақ жыл кейін, халықтың қаржысына салынып, хабар

тарата бастаған Жезқазған теледидары талай жыл
шығармашылық шабыттың ұясына айналған мекен
еді. Мен де еңбек жолымды осында бастап, Аманжол,
Нұрмахан, Файзолла, Жанбау, Сұлтанғазы, Шамхан,

Степан деген жігіт-термен қатар шахтаға түсіп, зауытқа
барып, егінжай кезіп, малшы ауылдарын аралап, теле
журналист мамандығының мектебінен тоғыз жыл өтіп
едім. Бір жолы республикалық телефестивальдің бас

жүлдесін Совет Мәсіғұтовтың қолынан алып, жеңімпаз
атанғам. Сол дәстүрі бар теледидар жекенің қолына
өтіп, ас пен тойдың хабаршысына арналған сыйқы
мынау...

Көп тойхананың бірінде өткен қыз ұзату тойын­
да Қарақұмның бар-лық адамын жолықтырдым де­
сем болады. Ауылда адам қалмаған. Кәрісі де, жасы
да Жезқазғанды төңіректеп жүр екен. Шахтаға түсіп,

зауытқа жұмысқа тұрғаны санаулы. Көбінікі бос санда­
лыс. Оның үстіне Жез-қазғанның мыс кенін өндіретін
шахталары сарқыла бастаған. «Қазақ мыс» деген ал­
пауыт кеңсесін Қарағандыға көшіріп әкетіп жатыр. Ком­

сауалдың жауабы Жезқазған қаласының жаңа әкімі
Берік Әбдіғалиды да толған-тып отыр екен. Қаланың
шығармашылық ұйымдарының өкілдерімен бас қосқан
әкім осы жиынға мені де қатыстырды.

рек, – дейді әкім. – Қосымша кәсіпорындар ашып,
инфрақұрылымды дамытуға бағыт ұстаймыз. Жаңа
кәсіптерді игереміз. Шұбаркөлге келетін теміржолды
Жездіге дейін жеткізуге күш салудамыз. Жезқазған

дегеніміз – Ұлытау өңірі, яғни ұлттың ұясы, қасиетті өлке.
Келесі жылы Кенесарының осында таққа отырғанына
170 жыл толғанын атап өтпекшіміз. Жазға салым
Ұлытауда «Қазақ, қайда барасың?» деген үлкен айтыс

өткізу ойда бар, қазірден бастап соның дайындығын
жасап жатырмыз. Елдік, ұлттық мұраттардың бәрі
Ұлытаудан басталатын дәстүр жалғаса беру керек.
Президенттің Тіл қорын басқарып, ұлттық деңгейде

ойлауға төселіп қалған қала әкімінің әріден толғайтыны
көрініп тұр. Осы жерде отырып-ақ «Қазақ» дейтін аль­
манахты шығарып жатыр екен. Соның соңғы сандарын
маған да арқалатып жіберді. Үйге келіп қарасам, ішінде

ойлы-күйлі дүниелер мол екен. Түбінде елдің қамын
осындай азаматтар күйттейді-ау деп риза болдым.
Жезқазғаннан шығып алып, Қарсақбай, Байқоңырды
басып өтіп, Бұланты өзенінің бойын жағаладық. Бұл

берілген тарихи аймақ. Осында «Қалмақ-қырылған»
деген төбелер көп-ақ. Қурайлы деген жерде, елсіз ме­
кенде жиналған көп адамды кездестірдік. Сөйтсек, осы
өлкеге атағы кең тараған Байғұла бидің ұрпақтары

атасының зиратын қоршап, ескерткіш белгі орнатып,
ас беріп жатыр екен. Шаруаның басы-қасында жүрген

мұғалім болып шықты. Жүз кісі еркін сиятын ақ боз
үйдің төрінде Сәден қажы, Қадыр қажы секілді кейінгі
жылдары шыққан қажылар отыр. Сөз сөйлеген Са-

лар еді? Адасып кетсем қайтер едім? Қазіргі бесінші
сыныптың баласы іргедегі дүкеннен нан-сүт алып келу­
ге де жарамайды емес пе? Біз болсақ, қырдан теріскен
шауып келу, қораның қиын ою, қалыппен кірпіш құю

деген бейнеттердің бәрін бастан кешірдік. Осының бәрі
тәрбие мектебі екен ғой. Біздің алғырлау болуымыздың,
тиянақты болуымыздың негізін қалап берген Сапарғали
ағайды мен осы күні бұрынғыдан да жақсы көрем. Тек

ауырмай-сырқамай, аман жүре тұрыңызшы, ағатай!
Қурайлыдан шығып жеті-сегіз шақырым жердегі
Құйғанға ат басын тіредік. Отызыншы жылдары
ұжымшардың орталығы болған бұл мекенде қазір менің

аталарымның зиратынан басқа ештеңе жоқ. Қазақтың
далада шашылып жатқан тарихы қызық қой: сегізінші
атам Тілеулі Әбдірахманұлы Ақтөбе облысының Алға
ауылында, тама Есет батырмен бірге жатыр. Тілеулі ұлы

Нияз батырдың күмбезі Астананың іргесінде, Тайтөбенің
басында тұр. Алтыншы, бесінші аталарым Торғай бой­
ында қалды. Атам Ерман мен бабам Сәкібайдың зира­
ты мынау елсіз-күнсіз Құйғанда күңіреніп тұр. Біздің ба­

сымыз қайда қалар екен? Бір қызығы осы Құйған маңын
менің Көбейсін көкем жекешелеп алған.
Мені елге келген сайын осында сүйрелейді.
Бабалардың қасынан бақша егейік дейді, егін салайық

дейді. Екеуміздің де қысқа жібіміз күрмеуге келмей,
бұл әңгімені жылдан-жылға жалғастырып келеміз. Бар
бітіргеніміз, Құйғандағы елсіз жұртқа қайта-қайта бара
берген соң, жүрген ізіміз қара жолға айналып келеді.

Сол жолға түсіп алсақ болды, аталарымыздың жұртын
айсыз түнде де адаспай табатын болдық. Бір құдірет
бізді сол жаққа қарай жетелей береді, жетелей береді.
Бұл жолмен әлі қанша жүретінімізді кім білсін?!

бар, отыз адам үш күннен бері Сәтбаевқа ұша алмай
жүрміз. Күн болса мынау, ап-ашық. Баяғыда, баяғыда
деймін-ау, кешегі 45-ші жылы, көз көрінбейтін тұманда
да дәл осы арбакеш самолеттер фашистердің төбесінен

соғысына қатысқаныңызды, ордендеріңіздің бар екенін
неге қоспайсыз?! КСРО сауда қызметінің үздігімін
деңіз...
Менің Алматыдан келгенімнің салмағы шамалы

екенін сезді ме, Файзолла Нұрекеңнің өз абыройын
алға тартты. Аэропорт бастығы қатқылдау жауап берсе
керек. КСРО сауда қызметінің үздігі, пенсиядағы қарт
коммунист Нұрпейіс Құрманбаев та нығыздыңқырай

сөйледі:
Алматыдан келген тілшімен есептеспесеңіз, ол
өз шаруаңыз. Бәрінен бұрын, біз осы совхоздың төрт
адамы, кәсіподақтың тегін жолдамасымен Болгарияға

туристік саяхатқа жүрмекші едік. Документтерімізді
әзірлеп, өткізіп болғанымыз осы. Енді үй ішімізбен ди­
дарласып, айтпақшы, үйде Балсары деген жеңгең бар,
ана жылы өзің көріп ең ғой, иә сол Балсары жеңгеңнің

рұқсатын алып, екі күнде ауданға қайта оралуымыз ке­
рек... Путевка күйіп бара жатыр. Осыны бір ойланшы,
шырақ... Біздің Болгарияға жүретінімізді обком да біліп
отыр...

Нұрекеңнің қай сөзі өтімді болғанын қайдам, жарты
сағаттан кейін АН-2 самолетімен ұштық та кеттік.

шүкіршілік айтты Нұрекең, самолет Сәтбаевқа қарай
анық бет түзеген кезде.
Жұмысшылар комитетінің төрағасы Файзолла
Әжібековпен бұрын онша таныстығым жоқ еді, сөмкесін

ашып, ішінен Мұқағали Мақатаевтың бір томдығын
алды да:

біздің облысқа келген жоқ, – деді. – Мына кітапқа
қолтаңба беріңіз...
Ішім жылып қоя берді... Нұрекең аудандық «Ок­
тябрь туы» газетінің соңғы нөмірін қолыма ұстатты.

Жергілікті журналистің «Медпункт жабық тұр» деген
мақаласы бар екен. Соны оқы деді. Оқыдым. Сәтбаев
совхозындағы медициналық қызметтің өте нашар
екенін, учаскелік ауруханада медицина сестраларының

жетіспейтінін, бөлімшелердегі медициналық пунктердің
7-8 айдан бері біржола жабық тұрғанын, ал Жезқазған
медициналық училищесін бітірген 7-8 адамның ауылда
бөгде жұмыспен айналысып жүргенін жазыпты. Соның

бәріне бас дәрігер Сайлау Сәбитов кінәлі көрінеді. Ау­
руханадан өзіне жақпаған қызметкерлерді қудалап,
мамандығы болмаса да, өз туыстарын жұмысқа алған.
Жедел жәрдем машинасын өз шаруасына пайдаланып,

лау өз шаруасын да оңдырып жүргені шамалы. Қасқыр
аулаудан қолы тимейді. Соны жазу керек еді, – дейді
Нұрекең. Туған ауылымның жағдайынан біраз хабар­
дар едім, көңілім жүдеп қалды.

Екі сағаттан соң Сәтбаев совхозының орталығына
келіп қондық. Жал-жал қарды күреп, қоналқа жерді
ашып қойыпты. Аэродром басы қарақұрым кісі. Аудан­
мен де, облыспен де жол қатынасы жоқ, бір ғана АН-

2нің қанатына қараған ауылдың бар жүргіншісі осында
көрінеді...
Сәлден кейін біз мініп келген АН-2 қайта гүрілдеп,
көкке көтерілді де, лезде көзден ғайып болды. Алыстағы

ауылдың
тып-тыныш
аспаны
тосындау

көрінеді.
Қыбырлаған көлік жоқ. Қозыкөш жердегі ауылға жаяу­
лап шұбырдық. Топтың алдында – Нұрекең. Балсары
жеңгемізге асығып бара жатыр-ау...

...Ауылда болған үш-төрт күн көзді ашып-жұмғанша
өте шықты. Былтырдан бері ат ізін салмаған ауылдың
барша тіршілігі бүкіл болмысымен қайтадан алдыма
тартылғандай...

...Арал
Қарақұмының
Байқоңыр
даласымен

ұштасатын
талмау
тұсындағы
шөлейт

аймақтан
Сәтбаев атындағы совхоз отау тіккелі биыл тура он жыл
болды. Осы шаруашылықты тоғыз жыл бойы облыстағы
айтулы директорлардың бірі Ереже Шоланов басқарған

да, соңғы бір жылда Жұматай Қасымбеков тізгінді қолға
алды. Бұл екеуі – коллектив басқарудың бір-бірінен
мүлдем алшақ екі стилін ұстанған жандар. Ереже Шола­
нов көбіне өзі біліп, өзі шешетін, қатты сөйлеп, қауырт

қимылдайтын, қиын деген шаруаларыңыздың өзін
тізеге салып, омыраулап жүріп-ақ орындап жүретін аса
қажырлы адам еді. Жұматай болса, көбіне мамандарға,
қоғамдық ұйымдарға арқа сүйеп, адамдардың өздеріне

ерік беріп, сенім білдіргенді тәуір көреді. Қатты сөзі
жоқ, сынық мінезді, аса сыпайы, интеллигент адам.
Істің бәрін ақылдасып-кеңесіп шешуге бейім. Ереженің
үзілді-кесілді бұйрықтарына бой үйретіп, басшының

тегеурініне сеніп қалған ауыл адамдары Жұматайдың
осы мінезін әлі күнге сан-саққа жүгіртеді.
Біреулер иі жұмсақ, жібі бос деп кінәласа, екінші
біреулер жаңа директордың мұнысын үлкен тәсілге жо­

риды.
Бұрын дәл осы совхозда бас зоотехник, партия
ұйымының секретары боп қызмет істеп, шаруаға көзі
қаныққан Жұматайдың Ережеге ұқсағысы келмегені деп

ұғады. Ауылдағы әңгіменің түтіні әр жерден көрінетіні
содан:

жігіт кой, сыпайылығымен-ақ мысыңды басып жүре
береді...

Бір қызығы, осындай алып қашпа әңгіме кеңсе
маңындағы, ат үстіндегі адамдардың арасында ғана
болып қоймайды, үлкен істен шеттей бастаған шал-
шауқанның да аузына көп түседі. Ондай сөзді кейде

жуас деп кінәлайсыңдар. Бұл ауыл ма, бұл ауылға жағу
қиын!
Бірақ елдің аузына қақпақ қоя алмайсың. Ауылдағы
үлкенді-кішілі

шаруаның
барлығына
директорды
қатыстырмай сөйлемейді. Көбіне мал жайы тілге тиек

болады. Биыл қар жылдағысынан қалың түсіп, мал ер­
терек қолға қарады да, шөп маялары лезде ошарыла
жөнелді. Елу мың бас тебінге шықпаған соң, шөп шақ
келер емес.

шөпшілері биыл жаз бойы киік аулаудан артылмай
қойды. Директор күнде зер салып тұрмаған соң қайтушы
еді... – деседі.
Шындығында

дайындалған
шөптің
көлемі
жылдағыдан артық болмаса, кем емес. «Қоянқарта»,

«Киік» сияқты үлкен шабындықтарды аралағанда,
мұрты бұзылмаған үлкен маяларды көзіміз көрді. Соны
қол созым жердегі қыстақтарға тасып беру қиын болып
тұр екен. Ең бастысы, техника, техника емес – адам

күші аз. Совхоздағы он К-700 тракторының алтауы
былтырдан бері тоқтап тұр. Жүргізуші жоқ. «Киіктегі»
негізгі маяның басынан бөлімше меңгерушісі Жан­
дарбек Әбіловты жолықтырдық. Қара жер қозғалса,

қозғалмас дейтін сабырлы жігіт еді, сабасына сый­
май күйініп тұрғанын бірінші рет көрдім. Сөйтсем,
шөп тасуға шыққан екі тракторшы – Абдол Жаналин
мен Карақұмбай Қайратов тал түсте «тойып» алыпты.

Бір қолын екі ете алмай отырғанда, екі інісінің жерге
қаратқаны күйдірмей қайтсін...
Әупірімдеп жүріп К-700-дің екі тіркемесіне шөпті
сірестіре тиеп, бесін кезінде Абдолды Қоскөлге баратын

күреме жолға түсіріп жіберген соң барып Жандарбектің
қабағы ептеп ашылайын деді. Көз байланған кезде
екінші К-700 жолға шықты. Рульде – Қожамұрат Есе­
нов. Мен Қожамұратпен бірге жүрдім. Бір класта оқыған

сырлас досым еді. Мұның да тракторшы болғанына
15-16 жыл болып қалыпты. Қысы-жазы үй қарасын
көрмейтін, жұмыс десе бәрін тастап жүре беретін,
соның арқасында алғысты да, абыройды да жинаған,

аса орнықты жігіт. К-700-дің ұядай жып-жылы кабина­
сында сырттағы уілдеген боранды ұмытып, біраз сыр
шертістік. Шаруашылыққа адам күшінің жетпей жатқаны
совхоздың басшыларын ғана емес, тұрғындарын да ма­

залайтын көрінеді. Майдангер азаматтар мен олардың
өкшелестері қазір жаппай пенсияға шығып жатыр. Ендігі
жерде бар шаруаны атқаруға тиіс болса, олардың көбі
мектеп бітірісімен қалалы жерге тайып тұрады. Онда да

тындырып жатқаны шамалы... Әйтеуір, ауылда берекелі
еңбек етіп жүрген жастарды саусақпен санауға болады.
Мұқаш Сарбасов, Иманбек Көбегенов, Өмірзақ Кен­
жеахметов, Боранбай Тазабеков, Әбдіхамит Қызыров,

Бүркітбай Жаналиев, тағы төрт бес жігіт. Бірі – меха­
низатор, бірі – шопан, бірі – шофер. Жастарды ауылда
орнықтырудың бірден-бір жолы деп жыл сайын мектеп
бітірушілерден комсомол-жастардың шопандар бри­

гадасы ұйымдастырылады. Жыл сайын тарап кетеді.
Өткен жылы да Сайлаубек Құлманов бастаған 7-8 қыз-
жігіт біріккен екен, бәрінің жабылып бағып отырғаны
700 тоқты. Мұның экономикалық тиімділігі қай деңгейде

болмақ деген сауал бірден көлденеңдейді... Дегенмен,
шаруашылықты рентабельді негізге көшірудің біраз та­
лаптары жасалып жатқаны сүйінтеді. «Қоянқартадан»
ашылған мал бордақылау пункті сондай игі шараның

бірі ме дедік. Социалистік Еңбек Ері Әбілқас Сыздықов
пен Иманбек Көбегенов басқарған шағын топ қыс
ішінде бордақылық етке тапсырған тай-құнанның, кәрі
жылқының әрқайсысы 323 килограмм салмақ басып,

атындағы совхоздың экономикасын өрге бастырып
жатқаны аян. Жыл сайын жоспардан тысқары мыңдаған
қозы, ондаған бота мен құлын табынға қосылады.
Соның нәтижесі – 1983 шаруашылық жылын совхоз

900 мың сом таза пайдамен аяқтап шықты. Қожамұрат
Есеновтың да, өзге өндіріс озаттарының да көңілін тасы­
тып жүрген мұндай игілікке шынымен қуанады екенсің.
Қожамұрат екеуміз жолшыбай Қойшыбай мен

Кәрібай
Нұркеевтің
жылқы
қосына,

Қуанышбай
Досжановтың қой отарына соқтық. Қай ауылда болсын
қоғам малы үшін табиғат кәріне қарсы тұрып жатқан
еңбеккер адамдардың жүзі жарқын, ісі өнімді.

Түннің бір уағында, Шұбаркөлдің тұсынан өте
бергенде, тоқтап тұрған манағы Абдолдың К-700 трак­
торын қуып жеттік. Күндізгі «серуеннің» желігі басы­
ла қоймаған Абдол кінәлі ме, әлде техниканың өзінде

бір кінәрат болды ма, әйтеуір трактор айдалада өшіп
қалыпты. Жол бойы жағалай шашылған шөпті көріп,
күндікке ыза болып келе жатқан Қожамұрат әуелі ка­
бинасында мүлгіп отырған Абдолды біраз сілкіледі.

Сақылдаған сары аязда дірілдеп жүріп, өз тракторы­
на Абдолдың тракторын тіркеп, сүйрелеп, бір сағаттың
шамасында әрең от алдырды да, тағы да жолға салып
берді. Түн жарымы кезінде ел қарасына іліктік. Қыстың

көктемге ұласар осы бір күндері Сәтбаев совхозы үшін
барлық ауыртпалығымен, қат-қабат қиындығымен қоса
келді. Қарлы боран ауданға баратын жолды да, мал
қыстақтарына баратын күремелерді де сипап өтті.

Қақаған аяз жылу жүйесін де істен шығарды. Аурухана,
мектеп пен интернат, кеңсе ызып қоя берді. Оның үстіне,
бірер отардың шөбі таусылып қалды. Жекеменшік мал
ұстайтын үйлер де албарының ортайғанын айтып,

кеңсе келгіштеп кетті. Осы шаруалардың бәрінің ба­
рып тірелер жері Жұматайдың алды... Жас директор
байбалам-күйгелеңі жоқ, байсалды мінез танытып,
орнықты істерге мұрындық бола білді. Оның осындай

ды. Сапар Қайратов, Сенбі Жиенбаев, Жандарбек
Әбілов, Иманбек Көбегенов секілді өңшең жөн білетін
жігіттер бар шаруаның басы-қасында жүріп, қайрат
көрсетті. Олармен тізе қосып жанқиярлық танытқан

қанша шопанның, механизатордың табандылығы осы
күндері елдің аузына ілікті. Осының бәрі директордың
да арқасын кеңейтіп, қолын ұзарта түсті.
Қыс қаһарының беті қайтты дегенде облыстағы ең

үздік шопан деп саналған Мейрам Жақаев қария тағы
бір шаруаны күні бұрын болжап отырғанын сездірді.

