The Muqaddimah, an introduction to history

Алла Тағаланың мейіріміне мұқтаж бейшара құл — Әбдірахман ибн Мұхаммед ибн Халдұн (Алла оның істерін оңғарып, күнәларын кешірсін) былай дейді:

Барлық мақтау мен мадақ — патшалықтың иесі, есімдері қасиетті, құдіреті шексіз Аллаға тән. Ол барлық тіршілікті жоқтан бар етті, замандар мен дәуірлерді ауыстырып, пенделердің ажалы мен тағдырын белгіледі.

ТАРИХ ҒЫЛЫМЫНЫҢ МӘНІ МЕН МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ

Тарих (өткен заман оқиғаларын баяндайтын ғылым) — халықтар арасында кең таралған, соңынан көптеген адамдар мен мемлекеттер ерген ардақты өнер. Оның сыртқы көрінісі жай ғана өткен күндер мен патшалықтардың жылнамасы болып көрінгенімен, ішкі мәні бойынша ол — парасаттылық пен ақиқатты іздеуге негізделген терең ілім.

Тарих — болмыс құбылыстарының (ерекше көріністерінің) себеп-салдарын, заттардың негізі мен барысын түсіндіретін зияткерлік сала. Сондықтан ол — даналықтың ажырамас бөлігі және ғалымдардың назарына лайықты ұлы ғылым.

ТАРИХШЫЛАРДЫҢ ҚАТЕЛІКТЕРІ МЕН СЫНИ КӨЗҚАРАС

Көптеген тарихшылар мен баяндаушылар өткен оқиғаларды жай ғана жеткізумен шектелді. Олар шындық пен жалғанды ажыратпай, тарихтың негізгі заңдылықтарын ескермеді. Олардың жазбаларына қисынсыз әңгімелер мен қате деректер араласып кетті.

Нағыз тарихшы оқиғаларды баяндап қана қоймай, олардың қоғамдық даму заңдылықтарына, яғни Үмран (мәдениет пен қоғамның даму күйі) қағидаларына сәйкестігін тексеруі қажет. Егер баяндалған хабар табиғат пен қоғамның құрылымына қайшы келсе, ол — жалған.

ЕҢБЕКТІҢ ҚҰРЫЛЫМЫ МЕН МАЗМҰНЫ

Мен бұл еңбегімді жазу барысында жаңаша есептік жол (алгоритм) мен әдістеме қолдандым. Бұл кітапта мен мемлекеттердің құрылуы, халықтардың өрлеуі мен құлдырауының себептерін аштым.

Кіріспе (Муқаддима): Тарих ғылымының артықшылықтары, оның әдістері және тарихшылар жіберетін қателіктер туралы.
Бірінші кітап: Адамзат мәдениеті мен қоғамдық өмірдің (Үмран) жалпы сипаты. Бұл бөлімде көшпелі және отырықшы өмір, билік, кәсіп, ғылым мен өнердің даму заңдылықтары баяндалады.
Екінші кітап: Арабтардың тарихы мен олардың әулеттері, сондай-ақ оларға көршілес болған набатейлер, парсылар, исраилдіктер, копттар, гректер, түріктер мен франктердің хабарлары.
Үшінші кітап: Берберлер мен олардың тармақтары, Мағриб (Солтүстік Африка) елдеріндегі патшалықтар мен мемлекеттердің тарихы.

СҰЛТАНҒА АРНАУ

Бұл зерттеуімді мен өз заманымның ұлы билеушісі, мүміндердің әмірі, Алланың жердегі көлеңкесі — Әбу Фарис Әбдірахман ибн Әбділғазиз сұлтанның (Алла оның билігін баянды етсін) құрметіне арнадым. Ол — ілім мен ғылымның қамқоршысы, әділдіктің туын тігуші Марин әулетінің мақтанышы.

ҚОРЫТЫНДЫ ОЙ

Мен бұл кітапты жазуда бар ынтамды салып, тарихтың көмескі тұстарын жарыққа шығаруға тырыстым. Бұл — бұрын-соңды болмаған бастапқы үлгі (прототип). Егер қателіктер кетсе, білгір оқырмандардан түзеуді, ал жетістіктерім болса, Алладан береке тілеймін.

"Тарих — бұл жай ғана өткеннің жаңғырығы емес, ол — болашақтың сабағы."

Алла Тағаладан осы ісімді қабыл алып, оны кейінгі ұрпақтар үшін пайдалы қор (ресурс) етуін сұраймын. Ақиқатында, табыс тек Алланың қолында.

