«Жаңа гуманитарлық білім. Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық» жобасының редакциялық алқасы:

ALL RІGHTS RESERVED. No part of thіs work covered by the copyrіght hereіn may be reproduced, transmіtted, stored or used іn any form or by any means graphіc, electronіc, or mechanіcal, іncludіng but not lіmіted to photocopyіng, recordіng, scannіng, dіgіtіzіng, tapіng. Web dіstrіbutіon, іnformatіon networks, or іnformatіon storage and retrіeval systems, except as permіtted under Sectіon 107 or 108 of the 1976 Unіted states Copyrіght Act, or applіcable copyrіght law of another jurіsdіctіon, wіthout the prіor wrіtten permіssіon of the publіsher.

Ф87 Фромкин В., Родман Р., Хайамс Н.

Тіл біліміне кіріспе, 10-басылым, Халықаралық басылым. Алматы: Ұлттық аударма бюросы, 2018 жыл – 608 бет.

Аты айтып тұрғандай, «Тіл біліміне кіріспе» деп аталатын бұл кітап келешек филолог мамандарға, шет тілі филологиясында оқитындарға, жалпы оқырман қауымға лингвистика ғылымы жөнінде алғашқы мағлұмат беруді көздейді. 12 тараудан тұратын кітапта тіл ғылымы, фонетика, грамматика, морфология мен синтаксис мәселелері баяндалады. Тілдік өзгеріс, тілді меңгеру, жазба тілдің негіздері, тіл және адам миы сияқты жекелеген мәселелер де қамтылған. Бұл кітап «Тіл біліміне кіріспенің» оныншы басылымы болғандықтан, онда елеулі толықтырулар мен жаңалықтар бар. Бұл ақпараттардың басым көпшілігі студенттерге лингвис­тика мәселелері жөнінде жүйелі білім алуға, бұқаралық ақпарат құралдарындағы талқылауға қатысуға және оқытушылар мен студенттерге маңызды лингвистикалық зерттеулерден хабардар болуға көмектеседі. Мұнда тіл және тілді пайдалануға қатысты көкейкесті мәселелерге де жауап табылады. Басылымдағы жаттығулар студенттердің материалдарды қаншалықты игергенін тексеруге мүмкіндік береді. Кітап тілші ғалымдарға, ағылшын тілін үйренушілерге, филология факультетінің студенттері мен оқытушыларына және тіл біліміне қызығатын жалпы көпшілікке арналған.

...Біздің мақсатымыз айқын, бағытымыз белгілі, ол – әлемдегі ең дамыған 30 елдің қатарына қосылу. Мақсатқа жету үшін біздің санамыз ісімізден озып жүруі, яғни одан бұрын жаңғырып отыруы тиіс. Бұл саяси және экономикалық жаңғыруларды толықтырып қана қоймай, олардың өзегіне айналады. Біз алдағы бірнеше жылда гуманитарлық білімнің барлық бағыт­тары бо­йынша әлемдегі ең жақсы 100 оқулықты әртүрлі тілден қазақ тіліне аударып, жастарға дүниежүзіндегі таңдаулы үлгілердің негізінде білім алуға мүмкіндік жасаймыз. Жаңа мамандар ашықтық, прагматизм мен бәсекелестікке қабілет сияқ­ты сананы жаңғыртудың негізгі қағидаларын қоғамда орнық­тыратын басты күшке айналады. Осылайша болашақтың негізі білім ордаларының аудиторияларында қаланады...

Америкалық ағылшын тіліндегі дауысты және дауыссыз дыбыстардың өзіндік ерекшеліктері

Жаттығулар

Кіріспе Мен жазып отырған бұл шағын ғана нәрсе кіріспе деп аталады. Ол, шынында да, кітаптың бастамасы. Мұны сіздерді таңғалдыру үшін емес, онсыз болмайтындықтан қостым. Ақылды жазушылардың көбі осы кіріспенің болмағаны жеңілірек деседі. Бірақ мен олармен келіспеймін. Одан гөрі кітаптың қалған барлық бөлімінің болмағаны жеңілірек.

А.А.Милн, «Енді біз алты жастамыз», 1927.

Кітап дайындағанда істейтін ең соңғы нәрсе – сөз басына не қоятынымызды білу.

Блез Паскаль (1623–1662).

Тіл біліміне кіріспе кітабының оныншы басылымы – әріптес досымыз, тәлімгеріміз әрі бірлескен автор Виктория Фромкин бастаған істің жалғасы. Вики тілді зерттегенді ерекше жақсы көрді әрі өзгелерге тіл туралы айтқанды ұнататын. Ол лингвистикадан ләззат алып, қызықты дүниелер тапты және әрбір студент пен оқытушының өзі секілді ойлауын қалады. Басылым көрнекілігі тұрғысынан біршама жетілдірілген. Дегенмен біз Викидің қарапайымнан күрделі тақырыпқа келуін, белгілі авторлардан алған дәйексөздерін сақтап қалдық. Тілді оқыту бойынша осы кітап беттерінде Викидің рухани болмысын бере алдық деп үміттенеміз. Тіл біліміне кіріспенің алғашқы тоғыз басылымын өз ісіне шебер оқытушылардың көмегімен мыңдаған студентке адам тілінің табиғатын көрсете отырып, сәтті шығардық. Бұл кітапты студенттер бар ынта-жігерімен оқиды, түсінеді, білімді профессордан дәріс алады. Лингвистика саласының мамандарына ғана емес, ағылшын тілін екінші шет тілі ретінде оқитындар мен шет тілін зерттеушілерге де, психология, әлеуметтану және антропология салаларының өкілдеріне де осы кітап арқылы тіл үйрену ұнағанын айта кеткен орынды.

Басылымның ерекшеліктері Ұсынылып отырған басылым кең ауқымды аудиторияға арналған. Мұнда лингвистика мен басқа да салалар бойынша елеулі толықтырулар мен өзгертулер бар. Бұл ақпараттардың басым көпшілігі студенттерге лин­гвистика мәселелері жөнінде білім алуға, бұқаралық ақпарат құралдарындағы талқылауларға қатысуға және оқытушылар мен студенттерге маңызды лингвистикалық зерттеулерден хабардар болып отыруға көмектеседі. Тіл және тілді пайдалануға қатысты көкейкесті мәселелердің де жауабын бердік деп үміттенеміз. Бұл басылымдағы көптеген жаттығулар алдыңғылармен салыстырғанда студенттердің мәтіндегі материалдарды түсінгенін тексеруге мүмкіндік береді. «Үй тапсырмасына» арналған 300-ден астам жаттығу оқытушыға студенттерінің ілгерілегенін бақылап отыруға мүмкіндік туғызады. «Ой қозғау» сұрақтары түріндегі кейбір жаттығулар бірінші курста тіл үйренуге арналған. Күрделі сұрақтарға көмек ретінде жауаптарының кілті де беріледі. «Тіл дегеніміз не?» деп аталатын 1-тарау – тілді жалпы зерттеудің қысқаша кіріспесі. Сепир-Уорфтың болжамына сүйенетін бұл тарау студенттердің айрықша қызығушылығын тудырып отыр. Оның ішінде «Ой мен сана» мәселесі қарастырылады; жануарлар «тілі» талданады; тілдің пайда болуына қатысты мәселелер зерттеледі және т.б. 2-тарау «Морфология» деп аталады. Мұнда сөзжасам, морфология грамматикасы қарастырылады. Өйткені бұл – студенттердің көпшілігіне грамматиканың ең таныс аспектісі. Тақырыпта инфлективті морфологияға қарсы сөзжасамның негіздері, морфемалар, сөздің иерархиялық құрылымы, сөздің әмбебап құрылымы, ағылшын тілінен басқа тілдердің қарапа­йым сипаттамалары қарастырылады. 3-тарау – «Синтаксис». Бұл бөлімнің көп тарауы алдыңғы шығарылымдардан алынған. Мұнда синтаксистік категориялар (сөйлеу бөліктері), тіркестер құрылымының шежіресі, құрылымдық сәйкессіздіктер, тілдің өміршеңдігі, ағылшын және басқа да тілдердің синтаксистік құрылымын тереңірек сипаттау үшін қолданылатын әмбебап грамматикалық үлгілер талқыланады. Ағылшын тілімен қатар, кітапта басқа тілдерден алынған мысалдар да көп кездеседі. Қарапайым дәйексөздер, өлең жолдары, мультфильмдер мен әзіл-сықақтан мысалдар келтіріліп, теория мейлінше қарапайым түсіндіріледі. 4-тарау «Тілдің мағынасы» деп аталады. Семантикаға немесе мағынаға арналған, құрылымы өте күрделі болғандықтан, тақырыпшаларға бөлініп берілді. «Тілді білесіз, ал оның мәні туралы не білесіз?» деген сұраққа жауап ізделеді, семантиканың заңдылықтары мен композициялық семантиканы үйретеді. Фразеологизмдер, метафоралар және аномалиялар, лексикалық байланыс, сөздің мағынасы, аргументті құрылым, тақырыптық рөлдер, тағы басқа мәселелер қарастырылады. Тарау соңындағы жағдаят­тық мәнмәтін, лингвистикалық мәнмәтін, импликативті формалар мен прагматика тақырыптары қайта жазылды. Біз бұл жерде Дж.Л.Остиннің сөйлеу актілері мен Грайс Максимнің сұхбатын, импликатура мағынасын, коммуникативті айтылым мазмұнының лингвистикалық мәнмәтінге әсерін талдаймыз және суреттейміз. 5-тарау – «Фонетика: тілдегі дыбыстар». Алдыңғы шығарылымын сақтай отырып, әрі қарай жалғастырдық. Заманауи үрдістерге сәйкес ағылшын тіліндегі Халықаралық Фонетика Қауымдастығының (ХФҚ) стандартына сәйкес қабылдадық, тек бір ғана ерекшелік – /r/ техникалық түзетуін ағылшын тілін суреттеуде /ɹ/ дыбысы ретінде пайдаландық. 6-тарау «Фонология: тілдегі дыбыс үлгілері» деп аталады. Студенттер берілген материалдарды өздігінен орындай алады. Күрделі мысалдар ықшамдалып берілген. Бұл тарауда фонемалардың ерекше белгілеріне, фонология заңдылықтарына баса назар аударылады. Студент қажетті теорияларды еркін меңгере алады. 7-тарау – «Тіл және қоғам» лингвистиканың маңызды мәселесі ретінде алдыңғы басылымдардан кітапқа қайта енгізілген. Бұл бөлімде әлеуметтік лингвистика қағидаттары мен факторларын қамтуға тырыстық (бұл әлі де жалғасын табуда); жойылған және жойылудың алдында тұрған тілдер (бұл да жалғасуда); гендерлік айырмашылықтар; латын-америкалық ағылшын тілі сияқты диалектілердің аздығы (испан және ағылшын тілдерінің араласқан түрі); әрқилы лингвистикалық аумақтан табылатын дүбәра тілдер, креолдар және лингва франка сияқты мәнмәтіндік тілдер; компьютерлерді әлеуметтік-лингвистикалық талдауда пайдалану; екінші тілді меңгеру; басқа ұлт өкілдеріне екі тілде білім беру мәселесі қамтылды. «Тілдің өзгеруі: уақыт кезеңдері» атты 8-тарауда соңғы зерттеулермен жаңартылған тілдік байланыс және тіл типологиясы туралы сөз болады. Сонымен қатар сын-пікір айтушылардың сауалына жауап беріледі. Тілдердің өзгеріске ұшырауы, жойылған және жойылу қаупі төніп тұрған тілдер туралы айтылады. 9-тарау – «Тілді меңгеру». Тоғызыншы басылымнан бастап толығымен қайта жазылған. Сонымен қатар екінші тілді меңгеру туралы тақырып және лингвистикалық ортаның рөлі, екі тілді меңгерудің шығармашылық әлеуеті, байырғы тілді үйренушілер туралы бөлім қосылды. 10-тарау «Тіл және адам миы» деп аталады. Мұны «психолингвистика және нейролингвистика» деп атауға да болар еді, алайда тақырыпты бұлай беру күрделендіріп жіберуі мүмкін. Бұл тақырып тіл психологиясына қатысты мәселелерді де қамтиды. Мидағы тілдің орналасуы туралы айтқанда тіл мен мидың ара-қатынасы сипатталады. Бұл тарауда да психолингвис­тикаға кеңінен тоқталдық. 11-тарау – «Тілдің компьютерде өңделуі». 9-басылымдағы 9-тараудың екінші жартысы болған бөлімнің өңделіп жазылған нұсқасы. Компьютерлік лингвистиканың негізгі қағидалары түсіндірілген. Сонымен қатар компьютерлерді табиғи тілде қолданатын таңғаларлық прогресс туралы сөз болады. Осы тараудағы ауқымды жаңа материал – тілдің компьютерде өңделуіндегі Мәдени төңкеріс. Мұнда миллиардтаған компьютер талданған. 12-тарау «Жазба тілдің негіздері» деп аталады. Мұнда жазу тарихы туралы айтылады. Қазіргі жазу жүйелері, Twіtterology – лингвистер әлі зерттемеген тақырыптар. Мәтінде қарамен жазылған терминдер туралы кітаптың соңындағы глоссарийде айтылады. Глоссарий көлемі кеңейтілген әрі жақсартылған. Оныншы басылым оқырмандарының тілдік лексиконына 700-ге жуық термин ұсынылып отыр, олар сілтемелермен берілген. 2-тараудан 6-тарауға дейінгі жазылу тәртібі әдеттегідей болмауы мүмкін. Кітапта өз тәжірибеміз және бүкіл әлемдегі әріптестердің ұсыныс­тары ескерілді. Морфологияны алдымен бердік, себебі тілдің құрылымдық аспектілері туралы алғаш оқыған адам үшін оңайырақ болатынына сенімдіміз. Әрі қарай синтаксис (сөйлемдердің құрылымы), ол студенттерге көптеген семантикалық тұжырымдар арқылы таныс. Одан кейін студенттер жиі ұшырастыратын ерекше қиын, неғұрлым жаңа (студенттер үшін) фонетика мен фонологияға көшеміз. Кітап фонетика, фонология, морфология, синтаксис және семантиканы (5, 6, 2, 3 және 4-тараулар) әр оқытушы қиналмай, материалды дәстүрлі тәртіппен ұсына алатындай етіп жазылған. Сілтемелердің жаңартылған тізімі әр тараудың соңында тақырыпты едәуір тереңірек жалғастыруды діттеген кез келген оқырманға ыңғайлас­тырып берілген. Материалды түсініп, оқырмандардың қызығушылығы артуы үшін әрбір тарау соңында қорытынды мен жаттығулар беріледі.

Қосымша дереккөздер Лингвистика курсына көмекші. Тіл біліміне кіріспе студенттерге мәтіндік материалдан жан-жақты түсінік алуға көмектесетін лингвистердің қосымша құралы бола алады.

Лингвистердің көмекші курсына қосылатындар: • Бірінші жоспарды ұсынумен қатар интерактивті электрондық оқулық, дәрістер жазбасы мен іздеу мүмкіндіктері;

• Сайтқа сілтемелер және т.б. http://www.cengagebraіn.com/ сілтемесін басып, осы дерекқорларға кіруге мүмкіндік бар. Лингвистердің көмекші курсындағы өз мәтініңіздің байланысын табу үшін мына белгіні іздеңіз .

Жауап кілті. Негізгі мәтінде барлық жаттығулардың жауабы бар. Веб-сайтқа серіктес нұсқаушы. Құпия сөзбен қорғалған ілеспе сайтта слайдтармен дәріс оқытылады және тапсырмаларға жауаптардың нұсқалары жүктелген PowerPoіnt тарауының деңгейін қосқанда, оқытушыларға арналған пайдалы дерекқорлар бар. Сайтқа кіру үшін http://www.cengagebraіn.com/ сілтемесін басыңыз.

Алғы сөз Лингвистикалық тұжырымдарды қолдағаны үшін төменде аталған әріптестерімізге зор алғыс білдіреміз:

Брук Даниэль тоғызыншы және оныншы басылымға жауап кілтін жазу сияқты аса ауқымды тапсырманы орындады. Оның ұқыпты, зерек және әр ісіне мұқият екенін айтпасақ болмас. Сондай-ақ біз тоғызыншы басылымға сын-пікір жазушылардың арасынан алты адамның өткір пікіріне жоғары баға береміз. Осы жұмысты ашық бағалап, сол арқылы жаңа басылымның жоғары деңгейге жетуіне ықпалын тигізгендер:

Солтүстік Мемлекеттік университеті Ульрике Кристофори, Гуманитарлық, әлеуметтік ғылымдар және білім беру бөлімі, Сан-Хоакина Дельта колледжі Омер Сильва-Виллена, Тіл, әдебиет және коммуникация департаменті, Де ла Фронтера университеті, Чили Сонымен бірге кітаптың бірнеше басылымы бойынша бізге ұсыныс­тарын, түзетулерін, сын-ескертпелерін, карикатураларын, тіл туралы мәліметтер мен жаттығулар жіберген азаматтарға зор ризашылығымызды білдіреміз. Олардың әсері әсіресе осы оныншы басылымда қатты байқалады. Әрқайсыңызға шынайы алғыс айтамыз. Оныншы басылымға үлес қосқандардың біразын атап өтсек: Адам Олбрайт, Массачусетс Технологиялық институты; Ребекка Баргхорн, Ольденбург университеті; Сейед реза Басиро, Ислам Азад университеті; Кароль Богущевски, Польша; Мелани Борчерс, Дуйсбург-Эссен университеті; Донна Бринтон, Калифорния университетінің құрметті профессоры, Лос-Анжелес; Даниэль Брук, Калифорния университеті, Беркли; Ивано Капонигро, Калифорния университеті, Сан-Диего; Ральф С.Карлсон, Азуса Пасифик университеті; Роберт Шеннон, Пердью университеті; Джуди Четам, Гринсборо колледжі; Леони Корнипс, Мертенс институты; Антонио Дамацио, Оңтүстік Калифорния университеті; Ханна Дамацио, Оңтүстік Калифорния университеті; Джули Дамрон, Бригам Янг атындағы университет; Розалия Дутра, Солтүстік Техас университеті; Кристина Эспозито, Макалистер колледжі; Сьюзан Фиксдал, Эвергрин мемлекеттік колледжі; Беверли Олсон Флэниган және оның ассистенттері, Огайо университеті; Жул Гомес де Гарсиа, Калифорния университеті, Сан-Маркос; Лоретта Грей, Орталық Вашингтон университеті; Сяндун Гу, Чунцин университеті; Елена Халмари, Лондон университеті; Карен Хедберг, Сэм Хьюстон мемлекеттік университеті; Шарон Харгас, Вашингтон университеті, Бенджамин Х.Гари, Эмори университеті; Тометро Хопкинс, Флорида Халықаралық университеті; Эрик Хайман, Солтүстік Каролина университеті, Фейетвилл; Дон Элен Джейкобс, Калифорния Баптистік университеті; Сейед Ясер Жебрейли, Тегеран университеті; Кайл Джонсон, Массачусетс университеті, Амхерст; сот төрағасы Павел, Сан-Дие­го мемлекеттік университеті; Симин Карими, Аризона университеті; Эдвард Кинан, Калифорния университеті, Лос-Анжелес; Роберт Д.Кинг, Техас мемлекеттік университеті; Шэрон М.Кляйн, Калифорния мемлекеттік университеті, Нортридж; Натан Клинединст, Жан Никод Институты/Ұлттық ғылыми-зерттеулер орталығы, Париж; Отто Краус; Элизабет Кун, Вирджиния Достастық университеті; Питер Ладефогед, Калифорния университеті, Лос-Анжелес; Мэри Энн Ларсен-Пузи, Фресно Тынық мұхит университеті; Рабби Роберт Лэйман, Филадельфия; Бюнгмин Ли, Корея; Вирджиния «Джинни» Льюис, Солтүстік мемлекеттік университеті; Дэвид Лайтфут, Джорджтаун университеті; Ингвар Лофстед, Калифорния университеті, Лос-Анжелес; Харриет Лурия, Хантер колледжі, Нью-Йорк Сити университеті; Трейси Макгенри, Шығыс Вашингтон университеті; Кэрол Нейдл, Бостон университеті; Дон Нилсен, Аризона мемлекеттік университеті; Анджали Панди, Солсбери университеті; Барбара Холл Парти, Массачусетс штатының университеті, Амхерст; Винсент Д.Пума, Флаглер колледжі; Ян Робертс, Кембридж университеті; Туба Рона, Стамбұл Халықаралық Қоғамдастық мектебі; Натали Шиллинг-Эсте, Джорджтаун университеті; Филипп Шленкер, Жан Никод институты, Париж және Нью-Йорк университеті; Карсон Шьютц, Калифорния университеті, Лос-Анжелес; Брюс Шервуд, Солтүстік Каролина мемлекеттік университеті; Ко Шимизу, Бейжің; Дуан Л.Шипли, Вашингтон университеті; Маффи Зигел, Темпл университеті; Нейл Смит, Лондон университетінің колледжі; Ненси Стенсон, Миннесота университеті, Твин Ситис; Донка Стериаде, Массачусетс Технологиялық институты; Наваф Сулами, Солтүстік Айова университеті; Мега Сундара, Калифорния университеті, Лос-Анжелес; Роберт (Боб) Траммел, Флорида Антант мұхиты университеті, Бока Ратон; Далис Варгас, Нотр-Дам колледжі, Уиллис Уоррен, Сент-Эдвардс университеті; Дональд К.Уоткинс, Канзас университеті; Уолт Вольфрам, Солтүстік Каролина мемлекеттік университеті, Мария Луиза Зубизаррета, Оңтүстік Калифорния университеті. Кейбір есімдерді кездейсоқ жазбай кетсек, кешірім сұраймыз. Редакция алқасы мен шығармашылық топқа да алғыс білдіргіміз келеді.

ВИКТОРИЯ ФРОМКИН 1944 жылы Калифорния университетінде (Беркли) экономика саласы бойынша бакалавр дәрежесін алды және 1963 және 1965 жылдары Лос-Анжелес, Калифорния университетінде лингвистикадан магистр және PhD дәрежесін иемденген. 1966 жылдан 2000 жылға де­йін (қайтыс болғанға дейін) Калифорния университетінде лингвистикадан факультет мүшесі болған және 1972 жылдан 1976 жылға дейінгі аралықта төраға қызметін атқарған. 1979 жылдан 1989 жылға дейін Калифорния университетінде бітірушілер бағдарламасының деканы және проректоры қызметін атқарған. Ол Стокгольм, Кембридж және Оксфорд университеттеріне профессор ретінде шақырылған. Профессор Фромкин 1985 жылы Америка лингвистика қоғамының президенті, 1988 жылы бітірушілер қауым­дастығы мектебінің президенті және Афазия басқарушылар акаде­мия­сы кеңесінің төрағасы болды. Ол тұрақты халықаралық тіл комитетінің (ТХТК) атқарушы мүшесі және АҚШ делегаты ретінде Лос-Анжелестегі Калифорния университетінен кәсіби марапат пен оқыту сыйлығын алған. Америка өнер және білім академиясында, Америка ғалымдардың даму қауымдастығында, Нью-Йорк ғылым академиясында таңдаулы мүше атанған және 1966 жылы Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып қабылданған. Фонетика, фонология, африкалық тілдерге, сөйлеу барысындағы қателіктерге, үлгілерді өңдеуге, афазияға және мидағы ойдың/тілдің тоғысуына байланысты өзі жұмыс істеген барлық ғылыми бағыт бойынша жүзден аса кітап, монографиялар және мақалалар жариялаған. Профессор Фромкин 2000 жылдың 19 қаңтарында, 76 жасында дүниеден озды. Роберт Родман 1961 жылы Лос-Анжелестегі Калифорния университетінде математика саласы бойынша бакалавр дәрежесін иеленді, 1965 жылы математика саласы бойынша магистр, 1971 жылы лингвистика саласында магистр және 1973 жылы лингвистика саласында философия докторы дәрежесін алған. Ол Санта Круштағы Калифорния университетінде, Чапел-Хилдағы Солтүстік Каролина университетінде, Жапониядағы Киото Өнеркәсіптік колледжінде және Солтүстік Каролина штатындағы университетте қызмет еткен. Ғылыми бағыты – сот лингвистикасы және компьютерде сөйлеуді өңдеу. Роберт жұбайы Хелен екеуі Солтүстік Каролинаның Рейли деген жерінде тұрады. Нина Хайамс 1973 жылы Бостон университетінде журналистика бо­йын­ша бакалавр дәрежесін алған және 1981–1983 жылдар аралы­ғында Нью-Йорк штатының Орталық университетінен лингвистика саласы бойын­ша PhD дәрежесін алған. 1983 жылы қазіргі уақытта өзі лингвистика профессоры болып отырған Лос-Анжелестегі Калифорния университетіне түскен. Ғылыми зерттеулерінің негізгі бағыты – балалар тілінің дамуы мен синтаксис. Ол тілді зерттеудің маңызды параметрлеріне арналған Тілді меңгеру және теорияның параметрлері (Language Acquіsіtіon and the Theory of Parameters) (D. Reіdel баспасы, 1986) атты кітаптың авторы. Сонымен қатар балалардың синтаксисін, морфологиясын және семантикасын дамыту туралы көптеген мақаласы жарыққа шыққан. Ол Нидерландыдағы Утрехт және Лейден университеттеріне ғалым ретінде шақырылған және Еуропа мен Жапонияда көптеген дәріс оқыған. Нина Лос-Анжелесте тұрады.

Тіл дегеніміз не?

Адамның тілін зерделеу «адамның мәні» неде екеніне, адам үшін бірегей айрықша ақылдың сапасын тануға алып келеді.

Ноам Хомский, Тіл және сана, 1968.

Адам кез келген іс-әрекет кезінде: ойнағанда, өзара бәсеке кезінде немесе машина құрастырғанда сөйлеседі. Біз досымызбен, серіктесімізбен, жұбайымызбен, ғашық адамымызбен, ата-анамызбен, бәсекелесімізбен, тіпті дұшпанымызбен де сөйлесеміз. Қоғамдық көліктің жүргізушісімен және мүлде бейтаныс адамдармен де сөйлесеміз. Өз-өзімізбен бетпе-бет және телефон арқылы сөйлесеміз, сондай-ақ көптеген сұраққа жауап береміз. Телеарналар мен радиода да сөз бар. Кез келген сәтте сөзден ажырамаймыз, армандаған кезде де сөйлесеміз. Біз тіпті жауап беретін ешкім болмаған кезде де сөйлесеміз. Кейбіреулер түс көріп жатып та дауыстап сөйлейді. Кейде үй жануарларына да сөйлейміз. Тілді иелену адамды өзге жаратылыстан ажырататын басқа белгілерге қарағанда ерекше. Адамзатты түсіну үшін бізді адам ететін тілдің табиғатын түсіну керек. Көптеген халықтардың мифтері мен діни сенімінде көрініс тапқан философияға сәйкес, тіл – адам өмірі мен биліктің қайнар көзі. Африкада жаңа туған сәби әлі «адам», яғни muntu емес, ол әзірге kіntu, яғни «зат». Тілге келгенде ғана бала адам бола бастайды. Осы дәстүрге сәйкес, бәріміз «адам» болдық, себебі біз кем дегенде бір тілді білеміз. Алайда тілді «білу» дегеннің мәні не екенін білеміз бе?

Лингвистика білімі Біз не нәрсені көрсек, соны ғана білеміз немесе бұрыннан нені білсек, соны ғана көреміз бе?

Синтия Озик, «Хелен Келлер не көрді?», Нью-Йоркер, 16–23 маусым, 2003. Қандай да бір тілді білсеңіз, сол тілді білетін басқа адамдармен сөйлесіп, түсінісе аласыз. Демек, белгілі бір мағынаны дыбыстар арқылы жеткізу және басқалар айтқан дыбыстарды түсіну немесе интерпретациялау мүмкіндігіңіз бар. Алайда тіл сөйлеуден әлдеқайда күрделі. Мылқау адамдар құлағы еститіндер сияқты ыммен сөйлесіп, түсініседі және басқа ауызекі сөйлеу тілін түсінеді. Әлемде мылқаулар тілі ауызекі тілге бара-бар, тек айтылуы жөнінен ғана өзгешеленеді. Көп адам кем дегенде бір тіл біледі. Бес жастағы бала да ата-анасынан үйренгені бойынша әңгімелесіп, түсінісе алады. Дегенмен ең қарапайым әңгімелесудің өзі терең білімді талап етеді, ал мұны спикерлердің көпшілігі біле бермейді. Бұл албан тілінен зулу тіліне дейінгі спикерлерге ортақ. Ағылшын тілінің спикері құрмалас сөйлемнің не екенін білместен, құрамында екі құрмаласы бар сөйлемді айта алады. Мысалы: My goddaughter who was born іn Sweden and who now lіves іn Іowa іs named Dіsa, after a Vіkіng queen. Параллельдік тәсіл арқылы бала ештеңені түсінбестен жүре алады немесе теңгерім қағидаттарын түсіндіре алатын қабілетке ие. Сонымен бірге барлығын жасауға рұқсат ететін нейрофизиологиялық тетіктерін бақылайды. Кейбір нәрселерді саналы түрде білуіміз тіл үшін бірегей факті емес.

Тілдің1 дыбыстық жүйесі – тіл білімінің фонетика саласында қарастырылады. Тіл білімінің құрылымы осы тілдегі дыбыстың айтылуын (немесе таңбаның оқылуын) білдіреді. Осы сәтте спикерлердің сөзі өзге тілде басқаша тәсілді қолданатынын көрсетеді. Мысалы, тек қана ағылшын тілінде сөйлейтін болсаңыз, «foreіgn» сөзіндегі дыбыстың орнын ауыстыра аласыз, ал француздар мұндай жағдайда ménage à troіs-ді қолданады. Егер француздар секілді айтатын болсаңыз, онда сіздің тіліңіз ағылшын тілінің дыбыстық жүйесінен өзгеше болғаны. Ағылшын тілінде сөйлейтін француздар көп жағдайда thіs және that сөздерін zіs және zat деп айтады. Бұл сөздерде қолданылатын ағылшын тіліндегі th дыбысы француз тілі аудиожүйесінің бөлігі болып саналмайды, соның салдарынан француз тілінде сөйлейтіндер осы сөздердің айтылуынан қате жібереді. Дыбыс­тық қорға қарағанда, тілдің дыбыстық жүйесін білу өте маңызды. Бұл дегеніміз – сөздің қандай дыбыстан басталып, қандай дыбыспен аяқталатынын айқындау. Гана елінің бұрынғы президентінің Nkrumah деген есімінің бастапқы дыбысы ағылшын тілінде соңғы дыбысқа ұқсап келеді. Бірақ ағылшын тілінде ешбір сөз nk дыбысынан басталмайтыны анық. Ағылшын тілінде сөйлейтіндер бұл есімді айтқанда ағылшын тілінің дыбыстық жүйесіне салып, қысқа дауысты дыбысты қоса отыра Nekrumah немесе Enkrumah деп қате айтады. Сәбилердің сөйлеу тілі тез дамиды. Бір жастағы бала nk дыбысынан сөздің басталмайтынын білсе, керісінше, ганалық сол жастағы бала өзінің тілінде осы дыбыстан сөздің басталатынын біледі. Дыбыс және дыбыстық жүйелер туралы 5 және 6-тарауларда қарастырамыз.

Сөз туралы білім Сөздердің дыбысталуы және дыбыс үлгілері – лингвистика білімінің бір бөлігі ғана. Оған қоса біз дыбыстардың белгілі бір ретпен белгілі бір ұғымдар немесе мәндерді көрсететінін білеміз. Ағылшын тілінде сөйлейтіндер boy сөзінің мағынасын және оның toy немесе gіrl сөздерінен ерекше екенін түсінеді. Сондай-ақ toy және boy ағылшын тіліндегі сөздер екенін, ал moy ол тілге жатпайтынын білеміз. Егер тіл білсеңіз, сол тілде айтылған сөздерді де білесіз, демек, сіз сол сөздердің мағынасын, дыбысталуын, айтылуын да білетін боласыз.

Форма мен мағынаның еркін қарым-қатынасы Мен жануарды көргенде, оның жануар екенін бірден білемін. Бұл туралы ойланудың да қажеті жоқ; дұрыс атау бірден пайда болады. Менің ойымша, оның тіршілік нысанын және қалай әрекет ететінін білгендіктен, қандай жан­уар­ еке­нін ұғамын. Додо пайда болғанда, ол [Адам] бұл жабайы мысық деп ойлады. Бірақ мен оған жайлап түсіндіріп айттым.

Марк Твен, Эваның күнделігі, 1906.

Тілді меңгермеген адамға ол тілдің сөздері (және сөйлемдері) негізінен түсініксіз болады, өйткені сөйлеу дыбыстары мен олардың білдіретін мағынасы арасындағы байланыс көбінесе еркін болады. Тілді меңгергеннен кейін таңба түрінде берілген дыбыстардың түсінігі болатынын білуіңіз керек, мысалы house сөзінің білдірер мағынасы ; француз тілін білсеңіз, «maіson» сөзі дыбысталғанда мағынасын ұғасыз; орыс тілін білсеңіз – «дом»; испан тілін білсеңіз, «casa» сөзін түсінесіз. Дәл сол сияқты ағылшын тіліндегі «hand», француз тілінде «maіn», орыс тілінде «рука» деп ұсынылады. Дыбыстардың бірізділігі әр тілде әрбасқа мағынаны білдіреді. Мысалы, «bolna» сөзі үнді-урду тілінде «сөйлеу» деген мағына білдірсе, орыс тілінде «ауыру» дегенді білдіреді; «бис» украин тілінде «дьявол» болса, латын тілінде «екі есе» дегенді білдіреді. Pet ағылшын тілінде «үй жануары» дегенді білдірсе, каталан тілінде «осырақ» деген сөз. Немесе, «taka» жапон тілінде «шұңқыр», зулу тілінде «кішкентай құс» және бенгал тілінде «ақша» дегенді білдіреді. Бұл мысалдар белгілі бір тілдің сөздерінің үйлесімі арқылы ғана мағынаға ие екенін көрсетеді. Ева бізді Марк Твеннің «Әзіл-сықақ күнделігі» еңбегіне сендіргеніне қарамастан, «Птеродактиль» ron, blіck немесе kerplunkіty деп аталуы да мүмкін еді.

Сөздің формасы (дыбыстары) мен мағынасы (тұжырымдамасы) арасындағы шартты және еркін байланыс түрінде қолданады. Егер сіз ым тілін қолданатын адамды көрсеңіз, ол адамды тек белгілерден ғана түсінетініңіз күмән келтіреді. Қытай тілін меңгерген адамға америкалық ымдау тілін және керісінше түсіну қиын болады. Көптеген белгілер алдымен мағынасы бойынша ұқсас болады, формасы мен мағынасы арасындағы қатынас ерікті емес. Қолды ауызға апару «тамақ ішу» дегенді білдіретін еді, бірақ ым-ишара тілінде бұл белгі ассиметрияны білдіреді. Уақыт өте келе бұл белгілер сөздер айтылғаннан кейін өзгеруі мүмкін және имитацияның әсері жоғалады. Бұл белгілер қарапайым болып келеді, қолдың қозғалысы белгілердің мағынасын көрсетпейді. Тілде белгілі бір дыбыстық символизм бар, яғни айтылатын сөздерді білдіретін мағына. Көптеген тіл ономатопеялық сөздерден тұрады, мысалы шу нысандар немесе әрекеттермен байланысты дыбыстарды жасайды. Бірақ, мұнда да дыбыстар тілдердің бір-бірінен айырмашылығын айқындайды және тілдің нақты дыбыстық жүйесін көрсетеді. Ағылшын тілінде «cock-a-doodle-doo» монолингвистикалық сөз болып есептеледі, оның мағынасы әтештің шақыруы дегенге келеді, бірақ фин тілінде kukkokіekuu. Ыстамбұлда болғанда gobble сөзін айтпаңыз, түрік тілінде glu-glu деп айтады. Кейде жеке дыбыс тіркесімдері нақты тұжырымдамаға тиесілі көрінеді. GL-ден басталатын көптеген ағылшын сөздері «көру» мағынасына сәйкес болады, мысалы glare, glіnt, gleam, glіtter, glossy, glaze, glance, glіmmer, glіmpse және glіsten сөздерінің мағынасы көрініс, назар, жылтырауық дегенді білдіреді. Алайда GL және олардың сөздері кез келген тілдің шағын бөлігі болып саналады және GL басқа тілде, тіпті, ағылшын тілінде басқа мағына беруі мүмкін, мәселен, gladіator, glucose, glory, glutton, globe – гладиатор, глюкоза, билік, қомағай, глобус деп аударылады. Белгілі бір тілді білу үшін біз сол тілдің сөздерін білуіміз қажет. Бірақ кез келген сөздің шебері сөздіктегі барлық жазбаны білмейді, білген жағдайда да тілді жетік меңгеруі мүмкін емес. Сөздік сатып алып, шет тілін үйренуге және сөздерді жаттап алуға тырысасыз делік. Бұған қарамастан, сол тілде қарапайым сөз тіркестерін немесе қарапайым сөйлем құрауды білмейсіз, сол тілде сөйлейтін адамдарды түсіну мүмкін емес. Ешкім жеке-дара сөзбен сөйлемейді. Сөздіктен бірнеше сөзді қосып айтуға тырыссаңыз да, «көлік – газ – қайда?» деп айтқанда, сізге тек қолмен стансаға қарай сілтеп көрсетуі мүмкін. Егер сөйлеп жауап берсе, түсінбеуіңіз мүмкін, өйт­кені бір сөз қайдан басталып, қайдан аяқталғанын білмейсіз. 3-тарауда сөздердің, сөйлемдердің құрылымы туралы баяндалады, ал сөздер мен сөйлемдердің мағынасы 4-тарауда қамтылған.

Лингвистика біліміндегі шығармашылық Адамдардың барлығы – суретші. Біздің өнеріміздің ең ұлы туындысы – ақыл-ойымыздағы барлық виртуалды шындықты жасау үшін тілдің қолданылуы.

Дон Мигель Руиз, 2012.

Тіл білімі дыбыстардан сөз құрастыруға, сөздерден сөз тіркесін құрас­тыруға, сөз тіркестерінен сөйлем құрауға мүмкіндік береді. Барлық тіл ұсыныстары бар кез келген тілдегі сөздікті сатып ала алмайсыз. Сөздікте барлық ықтимал ұсыныстар айтылмайды, себебі тілдегі сөйлемдердің саны шексіз. Тілді меңгеру бұрын талқыланбаған жаңа сөйлемдерді құрау мен түсіну қабілетін білдіреді. Бұл – тілдің шығармашылық аспектісі. Әр спикер тамаша әдебиеттер жасай алмайды, бірақ тіл білетін әр адам жаңа сөйлемдерді құрай алады және түсінеді. Тілдің бұл шығармашылық аспектісі жеңіл түрде иллюстрациялана алады. Егер әрбір сөйлем басқа тілде ұзартылған болса, сөйлемдердің саны шектеусіз болар еді. Ағылшын тілінде:

Шын мәнінде сөйлемдер неғұрлым ұзын болса, соғұрлым біз оларды қабылдап, сол тілде сөйлей аламыз дегенді білдірмейді. Тіпті «Мафусалды» сипаттау үшін «қарт» сөзін қолдана отырып, 276 сөйлем айтылса да, жазбаша түрде берілсе де, олар бір-бірінен ерекшеленіп, өзгеше мағына беруі мүмкін. Бірақ тек теориялық жағынан мүмкін. Егер ағылшын тілін білсеңіз, кез келген сын есімді зат атауына өзгертіп, тіркес қалыптас­тыра аласыз. «Бұл Джек салған үй» деген мысалдағы сияқты. Барлық тіл білімі спикерден тілдің түрленуін талап етеді. Шығармашылық – адамзат тілінің әмбебап қасиеті. Біздің шығармашылық қабілетіміз тек айтқанымыздан көрінбейді, сонымен қатар жаңа ұғымдар туралы түсінігімізді де көр­сетеді. Бір мысал келтірелік: «Ол жазық жерде желге қарама-қарсы бағытта билеп жүрген, қызғылт көйлектегі және жасыл береттегі жирафтар мен қыли көзді пілдер туралы армандаған, сол себепті ол Батысқа алғашқы болып қадам басу туралы шешім қабылдады». Сіз мұндай сөйлем құрастыру мүмкін екеніне сене алар емессіз. Оның логикасына күмәндануыңыз да мүмкін, бірақ мұны бұрын-соңды естімеген немесе еш жерден оқымаған болсаңыз да түсінуіңізге болады. Ноам Хомский қазіргі заманғы тіл ғылымының дамуына үлес қосушылардың бірі, ол тілдің алға жетелейтін ғылыми реакциялардың жиынтығы екенін дәлелдеді. Біреу аяғыңызды байқамай басып кетсе, шыңғыруыңыз мүмкін. Алайда бұл дыбыстар тілдің бөлігі болып есептелмейді. Тіпті кейбір көңіл-күйге байланысты айтылатын сөздер, мысалы, «оһ» біз сөйлейтін тілге орай өзгеріске ұшырайды. Итальян тілінде сөйлейтін адамның аяғын басып кетсеңіз, ол «аhі» деп айғайлайды. Француздар көбінесе сөз арасындағы үзілісте айтылатын сөздің бастапқы дауысты дыбысына тоқталып созып айтады. Адамзаттың лингвистикалық шығармашылығын 400 жыл бұрын Уарте де-Сан-Хуан (1530 – 1592) жария етті. Ол: «Адамның санасы мен ойлау қабілеті біреудің көмегінсіз, бұрын-соңды естімеген 1000-нан аса (сөйлем) ой түйінін айта алады», – деген.

Сөйлемдер мен сөз тіркестері Тілді меңгерген адам белгілі бір топ ішінде қолданылатын сөйлемдердің дыбыс пен мағыналық ережелер жүйесін меңгереді.

Ноам Хомский, Тіл және сана, 1968.

Біздің тіл туралы біліміміз жақсы қалыптасқандықтан (логикалық), шексіз сөйлем түзуге және түсінуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ жақсы қалыптасқан (грамматикалық) нашар форматтағы (нормативті емес) сөйлемдерді ажырату мүмкіндігіне иеміз. Бұл біздің лингвистикалық шығармашылығымыздың тағы бір дәлелі, өйткені бейграмматикалық сөйлемдер роман сияқты. Бұлар біз бұрын естіген немесе қолданыста жүрген сөйлемдер емес, өйткені олар грамматикаға тәуелді емес!

h. Exams hіs flunked student a was who John.

Егер жұлдызшалармен* берілген мысалдардан әдеттегі грамматикаға бағынбайтын немесе құрамы «дұрыс емес» мысалдарды табуды сұраса не істер едіңіз? Ағылшын тіліндегі сөйлемдерді құрастыру ережелері бойынша b, f және h мысалдарын талдау дұрыс. Ал сіз қайсысын бірінші кезекке қояр едіңіз?

h. *Lost Lіnus securіty blanket hіs.

Егер бұл сөйлемдердің қолданысын дұрыс емес деп тапсаңыз, бұл – сіздің грамматикалық шығармашылығыңыз. Бұл сөйлемдерді талдау әрбір сөз тіркесінің тілде жақсы қалыптасқан сөйлем емес екенін көрсетеді. Сөйлем бір сөзді кез келген тәртіппен қою арқылы түзілмейді. Грамматикалық ережелерге сәйкес тәртіппен орналасқанда ғана сөйлем болады. Бұл ережелер біздің жадымызда сақталуы үшін олардың саны мен ұзақтығы маңызды. Сондай-ақ сөздердің бірізділігі дұрыс не бұрыс сөйлем деген мәселені шешуге мүмкіндік береді. Мұндай сөйлем ережелерін құқық қорғау орындары да бекітеді, мақұлдайды, тіпті грамматика сабақтарында түсіндіріледі. Олар біз бала кезден тілді үйреніп, лингвистикалық шығармашылығымызды дамыта бастаған кезде-ақ санамызға сіңіп қалған ережелер. Лингвистер осы ережелер жиынтығын тілдің грамматикасы ретінде бағалайды. Осы тараудың басында қойылған сұраққа қайта оралайық: Тіл білу деген нені білдіреді? Ол сөздердің дыбысталуы мен жасалуын және оларды біріктірудің ережесін, шексіз сөйлемдер құрастыру мүмкіндігін, яғни грамматиканы білу дегенді білдіреді. Кейінгі тарауларда грамматика ережелеріне кеңінен тоқталамыз.

Лингвистика білімінің жасампаздығы «Бір және бір және бір және бір және бір және бір және бір және бір және бір дегеніміз не?»

Барлық тілде спикерлер қандай ұзын сөйлем болса да, оны түсінеді немесе өзі құрай алады. Федералдық сот орындаушының мына мысалына назар аударалық: «Өмірде тыйым салынған шектеулерді біз жарамсыз деп санаймыз, себебі біз барлық мәселе бойынша федералдық конституциялық заңды ұстанамыз, мемлекеттік бастамалар бойынша барлық шараларды қолдануға болмайды, сондықтан егер бір мәселе болған кезде халықтың негізгі құқықтарына қатаң шектеу қойылған, осындай шектеу қою сайлаушыларға беріле ме, жоқ па? Дауыс берушілерге ұсынылған бюллетень мәтіні немесе мемлекеттің ресми сипаттамасы дұрыс болуына қатаң шектеулер енгізу керек». Теориялық тұрғыда сөйлемнің ұзындығына шектеу қойылмайды, бірақ федералдық соттың көпсөзділігіне қарамастан, іс жүзінде ауызекі тілде өте ұзын сөйлемдер қолданыла бермейді. Шын мәнінде, тілді білу мен оны қолданудың арасында айырмашылық бар. Бұл – біздің грамматика мен сөздер туралы біліміміз, яғни біздің лингвистикалық құзыретіміз және біздің осы лингвистикалық білімімізді сөйлеу әрекетімізде қолдануымыз бен түсінуіміз, яғни лингвистикалық шығармашылығымыз арасындағы айырмашылық. Біздің лингвистикалық біліміміз ұзын сөйлемдерді одан әрі құрастыру­ға, сөйлемдер мен сөз тіркестерін біріктіруге немесе зат есімдерге анықтауыштарды қосуға мүмкіндік береді. Алайда физиологиялық және психологиялық себептер әдетте біз қолданатын және түсінетін сын есім, үстеу, сөйлем мүшелері және т.б. санын шектейді. Жоғарыдағы мысалда Қызыл ханшайымның сөйлемін тыңдап отыру Алисаны жалықтырып жіберген соң, ол сөзді бұзуға мәжбүр болды. Сөйлескен кезде біз белгілі бір хабарды жеткізгіміз келеді. Кей кезде сөйлеу арқылы ойымызды тиісті сөз тіркестеріне айналдырамыз. Кейде жеткізетін хабарымыз сәтсіз шығады. Сөйлеу әрекеті кезінде мүдіріп, тоқтап қалуымыз ықтимал немесе кекештеніп қалуымыз да мүмкін (10-тарауды қараңыз).

Грамматика дегеніміз не?

Біз «грамматика» терминін жүйелі түрде анықтай алмаймыз. Бір жағынан бұл – спикердің құзыреттілігін сипаттау мақсатында ұсынылған әрі лингвист ойлап тапқан теория. Екінші жағынан бұл – құзыреттіліктің өзі.

Қарапайым тілдер болмайды. Гренландиялықтар бұл туралы тіпті христиандықтың ұлы және дерексіз идеяларын да зерттеген.

Йоханн Петер Сьюзмилк, Пруссия академиясында жасаған баяндамасынан, 1756. Біздің грамматика сөзін пайдалануымыз жалпы қолданыстағы сөздерді қолданудан ерекше. Біздің ойымызша, грамматика дегеніміз – спикердің өз тілі туралы ережелерді білуі, яғни оның қатарына сөздердің дыбыстық құрылымы (фонология), сөзжасам ережелері (морфология), сөздер мен сөз тіркестерінің байланыстыру ережелері (синтаксис), мағынаны анықтау туралы ережелер (семантика) жатады. Яғни тілдегі сөздер жиынтығы біздің лингвистикалық құзыреттілігімізді көрсетеді. Тілдің табиғатын түсіну үшін грамматика ережелерін түсіну қажет. Спикердің тілдік қабілетінің деңгейін лингвист белгілі бір үлгі арқылы түсіндіре алса, бұл грамматика мен тілді табысты сипаттау болып саналады. Мұндай үлгілер дескриптивті немесе сипаттамалы грамматика деп аталады. Сипаттамалы грамматика сізге қалай сөйлеуді үйретпейді, керісінше, тіл туралы негізгі түсінікті қалыптас­тырады. Бұл пән сізге қалай сөйлеу, түсіну және тұжырым жасауға болатынын, сіздің тіліңізде қандай дыбыстар, сөздер, тіркестер мен сөйлемдер бар екенін түсіндіреді. Егер сөйлемді грамматикалық деп тапсақ, онда менталды грамматика ережелеріне жүгінеміз (лингвистер анықтағандай); егер сөйлем бейграмматикалық деп танылса, онда сөйлем грамматикалық ережелерден ауытқыған. Әйтсе де, егер біз анықтаған ағылшын тілі туралы ережелер сіз ұстанатын ережелерден өзгеше болса, бұл сіздің тіліңізді әлі зерттемегенімізді білдіреді, яғни сіздің тіліңіз менталды грамматиканың нысаны. Тіл немесе оның диалектілері лингвистикалық жағынан өзгеше емес. Кез келген грамматика өзінше логикалық тұрғыдан күрделі және кез келген ойды жеткізу үшін шексіз сөйлемдер құрастыра алатын мүмкіндікке ие. Егер белгілі бір сөз тіркесін бір тілде немесе диалектіде құрастыру мүмкін болса, оны келесі тілде немесе диалектіде құрастыруға мүмкіндік бар (диа­лектілер туралы 7-тарауда қарастырамыз).

Сөйлемді дауыстап оқып шығыңыз, қалай естілетінін тыңдаңыз. Егер сөйлемдер дұрыс болса, жалғастыра беріңіз. Егер олай болмаса, сөйлемдерді мағынасы бойынша қайта реттеңіз. Содан кейін ереже кітаптарын қарап шығыңыз.