ғой. Әне-міне дегенше қардың да көбесі сөгіліп қалады.
Осы совхозда көктемгі көші-қонға қажет бензин-
солярканың қоры бар ма екен. Соны ескеріп пе
Жұматай? – деді. Шынында да, бұрынғы директор жа­

нармай билігін өз қолына ұстап, тістей қатып, жылдың
қай мезгілінде болса да 20-30 тонна бензинді іркіп оты­
ратыны бұл ауылға мәлім еді. Жұматай май тізгінін бас
инженер Серікбай Бимағамбетовке берген. Ол да үлкен

шаруаға енді араласқан жас жігіт. Артын ойлай алды ма
екен...
Осыны директорға ескертпекке Мейрам Жақаевқа
ілесіп, кеңсеге мен де бардым. Жұматайды шұғыл түрде

ауданға шақыртып кетіпті. Ол екі арада почтадағылар
Мекеңе әскердегі баласы Серіктен келген хатты та­
быс етті. Азаматтық борышын өтеп бітіп, май айында
ауылға келеді деп отырған Серік бір екпінді құрылысқа

жұмыс іздесе, осында келмей ме! Өз ауылын төрт
аяғынан тік қоймай тұрып, екпінді құрылыс іздеген несін
алған?!

бастығы Бәкірге: – Былшылдамай мерзімі біткесін тез
ауылға қайтсын. Осы Қарақұмның бейнетін кешкеніміз
аз ба, көп пе?! Ендігі кезек соныкі, солай деп жаз. Әй,
тоқта жазбай-ақ қой. Менің айтқанымды айна-қатесіз

жеткізетін орысша саған қайдан келіп қалыпты? Үйге
барып, өз қолыммен хат жазайын.
Мекең почтадан маркасы жоқ конверт алып, үйге
қайтқан кезде, кең даладағы оқшау селоның үстінен

бір айналған АН-2 самолеті қонуға беттеп бара жа­
тыр еді. Ауылдың біраз адамдары аэродромға қарай
шұбырыпты. Болгарияға туристік саяхатқа баратын
үш жерлесін ерткен Нұрпейіс Құрманбаев оларға бір

бүйірден қосылып барады...
Автордан:
Кезінде «Қазақ әдебиеті» үшін жазылып, әлдебір
себептермен жарияланбай қалған бұл очерк менің

архивімде тоғыз жыл жатқан екен. Уақыт қандай
жүйрік десеңші! Осы шағын ауылдың бейнесіндегі
өзгерістерден-ақ замана желінің қалай ұйытқығанын
жазбай тануға болатындай: совхоз да жоқ, обком да

жоқ...
Шаруашылық ұжымы бар. Соны леп, тыныс бар.
Алыстағы ауылға көтерме жол салып, күнара автобус
қатынайтын болды. Теледидар барды.

Адамдарды айтсаңызшы! Күлкіден езу жидыр­
майтын ағамыз – Нұрпейіс Құрманбаев дүние салды.
Өзгелері сау-саламат, қайта құру дейтін бір дүрбелең
дәуірді де шығарып салып, енді баюдың көзін таба ал­

май, сабылып жүр. Ереже Шоланов болса, қазір осы
ауданның әкімі. Жұматайдан хабарым жоқ. Иманбек
Көбегенов құрдасым бірер жыл рабкооптың бастығы
болып, түкірігі жерге түспей жүр еді, қазір қайтадан

«шопыр» болып қалды. Жер қозғалса қозғалмайтын
Қожамұрат бір жолы басшыларға қатты ашуланып,
тракторымен кеңсені итеріп тастаймын деп, жұмыстан
шығып қалып... Қазір қайтадан трактор айдап жүр.

Қарақұмбай қой бағып кетті. Мейрамның әскерден кел­
ген баласы Серік те бір мәшиненің асты-үстіне түсіп
жүрген көрінеді.
Осының бәрі – Өмір.

Біздің ауыл – жердің түбінде. Біздің ауылдың
арғы жағында жер жоқ болуы да мүмкін. Алматы­
дан Жезқазғанға дейін бір мың үш жүз шақырым бол­
са, Жезқазғаннан «Қоскөлге» дейін үш жүз бірдеңе,

Құлжанбай одан әрі қырық шақырым, Аралдың
Қарақұмына сұғынып жатыр. Асфальт деген түсіңе де
кірмейді. Ырғаңдап жүре бересің, жүре бересің...
Алыс деп ауылыңа бармайсың ба? Барасың.

Ақшатаудан бұрылған соң, таныс ауылдар бастала­
ды. Мынау – Софы Стамайдың елі, мынау Бекболат
пен Қайраттың Жаңаарқасы, анау – Сәкеннің Иманағы
мен Қарашілігі, анау – Ақселеудің Байдалы биі, Игілік

пен Ғалымның «Жеңісі» деп елеңдеп отырасың.
Кешегі Ағыбай мен Кенесары жортқан құба жон, Шоқан
жүрген сүрлеулер бар сырын бауырына басып, сені
менсінбейтін де секілді. Менсінбесе неғыласың, осы

елдің сен де бір түйір дәнісің, туған топырағыңа тәу
етпесең тұра алмайтын осалдығың тағы бар.
Бұл жолы ата-бабам жатқан Құйған мен Қурайлыға
бір соғып, бала-шағама көрсетейін деген ниетім бар

еді. Жол бастаған Көбейсін ағам Бұлантыны жағалата
жөнелді. Қурайлы – елсіз-күнсіз жер. Баяғы біздің
мұғалім Әлирахман бір отар қоймен мекендеп отыр деп
естиміз. Атамның түйе-қорасының, кеңестің сауат ашу

мектебінің орны болса керек. Ептеген жын-шайтан да
бар дейді. Не көрмей жүрген басымыз, таныс шайтан­
нан қаймығамыз ба, тарта бердік. Әуе айналып жерге
түскендей ыстық. Мәшиненің «аут-сайд» деген тілі 50

градус ыстықты көрсетіп тұр. Әйтеуір тоңазытқыш суға
толы – балалар шөлдемейді. Бір ғажабы, Майтөбеден
әрі асқан соң, жан-жағың жағалай өрт. Аспан мен жер
тұтасып кеткен түтін, ыстың исі. Оны сөндіретін қайран,

ешкім де жоқ. Ақыры адастық. Көбейсін көкем баяғы өзі
жар жағалаған өзен бойын танымайды. Қайдан таны­
сын – Кеңес өкіметі құлағаннан бері де он бес жыл бол­
ды. Әр сайдың басын мекендеп, алдыңнан шауып шыға

келетін еркөңіл қойшылар жоқ. Жер тусырап кеткен.
Ауылға арналған үш жылдық бағдарлама бұл жаққа
шапағатын шаша қоймаған. Кешегі тоқсан мың қойымен
мақтанатын Байқоңыр осы өрттің астында, корабль

ұшып жатыр ма, ракета құлап жатыр ма, кім білсін?!
Біздің ауылда аспаннан жауған гептиль атамыздың асы
секілді. Бір жерде менің көлігімнің бауырына от тиіп
кетті. Жанған машинадан балалар түсе-түсе қашты.

Жабылып отты сөндіріп алып, қыр басындағы қызыл
зиратқа қарап аят оқыдық. Бабалар жатқан мекен тап­
тырмады.

Егер анау «Бескесіктің» биігі болса, «Құйған» мына
жағыңда болу керек...
Құйған болатын жакқа үш рет шапқылап, болмаған
соң «Итауыздың» бөгетіндегі құрт құжынаған тоспа

суға бір-бір сүңгіп, жолсызбен Тұрсын байдың ауылына
құладық. Бүгінде бай атанып отырған осы Тұрсекең күні
кеше ауылдағы аурухананың шопыры еді. Шөп шабу
науқанына Қарағандыдан келген Нұрила қызды алып

қашып, отау тігіп, одан он бала сүйген ер. Кеңес өкіметі
тарағанда бұларға да еншіге отыз қой тиген. Несібесі
шығар, екеуі тырбанып жүріп сол отыз қойды көбейтті.
Мың қойы барлар екі кір сабынға бір тоқтысын айыр­

бастап жүргенде, бұлар тілін тістеп отырды. Он бала
өсті. Еңбек жанып, дәулет тасыды. Кешегі тоқсан мың
қой өсірген ауылда шаруа түзеп қалған төрттің бірі –
біздің Тұрсекең болды. Қуанышбайда, Қалқаманда

береке калды деп естиміз. Ауылға Тұрсынның ұлы
Аязби мен келіншегі ие екен. Абылай мен Атымтай
деген ұлдары – көмекші. Кешкі ауыл қандай берекелі.
Мың қой өрістен құлап келеді. Желі басында екі үйір

жылқы. Қымыздың сабасы күмпілдеп тұр. Отызға тар­
та сиырды келін мен бала үйренген дағдымен лезде
сауып алып, май айыра бастады. Ертең Жезқазғанның
базарына осы майды алып Нұрила жөнеледі деген

сөз. Атымтай атты қаңтарып қойып, мотоциклмен қой
қайырып жүр. Еркебұлан шетелдік қызыл автокөлікпен
ойқастайды. Шөп шабатын трактор төбешіктің басын­
да тұр. Тұрсекеңнің өзі «УАЗ-бен» базарға мал тасиды.

Қаладан балалар үшін екі үй сатып алған. Отыз қой
осындай берекеге алып келді.
Ауыл дегенді естігені болмаса, көзімен көрмеген
менің немерелерім улап-шулап жүр. Айсана мен Айда­

на қос түбіндегі боталы түйенің боздағанына мәз бол­
са, Ерасыл мен Қасым-Назар есекке таласады. Жаздай
мініс көрмеген көк есек қоңды. Қаланың балалары­
нан лезде мезі болып, үй айнала қашып, мініп алса,

мөңкиді. Шаң қауып қалған екі ұл есекке қайта мінгесіп,
кинодан көргенін істеп, таяғын бұлғап, ешкілерді жау­
дай қуалайды.

Төлеутайының сегізінші оқитын қызын касқыр тамақтап
кеткен...
Осындай бір трагедияның болғаны рас еді.
Мыңғырған киіктерді мүйізі үшін өзіміз қырып салып,

қызым. Бір жақсысы, Тұрсекең ақ үйдің қасына көк ва­
гон әкеліп қойған. Іші де қапырық емес. Түнде жаңбыр
төге салып еді, біразымыз соған тығылдық.
Баяу сөйлейтін Тұрсекең таңертеңгі қуырдақ

өзі базарға шыққанда бір миллион болады. Маған да
алып берсінші! Дарханға тапсыр.
Кешегі күні кеңшардың бастықтары ғана мінетін
«УАЗ-ды» бүгін дәулеті барлар тақымға басады. Бұл

жақта басқа көліктің реті жоқ.
Түске таман Қоскөлге бет алдық. Тұрсекеңнің ескі
деген «УАЗ-ы» алдымызда ойқастап, біз мінген қала
көліктерін дала шаңына көміп келеді. Әр тұстан малшы

ауылдардың нобайы сағыммен оранып, көлбең-көлбең
етеді. Әне, Ащысудың бойында ақ боз үйлер көзге ша­
лынады. Балық аулаған қаланың орыстары да жоқ емес.
Мынау оң жақта қалып бара жатқан – менің парталас

досым Қожамұрат Есеновтың шаруа қожалығы. Кезінде
«К-700» тракторын айдап, еңбектің озаты болған Қожа
қазір қой бағып, шаруасын күйттеп, көтеріліп келеді.
Қой бағып жүріп «Жұлдыз» бен «Қазақ әдебиетін»,

«Известияны» оқитын, саясатты шемішкедей шағатын
Қожекеңмен бір сөйлескеннің өзі олжа, оның үстіне,
былтырғы соғымым осы ауылдан болғаны есіме түсіп,
соғайық десем, қасымдағылар:

рында қозы сатуда, – деп көнбейді.
«Қоскөлдің» төбесі көрінгенде, менің жүрегім сыз­
дап қоя берді. Балам қашан келер деп, жолға қарап
жүретін менің байғұс анам енді анау зиратта жатыр.

Жалпы, мен сағынатын аяулы бейнелердің көбі не зи­
раттан, не қаладан қоныс тепкен. Біз мектепте оқып
жүргенде, осы ауылда өмір қанбазардай кайнайтын.
Шалдар қандай көп еді. Бір сомнан салып бура соғатын

Зәбида әкей, Сарбас, Хасен деген майдангерлер енді
осы зиратта дамылдап жатыр. Осы ауылдың көшін өрге
сүйреген «керой» Әбілқас ағамыз, Жұртшыбай, Сайын,
Мүгір, Тапай, Іскендір, Жандарбек, Әбікен ағаларым...

Кеңшардың жұмысын опырып-жапырып, ел ризығын
тасытып, осы алыс ауылға жол әкелген, шам тартқан,
мектеп пен аурухана салған солар еді. Осындайда
еске түседі: жеңгелері «шұбар» атаған Нұрпейіс де­

ген ағамыз жаяу қалжыңға есе жібермейтін редактор
Ишанбек марқұмның өзін сөзден сүріндіретін ділмар,
қалжыңқой кісі болды. Дүкен ұстады. Сауда жасауға
келген келіндерінің бірі ауылдағы тели сөйлейтін сөздің

пайтын көрінеді. Аңдамай сөйлеген келіні дүкеннен шыға
қашыпты. Қылтамақпен ауырып жатқан Нұрекеңнің
көңілін сұрай барғанымда:

мына құдай ауруымнан жазатын түрі жоқ, алып ты­
натын шығар, – деп, келіп калған ажалының өзімен
қалжыңдасып еді-ау!
О жасаған, ат басындай ағалардың бір де біреуі

қалмаған. Ауыл көңілсіз. Кешегі озат шопан Мейрам,
«опыраулиш» Ахат қалада жан сақтап отыр. Ауылдың
ендігі ағасы Сапар алдымыздан шықты.

бар техниканы бөліп алып, сатқаннан басқаға қолы
тимеді. Мынау ауылымызды көң басып бара жатыр, –
дейді қамығып.
Шынында, тоқсан үйлі Қоскөлдің көшесі малдың

қордасынан көрінбейді. Әркім қорасынан шығарып, үйе
берген. Тау-тау. От тие қалса, ешкім өшіре алмас.

дайын отыр, – дейді Сапекең.
Мен есепке кірісіп кеттім: тоқсан қойдың алпысы
техниканың шығынына, еңбектің өтеуіне кетсе, оты­
зы қалады. Отыз қойдан ойсыратып табыс тапқан

Тұрсекең – мынау. Ауылға көшіп келіп, осы малға ие
болсам, мен де байып кетер ме едім? Отыз жыл баққан
өлең сөздің оңдыратын түрі жоқ! Осы ауылға алпысын­
шы жылдардың басында Қасым Тоғұзақовтың келгені,

менің алғашқы өлеңімді тыңдағаны есіме түсті. Содан
кейін тірі жазушының келуі – өзім сексенінші жылдары

ертіп әкеп, өлең оқытқан Қайрат Жұмағалиев. Ол кездегі
мектеп те, мұғалімдер де ажарлы еді. Қайран Ұлданай
апай, Роза апай, Ғалиолла ағай, Сапар мұғалім қандай
еді!

Елубайдың үйінде енді шайға кірісе бергенде,
Өміртайдың баласы деген бір мұғалім үстімізге кірді.
Сүр мас екен. Жалаң аяқ. Киімінің мөрі көрінбейді.
Шатып-бұтып сөйлеп, мазамызды алды.

десем, ауыл ағалары көзімен жер шұқиды.
Осы ауылда мектептен өзге жұмыс көзі жоқ.
Азғантай айлықтың бірін алып отырған мұғалімнің түрі

құрдасым биыл қыста Алматыдағы маған қайта-қайта
телефон шалды:

тыр, – дейді алыстан айқайлап. – Менің құжаттарымды
Алматыдағы Черкашин деген біреу алты ай ұстап отыр.
Сол орыстың тілін тауып, маған осы жұмысты алып бер!

бек досың екеуің қырып бітірдіндер, – деймін мен де
телефонға айқайлап. – Қыста аэрошанамен, жазда «Ни­
вамен» қуып аттыңдар. Енді не бетіңмен аң қорғайтын
инспектор болмақсың?

Иманбек пен Аманбай ғой. Әлгі жұмысты әпермесең,
тілімізді тістеп отырмыз. Мал жоқ, мал жоқ болған соң,
ақша да жоқ.

тауып бара алмаймын. Сол жақтан бірдеңе етіп... Мені
орналастыр. Бір туысыңның мәселесін шеше алмасаң,
Алматыда отыз жыл не бітіріп жүрсің? – дейді Алпекең
алқымнан алып.

көрсететін Алпекеңнің маған туыс екені рас. Үш атадан
қосыламыз. Бірақ, Черкашин бізге үш атадан қосылмайды
екен. Содан бері Алпекеңмен амандығымыз тағы үзіліп
қалды. Есесіне, ауылға барған сайын Алпекеңнің ағасы

Тәлһаға сәлем беру – салтымыз. Қырық жыл дүкен
ұстаған Тәкең қазір ауылдағы бас имам. Аятты заула­
тады. Жаназаның бәрін өзі атқарады. Бір қызығы, біздің
ауылда мешіт жоқ. Монша да жоқ-ау деймін. Қоскөлдегі

ең ауқатты деген кісі – бұрынғы ауылкеңес Доскен бол­
са, қалаға автобус жүргізіп отырғанмен, оның да қолы
қысқа. Былтыр келгенімде, құм ішіндегі әкемнің зираты­
на, Зәбида қақпан құрған, Молдаш құс атқан, Көжекбай

мен Түсіпбек шал жылқы баққан бұйрат арасына жүрдек
мәшинесімен апарып келіп еді, биыл қозғала қоймады.

генде, ет жақыным – Әбсат көкем елуге келгенде туған
Елубай ғана. Көкем кайтқан соң, алты ұлдың бесеуі
қалаға жылжып кеткен. Бірі – шахтада, бірі – зауытта.
Шаңыраққа ие болып қалған Елубай мен келінде жұмыс

жоқ. Биыл төртінші қызы туған Елубай ауылда балық
аулайды. «Жыңғылдыөзекке» су түскелі бері, балығы
бірге келген. Ақбалығы, алабұғасы қалың. Су тартылған
сайын балық та қалыңдайды екен. Сол балықты аумен

сүзіп алып, Елекең оны тұздап, ыстайды. Ыстаудың
әдісін өзі тапқан, ешкімге айта қоймайды.

жеңгеме тартқан әзілкеш, әнші інім.
Ыстамаған балығын түнімен қамысқа орап, суы­
тып, таң ата Жезқазғанға жетіп, базарға шығарады.
Аптасына бір рет. Келісі – жүз теңгеден. Екі жүз келі

балық апарса, жиырма мың теңге табыс түседі. Оның
сегіз мыңын жалданған мәшинеге төлейді. Қалған он
екі мыңын Сақташтың баласы екеуі тең бөледі. Екеуі –
әріптес. Осылай шай-суын айырады. Биыл көктемде су

түспесе, бұл кәсіптері де тоқтайды.
Азғантай су ашып, тартылып барады. Ауылдағы

елдің күні осы. Жұрттың бәрінің баласы қалада.
Қолы жеткені жұмыс істейді. Жұмыс таппағаны көше
кезіп, арақ ішіп, бұзақылық жасайды. Тұрсынның бір
баласының көзін Аманғазының баласы шығарған.

