КБЖ 74.00 я7
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ СПОРТ МИНИСТРЛІГІ
ДІН ІСТЕРІ КОМИТЕТІНІҢ 2014 ЖЫЛҒЫ 16 ҚАЗАНДАҒЫ Х204-04-14/4071 ХАТЫНА

Құрастырып, алгысөзі мен түсініктерін жазғандар:
Болат Бопайұлы – этнограф, талым.
Мұхит Төлеген – Дінтанушы, РА) докторы
Әділбек Нәби – Дінтанушы матистр.

КБЖ 74.00 я7
ІSBN 978-601-80543-5-8 © OtbasyBooks, 2022
© Абзал Құспан, 2022

Әдібай ТАБЫЛДЫ,
Педагогика ?ылымдарынынң докторы, профессор.

Тербеткенде бесікті,
Ананың мынау алғысы.
Келеді кімнің кем болып,
Қатарынан қалғысы.

Менің жаным ер болар,
Жаудан қайтпас өр болар.
Күншіл менен міншілдің
Кеудесі тұнған шер болар.

Еңбек етсең ел үшін,
Жаудың жайы көр болар.
Білек ұстап, бірлескен,
Досыңның орны төр болар.

Менің жаным ержетер,
Ержетсе деме,кер кетер.
Ғазаттық істеп халқы үшін,
Елірген жауды еңіретер.

Бұзауынан айырған
Секілді сиыр,мөңіретер.
Тұлпар мініп,ту ұстап,
Ғазиздерді тебірентер.

Тікесінен тік тұрып,
Жаудан елін күзетер.
Бастырмай қия,қисықты
Тезге салып түзетер.

Бауырына басшы боп,
Артында қалар із етер.
Мен ғаріпке қызмет қып,
Еңбегімді бір өтер.

Қыран болғай қырағы,
Қияда болғай тұрағы.
Тақымыңа басқаның,
Жылқының болғай пырағы.

Қараңғыда жол тапқан,
Халқының болғай шырағы.
Ел босатсоң, ержетіп,
Ананың сол ғой сұрағы.

Ғалым болсаң оқыған,
Тақуа болсаң тоқыған.
Талмайтын тарлан сен болсаң,
Текірек қағып,шоқытқон.

Қарауыл қарап,халқы үшін,
Түспейтін болсаң шоқыдан.
Жолын қуған тарихот,
Тағылым алсаң сопыдан.

Мырзалықтың жолында
Атымтайдай кем болма.
Ысырап қылып малыңды,
Залымдарға жем болма.

Мұның бәрі тілегім,
Көтерген көкке білегім.
Алмай түспе аңыңды,
Тастан ұшқан түлегім.

Бағыңды ашса Жаратқан,
Айтқанымдай боларсың.
Ақ сұңқардай таранып,
Тұғырға алтын қонарсың.

Қанат-құйрық тарарсың,
Ұрым менен Қырымға,
Көз жіберіп қарарсың.
Қиядан көзің шалғанға,

Қисаймай тура барарсың.
Оқ өтпейтін, орансаң,
Оқалы жібек киерсің.
Қамал бұзған жау болса,

Қайтпай бетің тиерсің.
Өзің үшін туғанмен,
Халқың үшін күйерсің.
Аждаһадай жаланып,

Жау десе, білек түрерсің.
Қалың жауды қақ жарып,
Ғозаттық қылып жүрерсің.
Халқың үшін қайрат қып,

Табаныңды тірерсің.
Нәресте екі-үш айға дейін
ақпаратты тек құлақпен
алады. Сондықтан, бесік жа-

нында әңгімелесуге, музыка
қоюға болмайды. Себебі, бала
жаманды-жақсылы эмоция-
ның бәрін миына жинақ-

тай береді.
Залым болма,ғалым бол,
Ғаламға айдай мәлім бол.
Бақыл болма, мырза бол,

Хақ ісіне риза бол.
Күн көрсең де қой бағып,
Ата-анаңа жүр жағып.
Ықтият бол аузыңа,

Көп сөйлеме ылағып.
Жақсы болсаң,мен пақыр,
Қызығыңа тояйын.
Құрсан болып, қуанып

Ақсарбас қойды сояйын.
Қаншама көрген мехнот,
Көңілден бәрін жояйын.
Бесікте жатқан құлыным,

Ұйқысы бұзылып, өзін қорғансыз
сезінген. Тіпті,
романтикалық әуендерді тындату да орынсыз.

Бөбегім сені құрметтеп,
Мұхамбетке үмбет деп,
Бесікке салдық, балапан,
Мұсылман жолы сүндет деп.

Бөбегім менің бал, бөпем,
Тәңірім болсын жар, бөпем.
Иманды боп өссін деп,
Аллажар деп тербетем.

Әуелі, Алла,ілім бер,
ілім берсең – білім бер,
Исламның дінін бер,
Ақын мен жырау үнін бер.

Өссін деп біздің баламыз,
Тербетер, бөпем,анаңыз.
Медет боп жүрсін қасында
Әзірет Сұлтан бабамыз.

Бойдың сүлу сынын бер,
Ойдың терең сырын бер,
Сөздің ырас -- шынын бер,
Көздің раушан нұрын бер,

Мінілмей тұрған құр ат бер.
Құраннан мақсат бір-ақ бер.
Ән менен саз,шайырлар
Естуге соны құлақ бер.

Қазір психиатрлар «жасөспірімдердің
20-25 пайызы қатыгездікке бейім»
дейді. Олар құрбыларымен тонның ішкі
бауындай араласып кете алмайды. Есейе

келе, зорлыққа, ішімдік пен есірткі
заттарға әуес болады. Осыған қарап,
америкалық психолог Э.Бэрн «бесік жырын
тыңдамау – агрессияның бастауы» деп

ой түйген. Шығыс халқында қатпез
адам туралы «мынау бесік жырын
тыңдамаған адам екен» деген түсінік бар.

алады.
Тағы да,
Тағы да,
Көлге барып күн батты.

Тағына,
Тауына
Ай қонды да тіл қатты:
«Неге балақаным,

Ұйықтамай жатырсың?
Бекер-ай,әлди бөпем-ай».
Жілік шағып берейін,
Майын алып-ай.

Көзіңді ашсаң қасыңнан
Табылайын-ай, әлди, әлди-ай.
Жолдар да,
Жондаор да,

Шырт ұйқыға шомыпты.
Сол манда,
Орманда
Ұйқыны үкі қорыпты.

Бұтақтар салбырап, Маужырап,
Бар әлем балбырап, Қалғымақ
Мүлгиді-ай, әлди, бөпем-ай. Түске айналып өлеңім.
Ұлы Абайдай ақылы мол Бұлақтар былдырлап,

жан болар ма екен? Құрақтар сыбдырлап,
Толағайдай еліне қорған бола Түсінде әлдилер ме екен?
ма екен? Керқұла атты ерттеп ап мініп
Әлди, әлди-ай. жүр ме екенсің?

Күн туарын еліңе біліп
Сан жылап, жүр ме екенсің?
Қалжырап, Әлди-ай, әлди, бөпем-ай.
Есінейді бөбегім, Әлди,әлди-ай.

Дос кинд вет лернен Тойре. Бөбегім Тәурат оқиды,
Тойре вет эр лернен, Көңіліне тоқиды,
Сфорим вет эр шрайбн, Киелі кітап көшірер,
А гутер ун а фрумер ид Құдай оны ақылды

Элли-бэлли итэр бу,
Иокларға китэр бу,
Бэу-бэу итеп,куз йомып,
Изрэп кенэ житэр бу.

Абыйлары артыннан
Мэдрэоэгэ китэр бу.
Мэдрэсэлэрдэ укыгач,
Галим булып житэр бу!.

Әлди балам етер ме,
Оқуларға кетер ме,
Беу-беу етіп,көз жұмып,
Іздеп кенін жетер ме?

Ағалары артынан
Медресеге кетер ме,
Медреседе оқыған
Ғалым болып жетер ме.

Менің балам осы ма?
Басында бақыт құсы ма?
Ғайып ерен,қырық шілтен
Бөбегімнің досы ма?

Әлди,әлди, әлди-ай.
Лә иләһә иллалла,
Иллаллада пайда бар.
Мұхамбеттің үмбеті

Осындай бала қайда бар?
Әлди, әлди, әлди-ай.
Балам менің Жүсіптей
Болар ма екен келбетті?

Ажарың айдай толсын деп,
Иллалалап тербеттім
Әлди, әлди, әлди-ай.
Ер Дәуіттей қайратты

Ұста болар ма екенсің?
Дос жаранға айботты
Нұсқа болар ма екенсің?
Әлди,әлди, әлди-ай.

Тақ Сүлеймен нәбидей
Патша болар ма екенсің?
Халқың үшін қамданып,
Атқа қонар ма екенсің?

Әлди, әлди, әлди-ай.
Қазығұртқа кеп тоқтаған,
Нұхтай болар ма екенсің?
Отбасыма орнаған

Құттай болар ма екенсің?
Әлди, әлди, әлди-ай.
Ымыранның ұлы Мұсадай,
Досы болғын Құдайдың.

Қызыр ерсін қасыңа
Тәңірден соны сұраймын.
Әллди, Әлди, әлди-ай.
Ғайсадай нүр бітімің

Салих болар ма екенсің?
Хақтың жолын таныған
Ариф болар ма екенсің?
Әлди, әлди,әлди-ай.

Әзіреті Мұхамбет –
Сәруары болған ғаламның
Рахматының тамшысы –
Нұрынан сен жаралдың.

ӘӘлди, әлди, әлди-ай.
Төрт шадияр – достарың,
Жадыңа тоқы,құлыным.
Нұрланып иман – бостаның.

Жүзіңнен тамсын шырының.
Әлди, әлди,әлди-ай.
Ғайып ерен,қырық шілтен,
Тоқсан тоғыз мың машайық.

Сексен сегіз серулер,
Әлдилетіп қосайық.
Әллди, Әлди, әлди-ай.
Әлди бөпем,құт бөпем,

Бүл сөзімді ұқ,бөпем.
Лә иләһә иллала
Көкейіңе түт бөпем
Әллди, әлди, әлди-ай.

Құлыншағым, құлыным,
Ұзақ болсын ғұмырың.
Құлағыңа құй бәрін.
Әженнің айтқан жырының.

Әллди, Әлди, әлди-ай
Айналайын, бөбегім,
Аймалаймын, өбемін.
Азамат боп өссін деп,

Ақ бесікке бөледім.
Әлди, әлди,әлди-ай
Періштең сені тербетер,
Ботам менің ер жетер,

Еркек ТОҚТЫ құрмалдық,
Игілік,қайыр елге етер.
Әлди, әлди,әлди-ай.
Әлдилетіп, тербетіп,

Бір Құданы жыр етіп.
Әжең тыным таппайды,
Өссін деп сен ер жетіп.
Әлди, әлди,әлди-ай.

Ұйықта, бөпем, ұйықтай ғой,
Тәтті ұйқыға бата ғой.
Ғайып ерен,қырық шілтен,
Ақ бесікте тербеткен».

Ә.Диваевтың ел арасынан жинаған бесік жырларында:
«Әлди,әлди,әлди жар,
Аспаннан бұлт жауды қар.
Әли мінген дүлдүлдің

Сауырысында бар-ды қал.
Аспаннан түскен көк қошқар,
Шығыршық мүйіз жануар» – деп келеді.
М амандар баланы емізгеннен кейін,

беск жырын күніне 2-3 рет
орындауға кеңес береді. Ұзақтығы 10
минуттай болуы керек. Бесік жырын
3 жасқа дейін тоқтатпаған абзал.

Сәби тәтті ұйқыға кеткеннен кейін
де бес минут бойы үзбей айтса,
пайдасы шаш етектен.

«Қара жер төсегі,
Бар оның есебі.
Сәбізді көп жесең.

Құлпынай гүл ашыпты,
Көктем келді, алақай!
«Піссе тез» деп асықты
Тәттіқұмар балақай.

Иісі мұрын жарады,
Жасайды одан әтір де.
Жапырағы ем болады
Жөтеліп қалған сәтімде.