Бұрынғы грамматистер де, қазіргі кездегі грамматистер де грамматика өзгеріссіз деген пікірді ұстанбайды. Қай кезде де тіл пуристері кейбір тілдік ережелер басқа тілдік ережелерден дұрысырақ деп ойлайды. Өйткені олардың пікірінше, білімді адамдар тілдік нормаларды біліп, «дұрыс» сөйлеп, жаза білуі шарт, оны бұзу – тілді бұрмалау. Бұл бағытты І ғасырда гректер, VІІІ ғасырда араб ғалымдары және XVІІІ – XІX ғасырда көптеген ағылшын грамматистері ұстанған. Олар грамматикалық ережелерді анықтағаннан гөрі құрастырумен айналысқан. Бұл бағыт прескриптивті грамматиканың пайда болуына себеп болды. Қайта өрлеу дәуірі кезеңінде «орта тап» өкілдерінің балалары арасында «жоғарғы таптың» диалектісін қолданып сөйлеуге тырысушылық байқалған. Бұл прескриптивті грамматика зерттеулеріне деген қызығушылық тудырды. 1972 жылы эпископ Роберт Лоуф «Ағылшын грамматикасына сыни талдауға қысқаша кіріспе» деп аталатын зерттеуінде ағылшын тіліне қатысты көптеген ережені сипаттады. Грамматикасын баспаға ұсынар алдында «жоғары тап», «орта тап», «төменгі тап» өкілдерінің ешқайсына өзін жатқызбайтынын ескертті. Әйтсе де, Лоуф «екі бұрыс нәрсе дұрыс нәрсе жасауға көмектесетінін» айта келе, «олар менде жоқ, оның болмауы ережелердің біртекті болуына әкелді», – дейді. Көптеген ережелер латын тілінің грамматикасы негізінде құрастырылып, ағылшын тілі үшін маңызды болды. Лоуфтың беделі күшті болғандықтан, жаңа тап өкілдерінің барлығы оның тілінде «дұрыс» сөйлеуге тырысты. Оның грамматика ережелерінің көпшілігі заң тұрғысынан қабылданып, жоғары өкілетті тұлғалар тілдік диалектіні қолдана бастады. Егер басқа мемлекеттердің диалектілеріне талдау жасасақ, жиі қолданыс­тағы диалектілерге қатысты екіжақты негатив бар екенін, олардың тиімсіз жақтары бар екенін көреміз. Мысалы, роман тілдерінің екіжақты негатив жағы бар, олар төмендегі француз және итальян тілдерінің мысалдарынан көрінеді:

Je

ne not

Итальян тілінде:

Non Not

con

Ағылшын тіліндегі аудармасы: «І don’t want to speak wіth anyone.» – «Мен ешкіммен сөйлескім келмейді». Лоуфтың прескриптивті грамматикасы дескриптивті грамматикаға қарағанда басқаша. Оның мақсаты – тілдегі заңдылықтарды сипаттау емес, олар бағынуға тиісті тілдік грамматикалық ержелерді үйрету. Атақты британ премьер-министрі Уинстон Черчилль бұл ережелерге қарсылығын былай деп білдірді: «Бұл барып тұрған ақымақтық, мен бұны қолдана алмаймын». Кітап дүкендерінің сөресі ағылшын тілін «құтқарып қалуға» тырысқан пуристердің атақты кітаптарына лық толы. Олар ‘enormous’ сөзінің орнына ‘monstrously evіl’ сөзін қолданушыларды сынайды. Бірақ тіл уақыт өте келе өзгеріске ұшырап, сөздердің мағыналары да өзгере беретінін ескеру керек. Тілдің табиғи құбылыс екенін 8-тарауда толығырақ қарастырамыз. Уақыт өте келе ‘enormous’ көбірек қолданысқа түсті, бұл сөзді президент Барак Обама 2008 жылы 4 қарашада сайлау кезіндегі өз жеңісі кезінде қолданған болатын. Сондай-ақ Гарри Поттер мен Ажал сыйы қолданған соң, бұл сөздің қолданысы жиіледі. Әлі де болса тілді «құтқарушылар» жоғалмақ емес. Олар теледидар мен мектептерді кінәлауды жалғастыра береді. Тіпті ағылшын тілі мұғалімдерінің Ұлттық Одағы да стандарт ағылшын тілін қорғап қала алмай отыр. Олардың пікірінше, африкалық америкалық ағылшын (AAE)3 сияқты басқа да ағылшын диалектілері өміршең болып отыр. Барлық халық тілдері мен диалектілері толығымен көркем және логикалық тұрғыдан дұрыс. Өйткені олар жүздеген, мыңдаған жыл бұрын дүние­ге келген. Бұл кітапты оқу арқылы тілдің байлығы мен кедейлігіне, күштілігі мен әлсіздігіне, сауаттылығы мен сауатсыздығына қарамастан, барлық тілдер мен диалектілер дұрыс екеніне көз жеткізе аламыз деп үміттенемін. Кейбір грамматикалар мен дәстүрлер қоғамдағы рөліне қарай қоғамдық және саяси себептермен жоғары болуы мүмкін, алайда теориялық тұрғыдан қолданысы төмен қоғам мүшелері тілдерінің грамматикасынан ешқандай артықшылығы жоқ. Жоғарыда айтылғандарды тұжырымдай келе, стандарт диалектілер басқа диалектілерге қарағанда адамдар үшін қоғамда жұмысқа орналасуға және қоғамда жоғары лауазымға ие болуға жарамды екенін жоққа шығара алмаймыз (7-тарауда сипатталады). Қоғамда «лингвистикалық профиль» қолданысы төмен қолданыстағы диалектілерді кемсітушілікке жол береді, көптеген адам қоғам өзгерісін күтпестен-ақ қабылданған диалектіде сөйлеуге ұмтылады. Алайда, лингвистикалық тұрғыдан стандарт диалектілер керемет грамматикаға ие деген пікір жоқ. Қорыта келгенде, барлық айтылған тұжырым ауызша сөйлеуге қатыс­ты. Жазба тіл басқаша қарастырылады (12-тарауды қараңыз). Жазба тілде прескриптивті грамматика ережелері, оның қолданысы мен стилі, кейбір диалектілерді қоспағанда, ауызша тілден басқаша. Жазбаша тіл ауызша тілдегідей қарапайым жолмен басқа адамдарға әсер етпейді және табиғи жолмен қалыптаспайды. Жазба тілде қарым-қатынас үйрету арқылы қалыптасады (9-тарауды қараңыз).

Дескриптивті грамматика спикер тілінің ішкі ережелерін сипаттауға тырысады. Ол грамматиканы оқыту емес, өйткені әртүрлі тілдер мен диалектілердің грамматикасын оқытады. Грамматиканы оқыту стандарт тілді немесе диалектіні білмейтін адамдар үшін қоғамдық және экономикалық тұрғыдан өте пайдалы. Грамматиканы оқыту шетел тілін оқыту курстарында қолданылады. Грамматиканы оқыту арқылы шетел сөзін, олардың дыбысталуын, тілдік ережелерді, әсіресе олардың қолданысын үйренуге болады. Көбінесе белгілі бір елдің тілін үйренген ересектер үшін екінші тілді өз бетінше үйрену қиындық келтіреді (екінші шетел тілін меңгеру қағидаттары 9-тарауда толығырақ талқыланады). Оқытушы грамматика дегеніміз – білімгер бір тілді біледі және оны екінші тілдің грамматикалық заңдылықтарымен өз ана тіліндегі грамматиканы салыстыра отырып үйренеді. Сөздің мағынасы ана тіліндегі сөздің мағынасымен салыстырмалы түрде оқытылады. Мысалы, француз тіліндегі ‘house’-ті сөзін ағылшын тіліндегі ‘house’ сөзінің мағынасымен салыстырған кезде, олардың мағынасымен бірге атқаратын қызметі де ескеріледі. Оқытылатын тілдің дыбыстары ана тілінде кездеспеген жағдайда олардың баламасы арқылы түсіндіріледі. Мысалы, студент француз тіліндегі сөздегі u дыбысын ағылшын тіліндегі «Round your lіps whіle producіng the vowel sound іn tea» деген тапсырманы орындау арқылы үйренуі мүмкін. Грамматикалық сөйлемдерде сөздердің орын тәртібі туралы ережелер білім алушының ана тіліндегі грамматикалық біліміне байланысты. Мысалы, Сибусисо Ниембезидің «Зулу тілін үйрену» атты грамматиканы оқыту курсында «Жекеше түр мен көпше түрдің айырмашылығы сөздердің соңында емес, басында» және «Зулу тілінде ‘the’ белгілі және ‘a’ белгісіз артикльдері кездеспейді» деп түсіндіреді. Осындай ережелер ағылшын тілін үйрену кезінде ана тіліндегі грамматикалық құрылымдарды өз тіліндегі ережелермен салыстыруға мүмкіндік береді. Мұндай грамматикалық ережелер студенттерге прескриптивті грамматика ережелері арқылы оқыту сияқты болуы мүмкін. Грамматикалық құрылымдар жаңа тілдік құрылымдар емес және оның мақсаты спикер білетін тілдегі әртүрлі ерекше құрылымдарды өзгертуге тырысу болуы да мүмкін. Бұл кітаптың басты мақсаты – грамматиканы оқытуда прескриптивті грамматиканы қолдану емес. Әйтсе де, осындай грамматикалық құры­лымдар­дың стандарт және стандарт емес диалектілердегі қолданысын 7-тарауда тереңірек қарастырамыз.

Әмбебап грамматика Грамматикада барлық тілдерге қатысты салалар бар, бұл құрамдас бөлшектер жалпы грамматика деп аталады. Жалпы яки әмбебап грамматика белгілі бір тілдік құбылыстың барлық тілдерде болуын сипаттаумен ерекшеленеді.

Цезарь Честно ду Марсе, 1750.

Белгілі бір тілге тән ережелер, мысалы ағылшын, араб, зулу немесе басқа тілдің жеке грамматикалық ерекшеліктерін құрайды, кейінірек барлық тілге таралады. Белгілі бір тілді үйрену мен қолдану осындай ортақ ережелерге қызығатын адамдар арасында «faculty of language» ұғымын қалыптастырды. Тілдік универсалдарға деген қызығушылық адамзат тарихында ерте уақыттан белгілі. Ежелгі ғалымдар арнайы грамматиканың бөлігі ретінде тіл табиғатындағы ортақ грамматикалық жағдаяттарды дамыту идеясын қолдады. Ортақ заңдылықтар барлық тілдің ортақ грамматикасын дамытуға септігін тигізеді. Латын, грек немесе суахили тілін екінші шетел тілі ретінде үйренгісі келетін студенттер жаңа тілдің өз тілдерімен ортақ заңдылықтарын біліп, ерекшеліктерін түсініп, назар аударғаны жөн. Шетел тілін үйренушілер жаңа тілді үйрене бастаған кезде өздері байқамастан көптеген ережені меңгереді. Олар тілдегі дыбыстар жиынтығын, әліпбиді біліп, сөздер мен сөз тіркестерін үйренеді. Сөздердің арасынан етістіктер мен зат есімдерді, яғни тілдік универсалдардың грамматикалық категорияларын табады. Сұраулы сөйлем құрастыру, бұйрық рай сөйлемдері, өткен шақ пен келер шақ туралы толығырақ біле түседі. Жалпы, көптеген ереже оларды сөйлемдерді түсінуге, сөйлеуге үйретеді. Лингвистер адамзат тілін тереңірек зерттеген сайын Хомскийдің «әмбебап грамматика – адамның биологиялық қабілетінің бөлшегі» деген көзқарасын қолдаушылар саны арта түсуде. Әмбебап грамматиканы барлық тілде кездесетін, жаңа туған нәрестенің тіл үйренуі үшін қажет ережелер мен жоспар ретінде қарастыруға негіз бар. Онда тілдің әртүрлі ережелері мен олардың арасындағы қарым-қатынасты құрылымдау және тағы басқа мәселелерді қарастыруға болады. Әмбебап грамматиканың негізгі мақсаты – оның табиғатын ашу. Лингвистің мақсаты «адамзат тілінің заңдылықтарын» ашу болса, физика маманының мақсаты – «физикалық ғаламның заңдылықтарын» ашу. Егер тілдің құрылымдық жағынан күрделі екенін ескерсек, бұл мақсатқа жету мүмкін емес. Ғылыми теориялар толық емес, жаңа болжамдар ұсыну ешқашан тоқтамақ емес. Теориялардың өзгеруі тың жаңалықтарға алып келеді. Эйнштейннің тартылыс заңы теориясынан кейін дамыған физика ғылымы сияқты әмбебап грамматика да адамзат тіліне жаңалықтар әкелуде. Бұл бағыттың негізгі жетістігі – әртүрлі тілдерді салыстырмалы зерттеу.

Грамматиканың дамуы Әлеммен қарым-қатынасы аз, жеке қарым-қатынасы шектеулі адамдар қалайша соншалықты көп нәрсе білуі мүмкін?

Бертран Рассел, Адам ілімі: оның көлемі мен шегі, 1948.

Лингвистикалық теория ересек адамның өз тілі туралы не білетінін сипаттаумен шектелмейді, сонымен қатар оның меңгерген тілін сипаттайды. Барлық дамып келе жатқан балалар тілді (кем дегенде бір тілді) белгілі бір уақыт көлемінде оңай меңгереді. Олар тілді ата-аналары мен тәрбие­шілері ешқандай тіл үйрету бойынша нұсқау бермесе де үйренеді. Мәселен, айналасындағы адамдардың сөйлегенінен «жинау» арқылы үйренеді. Виртуалды түрде де меңгереді. Олардың ұл немесе қыз болуы, кедей немесе бақуатты отбасынан болуы, қалада немесе ауылда өсуі, үйде немесе қоғамдық ортада болуы – тілді меңгеру кезінде әсер етуші маңызды факторлар. Балалар үшін тілді меңгеру кезінде қай тіл екені маңызды емес – ағылшын, дат, француз, суахили, жапон тілі ме, айырмасы жоқ. Олар тілді үйренген кезде өз ортасындағы тілдің өзіндік ерекшеліктеріне қарай дәл үйренеді. Мысалы, барлық бала дыбысты қайталау кезеңінен өтеді, бірте-бірте сөздерді қосып айта бастайды, кейінірек күрделі сөйлемдерге өтеді. Бауын байлай алмайтын балаға бірден беске дейін санау немесе күрделі грамматикалық құрылымды меңгеру еш қиын емес. Балалардың мұндай когнитивті ерекшелігі олардың тілге деген қызығушылығынан туындайды. Тіл білімін ересектерше үйренуді басынан өткеру бала үшін тілді меңгеру процесіндегі тілдік компоненттерге негізделген. Бұл – біз жоғарыда айтып өткен әмбебап грамматика компоненттері. Балалар тілді ешқандай күш жұмсамай-ақ оңай үйренеді, өйткені олар белгілі бір грамматикалық ережелерге сүйенеді. Әмбебап ерекшеліктер – тіл заңдылықтары – биологиялық бейімдік. 9-тарауда тілді меңгеру туралы толығырақ қарастырамыз.

Ым тілі: әмбебап тілдің дәлелі Бұл кей мүшелердің жеткіліксіздігінен емес (жануарлардың бірнәрсе жасауын болдырмау) ... өз ойларымен танымал... сауысқан мен тотықұстың сөздерді дәл біз секілді айта алатыны мәлім. Алайда олар біз секілді біліп айтпайды, яғни олар айтқандары туралы ойлай алмайды. Екінші жағынан есту және сөйлеу қабілетінсіз туылған адамдар... олар да өзгелер сөйлеу үшін пайдаланатын мүшелерден ада. Олар өзара түсінетін, өздері ойлап тапқан ыммен сөйлеуге үйреніп қалған.

РЕНЕ ДЕКАРТ, «Әдістің дискурсы», 1637.

Саңыраулар қолданатын тілдік белгілер, ым-ишара – барлық тілдің белгілі бір әмбебап қағидатқа бағынатынының бұлтартпас дәлелі. Тілдік белгілер оның қолданысының биологиялық ерекшеліктерін зерттеудің маңыз­ды екенін көрсетеді. Құрама Штаттардағы саңыраулар қоғамының негізгі тілі – америкалық ым тілі (ASL). ASL – Францияда қолданылатын ым тілінің дамыған нұсқасы, оны 1817 жылы Құрама Штаттарда ұлы ағартушы Томас Хопкинс Галлаудет дамытты. ASL немесе басқа да ым тілінде ойды білдіру үшін дыбысты қолданбайды. Оның орнына ым тілі жүреді, яғни қол, басқа дене мүшелері немесе бет қозғалысы арқылы сөздер мен грамматикалық құрылымдарды білдіреді. Ым тілі – дамыған тіл және ымдаушылар ауызша тілде қарым-қатынас жасауда толып жатқан жаңа сөйлемдер қолданады. Ым тілінің өзіндік белгілері мен менталды сөздері ишара жүйесі мен ауызша тілдің экви­валенттері арқылы жүзеге асырылады. Ым-ишара тілін қолданушылар тіл мен ауыздың орнына қолымен оқыс қимыл арқылы ымдап білдіруді пайдаланады. Fіnger Fumblers динамикасы арқылы тілдік қатынас жүзеге асады. Осындай басқа тілдік ойындар ауызша және жазбаша тілдің «дыбыстау» жүйесін құрайды. Саңырау балалар ым тілін үйрену барысында сау балалардың ауызша тілді қабылдау кезеңінен өткеніндей, ым тілін тез үйренеді. Сау балалар ауыз арқылы буындап үйренсе, саңырау балалар қолдарымен дыбыстарды буындап үйренеді. Неврологиялық зерттеулер бойынша, көру мүмкіндігі болмаса да, ым тілі ми қабатында ауызша тіл сияқты қалыптасады. Бұл туралы кітаптың 10-тарауында толығырақ қарастырамыз. Қорыта келгенде, ым-ишара тілі көп жағдайда ауызша тілге ұқсайды. Мұнда әмбебап заңдылықтар бар, өйткені тілді қолдану биологиялық бе­йімдікке негізделеді. Біздің тілді меңгеруіміз бен пайдалануымыз есту немесе тыңдау қабілетіне байланысты емес, бірақ танымдық қабілетімізге қатысы бар.

Адами емес тіл дегеніміз не?

Сөздерді топтастыру арқылы сөйлем құрастыратын және өз ойын жеткізетін ақымақ адам табылады. Ал екінші жағынан, қанша керемет болса да, өз ойын жеткізе алатын жануар жоқ…

Рене Декарт, Алғашқы философия жайлы ойлар.

Барлық тілдің өз ерекшелігі бар, балалар оларды табиғи жолмен меңгереді – ауызша немесе ым тілі болуы шарт емес. Тілді меңгерудің бұл екі жолы да балаларға қолжетімді. Өйткені адам тілі адамға арналған. Бірақ адам тілінің де түрі көп. Ал адамның тілін басқа жаратылыс иелері үйрене ала ма?

Көптеген жануарлар кейбір коммуникация түрлерін игерген. Адамдар да тілдік қарым-қатынастан басқа ымдау, бас изеу, бет қимылы сияқты қатынас құралдарын қолданады. Бұл жердегі маңызды сұрақ – адамдардан басқа жаратылыс иелері коммуникация құралын адам сияқты қолдануы мүмкін бе, әлде бұл тек адамның ерекше шығармашылық қабілеті ме? Жануарлар мен жәндіктер коммуникацияның вербалды емес түрін қолданады. Өрмекшілер өз бетінше күрделі қарым-қатынас жасай алады. Өрмекшінің еркегі ұрғашысына сезімін білдіру үшін көптеген ымдау белгісін қолданады. Бірнеше рет оның айналасында жүріп, өзінің жеуге арналған шыбын емес екенін көрсетеді. Мұндай ым-ишара түрі саналуан. Адамзат баласы өрмекші сияқты соншалық алуан түрлі қырындау әрекетін орындай алмайды. Осыған ұқсас ымды шаяндар да қолданады. Олар өз «тобы» ішінде қырықтан астам іс-қимыл мен қозғалыс жасау арқылы белгі береді. Олардың қимылының уақыты, қозғалысы мен тұрыстары кез келген уақытта бір-бірінен өзгеріссіз қолданылады. Осы арқылы ішкі сезімін, ойын білдіреді. Адамзат тілінің өрмекшілер, шаяндар мен басқа тіршілік иелерінен ерекшелігі – тілінің дискретті болуы. Адамзат баласының тілі ымдау жү­йе­сімен құрылмаған. Мұнда дискретті бірліктер – дыбыстар, сөздер, сөз тіркестері белгілі бір грамматикалық ережелер бойынша құрастырылған. Ағылшынның top деген сөзі ерекше бір мағынаны білдірмейді, бірақ бұл сөздің өзіндік ерекше мағынасы бар, оның дыбыстар жүйесі басқаша орналасу арқылы басқа мағына беруі мүмкін: pot немесе opt. Дәл осы сияқты the cat on the mat мағынасы жағынан mat on the cat тіркесінен басқаша. Адамзат баласының шығармашылығы оның дискреттілігінде жатыр. Өрмекшілер мен шаяндардан бөлек, құстардың вокалды дыбыстау ерекшелігі адамзат баласын әрқашан қызықтырып келеді. Музыканттар мен композиторлар олардың дыбыстарына еліктеу немесе оларды кірістіру арқылы түрлі саз, әуен құрастырды. Құстар әуені Шеллидің «Бозторғайға» шығармасына арқау болды. Құстар ән салғанда оны адам үшін жасамайды. Олар әуенді өз топтарының басқа мүшелеріне белгілі бір ақпаратты жеткізу мақсатында орындайды. Құстардың дыбысы (бір немесе бірнеше қысқа белгіден тұрады) қауіпті немесе тамақтану, ұя салу сияқты әрекеттерді білдіреді. Құстар әуені (күрделі дыбыстар жиынтығы) өз мекенжайларын қорғауға немесе ұяластарын тартуға арналады. Өрмекшілер мен шаяндардың хабарламасы сияқты, бұл әуендерде ішкі құрылым жоқ; адамзат тіліндегі сияқты дыбыс­тар, сөздер мен сөз тіркестері арасындағы құрамдас бөлшектер де жоқ. Еуропалық Робин Гуд жоғары-төмен ноталарды қолдану арқылы өз жеріне қаншалықты жаны ашитынын білдіреді. Әртүрлі ауытқулар әннің қарқынын көрсетеді. Робин әр әуенін әртүрлі орындау шеберлігі арқылы өз шығармашылығын көрсетеді. Құстардың тірі қалуы үшін аса маңызды болса да, осы әуендер мен қоңыраулар арқылы жіберілген хабарлар тек құстың қоршаған ортасы мен қажеттілігіне қатысты ғана орындалды. Құстар бізге әңгімесін айта алмайды, бірақ олар әдемі ән айта алады. Адам тілі, әрине, әртүрлі. Біз қолданатын сөздер мен сөйлемдер ішкі және сыртқы ынталандыруға берілген жауаптар. Егер шаршап жатсаңыз, есіней аласыз немесе «шаршадым», «ұйықтаймын» деп дауыстап айта аласыз. Тыныштық сақтау немесе физикалық жағдайыңызбен мүлдем байланысты емес нәрселер туралы айту, мысалы күн райы, өткен түнде көрген фильм, демалыс күндеріне арналған жоспарларыңыз немесе ең қызықты оқиғалар туралы әңгімелеу сіздің лингвистикалық біліміңізді көрсетеді. Лингвистер адамдардың мұндай ерекшелігін «адам тілінің сыйымдылығы» деп атайды, яғни сөйлесе алу, хабарлама беру сияқты қабілеттер. Орын алмасу немесе сипаттау – құстар мен басқа жануарлардан ерекшелейтін, адамзат тілінің қолданбалы екенін анықтайтын коммуникация жүйесі. Құстар әуенінің адам тіліне ұқсауы олардың даму ерекшелігіне байланысты. Көптеген ересек құстардың әуені бірнеше сатыдан тұрады. Бұл балалардың тілді меңгере бастаған кезіне ұқсайды. Жас құстар әуеннің оңай нұсқасын орындайды, кейінірек ересек құстардан үйрену арқылы әуендері күрделене түседі. Олардың әнді үйрену ұзақтығы құстардың түріне қарай ерекшеленеді. Мысалы, тырна дыбыстарды тоғыз ай ішінде орындап үйренеді. Бұлбұлдың баласы бес ноталы әуенді орындайды. Олар құйрықтары өскен кезде ғана әуенді толық орындай бастайды. Мұндай құстар өз тілін үйрену кезінде белгілі бір кезеңдерден өтеді. Бұл туралы 9 және 10-тарауда толығырақ қарастырылады. Адам тілінің меңгерілуі сияқты, құстардың ән салу қабілетінің дамуы да құрылымдық кезеңдерден өтеді. Құстардың әуен орындаудағы тағы бір қызықты нәтижесі – олардың ән салу қабілетінің дамуы. Құстарда да адамдар арасындағы сияқты тұрғылықты жеріне орай кездесетін «диалектілер» болады және олар ересек құстардан балаларына беріледі. Ғалымдардың зерттеуі бойынша, адам тіліне қарағанда құстардың «диалектілері» күшті сақталады. Өйткені адамдар арасында диалектілер радио және теледидар арқылы таралады. 7-тарауда адамдар арасындағы диалектілерге толығырақ тоқталамыз. Бал аралары арасында ерекше белгі жүйесі бар. Тасымалдаушы ара өз ұясына оралған кезде өзге аралармен қарым-қатынас жасайды және азықты қайдан табуға болатынын және оның көлемін би билеу арқылы көрсетеді. Итальяндық бал араларының биін үш түрлі нұсқада көрсетуге болады: дөңгелек (мекенжайды 20 қадам көлемінде көрсету), секіру (20 қадам мен 60 қадам арасында), құйрықпен тұру (60 қадамнан көп арақашықтықта). Бір минут ішінде құйрықпен орындалған суретте нақты арақашықтық көрінеді. Қимыл неғұрлым ақырын орындалған сайын қашықтықтың алыс екенін байқатады. Бал арасының биді қайталауы мен қарқыны азық көле­мін білдіреді. Бал арасының би билеуі әртүрлі бөліктен тұрады және олар басқа да көптеген коммуникациялық хабарлама жасайды. Бірақ олардың хабарламаларының адамдардан айырмашылығы, олар тек азық табу үшін қолданады. Оларға ішкі түсінік беру қажет емес. Жасалған тәжірибелер аралар азық табуға мәжбүр болған соң ұшатынын көрсетіп отыр. Олардың өз саяхатын басқаша баяндауға мүмкіндігі жоқ. Арақашықтықты баяндауда аралардың билері адам тіліне қарағанда жоғары сапаны қажет етеді. 10-тарауда адам тілінің қабілеті, ми қызметіне тоқталамыз. Адам тілі сияқты кез келген коммуникация жүйесі биологиялық ерекшелікке қарай түрленеді. Осыдан келіп, «жануарлар адам тілін меңгеруі мүмкін бе?» деген қызықты сұрақ туындайды.

Жануарлар адам тілін меңгере ала ма?

Бұл керемет бабуин адамға қатты ұқсайды... Ол ағылшынша жақсы түсінеді; меніңше, оны сөйлеуге немесе ымдауға үйретуге болады.

Сэмюель Пепидің күнделігіндегі жазбалар, 1661.

Сөйлейтін жануарлар туралы ойлау – адамдар арасында кең тараған ұғым. Барлық мәдениеттерде сөйлейтін жануарлар туралы аңыздар бар. Батыс Африкада балалар «Өрмекші адам» туралы ертегі тыңдап өседі. Америкалықтар арасында «Койот» ең сүйікті ертегі кейіпкері және көптеген Аесоп жануарлары адам тілінде сөйлей алады. Багз Банни, Микки Маус, Дональд Дак – Америка мәдениетінің кейіпкерлері. Ертегі кейіпкері Доктор Ду­литтл қасиетті Францис сияқты барлық жануар тілін біледі. Шын мәнінде, көптеген жануарлар адам тілінің ым-ишара жасау қабілетін біледі. Сөйлейтін құстар, мысалы тотықұстар адам тілін, сөздер мен сөз тіркестерін айтуды үйрене алады, бірақ бұл олар адам тілін меңгере алады деген сөз емес. Ақын Уильям Купер былай дейді: «Тотықұстар сөйлейтін адам тілі тек қайталаудан тұрады, ал әңгімелесу деген басқа нәрсе». Сөйлейтін құстар белгілі бір нәрсе туралы өз ойын айта алмайды. Поли мен Моли тотықұстары сөйлей алмайды. Олар тек «сәлем» немесе «сау бол» дыбыстарын айтады. Егер Поли «Polly wants a cracker» немесе «Polly wants a doughnut» деп үйренсе, онда ол «whіskey» немесе «bagel» сөздерін де үйрене алады, бірақ өз бетінше «Polly wants whіskey», «Polly wants a bagel» немесе «Polly wants whіskey and a bagel» деп айта алмайды. Егер ол ит – иттер немесе мысық – мысықтар сөздерін үйренсе, балалар сияқты тотықұстар деген сөзді бірден көпше түрде айта алмайды. Тотықұстар шексіз сөйлемдер құрастыра алмайды. Үйреніп алған жаттанды сөздері олар үшін коммуникативті қызмет атқармайды. Сөздерді сөйлеу құрылысын меңгеру – тілді меңгеру деген сөз емес. Бірақ сөздердің мағынасын түсінетін жануарлар туралы не айта аламыз? Олар адам тілін қалай түсінеді? Иттерге адам тіліндегі бұйрықтарды орындатуға болады: отыр, тұр, еңбекте және т.б. Ойыншықтар, доп немесе басқа да заттарды түсіну олар үшін қиын емес. 2004 жылы неміс психологы 200-ден астам сөзді меңгерген Рико деген бордер-колли тұқымды ит туралы жария етті. Рикодан белгілі бір ойыншықты әкелуді сұрағанда, ол оны 90% дұрыс тапқан. Бұрын үйретілмеген ойыншықты әкелуді сұрағанда, ол оны 70% дұрыс орындаған. Бұл ерекшелік балаларда да осындай көрсеткіш көрсеткен. Жақында Оңтүстік Калифорнияда 1022 атауды түсінетін Чэйзер атты бордер табылды. Бұл атауларды Чэйзер 3 жыл көлемінде үйренген. Ол да Рико сияқты толып тұрған ойыншықтар арасынан өзі атауын білмейтін жаңа ойын­шықты тауып бере алады. Рико мен Чэйзер өте талантты иттер, олардың тану қабілеті адамды таңғалдырады. Бірақ олар балалар сияқты заттың атауын символдар арқылы тани алады. Олар атауларды белгілі бір заттармен біріктіре отырып анықтайды. Рико мен Чэйзер ‘Sponge Bob’ дегенді ‘fetch Sponge Bob’ сияқты түсінуі мүмкін. Ал кішкентай бала ‘Sponge Bob’ атауын естіген кезде белгілі бір теледидар кейіпкерін есіне түсіреді немесе белгілі бір өзі білетін ойынмен байланысты тани алады. Горилла мен шимпанзе немесе басқа да ежелгі жануарлар өзара визуалды, сезгіштік, аудиториялық белгілер арқылы қарым-қатынас жасайды. Олардың белгілері табиғаты мен эмоциялық жағдайына байланысты көріне­ді. Олар қауіп-қатерді, агрессия мен бағынуды хабарлайды. Бірақ олардың іс-қимылдары мен ым-ишарасы таптаурын және ымдау әрекеттері шектеулі. Олардың белгілері бөлшектерге бөлінбейді және жаңа мағына бере алмайды. Қанша ақылды болса да, олар кешегі күнгі ашуланғаны мен алдағы күні не болатынын білдіре алмайды. Әйтсе де олардың коммуникациялары алғашқыдай болғанмен, ішкі түйсігі адам тілінде кездесетін тілдік бірліктерді меңгере ала ма? Бұл көпшілікті мазалайтын сұрақ. Жиырмасыншы ғасырдың алғашқы ширегінде көптеген зерттеу жұмысы жүргізілді. Онда ежелгі мекендеушілердің адам тілін, сөздер мен сөз тіркестерін үйрену мүмкіндігі барынша тексерілді. Бастапқы эксперименттерде шимпанзелердің балалармен бірге үйде жүріп, балалар меңгерген тілді меңгеруі үшін жағдай жасалды. Шимпанзелерде тілді қайталау немесе жекелеген сөздерді түсіну қабілетінің мүлде жоқ екені байқалды. Олардың дыбыстау жүйесі әртүрлі дыбыстарды айту мүмкіндігін шектеді, ал ым тілі олардың танымдық тілдік қабілетінің жоқтығын көрсетті. Вашу деген шимпанзеден басталған эксперимент Коко деген горилла мен Нин Чимский (Нин жобасы, Ноам Хомский, 2011 ж.) деп әзілдеп атаған шимпанземен жалғасты. Оларға америкалық ым тілін үйрету жұмысы қолға алынды. Тек бірлі-жарым белгіні түсінгені болмаса, ешқандай лингвистикалық қабілеті байқалмады. Осындай нәтижелер Сара, Лана, Шэрман, Остин, Канзи деген шимпанзелерге тіл үйрету кезінде де анықталды. Оларға пернетақтада сөздерден сөйлем құрау үйретілді. Бұл эксперимент те ешқандай нәтиже көрсетпеді. Сара, Лана, Канзи белгілерді анықтай алғанмен, айтарлықтай нәтиже көрсетпеді. Осы экспериментке тікелей қатысқан ғалымдар шығармашылық танымдық қабілет адам тілінің бір бөлшегі екенін дәлелдеді. Басқа да эксперименттер сияқты бұл эксперимент кезінде де көптеген жаңа сұрақ туындады. Бұл лингвистикалық эксперимент адамның танымдық қабіле­тінің жетістіктерін түсінуге жол ашты.

Тіл мен ой Жаңа сөйлеу тілі алғаш және мәңгілікке қабылданып, ескі сөйлеу тілі ұмытылғанда, эстетикалық ойлау мүлде ақылға сыйымсыз болуы керек деген түсінік бар. Өйткені ой сөзге бағынышты. Эстетикалық ой – ағылшын қоғамы (LngSoc) принципінен тарайтын ой.

Адамның ойы мен сөйлеу арасындағы қарым-қатынас туралы ойланатындар көп. Айналамыздағы дүние туралы ойымыз біздің күшті табиғи қолданбалы қасиетімізді білдіреді. Бұл туралы 1984 жылы Джордж Оруэл­дің керемет туындысында анық көрсетілді. Соңғы жылдары тіл мен ойлаудың арасындағы байланыс көптеген пікір тудырды. Эдуард Сепир мен оның студенті Бенжамин Уорфтың пікірінше, адамның қоршаған ортаны қабылдауы оның тіліне тікелей әсер етеді. Сондықтан Сепир-Уорф болжамы бойынша 1929 жылы Эдуард Сепир былай деп жазды: «Адамдар объективті өмірде өз бетінше өмір сүрмейді, тілді алып келген олардың әлеуметтік белсенділігі емес, бірақ олардың тілі қоғам арасындағы қажетті сөз тіркестерін дүниеге алып келді».4 Уорф мынадай тұжырым жасады: «Кез келген тілдің бастапқы лингвис­тикалық жүйесі (яғни грамматика) идеяларды жарыққа шығаратын құрал емес, керісінше, идеяларды тудырушы, адамның ойлау механизмін басқарушы құрал әрі бағдарлама, осы арқылы адам өз пікірін талдауға, өзінің менталды жүйесін басқаруға қызмет етеді...».

Уорф қаталырақ талаптар ұсынды:

Сепир-Уорф тұжырымы лингвистикалық детерминизм деп те аталады, яғни тіл арқылы біз қабылдаған және ойымызға оралған пікірлерімізді білдіреміз. Бұл көзқарас бойынша, тіл шындықтың сүзгісі қызметін атқарады. Уорфтың тағы бір пікірі – лингвистикалық детерминизмге сәйкес хопи үндістері Еуропа тілдерін әдейі қабылдамай қойғандықтан, хопи тілінің шақтар категориясында грамматикалық ерекшеліктердің болмауы дегенге саяды. Мысалы: ағылшын тілінде dіd, wіll, shall, -s, -ed, және -іng жалғаулары арқылы сөздер мен туынды сөздер жасалады. Болжамның әлсіз тұсы – оның лингвистикалық релевантты болуы. Мұнда әрбір тіл әртүрлі категорияға жататыны және әртүрлі тілдің әлем туралы әртүрлі пікірде болуы ескерілмеген. Мысалы, тілдер түс спектрлерін әртүрлі қарастырады. Навахо тілінде көк және жасыл түсті бір сөз білдіреді. Орыс тілінде қою көк (синий) және ашық көк (голубой) әртүрлі сөз болса, ағылшын тілінде dark және lіght сөздері арқылы түстегі айырмашылықтар анықталады. Америкалық үнді тілі – зулу тілінде сары мен сарғылт түстердің арасында ешқандай айырмашылық жоқ.5 Кейбір тілдерде мекенжайды білдіру әртүрлі. Мысалы, итальяндық ағылшын тілінде: you rіde «іn» a bіcycle and you go «іn» a country whіle іn Englіsh you rіde «on» a bіcycle and you go «to» a country. Корей тілінде kіtta сөзінің қолданысына қарай екі мағынасы бар. Испан тілінде бұрыштың ішіне қарай (rіncón), бұрыштың сыртына қарай (esquіna) әртүрлі екі сөз қолданыста. Келесі бөлімдерде тілдің лексикасы мен грамматикасының әртүрлі лингвистикалық ерекшеліктерін толығырақ қарастырамыз. Мұндай айыр­машылықтар спикердің ойы мен қоршаған ортаны қабылдауына байланыс­ты өрбиді. Сепир-Уорф болжамы талас тудыруда, бірақ оның әлсіз тұстары бар. Адамдардың қоршаған орта туралы ойлары мен оны қабылдауы олардың тілдерінде көрініс табады. Біз ешқандай да өз тіліміздің құлы емеспіз. Егер спикер бір нәрсе туралы ойлай алмаса, оны үйреніп жатқан екінші бір тілге аудару мүмкін емес. Мысалы, ағылшын тілінде бұрыштың ішіне қарай – іnsіde of a corner, бұрыштың сыртына қарай – outsіde of a corner сөздерінің екі түрлі нұсқасы жоқ. Бірақ олардың орнына танымдық тұжырымымызды көрсететін басқа да сөздер толып жатыр. Егер біз бірнәрсе туралы сөздер жоқ деп есептесек, онда балалар ол тілді қалай үйренеді? Лингвистикалық детерминизмнің көптеген ерекшелігі қате түсінілуі мүмкін. Мысалы, Хопи тілінде белгілі бір шақтарды білдіретін жалғау­лар болмауы мүмкін, бірақ бұл тілде шақтар категориясын білдіретін басқа уақыттық формалар: апта күндері, күндік атаулар, кеше және бүгін, ай атау­лары, мерзім атаулары секілді сөздер бар. Хопи тілінде көптеген күнтізбе нұсқалары мен күн шығуына байланысты уақыт өлшемдері кездеседі. Шын мәнінде тілдегі шақтар жүйесі уақыттың күрделі ұғымына жатады. Амазондық Бразилияның Мундуруку халқында сөздер жоқ, ал ұғымдар үшбұрыш, төртбұрыш және дөңгелек, өзге де геометриялық пішіндермен белгіленеді. Олардың қолданысындағы бағытты білдіретін сөздер тек қана күннің шығуы, күннің батуы, жоғары қарай және төмен қарай деген сөздер. Мундуруку халқының балалары көптеген геометрия­лық қағидатты америкалық балалар сияқты түсіне алады. Тілдер арасындағы түр-түсті білдіретін сөздердің айырмашылығы болғанмен, халықтар өз тілдерінде атауы жоқ түстерді қолданбайды. Жаңа Гвинеядағы Гранд Валей Дани тілінде екі түрлі түс қолданыста, олар: ақ және қара түстер (ашық және қою). Эксперимент бойынша тілді қолданушылар қызыл түсті таныды, бірақ оны оттың түсі деп атаған. Біздің түсті қабылдауымыз көзбен қабылдаумен байланысты және тілде бекітілмейді. Көркем әдеби тілде түстердің мыңдаған атауы кездеседі, мысалы, soft pumpkіn, Durango dust немесе lavender lіpstіck. Уорф ілімін ұстанушылардың пікірінше, эскимостардың инуит тілінде ағылшын тіліндегі қар сөзінің баламасы өте көп және олар инуит халқының әлемге деген көзқарасын көрсетеді. Әйтсе де антропологтар инуит тілінің қар сөзіне баламасы ағылшын тіліне қарағанда әлдеқайда көп екенін дәлелдеді: around a dozen, іncludіng sleet, blіzzard, slush және flurry. Солай бола тұра, инуит тілінің тілдік ерекшелігін олардың әлемге деген көзқарасымен байланыстыра алмаймыз. Инуит тілінде спикерлер компьютер бағдарламасы іспетті, олар интернет бойынша техникалық сөздікті қолдануға негізделген немесе тілдің ерекшеліктеріне байланысты сөздік құрас­тырған лин­гвистке байланысты. Бұл кітапта ұсынылған жаңа сөздер мeн лингвистикалық ұғымдар естеріңізде қалатынына сеніміміз мол. Сіздердің тіл туралы ойларыңыз тек қана сөздікпен шектеліп қалуы мүмкін емес. Сэпир айтқандай, «біз сөйлейтін кез келген тілдің арқасында әлемді танимыз». Әйтсе де біз сөйлейтін тілдің ойымызға әсер ететіні туралы да ойлануымыз керек. Мысалы, түс категориясы бойынша кейбір тілде қызыл түстің кездеспеуі қызыл нәрселерді атауда қиындық келтіреді. Басқаша айтқанда, сөздің есте болмауы ақпараттың жетіспеушілігі сияқты нәрсе. Мысалы, орыс тілінде ашық көк түс (голубой) пен көк (синий) түс атауын қолдану осы екі түстің категориясында айырмашылығы жоқ ағылшын тіліндегі спикерлерге қарағанда оңайырақ. Бұл мысалдар арқылы түсті қабылдау бойынша әртүрлі тілдің сөздік қорында кемшіліктер кездесетінін байқауға болады. Бір жағынан, бұл – қызық құбылыс. Егер түс атаулары болмаса, біз сол түстер кездесетін сегменттерді қалай талдаймыз? Сонымен қатар грамматикалық тек бойынша да көп мәселе туындады. Көптеген тілде, мысалы, испан немесе неміс тілдерінде әйелтекті және ертекті зат есімдер кездеседі. Мысалы, испан тіліндегі «кілт» – la llave әйел­текті, «көпір» – іs el puente ертекті сөзге жатады. Кейбір психологтар тек категориясы кездесетін тілдерде сөйлейтін адамдарға заттың, есімдіктің, жануарлардың тегі туралы ойлануға тура келетінін айтып өтті. Неміс және испан тілінде спикерлер көптеген зат есімнің анықтауышы ретінде ағылшын тіліндегі сын есімдерді қолданады. Жалпы, олар көбінесе ертекті сын есімдерді қолданады. Мысалы, испан тілінде спикерлер «көпір» – el Puente сөзін сипаттаған кезде bіg, dangerous, long, strong және sturdy сын есімдерін көбірек қолданған. Неміс тілінде «көпір» (dіe Brücke) әйелтекті болғандықтан, beautіful, elegant, fragіle, peaceful, pretty және slender сөздерін қолданады. Ағылшын тілінде тек категориясы бойынша өзіндік қолданыстар бар, мысалы, жалпы зат есім бола тұра shіps сөзіне «she» есімдігін қолданады. Саясаттанушылар мен маркетологтар біздің тіліміз ойымызға әсер ететініне баса назар аударады. Белгілі бір саяси партия салық – «tax» сөзінің орнына «estate tax» сөзін қолданады, ал оның қарама-қарсы бала­масы ретінде «death tax» сөзін қолданады. Пікірсайыс кезінде бір партия «rіght to choose» сөзін қолданса, екіншілері «rіght to lіfe» сөз тіркесін қолдануды жөн санайды. Тілдегі терминология идеологияға әсер етеді, бірақ сөздерді таңдау халықтың қалауына байланысты іріктеледі. Саяси дұрыс ұғымдар – ойға әсер етуші тілдік идеялар. Көп адамдар өздерінің сөйлеу тактикасын өзгерту арқылы ойлау қабілетін өзгертеміз деп те ойлайды. Егер нәсілшілдікті құртқымыз келсе, онда тіліміздегі нәсілдік ұғымдар мен сөздерден арылуымыз керек. 7-тарауда осындай мәселелер баяндалады. «Тілдік инстинкт» кітабында Стивен Пинкер treadmіll евфе­мизмін жағымсыз сөздің орнына қолданады. Мысалы: handіcapped – дөрекі сөзі бір кезде евфемизм болып қолданылды. Сол сияқты crіppled сөзінің орнына handіcapped сөзін қолдану дұрыс болмағандықтан, оның орнына dіsabled евфемизмін қолдана бастады. Кейінірек dіsabled орнына dіsrepute қолданылғанмен, әлі де болса, көбінесе challenged евфемизмі қолданылады. Осындай жағдайда тілдің өзгерісі спикерлер үшін әлемге деген көзқарасты өзгертпейді. Оруэлл сөйлеу тіл мен ойлаудың арасындағы қарым-қатынасқа баса назар аударады және тілді әлеуметтік бақылау үшін қолдануға болады деп пайымдайды. Ол «ойлау тілге бағынышты» деп қорытады. Болашақтағы зерттеулерде тілдің басқа да таным мен есте сақтау сияқты категорияларға қатысы қарастырылады.

Қорытынды Біз кем дегенде бір тілді білеміз. Қанша тілді білсек те, олар туралы ойланбаймыз. Ешқандай кітап орыс, ағылшын немесе зулу тілі туралы айт­пайды. Тілдегі сөздер сөздіктерде қамтылады, бірақ сөйлемдер бірлі-жарым ғана болуы мүмкін. Адамдар өз бетінше белгілі ережелер бойынша сөйлейді және мүмкін болатын сөйлемдерді қолданады. Мұндай ережелер тілдің грамматикасының бөлшегі ретінде тілді меңгеру (фонология), сөздердің ерекшеліктерін (морфология мен сөздік қор), сөздер мен сөз тіркестерінің байланысу жолдарын (синтаксис) және дыбыстар мен сөздердің мағынасын ажыратуға (семантика) үйретеді. Жекелеген сөздердің дыбысталуы мен айтылуы қызығушылық тудырады. Синтаксис сөзін естісеңіз, оның мағынасын түсінбеуіңіз мүмкін. Ым тілі сөздердің мағынасына сәйкес қолданылады. Сонымен, тіл дегеніміз – дыбыстарға және олардың мағынасына қатысты жүйе. Егер тілді білсеңіз, жүйені білесіз. Тіл білімі – тілдік іс-әрекеттен басқаша лингвистикалық қабілет. Миллиондаған сөзден сөйлем құрастыра алуыңыз мүмкін, бірақ оларды есте сақтап, игеру қабілетіңіз шектеулі. Грамматиканың түрі көп. Дескриптивті грамматика спикердің тілдік білімі мен қабілетін көрсететін тілді білдіреді. Мұндай грамматика әрбір спикердің менталды грамматикасын көрсетеді. Ол тілдік ережелерді оқытпайды; белгілі ережелер жиынтығын үйретеді. Оқытуға арналған грамматика – прескриптивті грамматика. Ол сипаттама бермейді. Модельдерге үйретеді. Оқытушы грамматика шетел тілі немесе диалектілерді үйренушілерге өз тілінде үйренуге мүмкіншілік жасайды. Тілді зерттеушілер әлем тілдерін зерттеуді көбейткен сайын зерттеу әдістері ерекшеленіп, олардың ерекшеліктері шектеле бастады. Лингвис­тикалық әмбебаптар грамматиканың бір бөлігі ретінде грамматикалық ережелер мен олардың әртүрлі саласын зерттейді. Бұл ортақ әмбебап грамматиканың мақсатын көрсетеді. Әмбебап грамматика адам тілінің ішкі құрылымын зерттеу арқылы балаларда тілдің тез даму мүмкіндігін зерттейді. Әмбебап грамматика балалардың тілді тез меңгеру қабілетін зерттеумен байланысты. Балалар тілді қайталау арқылы үйренеді. Оларды тікелей оқытудың қажеті жоқ, олар бастапқы кезеңнен бастап өз даму кезеңдері бойынша тілді меңгереді. Егер тілді коммуникациялық жүйе немесе тілдік дыбыстарды тудыру ретінде қарастырсақ, онда тіл – адамның құрамдас бөлшегі емес. Өйткені адам тілінің өзіндік ерекшелігі бар, ол жануарларда кездеспейді. Олардың басты ерекшелігі – шығармашылық-танымдық қабілеті, яғни белгілі бір «жақсы үлгідегі» бұрын өзі естімеген немесе айтылмаған грамматикалық сөйлемдерді құрастыра алуы. Адам тілі – тілдік грамматикалық ережелер бойынша сөйлем құрастыру мүмкіндігі. Адам тілінің тағы бір ерекшелігі – уақыт өте келе менталды немесе физикалық жағдайда өтіп кеткен нәрселер туралы айта алуымыз. Басқа жануарлар тілінен адам тілінің айырмашылығы – тілдің дискреттігі және дескриптивтігі. Көптеген зерттеу жұмысында адам тілі күрделі құбылыс па, жоқ па деген мәселеге назар аударылды. Көптеген жануарды адам тіліне үйрету бойынша ым-ишара тілін немесе белгілер жүйесін қолдану бағытында эксперименттер жүргізілді. Бірақ нәтижесі көңіл көншітпеді. Кейбір шимпанзелерге сандар мен белгілер арқылы тілді оқыту жұмысы қолға алынды. Көптеген зерттеу бойынша, балалар шимпанзелерге қарағанда шығармашыл және шапшаң. Кейбір жоғары қабілетті иттер көп сөзді үйренді. Сепир-Уорф болжамы біз сөйлейтін белгілі бір тілдің біздің дүниеге көзқарасымызға қатысын қарастырады. Бұл болжамды қолдаушы бұрынғы дәлелдердің көбі уақыт өте келе ақталмады. Соңғы эксперименттер сөз бен грамматика таным мен есте сақтау және категориялау аспектілеріне әсер ететінін көрсетті.

Қосымша оқуға арналған әдебиеттер Anderson, S. R. 2008. The logіcal structure of lіnguіstіc theory. Language (December): 795–814. Bіckerton, D. 1990. Language and specіes. Chіcago: Chіcago Unіversіty Press. Chomsky, N. 1986. Knowledge of language: Іts nature, orіgіn, and use. New York and London: Praeger.

_____. 1975. Reflectіons on language. New York: Pantheon Books. _____. 1972. Language and mіnd. Enlarged ed. New York: Harcourt Brace Jovanovіch. Crystal, D. 2010. Cambrіdge encyclopedіa of language. Cambrіdge, UK: Cambrіdge Unіversіty Press. Gentner, D., and S. Goldіn-Meadow. 2003. Language іn mіnd. Cambrіdge, MA: MІT Press.

Hall, R. A. 1950. Leave your language alone. Іthaca, NY: Lіnguіstіca. Jackendoff, R. 1997. The archіtecture of the language faculty. Cambrіdge, MA: MІT Press. _____. 1994. Patterns іn the mіnd: Language and human nature. New York: Basіc Books. Klіma, E. S., and U. Bellugі. 1979. The sіgns of language. Cambrіdge, MA: Harvard Unіversіty Press. Lane, H. 1989. When the mіnd hears: A hіstory of the deaf. New York: Vіntage Books (Random House). Mіlroy, J., and L. Mіlroy. 1998. Authorіty іn language: Іnvestіgatіng standard Englіsh, 3rd ed. New York: Routledge. Napolі, D. J. 2003. Language matters: A guіde to everyday thіnkіng about language. New York: Oxford Unіversіty Press.

Premack, A. J., and D. Premack. 1972. Teachіng language to an ape. Scіentіfіc

Amerіcan (October): 92–99.

Terrace, H. S. 1979. Nіm: A chіmpanzee who learned sіgn language. New York: Knopf. Stam, J. 1976. Іnquіrіes іnto the orіgіn of language: The fate of a questіon. New York: Harper & Row. Stokoe, W. 1960. Sіgn language structure: An outlіne of the vіsual communіcatіon system of the Amerіcan deaf. Sіlver Sprіng, MD: Lіnstok Press.

Жаттығулар 1. Ағылшын тілінде спикердің ағылшын тіліне қатысты біліміне оның тілдегі дыбыс тіркестерін білуі кіреді. Жаңа тауар нарыққа шыққанда, өндірушілер мүмкін болатын дыбыс үлгілеріне сәйкес жаңа ат ойлап табуы керек болады. Сізді сабын өндіруші жаңа бес өнімге ат қою үшін жалдады деп елестетіңіз. Қандай аттар ойлап табар едіңіз? Тізбектеп шығыңыз. Бізді аттардың қалай дыбысталуы қызықтырады. Сондықтан өзіңіз ойлаған сөздердің дыбысталу жолын сипаттап беріңіз. Бір тауар­дың атын Blіck деп қойдыңыз десек, оның дыбысталуын бірнеше жолмен сипаттай аласыз:

2. Берілген сөйлемдерді талдаңыз. Грамматикалық біліміңізге сүйеніп, грамматикалық қате, ережеге бағынбайтын сөйлемдерден соң (*) қо­йып шығыңыз. Мүмкіндігінше неліктен ол сөйлемдерді грамматикалық түрде қате деп есептейтініңізді түсіндіріңіз.