Аманғазының баласының көзін де біреу ойып жіберген.
Біздің Нариман да төбелестің арқасында түрмеде отыр.
Темір тордың ар жағындағы інім маған анда-санда те­
лефон шалып тұрады. Біздің ауыл осындай.

Ауылдан аттанарда тағы да зиратқа соқтық.
Аштықты, соғысты бастан өткеріп, колхоздың бейнетін
кешірген қайран анам, аналарым мәңгі ұйықтап жа­
тыр. Маржангүл апам, Әуеш әжем, Күнжан әжем...

Жеңгелерім...
Қимастарым жатқан бейітке қарай-қарай ауылдан
ұзап кеттім.
Алматыға келген соң, бір тойда жолыққан Қайрат

бері сақтап келемін, – деді. – Ән шығарсам деп едім.
Бір шумағын өзіңе оқып берейін:
Сен өмірдің тауқыметін көп тарттың,
Көп тарттым деп, кімге бірақ өкпе арттың.

Бар сырыңды бүгіп, апа, ішіңе,
Қатарында келе жатсың көп қарттың...
Қайрекеңнің сөзі қамшы болып, әнін өзім шығарам
ба десем, қанша ыңылдағанмен, әуен деген де бір

ғайыптың құсы тәрізді, дерексіз нәрсе екен. Әуре бо­
лып жүрмін.
Баяғыда бір көрпенің астында өскен Тұрсекең
ауылда қой бағады, мен Алматы мен Астанада сөз

бағамын.
Қайсымыздың мұратымыз ғасыл болары бір
Аллаға ғана аян.
Р.S. Осы жолдарды жазып болып, алыстағы ауы­

ел жақтан тағы бір суыт хабар келіп қалды. Кезінде
облыстың
бетке
ұстар

озат
шопаны
болып,
Лениннің атымен әспеттелген орденді омырауына

тағып, кейінгі жылдары қаладан кәсіп іздеген екі ұлды
сағалап, Жезқазғанға келіп жан бағып отырған, бүкіл
ауылдың тағдырын қамыға ойлайтын сұңғыла қарт
Мейрам Жақайұлы өмірден озып кетіпті.

Тұрсынның,
Алпыстың,
менің
ағамыз

еді,
Кожамұраттың қайынатасы еді. Бір бәйтерек құлап
түсті, бір қабырғамыз қирап қалды. Соғыстың соңғы
сарбазына топырақ салу үшін екі баламды ертіп,

тағы да жолға шығып барамын.
Алдымызда – мың жарым шақырымдық ұзақ жол...
Алматы – Қоскөл – Құлжанбай – Алматы.

ген үрдіс ортаға кіріп кетіп, Әлжекеңмен, Ақселеумен,
Сәкен серімен, Несіпбекпен ала қағаздың үстінде талай
таң атырдық. Тәуелсіздіктің таңы атқалы бері бильярд
деген мода үстемдік ете бастады. Жазушы атаулының

бәрі бильярдшы. Кеңес өкіметі кезінде Сәкеннің,
Қалиханның шар соғысы деген аңыздар болушы еді.
Өзгеміз курортқа барғанда ғана таяқ ұстаушы едік.
Қазір Алматы мен Астананың қай қуысына барсаң да,

қаптаған бильярд клубына тап боласың. Қайсысының
босағасын аттасаң да, кемінде бір ақын, бір жазушы
шар қуалап жүреді. Бәрінің де қолында бір сиырдың
құнын төлеп алған таяғы болады. Шетінен чемпион.

қатыспайды, – деп Шөмішбай Сариев мақтанады: –
Бәрібір менен жеңілетінін біледі. Жарыс болғалы жат­
са, Асекең телефон шалып:

жауап бермей, күле береді. Сірә, Шөмішбай өтірік айт­
пайтын кісі болуы керек.
Ибрагим Исаев «Бильярд» дейтін тамаша өлең
жазып, оны Алматы сауда палатасының президенті

Ізбасар Бозаевқа арнап, қазір досымыз Ізбасардың
қолтығына өзі оңаша кіріп алды. Кейде соның бильярд
клубына түней салатын болыпты.
Ақын Темірше Сарыбаев қуысқа түсер-түспесін

депті.
Қай жерде бильярд жарысына сауын айтылады
деп сайланып жүретін Намазалы Омашев пен Бауыр­
жан Жақып тас-таяқ додасы табылса, түрленіп кетеді.

Бильярдтың хикаясы көп. Астанаға бара қалсаң,
бастығымыз Мырзатай Жолдасбеков:

дайынмын, – деп емеурін білдіреді. Зауқиыр шақыра
қалсаң, Қойшығара, Ақселеу, Секен Тұрысбеков де­
ген серілермен бірге құдалыққа келгендей сау ете
қалады. Бәрінің қолында бір-бір сүйріктей таяғы бо­

лады. Бильярдтың столына бойы жетпейтін Несіпбек
Айтұлы биік өкше етік киіп келіп, бәрін ұтатын көрінеді.
Мода деген осы! Бұл мода деген нәрсе қайта айналып
соғып тұратыны бар. Ғабеңдердің үрдісін жаңғыртып,

басқа өнерді әуектейін деп, аңшылыққа ден қоя ба­
стадым. Өзімнің мылтығым да жоқ, мылтық – Белгібай
досымдікі. Тым болмаса, сыртым аңшыға ұқсасын де­
ген оймен су етік, киіз қалпақ, сырма шалбар, жарғақ

тон сатып алдым. Әйел қарсы болмады: қаз атса да,
қоян қуаласа да, қаланың сыртында, құба тұзде жүрсін
дейтін болуы керек. Бильярдты сылтау етіп үй қарасын
көрмейтін қаламдастардың таң алдында қайдан келіп

жатқанын шынында да кім біліп болады?!
Сонымен, Бақанас жаққа қаз атуға барған сапарым­
нан бір жолжазбам «Қазақ әдебиеті» газетінде жарық
көре қалмасы бар ма. Алдымен Алматы қаласының

Қаржы басқармасының бастығы, ескі досымыз Қыдыр
Тәжібаев телефон шалды:

Сенің мақалаң шыққан нөмірді жігіттер әкеліп берді.
Біздің ауылға барып, бір үйрек ата алмай қайтқаның
дұрыс болмаған екен. Маған хабарласып қойсаң, үйрек
пен қырғауылды үйіңе түсіріп береміз ғой, – дейді.

керек, – деймін мен газеттің пайдасын көздеп. Былтыр
Шымкенттегі ректор досымыз Уәлихан Бишімбаевтың
үш мың дана «Қазақ әдебиетіне» жаздырамын деп
уәде беріп, сөзінің аяғы сұйылып кеткелі бері осы газет­

ке қарыздар секілді сезінемін.
Келесі күні Бақанастан ауданның әкімі едім деп
Ерғазы деген азамат телефон соқты:

әдебиетінен» оқыдым. Оның алдында өз еліңе, со­
сын қажылыққа барғаныңды да осы газеттен білдім.
Жазушылардың газетін жібермей оқимын. Бақанасқа
жасырын, ұрын келмей, елдің егесімен хабарласып,

осындағы үлкендердің батасын алу керек. Сонда үйрек
пен қаз да, одан ірісі де қанжығаңа байланады. Бізде
жабайы жылқыға дейін бар. Тағы бір келіп қайт. Өзім
бастап жүремін, – дейді бейтаныс әкім.

Шынын айтсам, Бақанасқа барған екінші сапардан
оралып отырғаным сол еді. Көгермегір Мәлік құрдасым
Іленің бойын үш күн шарлатып, кеше ғана жылап
қоштасқанбыз.

Бұл жолы «Қараойдағы» Мәліктің үйіне кештете
жетсек, аулада бір үлкен қара «Джип» пен доңғалақтары
кісінің бойымен бірдей, аса қуатты екенін сыртымен-ақ
сездіретін жабық машина тұр екен. Екеуінің де егесі

тік, жүзі жылы Марат деген бизнесмен болып шықгы.
«Сарытұмсықтан» өгіз терісіндей жерді иелікке алыпты
да, соған аңшы Мәлікті қарауыл етіп белгілепті. Шаруа­
сы өрге жүріп тұрған кәсіпкердің доңыз атуға келген беті

осы көрінеді.
Мәліктің үйінде еліктің арық еті желініп болған соң:

төрағасы Белгібай.
Марат жымиды да қойды. Орыс болса, орыс шығар.
Кім кімді алмай жатыр?..
Мараттың пайдасын Белгібай екеуіміз сол түні-ақ

көрдік. Ілені жағалап, қаз бен үйрек қалың-ау деген бір
тұсқа бойлай еніп, тоқтай қалдық. Мәкеңнің көмегінде
жүрген екі бала жабық машинадан алдымен «Ямаха»
деген двигательді түсіріп, дыр еткізді де, сексеуілдің

бұтақтарына үш-төрт шамды іле салды. Түн серпіліп,
айнала самаладай жарқырады. Лезде қызыл-жасыл
шағын шатыр да тігілді. Ақ пластиктен жасалған төрт
жеңіл стол ортаға тұра қалды. Дәл сондай жеп-жеңіл

алаулаған жалынымен тез жылынып, көңілденіп сала
бердік. Ақ дастарқанның үсті алуан дәмге толды: қазы
мен жая, шұжық пен тауық, тұздалған, тұздалмаған қияр
мен қызанақ, түрлі түсті қырыққабат, біз көрмеген тағы

бірдеңелер. Жұмсақ орамалдар мен сүлгілер, бұрыш
пен тұздыққа дейін түгел үстел үстіне жайғасты. Буы
бұрқыраған бүйірлі ақ шәугімнен шай да құйыла баста­
ды. Ыстық тұшпараның бір табағын төңкеріп тастаған

уып, мына жабық машинаға мініңдер, – деді Мәлік.
Жұмақ сол жабық машинаның ішінде екен. Кіре
берістегі кішкене темір пеш қып-қызыл боп, даланың
суығын жалмап тұр. Сол жақтағы кішкене қолжуғыш

та сүп-сүйкімді. Төрде төрт кісілік ақ төсектер. Марат
пен Мәлік қару-жарағын асынып, жылы киімдерін киіп,
биік креслоларға жайғасқан қалпы бастарын люктен
шығарып, төңірекке прожектор салуға кірісті. Белгібай

екеуміз екі мылтықты кезеніп, іште отырмыз. Мылтық
атар кезде бір түймені басып қалсаң, екі жақтағы тере­
зелер шалқасынан ашыла кетеді.
Ыңыранған жабық «Кунг» құмды кешіп, алға

ұмтылады. Қуатты шамдардың алысқа түсетін жарығы
түннің қою қараңғылығын айқыш-ұйқыш тілгілейді.
Ана жерден де, мына жерден де ор қояндар орғып
шығып, «мені ат, мені ат» деп тұра қалады. Доңыз бен

қасқырдан өзге анды атпаңдар деген қатаң тапсырыс
алғанбыз. Доңыздың ізі бар да, өзі жоқ. Әрі-беріден
соң пысынап кеттік те, бар киімімізді шешіп тастаған
Белгібай екеуіміз екі төсекке сұлаған қалпымызбен,

ұйқыға бас қойдық. Қуатты машинаның ызыңы тербетіп,
оған пештің қызуы қосылып, ұйықтамасқа қоймады.
Анда-санда, машина қатты сілкігенде оянып кетсем,
сот төрағасының қорылынан басқа дыбыс құлаққа ша­

лынбайды. Жоғарыдағы екі мылтықшы түн құшағына
телміріп алған, бізде шаруасы жоқ. Шаруасы – доңызда.
Доңызы түскір жоқ – қамыстың ішінде олар да түс көріп
жатқан болар. Жақында ғана қажылыққа барып келген

мен үшін сол харамдардың қарасы көрінбегені жақсы...
Ұйқылы-ояу жатқан менің ойыма өзім туып-
өскен Байқоңыр даласы, Қарақұмның дүзген мен
қоянсүйек, үшқат, сағыз көмкерген шағылдары орал­

ды. Құлжанбайдағы сегіз жылдық мектепте оқып
жүргенімізде, менің ұста әкем Зәбида дәл осын­
дай күз айларында түйемен аңға шығушы еді. Қос
ауыз қара мылтығына аша аяқ бекітіп алған май­

дангер қарт жұмасына бір рет түйесіне мініп, таң
қараңғысында құмға сіңіп кететін. Кеш түсе ауылға ора­
лады. Бақырауық сары атанның жазысына арқанмен
байланған төрт-бес киіктің текесін көргенде, Тұрсын

екеуіміздің қабағымыз жабылып кетеді. Жабылмағанда
қайтсін: Әкей дәретін алып, намазын оқып, Күлбаршын
апамның күрең шайына кіріседі, ал біз екеуіміз әлгі
текелерді ауылдағы үйлерге таратуға кірісеміз. Біреуін

құмға жабыса салынған Есқали әкейдің үйіне, бірін
дүкеннің қасындағы Нұрпейістің үйіне, бірін «Бәтір-ау»
әженің үйіне дегендей, екі қара сирақ бала зыр жүгіріп
жаяу тасимыз. Күзгі семіз текелер қандай ауыр. Олжа­

ны үлестіріп болған соң, өзімізге қалдырған текені сою
да Тұрсын екеуіміздің мойнымызда. «Ұста пышаққа жа­
рымас» деген рас, күмістен жүзік соғатын ұста әкейдің
киік соятын пышағы да өтпейтін бір лөкет еді-ау!.. Келесі

жұмада осы бейнет қайта басталады. Бұл жолы киік жет­
пей қалған үйлер Зәпекеңнің келесі аңшылықтан олжа­
лы оралуын асыға күтіп отырады. Тірсегіміз майысқан
Тұрсын екеуіміз зыр жүгіріп, теке таратуға кірісеміз.

Осы күнгі балаларды дүкеннен нан әкелуге жұмсасаң,
қорс ете түсуден тайынбайды. Сол Зәпекеңнің Тұрсын
екеуіміздің келіншектеріміздің қолынан шай ішуге
ғұмыры жеткеніне де тәубә деп жүр едік қой...

құмның ішінде тоқтап тұр екенбіз. Прожектордың
жарығына ілінген сұр қоян орнынан қозғала алатын
емес. Жоғарыдағы доңыз атқыштар қоян атуға арланса
керек (біздің ұйқы соғып жатқанымызды қайдан білсін),

Жартылай жалаңаш соттың төрағасы әлгі қоянның
үкімін іштей шығарып жіберген болуы керек, лезде
мылтығын гүрс еткізді. Сұр қоян мұрттай ұшты. Көп
ұзамай мен де екі қоянның мұрнын қанаттым. Ағарып

стады! – деп жоғарыдан Мәлік айқайлады. Терезеден
бас сұғып, сыртқа қарасаң, шынында да, сыпсындаған
үйректер мен қаңқылдаған қаздар көл жақтан қарақұрым
болып ерсілі-қарсылы ұша бастаған екен. Түсе-түсе

қалып, бір-бір сексеуілдің түбіне бұғындық. Төбемізден
суылдап ұшқан қанаттылар оқ жетер жерге төмендейтін
емес. Оқ көп. Гүрсілдетіп атамыз. Құстар серпіліп, одан
әрі биіктейді. Әудем жерге барып қонып, көлдің бетін

азан-қазан еткен дауыстарымен жүйкемізге тиетінін
қайтесің...
Сәске кезінде оттың басына оралып, Мараттың
Алматыдан ала шыққан дайын сорпасына бас қойдық.

Менің есіме Төлеген Айбергеновтің бір шумақ өлеңі
түсіп, тост орнына соны оқып бердім:
Алдында Ай дірілдеп ұзақ таңға,
Не жетсін айдын көлден құс атқанға.

Сол құсы құрғырыңды атпағанмен,
Өзіңді құс атқанға ұқсатқанға!

мен Марат сүйсініп. – Тағы айтып жіберші әлгі тақпақты.
Төлегеннің «тақпағын» қайта айта отырып, өзімнің
жақында ғана жарық көрген, сарайда жиналып тұрған
«Құдіретке жүгіну» атты кітабымды есіме алдым. Қырық

Бақанастың ар жағында, Балқаш көлінің бер
жағында, Іле өзенінің Балқашқа кұяр сағасын алқымдап
отырған «Қараой» деген ауылда Мәлік Әбдіров деген
аңшы құрдасым бар. Аң аулау десе атасының құны кет­

кен адамдай, дүниенің бәрін ұмытып, екі көзін жұмып,
кіріседі де кетеді. Ана бір жылы доңыз атамын деп
жүріп, оғы қата тиіп, жаралы қабан өзіне карсы шауып,
содан сан етін осып жіберіп, өлімнен қалған. Ақыры жа­

радар аяғы аяқ болмай, бір жыл жанын көзіне көрсетіп,
жіліншігін кестіріп тынған еді. Ағаш аяғына протез киіп
алып, қырғауылдың соңынан жүгіргенде, бұл Мәліктің
ақсақ екенін ешкім аңғармай қалады. Сол Мәлік

көп. Тез жет! Бір жәшік оқ ала кел! – деп зар қақсағалы
бір жұма болды.

тауығы болмаса, майдан қанатын қаға алмай жүрген
каз-үйрекке тұмау тиюші ме еді? Тез жете көр! – деп
Мәлік құрдасым телефонның ішіне кіріп кете жаздайды.
Бақанаста соттың төрағасы болып істейтін Белгібай до­

Саған бір мылтық, Ұлықбекке бір мылтық майлап отыр­
мын, – деп ынтықтыра түседі. Баяғы Мүсіреповтердің
құс атуын кітаптан оқыған басымыз түрлі қиялға толып,

төбеден топылдап құлаған семіз үйрек-қаз көзге елестеп...
Ұлықбектің ертеңі бітуші ме еді, оған қолды бір
сілтеп, «Қараой» қайдасың деп, тартып отырдым.
Сол ана жылы көрген «Қараой» – Қазақстанның

барлық бұрынғы кеңшар орталығы секілді, сәл есін
жиып, сәл арқа жүні көтеріліп қалған, өз күнін өзі көруге
отыға бастаған ауыл. Біздің Қыдыр Тәжібаев досымыз
ауылыма мешіт салдырып бердім деп шақырғанда

жете алмап едік: жан-жағын қоршап, шырша егіп
қойған еңселі мешіт осы ауылдың ажарын кіргізіп
тастағандай. Ұзатқан қызынан қалыңмалды мол алған
ба, әлде, зейнетақысы көбейгеннің әсері ме, Мәліктің

де қоңторғай дастарқаны көркейіп қалыпты. Семіз қаз
бен қырғауылдың асулы етінің қасына «Самтрестің»
бүйірлі бір шөлмек арағын қылқитып қойған екен.

жүрмісің? Өзің әрі емші, әрі молласың. Мына соттың
төрағасына айтып, үкіміңді қиямет-қайымнан бұрын
шығартып жіберейін бе? – десем, Мәлік құрдасым:

салмай-ақ қой! – деп ырқ-ырқ күледі. – Осы ауылдағы
бозбалалар арақ көрсетсең, құдық қазып беруге дайын.
Біздің ауылдың балалары да сондай еңбекқор бо­
лып бара жатыр деуші еді...

Қаз бен үйрек «Қараойдан» жиырма бес шақырым
жердегі жайылма көлдің үстінде екен. Құмды кешіп,
сексеуілді жарып отырып, күн шығар-шықпаста әзер
жеттік. Мәліктің былтыр ұзатқан қызының күйеуі

Қуаныштың әкесі Мүтәлиф осы «Қызылтамдағы»
көлдерді жалға алған көрінеді. Сексеуілді өртеп жағып,
мосыға қаз етін асып қойып, бізді тосып отырған
Мүтәлиф бүкіл Бақанасты жалға алғандай көңілді:

Мына көлдің іші толған сазан мен жайын. Қытайдың
жалғыз ауын құрып едім, жыртып шыдатар емес! – деп
апыл-ғұпыл сөйлейді. Құрдасыңның құдасы кім бола­
ды? Сорпаға жеті рет қайнатқан қабырғаның қатқан

басы болмай ма? Мүтәлиф ондай емес. Қамыс көрпені
астына төсеп, оттың шоғын саған қарай ысырып, қара

шәугімнің түбіндегі қоюды саған құйып, әбден бәйек бо­
лады. Көзінің үстіне былтыр шыққан бармақ басындай
меңі үлкейе түсіпті. Егер Несіпбек Айтовты орта бойлы
кісі деп санасаңыз, бұл – ортадан жоғары бойы бар,

айлығына қашанғы телмірейін. Осы көлдерді жалға
алып, ондатр аулауға шарт жасастым. Күн көріске
қолайлы екен, – дейді.
Бұл «Қараойда» елдің көбі ондатр аулайды. Терісін

Алматыға апарып өткізсең, бес жүз теңгеден айналады.
Келіп қабылдаушылар екі жүз теңгеден көтеріп алады.