Моншақтай алқызыл,
Бұтаққа ілінген.
Ерекше дәмді бұл
Кетпейтін тіліңнен.

Жесе де қаншама,
Шиеге тоймайды.
Ұшып кеп жан сала
Торғай да қоймайды.

Айтшы, қане, алманың,
Кім ұмытар бал дәмін?
Алма жегің келсе егер
Бауға бар да, талға мін.

Қышқылын да аласың,
Тәттісін де саласың.
Жазда алма көп жесең,
Қыста шымыр боласың.

Барсаң сен ауылға,
Тоясың қауынға.
Иіскеп аласың
Құшақтап бауырға.

Күләбі, әңгелек-
Бәрінен дәмді ерек.
Жатады піскенде,
Бақшада дөңгелеп.

Қауынның сыңары,
Бал мен қант құрамы.
Бақшада көк теңбіл
Доптай боп тұрады.

Хауа ана мирасы,
Бар жанның сыйлы асы.
Көгенде түйілер
Қарбыздың бұйдасы.

Шоқтанып түзілген,
Тәтті жоқ жүзімнен.
Піскенде балбырап,
Бұтадан үзілген.

Әкеліп жұмақтан,
Суарған бұлақтан.
Мейізі бар үйді
Періште ұнатқан.

Сары өрік, сары бал,
Талай бала сағынар.
Дәмі тіл үйірер
Қарасы тағы бар.

Қайнатсаң тосабың,
Аздап қант қосамын.
Қысты күн қонақтың
Алдына тосамын.

Біздің ауыл бағбаны,
Өсіреді шабдалы.
Алмаға ұқсас болғанмен,
Жұмсақ, тәтті бар дәмі.

Қауіпсіз демегін,
Жей көрме дәнегін.
Түктері ерніңнің
Шығарар әлегін.

Сары тон киінген,
Орақтай иілген.
Бананның бал дәмі
Тіліңді үйірген.

Қанша той кешінде,
Жегенім есімде.
Жейді оны біз түгіл
Сүйсініп мешін де.

Қауынмен шамалас,
Суықты қаламас.
Қысы жоқ елдерде
Өседі ананас.

Жеңсік ас бәріне,
Сүйсінер дәміне.
Тойларда айналар
Дастарқан сәніне.

Үш жүз жыл жасы бар,
Жеуге жұрт асығар.
Ішіне қып-қызыл
Моншақты жасырар.

Пайдасы бар анық,
Пейіште жаралып.
Фатима анамыз
Сауыққан нәр алып.

Алған жұрт тәлімді,
Бұл солай танылды.
Сөлінен көп ішсең,
Көбейтер қаныңды.

Қызыл, кейде сарғылт тым,
Құмары ауған бар жұрттың.
Не жетеді дәміне
Уылжыған алмұрттың.

Сән берер бағыма,
Аңсаймыз сағына.
Көз салсаң ұқсайтын
Боксшы қабына.

Сауыты бар қатты,
Шұбарлау жарғақты.
Ақылды болам деп,
Көп жеймін жаңғақты.

Қарасаң түйіп ой,
Құдайдың сыйы ғой.
Дәнегі аумаған
Адамның миы ғой.

Құранда айтқан бар затын,
Шыққан жеміс жұмақтан.
Пайдасы мол жанға тым
Пайғамбарлар ұнатқан.

Арыстан бапқа тапсырып,
«Қожа Ахметке бер» деген.
Құрмамен келіп жақсылық
Мерейі діннің өрлеген.

Оразада айналар,
Дастарқанның сәніне.
Тәспі болып байланар
Тіске ұқсайтын дәні де.

Бұтасы ғажап жайылар,
Сән беріп баудың көркіне.
Оны көп жеген айығар
Ем тауып талай дертіне.

Таңқурай тәтті, құнарлы,
Қызғылттау түске малынған.
Сүйектен ұсақ құралды
Бірнеше дәнге салынған.

Шырынды жеміс деп,
Жүреді бәрі атап.
Бауларда өрістеп,
Өседі қарақат.

Піскенде баураған,
Дәмімен баланы.
Қап-қара, аумаған
Адамның жанары.

Шірнелі алша анық,
Жерден нәр алады.
Бар бала тамсанып,
Ауызға салады.

Төрт жылда бір берер,
Жемісін табыстап.
Алшадан өндірер
Мармелад жабысқақ.

Жиған шырын осынша,
Қып-қызыа ғой денесі.
Қиярменен қосылса,
Бар салаттың төресі.

Бауырындай «алманың»,
Бұта жаяр арықта.
Жасап оның бар қамын
Баптаудан сен жалықпа.

Еңбекпенен өседі,
Қызанақ та байқап ал.
Төккен терді еселі
Жемісімен қайтарар.

Бүртік-бүртік тәні оның,
Суда тұрып жаураған.
Тұз қосқанда дәмі оның
Талай жанды баураған.

Шаршағанды тыңайтар,
Шипа сіңген сөлі көп.
Дихан атам мұны айтар:
«Дәруменнің кені» деп.

Өнді сулы жерде ерек,
Топырақты жастап ап.
Күзге қарай дөңгелеп,
Пісіп тұрар асқабақ.

Көкөністің алыбы-
Салмағы да зіл батпан.
Жалтырайды қабығы
Желүрдеген, күн қаққан.

Еккен оны кенелер,
Ас-ауқатқа құнарлы.
Асып жесең сен егер.
Тағам болар ұнамды.

Бас сұғар жерге,
Азық боп елге.
Пиязда екен
Шипа да, ем де.

Аршыған бірақ,
Қалады жылап.
Тұмау мен жөтел
Жүреді жырақ.

Қара жер төсегі,
Бар оның есебі.
Сәбізді көп жесең,
Бойларың өседі.

Кіргізер ас дәмін,
Тояды аш қарын.
Көрдім мен апамның
Палауға қосқанын.

Білмейтін қай жан бар,
Бақшада жайған нәр.
Екінші нан депті
Картопты пайғамбар.

Пайдасын ел білер,
Тамаққа өң берер.
Картоптан қоймалжың
Крахмал өндірер.

Судан алыс жақтарда,
Тамыр жаяр бұл ағаш.
Кетпен, күрек саптарға
Жидеден өзге шыдамас.

Зәбір беріп Адамға,
Шашынан қатты тұтыпты.
Бұтасына содан да,
Тікенектер бітіпті.

Мәуесін жеп тамсанып,
Ұнатқанмен жидені.
Еңбекпен адам жан салып
Өсірмейді үйде оны.

Бақшада биік,
Күнбағыс өсті.
Күн нұрын сүйіп,
Құлпыра түсті.

Күндіз кеп көрсең,
Әдемі көркі.
Басында әсем,
Сап-сары бөркі.

Қарайды күнге,
Балбырап-балқып.
Ал енді түнде,
Кетеді қалғып.

Күріш Інжір
Ақ маржандай дәні бар, Адамға өзі жақын-ақ,
Қасиеті мол күріштің. Жай алар мекен, тұрақтан.
Кеніндей болып ағылар. Сыйлаған киім, жапырақ

Береке, дәулет, ырыстың. Қуылған кезде жұмақтан.
Пайғамбардың тісінен Жапырақтар түрленіп,
Мән алды дейді аңызда. Мақта мен жұпар, бал болған.
Ясиннің сүре-күшінен Қастерлеп жесе кім келіп,

Нәр алды дейді абыз да. Шипа мен оған нәр қонған.
Қасиет сіңген дәніне,
Азық қой іші-сырты да.
Дәм татқан жанның бәрі де

Шапса алға ұмтыла,
Жел жетпес жылқыға.
Сәйгүлік, тұлпардың
Ғажап қой тұрқы да.

Шын ердің сол бағы,
Баптаса жорғаны.
Адам мен Хауа ана
Үйреткен қолға оны.

Хикая – бұл үлгі,
Қиссадан білінді.
Сол кезден көлік боп,
Сапарға мінілді.

Бағы болған халықтың,
Мод қасиет дарып тым.
Мұғжизасын қиссамен
Айтады жұрт Салықтың.

Ел тілегін құп алған,
Таудан түйе шығарған.
Шұбатынан дәм татып,
Кедей-кепшік жұбанған.

Әдептен жұрт аспайды,
Жүн шудасын баспайды.
Кие тұтып, қастерлеп,
Көрпе қылып жастайды.

Бақ пен ырыс дарыған,
Барлық бала таныған.
Ежелден-ақ бабалар
Қой бағумен жарыған.

Төрт түліктің асылы,
Пейіштен екен нәсілі.
Адамзатқа құт еткен
Құдайдың бұл нәсібі.

Сүннет болған бұ да бір.
Аңыз сырын ұға біл,
Көктен қошқар түсіпті
Пайғамбарға Смағұл.

Ақ сүті ас қой бұйырған,
Құрт, ірімшік жиылған.
Несібесін бар халық
Айырады сиырдан.

«Жұмсар Адам сенііске,
Жәрдем ет» деп егіске.
Судан тартып шығарды
Жебірейіл періште.

Тастан-тасқа секірген,
Таста жүріп жетілген.
Шекшек ата пірінен
Бізге мирас етілген.

Сүті айналар шын емге,
Кәдеге асар жүні елде.
Майда жібек түбіті
Көрік берген кілемге.

Пайғамбарлар көлігі-
Сапарға алыс баратын.
Шаруаның серігі –
Отын-суға салатын.

Қара тастан жаралған.
Күшті хайуан бұл аса.
Алам деп өшін адамнан
Тұяғын төсер құласа.

Шайтанның еріп сөзіне
Құйрығына жасырды.
Қарғыс жүктеп өзіне.
Арамдығы ашылды.

Шынайы дос саналған,
Серігіне баланған.
Әпсанада Адамның
Кіндігінен жаралған.

Үй күзетіп, мал бағар,
Итіңді ерт те, аңға бар.
Сенімді, адал парқына
Талай кісі таңданар.

Күшікке құмар бөбек көп,
Жетектейді өбектеп.
Аш қалдырмай, ас құйсаң,
Құт құйылар шелектеп.

Жануар ол сүйікті,
Нұхтың алған батасын.
Құласа да биіктен
Тигізбейді жотасын.

Тазалықты ұстанған,
Жуынады асықпай.
Үйді қорып тышқаннан
Жүреді ылғи ашықпай.

Кемесінде пайғамбар,
Итті аңдып торыпты.
Оның мінін жайып бар
Содан араз болыпты.

Кім білмейді тауықты,
Адамнан пана тауыпты.
Сорпасы дертке шипа боп
Сырқат жандар сауықты.

Бар құстан асқан тағаты,
Қиссада оның бар аты.
Нұх жасаған кемеде
Қалып қойған қанаты.

Досым деп ойлап қарғаны,
Кепілдік болып қалғаны,

Жемін теріп, үнемі
Көл жағалап жүреді.
Қызыл бауыр,
Тік сирақ

Бұл құсты кім біледі?...
Бір аяқпен тұрып та,
Демалады ол ымыртта.
Бір қызығы:

Қоразы
Басады екен жұмыртқа!

Әбжыланнан құтқарып,
Адаммен дос болыпты.
Қанатына құт дарып,
Шаңырағына қоныпты.

Жылан тістеп алған соң,
Айыр құйрық атанған.
Көзінің жасы тамған соң,
Ыбырайымнан бата алған.

Өзі – адамның жан досы,
Құрметтісі болды елдің.
Сөзді ұғып сен де осы
Ұясын бұзба, жем бергін.

Адастырмай кемені,
Қатерден аман өткізген.
Нұқхқа тиіп көмегі
Қазығұртқа жеткізген.

Риза болып пайғамбар,
Оған бата беріпті.
Түнде қанат жайғанда ол
Көзі өткір көріпті.

Қауырсыны киеді,
Бәлекеттен қағады.
Барлық халық сүйеді
Босағаға тағады.

Әуелде түсі ақ болған,
Кір күнәдан пәк болған.
Топан судың кезінде
Тайған екен хақ жолдан.

Нұхтың сөзін ұмытқан,
Шіріген етке құныққан.
Ақтүсінен өң кетіп,
Өлексеге былыққан.

Уәдесінен тайынған,
Жан иманы шайылған.
Сосын оны Құдайым
Бар киеден айырған.