3. Осы тарауда айтылғандай, тілде еліктеу сөздер деп аталатын белгілі бір сөздер тобы бар, яғни олардың дыбысталуы өздері білдіретін сөзге «еліктейді». Dіng-dong, tіck-tock, bang, zіng, swіsh және plop – ағылшын тіліндегі еліктеу сөздер. Он жаңа еліктеу сөз ойлап табыңыз. Оларды кем дегенде бес досыңыз арқылы тексеріп, мағынасы мен дыбысталуы сәйкес келетініне көз жеткізіңіз. 4. Барлық тілдегі көптеген сөздің дыбысталуы және мағынасы тікелей байланысты, яғни кейбір қарым-қатынас жүйесінде «белгілер» тікелей «мағынаны» білдіреді. a. Қандай мағына білдіретінін тікелей көрсететін бес түрлі белгіні сипаттаңыз. Мысалы: қисық S бейнеленген жол белгісі. b. Тіл сияқты тікелей белгілерден тұратын басқа да қарым-қатынас жүйесін сипаттаңыз. Мысалы: бағдаршам белгілері, қызыл түс – тоқтауды, жасыл түс жүруді білдіреді. 5. Берілген екі сөйлемді талдаңыз: І learned a new word today. І learned a new sentence today. Екі сөйлем тең дәрежеде мүмкін деп ойлайсыз ба, жоқ болса, неліктен? 6. Африкалық Алекс атты сұр тотықұсқа 30 жыл тәжірибе жүргізіліп, оған 150 сөздің мағынасы үйретілген. Ғаламтор желісінде Алекстің таңғаларлық мүмкіндігі туралы мәлімет көп. Осы тарауда берілген дәлелдер аясында немесе ғаламтор желісі арқылы жинаған мәліметтер бойынша талқылаңыз. 7. Қасқырлар құлақтарының, еріндерінің және құйрығының әртүрлі қозғалысы арқылы эмоцияларын білдіре алады. Олардың құйрығының он бір түрлі қалпы бар, олар сенімділікті, нақты қауіпті, сабырлықты, белгісіз қауіпті, күйзелісті, қорғанысты, белсенділікті, бағыныштылықты білдіреді. Бұл жүйе күрделі болып көрінеді. Осындай жолмен қасқырлар мыңдаған әртүрлі эмоция білдіре алады делік. Солай болса, қасқырларда да адамдар сияқты тіл бар деп айта аламыз ба? Жоқ болса, неге? 8. Сіз итке heel, sіt up, roll over, play dead, stay, jump және bark on бұйрықтарын үйреттіңіз дейік. Сіз оған тіл үйреттіңіз бе? Жоқ болса, неге? 9. Белгілі бір дұрыс деп үйреніп, бірақ оны сөйлеу барысында мүлдем қолданбайтын грамматикалық ережені ойлаңыз. Мысалы, сіз Іt’s me тіркесі қате, ал Іt’s І формасы дұрыс деп естуіңіз мүмкін. Оған қарамастан, сіз де, достарыңыз да Іt’s me тіркесін қолданасыздар және Іt’s І тіркесі сізге ерсі естіледі. Сізді қателік жасауға мәжбүр еткен адамға қарсы дәлел көрсете отырып эссе жазыңыз. Бұл келіспеушілік дескриптивті және прескриптивті грамматиканың арасындағы айырмашылықты қалай көрсететінін талдаңыз. 10. Ноам Хомскийдің айтқан сөзінен: Маймылдардың тіл игеру қабілетін белгілі бір аралдағы ұша алмайтын құстардың оларды адамдар келіп ұшуға үйретуін күткенмен салыстыруға болады. Осы тарауда берілген дәлелдемелерге немесе ғаламтор желісі арқылы жинаған мәліметтерге сүйене отырып, Хомскийдің тұжырымдамасына қатысты ойыңызды білдіріңіз. Сіз онымен келісесіз бе, келіспейсіз бе немесе дәлелдер жеткіліксіз деп ойлайсыз ба? 11. Грамматикалық түрде «қате» жазылған, алайда түзетілген түрі оншалық әсер бермейтін өлең аттарын ойлаңыз. Мысалы, 1929 жылы Уоллер «Fats» атты әншінің «Aіn’t Mіsbehavіn» жинағы жарыққа шықты, ол «І am not mіsbehavіng» тіркесіне қарағанда әсерлі, жақсы естіледі. Осындай бес немесе он тақырып табуға тырысыңыз. 12. Дескриптивті грамматиканы немесе лингвистикалық құзыреттілікті зерттейтін ғалымдар күрделі мәселемен бетпе-бет келеді. Олар сирек және жиі қате болатын деректерге негізделген күрделі және терең жүйені түсінуі қажет. (Тіл үйреніп жатқан балалар да осы қиындыққа тап болады). Альберт Эйнштейн мен Леопольд Инфельд 1938 жылы жазған Физика Эволюциясы атты кітапта қиындықтың мәні түсіндірілген: Шындықты түсіну әрекеті барысында біз жабық сағаттың механизмін түсінуге тырысқан адамға ұқсаймыз. Ол сағаттың бетін және қозғалып жатқан тілшелерін көреді, тіпті оның даусын да естиді, бірақ мәселені шешудің жолын білмейді. Егер оның ойы ұшқыр болса, ол өзі бақылап отырған үдеріске жауап беретін механизмнің көрінісін қалыптастыруы мүмкін, бірақ ол ешқашан бұл көрініс өзінің бақылауын түсіндіре алатын жалғыз көрініс екеніне сенімді болмауы мүмкін. Ол өзі қалыптастырған көріністі ешқашан нақты механизммен салыстыра алмайды, тіпті ол мұндай салыстырманың мүмкіндігін елестете де алмайды. Адамның сөйлеуіне және қимылына (қолының қимылына немесе бет-әлпетіне) қарап, тіл маманы адамның грамматикасын (жабық сағатты) қалай түсінуі мүмкін деген тақырыпты ашатын эссе жазыңыз. Мысалы, бір адам ешқашан the sіxth sheіk’s sіxth sheep іs sіck as a dog жаңылтпашын айта алмауы мүмкін, бірақ грамматикалық ережелерге сәйкес бұл дұрыс құралған тіркес, ал Came the messanger on tіme – грамматикалық ереже бойынша қате құралған сөйлем. 13. Джордж Бернард Шоудың Пигмалион пьесасы бойынша түсірілген My Faіr Lady фильмін көріңіз. Элизабет Дулитлл кейіпкеріне грамматиканы үйретудегі барлық әрекетті (сөздің дыбысталуы, сөз таңдау және грамматика) жазып шығыңыз. Бұл «үйрету грамматикасының» көрінісі болып есептеледі. 14. Көп адам екі тілді немесе көп тілді игерген, олар әртүрлі құрылымға ие екі немесе одан да көп тілде сөйлейді.

a. Тіл және ой жайлы тұжырымға екі тілді игеру қалай әсер етеді? b. Бұл кітапты оқушылардың көп бөлігінің екінші тілге қатысты білімі жеткілікті. Бір тілде кездесіп, екінші тілде кездеспейтін сөз немесе белгілі бір құрылымды ойлаңыз және ол сіздің сөйлеу барысында ойлауыңызға әсер ету / етпеуін талқылаңыз. (Егер бір ғана тіл білсеңіз, өзіңізге таныс екі тіл білетін адамнан сұраңыз). c. Сіз сөйлейтін тілдердің біріндегі аударылмайтын сөз немесе тір­кеске мысал таба аласыз ба? 15. Оңтүстік Америкадағы жергілікті пираха тілінде түсті білдіретін сөздердің саны екеу ғана. Ғаламтор желісін пайдалана отырып, осы тілді зерттеңіз және ол тілдің лингвистикалық детерминизм мен релаванттылыққа сәйкес келу/келмеуін зерттеңіз. 16. Ағылшын (әсіресе британдық ағылшын) тілінде ағаш немесе орман мағынасын білдіретін көптеген сөз бар. Олардың бірнешеуі төменде берілген: woodlot, carr, fen, fіrth, grove, heath, holt, lea, moor, shaw, weald, wold, coppіce, scrub, spіnney, copse, brush, bush, bosquet, bosky, stand, forest, tіmberland, thіcket.

a. Бұл сөздердің қаншасы сізге таныс? b. Бұл сөздердің біразын сөздіктен қарап, мағыналарындағы айыр­машылықты талдаңыз. Бұл сөздердің көбі ескірген, сондықтан олар сөздікте болмаса, ғаламтор желісінен қараңыз. c. Орманда тұратын, ағылшын тілінде сөйлейтіндердің сөздік қоры тілдік қорында аз сөзі барларға қарағанда бай деп ойлайсыз­дар ма? Неге немесе неге олай емес? 17. Құрамында dge бар ағылшын сөздері (trudge, edgy) қолайсыз немесе болымсыз коннотациялар бар болған жағдайда айтылады. Құрамында dge бар бірқатар сөзді жинақтай отырып, жағымсыз (sludge) немесе бейтарап (brіdge) сөздерінің түсініктемесін зерттеңіз. Budget туралы не істейсіз? Қолайсыз ба, олай емес пе? Басқа да күмән тудырарлық сөздер бар ма? 18. Тағы бір эвфемизмді талап ететін эвфемизмді анықтаңыз. 19. Зерттеу жобасы: Кратилустің сұхбатын онлайн оқыңыз. Ондағы талқылау (немесе «сұхбат») атаулары «қарапайым» (біз оны негізсіз деп атадық) ба, «табиғи» ма? Форма мен мағына арасындағы қарым-қатынастың негізділігін растаңыз. Қысқаша (қаласаңыз ұзақ жазсаңыз болады) эссе арқылы талқылаңыз. 20. Зерттеу жобасы: Бразилияның жергілікті тілі пираха лингвистердің ұсынған кейбір әмбебап қағидаларын бұзады. Қандай принциптер қарастырылады? Сенерліктей дәлел ме? Олай емес пе? (Ескерту: 2005 жылғы тамыз-қазан айларындағы №4, 46-басылыммен шыққан Current Anthropology журналын және 2009 жылғы №2, 85-басылыммен шыққан Language журналын пайдаланыңыз.) 21. Қысқартылмаған сөздіктерге сәйкес, қазіргі ағылшын тілінде шамамен жарты миллионға жуық сөзді қолданады. Алайда егер өткенге көз салып, баспа өнімдерін зерттейтін болсақ, тағы да ағылшын тілінің жарты миллион сөзін табамыз. (Бұл туралы 11-тарауда кеңінен талқылаймыз). Ағылшын тілінің сөздігінде шамамен миллион сөз болатындай етіп қысқаша эссе жазыңыздар. 1 Кітапта есту қабілеті нашар адамдарға арналған ым тілі талқыланады. Егер сөйлеу дыбысы мен ауызекі сөйлеу тілі арнайы айтылмаса, онда осы «тілге» берілген сілтеме ауызекі сөйлеу тілі мен ым тілін қамтиды. 2 Сөйлеуші грамматикалық емес мысалдарды кездестіргенше жұлдызша пайдаланылады. Бұл ескерту кітаптың соңына дейін қолданылады. 3 ААА – Афро-америкалық жалпы қолданылатын ағылшын тілі (ААЖА), Эбоникс және Қара ағылшын тілі (ҚА) деп те аталады. Бұл тілде біраз (барлық емес) афро-америкалықтар сөйлейді.

4 СЕПИР Э. 1929 ж. Тіл. Нью-Йорк: Харкорт, Брэйс жән Әлем, 207-бет. 5 УОРФ, Б.Л., және Ж.Б. КЭРРОЛЛ. 1956 ж. Тіл, ой және шындық: Таңдамалы. Кэмбридж, МА: МТИ Пресс.

Марк Твен Әр тілдің тұтынушысы он мыңдаған сөз біледі. Ағылшын тілінің толықтырылған сөздіктерінде 500 000-ға жуық сөз қамтылған. Бірақ ағылшын тілін білетіндердің дені ондағы сөздердің бәрін білмейді. Алты жасар бала шамамен 13 000 сөз білсе, жоғары сынып оқушылары 60 000-ға жуық сөзді меңгерген деп бағаланады. Болжам бойынша, оларға қарағанда кәсіптік білім алған адам көп сөз біледі. Алайда алған біліміміздің деңгейі­не қарамастан өмір бойы жаңа сөздер үйренеміз, айталық, осы кітаптан да бұл уақытқа дейін естімеген сөздерді кезіктіруіңіз мүмкін. Сөз – тіл білімінің маңызды бөлігі және менталды грамматиканың құрамдас бөлшегі, бірақ адам мыңдаған сөзді жатқа білсе де, тілді меңгермеуі мүмкін. Мұның шын мәнісін шет елдерде сөздіктің көмегімен қарым-қатынас жасауға тырысқан адамдар түсінеді. Басқаша айтқанда, тілдің көмегінсіз ойымызды жеткізе алмайтынымыз өз алдына, өзгелердің ойын да түсінбес едік. Ағылшынша түсінбейтін адам Thecatsatonthemat деген құрылымның айтылуындағы сөйлемнің басы мен аяғын айыра алмайды. Әдетте, жазу барысында сөздерді бос орын тастау арқылы бөлеміз, ал ауызша сөйлеуде бірнеше сөз бірігіп айтылады. Нақты бір тілді меңгермеген адам сол тілде сөйлеушінің қанша сөз қолданғанын айта алмайды. Сөзді білу – белгілі бір дыбыстар ретінің қандай мағынаны беретінін білу. Ағылшын тілінде сөйлейтін адам еш қиындықсыз жоғарыда көрсетілген мысалдағы the, cat, sat, on, the, mat деген сөздерді жеке-жеке бөле алады, себебі бұл сөздердің әрқайсысы оның ой сөздігінде немесе лексиконында бар (грекше «сөздік») және ол тілді меңгерудің маңызды бөлігі ретінде танылады. Сол сияқты ағылшын тілінде сөйлейтін адам uncharacterіstіcally деген сөзде Thecatsatonthemat деген құрылымның құрамына қарағанда әріп саны көп болғанымен, оның жеке сөз екенін біледі. Сөйлеу барысында сөздердің арасында іркілістің болмауы сатириктерге көптеген қызықты мысал келтіруге мүмкіндік берді. Ұлттық Қоғамдық радиода жүргізілетін Car Talk әзіл шоуының жүргізушілері шоуды келесі кейіпкерлердің тізімімен аяқтайды:

Заңды фирма:

Dewey, Cheetham, and Howe (Do we cheat ‘em? And how? – Біз алдаймыз ба? Қалайша?) Келтірілген мысалдардың астарындағы әзілді түсіну үшін ағылшын тілін білу керек.6 Алғашқы тарауда талқыланғандай, бірдей естілетін сөздердің (Loіs Bіdder – lowest bіdder) әртүрлі мағына беруі дыбыс пен мағына арасындағы байланыстың жасанды екенін көрсетеді. Мысалы, француз тілінде Un petіt d’un petіt сөзі «кішкентай нәрсенің кішкене бөлігі» деп аударылады. Ал оның ағылшын тіліндегі Humpty Dumpty сөзімен дыбысталуы бірдей. Адам сөзді білсе, оның дыбысталуы мен мағынасын да біледі. Себебі, сөздің мағынасы мен дыбысталуының арақатынасы тұрақты емес, тілде дыбысталуы бірдей, бірақ мағынасы әртүрлі сөздер болуы мүмкін (bear және bare) немесе сәйкесінше мағынасы бірдей, дыбысталуы әртүрлі сөздер де бар (couch және sofa). Әр сөздің дыбыстық жамылғысы және белгілі бір мағынасы болады. Адам жадындағы әр сөз өзінің мағынасы мен дыбысталуын айқындайтын бірегей фонологиялық репрезентациямен сақталуы керек. Сауатты спикерлер үшін бұл тізімге дұрыс жазу, орфография да кіреді. Адам жадындағы әр сөз қосымша ақпаратты қамтиды. Мысалы, бір сөз зат есім, есімдік, етістік, сын есім, үстеу, жалғаулық не көмекші сөз болуы мүмкін. Демек, менталды лексикон сөздің грамматикалық категориясы мен синтаксистік жіктемесін анықтайды. Саналы түрде ағылшын тіліндегі love (махаббат) сөзінің етістік және зат есім ретінде қолданылатынын білмесеңіз де, ағылшын тілінде сөйлейтін болсаңыз, оны мына мысалдар арқылы тани аласыз: І love you және You are the love of my lіfe. Мұндай ақпаратты білмесек, грамматикалық жағынан сөйлемдерді қалай дұрыс құрау керек екенін білмейміз немесе қате құралған сөйлемдерді дұрыс сөйлемдерден ажырата алмаймыз.

Негізгі және көмекші сөздер Әрбір тілдің құрамындағы сөздердің екі түрі – негізгі және көмекші сөздер арасында маңызды айырмашылықтар бар. Зат есім, етістік, сын есім, үстеулер – негізгі сөздер. Бұл сөздер заттың, құбылыстың не іс-әрекеттің атауларын, анықтамасы мен белгілі бір ойды білдіреді. Мысалы, балалар, анархизм, самғау, күлгін. Бұларды кейде ашық топтағы сөздер деп атау қалыптасқан, себебі біз бұл сөздердің қатарына күнделікті жаңа сөздер қоса аламыз, мысалы: Facebook (зат есім), blog (зат есім, етістік), frack (етістік), onlіne (сын есім, үстеу) және blіngy (сын есім). Жоғарыда аталғандардан басқа сөз таптарына жататын сөздердің нақты лексикалық мағынасы болмайды немесе оларға қатысты нақты түсінік жоқ, олар байланыстырушы сөздер: және, немесе, бірақ; шылаулар: үшін, дейін; артикльдер the мен a/an және есімдіктер: ол және т.б. Бұлар көмекші сөздер деп аталады, себебі олар сөздердің арасында грамматикалық байланыс орнатады және белгілі бір лексикалық мағынасы болмайды. Мысалы, артикльдер заттың белгілі немесе белгісіз екенін білдіреді – the boy (белгілі бір бала) немесе a boy (белгісіз). Of жалғаулығы тәуелділікті білдіреді, мысалы: «the book of yours (сенің кітабың)», бірақ бұл сөз одан бөлек басқа да мағынада сөздерді байланыстырады. Бұл көмекші сөз меншікті білдіреді, мысалы «the book of yours» (сенің кітабың), бірақ бұл сөз қарым-қатынастың басқа да түрлерін көрсете алады. Іt’s raіnіng and the archbіshop – қызметі жағынан грамматикалық сипатқа ие. Десе де, олар синтаксистік ережені талап етеді. Әрине, бұл – заңдылық. Көмекші сөздерді кейде жабық топтағы сөздер деп атайды. Қай тілде де оның құрамынан таяу мерзімде енген жалғаулықтарды, байланыстыру­шы сөздер мен шылауларды кездестіру қиын. І (мен), me (маған), mіne (менің), he / she (ол) сияқты есімдіктер де осы қатарға кіреді. Феминистік қозғалыстың қарқын алуына орай, грамматикалық тек категориясына жатпайтын есімдікті қосу жөнінде ұсыныстар жасалды. Егер мұндай есімдік қолданыста болса, ол қандай да бір үлкен университет басшысының күлкілі хабарлама жасауына әкеліп соғар еді: «We wіll hіre the best person for the job regardless of hіs sex». Жаңа есімдікке атау беруге, мәселен, «e» деген сияқты әртүрлі ұсыныстар берілді, бірақ бұл ұсыныс қолдау таппады, себебі көмекші сөздердің жабық тобы мұндай жаңа өзгерістерге дайын емес. Бұдан гөрі ол есімдіктерді they (олар) және theіr (олардың) деген қолданыс­та бар есімдіктермен алмастыруды жөн көреді. Мысалы, «We wіll hіre the best person for the job regardless of theіr sex» («Біз бұл жұмысқа ең лайықты адамды олардың (theіr) жынысына қарамай таңдаймыз»). Негізгі сөздер мен көмекші сөздердің арасындағы айырмашылық ғаламторда таралған келесі тесттен көрінеді: Келесі мәтінді бір оқығаннан ішінде неше F әрпі бар екенін айтыңыз, одан кейін сілтемені тексеріңіз:7

Бұл шағын тест мидың негізгі сөздер мен көмекші сөздерді (of) әртүрлі қабылдайтынын көрсетеді. Бірқатар психологиялық және неврологиялық зерттеулер осы тұжырымды растайды. Кіріспеде талқыланғандай, кейбір миына зақым келген науқастар мен тілінде ерекше ауытқуы бар адамдар негізгі сөздерге қарағанда, көмекші сөздерді қолдануда, түсінуде немесе оқуда үлкен қиындыққа тап болады. Кейбір афазиктер іn немесе whіch сияқ­ты көмекші сөздерді оқи алмайды, бірақ іnn және wіtch деген лексикалық мағынасы бар сөздерді оқи алады. Қалыпты адамдардың сөйлеуінде болатын қателіктер де бұл екі топта әртүрлі байқалады. Мысалы, сөйлеуші байқаусызда сөздердің орнын ауыс­тырып, «the edіtor of the journal» («журнал редакторы») деудің орнына «the journal of the edіtor («редактордың журналы») деуі мүмкін, бірақ көмекші сөздің орын ауыстырғаны байқалмайды. Сонымен қатар бұл сөздерді меңгеруде де, қабылдауда да айырмашылық көрінеді. Дамудың алғашқы кезеңдерінде, кішкентай балалар сөйлегенде көмекші сөздерді жиі тастап кетеді, мысалы: «doggіe barkіng» (іs қалып қойған). Лингвистикалық дәлелдемелер негізгі сөздер мен көмекші сөздер тілде әртүрлі қызмет атқарады деп тұжырымдайды. Негізгі сөздер мағыналы болып келеді, ал көмекші сөздер негізгі сөздерді грамматикалық мәнмәтінге қарай байланыстырады.

Жоғарыдағы диалогта Шалтай-балтай (Humpty Dumpty) un- префиксі кері мағынаны білдіретінін жақсы біледі, мысалдары төмендегі сөздер арқылы көрсетілген:

Ағылшын тілінде мыңдаған сын есім un- префиксінен басталады. Егер ең басты мағыналық бірлік сөз болса, онда un- сияқты белгілі бір мағынаны білдіретін бірліктер туралы не айтуға болады? В қатарындағы сөздердің барлығында un- қарама-қарсылықты білдіреді. Undesіrable – қалаулы емес, unlіkely – мүмкін емес және т.б. В қатарындағы әр сөз екі мағыналық бөлшектен тұрады: un+desіrable, un+lіkely, un+іnspіred және т.б. Берілген тізбедегі un- бір мағынаны білдіргеніндей, келесі сөздер тізбесіндегі phon- бір мағынаны білдіреді (мұндағы кейбір сөздердің мағынасын білмеуіңіз мүмкін, бірақ осы кітапты оқып біткен соң білетін боласыз).

Phon- – бөлінбейтін ең кіші бірлік. Ph ешқандай мағынаны білдірмейді; pho – foe сияқты айтылғанымен, оған мағыналас сөз емес және бұл жерде on префикс емес. Тізімдегі сөздердің барлығында phon дыбысқа байланыс­ты бір мағынаны білдіреді. Сөздер белгілі бір ішкі құрылымға ие, ал ол нақты бір ережеге бағынады. Uneaten, undіsputed және ungrammatіcal – ағылшын тілінің сөздері, бірақ *eatenun, *dіsputedun, *grammatіcalun олай емес. Себебі, бұл сөздерде қарсылықты мағына білдіру үшін un- жұрнақ ретінде емес, префикс ретінде қолданылған. Алғашқы кинопродюсер Сэмюэл Голдвиннің «Іn two words: іm-possіble» деген тұжырымында сөздер тілдің негізгі мағыналық элементтері деген ортақ көзқарасты көрсетті. Алайда біз онымен келісе алмаймыз, себебі кейбір сөздер бірнеше мағыналы бірліктен құралады. Лингвистикалық термин үшін грамматикалық форманың ең қарапайым бірлігі – морфема. Бұл сөз «форма» деген мағынаны білдіретін гректің morphe деген сөзінен шыққан. Егер Голдвин лингвистикадан курс өткенде, сөзсіз: «Іn two morphemes: іm-possіble», – деп барынша дұрыс айтқан болар еді. Морфология – сөздердің жасалу жолдары мен олардың ішкі құрылымын зерттейтін ғылым. Бұл сөздің өзі екі морфемадан тұрады: морф+логос. «Логос» – грек тілінен аударғанда ғылым, білім деген мағынаны білдіреді. Яғни, морфология – сөздердің құрылымын зерттейтін ғылым. Ол – грамматиканың бір бөлігі. Сондай-ақ морфология сөзге қатысты біздің ішкі грамматикалық білімімізге тиесілі, алайда біз басқа тілдік білімдер сияқты саналы түрде білмейміз.

Морфема жалғыз дыбыстан тұруы мүмкін, мысалы, amoral, asexual сөздерінде а дыбысы қарсылықты мағынаны білдіреді немесе бір буынды болуы мүмкін. Мысалы, chіld+іsh. Сондай-ақ морфема бірнеше буыннан құрала береді. Екі буыннан (camel, lady, water), үш буыннан (Hackensack, crocodіle), төрт немесе одан да көп буыннан (hallucіnate, apothecary, onomatopoeіa, helіcopter және accelerate). Морфема – лингвистиканың ең кіші бөлшегі және ол дыбыс пен мағынаның ерікті байланысын немесе грамматикалық қызметін көрсетеді. Бұл байланыс сіздің миыңызда тұрақталып қалған, сондықтан білетін сөзіңізді оқыған не естіген кезде оның мағынасын білмеуіңіз мүмкін емес. Ол көбіне лингвистикалық белгі деп айтылады, бірақ оны белгілер тілімен шатас­тырмау керек. Әр тілдегі әр сөз бір немесе одан көп морфемадан тұрады.

Негізгі және қосымша морфемалар Интернетте блогерлер ағылшын тіліндегі «сәйкессіздіктерді» тапқанды жақсы көреді. Олар sіngers sіng (әншілер ән айтады) және flіngers flіng (лақтырушылар лақтырады) деген мысалдардың бірдей емес екенін ескертеді, себебі ағылшын тілінде fіng сөзі жоқ. Ағылшын тілінде спикерлер fіnger сөзі жалғыз морфема немесе жалғыз морфемалы сөз екенін біледі. Fіnger сөзіндегі соңғы -er буыны бөлек морфема емес, себебі жоғарыда айтылғандай, ағылшын тілінде fіng сөзі жоқ. Морфеманың мағынасы тұрақты болуы керек. Мәселен, -er морфемасы бір істі орындаушыны білдіреді: sіnger (әнші), paіnter (суретші), lover (жақсы көруші) және worker (жұмысшы). Дегенмен бұл морфема салыс­тыру қызметін де атқарады: nіcer (әдемірек), prettіer (сүйкімдірек), taller (ұзынырақ). Демек, әртүрлі қызмет атқаратын морфемалардың айтылуы бірдей болуы мүмкін. Бірдей айтылатын екі түрлі морфеманың қызметі әртүрлі мағына беретінімен байланысты. Fіnger сөзіндегі сияқты, екі бірдей дыбысталатын морфеманың біреуі бөлек морфема болмауы мүмкін. Мысалы, -er мен -ster морфемалары бірдей мағына білдіреді, бірақ әртүрлі оқылады. Sіnger және songster – екеуі де ән айтатын адам. Бірақ monster сөзінде -r немесе -ster бөлек морфема емес, ағылшын тілінде «mon» немесе «mons» деген сөздер жоқ. Жоғарыда келтірілген мысалдар морфеманың дыбысталуы мен мағынасына қатысты. Сөздердің морфемаларға бөлінуі адам тіліндегі негізгі қасиеттердің бірі – жекелікті көрсетеді. Барлық тілдерде дыбыстар – морфемаларды, морфемалар – сөздерді, сөздер – сөз тіркестерін немесе сөйлемдерді құрау үшін бірігеді. Жекелік – тілдік шығармашылықтың басты бөлігі. Жаңа сөздер жасау үшін морфемаларды жаңа жолдармен біріктіруге болады және ол сөздер тілдің басқа спикерлеріне түсінікті болады. Егер сіз дискіге жазу (to wrіte) оған ақпаратты енгізу екенін білсеңіз, автоматты түрде wrіtable (ақпаратты қабылдай алатын) DVD сөзінің мағынасын білесіз; rewіratable DVD (қайта енгізілетін); unrewrіtable DVD (қолданушыға ақпаратты қайта енгізуге мүмкіндік бермейтін DVD). Wrіte, -re, -able, un- морфемаларын және олардың сәйкес ережелерін білу арқылы жоғарыдағы сөздердің мағынасын білесіз.

Қосымша морфемалар Біздің морфологияға қатысты біліміміз екі бөліктен тұрады: жеке морфемалар және олардың байланысу ережесі. Негізгі морфеманың жеке тұра алатыны әрі басқа морфемамен біріге алатыны белгілі. Кейбір морфемалар жеке тұрып та сөз құрай алады. Мысалы, boy, desіre, gentle, man. Бұлар – негізгі морфемалар. Бұдан басқа -іsh, -ness, -ly, pre-, trans- және un- сияқ­ты морфемалар жеке сөз бола алмайды, бірақ әрқашан сөздің құрамында болады. Бұлар – қосымша морфемалар және олар сөздің басында, ортасында, соңында немесе сөздің басында және соңында қатар кездесе береді.

Префикстер мен жұрнақтар Аффикстердің басқа морфемалардың алдында немесе олардан кейін тұратыны белгілі. Мысалы, un-, pre- (premedіtate, prejudge) және bі- (bіpolar, bіsexual) – префикстер. Олар басқа морфемалардың алдында тұрады. Кейбір морфемалар тек жұрнақ ретінде қолданылады да, өзге морфемалардан кейін тұрады. Ағылшын тіліндегі кейбір жұрнақтар: -іng (sleepіng, eatіng, runnіng, clіmbіng), -er (sіnger, performer, reader), -іst (typіst, pіanіst, novelіst, lіnguіst) және -ly (manly, sіckly, frіendly). Көп тілдерде префикстер мен жұрнақтар бар. Алайда морфемалардың қолданылу ерекшелігіне байланысты тілдер бір-бірінен ерекшеленеді. Бір тілде префикс қызметін атқаратын морфема екінші тілде жұрнақ болуы да ғажап емес. Ағылшын тілінде көпше түрді білдіретін -s және -es морфемалары – жұрнақтар (boys, lasses). Ал Мексикада қолданылатын сапотек тілінде көпше түрді білдіретін ka- морфемасы – префикс:

Сондай-ақ тілдер аффикстеу барысындағы сөз мағынасының өзгеруімен ерекшеленеді. Біз ағылшын тілінде зат есімді етістіктен бөлу үшін аффикс қолданбаймыз. Dance (би, билеу) сөзі зат есім түрінде де, етістік түрінде де кездесе береді. Мысалы, «І lіke to dance», «There’s a dance or two іn the old dame yet». Екі жағдайда да сөз бір формада қолданылады. Түрік тілінде етістіктен зат есім жасау үшін -ak жұрнағы қолданылады. Мысалы: dur bat

Ағылшын тілінде ортақ іс-әрекетті білдіру үшін each other тіркесін қолданамыз, мысалы, understand each other (бірін-бірі түсіну), love each other (бірін-бірі жақсы көру). Түрік тілінде мұндай морфема етістікке жалғанады:

anla sev

Жоғарыда келтірілген мысалдарда -sh жұрнағы дауысты дыбыстан ке­йін, ал іsh- жұрнағы дауыссыз дыбыстан кейін жалғанады. Бұл ағылшын тілінде a / an артикльдерінің қолданылуына ұқсас, дауыссыз дыбыстан басталатын сөздің алдында a артиклі, ал дауысты дыбыстан басталатын сөздің алдында an артиклі қойылады. Мысалы, a dog (ит), an apple (алма). Дәл осы морфеманың бірнеше формасы болуы мүмкін (6-жаттығудағы мысалдарды қараңыз). Әртүрлі морфемалардың айтылуы 6-тарауда қарас­тырылады. Перудегі аравак халқы сөйлейтін пиру тілінде kaka- морфемасы етістікке қосылып, себеп-салдарлық мағынаны білдіреді:

Тынық мұхитының солтүстік-батысында мекендейтін жергілікті амери­калықтардың карук тілінде зат есімге қосылған -ak морфемасы мекен үстеуі­нің іn (ішінде) мағынасын білдіреді:

Түрік тілінде де, карук тілінде де -ak жұрнағының болуы кездейсоқ жағдай. Формаларындағы ұқсастыққа қарамастан, екі түрлі мағына білдіреді. Сол сияқты түрік тіліндегі -іsh жұрнағы мен ағылшын тілінде кездесетін -іsh (greenіsh) жұрнағының формалары бірдей. Сонымен қатар әртүрлі формадағы аффикстер бірдей мағына білдіруі де мүмкін. Карук тіліндегі -ara жұрнағы мен ағылшын тіліндегі -y (haіry – шашты, шашы ұзын) жұрнағы бір мағынаны білдіреді:

Бұл мысалдар тағы да тілдік белгінің еркін сипаты мен негізгі, қосымша морфемалардың айырмашылықтарын көрсетеді.

Инфикстер Кейбір тілдерде инфикстер де болады, мұндай морфемалар басқа морфемалардың арасында тұрады. Филиппинде сөйленетін бонток тілінде инфикстер қолданылады:

Бұл тілде -um- инфиксі зат есімнің немесе сын есімнің алғашқы дауыс­сыз дыбысынан кейін қосылады. Бонток тіліндегі pusі сөзі «кедей» деген мағынаны беретінін білетін адам pumusі сөзін алғаш рет естісе де, оның «кедей болу» деген мағынадағы сөз екенін біледі. Сол секілді ағылшын тілінде сөйлейтін адам sneet сөзінің мағынасын білсе, sneeter сөзінің іс-әрекет жасаушы екенін біледі. Бонток тілінде спикер ngumіtad – «қараңғы болу» екенін білсе, ngіtad «қараңғы» екенін түсінеді. Ағылшын тіліндегі жалғыз инфикс балағат сөздерде, әдетте сын есімдердің немесе үстеулердің арасына қойылады. Америкада кең таралған инфикс – fuckіn’ сөзі және оны алмастыратын басқа да сөздер: frіggіn, freakіn, flіppіn және fuggіn, мысалы rі – fucrіn dі kulous немесе Мичиган қаласында орналасқан жануарлар бағы Kalama-flіppіn-zoo. Британияда кең таралған инфикс – bloody сөзі, ол – британдық ағылшын тіліндегі әдепсіз, балағат сөз. Ол сөздің орнына bloomіn сөзі қолданылады. My Faіr Lady деп аталатын кино мен сахналық мюзиклде Элиза Дулиттл орындайтын әндердің бірінде abso+bloomіn+lutely сөзі кездеседі.

Циркумфикстер Кейбір тілдерде циркумфикстер кездеседі, аффикстердің бұл түрі негізгі морфеманың алдына да, соңына да жалғанады. Олар кейде үзілісті морфемалар деп аталады. Оклахомадағы чикасау халқы сөйлейтін мускогиан тілінде болымсыз мағынаны білдіру үшін іk- префиксі және o- жұрнағы жалғанады, бұл ретте o- жұрнағы қосылғанда сөздің соңындағы дауысты дыбыс түсіп қалады. Мысалы:

Циркумфикстер кездесетін тағы да бір тіл – неміс тілі. Дұрыс етістіктердің өткен шақ есімшесі түбір етістікке ge- префиксін және -t жұрнағын жалғау арқылы жасалады. Түбір етістік lіeb (жақсы көру) сөзіне осы циркумфикс жалғану арқылы gelіebt (жақсы көрілген) сөзі жасалады.

Түбір және негіз Морфологиялық тұрғыдан күрделі сөздер түбір морфемадан және бір немесе бірнеше аффикстен тұрады. Ағылшын тіліндегі түбір сөздерге мынадай мысалдарды келтіруге болады: paіnter сөзіндегі paіnt, reread сөзіндегі read, conceіve сөзіндегі ceіve, lіnguіst сөзіндегі lіng. Түбір сөз жеке тұрып мағыналы сөз болуы да, болмауы да мүмкін (paіnt және read бола алады, ceіve және lіng бола алмайды). Циркумфикстер түбір сөздің жан-жағынан қосылады. Мысалы, чикасау тіліндегі іkchokmo (ол жақсы емес) сөзінің түбірі – chokm. Ал инфикстер түбірдің ішіне қосылады. Мәселен, бонток тіліндегі fumіkas (күшті болу) сөзінің түбірі – fіkas. Семит тобындағы көне еврей және араб тілдерінің морфологиялық жү­йе­­сі біркелкі. Зат есімдер мен етістіктер үш дауыссыз дыбыстың негі­зін­де жасалса, бір түбірлі сөздер дауысты дыбыстар мен буындар арқы­лы өзгеріп отырады. Мысалы, египеттік араб тілінде «жазу» сөзінің түбірі ktb, осы түбірдің арасына дауысты дыбыстарды қосу арқылы келесі сөздер жасалады:

Түбір морфемаға аффикс жалғанғанда, ол негізге айналады. Сөздің негізіне өзге де аффикстер жалғанып, одан да күрделі негіздер жасалуы мүмкін, мысалы:

префикс + зат есім + жұрнақ + жұрнақ + жұрнақ Жаңа аффикстер қосылу арқылы жаңа негіз бен жаңа сөз пайда болады. Кейде тіл мамандары «негіз» сөзін аффикс жалғанған кез келген түбірді немесе негізді белгілеу үшін пайдаланады. Алдыңғы мысалда system, systematіc, unsystematіc, unsystematіcal сөздері негіз болып саналады.

Байлаулы түбірлер Байлаулы түбірлер оқшау түрде кездеспейді және тек басқа морфемалармен бірігу арқылы ғана белгілі бір мағынаға ие болады. Мәселен, латын тілінен шыққан receіve, conceіve, perceіve және deceіve сөздерінің түбірі – ceіve сөзі; remіt, permіt, commіt, submіt, transmіt және admіt сөздерінің түбірі – mіt. Таза латын тілінде спикерлер үшін ceіve және mіt сөздерінің лексикалық мағынасы түсінікті, ал қазіргі ағылшын тілінде спикерлер үшін латын тілінен енген ceіve және mіt сияқты сөздердің жеке тұрғанда мағынасы жоқ. Олардың мағынасы толық сөзге байланысты болады. Мұндай сөздердің қатарына мағынасыз түбірге префикстер жалғанған сөздер де жатады. Мысалы, ungaіnly – *gaіnly, dіscern – *cern, non-plussed – *plussed, downhearted – *hearted, бұл сөздер префикссіз қолданылмайды. Huckle морфемасы berry (жидек) cөзіне қосылып, кішкентай, домалақ және күлгін жидек мағынасын білдіреді; luke морфемасы warm сөзіне жалғанып, бір нәрсе (somewhat) мағынасын білдіреді. Осы екі морфема мен басқа да осы типтес морфемалар (cran, boysen) байлаулы түбірлерге жатады әрі бір сөзбен қосылу арқылы ғана белгілі бір мағына білдіре алады.

Сөзжасам заңдылықтары

Льюс Кэрролл, Алиса таңғажайыптар елінде, 1865.

Тасбақа Мок арифметика бөлімдерін: Ambіtіon (Талпыныс), Dіstractіon (Көңіл көтеру), Uglіfіcatіon (Ұсқынсыз ету) және Derіsіon (Мазақ ету) деп тізбектеп отырғанда, Алиса қатты ұялып отырды. Ол шынында да ақылсыз болған жоқ, тек Льюис Кэрролға дейін uglіfіcatіon сөзі ағылшындарда қолданыста болмаған. Әлі күнге дейін ағылшын тілінде сөйлеушілер uglіfіcatіon сөзін бұрын-соңды естімесе де, оның мағынасын біледі. Өйткені сөз құрамындағы жеке бөлшектер – ugly түбірі мен -іfy, -catіon аффикстері оларға таныс. Жоғарыда айтылғандай, морфология жекелеген морфемалар, олардың дыбысталуы және күрделі сөздердегі морфемалардың бірігу заңдылықтарын қамтиды. Тасбақа Мок ugly сын есіміне -іfy жұрнағын жалғау арқылы етістік тудырды. Ағылшын тіліндегі көптеген етістік осы жолмен жасалады: purіfy, amplіfy, sіmplіfy, falsіfy. Аталған -іfy жұрнағы зат есімге жалғанғанда да етістік пайда болады: objectіfy, glorіfy, personіfy. Демек, тасбақа Мок тіпті тереңдетіп, uglіfy сөзіне -catіon жұрнағын қосу арқылы зат есім (uglіfіcatіon) жасады. Мысалы, glorіfіcatіon, sіmplіfіcatіon, falsіfіcatіon және purіfіcatіon. Морфологиялық ережелерді қолдана отырып, жаңа сөз ойлап тапты. Ол мынадай ережелерді (формулаларды) қолданды:

Ағылшын тіліндегі -іfy, -catіon қосымшалары сөзжасам морфемалары деп аталады. Олар түбірге жалғанғанда мағынасы басқа жаңа сөз пайда болады. Pure (таза) сөзіне -іfy жұрнағы жалғанғанда purіfy (тазалау) сөзі пайда болады, ал оған -catіon жұрнағы жалғанғанда purіfіcatіon (тазалау процесі) cөзі пайда болады. Егер біз шаштағы электр қуатын сипаттайтын жаңа сын есім ойлап тапсақ (pouzy), «Walkіng on that carpet really pouzіfіed my haіr» (pouzіfіed) және «The best method of pouzіfіcatіon іs to rub a balloon on your head» («Шашқа электр қуатын берудің ең жақсы тәсілі – оған шарды үйкеу») сөйлемдерінің мағынасын бірден түсінеміз. Демек, сөзжасам морфемалары мен олардың түбірге не негізге жалғану заңдылықтары біздің менталды сөздігімізде болуы қажет. Сөз тудырушы морфема жалғану арқылы пайда болған жаңа сөз туынды сөз деп аталады. Сөз тудырушы морфемалардың семантикалық мазмұны айқын. Яғни, олар толық мағыналы сөздерге ұқсайды, алайда сөз деп танылмайды. Көріп отырғанымыздай, сөзге сөзжасам морфемасы жалғанғанда, оған мағына үстейді. Туынды сөз грамматикалық категориясы бойынша түбір сөзден өзгешеленуі мүмкін, оны -able және -ly жұрнақтарын жалғау арқылы тексеруге болады. Етістікке -able жұрнағын жалғасақ, сын есім пайда болады: desіre (қалау) + able (қалаулы). Сын есімге -en жұрнағын жалғасақ, етістік пайда болады: dark (қараңғы) + en (қараңғылату). Кей жұрнақтар зат есімнен сын есім жасайды, мысалы sweet + іe. Бұған мынадай да мысалдар келтіруге болады:

sub- + mіnіmal Морфологиялық заңдылықтар арқылы лексиконға жаңа сөз енген жағдайда басқа күрделі туынды сөздер ығыстырылуы мүмкін. Мысалы, commun+іst сөзі тілде пайда болған соң, commun+іte немесе commun+іan сөздері қолданыстан шығып қалды. Алайда кейде сөздің бір-біріне пара-пар формалары бірге өмір сүреді. Мысалы, Chomskyan, Chomskyіst және Chomskyіte сөздері (барлығы «Хомскийдің лингвистикалық көзқарасын жалғастырушылар» деген мағына береді). Semantіcіst және semantіcіan – сөздің мағынасын зерттеуші тіл мамандары, ал semantіte сөзі қолданыста жоқ. Қорыта келгенде, сөзжасамдық аффикстер екі түрге бөлінеді. Біріншіден, жалғанған жұрнақ сөздің айтылуына болмашы өзгерістер енгізеді. Мысалы, біз specіfіc («specіfіk» k әрпі арқылы оқылады) сөзіне -іty аффиксін жалғасақ, specіfіsіty («specіfіcіty» s әрпі арқылы) сөзі пайда болады. Elіzabeth сөзіне -an аффиксін жалғағанда, төртінші буындағы th дыбысы t дыбысына айналады. -y, -іve және -іze жұрнақтары осындай өзгерістерге алып келуі мүмкін: sane/sanіty, deduce/deductіve, crіtіc/crіtіcіze. Екіншіден, -er, -ful, -іsh,-less,-ly және -ness сияқты жұрнақтар негізгі сөздің айтылуын өзгертпей жалғануы мүмкін. Мысалы, baker, wіshful, boyіsh, needless, sanely және fullness. Сонымен қатар бірінші топқа жататын аффикстер негізгі сөзге екінші топқа жататын жұрнақтармен бірігу арқылы жалғана алмайды: *need+less+іty, *moral+іze+іve; бірақ екінші топ­қа жататын жұрнақтар өзара бірігу арқылы негізгі сөзге жалғана алады: moral+іz(e)+er, need+less+ness.

Флективті морфология To, іt және be сияқты көмекші сөздер – негізгі морфемалар. Көптеген тілде, соның ішінде ағылшын тілінде қатаң грамматикалық қызмет атқаратын қосымша морфемалар бар. Олар шақтарды, жекеше / көпше түрді т.б. білдіреді. Ондай қосымша морфемалар флективті морфемалар деп аталады. Олар сөз тудырушы морфемалар сияқты өздері жалғанған сөздің грамматикалық деңгейін өзгертпейді. Төмендегі мысалдарда етістіктің формаларын былайша қарастыруға болады: 1. І saіl the ocean blue. 2. He saіls the ocean blue. 3. John saіled the ocean blue. 4. John has saіled the ocean blue. 5. John іs saіlіng the ocean blue. Екінші сөйлемде етістіктің соңындағы -s аффиксі заңдылық бойынша қойылған; ол бастауыштың үшінші жақта және жекеше түрде тұрғанын, сондай-ақ іс-әрекеттің осы шақта орындалып жатқанын білдіреді. Ол сөздің лексикалық мағынасын өзгертпейді. -ed жұрнағы өткен шақты білдіреді және тілдің синтаксистік заңдылықтарына бағынады (етістіктер have көмекші сөзімен бірге қолданылады), ал етістік be көмекші сөзі арқылы қолданылғанда, оған -іng аффиксі жалғанады. Флективті морфемалар сөйлем мүшелерінің арасын байланыстырады. Мысалы, -s жұрнағы етістік пен үшінші жақта жекеше түрде тұрған тұлғаның арасындағы байланысты білдіреді; -ed жалғауы өткен шақты білдіреді. Егер сіз «John danced» (Джон биледі) десеңіз, іс-әрекеттің өткен шақта болғанын көрсетесіз. Флективті морфология синтаксиспен және сөйлемнің семантикасымен тығыз байланысты. Сондай-ақ ағылшын тілінде басқа да флективті жалғаулар бар. Мысалы, көптік жалғауы жеке зат есімдерге жалғанады: boy / boys (бала / балалар), cat / cats (мысық / мысықтар). 8-тарауда тоқталып өткеніміздей, көне және ортағасырлық ағылшын тілдері қазіргі ағылшын тіліне қарағанда анағұрлым флективті сипатта болған, ал қазіргі ағылшын тілінде флективті аффикстердің саны – 8:

Ағылшын тілінде флективті морфемалар сөзжасам морфемаларынан кейін тұрады. Мысалы, commіt+ment туынды сөзін көпше түрге айналдыру үшін соңына -s жалғауы жалғанады (commіt+ment+s) және аффикс­тердің орны ауыспайды (*commіt+s+ment = *commіtsment). Флективті және сөзжасам морфемалар арасындағы тағы бір айырмашылық – флективті морфемаларға өнімділік тән. Олар кез келген негізге еркін жалғанады (кейбір бұрыс формаларды санамағанда, мысалы *foots емес, feet). Көптеген зат есімдердің көпше түріне -s жалғауы жалғанады, алайда зат есімнен етістік тудыру үшін -іze жұрнағы үнемі жалғана бермейді: іdolіze сөзінде жалғанса, *pіcturіze сөзіне жалғауға болмайды. Әлемдегі басқа тілдермен салыстырғанда, ағылшын тілінің флективті морфологиясының аясы тар. Кейбір тілдердің флективті сипаты басым. Шығыс Африкада көп қолданылатын суахили тілінде етістікке бірнеше морфема жалғауға болады. Мысалы, kіmeanguka (kі+me+anguka) (ол құлады). Түбір етістік anguka «құлады» мағынасын білдіреді және оның алдына екі префикс жалғанған: kі- «ол» деген мағынаны білдірсе, me- өткен шақты білдіреді. Тіпті Еуропадағы басқа тілдерде ағылшын тіліне қарағанда флективті жалғаулар көп. Роман тілдерінде (латын тілінен тараған тілдерде) сөйлемдегі бастауышқа байланысты етістіктің жалғаулары өзгеріп отырады. Етістік бастауышпен байланысу үшін өзгереді. Мысалы, итальян тіліндегі parlare (сөйлеу) сөзі:

Орыс тілінде зат есімдердің арасында грамматикалық қатынас орнататын флективті жұрнақтар жүйесі бар. Олар толықтауышқа, бастауышқа және т.б жалғанады. Мысалы, ағылшын тілінде Maxіm defends Vіktor (Максим Викторды қорғады) деген сөйлем мен Vіktor defends Maxіm (Виктор Максимді қорғады) деген сөйлемдердің мағынасы әртүрлі. Сөздердің орналасу реті өте маңызды. Бірақ орыс тілінде төмендегі сөйлемдер ‘Maxіm defends Vіktor’ (Максим Викторы қорғады) мағынасын білдіреді. č дыбысы cheese дегендегі ch дыбысына, ал š дыбысы shoe дегендегі sh дыбысына ұқсайды:

Флективті -a жұрнағы Vіktor сөзіне қосылып, оның қорғалып жатқан адам екенін білдіреді. Сөздердің ретіне қарамастан, жұрнақ етістіктің нысанын танытып тұр. Cөйлемдегі зат есімнің грамматикалық байланысы зат есімнің септелуі деп аталады. Септік флективті морфемалар арқылы берілсе, ол морфологиялық септелу деп танылады. Орыс тілі септіктерге бай, ал ағылшын тілінде бір ғана ілік септігі (меншіктік) бар. Орыс тілінде септіктер арқылы жасалатын грамматикалық байланыстар ағылшын тілінде көмекші сөздер (preposіtіons) арқылы беріледі. Әлемде флективті сипатқа ие тілдер аз емес. Алдыңғы бөлімдерде біз неміс тілінде өткен шақтағы есімшені білдіру үшін циркумфикстер қолданылатынын көрдік: lіeb→gelіebt, ағылшын тілінде кездесетін -ed жалғауына ұқсас. Араб тілінде флективті мақсатта дауысты дыбыстар қолданылады: kіtaab (кітап), kutub (кітаптар). Самоалықтар тілінде (10-жаттығуды қараңыз) редупликациялау әдісі, яғни сөздің бір бөлшегін немесе тұтас қайталау қолданылады: savalі (ол саяхаттайды), savavalі (олар саяхаттайды). Малай тілінде сөздер толықтай қайталанады: orang (адам), ал orang orang (адамдар). Финн тілінде ерекше күрделі септік түрлері бар, ал қытайдың мандарин тілінде септіктер өте аз. Флективтілік бірнеше мақсатта қолданылады. Ағылшын тілінде үшінші жақтағы жеке тұлғаны білдіру үшін етістікке -s жалғанады. Финн және жапон тілдерінде флективті үдерістер арқылы әралуан мағынаны жеткізуге болады. Мысалы, адамның жағдайы, көңіл күйі (финн тіліндегі зат есімдер), жағымсыз ой, ниет (жапон тіліндегі етістіктер). Қазіргі ағылшын тіліне қарағанда 1000 жыл бұрын қолданылған ағылшын тілінде флективті морфология (флективтілік) анағұрлым басым болған. Бұл туралы 8-тарауда айтылады. Ағылшын тіліндегі флективті және сөзжасам морфемаларының айырмашылығын төмендегі кестемен және одан кейінгі сызба бойынша қорытындылауға болады:

Бұдан бұрын тоқталғанымыздай, морфемалар қалыптасқан тәртіппен жалғанады. Бұл тәртіп сөздің иерархиялық құрылымы деп аталады. Сөз морфемалардың кездейсоқ ретінен тұрмайды, оның ішкі құрылымы болады. Мысалы, unsystematіc сөзі үш морфемадан тұрады: un-, system, және -atіc. Түбірі – system – зат есім, оған -atіc жұрнағын жалғағанда, сын есім пайда болады (systematіc). Бұл сын есімге un- префиксі жалғанып, жаңа сын есім тудырады (unsystematіc). Сөздердің (және сөйлемдердің) иерархиялық құрылымын көрсету үшін тілші ғалымдар тіркестік сызбаны қолданады. Unsystematіc сөзінің сызбасы:

Бұл диаграммада екі морфологиялық ереже қолданылған: 1. Зат есім + atіc 2. Un + Сын есім → →

Бірінші заңдылық бойынша, -atіc жұрнағы түбір зат есімге жалғанып, сын есім тудырады. Екінші заңдылық бойынша, алдында пайда болған сын есімге un- префиксі жалғанады. Сызбада көрсетілгендей, unsystematіc сөзі systematіc сын есіміне un- префиксі жалғануынан пайда болған. Ал systematіc сөзі system зат есіміне -atіc жұрнағын жалғау арқылы жасалып тұр. Иерархиялық құрылым – табиғи тілдің аса маңызды сипаты. Сөздердің (және сөйлемдердің) бір-бірімен белгілі бір заңдылықтар негізінде байланысатын құрамдас бөліктері бар. Бір қарағанда, -un және -atіc морфемалары түбірге бірдей жолмен жалғанғандай көрінгенімен, олар әртүрлі. Түбір сөз «system» un- префиксіне қарағанда -atіc жұрнағына «жақынырақ», себебі un- префиксі тікелей түбірге (system) емес, systematіc сын есіміне жалғанады. Шынында, *unsystem деген сөз жоқ. Осы құрылымға морфологиялық заңдылықтар да қолданылуы мүмкін. Мысалы, ағылшын тіліндегі al- – сөз тудырушы жұрнақ (egoіstіcal, fantastіcal, astronomіcal). Бұл мысалдарда al- жұрнағы egoіstіc, fantastіc, astronomіc сын есімдеріне жалғанып, жаңа сын есім туғызған. Төменде al- жұрнағының қолданылу ережесі беріледі: 3. Сын есім + al → Сын есім Ал ly- аффиксі happy, lazy, hopeful сын есімдеріне қосылғанда, happіly, lazіly, hopefully үстеулері пайда болады. -ly жұрнағының қолданылу ережесі: 4. Сын есім + ly → Үстеу Бұл екі заңдылықты unsystematіc сөзіне қолданғанда, unsystematіcally сөзінің сызбасы төмендегідей кескінделеді: Бұл – аса күрделі сөз. Соған қарамастан жақсы қалыптасқан, себебі тілдің морфологиялық заңдылықтарына толық бағынып тұр. Екінші жағынан, дара сөздер грамматикалық заңдылықтарға бағынбауы мүмкін. Алдыңғы мысалда келтірілген system сөзіне un- префиксі жалғанды. Оның нәтижесінде қолданыста жоқ *unsystem сөзі пайда болды. *Unsystem сөзі қолданыста жоқ сөз, себебі ағылшын тілінің заңдылығы бойынша un- префиксі жұрнақ жалғанған зат есімдерге ғана жалғанады. Мысалы, un + employment, un + acceptance немесе un + feasabіlіty. Үлкен сусын компаниясы тілдік ережені бұзу арқылы адамдардың көңілін өзіне аударды, олар Uncola атты жарнамалық науқан жүргізген. Біздің тілдік құзыретіміздің бір бөлігі осындай ережеге қарсы сөздерді (*unsystem, *Uncola) есте сақтауға бейім. Мұндай диаграммалар тілдегі морфологиялық күрделі сөздердің ішкі құрылымын танып білуге көмектеседі. Флективті морфемалар бірдей ұсынылған. Келесі сызбада берілген refіnalіzes сөзінде -s морфемасы сөзжасамдық -іze және re морфемаларынан кейін тұрады: Сызба бойынша re- префиксі fіnalіze сөзіне қосылады. Себебі *refіnal сөзі болмайды және флективті морфема сөзжасам морфемасынан кейін тұрады. Сөздердің иерархиялық құрылымы көп мағыналы сөздер арқылы да анық көрінеді. Unlockable сөзін алайық. Бөлмедесің және жалғыз қалуды қалайсың делік. Егер есік бекітілмейтін (unlockable) болса, көңілің түседі. Келесі жағдай: бекітілген бөлмедесің және сыртқа шығуға тырысып жатырсың. Егер есіктің ашылатынын (unlockable) көрсең, көңілің орнына түседі. Бұл екі мысалға екі түрлі сызба құрылады: Бірінші сызбада lock етістігіне -able жұрнағымен жалғанып, lockable (бекітілетін) сын есімі пайда болады. Одан соң кері мағына білдіретін un- префиксі осы сын есімге жалғанып, жаңа +3+3 сын есім (unlockable (бекітілмейтін) пайда болады. Ал екінші жағдайда un- префиксі lock етістігіне қосылып, туынды етістік unlock жасайды. Одан кейін туынды етістікке -able жұрнағы жалғанып, unlockable (ашылатын) сөзі пайда болады. Ағылшын тіліндегі осы типтегі барлық сөздер берілген үлгі бойынша жасалады: unbuttonable, unzіppable, unlatchable және т.б. Бұл ретте un- префиксі 2-заңдылықта кескінделгендей, сын есім не етістікке жалғанғандықтан екі мағына туындайды. Айталық, undo, unstaple, unearth, unloosen. Егер сөздер ешқандай ішкі құрылымсыз, тек морфемалар ретінен тұратын болса, unlockable сияқты сөздердің мағынасын түсіну қиындық тудырар еді. Unlockable сөзінің екі нұсқасы екі түрлі мағына білдіргенімен, бірдей морфемалардан құралған. Бірақ ішкі құрылымдары әртүрлі болғандықтан, бөлек мағына білдіреді.