ры көруші еді, – дейді Мүтәлиф Көшкінбаев, – енді
өзіміз иеміз. Бөтен адамды бұл аймаққа қия бастырмау
келісімшартта көрсетілген міндетіміз. Ондатрды өзіміз
бағып-қағып өсіреміз. Мына екі бала соның қуырдағына

құмар.
Мүтәлифтің сырықтай-сырықтай екі ұлы – Қуаныш
пен Нұржан еңбектің дәмін татып қалған өрімдей
жігіттер. Көлдің жиегіне шағын баспана тұрғызып, ішіне

пеш орнатып тастапты. Енді қара сылағын бастағалы
отыр екен. Елтең-селтеңнің бәрін қойып, жеке кәсіпке
білек сыбанып кіріскен екі жастың талабы тас жаратын
түрі бар.

ондатрдың тиын-тебені қосылып, есімізді жиып келе
жатырмыз, – дейді кәсіпкер Мүтәлиф.
Біздің кәсібіміз – қаз-үйрек атып алу екені еске түсіп,
рұқсат қағазымызды Мүтәлифке тапсырып, қамыстың

ішіне сұғындық. Құс атаулы таң бозынан бастап
көлден ұшып шығып, құрғаққа қонып жайылады екен.
Төбеңнен өте бергенде атып үлгеру керек. Белгібай,
Мәлік үшеуіміз үш жерден гүрсілдетіп атқанмен, бір

қаздың қанаты қисайған жоқ. Тым биік ұшып жүрді.
Мәлік көгермегір:

жетпей қалып жатыр, – дейді. Онсыз да күздің қара
суығынан жаурап қалған Белгібай екеуміздің оны атарға
оғымыз жоқ...

бықып отыр, – дейді ол суайт. Мына қайыққа мінсеңдер,
қамыстың арасымен сырғып барып, үстінен түсесіңдер.
Шұрық-тесік ескі қайыққа мінуге жүрек дауалар
емес. Қалтылдап келе жатып, аунап кетсе, Құдай

деген шведтің шалы тұрушы еді, – дейді сөзге Мүтәлиф
араласып.

кішкене баспана тұрғызып алып, отыз жыл өмір сүрді,
байғұс. Ұзын бойлы, алып денелі... Осындай шведті
бірінші көруім, – дейді әңгімеші қызып кетіп.

төрағасы мырс етіп. Мүтәлифтің кекесінде шаруасы
жоқ, сөзін жалғай берді:

Ай сайын Мәскеуден бір қапшық кітап, газет-журнал
келеді. Соны оқып жата беруші еді.

Сүйегі Туғанбайдың үйінен шықты ғой. Кітаптары
әлі күнге сол үйдің бір бөлмесін толтырып тұр.
Аяғындағы бәтеңкесі әлі бес жыл кисе, шыдас берер
еді. Осы Жалайырдың шалдары мені сүйегіне түсірмей

Тұрсын Жұртбай екеуіміздің де азан шақырып
қойған есімімізде кісі қызығарлық ештеңе жоқ. Досымыз
Асқар Егеубай Тұрсын, Несіпбек Айтұлы үшеумізге ар­
нап өлең жазып:

Бұрай тартқан арқаның,
Бурлактары-ай Арқаның, – деп аяқтапты.
Ал Несіпбек болса:

Екеуің де етістіксің. Мен зат есіммін. Мені құрметтеп
жүріңдер, – деп қажайды. Есімге байланысты осы қажау
аз болғандай, өзімнің бір ағам – Көбейсін де, екіншісі

Сөйтіп жүргенде, тұңғыш құдамның есімі Тоқтасын бо­
лып жолықты: Көбейсін, Жүрсін, Тұрсын, Тоқтасын!
Сол Көбейсін көкем Жезқазғаннан телефон шалып:

дүниеден қайтты. Топырақ салуға үлгермесең де,
жетісіне келіп кет. Тұқымымызда тоқсан алтыға келген
өзге ешкім жоқ еді ғой. Бала-шағаңа жасын берсін, ар­
найы ат ізін салғаның дұрыс, – деп кеңес берді.

Шынында да, етжақынымыз болып есептелетін
Емекең елдегі елеулі кісіміздің бірі еді. Күні кешеге дейін
белі бүгілген емес. Атан жіліктері сидиған ұзын, қол-аяғы
балғадай, алпамыс ағамыз ана жылы Марат екеуіміз

сайлаудың әлегімен ойға-қырға шапқыламақшы болып,
батасын алуға барғанымызда:

Жезқазған, Қарсақбай табанында өзге ешкім қалмаған
ба? – деп біраз бізге көңілі толыңқырамай отырды да:

Берейін батамды. Әгаракім, депутат бола қалсаңдар,
біздің екі сиырға жыл сайын екі арба шөп түсіріп
тұрасыңдар, – деп қолын жайған.
Көңілсіз берген батада баян болушы ма еді, Марат

екеуіміз екі ай бекер арам тер болғанбыз.
Сол Емекең өмірден озып жатқанда, елге барып,
Марат досымның қасынан табылғанға не жетсін! Барай­
ын десем – жер шалғай. Баяғы мың жарым шақырымдық

ұзын күре. Ұшақпен ұша қояйын десең, баяғы 18 сомның
билеті енді жоқ. «Қазақмысты» басқаруға алған кәріс
ағайындардың бүкіл Жезқазғанды бауырына басып,
билеп-төстегені аз болғандай, Алматыға қатынайтын

әуе жолын да «жекешелендіріп» алған: ұшқысы келген
күні ұшады, ұшпаса қояды. Билеттің бағасы менің бір
айлық жалақымнан асып жығылады.
Сонымен, барайын десем – жер шалғай, бармайын

десең – ел қандай!..
Естелікпен өмір сүретін жасқа шынымен-ақ келіп
қалғанымыз ба, қайдағы-жайдағының бәрі еске түсе
береді. Сол сайлаудың алашапқынымен жүргенімізде,

алдымызға Қасым Қайсенов пен Камал Смайыловты
салып, Байқоңыр ауылына жұртшылықпен кездесуге
келдік. Аттандап сөйлейтін бір жеңгеміз:

жазғыш болсаң, осы өз ауылыңның өткен-кеткенін
неге жазбайсың? Аттың басындай ағаларыңды неге
жазбайсың? Махаббат-сахаббатты қоятын кезің болған
жоқ па, әдірам қалғыр! – деп шүйліккені бар. Айтты –

кетті. Ыбырай Жақаевтың кетпені секілді сол сұрақ
менің көкжелкемнен әлі төнеді де тұрады. Кейде шырт
ұйқыдан шошытып оятады. Қаршадайымыздан қалаға
кетіп, елден қол үзіп қалған басымыз, ауылдағы ақсақал-

қарасақалдан сөз үйренеміз, әңгіме естиміз деп, әне
барам, міне бараммен жүргенде, сол абыз қарттар да
түгесіліп, бітуге айналыпты. Міне, Емберген ағамыз да
аттанып кетті.

жездемді, сұңғыла Сабыр Момбекұлы қарияны қасыма
алып,
Байқоңырдың
оңтүстік-батыс

желкесіндегі
«Үйтасқа» арнайы бардым. Жетпіс сегізінші жылы,
Зәбида әкемнің зиратына қажет қайрақтас іздеп
барғанымда, «Үйтас» дегеннің ешқандай қара тас

емес екенін көріп едім. Қақпақ тастан қаланған қалмақ
батырының моласы екенін басындағы жұлдызша
белгісінен танығанбыз. Сол «Үйтастың» өзен жақ ойын­
да быжырлаған араб жазуына толы 50-60 жапа тас жа­

тушы еді. Жазу болғанда, бәлен жылы бәленше туды,
өлді деген дерек емес, кәдімгі «Қилы заманның» тасқа
көшірілген қолжазбасындай, ұсақ-ұсақ маржандай,
мол жазу еді. Кітап беттері жерге шашылып түскендей.

Сол тас жазуларды ширек ғасырдан соң ұзақ іздедім.
«Үйтас» бар, белгілер бар, жазулы жапа тастар жоқ.
Ізім-қайым жоқ.
Сабыр ақсақал:

қора салып, соған жазулы тастар қаланып кетті деуші
еді. Кімнің қорасы екенін де ұмыттым. Кеңес өкіметі
құлағаннан бері талай үй қалаға көшіп, талай қора
бұзылды ғой, – деп сарыуайым айтты.

Сабыр шалдың бізге сойған лағының басы
піскенше, талай кісіге сұрау салдық. Тастағы жазу­
лар таптырмады. Осы әңгімені Ақселеу Сейдімбекке
айтқанымда:

еді! Тарих сені кешіре қояр ма екен? Томсон Орхонның
бойына барарда... – деп бір ұзын сонар әңгімені бастап
кеткен.
Іздеймін деген кісіге, «Үйтас» орнында тұр. Оның

өзен жақ беті қаптаған қалың тас. Қай төбенің етегінен
көргенімді қайдан білейін...
«Үйтасты» сол иыққа салып, әрі жүрсең, шым-
шытырық дала жолдары андыздап қоя береді.

Осы құба жонда осыдан отыз жыл бұрын ондаған
мың киік баласы өріп жүруші еді. Тұрсын Нұриланы алып
қашатын жылы мамыр айының басында, қара жолдың

үстінде балалап жатқан киікті жарып өте алмай, тоқтап
қалғанымыз есімде. Сол жылдары біздің ағайындар
сырттан кісі келіп қалмаса, мал соя қоймайтын. Киіктің
ақбас текелерінің сүйкімді еті – елдің ырысы еді. Енді

киіктің суретін балаларымызға кітаптан көрсетіп, ертегі
айтатын болдық. Ол ертегіңе сенетін бала да жоқ. Соңғы
бір жылдары жол үстінде аңырып тұрған екі лақ текешікті
сусыз жерде шөлдеп өледі ғой деп, мәшинемізге салып

алдық. Бармақтай ғана мүйіздерінің түбінен шып-шып
қан шығып тұр екен.

ректоры
Дүйсебек
Дүйсенбаевтың
үйіне

апарып
бергенімізде, көпті көрген Дүйсекең:

ғой. Мынау қанды көрмеймісің? Бал беріп бақсаң да,
қатарға қосылмайды, – деп өкініш айтқан. Сол екі лақ
шынында да мал болмады. Киігіңіз не, радиацияның
сәулесі сол жылы құлын біткенді баудай түсірді. Ірі ба­

ста жылқы төзеді екен де, қарақұлақтанып үлгермеген
құлын тұрған жерінде сеспей қататын көрінеді. Біздің
Ұлытау ауданы осындай сұмдықты да көрді-ау.
Ұлытау демекші... Сәбит Мұқанов әкемізден қалған

дәстүрмен, бірді айтып, бірге кете береміз. Әлқисса,
әлгі екі лақты тауып алатын жолы, Ұлытаудың теріскей
бетіндегі «Ащыкөл» деген балшықты суға ем алуға
бардық. Әулие-әнбие көбейген, ем-домды көрінген

бұлақтан, таудан-тастан іздеп кеткен бір заман еді
ғой. Рас, әлі де дос алдамаған, жолдас сатпаған, адам
біткен бір мейірбан шақта әлгі Дүйсебек ағамыз, Мұхтар
Бәйменов пен Серікбай Омаров досымыз, аудан бас­

шысы Серік Тілеубаев «Ащыкөлдің» басына үй тігіп, егін
шаруашылығының бір көк вагонын қойып берді. Ыдыс-
аяқ та, көрпе-жастық та су жаңа. Айдалаға тоңазытқыш
та әкелінді. Айтайын дегенім – «Ащыкөлдің» беті толған

сыңқылдаған аққу құс. Қоға-құрақтың арасы – сутышқан.
Қырқадан ассаң болды – мыңғырған киік. Қаратай деген
қайнағам екеуіміз дырылдаған ескі «Москвич» көлігімен
топ киікке барып араласып, суретке түсіреміз. Көзі ба­

данадай жарқыраған киік баласы қандай сұлу! Түн орта­
сына қарай маңырап-жамырап мыңдаған ақбөкен суға
құлағанда, жым-жырт түн ертегінің еліндей күйге көшер
еді. Осы өлкеге енді барсам, емге майын қуыратын

суыр таппай сандаласың. Қойнауы құтқа толған Ұлытау
мен Кішітау, Желдіадыр тандырдай кепкен табиғаттың
музейі тәрізденіп, көңіліңді құлазытады. Бір ғажабы,
қалай қарай жүрсең де, қаптаған зираттарға, қараусыз

қалған молаларға жолыға бересің. Бір қырқаға шыға
келгеніңде, мұржасы сорайған Қарсақбай мыс зауыты,
оның іргесіндегі құлаған үйлер, қалқайған қабырғалар
көзіңе шалынады. Кеше ғана соғыс жүріп өткен өңір

тәрізді сұрықсыз сурет көңіліңе қаяу салады. Елестен
қашқан кісідей, тезірек жолға түсіп, ауылыңа жеткенше
асығасың...
Көтерме жол «Жыңғылдыөзектен» өтіп, біздің

«Қоскөлге» жете бере таусылады да, қара жолдың
сорабы екі айырылып, бірі – зиратқа бұрылады, бірі –
ауылға кіреді. Зиратқа баруға қанша асыққанмен, ауыл­
ды аттап кетуге болмайды. «Итсіз ауыл – қорымдағы»

аналарым, әкелерім, бауырларым жаққа қарап, жүрек
сыздағанмен, дәстүрге бағып, ауылға кіресің. Біздің
түсетініміз – Елубайдың үйі. «Жыңғылдыөзектің»
балығын аулап, ыстап, қалаға өткізіп жүрген кәдімгі

Елубай ғой. Келініміз Ардақ екеуі тапса, тоқты сояды.
Таппаса... Әй, таппаған күні жоқ-ау. Үйелмелі-сүйелмелі
төрт қыз өсіріп отырған Елубай:

жылы киімдерін киіп алып, пысынағанына қарамай,
шарайнаның алдында көлбеңдейді. Жетінші сынып
оқып жүргенімде ағам Жұмағали маған да костюм-
шалбар, табаны падош туфли, тор көз көк ала жібек

көйлек әкеліп, мектеп барар кезге шыдамым жетпей,
мұздай киініп алып, Ембергеннің үйінің тұсынан бұзау
қайырғаным есім де...

Елубай мен Ардақтың күрең бауырсағы пісіп, сама­
урыны божылдағанша:

келеді. Бұл бұлжымайтын дәстүр. Соятын тоқты-
торымның бар-жоғын түгендейді, отын-суды тексереді.
Кешке электр шамының сөніп қалмауын қадағалап, оған
бір шөлмегін жөнелтеді. Сонсоң барып шәйға отырады.

Еттің наны салынды-ау деген кезде бұрын ауылкеңес
болған құдамыз Доскен де босағадан аттай береді.
Басқа ешкімді біз де іздемейміз. Тұрсын отарда болар.
Нұрила жеңгей терезесін бүркеп алып, үйінде жата­

ды. Жортуылға күн қызуы басылған соң, кешкілік қана
шығады. Жылқы отарын басқарған, кісілігі мол Жандар­
бек ағамыз біздің шаңымыз қыр басынан көрінгеннен-
ақ Елубайдың үйін беке алушы еді. ол кісі бір-ақ күнде

о дүниелік болып кете барды. Іскендір ағамыз да, Мүгір
ағамыз бен Мейрам ағамыз да әлдеқашан аттанып
кеткен. Біздің қатарымыздан ауылда қалған Иманбек
пен Алпамыс мен келді деп естісімен, «аң қарауға»

жөнеледі. Артық кісі күтіп неғылсын...
Айтпақшы, сол шалдардың көзін көрген, тәрбиесін
алған Құлжанбай деген ініміз Сапармен ілесе келіп,
отын жарып, мал сойып, шаруаны үйіре жөнелетіні бар.

Ішің жылып қалады. Осындай бір тәуір балалар Әпек
ағамыздың үйінде де бар. Аттары да қызық: Тәуекел,
Келсеңкел, Алыпкел, Ұмтыл, Вперед. Тәуекел бізбен
қатар. Впередті де қатар-құрбысы «Пеке» дейтін бо­

лыпты. Әпекеңнің балалары сабаққа онша алғыр бола
қоймапты. Жазда, оқуға түсу науқаны басталған шақта,
Әпек те бір баласын жетектеп, қалаға жүрейін деп
тұрса, ауылдастары:

деп қажапты.
Сонда Әпек:

Әпек те баласын оқуға апара жатыр екен деген сөз
шықсын дегенім ғой, – дейтін көрінеді.

сүйген Ғалым ініміз соңғы жылдары көшелі кісілік тау­
ып келеді. Барсаң, құлын сойып қарсы алады. Биенің
сүтіне шомылдырады. Қысқы соғымыңа да ен салды­
рып жібереді.

айтпақшы, алшаң-алшаң басасың. Талтайып тұрасың.
Шалқайып жатасың. Аяулы ағаларыңның, жайдары
жеңгелеріңнің сиреп қалғанына жүдеген көңіліңнің
наласы сәл де болса сейіліп, көрген күніңе, кешкен

ғұмырыңа шүкіршілік етесің. Мәруа секілді ескінің көзі
анаңдай аялап, арқаңнан қаққанға марқаясың.

Жезқазғанның ресторанында тойлаймын. Ат шап­
тырамын. Алматы деген мына тұрған жер емес пе,
келін екеуің қалайда келетін болыңдар! – дейді Мәруа
мерейленіп. Келмей қайтушы едік. Жалғыз Мәруа емес,

қалада отырып-ақ үйткен қойдың жамбасын алдыңа
тартатын Айман, Әтір, Күлмәрия, Жібек, Кеңгірбайдың
Күләші секілді балбармақ жеңгелерің, Фатима, Балгүл,
Шынар, Бәйкеңнің Күләні секілді ыспадияр келіндерім

сол баяғы ескі ауылдың сарқытындай болып, көзіңе от­
тай басылып жатса, елге қарай құстай ұшарсың! Туған
жермен қатынаспай қалған азғантай айларда жаның
жабырқап, бір жақсыңды жоғалтқандай, бір қызығың

кем болғандай, елегізу күй кешесің. Хабар күтесің.
Жақсы хабар келсе екен деп Тәңірден тілейсің.
Емберген қарттың қырқы да таянып қалды.
Барайын десем – жер шалғай, Бармайын десең –

нысты теледидардан сөйлеген сөзінде менің «Ұлытауға
бардың ба» деген өлеңімнен үзінді оқып, шынымен-ақ
төбемді көкке тигізді.
Бір сенбі күні Өзекең Сағат Әшімбаев екеуімізді

шақырып алып, ұлттық рух, дәстүр мен салт, тіл мен
әдебиет жөнінде ұзақ кеңес құрды. Әртүрлі жиындар­
да, басқосуларда құлақты жауыр еткен қысыр кеңес
емес, елдің, ұрпақтың қамын жеп, болашағын болжаған

кемел ойлар, көреген пікірлер ортаға түсті. Қасаңдау,
қатаңдау көрінетін хатшы осы жолы алысты аңғаратын
ақылгөй аға кейпінде ашылып сөйледі. Арқалықтағы
мәдениет үйінің қабырғаларын өз қолымен бояп –

сырлағанын еске алғанда, бұл кісінің қарапайым бол­
мысы өз топырағымыздан екенін танып, іш тарта түстік.
Айтқан ақылы да, жүктеген тапсырмалары да партия
қайраткерлерінің әдеттегі нұсқауларынан гөрі қанаттас,

пікірлес кісінің қамқор пейілі іспетті еді. Түс әлеті
болғанда:

көрсетіп, хатшыға үйлеріңнен шай бермейсіндер ме?
Ал, қайсыларыңның үйіңнен түстік ішеміз?
Сағат екеуіміз басымызды ала қаштық. Біздің
түсінігімізде хатшыға үй көрсету үшін шабылып дай­

ындалу керек. Аста-төк дастархан жайылу керек қой.
Сағат Медеуге барар жолда бой көтерген бір әдемі
үйге қызығып жүргенін, ол үйдің көше жақ бетіндегі
қабырғасында тұлпар бейнесі ойып қашалғанын сөз етіп,

сондай бір оңаша үйде ғұмыр кешуден артық бақыт бол­
майтынын айтып, қиялдың қанатына ілесіп кетті. Оның
қиялының келісті болғаны соншалық, үшеуіміз Орталық
Комитеттен жедел шығып, әлгі Сағат айтқан әсем үйді

көруге бардық. Әрине, осы күнгі байшыкештердің сал­
танатты сарайларының көлеңкесі іспетті сол үйге қарап
тұрып, талай қияли әңгіме айттық.