Тарихи хабарларды жеткізудегі парасаттылық пен дәлдіктің маңызы зор. Көптеген тарихшылар оқиғалардың мәнмәтінін (контекстін) ескермей, қисынсыз әңгімелерді ақиқат ретінде қабылдаған.

Табабиға патшаларының жорықтары туралы аңыздар

Тарихшылардың арасында Йемендегі Табабиға (ежелгі Йемен патшаларының лауазымы) патшаларының Мағриб (Солтүстік Африка) пен Ифрикияға жасаған жорықтары туралы көптеген негізсіз хабарлар кездеседі. Мәселен, Африкш ибн Қайс ибн Сайфи туралы ол Ифрикияны бағындырып, оған өз есімін берді деген деректер бар.

Бұл хабарлар шындықтан өте алыс. Олардың географиялық орналасуы мен жолдардың қиындығы мұндай ауқымды жорықтарды мүмкін етпейді. Йеменнен Мағрибке жету үшін Сүэиш (Суэц) арқылы өтетін ұзақ жолды еңсеру қажет. Мұндай үлкен әскерді азық-түлікпен қамтамасыз ету және тасымал жүйесін (логистикасын) реттеу ол заманда мүмкін болмаған.

«Ирам затул-имад» және оның ақиқаты

Құранда айтылған «Ирам затул-имад» (бағаналы Ирам) қаласы туралы тарихшылар мен тәпсіршілер (Құран түсіндірушілері) таңғажайып хикаялар жазған. Олардың айтуынша, бұл қала алтын мен жақұттан тұрғызылған, бірақ ол адам көзінен тасаланған.

Шындығында, «имад» сөзі қаланың бағаналарына емес, сол халықтың күш-қуатына немесе олар тіккен зәулім шатырлардың тіреулеріне қатысты айтылған. Бұл жердегі құрылым (архитектура) туралы сөз қозғалғанда, оны жеке бір қала ретінде емес, Ад (ежелгі араб тайпасы) тайпасының атауы немесе олардың тұрағы ретінде түсінген абзал.

Бармакидтердің құлауы мен Аббасаның хикаясы

Харун әр-Рашидтің өз қарындасы Аббасаны Жағфар ибн Яхья әл-Бармакимен жасырын некелестіруі туралы оқиға көптеген тарихи туындыларда кездеседі. Бұл хикая Бармакидтердің (Аббасидтер дәуіріндегі ықпалды әулет) құлдырауына себеп болған басты мәселе (проблема) ретінде көрсетіледі.

Алайда, Харун әр-Рашидтің тақуалығы мен тектілігі мұндай жағдайға жол бермес еді. Бармакидтердің биліктен шеттетілуіне олардың мемлекет ішіндегі беделінің тым артып кетуі, қаржылық мүліктерді (активтерді) бақылауы және саяси ықпалының халифаға қауіп төндіруі себеп болды. Бұл — мемлекеттік басқарудағы билік үшін күрестің табиғи барысы (процесі).

Фатимидтер (Убайдилер) әулетінің тегі туралы

Кейбір тарихшылар Мысыр мен Мағрибте билік құрған Фатимидтердің тегін Әли ибн Әбу Талибтен (пайғамбарымыздың күйеу баласы) емес, басқадан тарады деп күмән келтіреді. Олар тіпті Бағдатта арнайы жария ұстаным (манифест) қабылдап, оларды теріске шығарған.

Бірақ тарихи шындық пен сол кезеңдегі халықтың оларға деген қолдауы бұл күмәндердің саяси астары бар екенін көрсетеді. Олардың билікке келу жолындағы ұзақ уақыт бойы жалғасқан күресі мен орнатқан мемлекеттік жүйесі олардың тектілігінің басты көрсеткіші (индикаторы) болып табылады. Тарихты зерттеуде тек естіген дерекке сүйенбей, сыни ойлау мен ішкі сезімге (интуицияға) жүгіну қажет.

Бұл бөлімде Мағрибтегі Идрисидтер әулетінің тегіне қатысты таластар, олардың билікке келу барысы (процесс — істің даму кезеңдері) және тарихты зерттеудегі сыни көзқарастың маңыздылығы қарастырылады.

Идрисидтер әулеті және Аббасидтердің айласы

Имам Идрис ибн Идрис ибн Абдуллахтың тегіне қатысты күмән келтірушілердің ұранды сөздері (риторика) шындыққа жанаспайды. Бұл мәселе хижраның 209-жылында, Мамунның тұсында белең алды. Бағдаттағы Аббасидтер билігі өздерінің мүддесі (мүдде — пайда, көздеген мақсат) үшін Мағрибтегі Идрисидтердің беделін түсіруге тырысты. Олар бұл әулеттің Шығыс пен Батыстың арасын бөліп тастауынан қорықты.