Құлпырып ғажап жайнайды,
Тауыс құс жазса қанатын.
Сахарда тұрып сайрайды.
Білдіріп Хаққа тағатын.

Сөзіне сенсек әпсана,
Азғырып шайтан аяры.
Қылып, күнә, масқара
Қарайып кеткен аяғы.

Болып содан бағы кем,
Өзгерткен оның келбетін.
Жыланмен және Адаммен
Мекендер мәңгі жер бетін.

Көзбен бағып бір гүлді,
Көмейге сап мың жырды.
Таңсәріде сайрайтын
Кім танымас бұлбұлды?

Тамылжытар түн қатып,
Жұртты әуенге жырғатып.
Ғашық жан көп, ал оған-
Гүл ашылса – шын бақыт.

Бұлбұл тыным таппайды,
Шырқамай таңы атпайды.
Жан бітіріп әлемге
Жаратқанды мақтайды.

Қорғап алғаш Адамды,
Қолғанаты болған құс.
Тамсандырған ғаламды
Тұла бойы толған күш.

Аңыздарда жазылды,
Қыран құстың бар сыры.
Үйрек ұстап, қаз ілді.
Қуантып сан аңшыны.

Көк аспанда самғайды,
Жердің беті тар келіп.
Барша арманды жалғайды.
Байрағыма сән беріп.

«Болса егер де ақылың,
Аққуды сен атпағын», –
деген ата нақылын
Жастайымнан жаттадым.

Аққу – құс қой киеді,
Айдын көлді сүйеді.
Сыңары үшін шаттанып,
Сыңары үшін күйеді.

Аққу жайлы шанақтан,
Ән мен күйлер бар аққан.
Мың қасиет, сұлу саз
Дарытты оған Жаратқан.

Құс болғанмен құртымдай,
Күні-түні бір тынбай.
Ұя жасар тоғайда
Мақта, шөптен құрқылтай.

Тал мен таудың қиясын,
Таңдап, ілер ұясын,
Тоқығандай қас шебер
Құсқа қалай қиясың?

Қап-қара боп табаны,
Жүгіруге көндіккен.
Құстай-ақ бір жаралы,
Ұша алмайды ол тіптен.

Қойылған деп дәл аты
Жұрт таң қалып қарайды.
Жүгіргенде қанаты
Өзін-өзі сабайды!

Пайдасы шексіз балының,
Шипасы адам тәнінің.
Гүлден гүлге қонақтап,
Нәрін алар бәрінің.

Басқа жерге құймайды,
Омартаға жинайды.
Бағып-қаққан балаға
Шын көңілмен сыйлайды.

Хикаядан білінген,
Құрт түсіп Аюп тілінен,
Шомылып жұмақ суына
Ара боп қолға ілінген.

Аюпқа Алла бір күні,
«Жіберем», – деді сынағын.
«Сабыр қып көрсет үлгіні,
Құрттарға төзіп, шыдағын».

Құлшылық қой деп өтеуі,
Дұға мен болды тілекте.
Құрттардың қалды екеуі
Тілінде және жүректе.

Аюптың тілін тескен кеп,
Құрттан бір сүлік жаралған.
Құйқаны талай тесті емдеп,
Соратыны арам қан.

Айтады жұрт батыл деп,
Еңбек етіп, жол шеккен.
Сүлейменге ақыл көп,
Үйретіп, жөн көрсеткен.

Құйтақандай данышпан,
Бірінші енген кемеге.
Қанағат пен бар ұстам
Жиған титтей денеге.

Жазық жерге илеуін,
Салып, бәрі қорғайды.
Сұрап оған тимеуін
Өтінішін жолдайды.

Сыбдыр шықса тосыннан,
Қоян қатты шошынған.
Жаралып судан жүрегі
Қорқақтығы осыдан.

Бауырын тастан алыпты,
Мейірімсіз боп қалыпты.
Көжектен безіп, басына
Жетімдік күйді салыпты.

Қорыққан қатты анасы,
Үрейдленіп санасы.
Емеді екен анасын
Өзге қоян баласы.

Тышқан тескен кемені,
Денесімен бекітті.
Еңбектің деп төлемі
Қанды қиял етіпті.

Адамды шағып сар маса,
Жыланға қарай ұшыпты.
Қарлығаш та жармаса
Соңына оның түсіпті.

Сөзін ұқпай масаның,
Бұйырғанға көнді де.
Бақа болды асы оның.
Қолы жетпей дәмдіге.

Үйге кірген жыланға,
Шығарады ақ құйып.
Ой түй-дағы мұны аңда
Берер дәулет, бақты үйіп.

Қызықты аты бар оның,
Дейді бәрі «қорбаңбай».
Ұясынан араның
Кеткен емес олжа алмай.

Қыста көрпе жамылып,
Кетер ұзақ ұйқыға.
Көктемде еттен арылып,
Қалар жүдеп сиқы да.

Ұқсастығы ешқандай,
Болмаса да тұрқының.
Мүйізтұмсық кез таңдай
Туысы екен жылқының.

Шалқар көлді, қамысты,
Мекен етер «сәйгүлік»
Қаламайды алысты
Жетпегесін жай жүріп.

Түнде көп көрінер,
Түсіп ап жолыңа.
Қорегін кемірер,
Қысып ап «қолына».

Мен мұны қызықтап,
Бір сәтке ойланам:
Сияқты ол музыкант
Сыбызғы ойнаған!..

Жейсің үйде ас таңдап,
Бұлне деген еркелік?!
Жамыласың сасқанда-ақ
Өз инеңді, көрпе ғып.

Көрсем сені (бұл – шыным),
Таңданып мен қараймын:
Аумайды екен тұмсығың
Тұмсығынан торайдың!..

Құрттың іздеп түр-түрін,
Таппайды ол бір тыным.
Күн ұзаққа тұмсығын
Аямайды шіркінің.

Жандай-ақ ол кінәлі
Жақын келсең, бұғады.
Бейне орманда морземен
Хабар беріп тұрады.

Шыбын
Кір қоқыста мекені,
Тәтті көрсе, тамсанып,
Өмір бойы өтеді

Ызың-ызың ән салып.
Ұстап алып бүгін бір,
«Құпиясын» байқадым:
Барлық әнді

Шыбынның
Қанаты екен айтатын.

Таңдай қағып тақылдап,
Ауыз жаппас құрбақа.
Текеге ұқсап бақылдап,
Көңілденер күн бата.

Отырғандай кекіріп,
Бүлкілдейді тамағы.
Доп сияқты секіріп,
Шалшықта асыр салады.

Сауысқан
Ала қанат сауысқан,
Құртты көрсе жабысқан.
Бір томардан томарға

Бері ұшқан да, әрі ұшқан.
Құртты шоқып тауысқан
Санитар бұл сауысқан.

Құмырсқалар илеуі-
Құмырсқаның үйдері.
Бір тілек, бір ниетте
Барлық тұрғын үйдегі.

Елгезектер бұйығып,
Ерінуді білмейді:
Илеуіне жұмылып,
Инелікті сүйрейді.

Құмырсқалар тамағын
Еңбекпенен табады.
Өзін қорғай алады –
Шамдандырсаң шағады.

Тіл ғылымында заттар мен құбылыстың сипатын деректі және дерексіз деп
жіктейді. Көзбен көріп, қолмен ұстауға
келетін, айналадағы барлық нәрселер,
мәселен, үй, ағаш, жылқы, көл, орман,

тау-тас, бағана, адамдар, т.б. деректі
заттарға жатады.

Жарлық беріп Құдайым,
Шуақ шашып аспаннан, «Көтер», – деді, – «көкке оны».
Шықса әлемге сән боп күн. Ашу қысып шырайын
Тіршілігі басталған.

Жан-жануар, жәндіктің.
Тым қызарып кеткені.

«Мені тәңір санар кеп,
Көп жұрт содан адасар.
Шықпағаным жарар», – деп,
Періштемен таласар.

Сәулесін шашып жарқырай,
Сән берер жердің өңіне.
Жан-жағы толған гүл.
Бар-дағы таңдай ғой.

Орақтай болып иіліп, Емен
Табақтай болып толады.
Ай шықса жаңа сүйініп,
Қуаным атам қалады.

Қайыспас ауырға,
Майыспас дауылға.

Жед менен жауында.
Қайратты еменнен,
«Ескі айда бізді есірке». Қамқорлық көрем мен.
Құс, тиін теріп жеп,

Жұлдыз Жаңғаққа кенелген.
Жымыңдар жұлдыз көктегі Арша
Інжу мен маржан, жақұттай.
Қисапсыз неткен мол, тегі,

Достары көп бақытты Ай!
Шыршадан бір аумайды,
Жасыл түсті жейдесі.
Орман, тау мен баурайды

Сүмбіле, Үркер, Қамбар да.
Жолаушы түнде жол таңдар Киесін біл, ұғып та,
Темірқазықты ап бағдарға. Береке кеп, бақ тисін.
Шын ер болсаң,

Жұлдыздар шамдай жанбаса, Ұмытпа.
Жетпейді-ау жалғыз нұры айдың.
«Тисін», – деп, – «пайдаң жанға аса»
Жаратқаны Құдайдың.

Аршаның сол тәтті исін!
Шырша
Жаудан қорғап шыршалар, Жаңа жылды шыршамен,
Тұр-ау тау мен қырқаны. Барлық бала қарсы алар.

Жасыа сауыт құрсанар. Әнмен жолдап мың сәлем.
Жебедей ғой қылқаны. Жырмен жұртқа жар салар.
Торсығынан Ескендір, Жас бұтасын үйге ексең,
Тіршілік су таралған. Күтіп-баптап қарарсың.

Шыршадағы өскен бүр Қаталатып күйретсең,
Тамшысынан нәр алған. Обалына қаларсың.

бастайды.
Анажан Маған туыс
Ақ сүтін баладан Әлемдегі бар адам.
Аямас- балажан. Бір атадан тараған,

Ардақтап сүйеміз, Туған асыл анадан
Аман бол, анажан Маған туыс әр адам.
Ана- біздің күніміз, Біз әдепті баламыз
Ананың біз гүліміз.

Ұландарды қуантып, Ана тілін аламыз,
Ұзақ өмір сүріңіз. Әке тілін аламыз,
Оқып, өсер санамыз,
Біз – әдепті баламыз.

Қызыл, жасыд, көк...
Түрлі түстер көп.
Аппақ түсім – сүт,
Бозғылт түсім – бұлт.

Жасыл бояу – шөп,
Сары бояу – сөк.
Қара түсім – қас,
Сұрғылт түсім – тас.

Көкшіл бояу – су,
Көгілдір бояу – ту.
Кімге не жарасады?

Бал тамған бармағынан!
Шіркін-ай, биші болсам,
Шығып бір арманымнан!
Шіркін-ай, әнші болсам,

Кәдімгі күміс таңдай!
Шіркін-ай, батыр болсам,
Айбаты арыстандай!
Шіркін-ай, ғалым болсам,

Тілдескен даналықпен!
Әлемге мәлім болсам,
Ашқан көп жаңалықпен!

Бір ұшқын сезіп пе ең сен?!
Алдымен
Білім деген
Бәйгеден озып келсең.

Актердің де,
Ақынның да
Жанына ғылым қорек.
Бүгінде Батырдың да

Өзіне білім керек.
Оқудың озатына
Арман датаяу болар.
Білімнің боз атына

Үш көзді дәу – қырағы
Жолторапта тұрады.
Ашса кезек үш көзін,
Айтты деп ұқ үш сөзін:

Тоқта!
Сақтан!
Жол ашық!
Жүрме жолға таласып!

Қызыл көзін ашқанда,
Сынық сүйем баспа алға!
Сары көзін ашқанда,
Қарап қалма аспанға!

Жасыл көзін ашқанда,
Жүре бергін жасқанба!

Өз орынын ұмытыпты,
Осыдан не ұтыпты?
Камбаланың көздері
Төбесіне бітіпті.

Өз орынын ұмытыпты,
Осыдан не ұтыпты?
Кейбір аңның мүйізі
Тұмсығына бітіпті.

Өз орынын ұмытыпты,
Осыдан не ұтыпты?
Кей балықтың тістері
Таңдайына бітіпті.