Жүйіткіген машина зыр етіп жоғары көтерілді.
Есіктің алдында жүрген екі – үш орыстан басқа ешкім
көзге шалынбады.

Айтқан күні айтқан жерінен табылдық. Кешігіп
ұшатын ұшақтың ішінде дағдарып көп отырдық.
Сөйтсек, Өзекең Саяси Бюроның мәжілісінде кідіріп
қалған екен. Әлден уақытта аспанға көтерілдік. Өзекең

алдыңғы қатарда, облыс басшыларымен бірге, біз –
соңғы салондамыз.
Хатшының көмекшісі Сансызбайға:

жатыр. Айта алмаймын! – деп басын ала қашады. Ал
мен хабарымды білдіруім керек. Түскен соң қайда ба­
рамыз? Қай жаққа, қашан жүреміз?
Сансызбайдың септігі тимеген соң, алдыңғы

дүңк ете қалды.
Жезқазғанға жеткен соң, ағайын – туысымыздың
үйіне қонып, таңертең хатшы түскен резиденцияға кел­
сем, Өзекең орналасқан бөлменің есігі шалқасынан

ашық. Обкомның идеология жөніндегі хатшысы Сы­
рым Сапарғалиев ортада кінәлі баладай түрегеп тұр.
Жәнібековтың өзі көрінбесе де, ашулы дауысы естіледі.
Кешегі қаһары басылмаған тәрізді, Сырымды жерден

алып, жерге салып жатыр. Сыртта облыстың әртүрлі
деңгейдегі басшылары жол жүруге әзірленіп тұрғанын
көргенбіз. Бір тобы Ұлытау жағына, екінші тобы
Жетіқоңыр – Сарысу бойына аттанбақ. Біздің қай топқа

қосылатынымызды ешкім білмейді. Қаһарлы хатшының
дауылы бір толас тапқан кезде есіктен басымды сұғып
едім:

Жошыхан кесенелерін аралап қайтам. Телестудиядан
машина аласың да, қазір жүріп кетесің.

жолы Сіздің әміріңізбен келдім. Сізбен бірге жүрсем,
шаруам да оңға басып, тапсырмам да ойдағыдай орын­
далады. Өз бетімше кетсем, мені Ұлытаудың басшыла­
ры көзіне де ілмес. Қасымдағы орыстар аштан өлер!

бе? Туыстарыңа келіп түнімен сілтеген шығарсың? –
деп жүзін жылытты. Дауысында да зіл азайыпты.

Қожамсейітов қайда?
Мынаған біреуі дұрыс машинасын түсіп берсін!
Облыстық атқару комитеті төрағасының орын­
басары, ертеде өзіме ұстаздық еткен журналист ағам

Сағындық Қожамсейітов бұл топта жоқ екен. Сөйтсек
Өзекең мемлекет қарауына алған тарихи – мәдени
ескерткіштер тізімін сұрапты да, ол тізімнің жалғыз да­
насы Сағындықтың үйінде ғана бар болып, соны тауып

алып келуге Сәкең кері оралған көрінеді. Ол келген­
ше Рудник кенішіндегі тарихи ескерткшітерді қалпына
келтіру шеберханасын көрейін десе, ол шеберхананың
қайда екенін облыс басшыларының бір де бірі

білмейтін болып шықты. Білетін жалғыз Қожамсейітов
тізімді іздеп, Жезқазғанға қайтып кеткен. Әлгінде ғана
жадырап, менің көлігімді ауыстырып берген Өзекең
қайтадан қабағын қарс жауып алып, қаһарланып кетті.

Дауыл да тұрды, найзағай ойнап, күн күркіреді. Неше
түрлі ызғарлы сөздер аспаннан бұршақтай жауды.
Екі иіні түсіп кеткен обком хатшысына қарасаң, өзің
де жылағың келеді. Арқаның төсіне тарих өзі орна­

тып қойған ескерткіштерді қалпына келтіретін жалғыз
шеберхананың қайда екенін білмеу деген не сұмдық?!
Мәдени жәдігерге деген көзқарасың мынау болса,
облыстың идеология жұмысы су түбіне кеткен екен ғой.

Әй, сенің өзің...
Өлдік дегенде Қожамсейітов те келіп жетті – ау...
Жолға шықтық. Шұбаған шенеуніктерді Ұлытаудың
күре жолына салып жіберіп, өзі ауаткомның «Уазигіне»

ауысып мініп, қасына мені алды да Жездінің іргесіндегі
«Аяққамыр» кешеніне бұрылды. Тоғыз ғасыр құламай
тұрған кесененің тарихын біраз сөз етті. Осындай
ескерткіштерді

қалпына
келтіретін
шеберхананың
есігінен бас сұкпаған шенеуніктерге неге ренжігенін ай­

тып, аса қатқыл сөздерінің соңын жуып-шайғандай рай
танытты.

«Аяққамырдан» өзен жағалап барып, талдың ара­
сымен арғы бетке өтіп күре жолға төтелей қосылатын
ескі сүрлеу бар екен. Өзеннен өте бергенде екі аяқты
мотоциклге бала мінгестірген біреу көлденеңдей берді.

Қабекең бір тайыншасын жоғалтып, соны тал
мен шидің арасын қағып іздеп жүр екен. Өзекеңмен
таныстырып тұрсам, жоғалған тайыншасының ен –
таңбасын, түсін айтып, Алматыдан келген кісілерден :

ме? – деп шаруасын түгендейді.
Былай шыққан соң Өзекең:

шысын да түстеп танымайтын Қабекең сізді қалай
үйіне шақырсын. Ол түгілі, Әшімбаев екеуіміздің сізді
шақыруға шамамыз келмей жүр. Одан да, машинаның
алдында отырсыз ғой, әлгі тайыншасы түскірді қарай

отырыңыз. Оң құлағында ойық таңбасы бар деген жоқ
па. Үрпісінде пішпеден қалған ақ қылшық бар дейді.

Шұбырған шенеуніктерге қайта қосылып, Кенеса­
ры қарауылының тұсында сусын ішкен соң, Ұлытаудан
әрі асып кеттік. Арғанаты тауларына сұғына бере, жер
ауырлады. Сай сала, ойпаңның бәрі – саз. Саздың бәрі

Өзекең шұғыл шешім қабылдап, шенеуніктің бәрі осы
жерде тосатын болды. Ауаткомның уазигімен Өзекең,

өзімен бірге өшіп кетті! Хатшының да шарасы шектеулі
екенін көзімізбен көрдік.
«Сырғанақтастан» кештетіп кері оралсақ, сайда
иіріліп қалған шенеуніктер бір жотаға шығып алып­

ты. Өздерін әбден маса талап тастапты. Бұлардың
қоржынында дәм жағы мен тостаған жағы мол екен
де, күллі сұйық біздің көлікте кеткен көрінеді. Көрген
күндері күн емес.

Жусан исі бұрқыраған қырдың басында жұлдызды
шарапты шалқалап тартатын кезде менің Сағындық
ағамнан ши шықты:

еркіңмен сұранып кету керек, – Өзағаң бір-ақ кесті.
Әзілі ме, шыны ма – белгісіз. Облатком төрағасының
орынбасары қызметіне енді ғана ілінген Сағындық ағай
бір тостақ коньякты қиналып әрең ішті. Қожамсейітовке

тағы құйыңдар, – деді Өзекең. Денсаулығы жаман емес
көрінеді!
Сәкеңнің түрі бұзылып кетті. Өмірі ащы татпаған
адамға екінші тостақ азаптың ең ауыры болып көрінсе

керек. Орталық комитеттің хатшысы бұйырып тұрған
соң, ішпей көр! Денсаулығың жарамаса – қызметті бо­
сат деп тұрғаны анау...

сыбағасын мен-ақ тартып жіберейінші,– деп киліге
кеттім.

ағаңның ішірткісін,– деп Өзекең жұмсақ жымиды.
Туған жерімнің төсінде, Өзағаңның рұқсатын алып
тұрған соң, танымайтын ас емес, тайынатын не бар...
Ұлытауға таянғанда бір жол оңға айырылады да,

Амангелді кеңшарының орталығы Сарлық ауылы­
на алып келеді. Бұл – Баубек Бұлқышевтың, Камал
Смайыловтың атамекені. Сол ауылдағы рабкооптың
бастығы – менің жалғыз бажам Қази Айтжанов.

Жайшылықта менің келген-кеткенімді мерекеге айнал­
дыратын Қазекең, хатшыны ертіп, үйіне түсе қалсам,
түйе соятын шығар.

дархан адамдар.
Бұл пәтуәні естіп тұрған обком хатшысы Сы­
рым Сапарғалиев өзге шенеуніктерді ертіп облыс
орталығына қайта беруге рұқсат сұрады. Ертең

облыстық партия конференциясы. Қазақша айтқанда,
сайлау! Өзекең Сырымды босатты. Жүйткіген ма­
шиналар жолдың айрығына да келіп қалдық. Батар
күннің астында екі «Уаз» тұр. Тани кеттім. Амангелді

кеңшарының екі бастығы. Директоры – Жақыпбек,
парткомы – Жақия. Капоттың үстіне жайылған газеттің
үстінен қойдың басы мен бірер жілігі көзге шалынады.
Хатшыға жол үстінде дәм татқызып жібермекші ғой.

төрінде шалқиып жатамыз, – дейді әңгіме ауанын тез
аңғарған Өзекең маған белгі беріп.

рым безек қағады.
Сөз соңы сұйылған соң, «Уаздың» капотын
қоршауға алдық. Құдайдың өзі үлкен хатшыны айдап
алып келіп тұрғанда, ауылға жоламай, айдаладан

аттандырғалы тұрған екі бауырымды атып тастайын
десем – оқ жоқ!

мал. Өзекең дәм ауыз тиіп кетсін деп. Мынау – жамба­
сы...

Өзекең қойдың ішек-қарнын ұнатып жейтін еді. Сирағы
қайда?
Өзекеңнің нені ұнатып жейтінін мен қайдан білуші
едім. Әйтеуір, ойдан шықпаған ауыл басшыларын

жоқ...
Ауылдың екі басшысы жердің жарығы болса
кіріп кетуге әзір сияқты. Бірақ Өзбекәлі Жәнібековті
Сарлыққа қарай қия бастырар емес. Ауылдың шекара­

сын жанқиярлықпен қорғап бақты. Күн де ұясына қона
бергенде біз Ұлытауға қарай жүріп кеттік.

болып күліп. Дәл осылай риясыз күлгенін тұңғыш рет
көргенім еді.

қайдан таптың?
Ертесіне Өзекең облыстық партия конференциясы­
на қатыспақшы болды да, біз Алматыға аттанып кеттік.
Түп-түзу жолдар, сықиған сапарлар есте қалмайды.

Кісінің ұмытпайтыны – оқыс оқиғалар, қиғаш айтылған
сөздер.
Өзбекәлі
Жәнібеков

Жоғарғы
Кеңестің
депутаттығына Батыс Қазақстан облысынан кандидат
болып ұсынылып, сайлаушылармен кездесуге барды.

Мені де ерте жүрді. Мәдениет министрі Ахметова, Оқу
министрі Шаяхметов, денсаулық министрі Ізмұхамбетов
бірге барды.
Жолға шықпас бұрын, әдеттегідей, Жәнібековтің

жеке «дәрісін» тыңдап, әжептәуір әзірліктен өткем.
Әсіресе, Орда, Сайқын туралы деректерім мол. Бара­
мын да, киноға түсіре беремін...

ертіп алып, Ордадағы тарихи ескерткіштерді түсіруге
өзі кірісіп кетті. Хатшы емес, режиссер тәрізді.

жүрелейді.
Жақындап,
бірдеңе
демекші

болған
мәдениет министрін қаңғытып жіберді. Маңына кісі
жуып болар емес. Кешеден бері хатшыға еркін сөйлеп,
қалжың айтып жүрген Шайсұлтан Шаяхметов те шай

ішуге кетті. Бір пәленің менен шыққанын сезді ме, об­
латком төрағасы Владимир Гартман қасыма келіп:

мен де теріс айналдым.
Тарихқа
тұнып
тұрған

Ордада
Өзбекәлі
Жәнібековтың тікелей басшылығымен түсірілген осы
телехабар «Қазақстан» телеарнасының қорында әлі

күнге сақтаулы болса керек...
Оралға қайтып келген соң, обкомның бірінші хат­
шысы Нәжімеден Есқалиев берген үлкен қонағасыда
да қабағы ашылмады.

болдық. «Жайсыз үйде қонғанымызды неменесіне айта
қойдым екен» деп әлі күнге дейін өкінемін. Болар іс
болды...
Өзекеңді соңғы рет Әуезов театрының сахнасында

көрдім. Мырзатай аға Жолдасбековтың 60 жылдығында
сөз сөйледі. Таяққа сүйеніп, ентігіп, әрең тұр еді. Ер
арыса – аруақ. Сырқаттың әбден жеңген шағы екен.
Үзеңгілес інісіне пейілін білдіруге барған ағаның жүдеу

кейпін көріп, өткен-кеткен ойға түсіп, мен де мүжіліп
қалдым.

Қамшының сабындай қысқа ғұмыр таусыншақ күнге
келіп қалған екен-ау.

Биылғы көктемге салым Түркістаннан академик
Рахманқұл Бердібаев ағамыз телефон шалды:

бір жұма болды. Ұстатпайсың. Осы сен Өзбекәлі ағаңды
ұмыттың ба?

барып, басына тәу етіп, Өзекеңе құран бағыштадым.
Өзекеңді ұмытсақ, кім болғанымыз?

еді ғой. Жұмыс бабында ұрысса, көңіліңе алып жүрме.
Биыл Өзбекәлінің туғанына 75 жыл толады. Басқасын
былай қойғанда, айтыстың аяғынан тұрып кетуіне де аз
үлес қосқан жоқ қой. Сол ағаңа арнап бір айтыс өткіз,

аузыңа жетті ғой. Өзбекәліні ұмытпа! Ұмытылатын кісі
емес қой...
Телефон дың-дың, дың-дың деп тұр екен. Менің
басым да дың-дың.

Өзім демеушілікке тартып, әбден мазасын алып
бітірген Амангелді Ермегияев пен Өмірзақ Сәрсеновтың
алдына барып тағы бір рет жүгінуге тура келеді.
Өзбекәлі Жәнібеков ұмытылатын кісі емес қой!

мақаласы жарияланды. Автор өз туындысымен енді
танысып болып, осындай да қаламгер басынан өтетін
қанағат-қуаныш күйін кешіп отырғанда, телефон сыл­
дыр ете түсті.

сөйлеседі, – деді бейтаныс ресми дауыс. Іле-шала Ел­
басы Н.Назарбаевтың таныс дауысы естілді:

матыда ядролық қаруға қарсы Халықаралық конферен­
ция болып жатыр. Халық көп келді. Уақыт тығыз. Сон­
да да болса, таңертең «Егемен Қазақстаннан» сіздің
мақалаңызды көріп, оқып шықтым. Дұрыс жазылған

екен. Соны білдірейін деп телефон шалып отырмын, –
деді Елбасы.

жағдайды әңгімеге арқау етті. Биыл егіннің бітік
шыққанын, мал басының көбейгенін, өндіріс өнімінің 10
пайыз көтерілгенін сөз қылды. Менде осы мәселелерге
қатысты өз пікірімді айттым.

Сөйткен Елбасының Камал Смайыловты таяуда
қабылдағалы жатқанын екі күн бұрын естідім.
Ағамыздың 70 жылдық мерейтойының алдында
тықыршып жүрген біз мұны жақсы ырымға жорыдық.

Ағамыздың өз басы үшін ештеңе сұрай қоймасын анық
болжай тұрсам да, Астанаға жүрер алдында мен біраз
«ақыл» беріп қалдым:

ғой баяғы. – Мерейтойыңыз да күнде болып жатқан
жоқ. Жоқ-жітік жағдайымыз мәлім. Құлаққағыс жасап
өтсеңіз жарап жатыр ғой. Тым болмаса, өзіңізді онша
қадірлеп жаратпайтын туған ауданыңыздың әкімшілігіне

қозғау салатын бір ыңғайы келіп жатса, тартыншақтай
көрмеңіз!
Қайдағы?! Астанадан, Елбасының қабылдауынан
оралған Кәмекең:

50 пайызға жеткізу үшін сол хабарларды дайындап,
тәуелсіз арналарға ұсынып отыратын бір орталық ашу
қажет деп ұсыныс жасадым, – дейді.

шығармашылық құрамына Андрей Кончаловскийді
қосқан жөн болар еді. Қазаққа күйеулігі бар, тұрмыс-
тіршілігімізден де хабардар ғой деп айттым, – дейді.
Күйесің бе, күймейсің бе? Әрине, күймейсің. Өйткені,

қырық жыл атқа мініп келген Камал Смайыловтың бүкіл
адамгершілік болмысын, азаматтық тұлғасын білмейтін
кісі ғана одан басқаша мінез тосар еді. Өзінің қарақан
басының қамын қоғам мүддесінен жоғары қойса, оның

қаймана қазақтан айырмашылығы қайсы?
«Қазақфильм»
дәуірлеп
тұрған

шақта
киностудияның
директоры,
республикалық

басылымдардың бас редакторы болғанын былай
қойғанда, екі рет министрлік қызметке тағайындалған.
Орталық Комитеттің Мәдениет бөлімін басқарған, үш
рет жоғарғы Кеңестің депутаты болып сайланған Камал

Смайылов, профессор Камал Смайылов үш бөлмелі
жұпыны ғана пәтерде қоңыртөбел тіршілік кешіп жатса,
жұмысқа да, басқа шаруасына да жаяу-жалпы қатынап,
бәтеңкесін тоздырып жүрсе, соның бәрі біреуге

әпенділік болып көрінетін әлгіндей кісілік пен кішіліктің
арқасы. Жалғыз Смайылов қана емес, оның 70 жылдық
мерейтойын өткізуден, ат-шапаннан басын ала қашқан,
өзіне келген сыйлықтар түгілі, еңбегімен жеңіп алған

Мемлекеттік сыйлығын да балалар үйіне аударған жан
досы, академик Төрегелді Шарманов та бүкіл ғұмырын
осындай адалдық жолына арнаған адам. Бұл екеуіне
әлгіндей «ақыл айту» – бос әурешілік.

Басқасы басқа, қырық жыл Алматыда құдіретті
қызметтер атқара отырып, өзінің Ұлытау ауданынан бір
баланың оқуға түсуіне қол ұшын созбаған Кәмекеңнің
«қазақшылығынан» елдестері әлдеқашан күдер үзген.