Рашид халифаның тұсында Шаммах есімді қызметші Идрис ибн Абдуллахты у беріп өлтірген болатын. Алайда, оның өлімінен кейін Мағрибтегі берберлер оның ұлы Идрис II-ге адалдық танытып, оның билігін мойындады. Бұл оқиға Мағриб халқының арасындағы асабият (топтық ұйымшылдық немесе туыстық қорғаныс сезімі) күшін көрсетті.

Тарихшы тек естігенін жаза бермей, оқиғаның астарындағы себеп-салдарды және қоғамның құрылымын (архитектура) түсінуі қажет. Егер хабарларды тек сенімділік тұрғысынан емес, өмірдің табиғи заңдылықтарымен салыстырмаса, жалған елес (иллюзия) құрбаны болу оңай.

Қоғамдық қалыптар мен лауазымдардың өзгеруі

Мысалы, қазы (сот билігін жүргізуші) лауазымын алайық. Ежелгі заманда бұл орынды тек асабияты бар, яғни артында күшті руы немесе әскери тірегі бар адамдар иеленетін. Олар тек үкім шығарып қана қоймай, оны күшпен орындатуға да қауқарлы еді. Ал кейінірек, мемлекеттік жүйе тұрақталған соң, бұл лауазым тек діни білім мен кеңсе жұмысына негізделген қызметке айналды.

Көптеген тарихшылар өткен заманның оқиғаларын өз заманының қалыптарымен (стандарт) өлшеп қателеседі. Олар бұрынғы қазылардың да қазіргідей тек хат жазып, үкім оқитын әлсіз адамдар болғанын елестетеді. Бұл — үлкен қателік.

Тілдік ерекшеліктер және дыбыстарды таңбалау

Мағриб халықтары мен кейбір бербер тайпаларының тілінде араб әліпбиінде жоқ дыбыстар кездеседі. Мысалы, «Қаф» пен «Кяф» арасындағы немесе «Джим» мен «Кяф» арасындағы дыбыстар.

Мен бұл еңбекте араб әріптерімен таңбаланбайтын дыбыстарды көрсету үшін арнайы белгілер қолдандым.
«Қаф» әрпінің үстіне немесе астына нүкте қою арқылы оның өзгеше айтылуын белгіледім.
Бұл оқырманға жергілікті халықтардың атаулары мен мәнмәтінін (контекст) дұрыс түсінуге көмектеседі.

Тарихтың шынайы мәні — адамдардың бірлесіп өмір сүруі, яғни өркениет (өркениет — адамзаттың әлеуметтік дамуы мен қоныстануы) туралы ақпарат беру.

Жабайылық пен бейбіт өмірдің айырмашылығы.
Топтық ұйымшылдық (асабият) және оның билікке әсері.
Күн көріс тәсілдері, қолөнер және ғылымдардың пайда болуы.

Тарихи хабарлардағы өтіріктің себептері:

Белгілі бір көзқарасқа немесе топқа бүйрегі бұру.
Ақпарат жеткізушіге шектен тыс сену.
Оқиғаның мақсатын түсінбеу.
Билік иелеріне жағыну үшін шындықты асыра сілтеп айту.
Ең бастысы: Қоғамдағы құбылыстардың (феномен) табиғатын білмеу.

«Тарих — бұл жай ғана жылнама емес, бұл өмірдің бірізділігін (консистенттілік) зерттейтін терең ғылым.» — Ибн Халдун.

Бұл бөлімде адамзат қоғамының мәні, оның өзіндік ерекшеліктері және осы саланы зерттейтін жаңа ғылымның негіздері қарастырылады. Адамзат өркениеті (Адамдардың бір жерге шоғырланып, қоғам құрып өмір сүруі) — бұл ғылымның басты нысаны.

Жаңа ғылымның маңыздылығы мен мақсаты

Бұл ғылым — өз алдына дербес сала. Оның нысаны — адамзат өркениеті мен қоғамдық жиынтық. Ол қоғамның даму барысында орын алатын мәселелер мен құбылыстарды зерттейді. Бұл саланың пайдасы өте зор, өйткені ол тарихты түсінуге және ақиқатты жалғаннан ажыратуға көмектеседі.

Шешендік өнер немесе азаматтық саясат сияқты ғылымдар қоғамды қарастырғанымен, олардың мақсаты басқа. Шешендік өнер адамдарды иландыруға бағытталса, азаматтық саясат (Қала мен қоғамды парасаттылық негізінде басқару) адамдардың ізгілікке жету жолдарын қарастырады. Ал біздің қарастырып отырған ғылымымыз — өркениеттің табиғи қасиеттері мен оның құрылымы туралы.