Өз орынын ұмытыпты,
Осыдан не ұтыпты?
Шегірткенің құлағы
Сирағына бітіпті.

Көңіліңе қонбаса,
Біраз нәрсе далбаса!
Қайтер едің
Ақылың

Жақсылықты сүрлеме!
Ақ көңілді кір деме!
Сұрау деген
Біреуден

Алу емес бірдеңе!
Келісті сөз құрасаң,
Теріс сөзді бұра сал!
Айыбы жоқ

Аанадан
Ақыл-кеңес сұрасаң.
Өмір өзі мың сабақ,
Өтеміз біз күн санап.

Аурулардың хал-күйін
Сұрап қайтсаң,
Ол- сауап!
Жатсырама жалғызды.

Жібіте біл тоң-мұзды.
Сұрай алсаң сүйінші,
Қуантқаның ол бізді.
Жығыл!

Құда!
Не сүрін!
Тимесін тек кесірің.
Айыбы жоқ

Басқадан
Сұрай білсең кешірім!

Ұстап болмас ноқтамен,
Түсінбеймін допқа мен.
Өз-өзінен тырсиып,
Алаңға әрең жүр сиып.

Нан піскендей төсіне,
Шіренеді несіне?
Түйе де емес,
Бие емес.

Өз-өзіне ие емес!
Парижіңе,
Пенджабқа...
Қайда тепсең – сол жаққа!

Анголада,
Алжирде,
Қайда қалса – сол жерде!
Қуанады тепкенге,

Іші мықтап кепкенге!
Мақтағандар мақтасын,
Доп болғаннан сақтасын!

Ақылыма иемін,
Тәртіпті мен сүйемін.
Ыстық күні
Тастамай

Тақиямды киемін!
Ақылыма иемін,
Тәртіпті мен сүйемін.
Молда құран оқыса,

Тақиямды киемін!
Ақылыма иемін,
Тәртіпті мен сүйемін.
Тақиямды қолыма ап,

Кәріні ақымақ
Етем деме.
Бәрін аттап,
Өтем деме.

Батылсынып,
Қопаңдама.
Батырсынып,
Қақаңдама!

«Нәрсіз!» – дер ме,
Ел бекерге?!
Әлсіздерге
Қол көтерме!

Табыс басқа,
Кәсіп басқа.
Бостан-босқа
Асып-таспа!

Жан баққандар
Жалбақтасын.
Сен мақтанба,
Ел мақтасын!

Байлаулы тұр қой әне,
Қазір оны сояды.
Бар дәмдіні
Қонақтың

Алдына әкеп қояды.
Ең құрметті төр еді,
Басты соған береді.
Милы бастың жанына

Майлы жамбас ереді.
Содан кейін жіліктер...

Сұңқар болғым келеді.
Бір бәйгеден қалмаған
Тұлпар болғым келеді!
Тәрізді ұзын бөрене

Балық болғым келеді.
Кит секілді керемет
Алып болғым келеді!
Дүниенің көркіне

Негіз болғым келеді.
Кімге нені? Күндіз – түні мөңкіген
Біліп көр! Теңіз болғым келеді!
Беломыртқа – жұмсақ жер,

Жездеме төс береді,
Күйеуі деп осы үйдің.
Кімге несі тиесі?
Білу керек жүйесін.

Құйымшақ та ақыры
Табады өз иесін.
Бітер солай сүйегің,
Қышымасын иегің.

Бізге тисе, бауырым,
Құлақ қана тиеді!
Қонақ, сірә, ұнатты,
Қарындасым тіл апты.

Неге өздері жемейді,
Дәмді болса,
Құлақты?!

Боранда,
Дауылда
Қалада,
Ауылда

Құдайы қонақты
Қиналмай қабылда!
Жоғалсын шұбар мұң.
Шыдарсың,

Шыдармын.
Өзбекті қабылдап,
Төріңе шығарғын!
Ұлындай бір қыздың

Құшақтап қырғызды,
Атынан түсіріп,
Үйіңе кіргізгін!
Сипа да сауырын,

Сой малдың тәуірін.
Өкпелеп жүрмесін
Түрікмен бауырың!
Бәріне, толайым

Мен куә болайын!
Бар әлі татарың,
Бар әлі ноғайың!
Егін ек, мал бағып,

Көңілге алмағын.
Бар әлі, қарағым,
Қарақалпағың!
Бір ойға батамын,

Дұға оқып жатамын.
Түркілер –
Бұтағы
Бәрі бір атаның!

Достарыңа қолың бер,
Үлкендерге жолың бер.
Сұрап жатса тиын бер,
Лайықты сыйын бер.

Асу-асу белесте
Ақылың бер,
Кеңес бер.
Көзі түскен затын бер,

Астыңдағы атың бер!
Жақсылықты көре біл,
Берер жерде бере біл!
Әрлі-берлі жүргенде

Сен өзің де құр келме!
Ертіп үйге дос әкел,
Мұғалімнен «Бес» әкел!
Сотқарды сүйер кім?

дейді,
Неге жөнге көнбейді?

Содан дөкір сөйлейді.
Сотқарды ешкім сүймейді.

Мынау Нүсіп нас екен,
Тіс ысқышпен қас екен.
Ұрты содан ісіпті,
Тісі шіріп түсіпті.

Енді тісім ауырса,
Еске аламын Нүсіпті.
«Жеті қазына» Күректің жыры
«Білімнің көбі, азы да- Кіп-кішкентай күрекпін.

Бірінші басты қазына. Күнде саған керекпін.
Еңбектің өнер – қазығы- Күре қарын ауланың,
Екінші өмір азығы. Қопсыт түбін теректің...
Үдеген өсіп, біліммен: Еңбек сүйгіш күрекпін,

Үшінші азық- тіліңнен. Елгезекке керекпін.
Төркіні нанның түйірден:
Төртінші байлық – диірмен. Қол
Белгілі досқа, жауға да:

Бесінші байлық – саудада. Қолың сенің жаралған
Абырой берсе жұмысың, Жақсылықты жинауға.
Алтыншы байлық – тұрмысың. Аямай дос-жараннан
Жем табар төбет, тазы да: Өз барыңды сыйлауға.

Жетінші – ит те қазына», –
Деп, атам сөзін «баптады», Ен далаға – тың жерге
Өсиет сөзін жаттадым. Иен жеміс егуге.
Елге келіп тигенде

Көне ықылым заманнан
Киелі аспап саналған.
Құрманғазымен бірге
Түрмеге де қамалған.

Халқы барда тозбаған,
Қайғы-шерді қозғаған.
Аққу сынды сұңқылдап,
Бозінген боп боздаған.

Сарқылғанда тойда өлең,
Сырлы күйге жол берем.
Хан алдында қаһарлы,
Тілден бұрын сөйлеген.

Басып дұшпан желігін,
Жырла, көтер ел үнін,
Қара шанақ домбырам,
Күмбірдей бер, серігім.

Еске сақта, балдырған,
Сабақ болар саған бұл.
Ұрпағына қалдырған
Мұрасы осы бабамның.

Тыңда шаттық, мұң тілін,
Шыққаныңша құмардан.
Жал, құйрығы жылқының
Қобыз даусын шығарған.

Қыз ән салған сияқты,
Қызғалдақты қыр жақтан.
Садақ пішін, қияқты,
Шежіре ғой бұл жатқан.

Ұлды ғалым ғой бабам,
Ой теңізге бойлаған.
Жабыққанда шертерді
Әл-Фараби ойнаған.

Жоо ешкімнің таласы,
Түріне аңдап қарашы...
Примасы орыстың
Шертерімнің ағасы.

Тұрқы қысқа қарыстан,
Кесіп қурай, қамыстан.
Жасап алған аспабым
Үні естілмес алыстан.

Оны ойнап күнде еппен,
Маған атам үйреткен.
Арыстанды ол ұйықтатып,
Сарүйекті билеткен.

Сазды әуен ұсынар,
Сырты – жұқа, іші- тар.
Нәзік осы аспаптың,
Құдіретті күші бар!

Бұйда – түйе шылбыры,
Білмейді екен кім мұны?!
Түйе мінген бұйдасын
Шұбатпасын, жинасын.

Тұсау – қайыс қос балақ,
Қос тұзақты қосқан-ақ!
Тұсап қойсақ тұсаумен,
Ұзамайды қостан ат.

Шідер – қайыс үш балақ,
Ұштастырған үш тарап.
Үш аяқтан шырмасан,
Атың қайдан қыр асар?!

Ала қашып жүрмесін
Мінген тұлпар біз күнде
Өмір бәйге, күнде сын:
Ие болғын тізгінге!

Бұзау, өгіз, сиырға
Басжіп тағу қиын ба?!
Бұзау болма қиында,
Өгіз болма жиында.

Құлақтан басып күреңді,
Кигізер әкеп жүгенді.
Ауыздықтайды асауды
Шабандоз жігіт жігерді.

Ноқта не зат?
Ауыздықсыз жүген де,
Ноқталы бас – кіріптар.
Ноқта салмай бойындағы жігерге,

Жүген-ноқта сулығына тағылған
Шылбыр-қайысне қыларқан білгейсің.
Жәрдем күтіп досың жүрсе жаныңда,
Әр қашанда шылбыр ұшын бергейсің.

Суретін мен бір адамның,
Салайын деп қалам алдым.
Дөңгелетіп басын салдым,
Екі сызып қасын салдым.

Міне, мынау мұрын болды,
Құлақ одан бұрын болды.
Аузын сап ем жаңа енді,
Күлімсіреп шыға келді.

Ең соңынан көзін болдым,
Айнымаған өзім болдым.

Күн шығып, таң атады,
Кешке шаршап батады.
Жым-жырт болып кең дала,
Ел орнына жатады.

Ой, балалар, балалар,
Кімдер ойлап таба алар?
Кімдер қалай ұйықтайды?
Кімдер қалай демалар?

Талай көрдің Торғайды,
Жерге түнде қонбайды.
Түнемесе бұтаға,
Ұйқысы оның қанбайды.

Сәнді Тоты балбырап,
Қалғып кетсе ол бірақ.
Құламайды бұтақтан,
Тұрады тек салбырап.

Тағы қызық көп бұдан,
Серпілмесе көк тұман.
Бір аяғын көтеріп,
Ұйықтайды екен Көкқұтан.

Ерте тұрып жиынып,
Суға барсаң киініп,
Аққу көлде мүлгиді,
Аппақ мойны иіліп.

Үкі десе көптен біз,
Үйренісіп кеткенбіз.
Олтүнімен аң аулап,
Демалады тек күндіз.

Білесің ғой басқаң да,
Қыраннан құс асқан ба?!
Көз шырымын алады,
Қалқып жүріп аспанда.

Аауылыңнан ықпайды,
Толқыныңнан бұқпайды.
Теңізде өскен Шағала,
Толқындарда ұйықтайды.

Қораз құмар мақтанға,
Қалғиды күн батқанда.
Ерте оянар шақырып,
Бозарып таң атқанда.

Көп жерлерге бар мейлі,
Әраң ұйықтар әр қилы.
Ұзын тұмсық Пілдер де,
Тік тұрып-ақ қалғиды.

Ұли бастап боран да,
Күн суытса табанда,
Қоңыр Аю қыс бойы,
Ұйықтап шығар апанда.

Түлен суға берік-ақ,
Маңайын бір көріп ап,
Қандырады ұйқысын,
Батып-шығып жүріп-ақ.

Қоян ұзап шықпайды,
Топ жыңғылды ықтайды,
Таң атқанша қозғалмай,
Көзін ашып ұйықтайды.

Бөпем түк те ұқпайды,
Бір жыласа мықтайды.
«Әлдилетіп» тербетсем,
Әдемі бір ұйықтайды.

Сары үкім-ау; сары үкім,
Шақырсам кел, дәрі үкім.
Бойына кие дарыған,
Бөркіне баланың,

Қауырсының қастерлеп,
Киелі деп қадаған.
Сары үкім-ау, сары үкім
Күндіз ұшпай, түн ұшқан.