Бұл кісінің ауылдастарының арасынан «шарапатын»
алғаш көрген мен ғанамын.

Соны айтайыншы.
жылы
өлеңдер
кітабым

Республика
Комсомолының сыйлығына ұсынылып, бюродан жеке-
дара өте шықты.

болды, тойлай беруіңе болады, – деді бірінші хатшы.
Мәдениет бөлімінің меңгерушісі – К.Смайылов.
Шынында да лауреат болуға екі-үш күн қалғанымда,
Камал Сейітжанұлы телефон шалды:

атындағы сыйлықты алыпсың ғой, Комсомолдың
сыйлығы содан артық деймісің? Мен сені лауреат
болатындардың тізімінен сызғалы жатырмын, – дейді.
Өз қолыңды өзің кесесің бе – қоя салдық. Мен

бұл кісімен соңғы жиырма шақты жылдың ар жақ, бер
жағында аралас-құралас болып келе жатырмын.
1980 жылы Алматы Жоғарғы партия мектебіне
оқуға түскенімде, Жезқазғаннан жанұямды бірге ала

келдім. Жезқазған теледидарында жеті-сегіз жыл
диктор болып еңбек еткен жолдасым Бақытжамалға
ыңғайлы кәсіп табыла қоймай, қиналып жүргенімізде,
Қазақ республикалық теледидары директордың бос

орнына конкурс жариялап жатқанын құлағымыз шал­
ды, Шалымдылау бір жолдастар: – Телерадио комитеті
төрағасының орынбасары жерлесің емес пе, соған ба­
рып жолығу керек, – деп кеңес берді.

Камал Смайылов бұрын көрмеген кісім болса да,
имене барып, есігін қағуға тура келді. Елімнен келген
екенсің ғой, деп елеңдеп тұрған ағаны көре алмасам
да, шегінер жер жоқ, шаруамның бағытын білдірдім.

Сынақтан өтсе өтті, өтпесе өз талабынан көрсін, – деді
Камал Сейітжанұлы.
Тауға, тасқа шағылмаған, тарпаңдау кезіміз, мен
де сөздің турасына көштім:

бар екен. Буынсыз жерге пышақ ұрып, қисынсыз қолқа
салуға келгенім жоқ. Тек қарындасыңыздың комиссия­
дан әділ бағасын алуына бас-көз болыңыз. Ұлытаудың
балалары күнде алдыңызға келіп жатқан жоқ шығар, –

Осы сөз қамшы болды ма, министрге (Хамит Хасе­
новке) телефон шалып:

білдірді.
Сол күні Жезқазғанның дикторы Алматының дикто­
ры болып шыға келді.
Жоғары мектепте оқып жүргенімде менің өлеңдерім,

сын-мақалаларым республика баспасөзінде көріне
бастады. Камал Сейітжанұлы соларды қарап жүреді
екен. Бір жолы бізге лекция оқуға келгенде соны айтып,
мені бір «көтеріп» кетті. Мектепті бітіргенде «Жазу­

шы» баспасының әдеби-сын редакциясына меңгеруші
болып қызметке кетіп бара жатыр едім, К.Смайылов
«соңыма шырақ алып» түсіп, ақырында республикалық
теледидарға келуіме бірден-бір себепкер болды. Көп

ұзамай өзі Мемлекеттік Телерадио комитетінің төрағасы
болып тағайындалып, іле-шала Қазақ КСР Жоғарғы
Кеңесінің депутаты болып сайланды. Осы соңғы
оқиғаның тұсында да, оңаша қалған сәттерінде, бала­

ша қуанғанын көріп, іштей таңырқаған кездерім болды.
Сөйтсем, елудің биігіне енді іліккен ағамыздың басынан
кешкендері, өткен өмір жолы неше түрлі шырғалаңға
толы екен ғой. Бір биікке шыға беріп, тайып жығылу,

оған мойымай, қайта өрге талпыну, тағы сүріну – біздің
ағамыздың да өмірлік серігі болған тәрізді. Оны біреу
білсе, біреу біле бермейді. Смайыловтың 70 жылдық
ғұмырына аз ғана шолу жасап өтейін.

К.Смайылов 1932 жылдың сәуір айының 24
жұлдызында Ұлытау ауданының Сарлық қыстағында
дүниеге келген. Кәмекеңнің өзімен бірге барып, кіндік
тамы қанған үйдің жұртын көргеніміз бар. Бір ғажабы,

қазақтың ерте сөнген жарық жұлдызының бірі Баубек
Бұлқышев – Камалдың немере ағайыны. Осыдан он
бес жыл бұрын Жездіде дүние салған Кәмекеңнің анасы
Бибігүл сол Баубекті бауырына басып, аналық мейірім-

сияқты. Майданнан орысша жазған көсемсөздерімен
қазақтың жайсаңдарына таңдай қақтырған Баубектің
елге жазған үш бұрышты үшбу хаттарын алдыма ашып
оқитын да, оған сәби саусағы майысып отырып, жауап

жазатын да осы Камал екені кездейсоқ па?
Ұзын сөздің қысқасы, Баубек өнегесі әсер етті ме,
мектеп бітірген К.Смайылов журналистік жолға ден
қояды. 1954 жылы Қазақ мемелекеттік университетін

үздік бітіріп, «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш»)
газетінің Қарағанды облысындағы меншікті тілші бо­
лып қызметке кіріседі. 1960 жылы «Білім және еңбек»
журналы ашылғанда соның тұңғыш редакторы болып

тағайындалды. Камал Сейітжанұлының қоғамдық-саяси
аренаға шығып, ел көзіне ілінуі осы тұстан басталады.
Республика Комсомолы Орталық Комитетінің хатшысы,
меңгерушісі, «Қазақфильм» киностудиясының директо­

ры, Кинематография жөніндегі Мемлекеттік комитеттің
төрағасы... секілді үлкен-кішілі қызметтің бәрін ол жасы
елуге келгенше атқарып үлгерген.
Кәмекең – біресе тақымы тоқымынан «тайып кетіп»,

түсіп қалған, бірақ, «асыл пышақ қын түбінде жатпай­
ды» дегендей алғырлығының, білімі мен парасатының
арқасында қайтадан «атқа мінген жан». Ең бастысы, қай
жұмысқа жегілсе де, Камал жүрген жерде оның тайға

таңба басқандай ізі қалып отырған. Басқасын былай
қойғанда, кезінде қазақ киносын жаңа белеске көтерген
«Қыз Жібек», «Атаманның ақыры», «Шоқ пен Шер»
секілді тәуір фильмдер К.Смайылов кинода жүрген

кезде түсірілген. Осы орайда қаншама күш пен жігер,
табандылық жұмсалғаны республика киношылырының
үлкен-кіші буынына жақсы мәлім, әлі күнге жырдай етіп
айтып отырады.

Атқа қайта отырып, Телерадио комитетке қызметке
келген Камал Сейітжанұлы киномен «ағайындас» бұл
өнердің де ұңғыл-шұңғылын тез меңгеріп, тізгінді қолға
ала жөнелді. Маңына қабілетті, дарынды жігіттерді

топтастырып, «Айтыс», «Тамаша», «Терме» секілді ел
таныған хабарлардың аяғын нық басуына қамқорлық
жасады, алғашқы ұлттық бейнефильмдердің дүниеге
келуіне басшылық етті, көп сериялы радио және

телефильмдердің тууына себепкер болды.
Тоқырау аталған заманның түтеп тұрған кезінде
басталған «Айтыс» хабардың әр саны үшін таяқ же­
ген екі адам болса, соның бірі – Камал. Шындықтың

шырылдаған даусындай болған ақындар айтысын
қызғыштай қорып, бюрода да, секретариатта да ары­
стандай айбат танытып, кейде жасып, кейде тасып
қайтатын. Бірде: «Саяси бюроның мүшесі мен Минис­

трлер Кеңесінің Төрағасының өзі бақылап отырған «Ай­
тыс» – осал хабар емес. Демек, «Айтысты» тоқтатпай
отырған біз де оңай кісі емеспіз», – деп ызалана
қалжыңдағаны әлі есімде. Камал Сейітжанұлы аптасы­

на бір рет лездеме өткізеді, оны азсынғандай айына бір
рет журналистердің басын қосып, «редактор сағаты»
деген жасайды. Қайсысында болса да, адам лық тола­
ды. Енді қалай? Өткен аптада қандай радиохабар қалай

шықты, қай телехабар неден сүрінді, қайтсе жақсартуға
болатын еді, кім қай нәрсеге көңіл бөлмей жүр, қай
шаруаға жедел кірісу керек деген күнделікті ағымдағы
шаруалар өз алдына (оның бәрін қашан тыңдап, көріп

үлгеретіні бір Аллаға ғана аян), осыған жалғастырып,
елдің экономикалық-әлеуметтік жағдайын бір шолып
өтеді, қойнынан да, қоншынан да ағыл-тегіл цифрлар
ақтарылады. Ол аз болғандай, әлемдегі саяси ахуал­

ды да саралап, алақанына салып береді. Мәскеудің
біз оқымайтын қай газетінде, қай журналында қандай
қызғылықты материал пайда болып, ол қай нөмірдің
қай бетінде басылды, осының бәрін алдыңа жайып са­

лады. «Сауатсыздықты жоюдың» осындай «тегін» әрі
ықшам түрінен кім бас тартсын, Камалдың алды үнемі
толы болатыны осыдан еді.
Қазақша, орысша шығатын басылымдардың қай-

қайсысын болсын қалт жібермей оқып, қадағалап отыру
оның қанына жасынан сіңген қасиет болса керек. Және
сол оқығанының баршасын жадында сақтау қасиеті
де қайран қалдырады. Осындай табиғи дарын оның

ізденімпаздығымен,
еңбекқорлығымен
қосылғанда,
қыруар жұмыстың басы лезде қайтатынына таңдануға

болмайды. Бір жолы Көкшетауда демалып жүрген
Кәмекеңнің «Өмірдің өзімен өлшесек» деген кітабын сол
сапарда-ақ жазып қайтқанына куә болдық. Сан алуан
жауапты қызметтерді атқара жүріп, Камал Сейітжанұлы

қазақ публицистикасына бір кірпіш болып қаланған
он төрт кітап жазып үлгеріпті. «Қолы қалт еткенде»
өнертану ғылымының кандидаты атағын алу үшін дис­
сертация қорғағанын да білеміз. Қазір бірқатар жоғары

оқу орындарында дәріс беріп жүрген К.Смайылов шын
мәнісіндегі докторлыққа да, профессорлыққа да лайық
адам екеніне ешкім шүбәланбайды. Атақ-дәрежені
мақсат етпеген ағаның сол жоғары лауазымдарды

кезінде алуға уақыты да жетпегендей.
Коммунистік партия тарап кетердің алдында
К.Смайылов Орталық Комитеттің Мәдениет бөлімінің
меңгерушісінен журналистік жұмысқа қайтып оралды.

Камал бас редактор болып келгенде бағыт-бағдарынан
адасуға айналған «Мәдениет және тұрмыс» журна­
лы лезде түлеп, жаңғырып, парасат-білімінің айна­
сындай «Парасат» журналына айналды. Осы тұста

Смайыловтың «тасы тағы өрге домалап», партиялық
номенклатурадағы
азулы
«Қазақстан

коммунисі»
журналына бас редактор болып тағайындалып еді.
Көп ұзамай Компартия қызметін доғарып, журнал
дағдарысқа ұшырайтын кезде жаңа редактор оны

«Ақиқат» деп өзгертті, елдің тарихын, дәстүрін, мәдени-
рухани болмысын шежірелейтін бұл журнал қазір
қолға түсе бермейтін басылымға айналып кетті. Оның
үстіне Камал Сейітжанұлы Қазақстан Журналистер

одағының төрағасы болып сайланып, осы ұйымның
атынан Парламентке мүше болып өтті. Сессияларда,
комитеттерде қаралатын елдік, ұлттық мәселелердің

қай-қайсысына болса да белсене араласып, халықтың,
қазақтың мүддесіне орай шешілуіне жанын салып
жүрген Қазақстан Республикасының халық депутаты
К.Смайыловтың бұлтаратын уақыты жоқ қой деп жүруші

едік. Өзінің алпыс жылдығы қарсаңында «Жолданбаған
27 хат» деген елеулі еңбегінің сүйінші данасын
қолымызға ұстатып, ағамыз тағы бір таңдантты. Ең
тамашасы, бұл – аттың жалы, атанның қомында жа­

зыла салған атүсті еңбек емес, қайта құрылып жатқан
заманның ыңғайына орай бұған дейінгі көзқарастардың
бәріне жаңаша тұрғыдан келіп, өзін-өзі қайта саралаған,
қайта қайраған, күрделі, күрмеуі көп туынды. Ойдың

кесектігі, пікірдің батылдығы, ашық айтыс, талас ав­
торды шығармашылықтың жаңа биігіне көтеріп алып
шыққан, «Жолданбаған 27 хатты» оқып отырып, өзіңіз
де ойлануға мәжбүр боласыз, көп жайттарға басқаша

көзбен қарай бастайсыз.
Соңғы бірер жылда К.Смайыловтың «Қиғаш кітап»,
«Жеті қыр, бір сыр» деген көсемсөз кітаптары жарық
көрді. Кемеліне келген ағаның байыпты парасатқа

негізделген қос еңбегі көркем шығармадай оқылады.
Тәуелсіз елдің тағдыр-талайы туралы толғаныстар
қарымды қалам иесінің мазасыз жан әлемінің хабар­
шысындай.

Алматыдағы үркердей жинақы жақсы-жайсаңның
арасында 70 жасқа толуын сау-сәламат атап өткелі
отырған Камал Смайылов – дербес Қазақстанның ру­
хани келбетінің қалыптасуына бір бояу болып кәміл

қосылғаны күмән туғызбайтын, өз жолы, өз биігі бар
тұлғалы қайраткер, алаштың азаматы.

...Тоқсан екінші жылдың басында мен жұмыссыз
жүрдім. Қырықтың ырқасына енді шыққан адамға
үйде отырып қалу қиын болады екен. Үйде отырсаң –
үйге сыйың жоқ. Бала-шағаның алдында да беделің

қалмайды. «Мына кісінің баратын жері жоқ па?» деп
мүсіркейтіндей.
Көзтүрткі болмайын деп, көшеге шығасың. Қалам
ұстайтын кісінің барар жері белгілі – Жазушылар одағы.

Өзің сияқты берекесі қашқанның бәрі бір мезгіл одақта
бас қосып, уақыт өткізеді. Қолы бос адам өсек айтады,
бірін-бірі жамандайды. Әлемдік әдебиеттің мәселелерін
шешеді. Одан қол босаса, «отыз екі қағаз, төрт сабаз»

деген кәсіп бар. Яғни, Шәйім Шаваев, Қайсар Жора­
беков, Ғабиден Құлахметов, Қалаубек Тұрсынқұлов,
Ескен Елубаев, Тынымбай Нұрмағанбетов секілді ірілі-
ұсақты қаламгерлер преферанс ойнаймыз. Түннің бір

уағына дейін керілдесіп жатамыз. Өзің тұрғыластармен
шарап ішу де бір ғанибет. Тегін арақ бар десең, түн
ұйқысын төрт бөліп, төсегінен тұрып келетін құрдасым
Тұрсын Жұртбаев секілділермен тоқайласа қалсаң,

ауруханаға түскенше ішісуге тура келеді. Осындай бір
түрі бар, мағынасы жоқ, басы бар, аяғы жоқ сергелдең
өмір бастан өтіп жатыр еді...
Одақтың үшінші қабатында досым Несіпбек Айтұлы

бос тұр. Олқысынбасаң, осы жұмысқа тұрсайшы, – деп
кеңес берді. Несіпбек «Қазақ әдебиеті» газетінде по­
эзия бөлімін басқаратын.

Несіпбек білмейтін бір жәйтті есіме түсірдім. Жазу­
шы Қоғабай Сәрсекеевтің 50 жылдығы үйінде тойлан­
ды. Мерейтой иесімен туысқандық жақындығым бар
мен дастарханның төменгі жағынан, үй иесімен иықтас

орын алдым. Төрде өңшең қасқалар, жайсаңдар. Едәуір
кешігіп жалғыз келген Оралхан Бөкеев менің қарсы
алдыма жайғасты. Кербұғыдай кекірейіп, басын бірер
сілкіп алған соң:

тесіле қарады. Мүйізі қарағайдай жазушы ағамыздың
ай-шай жоқ, төбеден қойып қалғаны жанға батып-
ақ кетті. Мені жаратпайтын, сырттай жауығып, өшігіп
жүретін үлкенді-кішілі қаламгерлер толып жатыр. Орал­

ханмен арадағы осы эпизодты кейін айтып бергенімде,
құрдасым Көпен Әмірбек те:

қарағанда
ешкімді
менсінбейтін,
тәкаппар

адам
сияқтысың. Сөзің түйеден түскендей. Дүрдиген түрің
де жексұрын. Араласа келе, соның бәрі сыртқы, алдам­
шы әсер екенін білдім. Енді сенің жүрегің жұмсақ адам

екеніңді жұртқа дәлелдеумен шаршап жүрмін, – деп еді.
Ақиқатына келгенде, менің мінезімнің оңып тұрғаны
жоқ. Қасымдағы әйелімнің көзінше әлгіндей сөздерді
себепсіз айта салған Оралханға:

деп дүңк еткіздім. Оралхан сөз қайырған жоқ. Сәлден
кейін дастархан басында үзіліс жарияланды да, келесі
отырыста Оралхан өзі қатарлы классиктердің қасына,
төрге озып кетті. Күллі қазақ баласы мойындаған, тау

тұлғалы жазушы ағамнан жоқ жерден жәбір көріп,
көңілім нілдей бұзылған мен орнымда қалдым.
Сөйткен Оралхан Бөкеев енді мені жұмысқа алу­
шы ма еді?!

ты дүрдигені болмаса, жаны жібектей нәзік адам. Қазір
мен кіріп, сен туралы айтып шығайын. Кетіп қалма!
Кетіп қалуға да болушы еді. Жұмыссыздыққа да
етім үйрене бастаған. Қыстың ортасы. Үйде соғым

сойылған. Әйелім жұмыс істеп, айлық табады. Балала­
рым стипендия алады. Аштан өліп, көштен қалып бара
жатқаным жоқ. Сонда да, бір ерегес ішімде бас көтерді.
Кетпейін, Оралханның айтқанын естіп кетейін деп ой­

ладым: ұзыннан өші, қысқадан кегі жоқ, айдаладағы
Оралхан Бөкеевтің мені жек көретіні несі?!
Теледидарда бас редактор болып қызмет істеп
жүргенімде, журналист Өмірсерік Жұмановты Орал­

ханмен бірге еліне жіберіп, қаламгерді туған үйінде
киноға түсірткенім бар еді. Бұл телеочерк Қазақ
теледидарының қорында сақтаулы, оқта-текте қайталап
көрсетіп жатады. Сол Оралханға не жаздым екен?

Бас редактордың кабинетіне сүңгіп кеткен Несіпбек
көп кідірген жоқ, аңқылдап қайта шықты:

Дүңкілдемей, дұрыс сөйлес, – деп маған білген кеңесін
де беріп, сүйрегендей етіп, есіктен кіргізіп жіберіп, өзі
тыс­та қалды. Есіктен кіре берген маған:

есепте. Іске сәт! – деді Орекең.
Баяғы кикілжің әрі қарай жалғаса ма деп едім, ол
да сөз қозғамады. Мен де үндемедім.
Бұл «Қазақ әдебиеті» деген кісіні жалқау ететін жер

екен. Келгің келген уақытта жұмысқа келесің. Кеткің кел­
ген уақытта кетесің. Өзіңе тапсырылған жұмыс көлемін

орындап, апталық лездемеде төбе көрсетіп отырсаң
болды. Қызметкерлер сайдың тасындай: Оралханның
орынбасарлары Тұтқабай Иманбеков пен Жүсіпбек
Қорғасбеков, жауапты хатшы Қайырбек Асанов, бөлім

меңгерушілері Иранбек Оразбаев, Несіпбек Айтов,
Жаңабек Шағатай тәрізді өңкей дарынды жігіттер.
Арада апта өтер-өтпесте, түскі үзіліс уақытында, өз
бөлмемде әлдебір қағаздарды қарап отыр едім, Орал­

Сұрақты онша ұғынбай қалғанымды аңтарылған
түрімнен аңғарды-ау деймін:

Несіпбек Айтов пен Иранбек Оразбаев отырады. Мен
әдеби қызметкермін ғой. Орным – осы.