Бірінші алғышарт: Қоғамдасудың қажеттілігі

Адам — табиғатынан азаматтық тіршілік иесі. Бұл дегеніміз, адам жеке дара өмір сүре алмайды, оған өз тектілерімен бірлесу, яғни кіріктіру қажет. Бұл қажеттілік екі негізгі себептен туындайды:

**Азық-түлік табу:** Бір адамның күші өзіне қажетті азықты (мысалы, бидайды) дайындауға жетпейді. Егу, ору, бастыру, тарту және пісіру сияқты барыстар көптеген құралдар мен бірлескен жұмыс түрін талап етеді.
**Қорғаныс:** Адамның табиғи күші жыртқыш аңдардың күшінен әлдеқайда аз. Құдай тағала аңдарға мүйіз, тырнақ сияқты қорғаныс мүшелерін берсе, адамға ойлау қабілеті мен қол берді. Адам осы арқылы қару-жарақ жасап, өзін қорғайды. Бірақ қару жасау үшін де көптеген адамдардың өзара көмегі қажет.

«Бірлесу болмаса, адамның өмірі толық болмайды және Құдайдың адамзатты сақтау туралы еркі орындалмайды».

Тәртіпке салушы күштің (Биліктің) қажеттілігі

Адамдар арасындағы өзара қастық пен әділетсіздік — табиғи құбылыс. Егер оларды тежейтін күш болмаса, қоғамда былық орнайды. Сондықтан адамдарға басқалардың озбырлығынан қорғайтын тыйым салушы (Тәртіпті бақылап, қадағалайтын басқарушы) қажет. Бұл күш — дарабилік (Бір адамның үстемдігі мен билігі) деп аталады.

Географиялық мәнмәтін: Жер бетіндегі тіршілік

Жер шарының беті сумен қоршалған. Тіршілікке қолайлы аймақтар негізінен солтүстік жарты шарда орналасқан. Бұл аймақтар жеті климаттық белдеуге немесе ақалтифтарға (Жердің ендігіне қарай бөлінген географиялық бөліктері) бөлінеді.

**Теңіздер:** Рум (Жерорта) теңізі, Құлзым (Қызыл) теңізі, Парсы шығанағы және Хазар (Каспий) теңізі.
**Өзендер:** Ніл өзені (Ай тауларынан бастау алады), Евфрат, Тигр және Жайхун (Әмудария).

Климаттың адамдарға әсері

Төртінші және үшінші белдеулер — тіршілікке ең қолайлы аймақтар. Мұнда ауа райы қалыпты, сондықтан ғылым, өнер және инновация осы жерлерде жақсы дамыған. Ал экваторға тым жақын немесе солтүстікке тым алыс аймақтарда ыстық немесе суықтың әсерінен өркениеттің дамуы қиындайды.

Осылайша, адамзат өркениеті — бұл жай ғана адамдардың жиынтығы емес, ол белгілі бір географиялық мәнмәтін аясында, экономикалық қажеттілік пен саяси тәртіп негізінде құрылатын күрделі жүйе. Келесі бөлімдерде біз бұл өркениеттің көшпелі және отырықшы түрлерін, сондай-ақ мемлекеттердің құрылу заңдылықтарын егжей-тегжейлі қарастыратын боламыз.

Бұл мәтінде жер шарының географиялық құрылымы, климаттық белдеулерге (ақалмдарға) бөлінуі, Ніл өзенінің бастаулары мен ірі теңіздер мен тау жоталарының орналасуы туралы егжей-тегжейлі талдау берілген.

Ақалм (Климаттық белдеу) — ежелгі географиялық тұжырымдама бойынша жерді ендік бойымен бөлетін жеті негізгі аймақ.

Экватор және мекендеу мүмкіндігі

Бірінші ақалмның төртінші және бесінші бөліктерінде Ніл өзенінің екі тармағы азаяды. Ал алтыншы және жетінші бөліктерде олардың қарқыны өзгереді.
Ғалымдар арасында экватор сызығында (Хатт әл-Истива) адамдар мекендей ала ма деген мәселе бойынша қайшылықты пікірлер бар.
Птолемей мен басқа да географияшылардың айтуынша, бұл аймақтарда ыстық өте қатты болғандықтан, тіршілік ету қиын.
Алайда, Ибн Рушд экватордағы ауа райы қалыпты (парасаттылық шегінде) және онда адамдар өмір сүре алады деген жорамал ұсынады. Оның айтуынша, экватордың оңтүстігі де солтүстігі сияқты қоныстануға қолайлы.