Күндіз көрмей, түн көрген
Бадырайған көзіңнің,
Мұндай сырын кім білген.
Нұх пайғамбар кемесін,

Адасқанда жолға сап,
Қазығұртқа шөктіріп
Адастырмай әкелген.
Қасиетің осында,

Сақтайсың сен бәледен.
Сары үкім-ау; сары үкім,
Дертке шипа дәрі үкім.
Қасиетті сары үкім

Өлтірсе күнә болатын,
Төрт құстың бірі сен үкім.

Жапалақ-ау, жапалақ,
Тышқан қуған сапалақ.
Жылп етіп көктен түскенде,
Тарымды кетпе сабалап.

Егінге кетпе, тапалап,
Жапалақ-ау, жапалақ,
Жар басында ұшады,
Сап-сары болып далпылдап,

Атам қазақ айтады,
«Жапалақ құс мақтанса,
Жардан тышқан алдым дер,
Жаман адам мақтанса,

Жақсы аяғын шалдым» – дер.
Ау; балалар, балалар,
Жапалақтай жалпылдап,
Жар басында қалмаңдар,

Жақсы достың мақтанып
Жағасынан алмаңдар
Аяғынан шалмаңдар.

Кезқұйрық-ау; кезқұйрық,
Қанатын жайған кез қылып,
Өреге жайған жас құртты
Піп қашқан кезқұйрық.

Балапанын тауықтың,
Сары ауызын ақ қаздың,
Көжегін де қоянның,
Пе қашқан кезқұйрық.

Қанатын керіп көкке ұшқан,
Аңдығаны сар тышқан,
Жемін аңдып күн бойы,
Талмай ұшқан кезқұйрық.

Қанаты кездей болған соң,
Құйрығы кездей толған соң,
Атыңды сенің қойыпты,
Кездей боп ұшқан кезқұйрық.

Кезқұйрық ұшса аспандап,
Күн жауады деп білген.
Кезқұйрық ұшса бауырлап,
Боран соғар деп білген.

Кезқұйрықтың ұрлығын
Атам қазақ көп көрген.
Қолы сұғанақ баланы,
«Кезқұйрығым» – деп білген.

Піштәк, піштәк, бүркітім,
Көкке ұшқанда дүркіреп,
Талай аңды үркіттің,
Көк аспанда шарықтап,

Қанатың талмас қалықтап,
Найзағайдай тілгенде
Аспан сәні сен едің,
Аңға түссең сорғалап

Қызығыңа кенелдім.
Ау, бүркітім, бүркітім,
Шаңқылдап ұшсаң аспанда,
Үрейін алдың көкжалдың,

Томағаңды тартқанда,
Жанын алдың көкжалдың,
Тырнақтарың сояудай,
Қанатың қоңыр бояудай,

Көзің өткір дүрбідей,
Шеңгелің қатты түрпідей.
Уа, саңқ еткен бүркітім,
Тау-тастағы аңдардың,

Үрейін алдың үркіттің.
Қыранды ұшпай таныған.
Атам қазақ сені де,
Қолына бағып қондырған,

О,бүркітім, бүркітім,
Сай-салада аңдардың
Бірін де қоймай үркіттің.
Тірнектен өсіп үлкейдің,

Баршынға да айналдың,
Томағаға байландың,
«Қана» болып қартайып,
Жемге ғана айналдың.

Қырға қыста қар түссе,
Қан сонарға сайлармын.

Ау; бұлбұлым, бұлбұлым,
Даусыңмен мың сан құбылдың.
Әнші құсым дүлділім,
Мың күнге тең бір күнім.

Көк жайлауда шырақшы,
Есіме түссін дүлдүлім.
Бұлбұл құстай сайраған
Қарақат көзі жайнаған,

Әнші сұлу аруды,
Дер едім ғой бұлбұлым.
Таңдайынан бал тамған,
Тілінен тәтті май тамған,

Шешендерді айтушы ек
Шежіре менің бұлбұлым.
Ау; бұлбұл құс, бұлбұл құс,
Көк аспанда сайрап ұш,

Бұл әлемде әншіден
Саған жетер жоқ бір құс.

Көк, көк, көгершін,
Көгершін келер жем үшін.
Құрық-құрық деп шақырса,
Не айтады біз үшін.

Ау; балалар, балалар,
Мұны да білген даналар,
Бейбітшілік құсы екен,
Көгершін деген киелі.

Атамыз Адам ұрпағы,
Дейді аңызда иелі.
Ау; балалар, балалар,
Көгершінге жем берсін,

Жем жесін де семірсін,
Сүйтіп қолға үйренсін.
Бұл есті құс тіл алғыш,
Үйренген соң білерсің.

Құзғын, құзғын, құрқылдақ,
Құйрық жағы шылқылдақ,
Қырдан қызыл көрінсе,
Құзғын ұшар құрқылдап,

Өлексе жеп асаған.
Сонда да мың жас жасаған,
Зұлқарнайын патшаның,
«Өлмес суын» ішіп ап,

Мың жасты содан жасаған.
Қансоқта жеп таласып,
Мойнында қылтан қалмаған.
Жан-жағын түгел жалмаған,

Сонда да сенің бойыңнан,
Жамандық әдет қалмаған.
Басқа құсқа жанасып,
Жақсы тәлім алмаған,

Таласудан жемтікке,
Алдына қара салмаған,
Өмір бойы талмаған.
«Құзғын ба едің» – деп атам,

Тегіннен-тегін айтпаған,
Құзғын болар кімде-кім,
Жаман ниет сақтаған.

Жау, жау жаңбыр, жау жаңбыр,
Жердің жүзі бір жаңғыр,
Бұлақ суы мол болсын,
Өсімдіктер көгерсін.

Шөп көгерсін, көк өнсін,
Ағынан бер ақ жаңбыр,
Бағынан бер қақ жаңбыр,
Шелектеп кеп, төк жаңбыр,

Жеріме иіп, сеп жаңбыр.
Күркіреген бурадай,
Бура бұлт кеп, төк жаңбыр,
Кісінеген айғырдай,

Айғыр бұлт кеп, төк жаңбыр.
Мөңіреген сиырдай,
Сиыр бұлт кеп, төк жаңбыр.
Бақылдаған текедей,

Теке бұлт кеп, төк жаңбыр.
Маңыраған қошқардай,
Қойдым бұлт кеп, төк жаңбыр.
Жаңбыр, жаңбыр, жау жаңбыр,

Көк көнекке биеңді,
Иітіп кеп сау жаңбыр.
Бие бұлт кеп, жеріме,
Бидайыма жау жаңбыр.

Омырауыңды иітіп,
Жеріме төк, көп жаңбыр.
Көкала бұлттың көбесі,
Сөгіліп кеп, төк жаңбыр.

Қабырғалы қара бұлт,
Қайысып кеп, төк жаңбыр.
Найзалы бұлт көмейі,
Бүлкілдеп кеп, төк жаңбыр.

Тарғыл бұлттың танауы,
Желпілдеп кеп, төк жаңбыр.
Көк аспанда найзағай,
Жарқылдап кеп, төк жаңбыр.

Желкілдеген желектей,
Желкілдеп кеп, төк жаңбыр.
Көз жасындай мөлдіреп,
Мөлтілдетіп, төк жаңбыр.

Зарықтырмай елімді,
Тарықтырмай елімді,
Күркіреп кеп найзағай,
Алас атып төк жаңбыр.

Егінің өссін дәмденіп,
Жерім қалсын сәнденіп.
Жердің миын шығарып,
Ақ жаулықты ақ жаңбыр,

Мама бұлтты төк жаңбыр.
Жердің иі бір қансын,
Елдің бағы бір жансын.
Жау, жау, жау жаңбыр,

Сай-саладан шелектеп,
Нөсерлетіп жау жаңбыр.
Кел, кел, кел бұлт.
Жел айдаған сұр бұлт.

Боран айдар қара бұлт.
Ат басындай ақ бұлт.
Қой басындай көк бұлт.
Мамық сынды мата бұлт,

Доп-домалақ малта бұлт,
Сабы қара балта бұлт,
Қаз бауырлы қаңыр бұлт,
Жаумай өтер томырық бұлт.

Жай ғана келген жаңқа бұлт,
Қамықтырмас қамқа бұлт.
Түнеріп келер түтін бұлт,
Жарылмай келер бүтін бұлт.

Өркештеп келер үйме бұлт,
Үзіліп келер түйме бұлт.
Сүзіліп келер шарпы бұлт,
Айналып келер шарғы бұлт.

Қуланып келер құлын бұлт,
Бұлданып келер құлпы бұлт.
Қожырайып келер қошқар бұлт.
Төгіліп келер төкпе бұлт,

Шөгіп бір кетер шөкпе бұлт.
Тауды жабар тау бұлт,
Бөлек келер бау бұлт.
Бұлданып келер бура бұлт,

Түтіліп келер шуда бұлт.
Тайланып келер тай бұлт,
Дөңгелеп келер ай бұлт.
Аспанды жабар бай бұлт,

Белгісіз келер қай бұлт.
Шашылып келер тары бұлт,
Аспанды жабар бәрі бұлт.
Томпиып келер қозы бұлт,

Буланып келер бозы бұлт.
Жарқырап келер күміс бұлт,
Еңкейіп келер күдіс бұлт.

Жарқылдап кедер жай бұлт,
Қайырлы жерге бай бұлт.
Оранып келер шәлі бұлт,
Аспан сәні, мәні бұлт.

Ақ сақалы желкілдеп,
Ақ самайы желпілдеп,
Тағы келер ата бұлт,
Артынан келер ана бұлт,

Еріп келер бала бұлт.
Күн ойнатар қызыл бұлт,
Күн батарда қызғылт бұлт.
Ұялып келер қыз бұлт,

Суығы бар сыз бұлт,
Тамшысы бар біз бұлт.
Қалқан құлақ қоян бұлт,
Өзі үлкен жоян бұлт.

Қанаты қатты бүркіт бұлт,
Сел боп елді үркіт бұлт.
Керіліп келер марал бұлт,
Ортасы ашық арал бұлт.

Тарамдап келер тарғыл бұлт,
Жаумай өтсең арыл бұлт.
Үрей салар үйір бұлт,
Бүрісіп келер бүйі бұлт.

Текке келмес теке бұлт,
Бөлек-бөлек жеке бұлт.
Кісінеп келер айғыр бұлт,
Арт жағы жырық айыр бұлт.

Бұрқырап келер бұқа бұлт,
Қалың басты жұқа бұлт.
Қожырап келер қошқар бұлт,
Саулыққа да ұқсар бұлт,

Бақырып келер лақ бұлт,
Жерге құяр бұлақ бұлт,
Айбынды арыстан бұлт,
Бақырып жетер алыстан бұлт,

Тымырсық болар тымақ бұлт,
Етегі қысқа шұнақ бұлт.
Егіліп келер егеу бұлт,
Жаумай өтпес бебеу бұлт.

Айдай аппақ ақ бұлт,
Жаумаса да бақ бұлт.
Сіркіреп жауар сірге бұлт,
Тез тамшылар ерке бұлт,

Бұлт бастайды серке бұлт.
Қойны терең қара бұлт,
Жыртық-жыртық жара бұлт.
Екі емшекті бие бұлт,

Төрт емшекті түйе бұлт,
Жауса егер кие бұлт.
Тайраңдаған тайлақ бұлт,
Аспанды жабар аймақ бұлт.

Қыз ерінді қаймақ бұлт,
Жаумай өтер жайдақ бұлт.
Торланып келер тормал бұлт,
Жер ырысы қормал бұлт.

Қарны қабақ шардақ бұлт,
Тесік-тесік шарбақ бұлт.
Ай тәрізді қабақ бұлт,
Дөңгеленер табақ бұлт.

Үлпілдеген үкі бұлт,
Жауар-жаумас түлкі бұлт.
Жарбияр үлкен жар бұлт,
Екі жағы тар бұлт.

Аппақ қана айран бұлт,
Қарап қалшы қайран бұлт.
Қаптаған қалың орман бұлт,
Жауып кетсе ойран бұлт.

Көкекте келер көктем бұлт,
Жерге жақын өктем бұлт.
Көз көрмейтін соқыр бұлт,
Басы жалтыр тақыр бұлт.