Соңынан еріп кабинетіне келдік. Оны-мұныны сөз етіп
біраз отырды да:

Мен өзім сондай қасқамын. Айта салам да, өзім азап
шегіп жүремін. Жарайды енді… Саған арнап «Өнер»
деген бөлім ашайын. Бастығы да, қызметкері де өзің
бол. Бөлек кабинетте отыр. Редакция алқасына мүше

боласың, – деді.
Айтты – көңіл тазарды. Осы күннен бастап Оралхан
аға екеуміздің арамыз жақындай бастады. Шақырып
алып, кеңес сұрайтын болды. Жауапты жұмыстарды

тапсыратын болды. Редакцияның бөлмелерінде анда-
санда өтіп тұратын «шай ішулер» кезінде бұл кісінің
жаны жайсаң, жүрегі жомарт адам екенін анық тани
бастадым. Осындай басқосуларда сұлу даусымен өлең

оқиды екен. Бейімбет Майлиннің «Шұғаның белгісі»
әңгімесін жатқа оқығаны қандай ғажап!

бір тоқтағанда, бәріміз де қобалжып, орнымызда ома­
лып отырып қалушы едік. Дүрдиген сырты болмаса,

серіктестігі («АҚҚҰС») деген қауымдастық құрылып,
Оралхан – президент, мен – вице-президент болып
сайланғам. Айтпақшы, менің бұл жұмысқа жегілуім де
кездейсоқ жүзеге асып еді.

Бір күні, қауымдастықтың құрылтайы алдында
Орекең шақырып алып:

ды. Сен соның орнына бас редактордың орынбасары
боласың, – деген шешімін жариялады. Өзімізбен жақсы
араласып-құраласып,
сыйласып

жүретін
Тұтқабай
ағамыз жеме-жемге келгенде «АҚҚҰС»-қа барғысы
келмеді.

ген өкпесін айтты. Осыдан кейін Орекең «АҚҚҰС»-қа
мені сайлатты. Кейін «АҚҚҰС»-тың әжептәуір ауқатты
ұйымға айналғанын көрген Тұтқабай ағамыздың шыны­
мен өкінген шақтарына да куә болдық.

Сонымен
Орекең
екеуміз

арқылы
шаруа жүргізуге талпындық. Темірше Сарыбаев­
ты Ақсуға жұмсап, сондағы ақын Жамау Бұқарбаев
арқылы бір мәшине қаптаулы қант алғызып, оның

жартысын Көкшетаудағы менің әкім досым Құрманхан
Бұқарбайұлына жөнелтіп, ол жақтан бір КамАЗ картоп
алдырып дегендей…
Екі Бұқарбайұлының еңбегі еш болды: Арқадан

көктем шыға алдырған таңдаулы картопты қалай
сатудың ретін білмей «Алматыэнергосеть» деген
ұйымдағы біреуге түсіріп беріп едік, ол ақшамызды бер­
мей сырғақсытып жүрді де, бір күні өзін мәшине басып

Орекең ызаланып. – Енді темекі операциясын бастай­
мыз.
Сөйтсек, Орекең бір отырыста Алматы темекі
фабрикасының

директоры
Қадыр
деген
жігітпен

сигареталары тіреліп тұрған заман емес. «Қазақстан»
сигаретінің көзден бұл-бұл ұшқан кезі.

жариялаймыз. Осыны пайдаланып, бір миллион қорап
«Қазақстан» сигаретін отыз тиыннан сатып аламыз
да, үш сомнан сатамыз. «АҚҚҰС» ақшаның астында
қалады, – деп қуанып отыр екен.

Фабрикаға барып, сұхбатты да даярладым. Бір
миллион қорап сигаретті де алуға келісім жасадым.
Баюдың аз-ақ алдында тұр едік…

астынан шала бүлінді. – Кеше Дулаттың үйінде қонақта
болып… Балконда темекі тартып тұрып, енді темекі са­
тып байитынымызды айтып мақтанып қойыппын.

бажа екен. Біздің достығымыздың жазылмаған заңы
бойынша, бірімізден біріміз озып кетуге болмайды. Енді
қара да тұр, Дулат әлгі темекіні бізге бергізбей қояды!
Рас екен. Әлгі миллион қорап темекіні біз фабрика­

дан шығарып алуға тиіс күні де, одан кейін де директор
Оралхан екеумізді маңына жолатпай қойды. «Темекі»
операциясы да күйреп тынды. Артылып қалған қантты
Орекең қайтыс болысымен, үйіне беріп жібергенім

есімде. Айтпақшы, Дүкеңнің бажасынан сұхбат алуға
барғанымда, Орекең екеумізге мың қорап қара сүзгілі
«Қазақстан» сигаретін сыйлаған. Оралхан аға қайтыс
болған күндері сол қара сүзгісі бар сигаретті көзімізден

жас аққанша құныға сорып жүрдік қой.
1968 жылы біз оқуға келіп түскенде, «Лениншіл
жас» газетінде әдебиет бөлімін басқаратын Оралхан
Бөкеевтің әдеби даңқы дәуірлеп тұрған болатын. Газеттің

бірнеше нөміріне шығатын әңгімелерінің жалғасын оқу
үшін ертемен газет дүңгіршектерінің алдын күтуші едік.
Сол романтикалық әңгімелер бізге өлең сөздей, тіпті

әсем әндей көрінетін. Ұзын, қою қара шашы желкесін
жапқан жас жазушының шығармашылық бақытына
қызыға да, қызғана да қарайтынбыз. Кейін ешкімге
ұқсамайтын хикаяттарымен өзін әбден мойындатқан

әбден құлдырап кеткен «Қазақ әдебиетін» насихаттау
үшін 1992 жылдың соңында ақындар айтысын өткізіп,
тізе қосқан шақта оның қандай күрескер екеніне көзім
жетті. Айтыскер ақындар мен термеші-жыршылардың

республикалық қауымдастығын бірге құрдық. Дәл
осы еңбегі үшін кейін Оралхан Бөкейдің құрметіне
үш рет ақындар айтысын өткізуге тура келді. Қаратай
елінің ортасында өткен осы жыр сайысында ақын іні-

қарындастары Орекеңнің асқақ бейнесін өлең сөзбен
сомдауға құлшынды. Қара сөзбен жырлайтын қаламгер
осы құрметке лайық еді.
1993 жылдың шілде айында Оралхан Бөкеев 50

жасқа толуға тиіс еді. Мамыр айының басында Несіпбек
екеумізді оңаша шақырып, кеңес құрды. Туыс-туғанның
аздығын, ет-жақындарының бірінің соңынан бірі бақилық
болғанын айтып, мұңайып отырды. Өз ауылындағы

адамдардың қатыгез, тасбауыр болып бара жатқанына
мынандай мысал келтірді:

Алтайдың хош иісті балына ештеңе жетпейді ғой. Елге
бір барғанымда ауданның бірінші хатшысына бал
құйдырып бер деп өтініш жасадым.

сол апарып береді, – деді хатшы.
10 литрлік бір ыдыс сатып алдым да, жүргізушісіне
бердім. Сенесіңдер ме, жоқ па – тура 8 литр бал
құйып беріпті. Ыдыс 10 литрлік еді ғой. Біздің ауыл

шілде айының 3-і күні Несіпбек үшеуміздің менің
«Жигулиіммен» Қатонқарағайға аттанатынымызды ха­
барлады.

Бақытжамал Эмираттан алып келген. Сондай ұнайды
маған!
Осындай уәжге тоқтайсың ба, тоқтамайсың ба?
Сірә, өзінің қызмет бабында мінетін «Волгасын» еліне

құдіретті туысым жоқ. Аудан басшысының тірлігі әлгі.
Елдегі Жұмаділ досым да өзім секілді қу сирақ кедей.
Шыңғыстайда бір тайым бар. Соны соямыз. Үшеумізге
бір жұма жеуге содан артық не керек? Қатонның

ауасының өзі не тұрады! Айтпақшы, қайтарда мен
ұшақпен ұшып кетем. Сендер жермен қайтасыңдар.

иістеріңнен менің басым айналады.
Осылайша жоспары сызылып қойған алдағы
сапарға шықпай қаламыз деп кім ойлаған…
Сол 1993 жылдың мамыр айының соңында,

Қазақстан Жазушылар одағының бірінші хатшысы
Қалдарбек Найманбаев бастаған 15 шақты қаламгер
Түркияға
сапар

шегіп,
Мағжан
ағамыздың
жылдығына арналған шараларға қатыспақшы едік.

Сапарды ұйымдастырушылардың бірі ретінде мен
де, «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы ретінде
Оралхан Бөкеев те делегация құрамына енген едік.
Сәуір айының соңғы күндерінің бірінде Орекең мені

парнама жазып келесің, – деді («Мағжанның Түркиясы»
деп аталған сапарнама «Қазақ әдебиеті» газетінде жа­
рияланды).

Үндістанның басшысы Алматыға ресми сапар­
мен келгелі жатқан. Соның алдында бір топ қазақ
журналистері Үнді еліне барып қайтатын болыпты да,
ішіне Оралхан Бөкеев те қосылған екен. Орекеңнен

ке? Үндістанға мені жіберіңіз де, өзіңіз Ыстамбұлға ба­
рып келіңіз, – дегенім есімде.

тебенді санап жүреді екенмін. Үндістан сапарын үкімет
қаржыландырып отыр. Біз де есеп шығара білеміз,
шырақ! – деп әзіл-шыны аралас жауап берген Оралхан:

дым. Переделкинода жазудан қолым босамады. Елба­
сымен Еуропаға бір барып келгенім болмаса, осындай
тегін сапарға бірінші рет шыққалы отырмын ғой. Жас
болса, жер ортасы елуге келіп қалды, – деп мұңайды.

істедім. Енді өзім бас редактор болған кезімде қаңсып
қалған басыма идея келер емес, – деп налығаны бар
еді. Сол күні профессор Тұрсынбек Кәкішевтің «Аста­
наны Ұлытауға көшірсек қайтеді?» деген мақаласын

дайындап әкеліп, оқуға бергенімде айтқан сөзі еді.
Мен күмәнданып әкелген сол мақаланы нөмірге салуға
пәрмен берген Орекең астананың көшпей қалмайтынын
болжалдап жүр екен ғой.

Орекең Үндістанға 10 мамыр, жаңылмасам, сенбі
күні аттанды. Жауапты хатшы Қайырбек Асанов екеуміз
Жазушылар одағына келіп, шығарып салдық. Көлігіне
мінгелі тұрып:

болар, – деп күлді Орекең. – Ішпесем де, қоржынымда
жүрсін. Қолымды жуамын. Мен өзі иіс-қоңысты жарат­
паушы едім. Үндістанда қысы-жазы ауа ауыспаған соң
иіс болатын шығар…

Қайырбек «Балалар әлемі» дүкені жағынан тез
оралды да, бізбен қол алысып қоштасқан Орекең
көлігіне мініп, жүріп кетті.
Оралхан Бөкеев Делиде мамырдың 17-сі күні

қайтыс болыпты. «Агра қаласына сапарлап барып,
Тәж-Маһалды тамашалап, қайтар жолда әзіл-қалжың
айтысып, көңілді болып еді» дейді көргендер. Өкпесінің
ілесі бар еді, 56 градус ыстыққа шыдас бермеген

тәрізді. «Сорқұдықтың басына сорға бола қонды әкем»
демекші, осы сапарға бармай-ақ қойшы деген менің
сөзімді қабыл алса, әлдеқалай болар еді деп ойлаймын
да жүремін.

Оралханмен
айнымасқа,
айырылмасқа
табысқанымды білуші едім. Бірақ дәл осылай жылдам

қоштасамыз деп ойламаппын. Көзімнің жасы сорғалап
жүріп жоқтау жаздым. Жиырма шумақтан астам сол
жоқтау Оралханның мәйітін Мүсірепов театрынан
алып шығарда айтылып тұрды. Біздің шешелеріміз,

жеңгелеріміз боздақтарын солай жоқтаушы еді. Жоқтау
үстінде іштегі шер-шеменін, қайғы-зарын сарқып ай­
тып, мауқын басатын. Мауқымды басқан сол жоқтаудың
мәтінін де сақтап қалмаппын.

Оралхан үздіге жырлап өткен Шыңғыстайға,
Мұзтауға, Қатонқарағайға өзі өмірден өткен соң оншақты
жылдан кейін ғана жолым түсті. Оралханның ауылы,
үйі, Оралханның мектебі, мұражайы деген түсініктер

пайда болыпты. Оралханның жерлестері Оралханның
атын айтып мақтануды үйреніпті. Тоба.
Маралшылардың тау басындағы «Верхотур» деген
қосынан таң алдында төмен түсіп келе жатып, жолдан

шығарып жүрген жігіт ағасы жол жиегінде тұр екен. Жөн
сұрасам:

мына Большенарымнан арғы жаққа аяқ басып көрген
жоқпын, – деп шынын айтты.
Жан-жағын
шыршалы-самырсынды,

таулар
қоршаған, адамдары томаға-тұйық ауылдан шыққан
Орекең қалай алысқа ұзап кеткен! Қандай биіктерге
шығып кеткен?

Ақселеу аға менің өмірімде үнемі болған тәрізді.
Біз қолымызға қаламды енді ұстап, алғашқы хат-
хабарымызды енді жариялата бастаған тұсымызда
ол кісі «Лениншіл жастың» Қарағанды облысындағы

меншікті тілшісі ретінде алдымызда ойқастап
жүрді. Жазғандарын жібермей оқып, үлгісін көңілге
тоқитынбыз. КазГУ-дің журналистика факультетінде
Ақаңмен бірге сырттай оқитын немере ағам Көбейсін

Еңсебаев сессияға барып-келген сайын ол кісі ту­
ралы аңыз әңгімелердің бір парасын ала келетін.
Ақаңның жүріс-тұрысы, киім киісі, насыбай атуы,
көл-көсір әңгімесі туралы тамсанып айтатын. Ұйып

тыңдайтынбыз. Ол кездегі Ақселеу Сейдімбеков біз
үшін ұсынсақ қолымыз жетпес биік еді.
Кейін, 1980 жылдан бастап, Алматы жоғары пар­
тия мектебінде тыңдаушы болып жүрген кезімде,

«Білім және еңбектің» бас редакторы Ақаңмен жақын
араласудың сәті түсті. Менің достарым Несіпбек
Айтұлы, Жәнібек Кәрменов ол кісімен преферанс ой­
найды екен. Бұл менің де ескі дертім еді, төртінші

қол болып қосылып жүрдім. Көбіне редактордың
кабинетінде кешке жолығамыз. Кейде үйінде жинала­
мыз. Таңды таңға ұрамыз. Сөздің реті келіп тұрған
соң айта кетейін, Ақаң өзін жақсы преферансшы

деп ойлайтын, бірақ, шындығында, одан әлдеқайда
мықты ойнайтындар көп еді. Ақаң қайтатын жылы
қыста біз – Өмірзақ Сәрсенов, Амангелді Ермегияев
үшеуміз Астанаға ұшып келіп, айтыстың шаруала­

Ағаларыңа айт, тапсырыс берсін. Әр шақша отыз мың
теңге тұрады, – деді. Амангелді Дінұлы темекіге де,
насыбайға да жоқ. Сөйтсе де:

төлейміз деді.
Бірер айдан соң Астанадағы Ақселеу Алматыға
телефон шалып:

шақша елу мыңға түседі екен. Ағаларыңды көндір, –
деді. Ағаларым қайда барушы еді, «жасай берсін» деп
келісті. Көп кешікпей Астанадан келген жазушы Серік
Әбдірайымов Ақаңның сәлемдемесін әкеліп берді.

Қатты қорапқа салған үш күміс шақшаның қасында
Ақаңның маған жазған хаты да бар екен. Осы хат­
ты жеке мұрағатымда сақтап жүрмін. Ұзын ырғасын
келтірсем: «Жасым ұлғайған соң, қолым қалтырап,

көзімде бұлдырайтын болыпты. Оның үстіне, электр
пешіме күмісті балқыта қою да, таптау да қиындаған
тәрізді. Үш шақшамен үшеуіңнің образыңды бейнеле­
уге тырыстым. Түнеу күнгі елу мыңнан дегенімде бе­

кер екен. Бағасы көтерілді» дегендей сыңай танытты.
Бауырымыздың кішкентай ғана ішкі есебіне, бала
қулығына мәз болып, әрқайсымыз мың доллардан
сыйақы тағайындадық Ақаң аса риза болып еді.

Бүгін өткен күндерді еске алып отырсам, сыйлас
болған, сырлас болған күндер көп екен. Әсіресе Ақан
елу жасқа толып, өзінің туған Жаңаарқасында атап
өткен 1992 жылдың күзі көңілімде жақсы әсерлер

қалдырыпты. Ақанның кіндік кескен жері – Отаутасқа
дейін барып, аяғына қара пима киген анасының да
қолын алып едік-ау. Мен осы мерейтойға арнап, әзілі
аралас бір өлең жазып едім, сол Ақаңа қатты ұнап,

ауданның өзінде, ауыл-ауылдарда өткен кездесу-
жиындардың бәрінде сол өлеңді маған қайта-қайта
оқытумен болды. Біраздан соң соны оқудан жалығып,
қашқалақтай бастап ем, бір оңашада:

де бір қызметіңе жарармын. Қолқалата бермей оқы де­
ген жерде оқып жүрсеңші! – деді. Сол өлең мынау еді:

Алаштың ардағы Ақселеу Тарақты,
Тәңірім өзінді текті етіп жаратты.
Сояудай сорайған бойыңа болайын,
Айналып кетейін көзіңнен қарақты.

Даладай дарханым, теңіздей тереңім,
Дүлділдей жүйрігім, өгіздей кереңім.
Сұңқардай сұңғылам, жібектей жұмсағым,
Қасымда жүрсең де сені іздей беремін.

Қызырың қолдасын, әруақ жебесін,
Уызға жарыған марқасың, кебесің.
Халықтан барлығын үйреніп алдың да,
Халыққа қайтадан үйретіп келесің.

Дәстүрдін білгірі, салтыңның сақшысы,
Заманның заңғары, тарихтың хатшысы.
Кейде біз ойлаймыз Геродот ақсақал
Болған-ау сірә деп Ақаңның атшысы.

Аңызың естісең көңілің толғандай,
Көш құлаш уәжі көкейге қонғандай.
Көсілітіп сөйлейді көненің тарихын
Жорықта Жошының жанында болғандай.

Айтыса кетсеңіз уәжбен жығады,
Бекерге дауласпа – боласыз кінәлі.
Ақаңда шақша көп, бірі сол шақшаның
Құнанбай қажыдан қалған боп шығады.

Көңілдің төріне орнатып Абайды,
Ақаңның жүрегі талайды қалайды.
Ыңылдап айтқанын жұрт әнге балайды.
Дыңылдап тартқанын жұрт күй деп санайды.

Ақаңның білмейтін бәлесі шамалы,
Пайдасы тимейді, жоқ және залалы.
Құнығып кіріссе қияды барлығын,
Суырып береді, сыпырып алады.

Дүние жалған ғой, қызыққа тоймайсың,
Ойнамас ойынды бекерге ойнайсың.
Баскетбол секілді ойынды ойнаса,
Алдына жан салмас еді-ау деп ойлайсың.

Жүзінен көрінбей архивтің азабы,
Үстіне қонбайды тарихтың тозаңы.
Кәдірбек білмесе біз қайдан білейік,
Қай уақытта оқиды? Қай уақытта жазады?