Ақалмдардың географиялық бөлінісі

Жердің игерілген бөлігі жеті ақалмға бөлінеді. Әр ақалм батыстан шығысқа қарай созылып жатыр.
Бірінші ақалм батыстағы Мәңгілік аралдардан (Халидат) басталып, шығысқа қарай созылады.
Бұл аймақтарда Ніл өзенінің бастаулары, Үнді теңізінің жағалаулары және Қытайдың шеткі аймақтары орналасқан.

Ніл өзенінің жылнамасы мен бағыты

Ніл өзені Оңтүстік полюс жағындағы Қамқар тауларынан бастау алып, Хабаш (Эфиопия) және Нұбия жерлері арқылы өтеді.

Өзен Нұбия жеріндегі Дунқұла қаласынан өтіп, Египетке (Мысырға) бағытталады.
Мысыр жерінде ол бірнеше тармаққа бөлінеді: Рашид (Розетта), Думьят (Дамиетта) және Шатнуф тармақтары.
Соңында бұл сулар Рум теңізіне (Жерорта теңізіне) құяды.

Мағриб және Солтүстік Африка аймағы

Мағриб жеріндегі ең үлкен тау жотасы — Даран (Атлас) таулары. Ол батыстан басталып, шығысқа қарай Сөрт жазығына дейін жетеді.
Бұл аймақта Санхаджа, Масмуда және Зуауа сияқты бербер тайпалары қоныстанған.
Таудың солтүстік беткейінде Фас (Фес), Марокко және басқа да ірі сауда орталықтары мен қалалар орналасқан.

Қызыл теңіз және Хижаз өлкесі

Құлзұм теңізі (Қызыл теңіз) — Үнді мұхитынан бастау алып, солтүстікке қарай Египет пен Арабия түбегінің арасымен өтетін бұғаз.
Теңіздің шығыс жағалауында Жидда қаласы, Ямбу және Хижаз аймағы орналасқан.
Теңіздің соңында Сәуіс (Суэц) қаласы мен Тұр тауы (Синай) орналасқан.

Орталық Азия және Шығыс аймақтар

Жейхун (Әмудария) өзені Орталық Азиядағы үлкен су жолы болып табылады. Ол түркі тайпалары мен Хорезм жерлерінің арасын бөліп жатыр.
Бұл аймақта Термез, Бұхара және Самарқанд сияқты мәдениеті дамыған қалалар шоғырланған.
Шығысқа қарай созылған тоғызыншы және оныншы бөліктерде Тибет, Үндістанның Қаннуж аймағы және Қытай өндіріс саласының шеткі нүктелері орналасқан.

Бұл географиялық сипаттама ежелгі әлемнің құрылымын, халықтардың қоныстануын және табиғи ресурстардың (су көздері мен таулардың) адамзат өркениетіне тигізген әсерін көрсететін құнды тарихи дерек болып табылады.

Мен Frontend контент-архитекторы ретінде берілген тарихи-географиялық мәтінді мағыналық блоктарға бөліп, белгіленген терминология мен тегтерді қолдана отырып, қазақ тіліне дәл аударамын.

Бұл мәтінде жер шарының түрлі аймақтарының, соның ішінде Түркі елдерінің шығыс шетінен бастап, Қытай, Үндістан және Жерорта теңізіндегі аралдардың орналасуы мен шекаралары баяндалады.

Түркі елдері мен Қытайдың шекаралары

Түркі елдерінен бастап осы бөлімнің шығыс және солтүстік шетіне дейінгі аумақтар жалғасып жатыр. Оның батысында Ферғана (Орталық Азиядағы тарихи аймақ) жері орналасқан және ол бөлімнің шығыс шетіне дейін созылады. Мұнда түркілердің тоғыз-оғыз (ерте орта ғасырдағы түркі тайпалар одағы) жерлері де қамтылған.

Оныншы бөлімнің оңтүстік бөлігінде түгелдей Қытайдың қалған аумағы орналасқан. Солтүстігінде осы тоғызыншы бөлімдегі елдердің жалғасы бар. Мұнда көптеген таулар мен ұзын созылған жоталар кездеседі, олардың санын есептеу мүмкін емес.

Теңіз жолдары мен аралдар

Солтүстік жағында теңіздің бір бөлігі созылып жатыр. Оның оңтүстігінде белгілі бір қашықтықта жағалау көрінеді. Теңіздің бұл бөлігі Бахр ар-Руми (Рум теңізі немесе Жерорта теңізі) деп аталады. Ол Батыс мұхитынан басталып, Халидж (шығанақ) арқылы өтеді. Бұл жерде жағалаулар бір-біріне өте жақын, әсіресе Сеута мен Жазира ал-Хадра (Жасыл арал) арасындағы бұғаздар өте тар.