Тау айналар тағы бұлт,
Жерде қалар табы бұлт.
Тебінгіді титтей бұлт.
Шұбалтып өтер шұбар бұлт.

Анда-мұнда көрінер,
Жауыны жоқ тебен бұлт.
Дөңгелек-дөңгелек теңге бұлт,
Көйлегі ұзын жеңге бұлт.

Қоғалы көлдер қуарды,
Құба жондар шөлдеді,
Молдан-молдан жауын бер,
Молдекең сенен тіледі.

Жақын досым ақ бұлт,
Иесі Тәңір көк бұлт.
Омыраудай соқ бұлт,
Найзағайлы шоқ бұлт,

Ескек желді сұр бұлт,
Тамам елдің көз жасын,
Қарияның көп жасын,
Тіршіліктің ортасын,

Диуананың дорбасын,
Ескере гөр көк бұлт,
Жарылқай өт ақ бұлт.
Тезірек жетші бәрі бұлт,

Алыста тұрған кәрі бұлт,
Жер жүзіне дәрі бұлт,
Көк ырысқа нәрі бұлт.
Алладан сені тіледім,

Осы еді білерім,
Қабыл болса тілегім,
Қуанады жүрегім.
Жаусаң жерім көктейді,

Жаумасаң егін өнбейді.
Уа, көк бұлт, көк бұлт.
Бұлтармай жет жеріме,
Аямай бер еліме,

Көгерсін жерім, көгерсін,
Көк қүт өріп, көгерсін.

Гүлге қонар көбелек,
Жаңбыр жауар сбелеп.
Көбелегім сен болсаң,
Сенен басқа не керек.

Көбелек-ау; көбелек,
Айда толды дөңгелек.
Қызды балам демеңдер,
Ұшып-қонған көбелек.

Көбелек-ау көбелек,
Өлең болдың дөңгелек,
Сені өлеңге қоспасам,
Өнер маған не керек?

Көбелек-ау; көбелек,
Гүлім болдың дөңгелек.
Көбелегім сен болсаң,
Гүлің болам дөңгелек.

Көбелек-ау; көбелек,
Орның сенің бір бөлек.
Көбелегім сен болсаң,
Кетер едім дөңгелеп.

Көбелек-ау, көбелек,
Көркің сенің бір бөлек.
Маған қарай көлбесең,
Жетер едім дөңгелек.

Құба жондар, қу дүздер,
Желді аңсап жатыр ғой.
Салқын жайлау қоңыр жел,
Салқын самал майда жел,

Самиян дала қайда бел,
Еркелеген ескек жел,
Күн ысыса керек жел,
Ес-ес ескек жел.

Маңдайдан сүйер еркелеп,
Жел-жел желдетер,
Терді-жерді кептірер.
Самал, самал, самал-ай,

Самал бұзбас қамал-ай,
Сені Алладан тіледім,
Осы ғой менің білерім,
Қабыл болсын тілегім.

Қабыл болса тілегім,
Желбіресін желегім,
Көңілдегі самалдай.
Соқшы самал, кел бері,

Мойныңа тақ ал да. Он бір қара жұмбақ,
Жеті дегенім – жейде,
Кір болмасын кейде.
Сегіз дегенім – сеңсең,

Жылы тон – ол кисең.
Тоғыз дегенім – телпек,
Болма бала тентек.
Он дегенім – оймақ,

Жалғыз саусақ тіпті де,
Ұстай алмас жіпті де.
Екі саусақ бірікті,
Ине қолға ілікті.

Үш саусағым орамды,
Жүгіртеді қаламды.
Өнерлі екен он саусақ:
Қала салсақ,жол салсақ...

Бір дегенім бір таяқ,
Екі дегенім екі аяқ,
Үш дегенім үшкір тас,
Төрт дегенім төрт бұрыш,

Бес дегенім бес қатар
Алты деген алты атар,
Жеті жердің жемісі
Сегіз төлдің семізі,

Тоғыз деген төлбасы,
Он деген ер жолдасы.
Сан білмеген айта ма.
Сонамақты қайтала!

Қайыр күтпе баладан
Өз мысығын сабаған.
Кім алдаса анасын,
Оған қалай нанасың.

«Екі» болса алғаны –
Бала ұятқа қалғаны.
Ойнап жүріп жыласа,
Орынды емес бүл аса.

Келсе сөзі анайы,
Мақтамас бұл баланы.
Жала жапқан басқаға –
Барып тұрған масқара.

Қашқан бала қораздан –
Су жүрек қой ол жозғон.
Добын қимас ойнауға
Ұят сараң болған да.

Кім мақтаса көбірек,
Жайсыз мінез жөні жоқ.
Ерінсе қол жуғанға.
Нассың дейміз мұндайға.

Мұнша уақыт санарлық
Бар екен ғой жамандық.
Жақсы мен жаман
(Санамақ)

Бәрі жақсы баланың
«Беске» оқыған сабағын.
Айналайық баладан
Көгершінді аяған.

Адал болса досына,
Азаматың осы да.
Ойнатса кім інісін,
Мақұлдаймыз мұнысын.

Әділ болсаң ойында,
Жақсы мінез оның да.
Күтсе бала әжесін,
Жақсы дейміз дәл осың.

Өскен бала ауылда
Ойнар аттың жалында.
Өзі түйме қадаса,
Мұндай бала тамаша.

Барын берсе қолдағы,
Бала жомарт болғаны.
Уәдесін сақтаған
Баланы жұрт мақтаған.

Болады әрі санауға,
Жақсылық көп қалайда.
Аман неге жаман?,
Мақсым неге жақсы?

Үсті-басы кір, Жүрмейді ол кір,
Бұл – бір. Бұл – бір.
Сөзі дөрекі, Сөзі – әдепті,
Бұл – екі. Бұл – екі.

Жұмсау – оны күш, Әр кез тіл алғыш,
Бұл – үш. Бұл – үш.
Бергіш босқа серт, Босқа бермес серт,
Бұл – төрт. Бұл – төрт.

Айтқанға көнбес, Егесті білмес,
Бұл – бес. Бұл – бес.
Осындай Аман, Осындай Мақсым,
Сондықтан жоман! Сондықтан жақсы!

Қытық-қытық, қайда
тұрасың?

Бізге соның айтшы расын.
Қытық айтты:

Айтам онда мен біразын:
Шыдамсыздың табанында,
Күлекештің тамағында,
Күлкі маған үйір неге,

Тұрып алам бүйірге де.
Кейбіреудің алқымында,
Тұрам кейде қолтығында.
Өзіме жалт қаратам да,

Шығып кетем алақанға.
Сені де бір байқайын ба?
Қайда тұрмын,айтайын ба?
Деп бетіме қарап еді,

Күлкі қысып барады енді.
Қуыр-қуыр, қуырмаш!
Қуыр-қуыр, қуырмаш,
Мен айтайын,қолыңды аш!

Мынау тұрған бас бармақ,
Жұмыс содан басталмақ.
Алақанның тұңғышы,
Болсын осы жылқышы.

Балаң үйрек кейінгі,
Бұл сиырға бейімді.
Ортан терек – ұзыны,
Түйе бақсын,қызығы!

Шылдыр шүмек – бұл саусақ,
Қой бағуды түр аңсап.
Титтей бөбек – шынашақ,
Сен дайында жерошақ.

Білекке енді барайық,
Ондане бар,табайық.
Мына жерде Күн болар,
Мына жерде түн болар.

Мына жерден Ай шығар,
Мына жерден май шығар.
Бәрін айтып болдық та,
Келіп қалдық қолтыққа.

Қытық, ҚЫТЫҚ,ҚЫЗЫ қ-Ой,
Міне бидай,міне май!
Қуыр-қуыр қуырмаш,
Бидай салам,қолыңды аш.

Төгіп алма күлем деп,
Балапанға барып шаш!
Ал, балалар, балалар,
Көзді жұмдым, тараңдар.

Онға дейін санаймын,
Содан кейін қараймын.
Сөйлемеңдер, күлмеңдер.
Соныменен «Бір» деңдер.

Айттым енді «Екіңді»,
Кім тығылып бекінді?
Кеттің қайсың ішке еніп,
Болып қалды «Үш» делік.

Бәрің ұзап кеттің бе?
Өзі болды «Төрттің» де.
«Бесеу» – төрттің жалғасы,
Күшік қауып алмасын.

Келіп қалдым «Алтыға»
Тығыл үйдің артына.

«Жетіге» де мен жеттім,
Қалай қарай сен кеттің?
«Сегіз» болды білдің бе?
Мал қораға кірдің бе?

«Тоғыз» болды, міне, енді,
Сен бүркендің кілемді.
Ұзап кетсең көнбеймін,
Осыменен «Он» деймін.

Ал іздеймін өзіңді,
Аштым міне көзімді.
Қайсың мықты батырсың?
Қайсың қорқып жатырсың?

Ішін қоймай сарайдың,
Қуысты да қараймын.
Барлық жерге барамын,
Іздеп тауып аламын.

Біліп алғын,балақан,
Атауларын жас бүркіт:
Бір жасында – БАЛАПАН,
Екі жаста- ҚАН ТҮБІТ.

Үште ТІРНЕК болады,
Төрт жасында – ТАС ТҮЛЕК.
МҰЗ БАЛАҚ ат алады,
Бесте қыран жас түлеп.

Білдіретін әр шақтарын
Балапанның бар аттары.
Жуырма күнге толған шақта
Деседі оны «ҚЫЗЫЛ ШАҚА».

Отыз күн де боп қалады,
Сонда «АҚ ҮРПЕК» аталады,
Болапанға арналған ат
Қырық күнде – «ҚАРА ҚАНАТ».

Елу күнде деп танырсың,
Болды,міне,«КӨК ҚАУЫРСЫН».
Алтыда одан көп үміт,
Есімі енді – КӨК ТҮБІТ.

Жеті жаста ол – ҚАНА,
Сегізінде ол – ЖАНА.
Тоғызда аты – МАЙ ТҮБІТ,
Онда – БАРШЫН,шау бүркіт.

Әрі қарай санама,
Қарт БАРҚЫННАН қай үміт?
Америкалық талым Д.Рубин
«Memory іn oral tradіtіons»

кітабында санамақтардың
балалардың ойлауын, сөйлеуін,
есептей білу қабілетін
жетілдірудегі маңызын

Ойнау үшін жасырынбақ
Білу керек анығырақ:
Кім шығады,кім қалады –
Кім іздейді, кім табады?

Анықтайды санамағым
Сөзбен санап соның бәрін:
Бас бармағым бастап берді,
Балоң үйрек қостап берді,

Ортан терек
Болып тірек,
Саусақтарым ән сап берді.
Шылдыр шүмек

Шылдырлады,
Кіші бөбек
Былдырлады.
Шылдырды ұқтың

Бара ғой,
Былдырды ұқтың
Бара ғой.
Шылдырды да

Былдырды
Ұқпадың сен
Бүлдірдің:
Анау жерге

Тұра ғой,
Көзіңді енді
Жұма ғой!
Тығылатын біздер,

Әке сөзін еске алам:
«Бес саусағым – бес балам.
Бас бармағым – үлкен ұл,
Басқаларға өктем бүл.

Балоң үйрек – гүл-қызым,
Ақылы көп қызығым.
Ортан терек – ортаншы ұл,
Ойында,істе – ортақшыл.

Шылдыр шүмек – салған дау,
Кіші қызым шолжаңдау.
Титтей бөбек – шынашақ –
Кенже балам –

Болашақ.
Үмітім мен қиялым,
Мұрагерім, тұяғым».
Ретіменен санасақ,

Мен екенмін шынашақ.
Өсіп-өсіп толамын,
Бас бармақтай боламын.
Жаман атты тақпаймын,

Әке сөзін ақтаймын!
«Ырғағы әуезді мұндай санамақтар
бөбектердің көп күш салмай-ақ, ана
тілін меңгеруіне жәрдемдеседі» дейді

балалар ақыны К.Чуковский. Санамақ
тілінің барынша қарапайым екеніне
назар аударған С.Цейтлин «Баланың
бастапқы сөздік қорын осындай

қарапайым сөздер құрайды» деген.
орта шенінде румын зерттеушісі

Қолға қалам алайық,
Қанша сан бар жазайық.
Қарап тұрмай, сандарды
Қайта-қайта санайық.