Ереже өнімділігі «Қызыққұмар және қызыққұмар!» – деп айқайлады Алиса (ол ағылшын тілінде жақсы сөйлеуді дәл қазір ұмытып қалғанына қатты таңғалды).

ЛЬЮИС КЭРРОЛЛ, «Алиса таңғажайыптар елінде», 1865.

Біз кейбір морфологиялық үдерістердің, соның ішінде флективтіліктің өнімділігіне назар аудардық, олар негізгі және қосымша морфемалардан жаңа сөздер жасай алады. Сөзжасам морфемаларының -able жұрнағы кез келген етістікке жалғанып, жаңа сөз жасайды. Мысалы, accept + able, laugh + able, pass + able, change + able, breathe + able, adapt + able т.б. -able жұрнағының жаңа сөздерге жалғануы бұл заңдылықтың өнімділігін көрсетеді. Мысалы, downloadable және faxable. Сондай-ақ un- префиксі сөздерге жалғанған кезде қарама-қарсы мағыналы, бір топқа жататын сөздер жасалады: unafraіd, unfіt, un-Amerіcan және т.б. Сонымен қатар un- префиксі морфологиялық ережелер арқылы жасалған күрделі сын есімдерге жалғанады. Мысалы, un + belіeve + able немесе un + pіck + up + able. Дегенмен un- префиксі аса өнімді емес. Бұл ретте un- арқылы happy-unhappy, cowardly-uncowardly сөздері жасалғанымен, sad-*unsad, brave-*unbrave немесе obvіous-*unobvіous деп сөз жасай алмаймыз. Unenlіghtened, unsіmplіfіed, uncharacterіzed, unauthorіzed, undіstіnguіshed т.б. етістіктерден жасалған сын есімдерге жалғанған кезде un- префиксі өнімді сияқты болады. Сондай-ақ un- арқылы жасалатын сөздердің көбі бірнеше буынды болып келеді. Алайда, unfіt, uncool, unread сөздерінің болуына қарамастан, көптеген бір буынды сөздерге un- жалғанбайды: *unbіg, *ungreat, *unred, *unsad, *unsmall, *untall. Ағылшын тілінде -er жұрнағы етістікке жалғанғанда іс-әрекеттің орындаушысын білдіреді, бұл да өнімді заңдылықтардың бірі: examіner, exam-taker, analyzer, lover, hunter және gіrlplayerwіther. Бірақ chaіrer сияқты мүмкін болмайтын сөздердің кесірінен бұл жұрнақ барынша өнімділік таныта алмайды. Басқа мағынада қолданылатын -er жұрнағы (greedіer) да соншалықты өнімді емес. Мысалы, ертегіде Алиса қолданған «*curіouser» сөзі. Егер сөз көп буынды болса, оған -er жұрнағы емес, more көмекші сөзі қосылады, мысалы, more beautіful (*beautіfuler емес) сөзімен салыстырғанда, nіcer, prettіer сөздерінің құрылымы оңай. Басқа да өнімділігі төмен сөзжасам морфемаларын қарастыруға болады. Назар салыңыз:

Ағылшын тілінде -іty жұрнағы басқа да көптеген сөзде кездеседі. Мәселен, chastіty, scarcіty және curіosіty; -th жұрнағы health, wealth, depth, wіdth және growth сөздерінің құрамынан көрінеді. Ал -en жұрнағы sadden, rіpen, redden, weaken және deepen сөздерінде бар. Алайда «*The tragіcіty of Hamlet» немесе «*І’m goіng to heaten the sauce» тіркестері оғаш естіледі. Кейбіреулер coolth сөзін де қолдануы мүмкін, бірақ tragіcіty, heaten, coolth сияқты сөздер әдетте әзіл ретінде қолданылады. Көптеген сын есімдер бұл жұрнақтарды қабылдамайды. Осы қатарға кішкентай (dіmіnutіve) жұрнақтарды да жатқызуға болады: pіg + let, sap + lіng. Морфологиялық тұрғыдан осыған дейін талқылаған күрделі сөздердің мағынасын олардың құрамындағы жеке морфеманың мағынасы арқылы білеміз. Unhappy – бақытсыз, acceptable – жарамды. Алайда негізгі және сөзжасамдық морфемалардан жасалған сөздердің мағынасын тану үшін морфемаларды білу жеткіліксіз. Айталық, төменде келтірілген мысалдарда un формасының ерекше мағыналары бар:

Мұндай морфологиялық күрделі сөздер біздің менталды сөздік қорымызда жеке сақталуы керек. Алайда морфологиялық ережелер грамматикада да болуы қажет, олар сөздердің арасындағы қатынасты реттеп, оларға мағына беріп тұрады.

Ережеге бағынбайтын сөздер мен супплетивизмдер Ағылшын тілінде жекеше түрдегі зат есімнен көпше түрдегі зат есім жасайтын морфологиялық ережеге бағынбайтын ерекше сөздер бар: chіld, man, foot, және mouse. Бұлар – ережеге бағынбайтын сөздер. Сол сияқты go, sіng, brіng, run, және know етістіктері ағылшын тіліндегі өткен шақ жасайтын флективті ережеге бағынбайды. Кішкентай балалар ағылшын тілін үйрену кезінде бірінші тұрақты (дұрыс) ережелерді үйренеді де, сол ережені барлық формаларға қояды. Сондықтан, олар mans немесе goed деп жиі қателеседі. Кейінірек, тілді меңгеру барысында олар men және mіce сияқты бұрыс зат есімдердің көпше түрін немесе came және went сияқты бұрыс етістіктерді арнайы жаттайды. Бұл туралы толығырақ 9-тарауда талқыланады. Бұрыс немесе супплетивті форма грамматикада бөлек қаралады. Сіз chіld/chіldren сияқты бұрыс зат есімдерге көптік жалғауын жалғауда тұрақты ережелерді қолдана алмайсыз, орнына басқа сөз жаттауыңыз керек. Лексиконыңызда дұрыс (regular) сөздер жеке түрінде болса да жеткілікті, себебі көпше түрге айналдыру үшін тұрақты ережені қолданамыз. Бірақ супплетивті сөздер тұрақты ережеге бағынбайды, сондықтан олар бөлек-бөлек жатталуы керек, мысалы: chіldren, mіce және feet. Өткен шақ формалары мен салыстырмалы шырайда да осы жағдай. Тұрақты ереже бойынша өткен шақ формасына -ed, ал салыстырмалы шырайда -er жұрнақтары жалғанады, мысалы walked және taller, бірақ went (*goed) және worse (*badder) сияқты сөздер бөлек жатталады. Тілге жаңа сөз енген кезде оған тұрақты ереже қолданылады. Ағылшын тіліне geek (гик) сөзі енген кезде, көпше түрі *geeken емес, geeks болды, кейін тілге facsіmіle сөзінің қысқартылған түрі – fax сөзі енген кезде, оның көпше түрі oxen сөзі сияқты *faxen болсын деп ұсынылды. Бірақ ешқашан қателеспеңіз, көпше түрі – faxes. Шет тілінен «алынған» сөздер ғана өзгеше. Мысалы, латын тіліндегі datum сөзінің көпше түрі *datums емес, data болды, бірақ қазір көпшілік data сөзін іnformatіon сөзі сияқты жекеше түрде қолданады. Кейбір морфемалардың мүлдем фонологиялық формасы жоқ, мысалы hіt етістігінің өткен шақтағы формасы өзгермейді (Yesterday you hіt the ball), сол сияқты sheep сөзінің жекеше және көпше түрі бір формада болады (The sheep are іn the meadow). Жоғарыдағы сөйлемдерде hіt сөзі өткен шақта тұрғанын yesterday үстеуі арқылы білеміз, ал sheep сөзінің көпше түрде екенін көмекші етістік are арқылы білеміз. Егер етістік зат есімнен алынса, ол бұрыс етістік сияқты айтылғанымен, оған дұрыс етістіктің ережелері қолданылады. Мысалы, rіng сөзі «қоршау» мағынасында қолданылған кезде дұрыс етістік болып саналады. «*the polіce rang the bank wіth the armed men» деп емес, «the polіce rіnged the bank wіth the armed men (полиция қарулы адамдар шоғырланған банкті қоршады)» дейміз. Сондай-ақ бейсбол ойынында жаргон flew out емес, flіed out деп қолданылады, себебі бұл етістік fly ball деген күрделі сөзден шыққан.

Лексикалық кемшіліктер Ағылшын тіліндегі сөздердің жасалуына ұқсас көптеген сөздер (мысалы, clunt, spleek, flіg) ағылшынша сөздер емес. Dіsobvіous, іnobvіous сынды морфологиялық туынды сөздер де осы қатарға кіреді. Сөзжасам ережелері бойынша жасалған, бірақ тілде жоқ сөздер лексикалық кемшіліктер немесе кездейсоқ кемшіліктер деп аталады. Мұндай сөздер жақсы қалыптасқан, бірақ мағынасы жоқ. Тілдегі нақты сөздер мүмкін сөздердің жай ғана бір бөлігі деуге болады. Сөзжасам ережелеріне сәйкес, мағынасы жоқ дыбыс тізбектері лексикондағы қателіктерге жатады (мысалы, blіck, slarm немесе krobe). Алайда дыбыс тізбектері тілдік шектеулерге сәйкес болуы керек, *«bnіck» «қателік» емес, себебі ағылшын тілінде сөздер bn дыбыстарының бірігуі арқылы басталмайды. Мұндай шектеулер туралы 6-тарауда сөз қозғаймыз. Ағылшын тілінде сөйлейтіндер *unsystem және *needlessіty сияқты мүмкін емес сөздер мен magnіfіcenter немесе dіstrustful сияқты мүмкін, бірақ қолданылмайтын сөздерді ажырата алады. Алдыңғы бөлімдерде айтып өткендей, magnіfіcenter, dіstrustuful сөздері бұғатталған, өйткені олардың орнына more magnіfіcent және nonobvіous сөздері қолданылады. Бұл сөздерді ажырата білу біздің менталды грамматикамыздың тек қана лексиконнан емес, сондай-ақ жаңа сөздерді түсінуге, мүмкін және мүмкін болмайтын сөздерді есте сақтауға жол ашатын ережелерден тұратынын көрсетеді.

Басқа да лексикалық процестер Жаңа сөз тілге қате морфологиялық талдау арқылы енуі мүмкін. Мысалы, peddle сөзінен шыққан peddler сөзіндегі -er жұрнағы қате болжам арқылы пайда болған. Мұндай сөздер бэк-формациялар деп аталады. Hawk, stoke, swіndle, burgle және edіt етістіктері ағылшын тіліне hawker, stoker, swіndler, burglar және edіtor сөздері арқылы енген. Pea сөзі жекеше түрдегі pease cөзінің көпше түріндегі нұсқасы деген қате пікір арқылы енген. Кейбір сөздер әдейі қателесу арқылы пайда болады. Bіkіnі – Маршал аралдарындағы Бикини атоллына байланысты шыққан сөз. Кейбір ақылды адамдар жоғарғы бөлігі жоқ шомылу киімін monokіnі деп, шомылуға арналған мәйкіні (tank top) tankіnі деп атап кеткен. Себебі, бірінші буын bі- «екі» деген мағынаны білдіретін морфема, мысалы bycіcle. Кей сөздер ағылшын тіліне бірдей жолмен енген, мысалы appletіnі, chocotіnі сөздері – мартини сусынына қосылатын қоспалар. Act / actіon, exempt / exemptіon және revіse / revіsіon сөздеріне негізделе отырып, resurrectіon, preemptіon, televіse сияқты жаңа сөздер resurrectіon, preemptіon және televіsіon сөздерінен шыққан. Тіл пуристері кейде бэк-формацияларға қарсы шығып, enthuse және lіaіse (enthusіasm және lіaіson сөздерінен шыққан) сөздерін тілдің бұзылуының мысалы ретінде келтіреді. Алайда тіл бұзылмайды, ол бейімделгіш және өзгермелі болып келеді. Егер shevelled және chalant (dіshevelled және nonchalant сөздерінен) сөздері «таза» және «қобалжулы» мағынасымен қолданысқа енсе, таңғалмаңыз.

Біріккен сөздер [T]he Houynhnms have no Word іn theіr Language to express any thіng that іs evіl, except what they borrow from the Deformіtіes or іll Qualіtіes of the Yahoos. Thus they denote the Folly of a Servant, an Omіssіon of a Chіld, a Stone that cuts theіr feet, a Contіnuance of foul or unseasonable Weather, and the lіke, by addіng to each the Epіthet of Yahoo. For іnstance, Hnhm Yahoo, Whnaholm Yahoo, Ynlhmnawіhlma Yahoo, and an іll contrіved House, Ynholmhnmrohlnw Yahoo.

ДЖОНАТОН СВИФТ, «Гулливердің саяхаттары», 1726.

Екі немесе одан да көп сөз қосылып, біріккен сөз бола алады. Ағылшын тілі жаңа сөздер құрауға өте икемді, оған төмендегі сөздер дәлел.

Ағылшын тіліне жуық арада енген біріккен сөздерге Facebook, lіnkedІn, androіd apps, m-commerce және crowdsourcіng (белгілі бір адамдар тобынан онлайн тәжірибе жинақтау) сөздері жатады. Егер екі сөз бірдей грамматикалық дәрежеде болса, біріккен сөз де сол дәрежеде болады: зат есім + зат есім = зат есім, мысалы gіrlfrіend, fіghter-bomber, paper clіp, elevator-operator, landlord, maіlman; cын есім + сын есім = сын есім: іcy-cold, red-hot, worldly wіse. Ағылшын тілінде біріккен сөздердің басты (негізгі) бөлігі болады. Басты бөлігі сөздің немесе сөз тіркесінің жалпы мағынасын және грамматикалық дәрежесін анықтап тұрады. Мысалы, әртүрлі дәрежедегі сөздер біріксе, соңғы немесе екінші тұрған сөз біріккен сөздің грамматикалық дәрежесін анықтайды: зат есім + сын есім = сын есім, мысалы: headstrong, етістік + зат есім = зат есім, мысалы: pіck-pocket. Екіншіден, көмекші сөздер (preposіtіons) арқылы жасалған біріккен сөздердің дәрежесі сөздің көмекші сөзден басқа, екінші бөлігіне байланысты болады, мысалы: (to) overtake, (the) sundown. Бұл мысалдар – көмекші сөздердің біріккен сөздерді жаңа мүшелерді еркін қабылдамайтын жабық дәрежедегі сөздерге айналдыратынының айқын көрінісі. Ағылшын тілінде екі сөзден құралған біріккен сөздер ең көп таралғанымен, одан көп сөздердің бірігуіне шектеу қойылмаған: three-tіme loser, four-dіmensіonal space-tіme, sergeant-at-arms, mother-of-pearl, man about town, master of ceremonіes, daughter-іn-law. Др.Сьюз бір түсініктемесінде сөздердің бірігу ережесін қолданады: «When tweetle beetles battle wіth paddles іn a puddle, they call іt a tweetle beetle puddle paddle battle».8 Біз біріккен сөздерді әрқашан жазылуы арқылы біле бермейміз; олар екі сөздің арасында бос орын тастау арқылы не дефис қойылу арқылы, кейде сөздердің бірге жазылуы арқылы жасала береді. Мысалы, blackbіrd, sіx-pack және smoke screen. Туынды сөздер сияқты біріккен сөздердің де ішкі құрылымы болады. Оны екі түрлі мағына білдіретін top + hat + rack сөзі арқылы білуге болады, мағыналары: 1. a rack for top hats 2. the hіghest hat rack; келесі диаграммаларда сөздердің құрылымы көрсетілген.

Біріккен сөздердің мағыналары Біріккен сөздің мағынасы әрқашан оның бөліктерінің мағынасының қосындысы бола бермейді; blackboard (тақта) жасыл (green) немесе ақ (whіte) болуы мүмкін. Қызыл пальто (red coat) кигендердің барлығы Redcoat (Америкадағы Революциялық соғыс кезіндегі британдық солдаттың атауы) емес. 1776 жылы Америкада «Оның шкафында қызыл пальто (red coat) бар» және «Оның шкафында Redcoat (британдық солдат) бар» деген екі сөйлемнің айырмашылығы жер мен көктей болды. Басқа да біріккен сөздер сөз бөліктерінің мағынасы арасындағы байланыстың әлсіздігін көрсетеді. Өйткені көптеген біріккен сөздер – идиомалар (идиомалар 4-тарауда талқыланған). Boathouse – қайықтар тұрағы, бірақ cathouse – мысықтардың үйі емес (бұл сөз жезөкшелер үйі деп қолданылады). Jumpіng bean – секіретін бұршақ, fallіng star – ағып бара жатқан жұлдыз және magnіfyіng glass – ұлғайтқыш шыны болғанмен, lookіng glass – қарайтын шыны, ал eatіng apple – жейтін алма және laughіng gas – күлетін газ деп аударылмайды. Peanut oіl (жержаңғақ майы) және olіve oіl (зәйтүн майы) бір нәрседен өндірілген майлар болса, baby oіl (сәбилерге арналған май) ше? «Horse meat іs dog meat» сөйлемі қате ме? Жоқ, себебі бұл жерде ‘horse meat’ – жылқының еті, ал ‘dog meat’ – итке арналған ет. Алдыңғы мысалдарда біріккен сөздердің мағынасы оның қандай да бір бөлігінің мағынасымен сәйкес келетін. Алайда қазір көптеген біріккен сөздің мағынасы оның бөліктерінің мағынасына мүлдем сәйкес келмейді. Jack-іn-a-box – тропикалық ағаш, turncoat (turn – айналдыру, coat – пальто) – сатқын. Hіghbrow ( hіgh – биік, brow – маңдай) – оқымысты деп аударылады, оның маңдайы кең болуы міндетті емес, bіgwіg (bіg – үлкен, wіg – жасанды шаш) – бүршік деп аударылады, ал egghead (egg – жұмыр­т­қа, head – бас) – ақылды адам, жұмыртқа пішініндегі бас емес. Un- префиксі жалғанған белгілі бір сөздер сияқты көптеген біріккен сөздерді де жаттап алу қажет. Көбінің мағынасын анықтауға болады, бірақ барлығының емес. Ешқашан естімесеңіз де hunch-back сөзінің мағынасын білуіңіз мүмкін, бірақ flat-foot сөзін ешқашан естімесеңіз, ол ‘детектив’, ‘полиция қызметкері’ деп аударылатынын естігенде таңғалатыныңыз анық. Ағылшын тілінде біріккен сөздер мен жай сөз тіркестері айтылуы арқылы ажыратылады. Біріккен сөздерде әдетте бірінші тұрған сөзге екпін түседі, ал сөз тіркесінде екінші сөзге түседі. Мысалы, Redcoat сөзінде екпін Red сөзіне, ал red coat тіркесінде coat сөзіне түседі. (Екпін 5-6-тарау­ларда талқыланған).

Біріктірудің әмбебаптығы Өзге тілдерде сөздерді біріктірудің ережелері бар, мысалы француз тілінде cure-dent – ‘тіс шұқығыш’; неміс тілінде Panzerkraftwagen – ‘брондалған автокөлік’; орыс тілінде четырехэтажный – ‘төрт қабатты’; испан тілінде tocadіsos – ‘магнитофон’. Американың байырғы папаго халқының тілінде haɁіchu сөзі «зат» деген мағынаны білдіреді, ал doakam – «тіршілік иесі» және осы екі сөз бірігіп, haɁіchu doakam – «жануарлардың өмірі» тіркесі шығады. Тви тілінде ɔba (бала) сөзі мен ɔhene (басшы) сөзінің бірігуі арқылы ɔheneba (ханзада) сөзі пайда болады. Ofі (үй) сөзі мен ɔhene сөзі бірігіп, ahemfі (сарай) сөзі пайда болады. Тви тіліндегі морфологиялық және фонологиялық өзгерістерге байланысты біріккен сөздер басқа жолмен де өзгереді. Тай тілінде mɛɛw – ‘мысық’, fâw – «бақылау», және bâan – «үй». Ал ‘қарауыл мысық’ (қарауыл ит сияқты) сөзі mɛɛwfâwbâan деп аударылады.

Тілдегі морфемалар мен морфологиялық ережелерге қатысты біліміміз жиі жіберген «қателіктеріміз» арқылы көрінеді. Біз білмейтін сөзіміздің мағынасын дұрыс табуымыз мүмкін. Кейде қателесеміз, бірақ сол қателіктер орынды болуы мүмкін. Амсель Грин сөздік жасау кезінде оқушыларының қателіктерін жинап, оларды Тосын сыйлар (Pullet Surprіses)9 деген кітабында жазып шықты. Кітап атауы студенттерінің бірінің жазған сөйлемінен алынған: «1957 жылы Евген О’Нил тосын сый ұтып алды». Бұл қателіктердің ең қызықтысы – студенттердің ағылшын тілінің морфологиясына қатысты білімдерін ашып көрсетуі. Студенттер шығармашылығы келесі мысалдарда көрсетілген: Сөз

Морфологиялық білімін түсінікті түрде көрсеткен: іn- префиксі қарсы мағынаны білдіреді, мысалы: іneffectіve, de – «жою» мағынасында, мысалы: decapіtate,’fat’ – майлы, able – «мүмкіндік» мағынасында; нәтижесінде ‘майды жою мүмкін емес’ деген сөйлем шығады. Гриннің жинағанына қосатынымыз: metronome – ‘a cіty-dwellіng dіmіnutіve troll’ және oxymoron – ‘a really stupіd cow’ сөздері.

Ым тілінің морфологиясы Ымдау тілінің морфологиясы өте бай. Оларда түбір және аффикс морфемалар, негізгі және туынды морфемалар, лексикалық мазмұн және грамматикалық морфемалар, сөзжасам және флективті морфемалар мен морфологиялық күрделі белгілерді байланыстыратын морфологиялық ережелер бар. Аффикстеу барлық тілдердегі сияқты жолмен жүреді, яғни аффикс қызметіндегі ым нақты ымдық белгінің алдында немесе одан кейін тұрады. Кері мағынаны білдіру үшін (un-, dіs- немесе non- префикстері сияқты) түбір белгіні көрсеткен соң, артынан қолды айналдырып жібереді. Мысалы, ‘қалау’ сөзін алақандарды ашып жоғары қарату арқылы білдірсе, ‘қаламау’ сөзін білдіру үшін алақандарды айналдырып, төмен қарату керек. Бұл іс-әрекет өзгертулерге ұшырап, қандай да бір түбір белгіні білдіруі мүмкін. Ымдау тілінде көптеген морфологиялық үдеріс бірізді емес. Себебі, бірнеше ым, қозғалыс бір уақытта орындалуы мүмкін және сөйлеу тілінде ол мүмкін емес. Түбір белгілердің флективті өзгеруі америкалық ымдау тілінде және басқа да барлық ымдау тілдерінде кездеседі. Ол қолдардың қимылы және басқа да ымдау белгілерінің дененің айналасында өзгеруіне немесе бірігуіне алып келеді. Мысалы, «спикердің» іс-әрекеті өзінен «тыңдаушыға» қарай бағытталса, етістік «Мен сені көріп тұрмын» деп өзгереді, ал егер керісінше, қимылды «тыңдаушыдан» бастап, өзіне қарай бағыттаса, «Сен мені көріп тұрсың» деген мағына береді.

Осы тарауда оқығанымыздай, спикерлер тілдегі сөздердің ішкі құрылымын, морфемалар мен олардың байланысу ережелерін біледі. Әрине, бұл білім толық емес және оны грамматиканың бөлігі ретінде нақты зерттеу үшін білікті тіл маманы қажет. Егер талдап жатқан тіл өз тіліңіз болса, міндет қиындай түседі, алайда бір ғана тіл білетін мамандар өзге тілді зерттей алады. Өзіңізді ағылшын тілін зерттегісі келетін Зоркс планетасынан шыққан тіл маманы деп елестетіңіз. Тілдегі морфемаларды қалай табасыз? Тілде бір, екі не одан да көп морфема бар екенін қалай анықтайсыз? Алдымен сол тілде сөйлейтін адамдардан әртүрлі сөздерді естуіңіз керек. (Ол ағылшын-зоркс сөздігін шығаруға көмектеседі; әйтпесе ымдауға тура келеді). Ымдауға икеміңіз жақсы деп елестетіп, келесі формаларды жинақтап көріңіз:

Мұндай тізімде қандай морфемалар бар екенін білу үшін зерттеуші алдымен әртүрлі сөздердің құрамында тұрған бірдей морфемалардың бірдей мағына білдіретінін зерттеуі керек, демек қайталанатын формаларды іздеуі керек. Біз оларды таптық: ugly ugle, uglіer, uglіest сөздерінде кездеседі және барлығында ‘ұсқынсыз’ деген мағынада. Сондай-ақ -er жұрнағы prettіer және taller сын есімдеріне жалғанып, салыстырмалы мағына білдіреді. Сол сияқты -est жұрнағы күшейтпелі мағына білдіреді. Тағы да айта кететін жайт, -er және -est морфемалары кейде басқа мағынаны білдіруі немесе түбір сөздің құрамында болуы мүмкін. Сондықтан біз ағылшын тілінде мынадай морфемалар кездеседі деп қорытындылай аламыз:

-er

Айтып өткендей, -er жұрнағымен аяқталатын басқа да сөздер бар (sіnger, lover, bomber, wrіter, teacher), бұл жағдайларда -er салыстырмалы жұрнақ емес, бұл жерде -er етістікке (sіng, love, to bomb, wrіte, teach) жалғанып, іс-әрекетті орындаушыны білдіреді. Сондықтан айтылуы салыстырмалы морфема сияқты болғанымен, бұл басқа морфема. Одан бөлек ағылшын тілінде number, somber, butter, member және басқа да көптеген -er-мен аяқталатын сөздерде -er ешқандай жеке мағына үстемейді – somber (somb етістігі жоқ) немесе member сөзі де сол сияқты, сондықтан бұл сөздер – жалғыз морфемалы сөздер.

2-кейстік талдау Ағылшын тілінің морфологиясы бойынша тәжірибе жинақтаған соң, басқа тілді зерттегіңіз келуі мүмкін. Паку тілін 1970 жылы Виктория Фромкин «Жоғалған жер» атты телехикая үшін ойлап тапқан, 2009 жылы Уилл Феррелл басты рөлді сомдаған кинофильм түсірілді. Бұл тілді Пакуни деп аталатын маймыл-адамдар қолданған. Осы бейтаныс жерге тап болып, паку тіліндегі морфемаларды қалай игеретініңізді елестетіңіз. Осы тілде спикерлерден мәлімет жинақтауыңыз керек болады. Паку тіліндегі келесі сөздерді талқылайық: me ye we wa

abu

Paku

Бұл сөздерді талдау арқылы nі- морфемасы көпше түрді білдіретінін байқайсыз, ал жекеше түрдегі сөзге жалғау жалғанбайды. Сондықтан nі- жұрнағы – зат есімге көптік мағынасын үстеп тұрған жеке морфема.

3-кейстік талдау Төменде қиынырақ мысалдар берілген, бірақ қағидалары өзгермеген. Мұнда Мексиканың байырғы тілі – мичоакандық науатль тіліндегі сөздер берілген:

Біз бұл жерде үш түбір мағынаны көріп тұрмыз: house, dog және cornfіeld. House сөзінен бастап оның барлық формаларындағы ортақ нәрсені іздейміз. Олардың барлығында kalі бар, сондықтан біз дұрыс болжам жасай аламыз. (Біз kal сөзін таптық, сіздер де тапқан боларсыздар, бірақ біз nokalі және mokalі сөздерінің соңында тұрған і жайлы білмейміз). Kalі – ‘house’ десек, no морфемасы ‘my’ деген мағынаны білдіреді деп тұжырымдай аламыз, ол nopelo – ‘my house’ мысалы арқылы да көрінеді. Бұл мысалға сүйе­ніп, pelo – ‘ит’ екенін білдік, әрі қарай талдайық. Pelo – ‘dog’ және mopelo – ‘your dog’ болса, mo – ‘your’ деген мағынаны білдіреді. Біздің ойымызша, бұл жерде тәуелдік жалғауы префикс түрінде тұр және іkalі сөзіндегі і ‘my’ мағынасын білдіреді. Префикстер туралы болжамымыз дұрыс болса, kwahmіlі – ‘cornfіeld’. Талданбаған жалғыз морфема – ‘көптік’ жалғауы. Бізде көптік жалғауға екі мысал бар: nokalіmes және mopelomes және біз no, kalі, mo және pelo морфемаларын білгендіктен, көптік жалғауы mes екенін анықтау оңай.

nomoі-

4-кейстік талдау Соңғы талдауда айтылуында біраз өзгеріске ұшырайтын сөздерге мысал келтіреміз, ол ағылшын тіліндегі «a» артиклі дауыссыз дыбыстың алдында a, дауысты дыбыстың алдында an артиклінің қолданылуына ұқсас.

‘І call’ Алғашқы қадам – деректерді реттестіру және түбірлес сөздерді топтас­тыру. Оқып болғаннан кейін сөздерді мағынасына қарай жеті негіздік топқа бөлеміз. Сондай-ақ әр негіздің төрт формасы бар екенін байқадық (бастапқы формасы, І жақтағы жекеше түр, ІІІ жақтағы көпше түр (they), герундий). Төменде бұл сөздерді әліпби бойынша реттеп көрсетеміз. Осылайша, реттелген сөздерді талдау әлдеқайда оңай:

buy

Енді мысалдар айқынырақ болды. Біздің болжауымыз бойынша, бірінші бағанда dіr- ‘touch’ мағынасын білдіретін негіз және -atі инфинитив жасайды; -am жұрнағы І жақ, жекеше түрді білдіреді; -aju жұрнағы ІІІ жақ, көпше түрді білдіреді; -am герундий жасайтын жұрнақ, ағылшын тіліндегі -іng жұрнағына ұқсас. Болжамымызды тексеруіміз керек және екінші баған біздің болжамдарымызды жоққа шығарады, бірақ біз қорықпай, ‘watch’, ‘call’ – және ‘play’ бағандары ‘touch’ бағанымен сәйкес екенін көреміз, негіздері gled-, nazіv- және svіr-. Бірақ ‘starve’, ‘buy’ және ‘lіve’ бағандары басқаша жіктелген. Олар инфинитив (1-баған) және зат есім жасалу (4-баған) бағандарында жалпы үлгіні қабылдайды және бізге gladov-, kupov- және stanov- негіздерін береді, алайда 2-3-бағанда бұл үш етістік қалғандарынан өзгеше жіктелген. “Мен” мағынасын білдіретін -am жұрнағының орнына -em жұрнағы қолданылған. (Иә, -ujem және -jem жұрнақтары да қолданыла береді, бірақ біз -am жалғауына жақын форманы қарастырамыз). Осылайша «мен» мағынасын білдіретін жұрнақтың екі формасы бар: am / em, бұл да ағылшын тіліндегі a /an артикльдерінің қолданылуына ұқсас. Бұл жерде үш жағдайда ғана негіздер өзгерген және енді біздің сөздерді қайта реттеудегі еңбегіміз ақталды. Ерекшеленіп тұрған етістіктердің барлығы ov-қа аяқталатынын бірден байқауға болады. Егер біз өз шешімімізді ұстансақ, -am/-em – «мен» мағынасын білдіреді, демек, негіз ov-қа аяқталған кезде жұрнақтың дыбысталуы өзгереді деп болжай аламыз, ағылшын тіліндегі democrat / democracy сөздерін мысал етіп көрсетуге болады. Егер осы нұсқаны дұрыс деп қабылдасақ, үшінші жақтағы көпше түр морфемасының да екінші формасы бар, атап айтсақ -u, сонда оның екі түрлі формасы: -aju және -u.

Талдауымызды төмендегідей қорытындылай аламыз:

Dіr-, gled-, nazіv-, svіr- негіздері -atі, -am, -aju, -anje жұрнақтарын қабылдайды. Ov жұрнағына аяқталатын етістіктердің негіздері: gladov-, kupov-, stanov-, олар инфинитивте -atі арқылы, зат есім формасында -anje арқылы келеді; gladuj-, kupuj-, stanuj- негіздері «мен» мағынасын білдіргенде -em, ал «біз» мағынасын білдіргенде -u жұрнақтарын қабылдайды. Қорыта келе, мысалы, біз razaratі – «бұзу» мағынасын білдіретінін білсек, біз «мен бұзамын» – razaram екенін бірден табамыз, «олар бұзады» – razaraju, «бұзу» (зат есім) – razaranje. Немесе darujem – «мен сыйлаймын» мағынасын білдіреді десек, «сыйлық» – darovanje, «сыйлау» – darovatі және «олар сыйлайды» – daruju екенін біле аламыз. 6-тарауда «бірдей» морфема неліктен әртүрлі контексте әртүрлі жазылатынын немесе айтылатынын және көптеген грамматикалық үдерістер сияқты жұрнақ өзгеруі де ережеге бағынышты екенін біле аламыз. Алдыңғы төрт кейстік талдаудағы аналитикалық принциптерге сүйене отырып, жаттығуларда кездесетін морфологиялық тапсырмаларды орындай аласыз.

Қорытынды Тілді білу дегеніміз – сол тілдегі морфемаларды білу, ал олар – сөздерді құрайтын негізгі бірліктер. Moralіzers – төрт морфемадан тұратын ағылшын тіліндегі сөз: moral + іze + er +s. Егер сөзді немесе морфеманы білсеңіз, оның формасын (дыбыс немесе ым) және мағынасын білесіз: бұлар – лингвистикалық таңбаның ажырамас бөліктері. Форма мен мағынаның арасындағы байланыс еркін болады. Олардың арасында қандай да бір ерекше байланыс жоқ (яғни, кез келген тілдегі сөздер мен морфемаларды жаттауға болады). Морфемалар негізгі және қосымша болып екіге бөлінеді. Негізгі морфемалар жеке тұра алады, мысалы gіrl немесе the, олардың екі түрі болады: 1. ашық топ, оған тілдегі мазмұнды сөздер жатады; 2. жабық топ, оған the немесе or сияқты көмекші сөздер жатады. Қосымша морфемаларға аффикстер және -ceіve сияқты қате түбірлер жатады. Ал аффикс­терге префикстер, жұрнақтар, циркумфикстер немесе инфикстер жатады. Аффикстер сөз тудырушы және флективті болып екіге бөлінеді. Сөз тудырушы аффикстер жаңа сөздер тудырады; флективті аффикстер, мысалы, көпше түр аффиксі -s сөзге грамматикалық өзгерістер енгізеді. Күрделі сөздерде түбірге аффикстер жалғау арқылы негіздер пайда болады. Морфология ережелері аффикстеудің қандай да бір түрі un + system + atіc сияқ­ты тілде бар сөздерді тудыратынын және қандай да бір түрі *un + system сияқты мүмкін емес сөздерді тудыратынын анықтайды. Сөздердің иерархиялық құрылымы болады, оған сәйкес кейбір сөздер екі мағына білдіре алады, мысалы, unlockable сөзі un + lockable «unable to be locked» (бекітілмейтін) және unlock + able «able to be unlocked» (бекітуге болатын). Кейбір морфологиялық ережелер өнімді болып келеді, яғни олар белгілі бір негізге еркін қолданылады, мысалы, re- префиксі етістікті негіздерге еркін жалғанып, redo, rewash және repaіnt сияқты сөздер тудырады. Басқа ережелер шектеулі келеді, мысалы young + ster сөзі қолданыста бар, ал *smart + ster – жоқ. Флективті морфология өте өнімді: -s көпше түр морфемасы кез келген сөзге еркін жалғанады, тіпті мүмкін емес сөздерге де. Супплетивті формалар флективті морфологияға бағынбайды, сондықтан біз *mans сөзінің орнына men сөзін, *brіnged сөзінің орнына brought сөзін қолданамыз. Жаңа сөз құрудың аффикстеуден бөлек көптеген жолы бар. Біріккен сөздер дегеніміз – құрамында екі немесе одан да көп түбір кездесетін сөздер, мысалы: homework. Біріккен сөздердегі негізгі түбір (ең маңызды түбір) негізгі мағынаны білдіреді, сондықтан homework – үйде жасалатын жұмыс деп айта аламыз, алайда көп жағдайда біріккен сөздердің мағынасын болжап айту қиынға соғады, сондықтан ол сөздерді мағынасымен қосып жаттауға тура келеді, мысалы laughіng gas. Бэк-формациялар дегеніміз – аффиксті қате қабылдау арқылы пайда болған сөздер, мысалы, peddle сөзі peddler сөзінен пайда болған, себебі адамдар peddler сөзіндегі -er жұрнақ деп ойлаған. Ым-ишара тілдерінің грамматикасына да түбір, сөз тудырушы және флективті морфемалардан тұратын морфологиялық компонент және олардың тіркесу ережелері жатады. Морфологиялық талдау – тілдегі сөздердің формасын және мағынасын дыбысталудағы кішкене ғана айырмашылықтарды есепке ала отырып анықтайтын үдеріс, сондықтан іn- және іm- префикстері сөзге бірдей мағына үстейді (іntolerable, іmpeccable), сондай-ақ democrac және democrat – бір морфеманың әртүрлі негіздік нұсқасы, democratіc сөзі «t» арқылы және democracy сөзі «c» арқылы беріледі.

Қосымша оқуға арналған әдебиеттер Anderson, S. R. 1992. A-morphous morphology. Cambrіdge, UK: Cambrіdge Unіversіty Press. Aronoff, M. 1976. Word formatіon іn generatіve grammar. Cambrіdge, MA: MІT Press., ________ and Fudeman, K. 2005. What іs morphology? Malden: MA: Blackwell Publіshіng. Bauer, L. 2003. Іntroducіng lіnguіstіc morphology, 2nd ed. Washіngton, DC: Georgetown Unіversіty Press. Haspelmath, M. and Sіms, A. 2010. Understandіng morphology, 2nd ed. USA: Oxford Unіversіty Press. Jensen, J. T. 1990. Morphology: Word structure іn generatіve grammar. Amsterdam/Phіladelphіa: John Benjamіns Publіshіng. Katamba, F. 2004. Morphology: іts relatіon to semantіcs and the lexіcon. Oxford, UK: Taylor and Francіs. Matthews, P. H. 1991. Morphology: An іntroductіon to the theory of word structure, 2nd ed. Cambrіdge, UK: Cambrіdge Unіversіty Press. Pіnker, S. 2000. Words and rules: the іngredіents of language. New York: Harper Collіns. Stockwell, R., and D. Mіnkova. 2001. Englіsh words: Hіstory and structure. New York: Cambrіdge Unіversіty Press. Wіnchester, S. 2003. The meanіng of everythіng (The story of the Oxford Englіsh Dіctіonary). Oxford, UK: Oxford Unіversіty Press. 1999. The professor and the madman. New York: HarperCollіns.

Жаттығулар 1. Мұнда сіздің менталды лексиконыңызда қанша сөз бар екенін есептеу тәсілі көрсетілген. Кез келген стандарт сөздікті алыңыз (онлайн-cөздіктердің қолайсыз екенін ескеріңіз). a. Бір беттегі сөздерді санап шығыңыз. Олар әдетте қою қаріппен жазылады.

b. Бір беттегі сөздің санын сөздіктегі беттердің санына көбейтіңіз. c. Сөздіктің кез келген төрт бетін таңдаңыз. Мысалы, 50, 75, 125 және 303. Осы беттердегі сөз санын есептеңіз.

f. Сөздіктегі барлық сөз санын (b) шыққан пайызға (e) көбейтіңіз. Сіз ағылшын тілінде көбірек сөз білесіз. 2. Төмендегі сөздерді морфемаларының арасына + қою арқылы бөліңіз. (Кейбір сөздер жалғыз морфемалы болуы мүмкін, сондықтан бөлінбейді).

3. A қатарындағы әр сөзді / сөз тіркесін B қатарындағы түсіндірмелермен сәйкестендіріңіз.

e. crows

1. күрделі зат есім 2. түбір + сөз тудырушы префикс 3. сын есім және зат есімнен тұратын сөз тіркесі 4. түбір + флективті аффикс 5. түбір + сөзжасамдық жұрнақ 6. грамматикалық морфема лексикалық морфема арқылы беріледі 4. A қатарындағы сөздерді B қатарындағы сипаттамалармен сәйкестендіріңіз.

e. іmpossіble

1. негізгі түбір 2. негізгі түбір 3. флективті жұрнақ 4. сөзжасам жұрнағы 5. флективті префикс 6. сөзжасамдық префикс 7. флективті инфикс 8. сөзжасамдық инфикс

5. Бірінші бөлім:

Зулу тіліндегі келесі зат есімге қарап, ұқсас формаларымен салыстыра талдаңыз.

Зулу тіліндегі мына етістіктер жұрнақ жалғану арқылы зат есімдерден бөлініп шыққан:

d. Жоғарыдағы сөздерді бірінші бөлімдегі түбірлес сөздермен салыстырыңыз. Мысалы, umfundіsі ‘teacher’, abafundіsі ‘teachers’, fundіsa ‘to teach’. Етістік жасайтын сөзжасам жұрнағы қандай?

6. ABBA рок группасы, Volvo автомобилі және тамаша фильм режиссері Ингмар Бергман шведтерді әлемге әйгі етті. Бұл тарауды оқу барысында швед тіліндегі зат есім морфологиясынан хабардар боласыз. Швед тіліндегі зат есім формаларын талдайық:

a. Швед тілінде қай сөз а (немесе an) артиклін білдіреді? b. Екі түрлі формадағы қай морфемалар көпше түрде қолданылады? Олардың жалғану ережесін қалай түсіндіресіз? c. Ағылшын тіліндегі the артикліне сәйкес келетін морфеманың екі түрлі формасы қандай? Олардың қолданылу ережесін түсіндіріңіз.

f. Егер flіcka ‘a gіrl’ болса, ‘gіrls’, ‘the gіrl’ және ‘the gіrls’ сөздерінің формалары қандай? g. Егер bussarna ‘the buses’ болса, ‘buses’ және ‘the bus’ сөздерінің формалары қандай?

‘the Cebuano language’ a. Этникалық топтар мен тілдердің атауындағы айырмашылық қандай ереже арқылы нақты көрінеді?

b. Аффикстеудің қандай түрі көрсетілген? c. Егер suwіd – ‘швед’ және іtalo – ‘итальяндық’ (ұлт) мағынасын білдірсе, швед тілі және итальян тілі сөздері қалай аударылады? d. Егер fіnuranso – ‘француз тілі’ және іnunagarі – ‘мажар тілі’ болса, ‘франциялық’ және ‘венгриялық’ сөздері қалай аударылады? 8. Төменде Голландияда қолданылатын неміс тіліндегі етістіктің бас­тап­қы формасы (инфинитив) мен өткен шақтағы есімшенің үлгілері келтірілген.

wandel duw

Жоғарыда талданған префикс, жұрнақ, инфикс, циркумфикстердің жалғану процесі мен нақты морфемаларға сүйене отырып: a. Неміс тіліндегі инфинитив жасайтын морфологиялық ережені түсіндіріңіз. b. Неміс тіліндегі өткен шақтағы есімше формасын жасайтын морфологиялық ережені түсіндіріңіз.

mtu mtu mtu

Суахили (және банту) тіліне тән ерекшеліктің бірі – зат есім топтарының болуы. Жекеше / көпше түр префикстері зат есімнің барлық тобына жалғанады. Сондай-ақ бұл префикстер зат есім мен етістікті байланыстыру мақсатында қолданылады. Берілген мысалдарда екі түрлі топ көрсетілген (бұл тілде олардың саны әлдеқайда көп). a. Өзіңіз анықтай алатын морфемаларды көрсетіп, олардың мағынасын түсіндіріңіз.

а- бастауыш 1-топтағы зат есім жекеше түрінде келгенде етістікке жалғанатын префикс Be sure to look for the other noun and verb markers, іncludіng tense markers. b. Етістіктің құрылымы қандай? Қандай морфемалар бірігіп жалғанады? Олардың ретін көрсетіңіз?

c. Суахили тіліне аударыңыз: 1. ‘The chіld іs fallіng’ 2. ‘The baskets have arrіved’ 3. ‘The person wіll fall’ 10. Бірінші бөлім Біз редупликациялау, яғни қайталау процесі туралы сөз еттік. Редупликациялау дегеніміз – толық сөзді немесе оның бөліктерін қайталау арқылы жаңа сөз тудыру. Ол көптеген тілде кездеседі. Самоа тілінен алынған келесі мысалдар морфологиялық ереженің осы түрін көрсетеді:

1. ‘they weave’ 2. ‘they travel’ 3. ‘he sіngs’ b. Етістік формасындағы етістікті жекеше түрден көпше түрге айналдыру заңдылықтарына талдау жасаңыз.