Бұл теңізде көптеген аралдар орналасқан, олардың ең үлкендері: Кипр , Крит және Родос .
Осы бесінші белдеудегі аралдардың арасында Сицилия мен Мальта да бар.
Венециялықтар (Венеция қаласының тұрғындары мен саудагерлері) теңіздің осы бөлігі арқылы батысқа қарай саяхаттайды.

Шам және Әл-Жазира аймақтары

Бесінші белдеудің ортасында Лақам таулары орналасқан, олар Шам (Сирия) өлкесіне дейін жетеді. Осы жерден теңіз жағалауы иіліп, шығысқа қарай бағытталады. Жағалау бойында Латакия , Тартус және Антакия сияқты қалалар орналасқан.

Әл-Жазира — Тигр мен Евфрат өзендерінің арасындағы құйқалы аймақ, қазіргі Месопотамияның бір бөлігі.

Фурат (Евфрат) мен Дижлә (Тигр) өзендері Армения тауларынан бастау алып, Әл-Жазира жері арқылы өтеді. Тигр өзені Бағдат қаласының тұсынан өтіп, кейін Евфратпен тоғысады.

Парсы және Түркістан бағыты

Алтыншы және жетінші бөлімдерде Табаристан (Каспий теңізінің оңтүстік жағалауындағы тарихи аймақ) мен Қазуин жерлері сипатталады. Бұл жерде Каспий теңізінің бір бөлігі орналасқан. Одан әрі шығысқа қарай Хорезм мен түркілердің қимақ тайпаларының жерлері басталады.

Сегізінші бөлімде түркілердің тағы бір үлкен өлкесі — Тағарғар жері орналасқан. Мұнда суы тұщы үлкен көлдер мен Фаджр таулары бар. Бұл аймақтар түркі тайпаларының қоныстарымен және кең жазықтарымен ерекшеленеді.

Осылайша, бұл географиялық нұсқа орта ғасырлық ғалымдардың әлем құрылымы туралы түсінігін, сауда жолдары мен ірі су нысандарының маңыздылығын көрсетеді. Мәнмәтінге сүйенсек, бұл деректер сол заманғы халықаралық байланыстардың қарқынын айғақтайды.

Мен Ибн Хальдунның «Мұқаддима» еңбегінен алынған географиялық және антропологиялық үзіндіні техникалық талаптар мен терминологиялық сөздікті негізге ала отырып, мағыналық блоктармен қазақ тіліне аударамын.

Жердің қоныстанған аймақтары мен ықылымдардың сипаттамасы

Географиялық бөлініс және теңіздердің орналасуы

Ықылым — ежелгі географияда жер шарының ендік бойынша бөлінген жеті негізгі климаттық белдеуінің әрқайсысы.

Осы бөліктен Нитис теңізінің (Қара теңіз) бұрышында қалған қиындысы басталады. Ол оңтүстіктен шығысқа қарай созылып, одан әрі солтүстікке қарай бұрылып, батыс пен шығыс арасындағы жерлерге жетеді. Оның жағалауында Британия жерлері орналасқан. Оңтүстік-шығыс бұрышында Тариат (Терек) өзені ағып өтеді, ол Британия жері мен Сафис (Славян) елдерінің арасымен өтіп, бесінші ықылымның бірінші және екінші бөліктеріне жалғасады.

Шығыс аймақтар мен Қауқия таулары

Бесінші ықылымның шығысында Қауқия таулары (Кавказ) орналасқан, ол солтүстікке қарай созылып, үлкен аралға ұласады. Оның шығыс жағында түріктердің жері мен Нитис теңізінің (Қара теңіз) шығыс бөлігі жатыр.

Алтыншы ықылымның сипаттамасы

Алтыншы ықылымның бесінші бөлігінде оңтүстік тараптан Нитис теңізі келіп түйіседі. Оның ұзындығы шамамен бір мың үш жүз мильді құрайды. Ол солтүстікке қарай иіліп, Бейлақан жері арқылы өтеді. Бұл теңіздің жағалауында Лан (Алан) және Русия (Русь) елдері орналасқан. Шығыс бөлігінде бұл теңіз түріктердің Тархан жерімен шектеседі.

Жетінші ықылым және қиыр солтүстік

Жетінші ықылымның үшінші бөлігінде, Табарстан теңізінен (Каспий теңізі) шығысқа қарай түріктердің Қыпшақ жері орналасқан. Сондай-ақ мұнда Мәскеу (Мушка) өлкесі бар. Бұл аймақ Йәжүж бен Мәжүж елімен шектесетін Қауқия тауларына (Кавказ) тіреледі.