Дәңгелекке ұқсайды,
Доп сияқты, ұшпайды.
Досым нөлді О дейді,
Десем «бұл нөл»,ұқпайды.

Біздің үйде бір тауық,
Бір жұмыртқа жүр тауып.
Бір сиыр бар қорада,
Бәтіш тәтем жүр сауып.

Екі аяқпен жүремін,
Екі көзбен көремін.
Екі қолым бар менің,
Екеу құлақ, білемін.

Үйімде бар үш қалам,
Үшеуін де ұштағам.
Үш досымды салдым мен,
Үш балыққа ұқсаған.

Төрт дөңгелек арбада,
Төрт аяқ бар малда да...
Тауыса алмай бидайды,
Төрт тышқан жүр қамбада.

«Бестік» деген бағаны,
Бақыт күнде алады.
Бәрі жақсы көреді,
«Беске» оқыған баланы.

«Алақай!» дер келді күн,
Алтыдамын мен бүгін.
Алты жасқа келмекші,
Алғы аптада енді кімг!

Жеті саны киелі,
Жұрттың бәрі біледі.
Жеті жасқа жеткендер,
Жығылмай-ақ жүреді.

Сен де,мен де баламыз,
Сегіз санын саламыз.
Сегіз деген екі төрт,
Сегіз жаста ағамыз.

Тоғыз жасқа келгенім –
Тоғыз жылды көргенім.
Тоғыз жаста тәнті еткен,
Талабымды көр менің!

Он жыл,он жас – он деген,
Он жас кіші ол менен.
Онды жаза аламыз,
Он- тұрған бір нөл менен.

Бір дегенім – білік,
Қолыңа жүр іліп,
Білік -- шалғы тұтқасы,
Алғаның жөн біліп.

Екі деген – есті,
Ел жайлауға көшті.
Салқын екен жайлау,
Салқын самал есті.

Үш дегенің – үскі,
Ұшып жерге түсті.
Тындыроатын істі,
Үскі неткен күшті.

Төрт дегенім – төсек,
От жағамын көсеп.
Төсек жақсы,өйткені
Жайлы орынға есеп.

Жеті деген – жебе,
Жебе бұзар көбе.
Жебе – көбе сөзі-
Ертегі сөз көне.

Сегіз деген – сенім,
Болашағың сенің.
Сені азамат болар деп,
Сеніп отыр елің.

Тоғыз деген – торпақ,
Болма өзің қорқақ.
Еңбек етсең жарайды,
Көп ісіне ортақ.

Он дегенде ойлап,
Тапқан сөзім – оймақ.
Жалғастырып тағы да,
Айтыңдаршы жайлап.

болады. Мамандар арнайы тәжірибе
де жасап көрді. Шаттығудан соң
құлағы нашар еститін 20 баланың 13-і мүдірмей

Ғалым П.Губерина «Санамақ арқылы біз баланың
миын тез дамытпамыз және есту сезімін күшейтеміз»
дейді.

Қыз балаға арналған Ер балаға арналған
санамақ санамақ
Оң қолдың саусақтары: Оң қолдың саусақтары:

Жерге қ10ды кд2лік,
Қуанды 1жан с2ріп.
Сөгілді қыр көбі,
Қылтиды гүл төсі.

Тұмау боп Бек тЭ3кірді,
Тәуіп келіп Ӛкірді.
бн кетті сі!ге,
Акен кетті күіге.

Іте-Іте /лем деп,
Ойнасайшы 7ген көп.
Демалып Тоз алдың ба,
Тө8 кілем шалғынға.

Қолға ұстап 40тық,
40 қойды 40тық.
С1о0адайдан к?3ігін,
Танып келді 3 інім.

Бұрқытқан тем?,
Б2ш қандай дәр?.
Күн ауғанша 1 Бін,
Бұл от сөнбін.

Әнді де 62реге,
Тойған кЗік к2ре ме?
Желмаяның жӛбі,
Бабына әбден кӛбі.

Жел9дда 90 бітеді,
Ақшасын Досқан күтеді.

Сыздады ма ббрың,
КЗ түсірмей ал,тыным.
Уақыт 2нді,
Жауынгерлер бдгнді.

200ді болма,
Соңды сен қолда.
300 көтерген төсіне,
Қол соғалық Көбінге.

Бұл қошқар 105е 105ін,
Қой ешкіні сүздін.
Жбрайды 100ігім,
Таңырқадық біз бүгін.

3 қойым Зем тапты,
Зеуін 1 Үсен бақты.
Теңізінде Ббқтың,
100ді екен мбп кіме

Әгңе жараса ол, бүгінгі,
ШгЭмелеген сандығымды.
Айналып ДАкүлді,
Қбрап күрт жүрді.

Шаншылған 1 таяққа,
Жабысқан 40 аяқ па?
Тебелік ббақан,
Мәз болсын бн апам.

Б2бай ұстаға,
Дайын ба тЗпара?
Айтшы КЗбек енді жұмыс
жайында,

МЗайраға көрн2лік дайын ба?
Әруақтар жесін,
Ертең 4те келесің.
Бікте көз ілмейді,

7м бала күілейді.
Осы бола кдлді,
ЖӘІТ көрген с2лді.
1000ғыртып мол айдап,

Жы 1000доп тұр Байтақ.
Жарық қылып та1000ды,
Жағып қой 1 ша1000ды.
бн күн сөнбін,

Қара бұл төнбін.
Шығармастан ды1000ды,
Тастап кет сен сы1000ды.

Ж-6-раған ақ т-10-ды,
Деді 100-бай бақ қ-10-ды.
Жал-құйрығы 7-ліп,
Дөнен 5-ті ат болды.

Паналап |1 тү-І1-ді,
Тауық аршып кү-1-ді.
Аз жатты да қ-6-рап,
Кетегіне жүгірді.

Қа-/-ме керекті,
Көтертпедің теректі.
Ал енді өзің арқала,
Болсаң к-3-ті сен епті.

бастау алатынын айтады.
Ау, шадияр – бір дейді,
Сөйлесе сөзі дүр дейді.
Ата-анасын сыйлаған,

Ақ шалмалы пір дейді.
Ау, шадияр – екі-ді,
Қорасан қалмақ кекілді.
ШЖБаста қылған тәубеңіз

Тас жазудай бекиді.
Ау, шадияр – үш дейді,
Кеңнен сарай піш дейді.
Сөз айтсаң да наданға,

Салған жөнге түспейді.
Ау, шадияр – төрт дейді,
«Алла бір» деу серт дейді.
Өтірік айтсаң алдыңнан

ШЫығады тамұқ өрт дейді.
Ау, шадияр – бес дейді,
Бестен ойып ес дейді.
Ер жігіттен бақ тайса,

Мал жинауы күш дейді.
Ау, шадияр – алты-ды,
Жақсылық жасау артығы.
Мейірім болса жүректе,

Пейіште нұрың шалқыды.
Ау, шадияр – жетіңіз,
Жетімді жетім демеңіз,
Жетімнің ақын жемеңіз,

Жетімнің ақын жесеңіз,
Көтеріп көрге салғанда,
Тең жатармын демеңіз.
Ау, шадияр – сегіз-ді,

Су аяғы – теңіз-ді.
Ата-анадан аяма
ШЖақсылықты ең ізгі.
Ау, шадияр – тоғыз-ды.

ШЖорғалаған қоңызды.
Ата-анасын бақпаған,
Арам сүт емген доңыз-ды.
Ау, шадияр – он дейді,

Қыздар киер тон дейді.
Құп жарасып қосылу,
Пайғамбар салған жол дейді.
Ау, шадияр – он бір-ді,

Ақ қағазға төндірді.
Ыбырайым баласын
Құрбандыққа көндірді.
«Шадияр» деген «дос» деген мағы-

наны білдіреді. Мұнда «Аушадияр»
деп, төрт шадияр – Әбубәкір, Омар,
Оспан, Әлиді айтып отыр. Өйткені
қазақ дүниетанымында оларды бөліп

жармай, құрметті халифтер деп
біледі.
Ау, шадияр – бір болар,
Жаманның көңілі кір болар.

Ата-анасын сыйлаған,
Ақ шалмалы би болар.
Ау, шадияр – екі дер,
Ер жеткеннің еркі дер.

Омырауы толған он түйме,
Қыз баланың көркі дер.
Ау, шадияр – үш болар,
Атан түйе -- күш болар.

Екі жаман қосылса,
Өле-өлгенше өш болар.
Ау, шадияр – төрт болар,
Тамұқ іші өрт болар.

Тура жолдан таймауға,
Біздің берген серт болар.
Ау, шадияр -- бес болар,
Жақсы жарың ес болар.

Жаман жарға кез болсаң,
Қайғыменен кеш болар.
Ау, шадияр – бес болар,
Ерге садақ ес болар.

Ер қолынан бақ тайса,
Өкінгені кеш болар.
Ау, шадияр – алты дер,
Бұрынғының салты дер.

Ағайынмен өш болсан,
Берекесіз халқы дер.
Ау, шадияр – жеті дер,
Ер тілеуін ел тілер.

Ел ішінде ерлердің
Уәделі серті дер.
Ау, шадияр – сегіз де,
Су аяғы – теңіз де.

Екі жақсы қосылса,
Өле-өлгенше егіз де.
Ау, шадияр – тоғыз де,
Күй төркіні – қобыз де.

Жаудан қашқан ез жігіт –
ШЖорғалаған қоңыз де.
Ау, шадияр – он болар,
Қой терісі тон болар.

Көптің ісін ойласан,
Қылған ісің оң болар.
Ау, шадияр – он бір-ді,
Өлгенде орның үңгір-ді.

Қияметте қыл көпір,
Оны барып кім көрді.
Ау, шадияр – он екі,
Тірі жанда тон екі.

Жанып тұрған шырағын,
Бір күн барып сөнеді.
Ау, шадияр – он үш-ті,
Бұл жалғанда не күшті?

Басын кесіп алса да,
Шақ үстінде тіл күшті.
Ау, шадияр – он төртті,
Бұл жалғанда не текті?

Басына күн туса да,
Сертте тұрған қыз текті.
Ау, шадияр – он бес де,
Кергіш толған шым кесте.

Сұлулықтан не пайда,
Ақша жүзден нұр кетсе.
Ау, шадияр – он алты,
Бұрынғының сөз салты.

Ер кезегі -- үш деген,
Ерегістің бір шарты.
Ау, шадияр – он жеті,
Хордың қызы келбетті.

Хордың қызын көргем жоқ,
Осылай дейді суреті.
Ау, шадияр > он сегіз,
Өріс пенен су егіз.

Алты ай жайлап келгенде,
ШЖылқы менен қой семіз.
Ау, шадияр – он тоғыз,
Қыз жасауы – тон тоғыз.

Дүниеге көз тоя ма,
Нысаппенен өлшеңіз.
Ау, шадияр – жиырма,
Мекке жатыр қиырда.

Шылқы менен қой дейсін,
Қас әулие сиырда.
Ау, шадияр – жиырма бір,
Тумақ та бір, өлмек бір.

Құдай басқа салғанға,
Амалың жоқ, көнбек бір.
Ау, шадияр – жиырма екі,
Су мен орман жер көркі.

Ерлік пенен ізгілік,
Ақыл болар ер көркі.
Ау, шадияр – жиырма үш,
Ақыл-қайрат бойға күш.

Жасы үлкенге кез болсаң,
Сәлем беріп аттан түс.
Ау, шадияр – жиырма төрт,
Жастық шағың жанған өрт.

Байсалды бол қағілез,
Албырттық деген ол бір дерт.
Ау, шадияр – жиырма бес,
Ақыл кіріп, жиған ес.

Өнер іздер кезің сол,
Білім үйрен, қалма кеш.

Шуақтаған ботамды, жж
Шуға апарып шуладым. Суда сең келеді,
Шудалаған шудасын, Сегіз серке тең келеді.
Суға салдым, Суға сақалын мала, сілке,

Судан алдым, Суға сақалын мала, сілке.
Суға малдым.
кжж Арқада алты арқар бар,
Ай, ай, Айдарбай, Қырқада қырық арқар бар.