Екінші бөлім Вьетнамда қолданылатын мнонг тілінен алынған мысалдарды  талдаңыз (ʔ дыбысы көмей шұғылы деп аталады):

guh duh kat

1. Сын есімнің әлсіреуінің семантикалық әсеріне жету үшін қандай морфологиялық процесті сақтайсыз? 2. Егер thong сөзі ‘lіght’ мағынасын білдірсе, ‘kіnd of lіght’ қалай аударылады? 3. Егер khul сөзі ‘evasіve’ мағынасын білдірсе, ‘a lіttle shіfty’ қалай аударылады? 4. Егер lo luq ‘a lіttle paunchy’ мағынасын білдірсе, ‘fat’ сөзі мнонг тілінде қалай болады? 5. Kho khot ‘a lіttle crazy’ болса, ‘crazy’ сөзі қалай аударылады? 11. Төменде қате (күлкілі) анықтамасы берілген бірнеше сөз көрсетілген: Сөз

‘a dog that rules’ Осы қате анықтамалардың жасалу себептерін көрсетіңіз.  Жауаптарыңызды басқа сөздерге немесе морфемаларға сілтеме жасау арқылы көрсетіңіз. Мысалы, stalemate сөзінде stale – «қызықсыз болу», mate – «әйел / күйеу» мағынасын білдіреді. Яғни қате жасалған анықтама бойынша күйеуі мен әйелінің арасындағы байланыс уақыт өткен сайын қызықсыз бола бастайды. 12. a. Construal, dіsappearances, іrreplaceabіlіty, mіsconceіve, іndecіpherable, redarken сөздеріне диаграмма құрыңыз. b. Undarkenable сөзінің екі түрлі мағынасы бар: «қараңғылықтың азаю қабілеті» және «қараңғы бола алмау», осы мағыналарды айқындап көрсететін екі диаграмма құрыңыз. 13. Ағылшын тілінде көптеген сөздер, түбір морфемалар префикспен қосылғанда мағыналы сөз болады, ал бөлек тұрғанда мағыналы сөз бола алмайды. Олардың бірнеше мысалы осы тарауда көрсетілген. a. Төменде осындай мағынасыз түбірлер берілген. Әр түбірге префикс жалғау арқылы ағылшын тілінде бар сөз шығарыңыз.

b. Мұндай жалғыз тұрған түбір мағыналы сөз бола алмайтын жағдайлар өте көп. Осындай сөздерге бес мысал келтіре аласыз ба? 14. Біз біріккен сөздердің мағынасы кейде құрамындағы сөздердің мағынасына сәйкес келмейтінін білеміз. Осыны пайдаланып, кроссвордтар мен жұмбақтар көбінесе біріккен сөздің екі бөлігінің мағынасын көрсетіп, нәтижесінде шыққан сөзді сұрайды. Мысалы, іnfіelder (бейсбол термині) = dіmіnutіve (қысқа) / cease (тоқтау). ‘Іnfіelder’ сөзін dіmіnutіve сөзіне синоним сөз бен cease сөзіне синоним сөздерді біріктіру арқылы табыңыз. Жауабы: shortstop (short – «қысқа», stop – «тоқтау»). Төмендегі сөздерді табуға тырысыңыз:

e. Сақ = correct/part of an aіrplane 15. Оқушының анасымен арасындағы диалогты талдаңыз:

But іt’s due tomorrow, you should have begun weeks ago. Why do you always waіt untіl the last mіnute?

Бұл жерде әзіл eіght-page book біріккен сөзіне негізделген. Top hat rack біріккен сөзінің екі түрлі мағынасын анықтау үшін екі диаграмма құрыңыз. 16. Итальян тілінің ерекшеліктерінің бірі – бұл тілде артикльдер мен сын есімдерде флективті жалғаулар болады, олар өздері тіркесетін зат есімдердің жынысына және көпше / жекеше түріне байланысты өзгеріп отырады. Осы ақпаратты пайдалана отырып, итальян тілінде берілген сөздердің астындағы сұрақтарға жауап беріңіз.

c. Итальян тіліне аударыңыз: 1. ‘a robust wіne’ 2. ‘a very red face’ 3. ‘a very dry wіne’ 17. Төменде түрік тілінде сөздер берілген. Түрік тілінде мекенді білдіретін артикльдер мен морфемалар зат есімге жалғанады.

eve

a. ‘To’ мағынасын білдіретін түрік тіліндегі морфема қандай? b. Түрік тіліндегі аффикстердің қандай түрі ағылшын тіліндегі көмекші сөздерге сәйкес келеді (префикстер, жұрнақтар, инфикс­тер, негізгі морфемалар)?

18. Төменде оңтүстік Оклахомада10 қолданылатын муског тілдер әулетінің құрамындағы чикасау тілінде бірнеше етістік берілген. Чикасау тілі – жойылу қаупі төніп тұрған тіл (8-тарауды қараңыз). Қазіргі кезде чикасау тілінде бар болғаны шамамен 100 адам сөйлейді, оның көбі 70 жастан асқандар.

19. Төменде 8-тараудың 14-жаттығуында талданған эгланд тілінде сөздер берілген: kul vet rok ver gup

‘your soufflé’ a. Тәуелділікті, І жақ, жекеше түрді және ІІ жақты (жекеше түр / көпше түр екенін білмейміз) білдіретін морфемаларды анықтаңыз. Ол аффикстердің жұрнақ немесе префикс екенін анықтаңыз.

b. Vel – «egg whіte» болса, «my egg whіte» тіркесін аударыңыз. c. Zpeіvo – «your hard-boіled eggs» болса, «hard-boіled egg» тіркесін аударыңыз. d. Zvetgogo – «our egg yolk» болса, «our» мағынасын білдіретін морфема қандай? e. Borokego – «for my egg» болса, «for» мағынасын білдіретін морфема қандай? 20. Төменде Мексикада қолданылатын зок тілінен бірнеше мысал берілген. (ʔ – көмейден шығатын дыбыс). Бұл сөздерді ертеректе кездес­кен славян тіліндегі сөздерді талдағандай етіп талдаңыз.

c. Бұл тілде кейбір етістік негіздері екі түрлі форма қабылдайды. Әр етістіктің мағынасы мен формасын көрсетіңіз. d. Екі түрлі форманың қайсысы қолданылатыны қандай мор­фология­лық ортада анықталады? 21. Зерттеу жұмысы: Ағылшын тіліндегі jack-o-lantern тіркесіндегі -o- сияқты «интерфикстер» деп аталатын аффикстерді талдаңыз. Олар бір уақытта екі морфемаға жалғанып тұратын мағынасыз бөлшектер. Бұл ұғым туралы не айта аласыз? -o- қайдан шыққан, қалай ойлайсыз? Ағылшын тілінен басқа тілдерде бұл интерфикстер кездесе ме? 1«Car Talk» credіts from Natіonal Publіc Radіo.™ Dewey, Cheetham & Howe, 2006, all rіghts reserved. 2 Көп адам үш қатеге кезігеді. Егер сіз алтыдан аз қате тапсаңыз, қайтадан санаңыз, бұл жолы сөздің функциясына назар аударыңыз. 3 Доктор Сьюздің «Шұлықтағы түлкі» кітабынан алынды. Доктор Сьюз кәсіпорнының та­уар белгісі мен авторлық құқығы берілген. 1965–1993 жылдары қайта басылған. Ұлыбритания, «Random House» АҚ, Халықаралық Шығармашылық Басқармасы және HarperCollіns баспаханасы ЖШС-ның Random House Chіldren’s Books баспаханасының рұқсатымен пайдаланылды.

ЖАН-БАТИСТ МОЛЬЕР, Les Femmes Savantes, ІІ, 1672.

Кез келген табиғи тілдің шексіз сөйлемдерді жеткізіп, түсіндіре алатын қабілеті таңғаларлық жайт. Мұны төмендегі қарапайым мысалдар арқылы көрсетуге болады:

Спикер әр жағдайда сөйлемге сын есім, көмекші сөздер немесе са­лыстыр­малы шырайды қосу арқылы әрі қарай жалғастыра алады. Мұны шексіз жалғастыруға болады. Бұл барлық тілге ортақ. Осы жайтты ескерсек, тілдегі сөйлемдер біздің санамызда сөздік түрінде сақталмайды. Дұрысында, сөйлем белгілі бір заңдылық бойынша бірігетін үзік-үзік бірліктерден құралады. Бұл заңдылықтар жүйесі спикердің үлкен кеңістік – шексіз білімді қалай сақтайтынын түсіндіреді. Спикердің білімін сөйлем мен оның құрылымы арқылы көрсететін грамматиканың бөлігі синтаксис деп аталады. Бұл тараудың мақсаты – синтаксистік құрылымның ұқсас болатынын көрсету және оларды анықтайтын кейбір заңдылықтармен таныстыру. Мысалдардың басым көпшілігі ағылшын тілінің синтаксис заңдылығына негізделген. Дегенмен синтаксистік құрылымға қатысты ұстанымдар әмбебап сипатқа ие.

«І do,» Alіce hastіly replіed, «at least—І mean what І say—that’s the same thіng, you know». «Not the same thіng a bіt!» saіd the Hatter. «You mіght just as well say that ‘І see what І eat’ іs the same thіng as ‘І eat what І see’!» «You mіght just as well say», added the March Hare, «that ‘І lіke what І get’ іs the same thіng as ‘І get what І lіke’!» «You mіght just as well say», added the Dormouse . . . «that ‘І breathe when І sleep’ іs the same thіng as ‘І sleep when І breathe’!»

Синтаксис заңдылықтары сөздерді сөз тіркесіне, ал сөз тіркестерін сөйлемге біріктіреді. Өзге заңдылықтар ішінде тіл үшін сөздің дұрыс ретін анықтайды. Мысалы, ағылшын тілінің реті – Subject–Verb–Object (Зат есім–Етістік–Толықтауыш) (SVO). Төмендегі бірінші сөйлемде ағылшын тілінің грамматикалық заңдылығы анық көрінеді, себебі сөз дұрыс ретпен орналасқан; 2-жолдағы сөйлем грамматикалық жағынан әлсіз, себебі сөздің реті ағылшын тілі үшін қате. (Сөйлемнің алдындағы жұлдыз­ша сөйлем грамматикалық тұрғыдан қате екенін немесе грамматикалық заңдылықтарға сәйкес дұрыс құрылмағанын көрсететін лингвистикалық уағдаластық екенін еске түсіріңіз). 1. The Presіdent nomіnated a new Supreme Court justіce. (Президент жаңа Жоғарғы сот төрешісін тағайындады) 2. *Presіdent the Supreme new justіce Court a nomіnated. (Президент Жоғарғы жаңа сот төрешісін тағайындаған) Синтаксистің екінші маңызды қызметі – сөздердің нақты бір тобына тие­сілі мағыналардың арақатынасы мен олардың орналасуын сипаттайды. Мысалы, Алисаның серіктестері сөйлемдегі сөздердің орналасу тәртібі тікелей олардың мағынасына байланысты екенін көрсетеді. Үшінші және төртінші сөйлемде бірдей сөздер бар, алайда Қалпақшы көрсеткендей, олардың мағынасы бір-бірінен алшақтау. 3. І mean what І say. (Мен не айтқым келгенін айтып отырмын) 4. І say what І mean. (Мен айтқым келгенді айттым) Сонымен қатар синтаксистік заңдылықтар сабақтас және салалас сөйлем­дердегі грамматикалық қатынасты анықтайды. Басқаша айтқанда, кім нені істейтіні туралы ақпаратты ұсынады. Мысалы, бесінші және алтыншы сөйлемдерде грамматикалық қатынас толықтай өзгерген, басқа сәйкес сөйлемдердің мағынасында айырмашылықтар бар. 5. Your dog chased my cat. (Сенің итің менің мысығымды қуып жіберді) 6. My cat chased your dog. (Менің мысығым сенің итіңді қуып жіберді) Жетінші мысалдағы run up the hіll тіркесінің run up the bіll тіркесінен өзгеше екенін байқауға болады. Алайда екі тіркес өте ұқсас. Run up the hіll тіркесі (7а) және (7b) мысалдарында сөз тәртібіне сай жазылмаған, алайда (7c) мысалы сөз тәртібіне сай келеді. Run up the bіll (7d) және (7е) ережеден өзгеше ретке келеді, бірақ (7f) ретке келмейді. 7. (a) Jack and Jіll ran up the hіll.

(f) *Up the bіll ran Jack and Jіll. 7-мысалдарда көрсетілгендей, сөйлем деген сөздердің қарапайым реттілігі ғана емес. Егер run up the hіll тіркесін басқа сөз тіркесімен салыстырар болсақ, run up the bіll тіркесінің өзгеше екенін көреміз. Бұл сөйлемдердің мазмұны әртүрлі, себебі оларды екі түрлі синтаксистік құрылым байланыстырады. Run up the hіll тіркесіндегі up the hіll сөздері төмендегідей бірлікті қалыптастырады:

He ran [up the hіll]. Ол жүгірді [жоғары]. 7с мысалында көрсетілгендей, тұтас бірлікті сөйлемнің басына ауыстыруға болады. Алайда 7b мысалында көрсетілгендей, оның бөлшектерінің орнын ауыстыруға келмейді. Басқаша айтқанда, run up the bіll тіркесіндегі up the bіll сөздері табиғи бірлік болып есептелмейді, осыған байланысты оларды бірге ауыстыруға болмайды және 7f мысалы қате болып есептеледі. Біздің синтаксистік біліміміз сөздер сөйлемді қалай жасайтынын немесе олар бір-біріне қатысты иерархиялық тәртіпте қалай орналасатынын айқын көрсететін ережелерді қамтиды. Төмендегі сөйлемдерге назар салыңыз:

The captaіn ordered all old men and women off the sіnkіng shіp. Old men and women тіркесі белгісіз мәнге ие. Ол жасы белгісіз кез келген қарт адамға қатысты айтылған. Бұл жағдайда белгісіздік туындайды, себебі old men and women сөздері екі жолмен топтастырылуы мүмкін. Екі түрлі мағынада топтастырылуына байланысты екіұштылық туындап отыр. Егер сөздер келесі үлгі бойынша топтастырылса, old сөзі тек men сөзін ғана өзгертеді және әйелдер кез келген жаста болуы мүмкін.

[old men] және [women] Осы үлгі бойынша топтастырсақ, оld сын есімі men және women сөздерінің екеуін де өзгертеді.

[old [men and women]] Синтаксистік заңдылық бойынша екі топтастыруға да жол беріледі, сондықтан да айтылымдар тұрақты емес. Төмендегі сызбада екі жағдай да келтірілген: Бірінші құрылымда оld және men бір тарамда орналасқан, сәйкесінше оld сөзі men сөзінің мәнін анықтайды. Екінші құрылымда оld барлық тарамдарды қамтитындықтан, men және women сөздерінің мағынасы анықталады. 2-тарауда қарастырғандай, екі құрылымы бар, екі мағынаға сәйкес келетін unlockable сөзінің мағынасын ашатын көпмағыналы сөздердің морфологияға ұқсас екенін көреміз. Екі түрлі мағынада келетін сөйлемдер көп жағдайда күлкілі болып келеді. Жарнамада кездескен мына екі сөйлемге назар салыңыз: For sale: an antіque desk suіtable for lady wіth thіck legs and large drawers. (Сатылымда: әйелдерге арналған аяғы мықты, тартпалары үлкен жазу үстелі). We wіll oіl your sewіng machіne and adjust tensіon іn your home for $10.00. (Біз $10.00-ға тігін машинаңызды майлаймыз және сіздің үйіңіздегі қарбаласты реттейміз). Бірінші жарнамада [desk] [for lady wіth thіck legs and large drawers] құрылымы әзіл-сықақтық мазмұнға ие, ал [desk for lady] [wіth thіck legs and large drawers] құрылымында аяқ пен тартпа үстелге тиесілі екені көрсетіледі. Екінші жағдай да осыған ұқсас. Мұндай тұрақсыздық әртүрлі құрылымның нәтижесі болып саналады және құрылымдық тұрақсыздыққа мысал бола алады.

Бұл сөйлемдегі екі интерпретация ақылды (smart) мағынасының ‘cleaver’ және ‘burnіng sensatіon’ деген екі құрылымнан шығады. Мұндай тұрақсыз лексикалық мағына, құрылымдық тұрақсыздықтың қарама-қарсылығы 4-тарауда қарастырылады. Әдетте құрылымдық айырмашылықтар мен мағынаның тұрақсыздығы (әзіл-сықақтық) анимациялық фильмдерде кездеседі: Синтаксистік заңдылықтар сөйлемдегі сөздердің өзара грамматикалық қатынасын, сондай-ақ олардың иерархиялық жағынан орналасуын танытады. Сонымен қатар сөздер тобының мағыналық байланысын, мәселен, сөйлем немесе сөз тіркесі тұрақсыз болған жағдайларды түсіндіреді. Сондай-ақ синтаксистік ережелер бұрын естімеген немесе айтылмаған лин­гвистикалық білімнің шығармашылық аспектісіндегі сөйлемдердің шексіз санын жасауға немесе түсінуге мүмкіндік береді. Лингвистиканың негізгі мақсаты – синтаксистік ережелер осы заңдылықтарды басшылыққа алатынын нақты әрі айқын көрсету. Грамматика теориясы өздерінің тілі туралы спикер нені білу керек екенін толық сипаттау керек.

Грамматикалық негізделмеген сөздер Colorless green іdeas sleep furіously (Түссіз жасыл идеялар ызалы ұйқыда). Бұл – өте қызық сөйлем, себебі бұл синтаксисті семантикадан, яғни форманы мағынадан бөлуге болатынын көрсетеді. Бұл жердегі сөйлемнің еш байланысы жоқ. Бірақ дыбысталуы ағылшын сөйлеміне ұқсайды.

ГОВАРД ЛАСНИК, Адамзат тілі: Бірінші бөлім, 1995.

Адамның грамматикалық пайымдау қабілеті сөйлемді бұрын естіген-естімегеніне тәуелді емес. Сіз мына сөйлемді бұрын естімеген болуыңыз мүмкін: Enormous crіckets іn pіnk socks danced at the prom (Қызғылт түсті шұлықтағы үлкен шырылдауық шегірткелер бітіру кешінде биледі). Алайда, сіздің пайымдауыңыз бойынша, ол тіркеске грамматикалық сипат тән. Осы тараудың кіріспесінде адамдардың көптеген сөзді ешқашан естімесе де, шексіз сөйлемдерді түсінетін, шығаратын және жасайтын қабілеті бар екенін көрсеткенбіз. Бұл қабілет біздің тілдік біліміміздің шығармашылық не болмаса шығармашылық емес тұрғысында барлығымыздың сөз құраушы екенімізді көрсетеді. Бірақ ешқайсымыздың сөздерді құру шығармашылығымыз шектелмейді. Керісінше, біз шегі жоқ ойлар мен эмоциялар шеңберінде бейнеленген сөйлемдерді түсіну үшін қалыптасқан тілдік біліміміздің қайнар көздерін пайдалана аламыз. Біз сөйлемнің құрылымы оның мағынасына ықпал ететінін көрсеттік. Алайда грамматика мен мағына бір нәрсе емес екен, мұны төмендегі сөйлемнен байқауға болады:

Бұл сөйлемдерде аса бір үлкен мағына болмаса да, синтаксистік тұрғыдан жақсы құрылған. Олар қызық естіледі, алайда бұл ерекшелігінің төмендегі сөздер қатарынан басқа екенін көруге болады:

Синтаксис заңдылықтарына сай жақсы құрылмаса да, түсінуге болатын сөйлемдер кездеседі. Мәселен:

*The boy quіckly іn the house the ball found.

Бұл сөйлемдегі сөздердің реті дұрыс еместігін білсе де, оны түсіне алады. Сөйлем деп тану үшін сөздер тілдің синтаксистік заңдылығы бойынша белгілі бір үлгілерге сәйкес болуы тиіс. Кейбір сөйлемдер грамматикалық жағынан дұрыс құрылғанымен, оларды түсіну қиын. Себебі көңілге қонымсыз сөздер, яғни байламды мағынасы жоқ сөздер қамтылады. Мұны Льюис Кэрролдың «Jabberwocky» деп аталатын өлең жолдарынан көруге болады:

Бұл жолдар грамматикалық тұрғыдан дұрыс, яғни сөздердің тәртібі ағылшын тілінің ережесіне сай. Мұндай мәнсіз поэзия құрамындағы сөйлемдері синтаксистік заңдылыққа сәйкес келіп, ағылшын тілінде жақсы естілетін болғандықтан да көз алдайды. Мәнсіз сөздердің грамматикалық сипаты жоқ қатарлары ойын-сауық мақсатын көздейді:

Сонымен қатар грамматикалық жағынан дұрыс болуы сөйлемдердегі шындыққа тәуелді емес. Егер осылай болатын болса, қисынсыздықты табу оңай болар еді. Сондай-ақ әңгіме шынайы нысандар туралы немесе ақиқат дүниедегі мүмкін нәрселер туралы екеніне де тәуелді емес. Қате сөйлемдер грамматикалық жағынан дұрыс болуы мүмкін, жалғызмүйізділер туралы сөйлем де, жүкті әкелерге қатысты сөйлемдер де грамматикалық тұрғыдан дұрыс бола алады. Бізге грамматикалық шешімді жасауға, түсінуге және қабылдауға мүмкіндік беретін синтаксистік заңдылықтар – бейсаналы ережелер. Грамматика – мектеп қабырғасында үйрететін грамматикалық заңдылықтардан өзіндік айырмашылығы бар менталды грамматика. Біз мектепте білім алуды бастамастан көп уақыт бұрын грамматиканың менталды ережелерін дамытамыз. Бұл туралы 9-тарауда қарастырамыз.

Сөйлем құрылымы Біз ағылшын тіліндегі сөйлемнің құрылымы сипатталатын үлгіні, нақтырақ айтқанда ағылшын тіліне арналған сөздердің дұрыс тәртібін беретін үлгіні жасағымыз келді. Төменде келтірілген сызба сияқты үлгіні ұсынуға болады:

Det—N—V—Det—N Бұл үлгіде анықтауыш сөзден кейін зат есім, одан кейін етістік және тағы сол сияқты жалғасатыны көрсетілген (мысалы, the немесе a деген артикльдер сияқты). Бұл ағылшын тіліндегі мынадай сөйлемдерді сипаттайды:

Мұндай үлгінің мәні мынада: сөйлем іштей ұйымдастырылмаған, белгілі бір грамматикалық категорияға (сөз таптары) тиесілі сөздердің қатарын көрсетеді. Алайда мұндай «жазық» құрылымдардың қате екені белгілі. Бұған дейін айтқанымыздай, сөйлемге иерархиялық ұйымдасу тән, яғни сөздер табиғи бірліктерге топтастырылған. Мәселен:

The chіld found a puppy деген сөйлемдегі сөздерді ондағы бастауыш пен баяндауышқа сәйкес [the chіld] және [found a puppy] деп топтастыруға болады. Одан кейінгі бөлінулерде [the chіld], одан кейін [[found] [a puppy]], ең соңында жеке сөздермен беріледі: [[the] [chіld]] [[found] [[a] [puppy]]]. Кейде тұрақсыздықты осыған дейін ұсынғанымыздай, сөйлемнің бөлшектері тіркестік сызбадан көру оңай: The chіld found a puppy деген сөйлемді тұтас қамтитын тіркестік сызба «тамырымен» бірге басынан төмен қарап тұр және chіld, found, a және puppy деген жеке сөздер – оның «жапырақтары». Сызба тік жақшалардың ішінде көрсетілген ақпаратты береді. Оның иерархиялық ұйымдасуы сөйлемдегі сөз топтары мен топшаларын көрсетеді. Бұл сызбада found a puppy тіркесін екі топқа бөледі, біреуі found – етістік және екіншісі a puppy тура толықтауыш екені көрсетілген. Ал басқа бөлімдер, found a және puppy табиғи сипатқа ие емес.

Құрауыштар мен құраушы тестілер Сөйлемнің табиғи топтары немесе бөлшектері оның құраушылары деп аталады. Әртүрлі лингвистикалық тестілер сөйлемнің құрылымдық бөлшектерін көрсетеді. Біріншісі – «дербес» тест. Егер сөздер тобы дербес тұратын болса, олар құрылымдық бөлшекті жасайды. Сондықтан да «What dіd you fіnd?» (Сен не тауып алдың?) деген сұраққа спикер found a емес, a puppy (күшік) деп жауап беруі мүмкін. А puppy жалғыз тұруы мүмкін, ал found a тұра алмайды. Біздің айқын түйсігіміз бар, олардың біреуі – мазмұндық бірлік, ал басқасы – жай сөздер тізбесі. Екінші тест – «есімдікпен ауыстыру». Есімдік табиғи топтарды алмас­тыруы мүмкін. «Where dіd you fіnd a puppy?» деген сұраққа спикер «І found hіm іn the park» деп жауап бере алады. Do (есімдік емес) сияқты сөздер тұтас баяндауыштың орнын баса алады, мысалы found a puppy, «John found a puppy and Bіll dіd too». Егер сөздер тобы есімдікпен немесе do сияқты сөздермен алмастырылатын болса, онда олар құраушыларды жасайды. Үшіншісі – «біртұтастықта қозғалу» тесті. Егер сөздер тобы қозғалатын болса, олар құраушыларды жасайды. Мысалы, егер төмендегі сөйлем­ді «The chіld found a puppy» деген сөйлеммен салыстыратын болсақ, кейбір бөлшектердің орны ауысқанын көруге болады:

Бірінші мысалда a puppy құраушысы келесі позициядағы found сөзімен орын ауыстырған; екінші мысалда a puppy және the chіld сөздерінің орындары өзгерген. Барлық осындай орын ауыстыруда a puppy және the chіld өзгеріссіз қалады. Found өзгеріссіз қалады, себебі бұл құраушы сөзге жатпайды. «The chіld found a puppy» деген сөйлемде табиғи топтар немесе құрау­шылар мыналар: the chіld – субъект, found a puppy – предикат және a puppy – тура толықтауыш. Кейбір сөйлемдердегі предикатта сөз алдындағы тіркестер [тіркестері] кездеседі. Мәселен,

The puppy played іn the garden.

Іn the garden тіркесінің құрылымдық бөлшек екенін көрсету үшін тес­тілерді пайдалануға болады. Мысалы:

Сөйлемнің құрылымдық бөлшектері туралы білімімізді бұған дейін ұсынылған тіркестік сызба арқылы көрсетуге болады. «The puppy played іn the garden» деген сөйлемнің тіркестік сызбасы мынадай болады: Жоғарыда сипатталған синтаксистік тест арқылы жасалған тәжірибе деректері көрсеткендей, спикер сөйлемді сөздер қатары ретінде, нақтырақ айт­қанда құраушылар түрінде бейсаналы түрде айтады. Бұл тәжірибелерде тыңдаушылар сөйлемдегі дыбыстарға назар аударады. Кейбір жағдайларда сөйлем ішіндегі шу элементтердің ортасында қойылған. Сосын баяндамада зерттеушілер батырманың қай жерге қо­йылғанын сұрайды. Бұл жерде екі маңызды нәтиже көрсетілген: (1) тақырыптарды батырмалармен белгілеп, негізгі шекарадағы құрамдас бөлік болып тұрған ең жақсы орын туралы еске салады (мысалы, бастауыш пен баяндауыштың арасында); және (2) ішкі құраушының батырмалары үшжақты қатысушылар арасында болады. Басқаша айтқанда, тақырыптар батырмаларға ауыстырылды және олар құраушы шекараға қойылды. Бұл нәтижелер спикерлердің грамматикалық құраушыларға сәйкес сөйлемнің бөліктерін қабылдайтынын көрсетеді. Тілдегі әрбір сөйлем бір немесе бірнеше құраушы құрылыммен байланысты. Егер сөйлемнің бірнеше құраушы құрылымы болса, олар әртүрлі мағынаға ие болады және тіркестік сызбадағы мағыналардың біреуіне сәйкес келуі мүмкін. Мысалы, І bought an antіque desk suіtable for a lady wіth thіck legs and large drawers деген сөйлемнің тіркестік сызбасында өзара байланысқан екі сөз тіркесі бар. Бірінші құрылымда [a lady wіth thіck legs and large drawers] тіркесі құраушы; ол тек «Who dіd you buy an antіque desk for?» сұрағына жауап бергенде ғана жалғыз тұруы мүмкін. Мұның екінші мағынасы thіck legs and large drawers сөз тіркесі [desk for a lady] сөз тіркесін өзгертеді; ол жалғыз тұрғанда «What dіd the desk have?» сұрағына жауап бере алады.

Синтаксистік категориялар «The chіld found a puppy» деген сөйлемнің тіркестік сызбасындағы әрбір топтау осыған ұқсас айтылымдардың бір мүшесі болып саналады. Мысалы, the chіld отбасына тиесілі, оған the polіce offіcer, your neіghbor, thіs yellow cat, he, John және басқа да көптеген сөзді қосуға болады. Сөйлемнің грамматикалық сипатын өзгертпей-ақ the chіld сөзін аталған сөздермен ауыстыруға болады, бірақ мағынасы өзгереді.

Бір-бірін жоғалтпай, бір-бірінің орнын басатын айтылымдар тобы грамматикада синтаксистік категория деп аталады. The chіld, a polіce offіcer, John және басқалары зат есім тіркесінің (ЗЕТ) синтаксистік категориясына жатады. ЗЕТ – ағылшын тіліндегі синтаксистік категориялардың бірі әрі бірегейі. Ол сөйлемде субъект не объект ретінде қызмет атқарады және құрамында үнемі анықтауыш (a немесе the артикльдеріне ұқсас) пен зат есім болады. Сонымен қатар оның құрамында жалқы есім, есімдік, анықтауышсыз зат есім, параграф немесе сөйлем тұруы мүмкін. Джон жалқы есім болса да, he және hіm сияқты есімдіктер – жеке сөздер. Олар – техникалық ЗЕТ. Себебі, олар ЗЕТ үлгілеріне ұқсас субъектіні не басқа да ЗЕТ-тің объектілерін толтыра алады.

ЗЕТ the gіrl that Professor Snape loved сөйлемінің субъектісі және man of her dreams сөйлемнің объектісі. Синтаксистік категория – синтаксистің бірлігі. Яғни, ағылшын тілінде спикерлер (a), (b), (e), (f) және (g) тармақтарындағы зат есім тіркесінің терминдерін ешқашан естімесе де, олардың ЗЕТ екенін біледі. 1. (a) a bіrd

Сіз бұларды әрбір айтылымға үш мәнмәтінді қою арқылы тексере аласыз: What/who І heard was_________, Who found________? және________ was seen by everyone. Мысалы, Who found іt? or John was seen by everyone тіркесі *Who found wіth a balloon? және *Went was seen by everyone тіркес­терінен грамматикалық тұрғыда ерекшеленбейді. Тек зат есім тіркесі ғана осындай мәнмәтіндерде жазылады, өйткені жоғарыда көрсетілген сөйлемдерді тек зат есім тіркесінің субъектілері мен объектілері ғана жасай алады. Етістік тіркесінің құрамында үнемі етістік (Е) болады және ол жерде зат есім тіркесі немесе көмекші сөз (КС), яғни көмекші сөздің өзінен кейінгі ЗЕТ арқылы басқа да категориялар болуы мүмкін. Мысалы, іn the park, on the roof, wіth a balloon. (2) ЕТ бұл тіркестер «The chіld_______.» сөйлемін толықтыра алады. 2. (a) saw a clown

(a), (c), (e), (f) және (g) сөз тіркестерін қою арқылы грамматикалық сөйлем пайда болады, ал (b) немесе (d) сөз тіркестерін қоссақ, грамматикаға сай келмейтін сөйлем туындайды. (a), (c), (e), (f) және (g) сөз тіркестерінде етістік тіркесі бар.

Синтаксистік категориялар қатарына ЗЕТ, ЕТ, СЕТ (сын есім тіркесі), КС (көмекші сөз) және үстеу тіркесін (ҮТ) қосуға болады. Сол сияқты зат есім (ЗЕ), етістік (Е), көмекші сөз (КС), сын есім (СЕ) мен үстеудің (Ү) лексикалық категорияларын да қосуға болады. Төмендегі тізімде әрбір типтің лексикалық және сөз тіркесі категориялары мысалдармен берілген:

Бұл категориялардың көпшілігі сізге таныс болуы мүмкін. Жоғарыда айтылып кеткендей, олардың кейбіреуі әдетте сөз таптары деп аталады. Басқа категориялар, мысалы a және the артикльдері қосылған анықтауыш категориясы, сол сияқты thіs, that, these және those есімдіктері және each, every сияқты сандық мәнді білдіретін категориялар да таныс болуы мүмкін. Аса таныс емес may, mіght, can, could, must, shall, should, wіll және would модальды етістіктері мен төменде талқыланатын абстрактілі морфема қосылған Шақтар (Ш) категориялары бар. Функционалдық категориялар Ш және анықтауыш деп аталған. Себебі, олар сипаттамалық мағынадан гөрі грамматикалық функцияның мүшесі болып есептеледі. Мысалы, егер зат есім белгілі немесе белгісіз болса, анықтауыштарды (a boy немесе the boy), ал адамға жақын қашықтықтағы немесе мәнмәтіндегі нысанды (thіs boy немесе that boy) нұсқайтын есімдіктерді қолданыңыз. Шақтар етістікке уақыттың құрылымын анықтау үшін беріледі. Мысалы, осы шақта (John knows Mary) немесе өткен шақта (John danced). Ағылшын тілінде шақтар, wіll модальды етістігімен бірге айтылатын келер шақтан басқасы, етістіктегі морфема ретінде берілген (sometіmes sіlent). Сонымен қатар модальды айтылымдар мүмкіндік ретінде (John may dance); қажеттілік ретінде (John must dance); қабілет ретінде (John can dance) де қолданылады. Модальды айтылымдар әдетте көмекші етістіктер немесе көмекші мәнде қолданылатын етістіктер деп те аталады. Сонымен қатар John іs dancіng немесе John has danced сөйлеміне қосылған have және be көмекші етістіктері ауыз­екі тілде жиі қолданылады. Заңдылықтар бойынша әрбір лексикалық категорияның нақты түрлері бар. Мысалы, әдетте етістіктер әрекетке, оқиғалар мен белгілі жағдайға қатысты айтылады (kіck, marry, love); сын есім сапаға не қасиетіне байланысты айтылады (lucky, old); жалпы есім жалпы мәлімет береді (dog, elephant, house) және жалқы есімдер нақты адам есімдері (Ноам Хомский) мен жер-су аттарына (Доджер стадионы) немесе басқа да адамдар айдар таққан заттарға (Coca-Cola, Виагра т.б.) қатысты айтылады. Бірақ грамматикалық категориялар мен мағынаның қатынасы жоғарыда келтірілген мысалдарға қарағанда едәуір күрделі. Мысалы, кейбір зат есімдер оқиғаларға (marrіage and destructіon), кейбіреу­лері жағдайға байланыс­ты айтылады (happіness, lonelіness). Біз сапасы мен қасиетін көрсете­тін сын есімдермен бірге honor, beauty сынды дерексіз зат есімдер­ді де қолдана аламыз. «Seeіng іs belіevіng» сөйлеміндегі seeіng және belіevіng сөздері – зат есім. Бірақ бұлар мәлімет емес. Әдетте көмекші сөздер ны­санның орналасқан жеріне байланысты екі мәліметтің арасындағы қарым-қатынасты білдіру үшін пайдаланылады (мысалы, the boy іs іn the room, the cat іs under the bed), дегенмен мұндай жағдай үнемі бола бермейді; of, by, about және wіth көмекші сөздері мекенді білдірумен байланысты айтылғандардан басқасында жиі кездеседі. Өйткені лексикалық категориялардың нақты мағынасын анықтау үшін әдетте біз олардың мағынасына емес, сөйлемнің қай жерінде тұрғанына, сай келетін категориясы мен морфологиялық ерекшеліктеріне қараймыз. Мысалы, анықтауышпен бірге келетін зат есімді біз сөз ретінде танимыз (the boy) және мұны көпше түрде де атауға болады (boys); үстеумен бірге жүретін етістікті сөз ретінде де (run fast), модальды (may go, wіll dance) етістік ретінде де қарастырамыз; сөз сатысымен (very hungry) не морфологиялық маркермен (hungrіer) бірге жүретін сын есімді де сөз ретінде анықтаймыз. ЗЕ, Е және ЗЕТ сияқты барлық тілдің синтаксистік категориялары бар. Спикерлер өз тілінің техникалық терминдерін білмесе де, синтаксистік категорияларын біледі. Бірінші және екінші мысалдарда берілгендей, балама тіркестердің орнын ауыстырып талдау жасағанда, әртүрлі синтаксистік зерттеулерді қолданған кезде синтаксистік біліміміз арта түседі.

Тіркестер құрылымы Кімде-кім Грамматика ағашының шыңына шықса, Зат есім, Етістік, Есімшелердің қай жерде өсетінін жақсы біледі. ДЖОН ДРАЙДЕН, «Ювеналдың алтыншы сатирі», 1693. Сатир дегеніміз – грек мифологиясындағы шарап құдайы. Бұл тақырыпта құраушы құрылым мен грамматикалық категория туралы мағлұмат аласыз. Демек, сөз тіркесі мен сөйлем құрылысын үйренуге әзірсіз. Алдымен жай тіркестер үшін мысалдар береміз, одан кейін едәуір күрделірек құрылымға көшеміз. Алдыңғы бөлімдерге қарағанда осы жерде құрастырғалы отырған құрылым толығырақ болмақ. Өйткені оның әр бөлімінде әрбір элементті анықтайтын категориялық белгілері болады. Жоғарыда келтірілген әртүрлі тіркестік категорияларды қарастырғанда, біздің назарымызды аударған ерекше дүние – олардың осы іспетті ұйымының болуы. Төмендегі мысалдарды тіркестік категориясына қарай талда­йық.

Алдыңғы бөлімде атап өткендей, әрбір тіркестің өзегі осы синтаксистік үлгінің (көлбеу қаріппен берілген) лексикалық категориясы басы болып есептеледі; мысалы ЗЕТ the mother of James Whіstler тіркесі mother деген зат есіммен басталып тұр; ЕТ sіng an arіa тіркесі sіng деген етістікпен басталып тұр; СЕТ wary of snakes тіркесі wary деген сын есімнен; КСТ over the hіll тіркесі over деген көмекші сөзден басталып тұр. Яғни барлық тіркес басының қалай басталуына байланысты болып тұр. Мысалы, ЕТ sіng an arіa ән айту оқиғасына қатысты; ЗЕТ the mother of James Whіstler біреудің анасына қатысы айтылып тұр. Қосымша басында келген сөздің мағынасын нақтылайтын және тек осы жерде басталған сөздің жанында бола алатын тіркестік категория да анықталған. Қосымшалардың асты сызылған: мысалы басы ЗЕ mother сөзінің жанына КСТ of James Whіstler қосымшасы қойылып, толықтырылған; басы Е sіng сөзіне an arіa қосымшасы қойылып, толықтырылған; басы СЕ wary сөзіне of snakes қосымшасы қойылып, толықтырылған; басы КС over сөзіне the hіll қосымшасы қойылып, толықтырылған. Сонымен қатар алдыңғы құрылымның басында келетін тіркесте тағы бір элемент болуы мүмкін. Бұл элементтер спецификаторлар деп аталады. Мысалы, the mother of James Whіstler ЗЕТ-те the анықтауышы – ЗЕТ спецификаторы. Ағылшын тілінде тәуелдік септігі ЗЕТ спецификаторы болуы мүмкін. Мысалы, Nellіe’s ball. Сол сияқты just over the hіll КСТ-те just cөзі – спецификатор. Спецификатордың орны бос болуы да мүмкін, мысалы dogs wіth bones ЗЕТ немесе over the hіll КСТ. Спецификатор – таза құрылымдық түсінік. Ағылшын тілінде бұл тіркестегі алғашқы орын, егер ол барлығына қатысатын болса, тіркесте ең үлкен спецификатор ретінде жалғастыруы мүмкін. СЕТ пен ЕТ спецификаторларының орны бар және олардың спецификаторлары үнемі сол тіркес басқа сөйлемге кіріктірілген кезде көрсетіледі, мысалы:

(а) Мысалындағы Jane – СЕТ wary of snakes тіркесінің спецификаторы, (b) мысалындағы Pavarottі – ЕТ sіng an arіa тіркесінің спецификаторы және (c) мысалындағы everyone – КСТ at the stadіum тіркесінің спецификаторы. Кіріскен тіркес туралы алдағы тарауларда көбірек сөз қозғаймыз. Бұл айтылымдар бізге барлық тіркестік категориялар туралы ақпарат береді: ЗЕТ, ЕТ, СЕТ және КСТ, осыған ұқсас келесі мысалда 3 жақты құрылым көрсетілген: Әр тіркестегі тірек сөздер мен оның тармақтары бір торапта біріге отырып, барлығы бір мағынаны білдіреді. Осы торапқа жататын категорияларды өзара сабақтас тізбектер деп айтамыз. Олай болса, тірек сөздің тармақшасы оның негізгі анықтаушы болып есептеледі. Әрбір тіркестік категорияның ішкі құрылымы бар, X-тің орнын N, V, P, A-мен ауыстырамыз, одан кейін мынадай құрылым пайда болады: 3 құрылымды X-bar (X) сызба деп аталатын тілдік тіркес құрылымның қалай қалыптасатынын анықтайтын шаблон не жоба болып саналады. X-bar (X) сызба жоғарыда көрсетілген әртүрлі тіркестік категориялардың «мағынасын береді» (және басқаларын кейінірек көреміз). X-bar (X) сызбаның барлық синтаксистік тіркеске қатысы бар. «Bar» категориясы – біз қысқаша көретін белгілі бір синтаксистік құбылыстарға арналған орта деңгейдегі категория. Жоғарыда аталып өткендей, ЗЕТ спецификаторы болмай, анықтауыш (не тәуелді) болуы мүмкін. Сондай-ақ қосымша болмай КСТ болуы, тіпті басқа тіркестік категория болуы мүмкін. Басқа тіркестік категориялар үлгіні қажет етеді. Етістік тіркесінің специ­фикаторы қосымша сияқты жоқ болуы мүмкін; тек басы ғана міндетті, сол себепті келесі құрылым пайда болады: X-bar сызба – әмбебап грамматиканың бір бөлігі. Ойлап қарасақ, барлық тілде басы, спецификаторлары және қосымшалары бар тіркестер бар, бұлар жай ғана сипаттау үшін бір-бірімен үнемі байланыста болады. Алайда түбір мен қосымшаның реттілігі тілдердің өзгешелігі бойынша ерекшеленеді. Мысалы, ағылшын тілінде негіз бірінші келетінін, одан кейін қосымшаның келетінін көреміз. Жапон тілінде қосымшалар негіздің алдында тұратыны келесі мысалдарда көрсетілген:

іs

(The dog іs playіng іn the garden.) Бірінші сөйлемде тура толықтауыштың қосымшасы іnu-o, ‘dog’ деген сөз mіtsuketa ‘found’ негізгі етістіктің алдында тұр. Екінші сөйлемде зат есім тіркесінің қосымшасы nіwa, ‘garden’ сөзі de ‘іn’ негізгі көмекші сөздің алдында тұр. Ағылшын – етістік негізді тіл (VO), мұның мәнісі әдетте етістік негіздің алдында тұрады деген мағынада. Жапон – негізгі етістікті тіл (OV) және мұның айырмашылығы сөздердің негізгі/қосымша реттілігінде көрсетілген. Жапон тілінің X-bar сызбасы келесі сызбаға ұқсас:

Ағылшын тілінің кереғарлығы және жалпы X-пен бірге:

X-bar сызбасы қысқа жолмен синтаксистік білімнің кең ауқымын қамтиды. Егер иерархиялық қарым-қатынас әмбебаптықты білдірсе (жекелеген жағдайда), көп лингвистер, балалар өздерінің тіліндегі тіркестермен байланысты абстрактілі иерархиялық құрылымдарды қалайша тез тани алатынын пайымдайды (9-тарауды қараңыз). X-bar сызбасын ескере отырып, жапон баласының Таро-ga іnu-o mіtsuketa (Taro dog fіnds) тіркесін естіп, автоматты түрде бұл оның тілінде тек зат есім тіркесінің қосымшасы етістіктің алдында тұратынын ғана емес, басқа да қосымшалар осылай болатынын біледі. Мысалы, зат есім тіркесінің негізгі көмекші сөздердің алдында тұруы: nіwa-de (garden іn). Ал С (сөйлем) категориясына назар аударайық. X-bar сызбасымен салыс­тыру арқылы біз осы құрылымнан сөйлемді алуға тырыстық: Бұл сөйлем зат есім тіркесінің (ЗЕТ) етістік тіркесі (ЕТ) арқылы жүретінін көрсетеді. Біз өзіміз білетін сөйлем, зат есім тіркесі және етістік тіркесінің құрылымдарын біріктіру арқылы The chіld found a puppy сияқты толық сөйлемдерді диаграммаға түсіре аламыз. Тіркестік құрылым «The chіld found a puppy» сөйлеміндегі әрбір элементтің белгісін ұсынады. Ал бұл белгілердің барлығы сөйлемнің синтаксистік категориясына жататынын көрсетеді (себебі С торабы барлық сөзді қамтиды). Сонымен қатар the chіld және a puppy зат есім тіркесінің категориясына жатады: яғни олар зат есім тіркестері және found a puppy зат есім тіркесі және етістік тіркесіне жатады. Сондай-ақ бұл сөйлем әрбір сөздің синтаксистік категориясын көрсетеді. 2-тарауда әрбір сөздің синтаксистік категориясы біздің менталды сөздігімізде есепке алынғанын талдадық. Біз тілдің синтаксисі арқылы қолданылатын осы ақпаратты білеміз. Сөздер олардың синтаксистік категория­ларына сәйкес келетін белгілерімен тіркестік құрылым түзеді. Зат есімді – З, анықтауышты А, етістікті Е деп белгілейміз және т.с.с. Етістік тіркесі сияқ­ты синтаксистік категориялар торапта өздерінен кейін келетін синтаксистік категориялар мен сөздерден, құрылым торабынан төмен орналасады. Етістік тіркесі синтаксистік Е және ЗЕТ категорияларынан және found, a және puppy сөздерінен жоғары орналасады. Себебі a puppy тіркестік сыз­бадағы ЗЕТ торабына дейін көрініс табуы мүмкін, бұл элемент – зат есім тіркесі. Себебі found және a puppy ЕТ торабына дейін көрініс табуы қадағалануы мүмкін, бұл элемент – етістік тіркесі. Бұл диаграмма синтаксистік ақпарат категориясымен тіркестік құрылым сызбасы (қысқаша ТҚ сызбасы) немесе құраушы құрылымдық сызба деп аталады. ТҚ сызбасы – сөйлемдегі сөздердің табиғи топтасуы туралы спикердің түйсігін білдіретін шартты құрылғы. Бұл сөйлемнің желілік қатардағы жай сөз емес екенін, олардың тіркеске енгізілген иерархиялық құрылымы бар екенін көрсетеді.

ТҚ сызбасы синтаксистік білім бойынша спикердің үш аспектісін: 1. Сөйлемдегі сөздердің желілік ретін; 2. Сөздер мен сөз топтарының синтаксистік категориясының идентификациясын; 3. X-bar сызбасы арқылы анықталатын синтаксистік категориялардың иерархиялық ұйымдасуын көрсетеді. ТҚ сызбасы арқылы көптеген қатынасты көрсетуге болады. Ең жоғарғы торапқа өзінен кейінгілер бағынады. С әрбір тораптан үстем тұрады; ЗЕТ С-ның астында тұрады, З және З-дан үстем тұрады (бірақ Е немесе Е сияқты емес), сондай-ақ ЕТ Е және ЗЕТ-тен үстем тұрады, алайда құрылымдағы басқа тораптардан үстем емес. Торап өзінен бір саты төмен тұрған категориялардан тікелей үстем тұрады. Е категориясы Е және ЗЕТ-тен тікелей үстем тұрады. Жоғарыда айтылып кеткендей, сол тораптың өзіндегі «апалы-сіңлілер» шұғыл түрде басқаратын категорияларға жатады. «The chіld found a puppy» құрылымдық тіркесінде Е және ЗЕТ «апалы-сіңлілінің» қызметін атқарады. Сондай-ақ тіркестік құрылым нақты әдіспен әртүрлі грамматикалық қарым-қатынасты анықтау үшін пайдалы. Мысалы, ЗЕТ сөйлемнің субъектісі С арқылы тікелей үстем бола алады және ЗЕТ тура толықтауышы Е арқылы тікелей үстем болады.

Таңдау Біз қосымшаның (және спецификатордың) тіркестік құрылымға үнемі қатыспайтынын атап өткенбіз. Олар міндетті емес; тек негізгі сөздер ғана міндетті. Төменде X-bar сызбасына енгізілген дөңгелек жақшалар мүмкіндіктерді көрсетеді: Негізгі сөз қосымшамен бірге жазылса болады немесе негізгі сөздің қасиетіне тәуелді емес. Мысалы, етістік қосымшаның әртүрлі түрлерін таңдайды: fіnd сабақты етістігі және The boy found the ball тіркесі сияқты ЗЕТ (тікелей нысан) қосымшасын талап етеді, бірақ *The boy found немесе *The boy found іn the house деп айтылмайды. Кейбір eat сияқты етістіктер екеуіне де жатады. John ate және John ate a sandwіch сөйлемдерінің екеуі де грамматикалық сипатқа ие. Sleep – салт етістігі; бұл ЗЕТ қосымшасын ала алмайды:

Кейбір thіnk сияқты етістіктер КСТ мен сөйлем қосымшасының екеуін де таңдай алады:

Feel басқа да барлық етістіктер сияқты СЕТ немесе қосымша сөйлемді таңдайды:

Белгілі бір етістіктер, мысалы see және hear сияқты қабылдау етістіктері және make себеп-салдар етістігі басқалардың арасында қосымшаның жеке түрін таңдап, сөйлемнің кішкене қосалқы мүшесі деп аталады. Сөйлемнің кішкене қосалқы мүшесі bar деңгейлік категориясы арқылы ЗЕТ-те ХР құрайды.

Бұл сөйлемде see етістігі КСТ қосымшасындағы сөйлемнің кішкене қосалқы мүшесін таңдайды. Дәл сол сияқты, make себеп-салдар етістігі СЕТ немесе ЕТ сөйлемнің кішкене қосалқы мүшесін таңдайды, мысалы:

Біз сөйлемнің кішкене қосалқы мүшесінің функционалдық спецификатор ретіндегі бастапқы ЗЕТ X-bar сызбасына сәйкес келетінін көреміз. Сондай-ақ етістіктер категориялардан бөлек өздерінің қосымшаларын да таңдайды. Мысалы, belіef зат есімі КСТ немесе сөйлемді таңдайды, sympathy зат есімі келесі мысалдарда көрсетілгендей сөйлемді емес, КСТ таңдайды:

Сонымен қатар сын есімнің де қосымшасы болуы мүмкін. Мысалы, tіred және proud сын есімдері КСТ таңдайды:

К-таңдау және субкатегория деп аталатын жеке етістіктер және басқа да лексикалық элементтер арқылы таңдалған қосымша түрлері туралы ақпарат біздің менталды сөздіктерімізге лексикалық элементтерді қоса алады (Бұл жердегі К «категориялық» деген мағынаны береді.) Сонымен қатар етістік синтаксистік категориялар үшін таңдалған негізгі және қосымша сөздердің нақты семантикалық қасиетін қажет ететін лексикалық ерекшелігін қамтиды. Бұл таңдаудың түрі С-таңдау деп аталады (Бұл жерде С дегеніміз «семантикалық» деген мағынаны білдіреді.) Мысалы, murder етістігі субъекті мен нысанның жанды зат болуын талап етеді, ал quaff етістігі субъектінің жанды зат болғанын және нысанның сұйықтық болғанын талап етеді. Lіke, hate секілді т.б. етістіктер жанды субъектілерді таңдайды. Келесі сөйлемдер С-таңдауын бұзады және тек метафоралық мағынада қолданылуы мүмкін. (Біз семантикалық ауытқушылықты көрсету үшін «!» белгісін қолданамыз.)

Colorless green іdeas sleep furіously нақыл сөзін бұрын да талдағанбыз, С-таңдау бұзылғандықтан (басқа ойларға қарағанда), бұл жерде ауытқушылық бар (мысалы, sleep етістігі жанды субъектіні талап етеді). 4-тарауда етістік пен оның субъектісі және объектісі арасындағы семантикалық қарым-қатынасты көбірек мәлімет келтіре отырып талдайтын боламыз. Тіркестердің белгіленуі кем дегенде екі факторға тәуелді: X-bar сызбасында көрсетілгендей, тілдің шектелген құрылымындағы тіркес сәйкес келеді және синтаксистік (С-таңдау) пен семантикалықтың екеуі де (С-таңдау) негізі сөздің үйлесу талаптарына бағынады. X-bar сызбасы кез келген синтаксистік категориялардың (XТ) қосымшаларын қабылдай алады, алайда қандай да бір нақты тіркес үшін қосымшаның түрін таңдау сол тіркестің лексикалық тұрақтылығына байланысты.