Айдынның төсіндегі жарқырап ай маңдай,
Айтуды білмейді бір сөзді ойланбай.
Қолында таяғы маңқиып жүреді,
Пәнидің тірлігін тындырып қойғандай.

Тәңірі көрмесе айтқанды күпірлік,
Ақаңа арнауды осымен бітірдік.
Сәкенді көрмедік,
Алайда Ақаңның.

Соңына ергенге етеміз шүкірлік.
Басқа
қасиеттерін
қайдам,

әйтеуір,
өзінің
көзінің тірісінде оған деген інілік ізетімді, оның қазақ
руханиятындағы орны туралы әділ сөзімді айтып

үлгерген екенмін. Соған да тоба!
Ақаң шындығында да менің 50 жылдығыма қызмет
жасады.

Мен екі ағамның арасына басу айтқан дәнекер сөзімді
«Қазақ әдебиетіне» жарияладым. Екі жақтан да дыбыс
болмады. Арада біраз уақыт өткенде Ақаң:

бердім. Жасы үлкен ғой. Қолымды қаққан жоқ. Алды.
Сірә, кешірімдескен деген сол шығар, – деп еді. Бұл
баянсыз дүниеде екі ұлы адамның бір-біріне кешпестей
не өкпесі болушы еді?

Осы естелікті жазу үшін өткен күндерді шолсам,
жолығысулар мен қоштасулар еске түседі. Қайсысын
тізе бересің. Тағы бір эпизодқа тоқтала кетейін.
2002-2003 жылдың қысында Еуразия ұлттық

университетінің ректоры М.Жолдасбеков ағам мені
Астанаға шақырып, қызметке алып, төрт бөлмелі үй
берді. Астанаға әлі бауыр баса алмай жүрген кезімде
Ақселеу ағам телефон шалып:

алдағы сенбі Бақытжамал екеуің біздің үйден ерулік
жеңдер. Ерулік же дегенге сопайып екеуің жетіп кел­
мей, жора-жолдастарыңның ішінде ішеді-ау, жейді-ау
деген мықтыларын ерте кел! – деді

Іздегенге – сұраған. Жаңылмасам, Сәулебек,
Тұрсын, Несіпбек секілді сен тұр, мен атайындарды
ертіп, сау ете қалдық. Дәл қазанның қамырын саларда
Астанадан келген досы Асанәлі Әшімов те сол үйдің

есігін қақпасы бар ма? Ағаш астауға сыймай келген
қысқы сүрдің ең шұрайлы жерлерін Ақаң қылпылдаған
кездігімен өзі қиялап турап, жемесімізге қоймады.
Астананың аш-жалаңаштарына да керегі сол.

Сілтеп жатырмыз. Асап жатырмыз. Ақаң одан әрі
қолқалайды. Қысқасы ертеңіне Ақаң түске таман те­
лефон шалып:

жейтін бірдеңе қалдырмапсындар ғой! – деп қалжың
айтты. Қандай жарастық десеңізші!
Ақселеу Сейдімбек «Егемен Қазақстанның»
әдебиет және өнер бөлімін меңгеріп тұрғанда бір топ

ұсынылды. Ақаң маған суретші Мағауия Аманжоловтың
шығарашылығы туралы очерк жазуды тапсырды.
Мағауияны тауып алып, қазіргі Әйтеке би көшесіндегі
шеберханасында екі-үш күн суретшімен сырластым.

Бұл ғажайып шеберге өзім де ынтық болып қалдым.
Жазып әкелдім. Ақаң:

түс – көктемнің белгісі» деп қояйын. Әй, ұл! Осы сенің
теледидарда не ақың бар? Сенің стихияң – жазу ғой.
Бірыңғай жазуға көшсеңші. Теледидардағы еңбек жел­
ге ұшып кететін еңбек қой, – деп кеңес берді. Очерк

лезде жарық көрді. Жұмбағы көп суретші Мағауияның
тағдыры да жұмбаққа айналып, өзі де із-түзсіз жоғалып
кетті. Содан бері отыз жыл өтсе де, Мағауия Аманжо­
ловты көрдім деген бір адам жоқ. Кейінгі оншақты

жылда, теледидардан қол үзген соң, мен ара-тұра
очерк жазатын болдым. Оларды Ақаң қадағалап оқып
жүреді екен. Бір жолы Астанадан телефон шалды:

журналистика бөлімінде жанрдың бір қыры деп оықытып
жатырмын. Жаза түс!
Мен үшін бұл аса жоғары марапатпен пара-пар еді.
Астанадағы Ақаңның қазасы туралы хабарды

Алматыда жүріп естідім. Аспаннан жай түскендей
болды. Есімізді жиған соң, жайсыз хабарды екі досы­
на – Өмірзақ Сәрсенов пен Амангелді Ермегияевқа
жеткіздім. Оларға да қатты батқанына куәмін. Ажалға

да етіміз үйреніп барады ғой. Ол кезде үшеуміз түскі
асты бірге ішуші едік. Түстік үстінде сыр тартып
көрсем, Ақаңның жаназасына баратын сыңайлары
жоқ тәрізді. Жайшылықта айтыла бермейтін ірі-ірі

теңеулердің аузымнан қалай шығып кеткенін аңғармай
да қалыппын:

еңбектерінің жиынтығымен ұлттың ұстазына айналған
адам. Ұлы тұға. Кеше ғана бір дастарханнан дәм та­
тып, айырылмастай болған Ақаң бүгін ойран болып
жатқанда, жаназасына қатысуға жарамасақ, адамға

септігіміз қайсы?!
Обалы нешік, екі аға да үн-түнсіз ғана ұшақтың
билетіне тапсырыс берді. Ертеңіне үшеуміз Астанаға
ұшып келіп, ұлы тұлғаның басындағы құрметті

қарауылға тұрдық. Ақанның мәйітіне ерген шұбырыңды
халық Жаңаарқаға бет алғанда, көліктің ішінде отырып,
мына жолдарды қағазға түсірдім:

Өтеді хан да қара, сақи, дана,
Аттанып бара жатсың бақиға, аға.
Өмірің алты Алаштың олжасы еді,
Өлімің де айналды оқиғаға.

Тәңірі жаратса да мұратты ұл ғып,
Бұл өмір өте шықты бір-ақ күндік.
Кемсеңдеп Кекілбаев сөйлегенде,
Басқамыз «бауырым» деп жылап тұрдық.

Тауысып пәнидегі ғұмырынды,
Табасың тұрақтайтын тұғырыңды.
Мәңгілік қоштасуға қимағандар,
Соңыңнан келеді еріп шұбырынды.

Білеміз ажал мерей тасытпасын,
Сол ажал жігерді де жасытпасын.
Сен өзіңнің ажалың арқылы да,
Үш жүздің бара жатсың қосып басын.

Жаңаарқа танып сені жөргегіңде,
Әлпештеп шығарғанды ел көгіне.

Қаумалап келдік қоңыр төбеге енді,
Өзіңмен түсетіндей көрге бірге.
Білетін дұғаны айтып құрандағы,
Ауызға алып тұрмын бір Алланы.

Туған ел құшағынан шыққан ұлды,
Туған жер құшағына тұр алғалы.

Жаңарқа жаққа жолым түссе, «Ақселеу
биігі» атанған Қарауылтөбеге, Ақаңның зиратына
қайырылмай өтпеймін. Қарапайым да мәңгілік сипаты
бар қоңыр тастарды сипалап, өзім білетін сүрелерімді

оқимын. Тасқа қашап жазған Күлтегін ескерткішінің
дана сөздеріне көзім түседі: «Көктегі күнге, оның
көне тарихына, дәстүрі мен салтына, әні мен күйіне
құмары қанбай ғұмыр кешкен Ақселеу аға Сейдімбек

Күнделік жазбайтын қазақы салақтығымызға
қанша өкінсек те, сол күннен бастап орынын толты­
ра беруге болатын осы олқылықты әрі қарай тағы
жалғастыра береміз. Оны айтып отырған себебім, кеше

өзіміз қатар жүрген Сағат туралы осы естелікті осыдан
бес-алты жыл бұрын жазып тастамақшы болып, ой­
ымда пісіріп, енді қолға қалам алуға әне кірісем, міне
кірісем деп жүргенде, күнделікті күйбеңнің бітпейтін бір

шаруалары кимелеп, кешіге бердім. Бүгін есімдегілерді
қағазға түсірейін десем, содан бері де біраз жәйттердің
жадымда көмескілене бастағанын сезіп, тағы да өзімді
өзім жазғырып отырған жағдайым бар.

Енді тіпті арыдан бастауға тура келеді.
Бүгін бастан өткен бір оқиғаның кейін басқа бір
оқиғаға себеп болатынын байқамай қаламыз.
1986-ші жылы Жапонияға туристік мақсатпен са­

парлап қайтатын жолдама қолыма тиді. Кеңес өкіметінің
кезінде бұл бір сирек сәті түсетін шаруа еді. Жеме- жем­
ге келгенде кежегем кейін тартып, сонау қиыр шығысқа
барғым келмей қалды. Сол кезде денсаулығымның сыр

беріп жүргені де себеп болса керек. Екінің бірінің қолына
түсе бермейтін сирек жолдаманы бірінші қолқа салған
кісіге – профессор Асқар Тоқпановқа бере салдым.
Жапонияға жолым түспегені мектепте оқитын үш

балама батыпты. Олардың сыныптастарының бірінің
әкесі ана шетелге, бірінің әкесі мына шетелге ба­
рып келген. Олар әңгіме тиегін ағытқанда, ауылдан

тележүргізушілігім сылтау болды. Ал тележүргізуші
болуыма себеп болған сенсің. Енді тізе қосып, бірге
жұмыс істейік. Өзің білесің, мен теледидардың ішкі
құпияларынан бейхабар адаммын. Жұмысты неден ба­

стауым керек? – деп Сәкең сұрақты төтесінен қойды.
Ол жылдары Қазақ теледидарының директоры –
көп жыл телерадио саласында қызмет істеген, қулығына
құрық бойламайтын жөйіт Изя Эйнехович Фидель деген

кісі. Қазақша хабарлардың жалпы көлемі 30-35 пайыз­
дан аспайды. Асырмайды. Әр редакцияны басқаратын
Сәңгерей Тәжіғұлов, Кеңес Дүйсекеев, Қажы Қорғанов,
тағы бірер жігіт, дирекцияның мүшесі ретінде жина­

лыс сайын Фидельмен, оның сойылын соғатын парт­
ком Светлана Татенкомен шайқасамыз да жатамыз.
Техниканың құлағын ұстаған мамандардың көбісі – сол
екеуінің сойылын соғатындар. Тізеге салса да, алдаса

да солардың сөзі өтеді. Қазақ тіліндегі әр хабар үшін,
олардың түсірілуі, құрастырылуы, эфирге қойылуы
үшін көзге көрінбейтін майдан жүріп жатады. Сағаттың
жұмысты неден бастасам екен деген өзімсінген сауа­

Кез келген бейнеинженер, ішкі жұмыстың қитұрқысын
білмесең, алдап кете береді. Қазақша хабарлардың
соры қайнайтыны содан, – деп ағымнан жары­
лып, хабарды студияда пысықтау, түсіру, құрастыру

кезіндегі қиянаттардың жайын айтып, өз тіліміздегі
телехабарлардың жолын кеңітудің амалдарын айта ба­
стадым. Менің сөзім оған жақпады. Неге жақпағанын
әлі күнге анық түсінбеймін. Жанарын бір нүктеге қадап,

түйіліп отырып қалатыны болушы еді. Сөйтті. Сірә,
Орталық Комитеттен алып келген тапсырмаларымен
менің көзқарасым сәйкеспеді-ау деп шамалаймын.
От пен судың арасында қапылып жүрген маған жаңа

басшының қазақ тіліндегі хабарларга оң қабағы керек
еді. Менің сөзімді жаратпаған Сағат орынынан тұрып

жүре берді де, сол бетімен бірер ай менен бойын аулақ
ұстады. Бір күні, кешке жақын, тағы да оңаша әңгімеге
шақырды да:

жүріп жатқан жер ғой. Ақылдасып тұрайық, – деп мәміле
айтты. Осыдан бастап өле-өлгенше Сәкеңмен сыйлас,
сырлас болдық десем, артық айтқандық емес шығар.
Өздерінің

қызмет
кабинеттерін
Мәскеудің
Кремліндей күзеттіріп, жан тыныштығын қызғыштай

қоритын кейінгі басшылардай емес, Сағат Әшімбаевтың
есігі өз қарамағындағыларга айқара ашық болатын.
Қабылдау бөлмесінде сарылып отырмаушы едік.
Оған кез келген уақытта кіріп барып, шығармашылық

жұмыстың ұсақ-түйек мәселелерін сөйлесе беруге бо­
латын. Қиялы да жүйрік, ойы да шапшаң Сәкең аяқ
астынан жаңа идеялар туындатып, шұғыл тапсырма­
лар беріп, оны жүзеге асырғанша тыным таптырмай­

тын. Кезінде қазақ қауымына кеңінен танымал болған
«Қарыз бен Парыз» бағдарламасы да осылайша шұғыл
шешімін тапқан іс еді. Әрине, оған дейін де өзі жеке
ойланып-толғанып, санасында пісіріп алған болуы ке­

рек. Жобаның соңғы ширатылуына мені шақырып,
ақылға қосты да, хабардың бірнеше атын алдыма жай­
ып салып:

Мен «Қарыз бен Парыз» деген нұсқаны таңдадым.
Қасындағы ғалымдардың бірі қарыз бен парыз деген
ұғымдардың ұқсастығын айтып келе жатыр еді, Сәкең
оның сөзін бөліп тастап:

қоғамындағы түрлі түйінді мәселелерді батыл сөз
етіп, ойға қозғау салған осы жоба Сағат Әшімбаевтың
өз қандастарынан қаншалықты озып кеткенін, ұлт
болашағының қамын қандай жоғары деңгейде ойлай

алатынын, сол ұлы мұраттар үшін басын бәйгеге де
тіге алатынын қапысыз дәлелдеді. «Қарыз бен Парыз»

отырған, ұялас күшіктей інісі маған да қатты батты.
Марқұмды туысқандары өз топырағы – Торғайға апа­
рып жерлемекші болды да, бірақ, Алматының ауа райы
жолды кесіп, ұшақ ұзақ уақыт еру болды.

Мен: Сенің жолың кешеден кесілуде,
Жатсың үнсіз табыттың бесігінде.
Жібергісі келмей ме Алматының,
Самолеті Торғайдың кешігуде, –

деп басталатын өлең жазып, Сағатқа оқып бердім.
Қатты тебіренген Сәкең:

жинап, досымызды еске алайық. Елге көңіл айтайық.
Қатарымыздың сирей бастағаны осы болар. Өзімізді бір
түгендеп алайық, – деп бастама көтерді. Сол күні жасы
қырықтың ар жақ – бер жағындағы оншақты әдебиетші

қазақ теледидарының эфиріне шығып, Кеңшілікпен
қоштасу сөзін айттық. Хабарды С.Әшімбаевтың өзі
жүргізді. Толқып сөйледі. Біздің қатарымызға да
шеңгелін сала бастаған сұм ажалдың дауасыздығына

назаланды. Сол күні Сағаттың қасында қаздай тізіліп
отырған қатар-құрбыларының Жарасқан Әбдірашев,
Тынышбай Рақымов секілді бір тобы бақилық болып
кеткелі де біраз жыл өтті. Қайтып оралмайтын сапарды

Сәкеңнің өзі бастағанын өкінішпен еске аламыз.
Орталық комитеттің хатшысы Өзбекәлі Жәнібеков
ағамыз Сағатқа көп қолдау көрсетті. Ұрыншақ, ал­
ды-артын аңдамай, от басып қала беретін Сәкеңді

беделді басшы қанатының астына алып жүретінін
жиі аңғарушы едік. Бір қызығы Өзағаң кейбір оңаша
жолығысуларға лауазым биігінде отырған Сағатпен
бірге оның қарамағындағы көп бас редактордың

бірі мені де қосатын. Мұндай басқосуларда көбіне
әдебиет пен өнерді, тарих пен археологияны, рухани
мұраны насихаттаудың кезекті шаралары сөз болатын.
Жеңіл әзілдер де айтылушы еді. Сондай бір сенбідегі

шақырып, ас-су беріп жібермейсіндер ме?
Әзіл болса да, шын болса да, осы күтпеген
ұсыныстан Сағат екеуіміз басымызды ала қаштық.
Жәнібеков секілді мәртебелі кісіні аяқ астынан үйге

алып бару менің ақылыма сыймайтын шаруа еді. Достық
даңғылының жоғары жағында тұратын Сәкеңнің үйінен
бір рет шай ішкенім болмаса, ол кісінің тосын қонақты
қабылдау қабілетінен бейхабар едім. Медеу жағынан

бір жақсы үйге көзі түсіп жүрген Сағат шығармашылық
адамының жайлы баспанаға қаншалықты ділгер екенін
тілге тиек етіп, тығырықтан шығарып әкетті.
Әуезовтің, Толстойдың, Чеховтың жеке үйлері тура­

лы қазбалап сөйледі. Біздің шай-суымызға зәру дейсіз
бе, әншейін әзіл үшін сөз бастаған Өзекеңнің Сағат
әңгімесіне еліккені соншалық, ақыры Орталық Коми­
тет ғимаратынан шығып, әлгі Медеу жақтағы ерекше

үйді көруге тартып кеттік. Сыртына жылқының бейнесі
бедерленіп салынған жеке коттедж сол кезде үшеумізге
де таңсық көрініп еді. Қаламгердің еркіндігі туралы біраз
қияли әңгіме айттық. Хемунгуэйдің Гаванадағы музей-

үйі туралы менің әңгімем де біразға дейін талғажау
болған тәрізді еді. Осы жерде мен Өзекеңе:

сонда ішпейміз? – деп қатерлілеу қалжың айтып қалып
едім, Сәкең шошып кетіп, әңгіменің тігісін жатқызуға ты­
рысты. Өз басым жасымда аузым ауыр, орнықты бала
сияқгы едім, жүре-келе орынды-орынсыз қалжыңдай

беретін мінез таптым да, Омашев, Айтов пен Жұртбаев
сияқты құрдастарыма өткізетін әзілдерімді үлкенді-
кішілі кісілерге де айта салу дағдыма ене бастаған.
Жайшылықта ондай бұралқы сөзге бар денесін

қалжыңдардан бойын тартып жүретін. Бір жолы менің
келіншегіме де менің үстімнен «арыз» түсіріп:

деп сақтандырғаны бар.
Қатар жүрген көп күндердің біразы із-тозсыз сана­
дан өшіп кетіпті. Менің туған жеріме, Жезқазған, Жезді,
Ұлытау аймағына барған бір сапардан қатты әсерленіп

келгені есімде. Тарихи өлкенің бүкіл табиғаты, Мұхтар,
Амангелді, Көбейсін, Серік секілді көшелі кісілердің
ажарлы әңгімелері, сақтаулы жәдігерлер оның қиялына
қанат бітірді. Саған өзімнің Нарынқолымды көрсетемін,

бірақ, ауылда кісі күте қоятындай ағайындарым аз
деп қамыққанын ұмытқаным жоқ. Ұлытау сапарынан
оралған соң, елдес ағайындарым Камал Смайыловпен,
Төрегелді Шармановпен бірге Сағатты үйге шақырдым.

Дәм үстінде Сәкең біздің елден көрген-білгенін екі
ағамызға ризашылықпен айтып отырды. Кәмекең мен
Төкең:

ауылыңды аралап қайтайық, – деп Сағатты қажаңқырап
отырды.

бөлмесіне қона саламыз. Тіпті аурухананың тамағын
да іше береміз. Өзің қасымызда болсаң жетеді, –
деп қалжыңды өршіте түсті. Сағат қанша күлкіге
жеңдіргенмен, көңіл түкпірінде бір қаяудың бары