Үшінші кіріспе: Ықылымдардың қалыптылығы және ауаның адам түсіне әсері

Парасаттылық — адамның іс-әрекеті мен ойлау жүйесіндегі ақылға қонымдылық пен өлшемділік.

Жердің ортаңғы белдеуі қалыпты болса, оңтүстігі ыстық, ал солтүстігі суық болып келеді. Төртінші ықылым — ең қалыпты аймақ. Үшінші және бесінші ықылымдар да қалыптылыққа жақын, ал бірінші, екінші, алтыншы және жетінші ықылымдар қалыптылықтан алыс жатыр.

Ықылымдардың қалыптылығы адамдардың дене бітіміне, терісінің түсіне, мінез-құлқына және діни нанымдарына тікелей әсер етеді. Ортаңғы ықылымдарда (Мағриб, Шам, Хиджаз, Ирак, Үндістан мен Қытайдың бір бөлігі) тұратын халықтар парасаттылықпен, зияткерлікпен және өнерге бейімділігімен ерекшеленеді. Олардың арасынан пайғамбарлар шыққан және олар құрылымы (архитектурасы) мен мәдениеті дамыған қалалар тұрғызады.

Тері түсінің қалыптасуы туралы ғылыми түсіндіру

Оңтүстік ықылымдарда (Судан елдері) күннің қызуы қатты болғандықтан, ауадағы жылу қанды қайнатып, нәтижесінде терінің қараюына әкеледі. Бұл — табиғи барыс (процесс). Ал солтүстік ықылымдарда (Сақалибалар мен Түріктер) суықтың әсерінен ішкі жылу денеде сақталып, терінің ақ болуына, шаштың ақшыл және көздің көк болуына себеп болады.

Егер оңтүстік тұрғыны солтүстікке көшіп, сол жерде ұзақ уақыт қоныстанса, оның ұрпақтарының түсі бірте-бірте өзгереді. Бұл түстің нәсілге (Хам немесе Сам ұрпақтары) емес, ауа райы мен мәнмәтінге (контекстке) байланысты екенін дәлелдейді.

Тағамның адам мінезіне әсері

Тағамы мол, құнарлы жерлерде тұратын халықтардың денесінде артық сұйықтықтар жиналып, бұл олардың зейінін мұқалтады және селқостыққа әкеледі. Ал шөл далада тұратын, тағамы тапшы (арпа, құрма, сүтпен қоректенетін) халықтардың денесі таза, рухы сергек және ойлау қабілеті өткір болады.

Бұл құбылысты жануарлар әлемінен де байқауға болады: шөл даладағы киіктер мен жабайы есектердің қимылы ширақ, терісі жылтыр және әлеуеті (потенциалы) жоғары болады, ал құнарлы жайылымдағы малдар семіз әрі баяу келеді.

Ықылымдардың қалыптылығы мен тағамның мөлшері адам баласының тек сыртқы келбетіне ғана емес, оның ішкі толғанысы (рефлексиясы) мен рухани дамуына да зор ықпал етеді. Тазалық пен аз тамақтану адамды білімге және парасаттылыққа жақындатады.

Аштықтың жабайы аңдардың сыртқы пішіні мен дене бітімінің сұлулығына әсері айқын көрінеді. Шөл далада өсетін аңдардың мүшелері үй жануарларына қарағанда ширақ, терілері таза, ал мүшелері пропорционалды болып келеді. Бұл құбылыс аштықтың тәнге беретін тазалығы мен нәзіктігінің әсері (нәтижесі).

Қала мен дала тұрғындарының айырмашылығы

Ылғалды аймақтар мен қалаларда тұратын, тағамды шамадан тыс көп тұтынатын адамдардың тәнінде артық мүлік (бұл жерде: денедегі артық қалдықтар) мен зиянды сұйықтықтар жиналады. Бұл олардың терісінің түсіне, дене бітімінің ауырлауына және зияткерлік қабілеттерінің төмендеуіне әкеп соғады.

Тағамның көптігі тән мен ақылды тұмандандырады.
Шөл даладағы аштыққа үйренген көшпенділердің денелері шымыр, ақыл-ойлары алғыр келеді.
Аз тамақтану діни құлшылыққа және толғанысқа (өзіне есеп беру барысы) оң ықпал етеді.