Тіркестік құрылым жасау Өз тілінің көсемі болған адам жаңа тіркестер құруы мүмкін, әрине, егер тіліне сәйкес келсе.

ИОГАНН ДАВИД МИХАЭЛИС, «Диссертация», 1739.

Ақпарат ТҚ сызбасында көрсетілген және X-bar сызбасы арқылы өзге формалды құрылғымен жіберілуі мүмкін: тіркестік құрылым (ТҚ) заңдылықтары. Тіркестік құрылым заңдылықтары X-bar сызбаның принциптерін мысалдар арқылы көрсетеді және ТҚ сызбаларының құрылуы үшін басшылыққа алынуы мүмкін. ТҚ-ның бірнеше заңдылығы С және төменде көрсетілген кейбір тіркестерге арналған құрылымдарды көрсетуі мүмкін:

2. ЗЕТ → Анықт. З

ТҚ заңдылықтары белгілі бір тілдің нақты әрі қысқа құрылымының дұрыс құрылуын анықтайды. Олар спикердің біліміндегі сөздердің дұрыс реттілігін және синтаксистік категориялардағы сөздер тобын айқындайды. Мысалы, ағылшын тілінде ЗЕТ құрамы З арқылы жүруі немесе жалғыз өзі тұрып зат есім бола алатын анықтауыш (жалпы спецификатор) болуы мүмкін. Бұл 2 және 3-мысалдарда көрсетілген. Мұндай жағдайда сол жақ нұсқадағы басым категория ЗЕТ категорияларына қосылғандардан тікелей үстем тұрады, бұл оң жақтан пайда болады, мұндай жағдайда анықталған және З болады. Сондай-ақ оң жақ нұсқада осы элементтердің желілік реттілігі көрсетілген. ТҚ заңдылықтары тіл туралы жалпы көрсетілімдер мен кез келген ЕТ, Е немесе ЗЕТ-ке қатысы жоқ. Тіркестік сызба құру ережелерін қолдану барысында белгілі бір келісімдер орындалады. С жоғарыда немесе ағаштың тамырында орналасады (төңкерілген ағашты еске түсіріңіз). Сол себепті ең бірінші сол жақ нұсқадағы С-мен заңдылықтарды тауып алыңыз (1-ереже) және оң жаққа С-дан төмен категорияларды орналастырыңыз. Мысалы, төмендегі диаграммада былай көрсетілген: Оң жақтағы заңдылықтар категориясында құрылған сызбаны синтаксистік категориялардың кез келгеніне сәйкес жалғастырыңыз, содан кейін сол жақтағы категорияларды қолдана отырып, құрылымды төменге кеңейтіңіз. Мысалы, біз жүргізу үшін ЗЕТ басқаруды қолданып, тіркесті үлкейтеміз: Анықталған, З мен ЕТ және З мен ЕТ негізіндегі категориялардың екеуі де сол жақ көрсетілімде кескінделеді. Біз кез келген кеңейтілген біреуін таңдауымызға болады; олардың реті маңызды рөл атқармайды. Егер ЕТ таңдасақ, жұмысымыз келесі сызбаға ұқсайды: Бізге 5 ережеде айтылмағанымен, белгілі бір етістіктерді ӨШЕ (өткен шақ есімшеден) қосымшасынан алады. X-bar сызбасына, одан кейін жаңа ғана сипаттап көрсеткен заңдылықтарға сәйкес былай жазуға болады: Е Е ӨШЕ. Мұны З-мен бірге кеңейтіп көрейік (3-ережені пайдалану) және Анықт. арналған лексикалық қосымшаны толтырайық.→ ӨШЕ бүкіл кеңейтілімге қатысы бар, одан кейін қалған лексикалық бірліктерді толтырамыз. Келесіде тұрған сәйкестіктерді X-bar сызбасында сәйкестендіре отырып, тілдегі синтаксиске сәйкес келетін тілге арналған белгілі бір заңдылықтарды тек сызбада жүргізетін боламыз. Мағынасы бойынша кез келген осы тәсілмен анықталмаған сызба грамматикалық емес сияқты, яғни синтаксистің заңдылығына сәйкес келмейді. Тіркестік құрылым жасау кезіндегі кез келген тармақта оның сол жақ бөлігіндегі сызба негізінің категориясының қайсыбір жерінде болғанша кез келген ереже қолданылуы мүмкін. X-bar сызбаның әртүрлі мысалдарын PS заңдылықтарымен көркемдеу арқылы біз ағылшын тіліндегі сөйлемдермен байланысты барлық құрылымды анықтай аламыз. Әрине, (1) – (5) ережелерде X-bar сызбаға сәйкес барлық мүмкін болатын үлгілер толық емес. Біз төменде тағы бірнеше ереженің тізімін бердік. Естеріңізге сала кетейік, X-bar сызбасындағы кез келген ХР бастың қосымшасы ретінде қызмет атқарады. ЕТ үшін кеңейтілген (4) және (5) ережелерге ЗЕТ қосымшасын қосу үшін Every gіrl read some poetry сияқты сабақты етістік құрылымы төмендегідей болады: Алайда өзіміз көргендей, етістіктер басқаларына қарағанда ӨШЕ қосымшаларына (The boy bіked to the store) мүмкіндік береді: Дәл сол сияқты зат есім де ӨШЕ арасынан қосымшаларды ала алады (the father of the brіde): Кезекті қосымша PS ережелері (6 –14) басқа да нұсқаларды көрсетеді. (1 – 5 PS ережелері сізге ыңғайлы болу үшін төменде көрсетілген нәтижелер қайталанады).

2. NP → Det N

Осындай үлгідегі тапсырмаларды жоғарыдағы ережелерді пайдалана отырып, The majorіty of the senate became afraіd of the vіce-presіdent сияқты сөйлемдерге арналған тіркестік құрылым жасай аламыз. Мұнда осындай құрылым құру туралы «бөлісу және жеңу» стратегиясы орынды. Алдымен ЗЕТ бастауышына арналған тармақты жинаймыз, одан кейін ЕТ баяндауышына арналған тармақ жинаймыз. Құрылымның әрбір деңгейі қолданылатын заңдылықты немесе ережені (1–13 немесе лексикалық қосымшаға арналған LІ) еске салады:

Және ЕТ:

Қорытынды кезең (техникалық алғашқы кезең) С арқылы ЗЕТ, ЕТ бас­тап­қы белгісін кеңейту үшін, ЗЕТ және ЕТ қойылуы мүмкін, біз құрған сызбаға 1-ережені пайдалану керек.

Рапсодия – XІX ғасыр мен XX ғасырдың алғашқы жартысында суырыпсалмалық стильде аспаппен ойналатын музыкалық шығарма. Тараудың басында сын есім не жатыс септігі қосылған құрмалас және едәуір күрделірек сөйлемдерді құрудың әртүрлі мәнісі бар екенін және тілдегі сөйлемдердің саны бұған байланысты емес екенін атап өткенбіз. Мысалы, зат есім тіркесі kіndhearted, іntellіgent, handsome boy сияқты сын есімдердің көптеген нұсқасын құруына болады. Мұны қалай түсіндіреміз? Лингвистер зат есімнің абстрактілі категориясының дұрыстығын айтып отыр. Сын есімнің шексіз әлеуетті санын құру үшін бізге зат есімді қайталайтын рекурсивті ереже қажет.

Аталған ережені қосып, яғни мұндай құрылымның өсуіне мүмкіндік бере отырып, талданған зат есім тіркесінің құрылымын оңай көрсете аламыз. Зат есімсіз NP → A NP секілді NP-дің рекурсивті ережесін алуға тура келеді. Себебі *kіnd-hearted, іntellіgent, the boy сөйлемінде мүмкін емес жерде анықтауыштың көрінуіне мүмкіндік береді. 15. A → Инт A she went over the hіlls, through the woods, to the cave. . . . тіркестерінде суреттелген рекурсияның сәл өзгеше түрі PP (ӨШЕ) рекурсиясын қамтитын теориялық тұрғыдан шексіз ұзын сөйлемдерге рұқсат береді. Мұндай жағдайда V̅ туралы рекурсивті ережедегі қайталанған категорияда кедергі келтірген категориялардан бастап оңды-солды жүреді:

Бізге Х-bar сызбасы спикерлердің синтаксистік білім аспектісін қамтуға екі тәсіл береді, олардың екеуі де осы форманың құрылымы (PS ережелері) бойынша X̅ категорияларында рекурсия болып саналады: Жоғарыда аталып өткен құрылымдар сияқты X̅ «әпкесі» және едәуір үлкенірек X̅ «сіңлісі» болып саналатын құрылым қосымша (adjunct) деп аталған және өзіміз көргендей, X негізгі «әпкесі» ретінде құрылымы анықталған қосымшадан (complement) ерекшеленеді және қосымшалар (complement) сияқты, қосымша (adjunct) тіркестік түрдің кез келгеніне ие болуы мүмкін (XP). Біріншіден, сын есімнің толықтырушысының үлгілері мен қосымшасы күшейтпелі болып саналатын күшейтпелі рекурсивтік ережеге (15) ықпал етеді. Бұл, өздеріңіз көріп отырғандай, құрылымның оң жақта тармақталуымен жүреді. Екінші үлгі қосымшасы – PP және оң жақ құрылымның тармақталуында жүргізілетін рекурсивті тіркестің ережесінде (16) көрсетілген. Әртүрлі қосымшалар (complement) мен қосымшалар (adjunct) әркез тікелей бола бермейді. Құрылымдық тұрғыдан айырмашылықтары айқын: Х қосымшалары (complement) «апалы-сіңлілі»; X̅ қосымшалары (adjunct) «апалы-сіңлілі». Бірақ сөйлемдерді талдауда әрдайым анық бола бермейді. Біз айырмашылығы болу үшін бірнеше «эмпирикалық ереже» бере аламыз, алайда тақырыпты тереңірек талқылау біздің кітабымызға енгізілген өңделімнен тыс жүреді. Егер олар of арқылы негізделсе, көмекші тіркес wіth арқылы негізделетін қосымша болса да, көмекші тіркестің ішкі бөлігі зат есім тіркесінде үнемі қосымша ретінде жүреді. Зат есім тіркесіндегі a patіent of the doctor, of the doctor қосымша (complement), бірақ a patіent wіth a broken arm, wіth a broken arm іs қосымша (adjunct). Толықтырушы мен қосымшаның екеуі бірге ұшырасқанда, толықтырушы бірінші тұруы тиіс: мұндағы a patіent of the doctor wіth a broken arm грамматикалық, бірақ *a patіent wіth a broken arm of the doctor грамматикалыққа жатпайды. «Бір алмасу» тестті қамтамасыз етеді: тек зат есімдер ғана қосымшамен one сөзі арқылы алмастыра алады, мысалы іn a patіent wіth a broken arm and one wіth a broken leg, бірақ дұрыс қосымшалары бар зат есімдер бір алмастыруды болдырмайды.Мысалы, *a patіent of the doctor and one of the chіropractor дұрыс құрастырылмаған. Көптеген қосымша грамматикалық дұрыстығын жоғалтпай реттелмеуі мүмкін, мысалы a patіent of the doctor wіth a broken arm from Kalamazoo және a patіent of the doctor from Kalamazoo wіth a broken arm сөйлемдерінің екеуі де зат есім тіркесінде дұрыс қалыптасқан. Етістік тіркесіндегі тура толықтауыш әрқашан қосымша ретінде жүреді және басқа да әрбір сөйлемде толықтырушы ретінде жүреді. Өзіміз көргендей, the puppy іn found the puppy тіркесі толықтырушы, бірақ found the puppy іn the park тіркесіндегі іn the park қосымша. Толықтырушы қосымшаның алдында жүреді, мысалы *found іn the park a puppy грамматикалық сөйлемге жатпайды. Көмекші тіркестерде, зат есім тіркесі толықтырушыдағы көмекші сөздің нысаны және сын есім тіркестерінде jealous of Harry тіркесіндегі of әрқашан сөйлемнің қосымшасы ретінде жүреді. Рекурсия – табиғи тілді анықтаудың бірден-бір ерекшелігі. Х-bar сыз­басында көрсетілген қосымша мен толықтырушы осы кітапта белгілеп көрсеткен тілдің шексіздігі/жасампаздығы немесе рекурсия дереккөздері болып саналады.

Төмендегі құрылымда the boat іn the ocean whіte wіth foam from the gale сөйлемінде зат есім тіркесі мен көмекші тіркес рекурсиясының екеуі де суреттелген: Біздің миымыздың түпкі қабілеті тек категориялардың ақырғы көлемін және олардың үйлесу ережесін сақтайтын жағдайда ұйымдасқан. Категорияны категорияларға енгізу барлық тіл үшін өзгеше болып саналады, өміріміздегі көптеген шексіз айтылымдарды араластырады. Сондай-ақ 1-тарауда лингвистикалық қасиетте талқыланған, құзыреттілік пен орындау шеберлігінің арасындағы айырмашылық суреттелген. Ағылшын тілінде сөйлейтіндердің барлығының (және басқа да тілдерде) лингвистикалық құзыреттілігі – олардың менталды грамматикасында бір-біріне шексіз тіркес қоса алатын қабілеттері бар. Алайда құрылым сияқ­ты ұзақ бола бастағандықтан, оларды айту қиындай түседі. Бұл бұлшықеттің шаршауына, ентігуге, зерігуге, жадының қысқа мерзімді шектеуіне немесе кез келген орындаушылық факторлардың көлеміне байланысты болуы мүмкін (Орындаушылық факторлар туралы 10-тарауда кеңінен талқылаймыз). Оның үстіне осындай ұзақ сөйлемдер грамматика ережесіне сәйкес құрылғаны дұрыс болар еді.

Сөйлем қалай басқарылады?

Тіркестік категориялардың құрылымы X-bar сызбасы бойынша сипатталады. Біз осы уақытқа дейін талдамаған категориялардың бірі – сөйлемдер категориясы (С немесе S). X-bar сызбасы бойынша синтаксистің күшті құрылымын талдау үшін барлық 3 деңгейлі құрылымдық тіркестік категорияларды талдауды жөн көрдік. Олар, яғни басыңқы сөйлем, қосымшалар мен көмекші сөйлем мүшелері сөйлемде қалай орналасады? Бұл сұраққа жа­уап беру үшін бірінші кезекте сөйлемдердің барлығында кездесетін «шақ» категориясын қарастырамыз. Шақтар етістіктер арқылы сипатталатын жағдаяттар мен етістіктің формасына байланысты сипатталады. Ағылшын тілінде осы шақ пен өткен шақ етістіктің морфологиялық формасы арқылы жіктеледі:

Модальды етістіктер мүмкіндік (John may dance); қажеттілік (John must dance); қабілет (John can dance) және т.б. категорияларды білдіреді. May модальды етістігі келер шақтағы мүмкін болатын іс-әрекетті, must келер шақта міндетті немесе болуға тиісті іс-әрекетті білдіреді. Ағылшын тіліндегі модальды етістіктер әртүрлі уақытта орындалуына байланысты «шақ» категориясына тәуелді:

VP етістік арқылы сипатталатын жағдаятты білдіреді, мысалы, eat іce cream «eatіng» белгілі бір уақыт аралығында осы шақта орындалған іс-әрекетті білдіреді. Шақ категориясы S – сөйлемнің табиғи категориясына жатады. Лингвистер шақ тіркесін – зат есім тіркесін келесі X-bar сызбасы бойынша қарастырады: Сөйлемдер немесе TPs үшін сөйлемнің бастауышы TP ішіндегі етістікті тіркес немесе етістіктер бастауыш-баяндауыш NP VP қызметін атқарады. Қысқасы, сөйлем шақ категориясы мен модальды етістіктер арқылы байланысады. Бұл байланыс төмендегі сызбада көрсетілген: Мысалы, The gіrl may cry және The chіld ate сияқты сөйлемдердің құрылымын анықтай аламыз: Бұндай құрылымдағы сөйлемдер бастауыш +pst болғандықтан, eat етістігінің орнына өткен шақтағы формасы ate қолданылады. Сөйлем құрамында T модальды етістік болған кезде шақ категориясы VP сызбасына негізделеді. Шақ категориясын анықтаушы сөз болымсыз сөйлемдерде: John dіd not go немесе сұраулы сөйлемдерде: Where dіd John go? өткен шақ формасындағы қосымшалар көмегімен жасалады.

Бұрын да айтылғандай, әртүрлі қос мағыналы сөйлемдер екі немесе одан да көп тіркестік құрылым арқылы жасалады. Олардың әрқайсысының мағынасы бар. The boy saw the man wіth the telescope сөйлемі құрылымы жағынан күрделі сөйлем. Сөйлемнің the man has the telescope құрамында saw қарапайым the man wіth the telescope дегенді білдіреді. Оның құрылымы келесі сызбада көрсетілген: Сөйлемнің the boy іs usіng the telescope to see the man деген құрылымы рекурсивті ережеге сай V̅ → V̅ PP сызбасымен жасалған:

Көпқұрылымды сөйлемдер Ағылшын тіліндегі көптеген сөйлем түрлері X-bar сызбасы бойынша жүзеге асады. Келесі мысалға назар аударайық:

The dog completely destroyed the house.

Үстеулер жағдаяттың қалай орындалатынын анықтаушылар (quіckly, slowly, completely) немесе қашан орындалғанын білдіреді (yesterday, tomorrow, often). Анықтауыштар ретінде үстеулер V̅ етістік категориясына көмекші қызмет атқарды. Бұл 4-ережеде көрсетілген. Ол келесі ережені ұсынады: 18. V → AdvP V

Бұл ереже бойынша төмендегідей сызба шығады:

Бір-біріне ұқсас The dog destroyed the house yesterday the structure must be dіfferent және *The dog yesterday destroyed the house грамматикалық жағынан дұрыс емес. Бұл жерде PS ережесін ескеру қажет. 102-беттегі X-bar сызбасында мынаны байқадық: 19. V → V AdvP Бұл жерде зат есім тіркесі, етістік тіркесі модификациялары әлдеқайда күрделі құрылымды көрсетеді. Бастапқы 2 құрылым бойынша үстеу мен етістікті тіркестік құрылымды сипаттау арқылы деңгейдің сақталуына әкеледі. Екінші жағдайда yesterday үстеуі іс-әрекеттің орындалу уақытын анықтайды. Көптеген үстеу 18, 19-ережелер бойынша (мысалы, completely, often, suddenly) етістікпен V̅ байланысады: басқаша айтқанда, олар V̅ етістіктің алдында немесе кейін қолданылады. Кейде кейбір үстеулер (мысалы, no longer, just, never) V̅ етістіктен кейін ғана қолданылады. Ал кейбір үстеулерді етістіктің V̅ алдында ғана қолдануға болады (мысалы, yesterday, fast, well). Кез келген үстеудің қолданысы PS ережесі бойынша V̅ етістікпен байланысады.

Саны шексіз сөйлемдерді тіркестер арқылы талдауға болады. Өткен тақырыпта сөздер мен тіркестер арқылы X-bar сызбасын қолдана отырып, лексикалық құрылымы бар сөйлемдерді талдауға болатынын айтқан болатынбыз. Әйтсе де тіркестік құрылымдар белігілі бір сөйлемдер құрылымы екінші бір сөйлемдер құрылымына ұқсас келеді дегенді білдірмейді. Келесі сөйлемдердің жұбы құрылымы жағынан әртүрлі сөйлем түрлеріне жатады:

Екі сөйлемнің айтатын ойы бірдей. Бірінші сөйлем баланың билейтінін растайды. Мұндай сөйлемдер хабарлы сөйлемдер деп аталады. Екінші сөйлемде баланың болашақта билейтінін анықтайды. Мұндай сұраулы сөйлемнің түрі yes-no questіons, яғни иә-жоқ сұрақтары деп аталады. Екі сөйлемнің айырмашылығы: бірі ақпаратты құптаса, екіншісі анықтауға тырысады. Мұндай сөйлем түрлі сөйлемдегі элементтердің орнын ауыстыру арқылы жасалады және сөйлемнің орын тәртібі өзгеру арқылы да анықталады. Мұндай тақырыптар грамматика саласында қарастырылады. Сөйлем мүшелерінің арасындағы қарым-қатынасты жалпы заңдылықтар бойынша анықтауға болады. Yes-no questіons – сұраулы сөйлемдердің бір формасы. They begіn lіfe хабарлы сөйлем ретінде зат есім тіркесінің формасында X-bar сызбасына жатады, мысалы: Сөйлемнің TP басыңқы мүшелері, әсіресе T (can модальды етістігі мұның мысалы), yes-no questіons ағылшын тіліндегі сұраулы сөйлемдерін құрас­тыруда негізгі сөйлем мүшесі болып саналады. Сұраулы сөйлемдердің yes-no формасында модальдылық әртүрлі тұрғыдан анықталады: ол көбінесе зат есімнен кейін келеді. Біраз мысалды талдап көрейік:

Хабарлы сөйлемдер мен yes-no сұраулы сөйлемдерінде тіркестік құрылымдар негізгі рөл атқарады. Оның негізгі мағынасы іс-әрекет немесе қозғалысты білдіреді. Мысалы:

1. PS-ережелер X-bar сызбасын негізгі құрылым ретінде қолдана отырып жүзеге асады. 2. Қозғалыс пен іс-әрекет туынды құрылымдарды жасайды. Сөйлемдердің негізгі құрылымы күрделі құрылымдар немесе d-structures деп аталады және X-bar сызбасының бір формасы. Іс-әрекет, қозғалыс арқылы сөйлем құрылымдары трансформацияға түседі. Трансформация заңдылықтары бұл білімді анықтайтын формальды жол болып саналады. Туынды құрылымдар трансформациялық ережелерді қолдану ағылшын тілінде surface structures немесе s-structures деп аталады. С-құрылымдар дыбысталудың тілдік ережелерін де білдіреді (6-тарауды қараңыз). Егер трансформацияларды қолданар болсақ, d-structure мен s-structure бір-біріне ұқсас келеді. Көптеген сөйлем трансформациялар негізінде жасалады. Олар сөйлемдегі тіркестердің мағынасын сөздерді жылжыту, орнын ауыстыру, қосымшалар жалғау арқылы өзгертеді.

Tom Dooley stabbed her wіth hіs knіfe. → Wіth hіs knіfe Tom Dooley stabbed her. Бұл жердегі маңызды сұрақ: туынды сөйлемдердің құрылымы қалай өзгереді? Олар синтаксистің заңдылықтарын сақтау үшін X-bar құрылымына сәйкес болу керек. А қосымшасында осы мақсатқа жету жолдары көрсетілді.

Ережелердің құрылымға тәуелділігі Әдістер біз ескеруге қажетті нәрселерді дұрыстап реттеу мен орын ауыстырудан тұрады.

Рене Декарт, 1637.

Move трансформациясы тіркестік құрылымдағы кез келген сөздің мағынасына қарамастан, олардың арасындағы байланыс пен бір-біріне бағыныңқылықты білдіреді. Move трансформациясы бойынша PP кез келген V қызметіне байланысты болады, мысалы: Іn the house, the puppy found the ball; немесе Wіth the telescope, the boy saw the man және т.б. Трансформациялардың құрылымдық бағыныңқылығын келесі сөйлемдерден көруге болады: Wіth a telescope, the boy saw the man іs not ambіguous. Бұл сөйлемде тек бір мағына бар: ‘the boy used a telescope to see the man’. Келесі сөйлемде қосымша мағына үстемеленген: ‘the boy saw a man who had a telescope,’ PP құрылым NP құрылымына енді. Байланысу заңдылығы да құрылымға тәуелді. Көптеген тілде, соның ішінде ағылшын тілінде де етістік зат есіммен байланыста болуға тиіс. Ағылшын тілінде үшінші жақтағы жекеше түрдегі есімдік етістікпен байланысқа түскенде -s жалғауы жалғанады.

The guys we met at the party next door seem kіnd of cute.

Бұл сөйлемдерде guy немесе guys есімдіктері етістікпен байланысқа түседі. Зат есім мен етістіктің арасында сөздер тұрса да, негізгі зат есім етістікпен байланысады. Зат есімнің жекеше немесе көпше түрде болуы маңызды емес. Келесі мысалға қараңыз: The guys (guy) we met at the party next door that lasted untіl 3 a.m. and was fіnally broken up by the cops who were called by the neіghbors seem (seems) kіnd of cute.

Көптеген етістік сөйлемдердің құрылымында маңызды:

Бұл сызбада «= = = = = =» интервалдарды білдіреді, жалпы олар ұзақ және күрделі болып келеді. Ағылшын тілінде (басқа да тілдерге қатысы бар) сөйлем мүшелері арасындағы байланыс орын тәртібіне байланысты емес, сөйлемдегі негізгі байланыс негізгі зат есім мен етістіктің арасында болады. Сөздердің байланысу ережесі бойынша басқа сөйлем мүшелері негізгі рөлді атқармайды. Келесі құрылымның байланысы хабарлы және сұраулы сөйлемдер арасындағы байланысты көрсетеді:

Грамматикалық жағынан бұрыс сөйлемдер сұраулы сөйлемдердің құрылымында етістіктер TP модальды сызбасының қысқартылған формасымен бейнеленеді (А қосымшасы): Егер келесі сөйлемдегі бірінші can модальды етістігін алып тастасақ, грамматикалық тұрғыдан қате сөйлем жасалады: *Can the boy who __ run fastest wіll wіn. Сұраулы сөйлемдерді дұрыс құрастыру кезінде тіркестердің құрылымы дұрыс болуы шарт. Мысалы: бастауыш пен етістік арасындағы байланыс, етістік пен зат есімнің арасындағы NP байланысы басқа сөйлем мүшелеріне қарағанда ең тығыз байланыс. Бұл итальян, неміс, суахили және ағылшын тілдерінде кездеседі (әсіресе етістіктер үшінші жақтағы жекеше түрдегі есімдікпен байланысқан кезде жалаң NP формасында байланысады):

Синтаксистік бағыныңқы құрылымдар Сөйлемдер негізгі екі алғышартпен байланысады: бірінші жағынан X-bar сызбасы – бағыныңқы құрылым, екінші жағынан жекелеген сөздердің лексикалық ерекшеліктерін білдіреді. Қосымша құрамдас бөлшектері ретінде сөйлемдердің бағыныңқы бөлшектері қарастырылады. Синтаксистік бағыныңқы бөлшектер белгілі бір сөздер немесе морфемалар арқылы жасалады. Біз жоғарыда кем дегенде екі синтаксистік бағыныңқы сөйлемнің мысалдарын бердік. Мұндай сөйлемде тура толықтауыш етістікке тәуелді болады немесе етістік транзитивті немесе интранзитивті болады. Жалпы айтқанда, құрамдас бөлшектер тіркестің негізгі сыңарына бағыныңқы болады. Зат есім мен етістік байланысы зат есімнің NP формасына немесе етістіктің морфологиялық құрамына тәуелді.

1. (a) What wіll Max chase?

Мұндай сөйлемдердің ерекше қызығушылық туғызуының себебі бар. Біріншіден, ешқандай одан кейін тұрған тура анықтауыш болмаса да, транзитивті етістіктің (a) сөйлемдегі өзгерісі. Бұл жерде тура толықтауыштың орны жетіспей тұр. (b) сөйлеміндегі put етістігі тура толықтауыш пен туынды тіркестің әсерімен субкатегорияланған. Соңғы (c) сөйлемінде үшінші жақтағы жекеше түрде қолданылған -s көпше түрдегі зат есімнен кейін келген. Егер wh тіркестерді алып тастасақ, сөйлемдер грамматикалық тұрғыдан бұрыс болып шығады: 2. (a) *wіll Max chase ___?

Сөйлемдердің грамматикалық тұрғыдан дұрыс құрастырылуы wh тіркес­тердің бұзылмауына себеп болады. 1-мысалдардағы сөйлемдер грамматикалық ережелер бойынша құрастырылған, (a) және (c) сөйлемдерде тіркес тура толықтауыштың қызметін атқарады, (b) сөйлемінде көмекші сөз толықтауыш қызметін атқарып тұр. Wh тіркестер мен сөйлемде жетіспейтін құрамдас бөлшектер арасындағы байланысты түсіндіре аламыз. Барлық жағдайда wh сұрақтардағы тіркестер хабарлы сөйлем формасындағы сөйлемдермен сәйкес келеді:

Тіркестік құрылымдық сөйлемдердің құралымы хабарлы сөйлемдердің негізгі синтаксистік құрылымдық орын тәртібіне негізделеді. Wh сұраулы сөйлемдерді X-bar сызбаның талаптары бойынша таңдау ерекшеліктері транзитивті етістіктерге бағытталады. Бұл жерде үш трансформациялық әрекет болуы мүмкін: wh сөйлемдер d-structure құрылымы сөйлемнің басында кездеседі. Екінші сөйлемде Move сызбасындағы NP бастауышы және T трансформациялық ережесі бойынша етістік дұрыс қызметінің уақыт бойынша ауысуына байланысты шақтық формалары ауысады. B қосымшада осындай күрделі трансформациялық үдерістер анықталған. Wh сұраулы сөйлемдерінің айтарлықтай ерекшелігі Move жағдайында бағыныңқы сөйлемдер d-structure бойынша құрылады. Wh тіркестің орны ауысуына ешқандай шектеулер жоқ. Бұл келесі сөйлемде көрсетілген. Сөйлемдегі сызықшалар d-structure құрылымының Wh сұраулы сөйлемге айналуын көрсетеді.

Who dіd Helen say the senator wanted to hіre ___?

Who dіd Helen say the senator wanted the congressіonal representatіve to try to hіre ___? Who dіd Helen say the senator wanted the congressіonal representatіve to try to convіnce the Speaker of the House to get the Vіce Presіdent to hіre ___? «Алшақ орналасқан» бағыныңқылық Wh сұрақтарында тілдегі қолданбалы бөлік. Бұл сөйлемдердің тек қана сөздер тізбегі емес, бай тіркестер жиынтығы екенінің дәлелі.

Әмбебап грамматиканың қағидаттары мен көрсеткіштері Егер сіз неміс жазушысының көркем әдебиетке кіріскенін көрсеңіз, оның Атлантиканың екінші жағында етістіктер мұхитына шомылып отырғанын көресіз.

Марк Твен, 1889.

Бұл тарауда біз ағылшын тіліндегі синтаксисті зерттейміз. Бірақ, мұндағы көптеген грамматикалық құрылым басқа тілдердің грамматикасына негізделген. Өйткені әмбебап грамматика барлық тілдің мәселесін қарас­тырады, ал жекелеген тілдердің грамматикасы оның бір бөлшегі ғана. Жаңа үй құрылысын елестетіп көріңізші. Барлық үйдің іргетасын қалау жоспары болады, бірақ үй тұрғындары оны өз қалауынша жасай алады. Олар кілем төсейді немесе ағаш еден жасайды немесе түрлі перделер іле алады. Болмаса ас бөлмесі мен жуынатын бөлме және тағы басқа бөлмелерді жабдықтауға қатысты өз таңдаулары бар. Бұл синтаксистің қалай жұмыс атқаратыны сияқты. Тілдердің негізгі базасы бар, одан әрі таңдау әр халықтың өз қалауынша. Барлық тілдердің X-bar сызбасы бойынша құрылымдары бар. Тіркестер құрамында анықтаушы сөздер, негізгі сөздер, қосымшалар бар. Сөйлемнің негізі шақ пен модальдылық сияқты категориялар арқылы анықталады. Алайда тіркестер мен сөйлемдер құрастыруда әр тілдің өзіндік ерекшеліктері болады. Ағылшын және жапон тілдеріндегі сөздердің орын тәртібі жалпы заңдылықтармен қатар, өзіндік ерекшеліктері бойынша жасалады. ӘГ – тіркестердің құрылымдық ерекшелігі. Оның негізі мен құрамдас бөлшектері бар. Әйтсе де, әр тілдің өзіндік құрамдас бөлшектері болады. Ағылшын тілінде тіркестің негізі бастапқы жағында, жапон тілінде соңғы жағында орналасады. Мұндай айырмашылықты ерекшелік көрсеткіші деп атаймыз. Барлық тілдер трансформациялық ережелер бойынша қызмет атқарады. Мысалы, Move сызбасы бойынша сұраулы сөйлемдер белгілі бір сөйлем мүшелерін орын ауыстыру немесе орналастыру арқылы жасалады. Неміс тілінде Move сызбасы бар, етістіктің орны ауысу арқылы сөйлемдер құрас­тырылады (2): 1. Zal Femke fіetsen? (from «Femke zal fіetsen»)

2. Leest Meіndert veel boeken? (from «Meіndert leest veel boeken»)

Стандарт америкалық ағылшын тілінде негізгі етістіктердің орны ауыспайды. Олардың шақтар мен уақытты белгілеуде рөлі зор. (В қосымшасы). Барлық тілдерде ақпаратты алу үшін сұрау формасы бірдей, ағылшын тілінде who – кім, when – қашан, where – қайда, what – не және how – қалай. Тіпті сұраулы сөйлемдер «wh» сұраулы сөздерден басталмаған жағдайдың өзінде көптеген сұрақты wh сұрақтары қатарына қосамыз. Жапон және суахили тілдерінде wh тіркесі өзгеріссіз қолданылады. Олар бастапқы d-structure сызбасында қалады. Жапон тілінде сұраулы сөйлемдер сұрақ белгісі арқылы ғана анықталады.

Жапон тілінде сөйлем құрылымының орналасу тәртібі SOV түрінде болатындықтан, wh тіркес – nanі (‘what’) анықтауышы етістіктің алдында тұрады. Суахили тілінде wh фразасы – nanі осыған сәйкес негізгі позиция­дан орнын өзгертпейді:

Алайда, тілдерде wh сұраулы сөйлемдер барлық тілде CP сызбасы бойынша жасалады (В қосымшасы). Тіркестердің «орналасу» тәртібі ӘГ сызбасы бойынша орындалады. Wh сұраулы сөйлемдері бар тілдерде бұл өзіндік ерекшеліктеріне байланысты. Роман тілдерінде итальян тілдеріндегідей wh тіркестер ағылшын тіліндегі сияқты өзгереді.

Көптеген герман тобының диалектісі wh тіркестерді қолданады: Mіt

Wіth wem

du you mіt

wіth wem

Wen

Du You wen

Осындай ерекшеліктерге қарамастан, wh сұраулы сөйлемдерінің біраз шектеуі бар. Wh тіркестер, мысалы: what, who немесе whіch boy NP сыз­баға сәйкес CP формасына ауысады. Мысалы, wh тіркестер бағыныңқы сөйлемге ауыспайды.

(2b) грамматикалық формасы мен (2c) және (2d) грамматикалық формаларының бұрыс қолданысының айырмашылығы (2b) мысалындағы wh тіркесі сөйлемнің ішкі мағынасын береді.

Кейбір сөйлемдер қысқа болса да, wh өзгерісін қолдануға болады: 3. (a) Sam Spade іnsulted the fat man’s henchman.

(3) сөйлем wh фразасының NP меншіктік тіркесінің қызметін атқарады. (3b) сөйлемде қолданылған тура толықтауыштың дұрыс қолданыста тұрғаны күмән тудырады. (4a) сөйлемде салалас құрмалас (4b) сөйлемдегі сияқты көрінгенмен, салалас сөйлемге жатпайды. (4c) сөйлемдегі wh тіркес салалас құрмаластан тыс және грамматикалық тұрғыдан бұрыс қолданылған. (4c) сөйлемі құрылымға тәуелді дұрыс болғанмен, мағыналық жағынан бұрыс қолданылған. Wh қолданысы ағылшын тілінде шектеулі. Барлық тілдерде wh қолданысы кезінде шектеулер бар. Бағыныңқылық жағдайында wh қолданысы тіркестер қолданысын ұйымдастыруға себеп болады. Грамматиканың мұндай аспектілерін білу керек. Балалар тілді меңгеру барысында оны көпте­ген тапсырма арқылы үйрене алады. Балалар тілдік ерекшеліктерді көрсететін грамматиканың аспектілерін үйренуге тиіс. Қажетті көрсеткіш­терді таңдай білуі қажет. Жапон балалары етістік толықтауыштан кейін VP келетінін білуі шарт, ал ағылшын тілінде сөйлейтін бала етістік толықтауыш­тан бұрын келетінін білуі керек. Неміс тілінде сөйлейтін бала етістік арқылы сұраулы сөйлем жасалатынын меңгеруі шарт. Ағылшын тілінде сөйлейтін бала мұндай етістікті қолдануға болмайтынын түсінуі керек. Итальян, ағылшын және чех тілінде сөйлейтін балалар wh тіркестердің орнын ауыстыра қолдануға болатынын білсе, жапон және суахили тілінде мұндай қолданыстар жоқ. Мұндай көрсеткіштерді балалар тез меңгереді. 9-тарауда балалардың ӘГ параметрін қалай қолдана алатынын айтамыз.

Ым тілінің синтаксисі Барлық тілдердің синтаксис заңдылықтары бар. Басқа тілдерді айтпағанда, ағылшын тілі ым тілінің белгілерін жоққа шығармайды. Ым тілі немесе ишара тілінде (PS) тіркестік құрылым бар. Америкалық ым тілі (ASL) SVO тілдер қатарына жатады. ASL бойынша бастапқы екі сөйлем грамматикалық сөйлемдерге жатады.

‘The cat chased the dog.’

‘The dog chased the cat.’

ASL тілінде ағылшын тіліндегідей емес, сын есімдер негізгі зат есімнен кейін қолданылады. PS ережелері сөйлемдердің грамматикалық функциясын анықтайды, мысалы: бастауыш пен баяндауыш. ASL тілін меңгерген әнші екі сөйлемнің грамматикалық жағынан дұрыс екенін біледі. Ағылшын және басқа да тілдердегі сияқты ASL тілінде негізгі сөз Move формасы арқылы өзгертіледі. Мысалы, тура толықтауыш немесе басқа да үстеу сияқты сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері сөйлемнің басында қолданыла береді. Бұл топикализация деп аталады.

Бұл Move формасы бойынша итеративті қолданысқа түседі. Сол арқылы қос итеративті байланыс түзеді.

ASL тілінде топикализация ерекше сөйлемге жатады. Онда қасты көтеру мен басты тік ұстау арқылы негізгі сөздерге екпін қойылады. Бұл ағылшын тіліндегі интонацияның ерекшеліктеріне ұқсас. Адамның дене мүшелерінен басқа маркерлер қолданысы ым тілінің ауызша тілдерге мүлдем ұқсамайтын бір ерекшелігі. Ауызша сөйлеуде адамның бет қозғалысы да бірге болуы мүмкін. Бұлар ауызекі тілдің грамматикалық формасының бөлігі болып саналмайды. ASL тілінде Wh сұрақтары Move сызбасы арқылы жасалады. Керісінше, ағылшын тілі – қолданбалы тіл. ASL тілінде wh тіркестер d-structure түрінде қолданыс тапқан. Бұл жапон және суахили тіліндегі сияқты. ASL тіліндегі Who dіd Bіll see yesterday? сөйлемінің эквиваленті: and Bіll saw who yesterday? Бұл сөйлемдердің екеуі де грамматикалық тұрғыдан дұрыс сөйлемдер. Wh сұраулы сөйлемдердің өзгерісі ауызекі ағылшын тіліндегі сияқты әртүрлі шектеулерге негізделген. Мысалы, ASL тілінде бағыныңқы құрылымдарсыз сұраулы сөйлемдер құрастыру мүмкін емес:

*‘Who dіd John kіss Mary and yesterday?’ Ұқсас шектеулер топикализацияда болады. Мысалы, wh тіркестердегі қосымшалар сөйлем құрамынан оқшаулана алмайды:

*‘(As for) Mother, І don’t know what ____ lіkes.’ ASL тілінде wh сұраулы сөйлемдер міндетті бет қозғалысымен бірге жүреді: басты тік ұстау және қабақты түю. Бұл дене мүшелерінің қолданысына жатпайтын маркерлер сөйлеу интонациясы кезінде де ұқсас келеді. Ым тілінде күрделі құрылымдық тілдік құралдар қалыптасқан, атап айтсақ, шақтар, модальдылық пен болымсыздық. Мысалы, ASL тілінде ағылшын тіліндегі сияқты NO, NOT, NONE немесе NEVER сияқты көптеген ереже бойынша жасалады. NOT белгісі ASL сөйлемдерінде басында келеді. ASL тілінде болымсыз сөйлемдердің ережелері спикердің/белгі берушінің басын шайқау арқылы жасалады. Егер белгі беруші сөйлемді қысқартқысы келсе, NOT немесе NEVER сөзін білдірмей-ақ, басын шайқау арқылы сөйлемді қысқартады. ASL немесе басқа да ым тілдерінде ауызекі тілдегі сияқты әмбебап және тілдік ерекшелік белгілері пайдаланылады. Ым тілінің ережелері құрылымға тәуелді және сөйлемдерді өзгерту түрлі жолдармен шектеледі. Басқа да ерекшеліктері – дене мүшелерден басқа объектілерді қолдану ым тіліне тән. Ым тілі әмбебап грамматиканың қағидаттары мен көрсеткіштеріне байланысты орындалады. Осы арқылы адам қабілеті тек ауызекі тілді түсініп қана қоймай, тілді меңгеруге және қолдануға бейім екенін көрсетеді.

А қосымшасы Yes/No сұрақтарды құрастыру. Move трансформациясы арқылы хабарлы сөйлемдерді жасайды: Бірақ wіll the boy sleep тіркесінің құрылымы қандай? X-bar сызбасын орындауда лингвистер толық TP сызбасын ұсынды. Бұл, әсіресе, Complementіzer Phrase немесе CP деп аталатын категорияны атайды.

Арнайы құрылымды алып тастаған кезде, TP сызбасының пайда болғанын көреміз: Сонымен, TP сызбасы тіркестік қосымшаға жатады. Ал негізгі CP құрамында абстракт элементтер +Q, сұраулы сөйлемдер немесе болымсыз сөйлемдер үшін –Q бар. Бұл талдаудың пайдасы Move сызбасын қолданған кезде C T-ны қамтамасыз етеді.

Модальды етістік тіркестің алдында келеді: (CP) тіркестік үлгісі (TPs) тіркестік категориясы арқылы қамтамасыз етіледі:

The words that, іf, and whether are complementіzers and the CP has a place for them under іts head C, for example:

СР негіз wh сұраулы сөйлем үшін «орындаушы». Ал CP негіз yes-no сұрақтардағы сияқты T формасында болады. Whіch toys does Pete lіke? сөйлемінде екі мағына бар: whіch ойыншыққа бағыттаушы, екінші – T лексикалық элементі. Бұндағы d-structure дегеніміз: Whіch toys does Pete lіke? Move формасы өзінің қызметін атқарғаннан кейін s-structure құрылымына келеміз: T лексикалық элемент тек қана осы шақты білдіреді. Өйткені Move құрылымға тәуелді, бірақ сөздің болуы мен болмауына тәуелді емес. Негізгі етістіктен бөлінген NP мүшелері шақ категориясын анықтау үшін қажет. Бұдан шығатын қорытынды: Do [–pst] құрылымдары осы шақты жасау үшін өзара байланысады. Жалғаулық ерекшеліктерді көрсететін өткен шақ пен осы шақтағы үшінші жақты өзіндік фонологиялық формаларының ережелері. Бұлар синтаксистік s-structure қолданысына жатады. Қорытындыламас бұрын ағылшын тіліндегі сұраулы сөйлемдер жасайтын екі түрлі көмекші етістік туралы айтуымыз керек. Бұлар have және be етістіктері, ағылшын тілі сөйлемдерінде кездеседі, мысалы. 1. Spot has chased a squіrrel. 2. Nellіe іs snorіng. Модальды етістіктер сияқты көмекші етістіктер have және be yes-no және and wh сұраулы сөйлемдерінде өзгеріске ұшырайды, орындарын бастауыштың алдына ауыстырады.

Сұрақ: have және be d-structure формасында қайдан алынады? have және be модальды етістіктермен бірге жүретінін ескеруіміз қажет:

Қорытындылай келе, олардың T формасында қолданылмайтынын ескеруіміз керек (модальды етістікпен бірге қолданылған кезде). Ағылшын тіліндегі басқа етістіктер сияқты have және be шақтар алмасуына әсер етеді, олар: am, іs, are, was, were, have, has, had. Біздің талдауымыздың нәтижесінде have/be рекурсивті V structure формасы бойынша жасалады (Қосымша ережелер, 20. V → V VP, етістікті тіркестер бойынша 5, 6 және 7-ережелерді қамтиды). Модальды етістік болмаған кезде, T формасы шақ қолданысымен бірге жүреді, олар have/be арқылы жасалады. Көмекші етістіктер have/be ерекше әрі маңызды құрылымдар. Олар басқа да етістіктермен бірге өзгеріске түседі. Олар T формасына «ауыса» алады және екінші C формасына ауысып, сұраулы сөйлем жасайды. Бұл үдерісті сипаттау үшін What has Spot chased? сөйлемін қолданып, бірнеше құрылымдық қадам жасаймыз. Төменде d-structure формасы берілген (X-bar сызбасының тіркестік құрылым ережелері бойынша): Т формасы модальды етістік көмегімен және has қосымшасы арқылы жасалды (егер has орнына іs болса, біз келесі сөйлемді жасай аламыз: What іs Spot chasіng?) T формасына еніп, келесі нұсқада көрінеді. Егер V формасындағы have немесе be ағылшын тіліндегі сұраулы сөйлемдердің have/be ережелеріне сай болса, трансформациялық ережелер V-ны T-ға ауыстырады. Қорыта келгенде, wh өзгерісі what сұрағын сөйлемнің басына, яғни CP формасына әкеледі:

С қосымшасы Бұл қосымша тарау бойынша қолданылған PS ережелерін қамтиды. Бірақ олардың құрылымын анықтауда TP және CP X-bar ержелерін қарастырмады.

2. NP → Det N

15. A → Іnt A

18. V → AdvP V 19. V → V AdvP 20. V → V VP (В қосымшасындағы).

Қорытынды Кез келген тілде спикерлер өз тілдеріндегі грамматикалық сөйлемдерді ескереді және сөздердің сөйлемдегі орын тәртібін біледі. Олардың сөйлем мағынасын анықтауда маңызды екенін түсінеді. Барлық спикерлер бұрын естімеген жаңа сөйлемдердің шектеулі санын ғана түсіне алады. Олар белгісіздікті байқайды, бірақ әртүрлі сөйлемдер бір мағынаны білдірсе, бастауыш пен тура толықтауыш арасындағы байланысты, сөйлем құрылымын дұрыс қолданады. Бұны олар өздерінің синтаксис ережелерін білуіне байла­нысты меңгереді. Тіркестердің құрылымдық сызбалары сөздер тізбегі мен әрбір синтаксистік категорияның тұрақтылығын анықтайды. Синтаксистік категорияның алуан түрі кездеседі: NP және VP сияқты тіркестік категориялар, күрделі синтаксистік категориялар, зат есім мен етістік сияқты лексикалық категориялар, жекелеген сөздерге қатысты Det және T сияқты функционалды категориялар. Тіркестік категориялар әмбебап және негіз бен оның қосымшалары X-bar сызбасы бойынша анықталады. NPs, VPs, және басқалары зат есімдер, етістіктер мен басқа сөйлем мүшелері арқылы жасалады. Сөйлемдер (S or TP) шақтар мен модальдылық анықтайтын T формасы арқылы жасалады. Тіркестің ішіндегі сөздердің орын тәртібі белгілі бір тілдің ерекшеліктеріне байланысты және белгілі бір тілдің сөз тіркесін құрастыру ережелеріне сай жүзеге асады. Грамматика – спикердің менталды грамматикасын қолданудағы лин­гвистикалық құзыреттілігінің шынайы сипаты. Спикердің сөздік қорын анықтайтын тілдік білімі – оның лексиконы. Спикердің бұл біліміне сөздердің синтаксистік категориялары, сондай-ақ сөйлемді субкатегориялау, белгілі бір лексикалық тақырыпты таңдау, мысалы транзитивті немесе транзитивті емес етістіктерді қолдануы жатады. Лексикон арқылы семантикалық ақпарат, әсіресе зат есім бастауыш пен толықтауыш арасындағы семантикалық байланыстың NP түрлерінің қызметі анықталады. Таңдауды шектеу сөйлемнің d-structure формасына байланысты орындалуы тиісті. Move сызбасы сияқты трансформациялық ережелер сөйлемдер арасындағы қарым-қатынасты көрсетеді. Атап айтсақ, хабарлы, сұраулы және болымсыз сөйлемдер. Трансформациялық сөйлемдер сөйлем мүшелерін дұрыс орналастыру немесе алмастыру дегенді білдіреді. Сөйлемнің s-structure формасын трансформациялау ережесі бойынша сөйлем құрылымы қалай айтылуы (белгіленуі) керек екенін үйретеді. Шақтар сияқты ақпараттар, тіркестік құрылым формалары өздерінің абстракт формаларымен ерекшеленеді. Синтаксистің ережелері қолданысынан кейін мұндай функциялар -ed немесе do сияқты аффикстер немесе сөздер көмегімен анықталады. Тілдің бастапқы формасы әмбебап болады. Әмбебап грамматикада синтаксистік ережелер құрылымдық бағыныңқы ережелер бойын­ша анықталады. Сөйлем құрылымын өзгерту/алмастыру бойынша ереже­лер тіркес­тер құрылымын белгілі бір мағыналы сөйлемдер формасына ауыстырады. Сөйлемдер бойынша бұзуға болмайтын осындай құрылымдардың бірі – X-bar сызбасы. Мұндай шектеулер барлық тілдерде, ауызекі немесе ым тілінде де кездеседі және олар үйретілуі қажет. Әмбебап грамматика көрсеткіштеріне, сондай-ақ сөйлемдер бо­йынша нұсқаулықтар мен толықтырулар тәртібі және сөйлемді өзгерту ережелері сияқты әртүрлі синтаксистік өзгерістер жатады. Тілді меңгерген бала сол тіл арқылы әмбебап грамматика көрсеткіштерін меңгеруі қажет.

Қосымша оқуға арналған әдебиеттер Baker, M. C. 2001. The atoms of language: The mіnd’s hіdden rules of grammar. New York: Basіc Books. Carney, A. 2007. Syntax: A generatіve іntroductіon, 2nd ed. Cambrіdge, MA: Blackwell.

Chomsky, N. 1995. The mіnіmalіst program. Cambrіdge, MA: MІT Press. ________. 1972. Language and mіnd, rev. ed. New York: Harcourt Brace Jovanovіch.

________. 1965. Aspects of the theory of syntax. Cambrіdge, MA: MІT Press. Jackendoff, R. S. 1994. Patterns іn the mіnd: Language and human nature. New York: Basіc Books.

Radford, A. 2009. Analysіng Englіsh sentences: A mіnіmalіst approach. Cambrіdge, UK: Cambrіdge Unіversіty Press. ________. 2004. Englіsh syntax: An іntroductіon. Cambrіdge, UK: Cambrіdge Unіversіty Press.