Иір мүйіз сиырды Қырық арқарда ақ арқар бар.
Үйіңе айдай бар! Алты арқарда марқа арқар бар.
Қарамайлы қарағайды Ақ тайыншаның қатығын,
Кесейін бе, кеспейін бе? Аппағыма беремін.

Қазықтағы қара тайды Аппағымның атын тез,
Шешейін бе, шешпейін бе? Айтқаныңа беремін.

Ала бие құлындады,
Қара бие құлындамады.
Әжем соны ырымдады,
Атам оны ырымдамады.

Жез түстес үзік-үзік,
Зер жіппен ақ үзікті
Өрнектеп жүзік тізіп,
Әдемі етіп ызыпты.

Көк аспанда жұлдыз бар,
Мөлдір суда құндыз бар.
Жұлдыз түнде жылтырар,
Құндыз түнде жылтырар.

Құман от басында,
ІЖЖКүген ат басында.
От басынан құманды алыс
тастасын ба?

Ат басынан жүгенін ап, ноқта
салсын баз
Қаршыға ма,
Құмай ма?

Әнші балаға қаршыға ұнай ма?
Малшы балаға құмай ұнай ма?
Әдепті әділдікке әдеттенген.
Әдетте, әділдік те әдептіден.

Сылдырмақ сылдырлады,
Сәби былдырлады.
Сылдырмақ сылдырласа,
Сәби былдырлай ма?

Үш кіші ішік піштім,
Бес кіші ішік піштім, –
Неше кіші ішік піштім?!
Жоғалды бес шыбыш,

Жоқ әлі еш сыбыс.
Жоқ әлі еш сыбыс,
ШЖоғалды бес шыбыш.

Көбейсін ат ұстар,
Болмасын атыстар,
Болса мол атыстар,
Қалмайды ат ұстар.

Шеңгел! Шеңгел!
Шеңгелге енген де,
Шеңгелде сенделген де
Еріншек Ерден бе?

Шырша сыпырғыштың
Ұшы шырпылсыншы.
Барша сыпырғыштың
Ұшы қырқылсыншы.

Тысы тым көрікті,
Үкілі үш бөрікті
Үлестір деп беріпті.
Сұқсыр үйрек

Ұшқыр үйрек десек те,
Тұмсығы үшкір үйрек
Сұқсыр үйректен күйрек пе?
Ол да шылбыр есті,

алдым.
Мен шылбырды ылдым-жылдым
кжж естім. Тас, тас, тасбақа, Асты-үстінде тас-тапа. жжж
Қырда екі кекілік жетіліп келеді,

Екі кекілік секіріп-кекіріп келеді.
Келсін қасқа – асқа, ата,
Берші бата, досқа, ата.

Жақсы атты
Оп-сәтте Асқаттар
Ақсатты.
Ақсақты,

"Тоқсақты
ТЖБаза алмай бас қатты.

ШҚұғайбай
ШЫығайбайға:

Шығайбай
ШҚұғайбайға:

Алма базарда
Алма алма алар ма?
Ақ алма алар маЭ
Әлде алары анар ма?

ҮҮш ұшқыш алды
Үш кірқысқыш,
Үш тісысқыш.
Кірқысқыш қымбат па?

Шалғышы шалғында шалғысын шыққа шылады.
Шалғысын шалғышы шалғында шаққа шылады.
Ақшамда жаққаның Шапшаң
Көк шам ба, ақ шам ба? ШАапсан

Мейлің қайсысын жақсаң да. Бұрқырайды
Ақ шаң.
Жұлып ем дөң басында долананы,
Долананың домалағы

Балам бағар
Бала марал,
Ала марал
Қорада.

Ағалар
Далаға
Ала барар.
Сан шаң сорғышқа шаң

сорғыздым.
Жамал, Алма алма алмайды,
талға мал байлайды.
Дос қос ұстаз қостан шықты.

Көрмеген ешкім,
Дәмін татып.
Қара орман асты,
Ұйыған қатық

Маған да, саған да,
Жақын туыс > бес адам.
Үш әріптен тұратын,
Онға оқы, солға оқы,

Өзгермейді еш одан,
Бәрі де өз жұратың,
Айтады, кәне, кім атын?
Даладай

Кімнің кең пейіліз
Данадай,
Кімнің мол мейірі>
Отынсыз, сусыз піскен ас,

Адамның бәрі ішкен ас.
Дәу үңгірдің қақпасы,
ШЖабылады ашылып,
Жоқ болса да топсасы.

Сырты орман,
Алды жазық, құрлықты,
Араласан,
Табасың жеті құдықты.

Бес сауысқан,
Бес сауысқан басына тас
жабысқан.

Бір бұтақта бес тармақ,
Бәрінде бар мүйіз қалпақ.
Екі көл – кіл тынған,
Екі ну – құлпырған.

Жатса да қатар жарысып,
Көрмепті бірде танысып.
Екі достың бірі ыңғайлы,
Біреуінің ебі жоқ.

Екеуін де бірдей көрем,
Маған артық-кемі жоқ.
Қос жиек,
Ортасы ақ сүйек.

"ТТаппайтын тағат,
Тығулы сағат.
Түпсіз терең тұңғиық,
Бүкіл әлем тұр сыйып.

Күндіз
Қасыңнан қалмайды.
Бірақ,
Ешкім ұстай алмайды,

Қорқақ па,
Қараңғыға бармайды.
ШЖотада бар,
Кеуіп жатқан,

ШЖалғыз оқпан.
Екі жар бірін-бірі шамалаған,
Тал шығып, жағасында сабалаған.

Қарлығаштың қанаты.
Қос қабыршақ қабысып,
Қарбызға тұр жабысып.

Бунақты көсеу,
Тармағы бесеу.
Алқапта бар биік тау,
Алды тік жар қиық тау.

Қос үңгірі желдетіп,
Ауа жұтар селдетіп.

Үңгір түбінде жалбырап,
Өсіп тұр жалғыз жапырақ.
Айдын көлде алтын тас,
Ау салса да алынбас.

ШЫыңда бар орман,
Құсы жоқ қонатын.
Тек қана қолмен,
Шөбі көп оратын.

батпан,
қатқан.

Бетіне бетегесі шығып жатқан.
Қозғалмай бір орында қарап тұрар,
Адамның қажетіне жарап тұрар.
Қаншалық жәбір көрсе, сабыр етіп,

Және де көбеймекке талап қылар.
Көктемде
Ақ гүлге оранады,
Күзде

Қолға доп боп оралады.
Іші аумаған жүгері,
Түрі-түсі алмадай.
Ойымның жоқ бүгері,

Жесең бал деп қалмағай.
Гүлсіз миуа піседі,
Көп жесең тіл жарады.
Ай сияқты дөңгелек,

Бұны кім табады?
Өзіне шап-шақ,
Киген қалпағы аппақ,
Балалар тұр қаптап.

Дөңестеу жотасы,
Бауырында сызығы,
"Тамақтың атасы,
Баршаның ырзығы.

Үлпершекке қан құйып,
Үріп талға байладым.
Желі басында бес бие,
Бесеуі де жас бие.

Құлындары құла ала,
Құлақтары сары ала.

Саздауыт жерде өседі,
Хош иісі аңқыған,
ШУипа өсімдік деседі.
Сары қапта бір қап ұн,

Түлік қой бұл киелі,
Кім білмейді ...
Алға асығар ынтыға,
Жел жеткен бе ...

Көлден тапқан тұрағын,
Алып шұбар ...
Инедей ғой түрпісі,
Иен дала ...

Қалса үнемі аш құр,
Тынбай ұлыр ...
Тұрағы -- мол қамыс,
Тарғыл аң – ...

Ұзын мойнын керіп,
Қарап тұрар ...
Серік болған аңшыға,
Қырағы құс ...

Тентексің-ау, еркесін!
Ай мүйізді ...
Жайылып келіп қиыр,
Күйсеп тұрар ...

Пайғамбардан бата алған,
Пайда көп-ақ ...
«Асқар таудан алыс өт,
Былқысқа хат табыс ет», –

деп Сүлеймен жұмсаған
Хабаршы құс – ...
Көркем ғажап түр-түсі,
Қырдың қызыл ...

Терісімен қапталып,
Тымағымның тұр тысы.
Таспадай мың бұралған,
Қорқар бәрі ...

Қабыршағы жылтылдар
Теңгелерден құралған.
Мұхит пен көл, арықта,
Мекен етер ...

Айбат қылар алыстан,
Аң патшасы – ...
Ертегіден мен оның
Ерлігімен танысқам.

Сүп-сүйкімді, құртымдай,
Ұя салар ...
Шипа шөптер жинайды
Ұясына бір тынбай.

Әлеуметтанушы талымдардың пікірінше, киелі құндылықтарды игггермеген
бала өскен кезде әртүрлі діни ағымдардың жетегіне еріп кетеді. Елін
сүймейтпін ниггилиске айналады.

Құдіретті Зүлжәлал, Кірмеген сайтан әскері
Екі жаһан панамыз, Мұхамбет атты пайғамбар –
Бір өзіңе арналған Қорғаны бүтін қаламыз.
Тілдегі мадақ санамыз. Төрт бас аян шадияр

Жад көңілмен жад етіп, Жайлауға жайды саламыз,
Бар деп сені нанамыз, Жеті жаста жол айтқан
Лә иләһа илалла, Нұғман басшы данамыз.
Мұсылмандық санамыз. Қожа Ахмет Ясауи –

Миллатындамыз Халилдың, Біллімпаздардың сұлтаны
Бибі Ажар анамыз. Біздер де қоңсы боламыз.
Арғы атам Аспан Әнәстен,
Ертеде өткен бабамыз.

«Жаратушың кім?» – десе,
«Жоқтан барға келтірген,
Рәббім Алла», – дегейсің.
«Дінің сенің кім?» – десе,

«Пәни мен бақи танытқан,
Ісләм діні», – дегейсің.
«Кітабың сенің не?» – десе,
«Алла сөзін дарытқан,

Құран Кәрім», – дегейсің.
«Мұсылмансың ба, сен?» –
десе,
«Әлхамділда!» – дегейсің.

«Құзырлысың ба, сен?» –
десе,
«Іншә-Алла!» – дегейсің.
«Қауметі кімнің, сен?» – десе,

«Дін-мұсылман», – дегейсің.
«Әулеті кімнің, сен?» – десе,
«Әз Әруақтың», – дегейсің.
«Сарбазы кімнің, сен?» – десе,

«Сақылардың», – дегейсің.
«Сардары кімнің, сен?» – десе,
«Сопылардың», – дегейсің.
«Жұраты кімнің, сен?» – десе,

«Жомарттардың», – дегейсің.
«Сәруары кімнің, сен?» – десе,
«Сахабалардың», – дегейсің.
«Қашаннан мүмін, сен?» –

десе,
«Әлімсақтан», – дегейсің.
«Тегің сенің кім?» – десе,
«Адам ата, пайғамбар,

Сопы Алла», – дегейсің.
«Қалдырған сені кім?» – десе,
«Әзіреті Нұх пайғамбар,
Нәби Алла», – дегейсің.

таралған нұсқада сұрақ-жауап
«Зүриятынан кімнің, сен?» –
десе,
«Әзіреті Ысмағұл,

«Құрбан Алла», – дегейсің.
«Міллатынан кімнің сен?» – десе,
«Ыбырайым пайғамбар,
Халил Алла», – дегейсің.

«Үмбеті кімнің, сен?» – десе,
«Мұхамбет расул пайғамбар,
Сали Алла», – дегейсің.
«Кімнің досы, сен?» – десе,

«Төрт шадияр», – дегейсің.
«Баһадүрің кім?» – десе,
«Әзіреті Әли Арыстан,
Кәрім Алла», – дегейсің.

«Аузыңда не бар?» – десе,
«Кәлиматүн, тайбатүн, –
Шаһадат бар», – дегейсің.
«Мұрныңда не бар?» – десе,

«Суменен пәк болатын,
Пәлекет бар», – дегейсің.
«Көзіңде не бар?» – десе,
«Тұр Мұхамбет», – дегейсің.