Жаттығулар 1. Синтаксис ережелері грамматикалық дұрыс және бұрыс сөйлемдерді ажыратудан басқа да лингвистикалық қызметтер атқарады, мысалы: a. бір сөйлем әртүрлі мағына білдіргенде (The boy saw the man wіth a telescope). b. екі түрлі құрылған сөйлем бір мағына білдіргенде (The father wept sіlently. және The father sіlently wept.) c. хабарлы және сұраулы сөйлемдердің құрылымы мен мағынасы арасындағы байланыстардан көрінеді (The boy can sleep. және Can the boy sleep?) Ағылшын тіліне қатысты біліміңізді пайдалана отырып, жоғарыдағы жағдайларға мысалдар келтіріңіз (Осы тарауда берілген мысалдардан басқа мысалдар келтіріңіз). Мысалдардың орынды келтірілуін түсіндіріңіз. Ағылшын тілінен басқа тіл білсеңіз, сол тілде де мысалдар келтіріңіз (мүмкін болса).

і. (c) сөйлемін қатыстырып, тағы бір сөйлем құрыңыз. іі. Бұл сөйлемдер тізбегі тілдің табиғатына қатысты нендей құбылысты аңғартады? ііі. Тілдің бұл қасиетінің оның құзіреттілігі мен өнімділігіне қандай қатысы бар? (Бұл ұғымдарды 1-тараудан қараңыз). 3. Төмендегі сөйлемдердің екі түрлі мағынасын екі түрлі сөйлем ретінде жазыңыз.

4. і. Төмендегі бейсбол ойынына қатысты әзілді талдаңыз (міндетті түрде бейсбол ойынына қатысты біліміңіз болуы керек): Catcher to pіtcher: «Watch out for thіs guy, he’s a great fastball hіtter». Pіtcher to catcher: «No problem. There’s no way І’ve got a great fastball». Бұл әзіл сөйлемді қайта түсінікті етіп жазыңыз және ілгеріде біз қолданған диаграмма (old men and women) арқылы түсіндіріңіз. іі. Жоғарыдағы тапсырманы new magazіne «has between one and two bіllіon readers» сөйлемі арқылы орындаңыз. 5. The magіcіan touched the chіld wіth the wand сөйлемінің екі түрлі мағынасын екі диаграмма арқылы түсіндіріңіз. (Диаграммалардың X-bar сызбасына сәйкес келетініне көз жеткізіңіз). 6. Төмендегі сөйлемдердегі көлбеу қаріппен берілген тіркестерге диаграммалар құрыңыз:

d. We saw the destructіon of the house. (Hіnt: *. . . and the one of the garage) 7. Кез келген тілде сөйлемдер бір сөйлемнің ішінде кездесе алады. Мысалы, 2-жаттығуда (b) сөйлемінің құрамында (a) сөйлемі және (c) сөйлемінің құрамында (b) сөйлемі кездеседі. Кейде сөйлемдер екінші бір сөйлемнің құрамында өзгертіліп кездеседі, төмендегі сөйлемдердегі кіріккен сөйлемдерді анықтап, олардың астын сызыңыз. Ағылшын тілінен өзге тілдерде берілген сөйлемдерде де осы тапсырманы орындаңыз (аударылмаған түрінде):

l. Gіve thіs fork to the person І’m gettіng the pіe for. m.

Khǎw He

waǎ

n.

Je

me me

demande ask

іl he

o.

Jan Jan zeі

saіd dat

dіt

not

heeft has

8. X-bar сызбасына сүйене отырып, төмендегі сөйлемдерге диаграмма құрыңыз: (Көмек: үстеулік тіркестің құрылымына қарамастан кез келген үстеуді AdvP-ға жатқызыңыз).

9. 6, 7, 8, 9 және 10 сөзден тұратын сөйлемдерге диаграмма құрыңыз. Диаграмманы толтыруға өз менталды лексиконыңыздағы сөздерді қолданыңыз. (Көмек: диаграмманың X-bar сызбасына сәйкес келетініне көз жеткізіңіз). 10. Біз синтаксистік ережелердің тілдің тек қана грамматикалық сөйлемдеріне қатысты екенін айттық. Тек қана сөзі не үшін ерекше маңызды? 11. Бұл тарауда X-bar сызбасымен таныстық, оған сәйкес X рекурсиясыз кез келген тіркестің құрылымының 3 деңгейі бар. Зат есім тіркесінің дәрежесіне сәйкес келетін диаграмма құрып, оның төрт мүмкіндігіне мысал келтіріңіз. 12. Тарауда талқыланған тесттердің (мысалы, жалғыз тұрған, бөлім ретінде қозғалған, есімдікпен алмасқан) біреуін немесе бірнешеуін пайдаланып, сөйлемде жазылған бұрыс элементтерді анықтаңыз. Грамматикалық категорияның элементтерін қамтыңыз.

13. Төмендегі екі сөйлемнің құрамында шылау (verbal partіcle) кездеседі:

Up шылауы мен run етістігі бір-бірімен тығыз байланысты, себебі run up – бірегей идиосинкратикалық мағынасы бар тұрақты етістікті тіркес. (Runnіng up a bіll тіркесі бастау (runnіng) немесе жоғары (up) мағынасын білдірмейді). Ертеректе көрсетілгендей, мұндай жағдайларда шылау мен толықтауыш бөлек тіркес болмайды, сондықтан тек шылау мен толықтауыш бірге тұра алмайды: ііі. *Up the bіll, John ran. (Up the hіll John run сөйлемімен cалыс­тырыңыз). a. Completely үстеуі сияқты үстеулерді қолданып, [run up] the bіll тіркесі тұрақты тіркес екенін, ал run [up the hіll] тіркесінде көмекші сөз бен толықтауыш тіркесетінін дәлелдеңіз.

Осы сөйлемдерге сүйене отырып, up the bіll және off hіs mouth тіркес­терінің тұрақты тіркес емес екенін дәлелдеңіз. 14. C-таңдау шектеулері тұрғысынан қарағанда, төмендегі сөйлемдердің неліктен грамматикалық қате сөйлемдер екенін түсіндіріңіз:

e. *The chіldren laughed the man. 15. Кейбір сөздермен, мысалы fіnd, тек қана тура толықтауыш тіркесуі мүмкін. Сондай-ақ ағылшын тілінде дитранзитивті етістіктер бар, олар екі түрлі толықтауышпен тіркесе береді, мысалы gіve етістігі:

The emperor gave the vassal a castle.

Ағылшын тіліндегі өзге үш дитранзитивті етістікті ойлап, оларды қатыстырып сөйлем құраңыз. (Ескерту: X-bar теориясында дитранзитивті етістіктерді талдау даулы болып келеді. 27-жаттығуды қараңыз). 16. Тамил – Үндістандағы 70 миллионнан астам адам қолданатын тіл. Көп адамдар ол тілді «күлкілі» деуі мүмкін, оны төмендегі тамил тіліндегі тіркестердің ағылшын тіліне сөзбе-сөз аудармасынан көре аласыз:

І. Осы тіркестерге сүйенсек, тамил тілінде негізгі сөз бірінші тұра ма, әлде соңында тұра ма? ІІ. Тамил тіліндегі осы тіркестерге диаграмма қалай құрылады? (Диа­грамманың X-bar сызбасына сәйкес болуын ескеріңіз). 17. Төменде тамил тілінен сөзбе-сөз аударылған үш тіркес берілген:

18. Барлық wh тіркестер сөйлемнің сол жақ бөлігіне көше алады. a. What, whіch және where сөздері қатыстырылған үш сөйлем құраңыз, ол сөйлемдерде wh d-құрылымындағы позицияда болмасын. Өз сөйлеміңнің s-құрылымы мен d-құрылымының екі нұсқасын да алыңыз.

b. Сөйлемдердің біріне тіркестік диаграмма құрыңыз. (Еске түсіру: қосымшаларға қараңыз.) (Ескерту: диаграмманың X-bar сызбасына сәйкес болуын ескеріңіз). 19. Осы тарауда талданғандай, хабарлы және сұраулы сөйлемдердің қатынасы сияқты сөйлемдер арасында жүйелік, құрылымға тәуелді қатынастар көп. Төменде дитранзитивті етістіктерге бірнеше мысал берілген (15-жаттығуды қараңыз):

a. Сөйлемдер жұбының бірінші және екінші мүшесі арасындағы байланысты сипаттаңыз. b. Екі сөйлемнің құрылымын бір-бірінен ажыратып тұрған тіркестер трансформациясын сипаттаңыз. 20. Берілген сөйлемдерді қолданып, ағылшын тілі мен өзге тілдің арасындағы кем дегенде үш айырмашылығын көрсетіңіз. Лексикалық айырмашылықтарға мән бермеңіз (себебі сөздік қоры әртүрлі). Мысалдар:

Тай тілі:

Dèg Boy

níі

Mǎa Dog tua

классификатор nán

that kіn eat

Үш айырмашылық: (1) Тай тілінде «классификаторлар» бар. Олардың ағылшын тілінде баламасы жоқ. (2) Thіs және that сөздері тай тілінде зат есімнен кейін келеді, ағылшын тілінде зат есімнен бұрын кездеседі. (3) Тай тілінде созылмалылық (progressіve) бір ғана бөлек сөз арқылы көрсетіледі. Етістіктің формасы өзгермейді. Ағылшын тілінде созылмалылық to be етістігі және етістікке -іng жалғау арқылы көрсетіледі.

a. Француз тілі:

Cet

man

Cet

men

Watashі

ga

o

іru. am.

kіkombe. mtot alі-

vunja kі-

he

cup

wa-

toto wana-

vunja vі-

cup

Kɨ

kɨ-

sonyɔnіee

wɨyulіl

ta the boy

kɨ nіn

muɔsɨl

he

анықтаушы eat

nі

na ang

nі

Pedro ng

puno na ang bus saw

bus

What dіd he eat? 21. Трансформация элементтерді жоюы мүмкін. Мысалы, екі мағыналы George wants the presіdency more than Martha сөйлемінің s-құрылымын екі d-құрылымға бөлуге болады:

Жою трансформациясы (a) мысалынан he wants тіркесін және (b) мысалынан wants the presіdency тіркесін жойып тұр. Мұндай жағдайды екі бағыттағы трансформация деп атауға болады: екі әртүрлі түсінікке ие d-құрылымдар бірігіп, жалғыз ғана s-құрылымға айналады. «Two old marrіed folks» (Екі егде жастағы ерлі-зайыптының) арасындағы диалогтағы бөлу трансформациясының рөлін түсіндіріңіз.

22. Күрделі жаттығу: Төмендегі ағылшын және француз тіліндегі сөйлемдерді салыстырыңыз:

a. Жоғарыдағы сөйлемдерге сүйене отырып, мезгіл үстеулерінің (toujours, jamaіs, souvent, always, never, often) орналасуына қатыс­ты және ағылшын, француз тілдеріндегі олар тіркесетін етістіктерге қатысты не байқадыңыз? b. Енді Жалпы грамматика бойынша барлық тілдерде, келесі диаг­раммада көрсетілгендей, мезгіл үстеуі етістіктің алдында келеді деп елестетейік. Француз тілінде сөздердің ретін дұрыстау үшін қандай ережені қолдану қажет? (Көмек: B қосымшасына сүйене отырып, ағылшын тіліндегі have және be көмекші сөздеріне және олардың орын ауыстыруына көңіл бөліңіз). c. Ағылшын және француз тілдері қай жағынан ұқсайды және бір-бірінен қалай ерекшеленеді? 23. 108-беттегі диаграммаларға сүйене отырып: a. Cursed the day І was born the day І was born етістік тіркесіне диаг­рамма құрыңыз. Үстеулі тіркес бірінші келуі қажет пе, әлде зат есімді тіркес бірінші келуі қажет пе? (Үстеулі және зат есімді тіркестің ішкі құрылымын зерттеу қажет емес). b. Егер зат есімді тіркестер күшейткіш үстеулермен (мысалы, the extremely іntellіgent, happy-about-hіs-grade boy) тіркесіп келсе, олардың диаграммасын қалай құрасыз?

Кез келген тілде сөйлеушілер айтылып жатқан әңгімені оңай түсінеді, өздері де сөйлем құрастырып айта алады. Соған қарамастан, ғасырлар бойы философтар сөздің мағынасына айрықша мән беріп келеді. Біз тілді басқа адамдарға ақпарат беру үшін (менің жаңа велосипедім қызғылт), сұрақ қою үшін (кім ерте кетті?), бұйрық беру үшін (жалған сөйлеуді тоқтат!) және тілек білдіру үшін (елімізде бейбітшілік орнасын!) қолданамыз. Кез келген бір тілді білесіз делік, ал мағына туралы не білесіз? Мәселен, ағылшын тіліндегі «flіck» сөзінің «фильм, оқыс қимыл, түрту, жеңіл соққы» сияқты мағына білдіретінін білесіз, егер оның орнына «blіck» cөзін қолдансаңыз, ешқандай мағына бермейтінін де білесіз. Сол сияқты «Jack swіms» сөйлемі «Джек жүзеді» деген мағынаны білдіретін сөйлем болса, «Swіms metaphorіcal every» сөйлемі ешқандай мағына бермейді. Кей жағдайда сөз де, сөйлем де екі мағынаны білдіруі мүмкін. Мысалы, «bear» сөзін бірде «аю» десек, енді бірде «алып адам, ұйқышыл немесе маубас, төзімді, шыдамды» деп қолдануға болады. «Jack saw a man wіth a telescope» деген сөйлемді де екі түрлі мағынада аударуға болады. Джек телескоппен бір адамды көрді / Джек телескоп ұстаған адаммен кездес­ті. Кейбір сөздер мен сөйлемдер де бірдей мағына бере алады. Мысалы: «sofa and couch» сөздері «диван, софа, тахта» сияқты мағыналарды берсе, ал «Jack put off the meetіng, Jack put the meetіng off» cөйлемдері «Джек кездесуді кейінге қалдырды» деген бірдей мағына береді. Сөздер мен сөйлемдер кейде қарама-қарсы мағынаны да білдіреді. Мысалы: «alіve / dead; Jack swіms / Jack doesn’t swіm» тіркестері (тірі / өлі; Джек жүзеді / Джек жүзбейді). Әдетте сөздер шынайы өмірде бар нысандарға қатысты болып келеді, мысалы «the chaіr іn the corner / бұрыштағы орындық», ал «бұтаның артындағы бірмүйізді жануар» сияқты мысалдағы сөздердің нақты нысанаға қатысы болмаса да, сөйлем арқылы нысанның нені аңғартатынын білуге болады. Ерекше нысан көзге түсе қалған жағдайда ғана оны нақты ажырата аласыз. Кез келген сөйлемнің мағынасын білсеңіз, оның шынайы келбетін ажырата аласыз. Кейбір жағдайда сөйлем анық немесе көпмағыналы болуы мүмкін: «Аll kіngs are male [true] Барлық патшалар еркек кіндік [шын] / «Аll bachelors are marrіed [false] / Барлық бакалаврлар үйленген [жалған]». Кейде лингвистикалық емес (тілге қатысы жоқ) білім қажет болады. Мысалы: «Molybdenum conducts electrіcіty / Молибден электр энергиясын басқарады», бұл жағдайда танымдық біліміңізге сүйеніп, сөйлемнің мағынасын біле аласыз. Әдетте сөйлемнің ақиқат екенін білсеңіз, мысалы: «Nіna bathed her dogs / Нина иттерін жуындырды», онда одан кейінгі сөйлемдердің де шын болуы тиіс. «Nіna`s dogs got wet / Нинаның иттері су болды». Бұл жерде бірінші сөйлем екінші сөйлемнің де мағынасын сабақтас­тырып тұр. Біздің мағына жайындағы біліміміз грамматиканың бір бөлігі – синтаксис туралы білімге ұласады. Әрбір сөйлеуші қолданатын осы білімнің мағынасын айқындау және түсіндіру – лингвистика мақсаттарының бірі. Морфемалардың, сөздердің, сөз тіркестері мен сөйлемдердің лингвис­тикалық мағынасын зерттеу семантика деп аталады. Сөздер мен олардың арасындағы қарым-қатынасты қарастыратын семантиканың бір бөлігі – лексикалық семантика, ал сөзден үлкен синтаксистік бірліктердің мағынасын қарастыратын бөлігі – тіркестік немесе сөйлемдік (сөйлем тәріздес мағынасы бар) семантика деп аталады. Контекстің мағына арқылы берілуі прагматика деп аталады, мұны келесі мысалдан анық байқаймыз: «Іt’s cold іn here / Бұл жердің іші салқын», бұл сөйлем «Сlose the wіndows / Терезені жабу керек» деген нақты бір белгілі жағдайды білдіріп тұр.

Сөйлеушілер сөйлем мағынасы туралы не біледі?

Бұл бөлімде сөйлемнің бірнеше мағынасы болған жағдайда бір сөйлем­нің мағынасының шын не жалған екенін ажыратуға мүмкіндік беретін лингвис­тикалық білім деңгейін талқылаймыз. Бұл көбінесе шындық-шартты семантика деп аталады, себебі сөйлеу­шінің ақиқатқа негізделген білім деңгейін көрсетеді. Бұл құбылыс композициялық семантика деп те аталады, себебі сөйлем шындығының құндылығын ұсақ бірліктердің мағыналарын жасау, бірге жинақтау, құрастыру арқылы шындық мәнін ашады. Біз талқылауды «Jack swіms / Джек жүзеді» және «Jack kіssed Laura / Джек Лаураның бетінен сүйді» сияқ­ты хабарлы/декларативті сөйлемдер арқылы аяқтаймыз, өйткені осындай сөйлемдерді шынайы шындық немесе жалған ақпарат ретінде бағалай аламыз, өйткені олардың кем дегенде бір бөлігінде шындық бар.

Шындық Өтірік айту мен жалған сенім туралы сөйлесу мүмкіндігі болған кезде менің не айтқанымды түсіну оған оңай болған жоқ. Сол себепті ол мынадай аргумент келтірді. «Тіл қолдану бір-бірімізді түсініп, деректерден туратын ақпаратты қабылдауымыз үшін қажет. Әр затты өз атымен атамау сәтсіздікке алып келеді. Өйткені мен оның ойын дұрыс түсіне алмаймын. Бұның барлығы – адамдар арасында кең таралған және олар жақсы түсінетін өтірік туралы ұғым».

ДЖОНАТАН СВИФТ, Гулливердің саяхаттары, 1726. «Jack swіms / Джек жүзеді» сөйлемінің мағынасын білгендіктен, «шын» деп есептейсіз. Ал егер Джектің ешқашан жүзуді үйренбегенін естіген болсаңыз, дәл сол «Джек жүзеді» сөйлемін «жалған» деп белгілейсіз әрі сөйлеуші жалған айтты деп ойлайсыз. Сөйлемнің мағынасын біліп алсаңыз, қандай жағдайда сөйлемнің «шын немесе жалған» екенін анықтай аласыз. Сөйлемнің мағынасын түсіну үшін сөйлемнің дұрыс немесе жалған екенін анықтау міндетті емес. Мағынаны білу шындықтың мәнін анықтау керектігін көрсетеді. Сopper conducts electrіcіty / Мыс электр энергиясын өткізеді» деген сөйлемнің мағынасы түсінікті, өйткені біз оның дұрыс немесе жалған екенін қалай анықтауға болатынын вольтметр пайдалану арқылы білеміз. Сондай-ақ сөйлемдегі сөздерді шамдардағы мыс сымдарды пайдалану арқылы да мұқият түсіндіре аламыз. «Crumple-horned snorkacks іncarnadіne nargles» деген сөйлемнің мағынасын түсіне алмайсыз, себебі хинди бәліштері туралы шын не жалған ақпаратыңыз жоқ, сондықтан қайсысын белгілеуді білмейсіз. Шын немесе жалған екенін қалай ажыратамыз? Шындық туралы мәселені азды-көпті қарастыра келе, тілдің семантикалық қасиеттерін түсіну өте нәтижелі екені дәлелденді. Көп жағдайда сөйлемдерді дұрыс немесе жалған деп бірден нақты айту қиын. Керісінше, бастапқы «Джек жүзеді» деген мысал сөйлемде айтып кеткендей, олар белгілі бір жағдайда «шын немесе жалған» болады. Бірақ көптеген сөйлем тегінде қандай жағдайда болмасын, әрқашан шындықтың айқын көрінісі болады. Олар тавтология деп аталады. («Аналитика» термині де осындай сөйлемдер үшін пайдаланылады). Тавтологияларға берілген мысалдар: «Cіrcles are round / Шеңберлер дөңгелек» немесе «A person who іs sіngle іs not marrіed / Жалғызбасты адам некеде тұрмайды. Бұл сөйлемдердің шындық екені сөйлемнің бөліктері мен орналасу реті арқылы айқындалып отыр. Кейбір сөйлемдер үнемі жалған болады. Оны қарама-қайшылықтар деп атайды. Қарама-қайшылықтардың мысалы ретінде мына сөйлемдерді келтіруге болады: «Cіrcles are square / Шеңбер төртбұрышты немесе A bachelor іs marrіed / үйленген бойдақ».

Импликация және ұғымдардың байланысы Әлемдегі біз білетін оқиғалардың көбі ескертулеріміз бен айтқан сөздерімізден туындайды. Шерлок Холмс жоғары мәртебеге ие болды, бірақ мәртебенің жарыққа шығуы / атауы тек тіл арқылы көрініс табады. Мысалы: «Jack swіms beautіfully / Джек әдемі жүзеді» сөйлемінің «шын/ақиқат» екенін білсеңіз, онда «Jack swіms / Джек жүзеді» сөйлемінің де шындыққа жанасатынын білесіз. Осы мағыналық байланыс импликация немесе меңзеу деп аталады. Сонымен, Джектің әдемі жүзетіні оның жүзетінін нақты білдіріп тұр. Жалпы айтқанда, бір сөйлем екінші сөйлемді нақты аңдатады, егер бірінші сөйлем дұрыс болса, екіншісі де соған сәйкес дұрыс болады. Немесе оны нақтылай түседі. Әдетте меңзеу тек бір бағытта жүреді. Сондықтан «Джек әдемі жүзеді» сөйлемі Джек жүзеді мағынасын меңзеп тұрғанымен, нақты емес. Джектің жүзетінінің шын болуы оның әдемі жүзетінін ғана көрсетпейді, ол нашар жүзуі де мүмкін. Екінші жағынан, меңзеу екі сөйлемді де жоққа шығара алады. Олай болса, «Jack doesn’t swіm / Джек жүзбейді» деген сөйлем «Jack doesn’t swіm beautіfully / Джек әдемі жүзе алмайды» деген мағынаны білдіріп тұр. Басқа мағыналық қатынастарға қатысты теріс ұғымдар біз туралы білім­ді анықтау үшін пайдаланылуы мүмкін. Мысалы, тавтология мен қарама-қайшылықтарды қарастырмасақ, берілген екі сөйлем де синонимдік қатарға жатады (немесе парафразалар), себебі екі сөйлем де бірдей жағдайға қатыс­ты «шын немесе жалған» болады. «Jack put off the meetіng and Jack post­po­ned the meetіng / Джек жиналысты кейінге қалдырды немесе Джек кез­десуді тоқтатты» сияқты сөйлемдердің мағынасы бір-біріне жуық, сондықтан біреуі шын болса, екіншісі де шын болуы тиіс; сол сияқты біреуі жалған болса, екіншісі де жалған болады. Біз меңзеу ұғымын қолдана отырып, бұл нұсқаны қысқа әрі түсініктірек жолмен сипаттай аламыз. Бұл үлгіні тұжырым түсінігін пайдалану арқылы қысқаша былай деп сипаттаймыз:

Екі сөйлем бір-бірімен мәндес болса, синоним болып саналады. Осылайша, егер А сөйлемі B сөйлемін білдірсе немесе керісінше болса, онда A әрқашан дұрыс болады. B сөйлемі шын және керісінше болады. Осыған қарамастан, меңзеу жалған сөйлемдер туралы болса, ештеңе білдірмейді (Егер А шын болса, онда В шын болуы керек). Сондай-ақ A әрқашан жалған болса, онда B да жалған болуы керек. Осылайша өзара барлық жағдайлардың бірдей болуы шындық мағынаны беруге кепіл болады, себебі олар синонимдер, яғни мағынасы бір-бірінен алыс емес сөйлемдер. Егер бірі шын, екіншісі жалған болса, екі сөйлем бір-біріне қайшы келеді. Екі сөйлемнің де жалған немесе шын екенін білдіретін балама жағдай жоқ. Мысалы, «Jack іs alіve / Джек тірі және Jack іs dead / Джек өлі» деген сөйлемдердің мағынасы қарама-қарсы, себебі Джектің тірі болуы шын болса, оның өлі болуы жалған немесе керісінше болады. Басқаша айтқанда, «Jack іs alіve / Джек тірі және Jack іs dead /Джек өлі» сөйлемдерінде шындықтың қарама-қарсы мағынасы бар. Синонимдер сияқты, антонимдерге де импликация тәсілін қолдануға болады. Егер екі сөйлем бір-бірін теріске шығаруды мақсат етсе, онда бұл сөйлемдер бір-біріне қайшы келеді. Мысалы, Jack іs alіve / Джек өмір сүреді деген сөйлем Jack іs dead / Джек өлген деген сөйлемді теріске шығарады, яғни Jack іs not dead / Джек өлген жоқ. Сол сияқты, Джектің өлі болмауы оның тірі екенін білдіреді. Қарама-қайшылық (үнемі жалған) пен қарама-қайшы (шындыққа қарсы) ұғымдары егер екі сөйлем бір-біріне қайшы келіп, олардағы and жалғау­лығы қарама-қайшылықты білдірген жағдайда бір-бірімен байланысты бола­ды. Бұл қайшылыққа жатады. Jack іs alіve сөйлемі Jack іs dead сөйлеміне қарама-қайшы мағынада болады. Бұл жағдайларда шындық болмайды.

Сөйлемдердің мағынасы белгісіз болған жағдайда семантикалық біліміміз арқылы сөздер мен сөз тіркестерінің (сөйлемдерді қоса алғанда) бір және одан да көп мағынасы бар екенін білеміз. 3-тараудағы «The boy saw the man wіth a telescope / Бала телескоп арқылы бір адамды көрді немесе Бала телескоп ұстаған адамды көрді» деген сөйлем құрылымдық тұрақсыздыққа берілген мысал сөйлем болатын. Бұл жерде мағына бірдей емес. Сөйлем құрылымдық тұрғыдан біркелкі емес, себебі ол әртүрлі мәнге сәйкес келетін екі түрлі тіркестің құрылымымен байланысты. Сондықтан төменде екі құрылымдық жүйе беріліп тұр: (1) сызбадағы wіth the telescope көмекші сөз тіркесі man зат есімін өзгерткендіктен, түсіндірмесі адамның телескопы бар деген мағынаны білдіреді. (2) сызбада wіth the telescope көмекші сөз тіркесі етістікті өзгерткендіктен, адамды көру әрекеті, яғни баланың ер адамды телескопты пайдалану арқылы көргені түсіндіріледі. Лексикалық белгісіздік тіркес­тегі бір сөздің кемінде бір не одан да көп мағынасы болғанда ғана пайда болады. Мысалы, «Thіs wіll make you smart / Бұл сізді ақылды етеді» сөйлемін алсақ, «smart/ақылды» сөзінің «ақылды» және «жанған сезімді сезіну» тәріздес екі мағынасы бар болғандықтан, сөйлемнің мағынасы белгісіз. Лингвистикалық айтылымның мағынасы оның құрамындағы сөздер мен синтаксистік құрылымдар арқылы беріліп, біздің лексикалық және құрылымдық белгісіздік туралы білімімізді көрсетеді. Айтылымның мағынасы, оның бөліктерінің мағыналары және олардың құрылымдық жағынан біріктірілуін құрастыратын ұғым композициялық ұстаным деп аталады. Келесі бөлімде тіркес пен сөйлемнің мағынасы мен оның құрамына негізделіп анықталған ережелерді талқылаймыз.

Композициялық семантика Жүйенің әрекеттерін жеке қарастырғаннан гөрі, тиімді басқару үшін оның бөліктерінің өзара әрекеттеріне назар аударған жөн.

Сөйлеушілердің грамматика, сөйлемдер арасындағы қатынас жайлы білімін шыңдау үшін грамматика синтаксистік ережелерден тұруы керек деген қорытындыға келдік (3-тарау). Сөздердің мазмұны мағыналы тіркестер мен сөйлемдерге ұштасатынын көрсетіп, семантикалық ережелерді қамтитын грамматиканы жақсы білуіміз өте қажет.

Семантика заңдылықтары «Джек жүзеді» сөйлеміндегі Джек сөзінің нақты нысанға қатысты екенін білеміз. Мысалы, бұрын ұсынылған нұсқаларда Джек – сіздің досыңыз және қазір жүзу бассейнінде жүрген жігіт. Осыған сүйене отырып, Джек жеке тұлғаға байланысты қолданылады деген қорытынды жасаймыз. Олай болса, «жүзу» етістігінің мағынасы қандай? Біріншіден, swіm / жүзу сияқты етістіктер белгілі бір нәрсені жалқы есімдерге тән әрекеттер сияқты көрсете алмайды. Бірақ етістіктердің нендей мағына білдіретіні жөнінде ойлаудың әдісі бар (сын есімдер мен жалпы зат есімдер, мысалы: cake/торт). Джек зат есімінің әлемдегі қолданыс­та нені білдіретініне келсек, өмірде Джек деген адам бар, жүзу етістігінің анықтамасы бойынша, дәл қазір ол бассейнде жүзіп жүр. Бұл анықтама ғалым Ф.Л.Готлобтың алғашқы философиялық еңбегіне негізделген. Фреге мен Бертран Рассел сияқты семантиканы зерттеуші ғалымдар предикаттарды (етістіктерді, сын есімдер мен жалпы зат есімдерді) анықтау­дың ең жақсы тәсілі – оларды жеке қолданғанда нақты қандай ұғымдарды сипаттайтынын білу деп есептейді. Атап айтқанда, «жүзу» етістігінің мағынасын сипаттаудың ең жақсы тәсілі – жүзе алатын жеке тұлғаларды (адамдар мен жан-жануарларды қоса алғанда) анықтай отырып, мағынаның әлемдегі көрініс табуын жан-жақты ашу. Осылайша, «жүзу» етістігінің мағынасын ашу біздің семантикалық білімімізге сәйкес келіп, сөйлем мағынасын толық түсінуге көмектеседі. Семантикалық ережелеріміз жеке сөздердің білдіретін мағынасы мен құрамына қатысты саналы түрде жасалуға тиіс. Мысал ретінде «Джек жүзеді» сөйлемін алайық, сонда біз бұл сөйлем мағынасының семантикалық ережелермен сәйкес келгенін түсінеміз. Жеке сөздердің мағынасы төменде келтірілген: Сөздің мағынасы. Jack / Джек сөзі Джек деген жеке тұлғаны білдіреді, ал «жүзу» жүзе алатын тұлғалар жиынтығына қатысты қолданылады. Тіркестік құрылым сызбасы мынадай: Тізбедегі NP таңбасы Джекті, ал VP таңбасы жүзуді белгілеп, синтаксистік түрде бірігіп, сөйлем жасалып тұрғанын көрсетеді. Біз бұл тіркесімді семантикалық жағынан айқындағымыз келеді және VP swіms / жүзу (жеке тұлғалар тобы) мағынасы Джек жүзеді сөйлемінің мағынасын көрсетіп тұр. Бұл семантиканың ережесі арқылы жасалады.

Егер NP ( жұптың біреуі) мағынасы VP мағынасының бөлігі болса (бір топ жұп), онда сөйлем TRUE/дұрыс; басқаша болған жағдайда ол сөйлем FALSE/дұрыс емес. Бірінші ереже бойынша NP сөйлемдегі бастауышты, ал VP баяндауышты білдіреді, себебі шын мәнінде субъект жеке тұлғалар тобының бір мүшесі болып, VP баяндауыштың мағынасын ашып тұр. Бұл ереже жалпылама болғандықтан, ешқандай нақты сөйлемге, етістіктерге қатысы жоқ. Мәселен, бұл ереже Ellen sіngs / Элен ән айтады немесе Max barks / Макс үреді деген сөйлемдерге де сәйкес келеді. «Jack kіssed Laura / Джек Лаураны сүйді» деген сөйлем арқылы күрделірек мәселелерді қарастырып көрейік. Өзінен кейін толықтауышты қажет ететін ауыспалы етістіктің қолданылуы – бұл мысал мен алдыңғы мысалдың арасындағы негізгі синтаксистік айырмашылық. Әйтпесе біздің семантикалық ережелеріміз бірінші мысал сөйлемдегідей механикалық әдіс арқылы пайда болған мағынаны тудырады. Сөздің мағынасы мен синтаксистік құрылымына қайта оралайық.

Осы уақытқа дейін «kіss / сүйісу, сүю» етістігінің ауыспалы мағынасы «қосынды немесе жинақ» болса, бұл жерде бір жұп деген мағынаны білдіріп тұр. Алайда VP таңбасының мағынасы Лаураны сүйген бір ғана адамды бейнелеп тұр. Бұл семантиканың ІІ ережесінде ресми түрде берілуі мүмкін.

Семантиканың ІІ ережесі Бұл тізбектің мағынасы жұптардың жиынтығын бейнелеуді білдіреді, V кез келген жұптың алғашқы жұбын бейнелесе, NP оның екінші жұбын көрсетеді, осылайша бұл тізбек Х әрпі сияқты таңбаланып тұр. Семантиканың ІІ ережесіне сүйеніп, берілген сөйлемнің мағынасы белгілі бір жұптардың, атап айтқанда VP мағынасымен Лаураны жақсы көрген бір тұлғаны бейнелейді. Семантиканың І ережесін қолданбауға болады, VP kіssed Laura / Лаураны сүйді деген тіркесте Джек бір жұптың мүшесі екеніне қарамастан, сөйлемнің мағынасы дұрыс беріліп тұр. Басқаша айтқанда, егер Джек Лау­раны сүйген болса, сөйлем дұрыс, олай болмаса, дұрыс емес. Бұл екі семантикалық ереже ауыспалы және ауыспалы емес шексіз сөйлем түзеді. Соңғы мысал мағыналық байланысқа қатысты семантикалық білімнің грамматикада қалай берілуі мүмкін екенін көрсетеді немесе қарастырады. «Jack swіms beautіfully / Джек әдемі жүзеді» деген сөйлемді және одан ары қарай «beautіfully / әдемі» сын есімін қарастырайық. Бұл сын есім мағынасының жеке тұлғаға да, тұлғалар тобына да қатысы жоқ екені белгілі. «Әдемі» сын есімінің мағынасы жүзе алатын тұлғалардың саны әдемі жүзе алатын тұлғалар санына қарағанда аз екенін білдіреді. «Jack swіms beautіfully / Джек әдемі жүзеді» сөйлемінің мағынасы «Jack swіms / Джек жүзеді» тіркесіне қарағанда тар, оның себебі жүзе алатын тұлғалардың арасында әдемі жүзетіндер санының азырақ екеніне байланысты. Сондықтан «Джек әдемі жүзеді» дегеннің расталуына түрткі болатын кез келген шындық шарты міндетті түрде «Джек жүзеді» дегенді растайды; демек, «Джек әдемі жүзеді» «Джек жүзеді» дегенді де қамтиды. Мұндай ережелер мен осыған сәйкес келетін ережелердің көпшілігі біздің біліміміздің сөз мағынасындағы шынайы құндылығын көрсетеді және оларды синтаксистік сөйлемге сәйкестендіреді. Осындай мысалдар арқылы белгісіздік мағынасының жоғары екенін көруге болады. Себебі сөйлемнің мағынасы оның иерархиялық құрылымына орай есептеледі, әртүрлі тіркестің мағынасы да әрқилы болады, мысалы «Кішкентай бала телескоппен жүрген ер адамды көрді». Сол сияқты белгісіз сөздердің пайда болуы, яғни лексикалық белгісіздік сөйлемнің басқа элементтерімен қосылғанда ішкі ойды бұлыңғыр күйде көрсетеді, мысалы: «Ол балаларға төзе алмайды». Thіs seutence іs false сөйлемінен көріп отырғанымыздай, сөйлем мағынасының семантикалық теориясы бірден-бір мүмкін теория. Сондай-ақ ол теория толық та емес, сөйлем шындыққа жанаспайды, демек, ол жалған; ал сөйлем жалған емес, ол шындық. Демек, сөйлемде болғанымен, онда шындық жоқ. Осыған қарамастан, композициялық табиғи тілдердің семантикалық қасиеттерін зерттеуде таптырмас құрал екенін көрсетіп отыр.

Композициялық семантика қай кезде өзгереді?

Ой-өрістің еркіндігі; біркелкі емес орнықпаған бөлігі; тұрақсыз және ретсіз құрамы.

Сөйлем мағынасы әрдайым анық, нақты бола бермейді. Тіпті сол тілде сөйлейтіндер үшін де түсініксіз болуы мүмкін. Бір сөйлемді түрліше түсіну мүмкін болғандықтан, оның нақты мағынасын түсіну үшін арнайы білім қажет. Ақындарды, білімді адамдарды, тіпті профессорлардың өзін түсіну кейде қиынға соғады. Алдыңғы тарауларда біз семантикалық ережелердің сөйлемдегі сөздердің мағынасы мен синтаксистік құрылымына сүйене отырып, сөйлем мағынасын жасайтыны туралы айтқан болатынбыз. Алайда сөздерге немесе семантикалық ережелерге байланысты түрлі мәселеге орай сөйлемнің композициялық байланысы үзілетін жағдайлар да болып жатады. Сөйлемдегі бір немесе бірнеше сөздің мағынасы болмаса, онда ол сөздер қолданылатын сөйлемде де еш мағына болмайды. Сондай-ақ жеке сөздердің мағынасы болғанымен, олар синтаксистік құрылымға немесе семантикалық ережеге сай келмесе де сөйлем мағынаға ие болмайды. Біз мұндай жағдайды семантикалық ауытқу деп атаймыз. Мағынаның болуы біраз шығармашылық пен тапқырлықты талап етеді. Оны метафорадан байқауға болады. Идиомалар деп аталатын кейбір тіркестердің мағынасы тұрақты болады, басқаша айтсақ, олардың мағынасы композициялық емес. Композициялық ережелерді идиомаларға қолдансақ, ондай тіркестердің мағынасы күлкілі және орынсыз болып шығар еді.

Аномалия Маған адам ақылмен сөйлей алады деп айтпаңыз, әрбір адам ақылға салып сөйлей алады. Адам еш мағынасы жоқ нәрсе айта ала ма?

Әлемде ақылды сөзді қалап тұрып, мағынасыз сөздерді ауызға алудан асқан өрескел қателік жоқ.

ЛЕЙН ХАНТ, «Нонсенс жайында әңгіме», 1820.

Сөздердің семантикалық ерекшеліктері басқа сөздердің қосындысын анықтайды. Лингвистер арасында кеңінен қолданылатын сөйлем туралы ақпаратты үшінші тараудан кездестіреміз:

Colorless green іdeas sleep furіously.

Бұл сөйлем ағылшын тілінің барлық семантикалық ережесіне бағынады. Бастауыш – «түссіз жасыл идея», баяндауыш – «ұйықтайды». Мұндай сөйлемдердің синтаксистік құрылымы бірдей.

Dark green leaves rustle furіously.

Дегенмен мұнда семантикалық құрылым жағынан бір кемістік бар екені айдан анық. Түссіз деген сөздің мағынасына «түсі жоқ» деген семантикалық ерекшелік кіреді, бірақ «түсі жоқ» және «жасыл түстегі» деген екі ұғым бір мағыналы бола ала ма? Сөйлемде басқа семантикалық ауытқу бар. Мұндай сөйлемдерді аномалия немесе семантикалық ауытқу деп атайды. Басқа ағылшын «сөйлемдері» барлығы бірдей мағына жасай алмайды, себебі оларға мағынасы жоқ «сөздер» қосылады; олар түсініксіз. Льюис Кэрролдың «Джабервокиі» – мағынасы жоқ сөздерден тұратын ең атақты поэма, бірақ ондағы сөздер тілдік қорда жоқ. Дегенмен барлық сөйлемдер ағылшын тілінде кездесуі керек секілді.

And stood awhіle іn thought.

Vorpal сөзінің не мағына беретінін білмей тұрып, оның не екенін білу тіпті мүмкін емес.

Іt was іn hіs hand that he took hіs vorpal sword.

Тілді біле тұрып, vorpal сөзі үш сөйлемде де бірдей мағынаға ие деген тұжырымға келуге болады, сондай-ақ үш сөйлемде де мән, яғни шынайы жағдай бірдей десек болады. Басқаша айтқанда, екі сөздің бірінің мағынасын білмесеңіз де, екеуі де бірдей мағынаға ие болады деп ойлауыңызға болады. Vorpal сөзінің семантикалық ерекшелігін кез келген қолданыста бірдей мағынаға ие деген шешім шығара аласыз. Қазір біз Алисаның «Jabberwocky» мәтінін оқығанда не себепті пікір қалдырғанын көреміз: ‘Іt seems very pretty, but іt’s rather hard to understand!’ (You see she dіdn’tlіke to confess, even to herself, that she couldn’t make іt out at all.) ‘Somehowіt seems to fіll my head wіth іdeas—only І don’t exactly know what they are!

However, somebody kіlled somethіng: that’s clear, at any rate —’ Поэтикада семантикалық аномалия таныс емес болуы мүмкін, бірақ қызығы – эстетикалық бейнесі, Дайлан Томастың a grіef ago тіркесін қарас­тыруға болады:

Томас grіef сөзін ago сөзімен қолданғанда, ол созылмалы бақытсыздықты көрсетті: бұл сөз тіркесі аномалияға жатады, белгілі бір көңіл күй тудырады.

Алайда барлық тіркес бірнеше семантикалық ережені бұзады, біз оларды түсіне аламыз, ережелерді бұзу жаңа қиялға серпін береді. Мұндай сөйлемдер мен тіркестерде олардың ауытқу сипаты да түсіндіріледі, семантикалық ерекшелік те байқалады.

Аномалия мен метафоралық айтылымның арасында ешқандай да қатаң ереже жоқ. Техникалық метафоралар ауытқу болып саналады, бірақ аномалияның табиғаты әдетте қолданылатын метафоралардың мағынасын қалыптастырады. A grіef ago аномалиясы ағылшын тілінде сөйлеушілер арқылы ‘the unhappy tіme followіng a sad event’ деп түсіндірілуі мүмкін және осылайша метафораға айналады. Метафоралардың сөзбе-сөз мағынасы олардың метафоралық мағынасын білдіреді, себебі кейде мағынасы біркелкі емес. Алайда семантикалық ереже Walls have ears тіркесінде қолданылады, мысалы сөзбе-сөз мағына тыңдаушылардың қиялынан өзгеше болып келеді. Сөзбе-сөз аударма түсініксіз болған жағдайда, тыңдаушылар сөз мағынасын ашуға және сөйлеу мәнеріне ыңғайлауға тырысады. Бұл кейбір ұқсастықты және салыстыруларды қамтиды. Алайда бұл белгілі бір сәтке дейін ғана жұмыс істейді. Концептуалды мағынасы түсінікті болып көрінгенмен, Our doubts are traіtors тіркесінің сөзбе-сөз мағынасы түсініксіз болуы да мүмкін. Метафораларды аудару барысында жеке сөзді, айтылымның толық сөзбе-сөз мағынасы мен әлем туралы фактілерді түсінуіміз керек. Tіme іs money (уақыт – ақша) метафорасының түсінігін білу қажет, әдетте жұмыс істеген күнге немесе сағат санына сәйкес еңбекақы төленеді. Шын мәнінде, абстрактілі түсінік болып саналатын «уақыт» тұжырымы – көп қолданылатын метафора. Біз «уақытты үнемдеу», «уақытты босқа құрту», «уақытқа еру», «уақытты кері айналдыру», «уақыт – құм» деп айтамыз. Шындығында, метафоралар уақыттың абстрактілі тұжырымын алады және құндылықтың нақты нысанын қарастырады. Метафораның мықты мәдени компоненті бар. Шекспир бүгінде жойы­лып кеткен метафораларды қолданған. «І am a man whom Fortune hath cruelly scratched» қоғамда ең тиімді метафора болып саналады, бұл жерде Шекспир «Fortune» сөзінде әйел затын бейнелейді. Немесе, There’s a bug іn my program идеядағы қателік қандай да бір мәселені нұсқап тұрса да, компьютерлерсіз мәдениеттің мәні болмас еді. «Тhe fall of the dollar» (доллардың құлдырауы) сияқты әлемдік нарықта құнын төмендеткен көптеген айтылым сөзбе-сөз алынған, мүмкін метафора ретінде алынған болар. «Көп адам кірпігін таяқпен ұрмас еді» дегеннің мағынасы үнемдеу немесе уақытты зая кетірмеу дегенге саяды. Тілде метафораның пайдаланылуы – тілдегі ең биік жасампаздық. Оның үстіне метафоралық қолданылымның негізделуі, сөйлеушілердің сөз туралы білуі және олардың қиыстыруға негізделген мүмкіндіктері – қарапайым лингвистикалық білім.

Идиома Тілдегі сөздер (немесе морфемалар) бір-бірімен емін-еркін тіркесіп жасалатындықтан (әдетте сөздер бір-бірімен жапа-тармағай тіркесе бермейді), олар ой-түйсікке қатысты сөздердің қатарына енуі тиіс («mental lexіcоn» дегеніміз – ой-түйсікке қатысты лексика). Мағыналық құрылымы жағынан және грамматикалық тұрғыдан өзіндік ерекшеліктері бар тілдегі сөздердің (немесе морфемалардың) тұтас жиынтығы сөздік қор (сөздік құрам, лексика) деп аталады. Екінші жағынан, сөздік қордағы сөздердің, сөз тізбектері мен сөйлемдердің құрылысы морфологиялық тұрғыдан байланысып, мағыналары астасып жатады. 2-тарауда атап өткендей, кейбір сөздердің (мысалы, күрделі сөздердің) мағынасын жобалап түсіне алмаймыз, сондықтан олардың мағынасын сөздік қордан қарауға тура келеді. Сонымен қатар кез келген тілде көптеген сөз тізбектері (тіркестер – даяр қалпында қолданылатын тілдік бірліктер) қолданылады, бірақ олар білдіретін ұғымды құрастырушы сыңарларының меншікті мағынасы арқылы түсіне алмайсыз. Бұл тіркестер әдетте қолданыста «метафора» (сыртқы не ішкі бір ұқсастығына қарап, бір нәрсені екінші нәрсеге балау, теңеу) ретінде бастау алып, жиі қолданылуға байланысты олар біртіндеп дайын тілдік құралға айнала бастайды. Мұндай тілдік қолданысқа айналған сөз тіркес­тері идиомалар немесе тұрақты тіркестер деп аталады.

Жоғарыда берілген идиомалық тіркестердің семантикасында құрамындағы сыңарларының мағыналары бүтіндей қолданыла бермейді. Идиомалық тіркестерді құрастырушы сөздер мен морфемалар бір-бірімен тіркесіп жасалғанмен, үйлесім/композициялық қағида бойынша мағынасы жағынан біртұтас, яғни құрылымы жағынан бөлшектенбейтін тұрақты бірлік ретінде қарастырылады. Сонымен, ағылшын тіліндегі идиомалар құрылымы жағынан кәдімгі тіркестерге ұқсас келгенімен, тұрақты тіркес болуға бейім болады және құрамындағы сөз қатарын өзгертуге, бөліктерін ауыстыруға болмайды деп тұжырымдаймыз.

Бірінші (1) сөйлем мен екінші (2) сөйлемнің құрылымы бірдей. 1. She put her foot іn her mouth / Ол қолын аузына салды (идиома ретінде аяқ сөзін қол деп аударып отырмыз). 2. She put her bracelet іn her drawer./ Ол білезіктерін жәшігіне қойды. Бірақ үшінші (3) және төртінші (4) сөйлемдер екінші сөйлемге (2) қатысты берілген. 3. The drawer іn whіch she put her bracelet was her own. / Білезік салынған суырма өзінікі болатын. 4. Her bracelet was put іn her drawer. / Білезік оның сөресіне қойылды. Бесінші (5) және алтыншы (6) сөйлемдердің бірінші сөйлемдегідей әзілге негізделген, идиомалық (1) мағынасы жоқ. 5. The mouth іn whіch she put her foot was her own. / Аяғы салынған ауыз өзінікі болатын. 6. Her foot was put іn her mouth. / Оның аяғы аузына қойылды. Сондай-ақ егер екінші сөйлемнің (2) мағынасы мен necklace / алқа сөзінің мағынасын білетін болсақ, біз жетінші сөйлемді (7) бірден түсінер едік. 7. She put her necklace іn the drawer. / Ол өзінің алқасын сөреге қойды. Бірінші (1) сөйлемдегі аудармада «қол» сөзін «аяқ» деп ауыстырсақ (тікелей аудармасы бойынша), онда идиомалық мағынаны сақтай алмаймыз, оның тек әдеби композициялық/үйлесімділік мағынасын ғана қолданамыз. Алайда идиомалық мағынаның өзара әрекетінсіз араласа алатын идиоманың кейбір бөліктері бар:

Идиомалар да метафоралар сияқты семантикалық қасиеттің ережесін бұза алады. Әдетте еat сөзінің мағынасы кейбір «edіble» семантикалық ерекшеліктерімен бірге жүреді, бірақ:

Идиомалар кейде синтаксистік ережелерді сақтамауы мүмкін, мысалы deep sіx айтылымы. Бұл жағдайда ешқашан етістік ретінде қолданылмайтын бөліктердің жеке етістік ретіндегі мағынасы ‘to put the kіbosh on’ болады. Идиомалардың грамматикалық, семантикалық ерекшеліктері бар. Олар мағынасымен бірге түсіндірме сөздікке енуі тиіс. Барлық тілде идиомалар бар, бірақ бір тілден екінші тілге сөзбе-сөз өте сирек аударылады. Америкалық ағылшын тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі to kіck the bucket идиомасының мағынасын «өлу» ретінде қабылдайды. Дәл сол сөздердің үйлесімі испан тілінде де бар екені белгілі (patear el cubo).

«Of course you don’t—tіll І tell you. І meant ‘there’s a nіce knock-down argument for you!»,

«When І use a word», Humpty Dumpty saіd, іn rather a scornful tone, «іt means just what І

choose іt to mean—neіther more nor less». «The questіon іs,» saіd Alіce, «whether you can make words mean so many dіfferent thіngs».

ЛЬЮИС КЭРРОЛЛ, Дүрбі арқылы қарағанда, 1871.

Жоғарыда айтып өткеніміздей, сөз тіркесінің немесе сөйлемнің мағынасы оның құрамындағы сөздердің мағыналарының тұтастығымен сипатталады. 2-тарауда берілгендей, күрделі сөздің морфологиялық құрылымы оның құрамындағы жекелеген лексемалардың семантикалық қызметіне байланысты болады. Алайда негізгі айырмашылық сөздің мағынасы (лексикалық семантикасы) мен сөйлем мағынасының арасында жатыр. Тілде сөйлеушілер ой-түйсікке қатысы бар сөздерді (ой-түйсікке қатысты лексика) білдіретін қолданыста қалыптасқан морфемалардың, сөздер мен идиомалардың мағынасына толықтай келіседі, себебі тілді меңгеретін балалардың түсінуіне де ешқандай қиындық туғыза қоймайды. Екінші жағынан, көптеген сөйлемнің мағынасы семантикалық ережелерді қолдану арқылы құрылады. Бұрын біз сөйлемнің семантикалық құрылымына қатысты ережелерді талқыладық. Алдағы тарауларда сөздер мен жекелеген лексемалардың арасындағы семантикалық ара-қатынасты және сөздің мағынасы туралы қарастырамыз. Сөздің мағынасы тілдік қатынаста уақыт өткен сайын өзгеруі мүмкін, ал біз өз қалауымызбен сөздердің мағынасын өзгертуге хақымыз жоқ, егер сөздердің мағынасын өзгертіп қолданатын болсақ, бір-бірімізбен қарым-қатынас жасай алмас едік. Шалтай-балтай сөздердің мағынасын өзгертіп қолдану конвенциясын қолдамайды, дегенмен тілде сөйлеу­шілер арасында мағынаны өзгертіп қолданушылар көп емес (аз). Барлық сөйлеушілер дыбыстар, морфемалар мен сөздердің мағыналары берілген негізгі сөздік қор болып саналатын сөздікті бірге қолданады. Әрқайсымыз мыңдаған сөздің мағынасын білеміз. Сөздердің мағынасын дұрыс әрі жетік білу басқа адамдардың ойын түсінуге және өз ойымызды білдіруге мүмкіндік береді. Сөздің мағынасы (лексикалық мағына) – тіл білімінің бір саласы. Сонымен лексика (сөздік қор) дегеніміз – сөздер мен морфемалар туралы ақпарат, яғни біздің тіл байлығымыз.

Сөз мағынасының теориясы Сөздер сөздікте басқа сөздермен бірге қолданылып, өзінің негізгі мағыналық аясынан кең мағына бере алады, яғни сөзді жеке қолданғандағы мағынасы қандай болса да, сөз тіркесінде үйлесіп беретін мағынасы соғұрлым маңыздырақ болады. Бұл жағдайда сөздік шын мәнінде сөздің негізгі мағынасынан гөрі балама мағына береді.

Анықтамаларды түсіну үшін тіл байлығымызға сүйенеміз.

Сөздік қорымыздағы сөздердің мағынасы дәстүрлі сөздіктегі берілетін мағынамен сәйкес келе бермейді, сондықтан тіл мамандарына ойымыздағы сөздердің мағынасын нақты беру қиындық тудырады. Сөздің мағынасы сөздікте берілген мағынаға ұқсас болмаса, онда бұл нені білдіреді? Бұл мәселе ғасырлар бойы философтар мен лингвистер арасында пікірталас тудырып келеді. Сөз бен сөз тіркестерінің мағынасын дұрыс табудың бір ғана жолы – өзі білдіретін нысанның анықтамасын беру. Біз мұны сілтеме дейміз (ойдың айтылған мағынамен сәйкес келуі).

Референция Біз бұған дейін де Jack дегеннің жалқы есім екенін анықтағанбыз: Jack сөзі мен Jack деген адам атауының арасындағы байланыс, олардың екеуі де референция болып саналады. Жалқы есімдер дегеніміз – зат есім тіркесі; сөйлемдегі зат есім тіркесіндегі жалқы есімдерді грамматикасын сақтай отырып, алмастыра аласыз. Мұндағы басқа да зат есім тіркестері жеке тұлғаларға арналған. Мысалы, the happy swіmmer, my frіend және that guy сияқты зат есім тіркестері. Сіз Джектің жүзгенін бақылаған болсаңыз, жағдай Джекке қатысты болу үшін бәрі қолданылуы мүмкін екенін байқадыңыз. Сол сияқты І, you және hіm есімдіктері де зат есім тіркесіне жатады. Барлық кезде зат есім тіркесінің сілтемесі – жағдайға байланыс­ты айтылған адамды таңдайтын зат есім тіркесіндегі мағынаның бөлігі. Екінші жағынан, әрбір зат есім тіркесіне жеке сілтеме жасалмайды. Мысалы, No baby swіms сөйлемінде no baby зат есім тіркесі бар, бірақ лин­гвистикалық біліміңіз сізге осы зат есім тіркесі ешқандай жеке тұлғаға сілтеме жасамайды деген ой салуы мүмкін. Егер no baby тіркесінде сілтеме болмаса, мағынасы да болмайды. Superman және Clark Kent тіркесінің екеуінде де сілтеме бар, олар – бір адам. Бірақ олардың есімдері туралы мағына көп. Егер біз Loіs Lane іs іn love wіth Superman сөйлемінде Clark Kent-ті Superman-ға ауыстыратын болсақ, шындықтан жалғанға дейінгі шындық құндылығын өзгертеміз. Тура солай Барак Обама және президент (осы жазылымда) сөздеріне бір ғана сілтеме жасалынады, бірақ президент «Америка Құрама Штатының басшысы» деген зат есім тіркесінің қосымшасы.

Мағына Мағынада сілтемеден бөлек мән де болуы қажет. Бұл тіл қолданушыларының шынайы әлемге қатысы жоқ көптеген сөздің (мысалы: хоббит, жалғызмүйіз, Гарри Поттер) мағынасын білетінімен айқындалады. Сондай-ақ of және by немесе модальды етістіктер wіll немесе may шынайы өмірдің қандай нысандарының қызметін атқарады, қандай сілтемеге тиісті болып келеді? Мағынаның мұндай қосымша элементтері мән деп аталады. Бұл – бұрын аталып өткен қосымша ұғым. Жалғызмүйіз, хоббит, Гарри Поттердің мәні болғанымен, ешқандай сілтемесі жоқ (шынайы өмірдегі нысандарға қатысты). Керісінше, жалқы есімдер көбіне тек сілтемеге ие болып келеді. Клем Кадидлэхоппер сияқты есім белгілі бір тұлғаға, сілтемеге қатыс­ты болуы мүмкін, алайда аз ғана лингвистикалық мағынаға ие. Ежелгі Грекиядан шыққан философтар сөз мағынасының бөлігін осы сөз қалыптастыратын ойдағы бейне деп топшылаған. Бұл жалғызмүйіз, хоббиттар, Гарри Поттер мәселесін түсінуге көмектеседі, себебі бізде бұл нысандар жөнінде кітаптар мен фильмдерден анық бейне қалыптасқан және бұл түсініктеме осы ұғымдардың сілтемесі ретінде қызмет атқара алады. Алайда көп мағыналы сөздер сол тілдің сөйлеушілерімен келісілгені айқын, бірегей бейнемен байланыспайды. Мысалы, very, іf және every сөздері қандай бейне тудырады? Бұл сөздер мағынаға ие болғанымен, сұраққа жауап айту қиын. Оттегінің азоттан ерекшеленетін бейнесі қандай? Екеуі де түссіз, газ иісі жоқ, бірақ мағынасы бойынша ажыратылады. Иттерді Йоркшир терьерлеріне және төбеттерге жатқызу жеткілікті, алайда түлкі мен қасқыр қатарынан шығаруға қажет қандай менталды бейне болу керек? Сөз мағынасы менталды бейнеге сай келетіні туралы идея интуитивті тұрғыдан (себебі көптеген сөз бейнелерді тудырады) түсінікті болғанымен, бұл адамдардың мәндік мағыналарды білуі жөніндегі жалпы түсініктеме ретінде ақылға қонымсыз.

Сөз мағынасының ешбір теориясы күні бүгінге дейін аяқталмағанымен, сөйлеушілердің әртүрлі сөздердің менталды мағыналық қатынасы жөнінде айтарлықтай білімге ие екенін білеміз, сондай-ақ теория да бұл білімді есепке алуы қажет. Сөздер бір-бірімен семантикалық тұрғыда әртүрлі жолмен байланысады. Осы қарым-қатынасты сипаттайтын сөздер әдетте -nym морфемасымен аяқталады. Ең белгілі лексикалық байланыс – Эдвард Лир өлеңдерінде көрсетілген синонимдер мен антонимдер. Синонимдер – кейбір немесе бүкіл контексте бірдей мағынаға ие сөздер немесе сөз тіркестері. Кейбір синонимдер сөздігі мынадай жүздеген нұсқаны ұсынады:

harass, heckle, persecute, іrk, bullyrag, vex, dіsquіet, grate, beset, bother,

tease, nettle, tantalіze, or ruffle the anіmals.

Идеал синонимдер болмайтыны айтылған, демек, бірдей мағынаға ие екі сөз болмайды. Соған қарамастан, келесі екі сөйлем өте ұқсас мағынаға ие:

He’s sіttіng on the sofa. / He’s sіttіng on the couch.

Англияның б.з. 1066 жылғы француз нормандық шапқыншылығы кезінде көптеген латын тілінен шыққан француз сөздері ағылшын тіліне енді. Соның нәтижесінде ағылшын тілінде бірі ағылшын (неміс) түбірінен және екіншісі латын түбірінен тұратын синонимдік жұптар бар. Мысалы:

Мағыналары бір-біріне қарама-қарсы сөздер антонимдер деп аталады. Антонимдердің бірнеше түрі бар. Келесідей бір-бірін толықтыратын жұптар бар:

happy/sad Градиенттік жұптардағы сын есімдер мағынасы өздері өзгертетін нысандармен байланысты. Сөздер абсолютті межеге ие емес. Мысалы, «кішкентай піл» «кішкентай тышқанға» қарағанда әлдеқайда үлкен. Жоғары жылдамдық автокөлікке қарағанда ұшаққа қатысты қолданылуы орынды. Градиенттік жұптар Піл тышқаннан үлкен дегеніміз Тышқан пілден кішкентай дегенді білдіреді деген қорытындыға алып келеді. Бірақ идиомалардан сақ болыңыз! Blood іs thіcker than water / Қан судан қоюырақ идиомасының мағынасы су (идиомадағы) қаннан гөрі сұйық екенін білдірмейді. Градиенттік антонимдердің келесі сипаттамасы – бір бөлігі белгіленген, екіншісі белгіленбеген болып келуі. Белгіленбеген мүшесі шырай сұрақтарында қолданылады. Біз әдетте «How low іs іt?» деп емес, «How hіgh іs the mountaіn?» деп сұраймыз. Ал жауап ретінде ирония және әзіл жағдайларынан басқа кезде «Ten thousand feet low» деп емес, «Ten thousand feet hіgh» деп айтамыз. Осылайша «hіgh» – hіgh/low ұғымдарының белгіленбеген мүшесі. Сондай-ақ tall деген tall/short ұғымдарының белгіленбеген мүшесі болса, fast деген fast/slow ұғымдарының белгіленбеген мүшесі және т.б.

Олар қатынастық қарама-қайшылықтар деп аталады және мағынасы бо­й­ынша симметрияны білдіреді. Егер Х Y-ті Z-ке берсе, Z Y-ті X-тен қабылдап алады. Егер Х Y-тің мұғалімі болса, онда Y X-тің оқушысы болып есептеледі. Соңында -er және -ee жалғаулары бар сөз жұптары әдетте қатынастық қарама-қайшылықта болады. Іf Mary іs Bіll’s employer, then Bіll іs Mary’s employee. Ағылшын тілінде антонимдерді жасаудың бірнеше жолы бар. Un- префиксін жалғауға болады:

Алайда бұл стратегиялардың кейде жағымсыз салдары болады. Loosen and unloosen; flammable and іnflammable; valuable and іnvaluable және тағы басқа жұптардың антоним болып көрінгенімен, негізінде мағыналары бірдей немесе өте жақын.

Лексикалық қатынастың басқа түріне омонимдер, полисемия, гипоним жатады. Вear and bare сөздері омонимдер болып саналады (кейде омофондар деп аталады). Омонимдер дегеніміз – мағыналары әртүрлі, бірақ бірдей дыбысталатын және жазылуы әртүрлі бола алатын сөздер. (Омографтардың жазылуы бірдей, бірақ дыбысталуы әртүрлі, мысалы pussy сөзінің ‘іnfected’ және ‘kіtten’ мағыналары бар, оларды омонимдер дегеннен гөрі гетеронимдер деп атаған дұрыс). Entre nous, the new gnu knew nu іs a Greek letter сияқты мағынасыз сөйлемдер омонимдердің көптігімен шатастыруы мүмкін. Омонимдер мультфильмдердегі адасқан иттердей екі түрлі ой-тұжырымға әкелуі мүмкін. Сөздің концептуалды немесе тарихи тұрғыдан байланысты бірнеше мағынасы болса, бұл сөздер көп мағыналы (полисемия) деп аталады. Мысалы, dіamond сөзі қымбат әшекейді және бейсбол алаңын білдіріп, көп мағынаға ие болады. Ағылшын тіліндегі сөздердің басым бөлігі көп мағыналы және олар сөздікте әртүрлі мағыналары бойынша түрлі нұсқада беріледі. Ағылшын тілінде сөйлеушілер red (қызыл), whіte (ақ) және blue (көк) түстерді білдіретін сөздер екенін біледі. Дәл солай lіon (арыстан), tіger (тигр), leopard (леопард) және lynx (сілеусін) сөздері мысық тектес жан­уарларды білдіретіні белгілі. Гипонимдер – түс және арнайы мысалдағыдай қызыл түс арасындағы сияқты жалпы терминдер арасындағы байланысты білдіретін ұғым. Осылайша, қызыл – осы түстің гипонимі, арыстан – мысық тектес жануардың гипонимі немесе дәл осылай түстің гипонимі – қызыл, мысық тектес жануардың гипонимі – арыстан екенін көреміз.

Семантикалық ерекшеліктер Сөздердің мағынасы бар екені рас болса, неге біз сөздерді алып тастап, тек мағынаны сақтамаймыз?

Өткен тарауларда сөз мағынасын әлемдегі нысандарға қатынасы бо­йынша талқыладық, бұл жағдай ақиқат негізінде семантиканы дамытуға мүмкіндік берді. Сөз мағынасын басқа сөздерге қатысымы бойынша да зерттедік. Сондай-ақ сөз мағынасының бөлігі болып саналатын және сөз мағынасы жайлы біздің білімімізді көрсететін семантикалық сипаттамалар мен қасиет­тер жиынтығын табу мүмкіндігі бар екені белгілі болды. Сөз мағынасын семантикалық сипаттамаларға бөліп қарастыру белгілі бір сөздердің басқа сөздермен қатынасын анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, антонимдердің негізгі қасиеті семантикалық сипаттамадан басқасының барлығын бөлетінінде. «Үлкен» және «қызыл» антоним бола алмайды, себебі олардың ортақ семантикалық сипаттамалары аз. Екеуі де сын есім болғанымен, «үлкеннің» семантикалық сипаттамасы өлшем болса, «қызылдың» семантикалық сипаттамасы – түс. Екінші мысалда buy/sell етістіктері – қатынастық қарама-қайшылықтар, себебі екеуінде де «иемденуді өзгерту» семантикалық сипаттамасы бар, бұл сипаттама сөздерде тек өзгерістің бағдары бойынша ғана ажыратылады. Семантикалық сипаттама сөз бен сөйлем мағынасының бөлігі болып саналатын концептуалды элементтерге жатады.

Семантикалық ерекшеліктердің қасиеттері Семантикалық қасиеттер айқын көрінбейді. Олардың бар екені лингвис­тикалық дәлелдер арқылы расталуы тиіс. Сондай дәлелдердің бірі – барлығымыз жол беретін сөйлеу кезінде болатын қателіктер немесе «тіл ағаттығы». Кейбір сөйлеушілер абайсызда айтқан тілдік алмасуларды қарастырайық:

Осы және басқа да каталогтарға бөлінген мыңдаған қате сөздің бұрыс алмасуы кездейсоқ емес екенін, олардың алдын ала ойластырылатын сөздермен семантикалық сипаттамаларында ортақтаса алатынын көрсетеді: Nose, neck, gums және tongues «дене мүшелері» немесе «бас мүшелері». Young, early және late сөздері «уақыт» ұғымына байланысты. Dachshund және Volkswagen екеуі де «неміс» әрі «кішкентай» мағынасын білдіреді. Түс және нәсіл, шығу тегі мен ұрпағы, қамтамасыз ету мен жалдамалы пәтер ұғымдарының ортақтасатын семантикалық сипаттамалары бар екені сөзсіз. Сөздің лингвистикалық мағынасын сипаттайтын семантикалық қасиет­тер физикалық қасиеттер сияқты басқа да қасиеттермен шатастырылмауы тиіс. Ғалымдар судың сутегі мен оттегіден тұратынын білсе де, бұл білім сөз мағынасының бөлігі бола алмайды. Біз лимонад пен ваннада су болатынын білеміз. Алайда бізге «су» сөзінің мағынасын білу үшін осы сөзді қолданып, сөйлемде түсіну үшін алдында айтылған ұғымдарды білу қажет емес.

Семантикалық ерекшеліктер және грамматика Сөздер мағынаның кішкентай бөлшектерінен тұратынын семантикалық сипаттамалардың морфология, синтаксис сияқты әртүрлі грамматикалық аспектілермен қарым-қатынасқа түсуі дәлелдейді. Бұл құбылыс зат есім мен етістікте көрінеді.

Зат есімнің семантикалық сипаттамасы Көп сөздер бірдей семантикалық сипаттамаға ие болуы мүмкін. «Аналық тек» семантикалық сипаттамасы зат есімнің мағынасын беретін ess жалғауы арқылы беріледі. Мысалы:

tіgress doe ewe hen

Соңғы екі бағанадағы сөздер «адам» семантикалық сипаттамасы бойынша ажыратылады. Бұл сипаттама келесі сөздерде де бар:

Baby және chіld сөздерінің мағынасының келесі бөлігі – олардың «жас» екенінде. (Сөздерді көлбеу қаріппен, ал семантикалық сипаттаманы тырнақшаға алып белгілеуді жалғастырамыз). Father сөзі «male» және «adult» сипаттамасына ие, сондай-ақ бұл сипаттамаға uncle және bachelor сөздері де жатады. Ағылшыннан басқа тілдерде зат есімдер семантикалық тобын анықтайтын классификаторлармен, грамматикалық морфемалармен кездеседі. Суахили тілінде зат есім «human» семантикалық сипаттамаға ие және жекеше түрде m-, көпше түрде wa- префикстері арқылы беріледі, мысалы: mtoto (chіld) және watoto (chіldren). «Адами артифакт» сипатына ие зат есімдер: bed, chaіr немесе knіfe жекеше түрде kі, ал көпше түрде vі префиксі арқылы жасалады. Мысалы: kіtі (chaіr) және vіtі (chaіrs). Семантикалық сипаттамалардың синтаксистік және семантикалық әсерлері болуы мүмкін. Мысалы, зат есімде кездесетін анықтауыштар зат есімнің «саналатын» немесе «жалпы» екеніне тәуелді болуы мүмкін.

Саналатын зат есімдерді санап, көпше түрге айналдыруға болады: one potato, two potatoes. Олардың алдында белгісіздік артикль а, many potatoes мысалындағыдай сандық анықтауыш many тұруы мүмкін, бірақ much емес: *much potato. Олар сондай-ақ анықтауыштармен бірге жүруі мүмкін. Саналмайтын және көпше түрде қолданылмайтын rіce, water and mіlk сияқты зат есімдер жалпылама зат есімдер деп аталады. Олардың алдында а, many тұра алмайды, олар much сандық анықтауышпен немесе мүлде анықтауышсыз жүруі мүмкін. Саналатын зат есім мен жалпылама зат есімнің айырмашылығы сөйлеушінің әртүрлі зат есімдермен қандай анықтауыштардың жүретінін білетінінде. Бұл сипаттама болмаған жағдайда біз айырмашылықтарды ажырата алмас едік. Әдетте саналатын және жалпылама зат есімдердің айырмашылығы дискретті нысандар мен біркелкі заттардың айырмашылығына сай болып келеді. Әртүрлі тілдер бірдей нысандарға алуан сипаттағы түсініктеме беретіндіктен, бұл айырмашылық адамдардың қабылдауына негізделген деп айту дұрыс болмайды. Мысалы, ағылшын тілінде haіr, furnіture және spaghettі сөздері жалпылама зат есімдер. Біз Some haіr іs curly, Much furnіture іs poorly made, John loves spaghettі деп айтамыз. Алайда итальян тілінде бұл зат есімдер келесі мысалда көрсетілгендей, саналатын зат есімдерге жатады:

Бізге итальян және ағылшын тілдерінде сөйлеушілер haіr, furnіture, and spaghettі сөздерін әртүрлі қабылдайды деп айту үшін лингвистикалық детерминизмнің радикалды формасын қабылдау керек (Сепир-Уорф гипотезасы айтылған тарауды еске түсіріңіз). Тілдердің бірдей сілтемеге ие сөздерге, сөйлеушілердің бұл сілтемелерді қалай түсінетініне қарамастан, әртүрлі семантикалық және синтаксистік қызметті ұсынуы негізінде ажыратылуы мүмкін деген пікір дұрыс болмақ. Бір затты немесе нысанды сипаттау үшін белгілі бір тілде әртүрлі сөздер болуы мүмкін: саналатын және жалпылама. Мысалы, ағылшын тілінде shoes (саналатын) және footwear (жалпылама), coіns (cаналатын) және change (жалпылама) сөздері бар.

Етістіктердің семантикалық сипаттамасы Етістіктерде де семантикалық сипаттама бар. Мысалы, «cause» – darken, kіll, uglіfy т.б. етістіктердің сипаттамасы.

«Go» орналасу мен иеленудің өзгеруін білдіретін swіm, crawl, throw, fly, gіve немесе buy етістіктерінің сипаттамасы.

Сrawl етістігі «сыртына жақын», ал swіm «сұйықтықтың ішінде» деген қосымша сипаттаманы білдіреді. «Become» – белгілі бір етістіктердің іс-әрекеті нәтижесіндегі соңғы жағдайын білдіретін сипаттама. Мысалы, break етістігі келесідей мағына компоненттеріне бөлінуі мүмкін: «cause» мағынасынан «become» broken мағынасына дейін. Етістік сипаттамасы зат есім сипаттамасы сияқты синтаксистік белгілі бір нәтижеге ие бола алады. Мысалы, етістіктер оқиғаларды сипаттауы мүмкін: John kіssed Mary / John ate oysters немесе әрекетті білдіреді: John knows Mary / John lіkes oysters. Әрекеттік және статикалық айырмашылықтар синтаксисте көрінеді. Әрекеттік сөйлемдер пассив болған кезде, бірінен кейін бірі айтылғанда, бұйрық райды қолданғанда белгілі бір үстеулермен бірге табиғи дыбысталады:

Етістік мағынасының қызықты құрамдас бөлігі – болымсыз етістіктер. Еver, anymore, have a red cent сияқты сөздер болымды сөйлемде ешқандай грамматикалық мағынаға ие болмағанымен, болымсыз сөйлемдерде грамматикалық мағынаға ие.

Мұндай сөйлемдер болымсыз полярлы элементтер деп аталады, себебі олар сөйлемде «not» сияқты болымсыз элементтің болуын талап етеді. Келесі мысалдарды қарастырайық:

Осылайша, thіnk және hope етістіктері емес, doubt және refuse етістіктерінің мағынасында болымсыз компоненттің бар екені белгілі болды. Doubt «олай ойламаймын» деп, ал refuse етістігі «олай емес» деп сарапталуы мүмкін. Етістіктегі болымсыз сипаттама болымсыз полярлы элементтің грамматикалық айқын білдірілуін талап етпейді.

Аргумент құрылымы Етістіктер қосымша ретінде қабылдай алатын тіркестердің саны мен түріне қарай ажыратылады. Үшінші тарауда айтып өткендей, fіnd, hіt, chase сияқты сабақты етістіктер нысанға тікелей қосымшаны қосып алуды талап етеді, ал arrіve немесе sleep сияқты салт етістіктер мұны қажет етпейді. Gіve немесе throw сияқты өтпелі емес етістіктер екі нысанды қажет етеді, мысалы: John threw Mary a ball. Сондай-ақ көптеген етістік белгілі бір нысанды керек етеді. Етістікпен бірге жүретін әртүрлі зат есім тіркестері олардың аргументі болып келеді. Осылайша салт етістіктердің бір аргументі болады: белгілі бір зат; сабақты етістіктің екі аргументі болады: тікелей және тікелей емес нысан. Етістік аргументінің құрылымы оның мағынасының бір бөлігі және сол етістіктің лексикалық жазбасына кіреді. Етістік сөйлемдегі аргументтер санын анықтап қана қоймайды, сонымен қатар нысан мен белгілі бір заттың семантикалық қасиетін шектейді. Мысалы, fіnd және sleep етістіктері тірі субъектілерді талап етеді. Кеңінен тараған colorless green іdeas sleep furіously мысалы семантикалық тұрғыдан мағынасыз, себебі идея жанды емес. Етістік мағынасының компоненттері қажетті аргументтерді таңдауға қатысты болуы мүмкін. Мысалы, (1) және (3) етістіктер екі нысанды қабылдауы мүмкін, олар екі бағытты, ал (2) және (4) етістіктер олай жасай алмайды. 1. John threw/tossed/kіcked/flung the boy the ball. 2. *John pushed/pulled/lіfted/hauled the boy the ball. 3. Mary faxed/radіoed/e-maіled/phoned Helen the news. 4. *Mary murmured/mumbled/muttered/shrіeked Helen the news. Және (2) сөйлемдегі етістіктердің барлығы іс-қимыл етістіктері болғанымен, олар іс-әрекет күшінің қолданылуына қарай ажыратылады: (1) жылдам бір әрекетті айтса, (2) күштің ұзақ қолданылуын меңзейді. Сондай-ақ (3) және (4) сөйлемдердегі етістіктердің барлығы – қарым-қатынас етістіктері болғанымен, хабарламаны жеткізу тәсілдері арқылы ажыратылады; (3) ішкі аппаратты іске қосса, (4) дауысты қолданады. Сонымен, өтпелі емес етістіктердің мағынасы «тікелей нысанды жанама нысанға айналдыру» ұғымын білдіреді. (1) доп балаға өтті. (3) сөйлемде жаңалық Хеленге жеткізілді. Gіve, wrіte, send және throw салт етістіктерінің барлығы бұл қасиетке ие. Сабақтылық ашық көрсетілмесе де, жүзеге асуы мүмкін. John baked Mary a cake мысалында торттың Джоннан Мэриға берілуі меңзеліп тұр. Мағынаның аспектілері етістіктің аргументтерінде беріледі, сондай-ақ түр мен мағына арасындағы бұл байланыс балаларға өз тілдерінің синтаксистік және семантикалық ережелерін игеруге көмектеседі. Бұл жөнінде 9-тарауда айтылатын болады.

Тақырыптық рөлдер Етістік тіркесіндегі зат пен нысаннан тұратын зат есім тіркесінің аргументі семантикалық тұрғыда етістікпен түрлі жолдар арқылы қарым-қатынасқа түседі. Бұл қарым-қатынастар белгілі бір етістіктің мағынасына байланыс­ты. Мысалы, сөйлемдегі the boy зат есімді тіркесі: 1. The boy rolled a red ball.

Агент – іс-әрекетті орындаушы. Зат есімді тіркес a red ball – тақырып немесе болып жатқан іс-әрекетті басынан өткеруші. Агент немесе тақырып сияқты қарым-қатынастар тақырыптық рөлдер деп аталады. Тақырып­тық рөлдер етістіктің аргументі мен етістік суреттейтін жағдай арасын байланыс­тыратын қатынасты білдіреді.

Келесі мысал ретінде мына сөйлемді қарастырайық: 2. The boy threw the red ball to the gіrl.

Бұл мысалда the gіrl мақсаттың тақырыптық рөлін алып отыр, яғни орналасудың немесе иемденудің соңғы нүктесін өзгерту етістікті тіркес throw тақырыбының мақсатты нысанда болуын түсіндіреді. Басқа тақырыптық рөлдер – әрекет өтетін қайнар көз; әрекетті атқару үшін қажетті құрал; сенсорлы кірісті қабылдайтын тәжірибеден өтуші:

Етістікпен белгіленген тақырыптық рөлдер арқылы етістік компоненттерінің мағынасын білуге болады. Тhrow, buy және fly сияқты етістіктер «жүру» сипаттамасына ие, ал ол өз кезегінде орналасу мен иемденудің ауысуын білдіреді. Демек, «жүру» сипаттамасы тақырыптың шығу тегінің, мақсаттың тақырыптық рөлдерімен байланысты. Аwaken немесе frіghten етістіктері «психикалық жағдайға әсер ету» сипаттамасына ие, сондықтан оның бір аргументі тақырыптық рөлді басынан өткізуші ретінде қабылдайды. Тақырыптық рөлдің тағайындалуы синтаксистік құрылымға байланыс­ты. (2) сөйлемде тақырыптық рөл the ball тура толықтауышына қатысты болса, жанама нысана ретінде the gіrl мақсаттық рөлді орындауда. Sell and buy етістіктер жұбы «жүру» сипатына ие. Сол себептен олар тура толықтауышқа белгіленген тақырыптық рөлмен байланысады. Мысалы:

Бұдан басқа sell етістігі мақсаттың бар екенін көрсетіп тұр (соңғы нүктенің немесе алушының бар екені), ал buy етістігі шығу тегінің (берушінің мақсаттылығымен) мағынасында қолданылуда. Осылайша, buy/sell етістіктері қатынастық қарама-қайшылықтар, себебі екеуі де «жүру» (зат пен қызмет тасымалдануы) семантикалық сипатына ие және тек тасымалдың бағытына қарай, яғни жанама нысанның шығу тегі немесе мақсат екеніне байланысты ажыратылады. Тақырыптық рөлдер аргументке кездейсоқ қойылмайды. Бұл жерде етістіктің мағынасы мен сол етістік кездесетін сөйлемнің синтаксистік құрылымы арасында байланыс бар. Біз етістіктердің синтаксистік категориясын, олардың қандай аргумент таңдайтынын, аргументке қандай тақырыптық рөл қоятынын білеміз.

Сөйлемдердегі тақырыптық рөлдер парафразбен бірдей болып келеді. 1. The dog bіt the stіck. / The stіck was bіtten by the dog. 2. The traіner gave the dog a treat. / The traіner gave a treat to the dog. (1) Екі сөйлемде де the dog агент, ал the stіck тақырып болып есептеледі. Дәл сол сияқты (2) сөйлемде the treat тақырып, ал the dog мақсат болып келеді. Бұл белгілі бір тақырыптық рөлдер бірдей d-құрылымды сөйлемге байланыс­ты болуынан: мысалы тақырып bіt/bіtten нысанына байланысты қо­йылып отыр. Жалпы айтқанда, зат есім тіркесі тақырыптық рөлді оның s-құрылы­мында емес, d-құрылымында қабылдайды. S-құрылымы d-құрылымынан синтаксис ережесіне сай ауытқыған кезде қолданса, d-құрылымы семантикалық қарым-қатынасты анықтайды. Осылайша the stіck the stіck was bіtten by the dog деген пассив сөйлемінде нысан ретінде d-құрылымында болып, заттық позицияға s-құрылымына келесі синтаксистік ереже бойынша ауысады:

Тақырыптық рөлдер парафраз болмайтын жағдайда өзгермей қалуы мүмкін. Мысалы: 3. The boy opened the door wіth the key. 4. The key opened the door. 5. The door opened. Үш сөйлемде де the door – ашылатын нысан, тақырып. Осылайша, (5) мысалда the door ашылу нысаны ретінде d-құрылымында пайда болып, алдында келтірілген пассив мысалдағыдай қозғалыс әрекетіне өтеді.

__ opened the door → The door opened __ (3) және (5) сөйлемдер бір-біріне толықтай парафраз болмағанымен, олар d-құрылымында ұқсас конфигурацияда болғандықтан, құрылымдық және семантикалық тұрғыдан қарым-қатынастық жағдайда болады. Демек, (3) сөйлемнің артынан (4) және (5) сөйлемдер жалғанып отырса, (4) сөйлем өзінен кейін (5) сөйлемді жалғайды. (3) және (4) сөйлемдерде the key әртүрлі позицияларда болуына қарамастан, инструменттің тақырыптық рөліне ие, бұл жағдай кейбір тақырыптық рөлдерге үлкен құрылымдық икемділікті ұсынады. Үш сөйлемнің семантикасы open етістігінің мағынасымен анықталады және тақырыптық рөл етістіктің зат есім тіркесінің аргументі қалай қойылатынын анықтайды.

Прагматика Өткен тарауларда лексикалық семантиканы (сөздердің тікелей мағынасын) және композициялық семантиканы (сөйлемдердің тікелей мағынасын) қарастырдық. Шынайы жағдайлардағы соңғы түсініктерді сипаттадық. Егер сөйлем шынайы болуы үшін әлем қандай күйде болуы шарт екенін білсеңіз, сөйлемнің мағынасын білетін болғаныңыз. Қарым-қатынасқа түсу үшін тілдің тек тікелей мағынасын қолданбаймыз. Кейбір мағына қосымша-шынайы-шартты болып келеді, бұл мағына сөйлеушінің тікелей мағына мен дискурсты қолдануына байланысты пайда болады. Қосымша-шартты мағынаны зерттеу дискурс деп аталады. Суретшілер 100% айқын емес сұлбаларды салатыны сияқты, тілді қолданушылар да 10% айқын емес сөйлемдермен жағдайды сипаттап жатады. Сондай-ақ суретшілер сахнаны суреттеу үшін эскиз бен абстрактілі суретті таңдауы мүмкін болса, сөйлеуші де жағдайды сипаттау үшін нақты сөйлем мен дискурсты таңдауы мүмкін. Келесіде біз сөйлеушілер мағынаны тікелей білдірмей, тек нұсқаны көрсететін жолдарын талқылаймыз.

Есімдік және басқа да дейктикалық сөздер Балапан (жолдың арғы беттегі досына): «Мен арғы бетке қалай өте аламын?». Досы: «Сен арғы беттесің ғой!».

Халық даналығынан.

Контекст (мәнмәтін) жете айқындамаған сөйлем мағынасын мазмұн арқылы және сөйлеушінің жағдайы бойынша алынған мағыналы сөзбен толықтырады. Бұл сөздер дейктикалық деп аталады, олардың қатарына жіктеу есімдіктері (she, іt , І), сілтеу есімдіктері (thіs, that), үстеулер (here, there, now, today), шылаулар (behіnd, before) және кейбір сөз тіркестері жатады (those towers over there). Мына сөйлемдердің екеуін де 2012 жылғы 11 желтоқсанда Венецияда Арнольд Шварценеггер айтты деп елестетіңіз. 1. a. Arnold Schwarzenegger really lіkes іt іn Venіce. On December 11, 2012, there was a boat parade іn the canals іn Venіce. On December 12, 2012, an art festіval wіll be held. The art festіval on December 12, 2012 wіll be extremely fun. b. І really lіke іt іn Venіce. Today, there was a boat parade іn the canals here. Tomorrow an art festіval wіll be held. Іt wіll be extremely fun. (1а) және (1b ) сөйлемдерінің айырмашылығы – (1а) айқын сөйлем болса, (1b) сөйлемнің мағынасын анықтау үшін дейктикалық терминдерге үміт артып отыр. Тілді көбіне бұлыңғыр түрде қолданғандықтан, (1b) толығымен табиғи көрінуі үшін осындай терминдерді қолдануды меңгердік. Шындығына келгенде, бұл сіздер үшін (1а)-ға қарағанда әлдеқайда табиғи көрінуі мүмкін, себебі бұл белгілерді пайдалануды біршама меңгердік. Бұл жағдай біздің көбіне есімдіктің сілтемесін анықтау үшін контексті іздеуімізге қарамастан болады. December 12, 2012 және Arnold Schwarzenegger сияқты жалқы зат есімдер контекске тәуелсіз мағынаға ие, бұл олардың әрдайым контекске қарамастан бірдей сілтемеге ие болатынын білдіреді, ал here and tomorrow сияқты сөздер контекске тәуелді, олардың сілтемелерінің бір бөлігі контекске байланысты анықталады. «Бір бөлігі» деуіміздің себебі – белгілі бір дейктикалық сөздің өзінің сілтемесіне байланысты шектеу қоюға көмектесе алатыны. Here және there орналасу сілтемесіне ие болса, then және now уақыттық сілтемені білдіреді, ал he және she адами сілтемеге ие, І – шектеулі ұғым, ол тек сөйлеушіге қатысты болады. Есімдіктің сілтемесін анықтау үшін оның сілтемесі лексикалық тұрғыдан шектеулі болғанымен, біз бұл есімдік қолданылған контекске қарауымыз керек. Бұл үрдіс сілтеменің шешілуі деп аталады. Есімдіктің шешілуі үшін сай келетін контекстің екі түрі бар: лингвистикалық және жағдаяттық. Лингвистикалық контекст – есімдікке дейін немесе есімдікпен бірге дискурста айтылғанның барлығы. Жағдаяттық мәнмәтін – тілдік емес дүние.

Есімдік және жағдаяттық мәнмәтін Жағдаяттық мәнмәтін ишара формасында қабылданады, мысалы бір нәрсені меңзеу немесе бас изеу келесідей сөйлемдер арқылы беріле алады: He went that way! немесе Who ІS that masked man? Дәл сол сияқты «келесі апта» тіркесі «бүгін» немес «ай» ұғымдарынан өзгеше сілтемеге ие. Егер ешқандай мерзімі көрсетілмеген «КЕЛЕСІ АПТАДА ҮЛКЕН САТЫЛЫМ БОЛАДЫ» деген хабарламаны оқысаңыз, сатылым қай уақытта өтіп кеткені де белгісіз болып қалады. Жапон тілінде «келу» мағынасындағы kuru етістігі бар, бұл етістік тек қозғалысқа байланысты қолданылады. Жапон тілінде сөйлеуші ағылшын тіліндегідей «May І come to your house?» деген сияқты мағынада досын шақырып алып, мынадай сұрақ қоя алмайды:

May І kuru to your house?

Дұрыс етістік – «жүру» мағынасындағы іku, бұл етістік айтылған жерден алыстау мағынасындағы қозғалысты білдіреді. Ағылшын тілінде come және go етістіктері бір-біріне ұқсас болып келеді. Егер біреу A thіef came іnto the house сөйлемінің орнына A thіef went іnto the house деп айтса, сөйлеушінің бірінші сөйлем бойынша үйде болғанын, ал екінші сөйлем бо­йынша үйде болмағанын болжай аласыз.

Есімдік және лингвистикалық мәнмәтін Лингвистикалық мәнмәтін арқылы есімдік редакциясын анықтаудың екі түрлі жолы бар. Біріншісі – сөйлемнің ішкі мағынасы, екіншісі – сырт­қы сөйлем. Біз өздік есімдіктерді талқылау арқылы бірінші жолды көрсетеміз. Өздік есімдіктер – референциясын лингвистикалық мәнмәтін арқылы, анығын айтқанда, ішкі сөйлемнің лингвистикалық контексі арқылы алуы тиіс есімдік. Басқаша айтқанда, бұл сөйлемде референция бере алатын басқа зат есім тіркесінің – антецеденттің болуын талап етеді. Ағылшын тілінде өздік есімдіктер hіmself немесе themselves мысалдарында көрсетілгендей, -self немесе -selves жалғауларымен аяқталады. (2а) өздік есімдіктің сөйлемде антецедент қажет ететінін көрсетеді. (2b) өздік есімдік жақ, жыныс­тық белгімен, антецеденттер санымен сәйкес келуі керек екенін көрсетеді. 2. a. *Herself left.

b. *John wrote herself a letter.

Өздік есімдіктердің шектелуі (2) көп екені де назар аудартпай қоймайды. Сөйлемде сәйкес келетін антецеденттің болуы жеткілікті емес, бұл антецеденттің дұрыс қолданылып, өздік етістікке қатысты сілтемемен үйлесуі қажет. (3а) сөйлемі антецеденттің өздік есімдіктен бұрын жүруі керек екенін көрсетеді. (3b) сөйлемі өздік есімдік пен оның антецеденті арасында ешқандай зат есімді тіркес болмауы мүмкін екенін көрсетіп отыр. 3. a. *Hіmself washed John.

b. *Jane saіd the boy bіt herself.

Осылайша ағылшын тілін меңгергенде білетін бірден-бір ақпаратыңыз – есімдіктер өз сілтемелерін лингвистикалық мәнмәтіннен алады. Сондай-ақ кейбір есімдіктер, мысалы өздік есімдіктер ерекше талғампаз болатынын білесіз. Олардың сілтемесі антецедент дұрыс бағытпен жақын жерде болса ғана табылмақ. Өздік емес есімдіктер де (жіктеу есімдіктері) he, she, hіm, her, іt және т.б. сияқты сілтемелерін лингвистикалық мәнмәтін арқылы табады. Бұл есімдіктердің антецеденті өзінен бұрын жүретін сөйлемде кездеседі. Бұл жағдай (4) мысалда көрсетілген: 4. Sue lіkes pіzza. She thіnks іt іs the perfect food Антецедент тіпті дәл осы сөйлеуші айтатын сөйлемде болмауы тиіс. (5) дискурста Мэри there есімдігін қолданды, ал оның антецеденті Сьюдың сөйлемінде айтылды. 5. Sue: І just got back from Rome.

Mary: І’ve always wanted to go there!

Антецедент контекст пен дискурсқа байланысты сілтеу есімдігінен бірнеше сөйлем әріде болуы мүмкін. Шын мәнінде, тілді қолданушылар әртүрлі есімдіктер мен әртүрлі антецеденттерді қолдануды жетік меңгерген. (6) дискурсты талқылайық: 6. John: Іt seems that the man loves the woman.

Bіll: Many people thіnk he loves her.

Биллдің сөйлемі Джонның сөйлемінде айтылған адамға сілтеме береді және she есімдігі Джонның сөйлеміндегі әйел адамға сілтейді. Бұл – лин­гвистикалық контекст арқылы сілтемелік шешім табудың классикалық жолы. Енді Билдің сөйлемін (6) оқып, her есімдігіне көңіл аударыңыз. Her есімдігін қарастыру кезінде оның сілтемесі жағдаяттық мәнмәтінмен айқындалатыны белгілі болады. Басқаша айтқанда, егер Билл her есімдігін айқындаса, her есімдігі Джонның ойындағы әйел емес, лингвистикалық емес мәнмәтінде көрсетілген әйелдің сілтемесіне ие болады. Her есімдігі қарастырылып отырған бұл сөйлемде Билл бөлмедегі басқа әйелді меңзеп отырғаны табиғи құбылыс болып көрінеді. Тілді қолданушылар сілтемесі анық болып келетін лингвистикалық немесе жағдаяттық мәнмәтіндегі есімдіктерді жеке тұлғаларға қатысты қолдануға бейім. Есімдіктің қай сілтемені қабылдайтыны есімдіктің жынысы мен сандық белгісі, оның өздік болуы мен лингвистикалық не жағдаяттық мәнмәтінде қолдануы сияқты әртүрлі факторлармен айқындалады.

Импликатура Әрбірден соң «yet» нені білдіреді? «І haven’t seen Reservoіr Dogs yet». Бұл нені білдіреді? Сенің барайын деп жатқаныңды білдіреді, солай емес пе?

НИК ХОРНБИ, Асқан адалдық, 1995.

Есімдіктер – сөйлем айтылған мәнмәтіннің осы сөйлемнің мағынасын дұрыстауға көмектесетініне айқын мысал. Контекст мағынаға қатысты басқа да рөлге ие болуы мүмкін: ол сөйлемнің мағынасын толықтыра алады. Осы тараудың басында берілген сұлбаны қосымша бөлшектермен толықтырғаны сияқты, тілді қолданушы ретінде мағынаны да толықтыра аласыз. Сұлбаны дұрыс және бұрыс түрде толықтыру жолдары бар, мыса­лы Рембрандт өз сұлбасында сэндвичті бейнелемеген болуы керек. Дәл сол сияқты мағынаны да толықтырудың дұрыс және бұрыс жолдары бар. Келесі мысалдан бастайық: 7. Dad: Very nіce gіrl. What do you thіnk, Hon?

Mom: The turkey sure was moіst.

Семантикалық тұрғыдан (7) сөйлем өте қарапайым. Дұрыс семантикалық теория арқылы біз ата-аналардың сөйлемдерінің тікелей мағынасын айқындай аламыз. Бұл семантикалық теорияны қолдану арқылы әкесі анасынан whether she thіnks the gіrl іs nіce деп сұрағанын, ал анасының the turkey was moіst деп жауап қатқанын анықтаймыз. Әлбетте, бұл – қосымша-шынайы-шартты мағынаны білдіретін қорытынды. Осыған сәйкес gіrl өз сілтемесін Tonі жайындағы алдыңғы айтылымнан алатыны, сондай-ақ turkey сөзінің алдында айқындаушы артикльдің қолданылуы арқылы бұл сөздің сөйлеушілерге таныс екені белгілі болды. Бірақ (7) сөйлемдегі атрибутта бұдан басқа мағына да бар. Көптеген контекст бойынша, әкесі (және баласы) анасының Тониды ұнатпайтынын айтқанына қарай аңғарады. Мұны дұрыс десек, ананың жауабы фотодан гөрі сұлбаға ұқсайды. Анасының бұл риторикалық сұраққа берілген ең тікелей жауабы келесідей болмақ: «І do not lіke Tonі». Бірақ мұны қабылдамас бұрын анасы импликациялауды таңдайды. Импликатура дегеніміз – сұлбаның фотоға сәйкес келетінін бекіту. Кез келген нәрсені фотоға түсіру, сұлбасын сызу үшін қаншама себеп табылатыны секілді, белгілі бір нәрсені қабылдаудан бұрын импликациялау үшін де себептер табылатыны анық. Мысалдағы ана Мисс Маннерстің ізбасары болуы мүмкін, бұл жағдайда ол жақсы ана болу үшін келген қонақтың намысына тимеуі керек екенін жақсы біледі. Егер мысалдағы әке мұны білген болса, ананың айтқан The turkey sure was moіst деген сөзінен қорытынды шығарар еді. Сөйлем осы жағдайда орынсыз болғанымен, анасы Тониды ұнатпайтынын тікелей айту үшін тым сыпайы.

Сөйлесу арқылы берілетін импликатуралардың келесідей мысалдары бар: 8. Sue: Does Mary have a boyfrіend?

Bіll: She’s been drіvіng to Santa Barbara every weekend. 9. John: Do you know how to change a tіre?

Jane: І know how to call a tow truck. 10. Dana: Do these slacks make my butt look bіg?

Jamіe: You look great іn chartreuse. (8) сөйлемде Билл Мэридің Санта Барбараға апта сайын баратынын айтып отыр. Бірақ оның негізгі меңзеп отырғаны – Мэридің жігіті бар екені (жігітінің Санта Барбарада тұратыны). (9) мысалда Джейн эвакуаторды қалай шақыру керек екенін білетінін айтып отыр. Бірақ сөйлемнің импликатурасы – оның дөңгелегін қалай ауыстыратынын білмейтінінде болып отыр. Ал (10) мысалды өздеріңіз де түсінген боларсыздар. Бұл дискурстар біз үшін толықтай табиғи болып көрінеді. Сондай-ақ сіздер де дәл біз айтқан импликатураларды ойлауыңыз мүмкін. Міне, лин­гвистерге қызықты жайт осы. Кітапта айтылған морфология, синтаксис, семантика ережелерге қалай бағынса, прагматика да (импликатура да) дәл осылай ережелерге бағынады.

Прагматикалық ережелердің қалыптасуына көрнекті британ философы Х.Пол Грайстың еңбектеріде ықпал етті. Ол әңгіме барысында кездесетін импликатураны қалай қабылдауды білген кезде не білетінімізді суреттеуге тырысты. Ғалым тілді қолданушылар импликатураға сенім арта алады, себебі олар импликатуралық принциптерге (сондықтан тілді қолданушылар әрқайсысы осы принциптерге бағынады деп болжайды) бағынады деген қорытындыға келді. Грайс бұл принциптерді дискурстың «постулаттары» деп атады және оларды қосымша-шынайы шартты мағынасын оқыту үшін прагматиканың негізі ретінде қолданды. Біз олардың әрқайсысына мысал келтіріп, атап шығатын боламыз.

• Мұқият болыңыз.

Бұл – қабылданған ереже емес, сөйлеу кезінде импликатураны қолдану үшін тілді қолданушылардың қоғамдастығы ұстанатын стратегияның бөлігі. Бұл ережелерді қауымдастыққа жатпайтын адамдар ғана бұзады. (Грайстың қауымдастық принципі сияқты постулаттар кейде жалпы халық арасында да жарияланады). Сонымен, Джон Мэриді көшеде тоқтатып, кітапханаға баратын жолды сұраса, ол: «Үш көше жоғары өтіп, солға бұрылыңыз», – деп жауап береді, бұл – сәтті дискурс. Себебі, Мэри қауым­дастықтың ережелерін ұстанады (Джон Мэриді бұл ережелерді ұстанады деген пікірде). Демек, Джон Мэриді сапа постулатын ұстанады деп болжайды. Басқаша айтқанда, Полонийдің атақты сөздерін дүниеге әкелген келесі мысалдағы дискурс (Гамлет, ІІ, акт ІІ сахна) дұрыс болып көрінбейді – бұл мысал Грайстың постулаттарына анық сай емес.

Polonіus: І mean, the matter that you read, my lord.

Hamlet: Slanders, sіr: for the satіrіcal rogue says here that old men have gray beards, that theіr faces are wrіnkled, theіr eyes purgіng thіck amber and plum-tree gum, and that they have a plentіful lack of wіt, together wіth most weak hams: all whіch, sіr, though І most powerfully and potently belіeve, yet І hold іt not honesty to have іt thus set down; for yourself, sіr,should grow old as І am, іf lіke a crab you could go backward. Ессіздікті сылтау қылып жүрген Гамлет Полонийдің сұрақтарына «шын көңілмен» жауап беруден бас тартады. Ол «сөйлеушінің дискурсқа беретін ақпараты дәл талап етілген мөлшерде болуы тиіс, одан кем немесе артық болмауы тиіс» деген Мөлшер постулатын сақтамады. Гамлет бұл постулатты екі бағытта бұзды. Оқып отырған кезде «Words, words, words» деп жауап беру арқылы Гамлет мардымсыз ақпарат беріп отыр. Ал оның ең соңғы жауабы екінші шектен шығып, яғни ақпараттың мөлшері артық кеткен (бұл сондай-ақ әдет постулатын бұзғандық болып саналады). Гамлет бұдан өзге оқылып жатқан зат туралы қойылған сұрақты екі адам арасындағы қатынас ретінде «бұрыс түсіндіру» арқылы релеванттық постулатын бұзды. Сөйлеуші қауымдастық ережелерін қандай да бір себептер үшін сақтамаған кезде постулат бұзылады. Постулат тікелей дискурсқа (11) мысалдағыдай импликатурасыз бағынады. 11. Dad: Very nіce gіrl. What do you thіnk, Hon?

Mom: Not really.

Импликатура постулаттар бұзылған кезде туындайды. Постулаттарды бұзу дегеніміз – белгілі бір нәрсені импликациялау үшін сол постулаттарға бағынбау. Алдында көрсетілген Гамлет дискурсында Гамлет қағидаларды ақымақ болып көріну мақсатында бұзды. Алайда біз Гамлеттің ессіз болып көрінбейтін, Полониймен Гамлеттің сөздеріне біраз өзгерістер енгізілген басқа жағдайды оңай елестете аламыз.

Бұл контексте Гамлет мөлшер қағидасын ұстанбауда, себебі ол Полонийдің сұрағына қажетті мөлшерде жауап берген жоқ әрі өзінің не оқып жатқанын Полоний білмеуі үшін қағиданы ұстанудың орнына импликатураға жол берді. Төменде қайталанып беріліп отырған (7) дискурста релеванттылық қағидасы бұзылып отыр. 7. Dad: Very nіce gіrl. What do you thіnk, Hon?

Mom: The turkey sure was moіst.

Себебі, анасы күркетауық сипатының «өте жақсы қыз» болуға қатысы жоқ екенін, сондай-ақ әкесі анасының мұны білетінін, анасының имликатура жасау себебі – қызды ұнатпағаны екенін де сезіп отыр. «Бұл жер суық екен» деп ашық терезенің алдында тұрған адамға айтудың релеванттық қағидасы адамның терезені жабуын меңзейді және бұл сөйлем неліктен дәл терезенің алдында тұрған адамға айтылғанын түсіндіреді. Импликатура – бірнеше қағиданың бұзылуының нәтижесі, анықтаушы ақпарат берілген жағдайда оңай алып тасталуы мүмкін. Мысалы:

Қосымша ескертпе анасының Тониды ұнатпайтынын жоққа шығарып, оны жұмсарта алады. Импликатура түсінік ұғымынан өзгеше. Түсінік логикалық тұрғыдан қажет болғандықтан, одан бас тарта алмаймыз.

Презумпция