Рухани жаттығу және аштықтың мәні

Аштық тек тәнге ғана емес, сонымен қатар адамның рухани деңгейіне де әсер етеді. Дін жолындағы сопылар мен тақуалар аштық пен рухани жаттығулар арқылы өз нәпсілерін тәрбиелейді. Бұл барыс (белгілі бір әрекеттің орындалу реті) олардың жүрегін тазартып, беймәлім әлемдердің сырын ұғуға көмектеседі.

Мәселен, аштыққа үйренген адамдардың ағзасы уақыт өте келе аз тамаққа бейімделу (ортаға қалыптасу) қабілетін арттырады. Тіпті, кейбір адамдардың қырық күн бойы ештеңе жемей, тек рухани күшпен өмір сүргені туралы деректер кездеседі. Бұл – адам әлеуетінің жоғары екендігінің көрсеткіші.

Пайғамбарлық және Уахидың табиғаты

Уахи (Алла тарапынан пайғамбарларға жіберілетін аян) – бұл адам рухының періштелер әлемімен тікелей байланысқа түсуі. Бұл кезде пайғамбар адамдық қалыптан шығып, рухани биіктікке көтеріледі.

Пайғамбарлықтың белгілері мен кереметтер

**Кемел мінез:** Пайғамбарлар тумысынан пәк, ізгілікке құштар және күнәдан аулақ болады.
**Әдеттен тыс істер (Мұғжизалар):** Олардың шыншылдығын дәлелдейтін, қарапайым адамдардың қолынан келмейтін құбылыстар (ерекше оқиғалар).
**Адамдарды ізгілікке шақыру:** Олардың басты мұраты (алға қойған мақсаты) – халықты тура жолға бастау және құлшылыққа үйрету.

Жаратылыс иерархиясы және байланыстар

Әлемдегі барлық жаратылыстар бір-бірімен тығыз кіріктіру (бірігу) арқылы байланысқан. Элементтерден өсімдіктерге, өсімдіктерден жануарларға, ал жануарлардан адамға дейін үздіксіз даму жолы бар.

Маймылдар мен адамдар арасындағы байланыс жануарлық деңгейден ақыл-ой деңгейіне өтудің соңғы сатысы іспетті.
Адам жаны материалдық әлемнен ажырап, зияткерлік әлемге ұмтылуға қабілетті.

Уахи кезіндегі күй мен періштелермен байланыс

Пайғамбарларға Уахи түскен сәтте олардың денесі ауырлап, тер басып, қатты қысымға түседі. Бұл – материалдық тәннің рухани қуатпен соқтығысуының көрсеткіші. Уахи екі түрлі болады:

Періштенің дыбысын есту (қоңыраудың үніндей ауыр естіледі).
Періштенің адам бейнесінде келіп, тікелей сөйлесуі (бұл жеңілірек түрі).

Осылайша, адамның физикалық күйі мен тамақтану әдеті оның рухани қабылдауына тікелей әсер етеді. Пайғамбарлар болса, бұл деңгейлердің ең биігіне көтерілген, Алла мен адамдар арасындағы алтын көпір іспетті дербес (ешкімге тәуелсіз, ерекше) тұлғалар. Олардың шыншылдығы мінездерінен де, көрсеткен мұғжизаларынан да айқын көрінеді.

Қасиетті мәтіндердің түсуі және бейімділік

Меккеде түскен сүрелер мен Мәдинада түскен сүрелердің арасындағы айырмашылықтар олардың түсу уақытына және баяндау сипатына байланысты. Қысқа сүрелердің көпшілігі қалған бөліктері түсіп жатқан кезде келген. Бұл оңайырақ әрі аз күшті талап етеді, ал бұл хадистерде айтылған «қысымның» (غط) мағынасын көрсетеді.

Пайғамбарлық және Сәуегейлік (Кәһәнат)

Тура жолға бастаушы. Бұл – пайғамбарлық ісінің қысқаша мазмұны. Ал сәуегейлікке келсек, ол адам жанының ерекше қасиеттеріне жатады.

Сәуегейлік (Кәһәнат) — ғайыптан хабар беруге талпынатын, танымдық (когнитивті) қабілеттерге негізделген қасиет.

Адам, адам болғандықтан, адами табиғаттан руханилыққа өту бейімділігіне ие. Бұл ешқандай жүре келе табылған қабілетсіз немесе сыртқы қабылдау құралдарының, дыбыстардың, іс-әрекеттердің көмегінсіз жүзеге асады. Бұл – көзді ашып-жұмғандай сәтте адами табиғаттан туабітті періштелік қалыпқа өту. Егер олай болса, адамзат бойындағы бұл бейімділік екіге бөлінеді: толық және кемшінді.

Бірінші санат: Өзінің қарама-қарсы сипатынан толығымен арылады және періштелік қабылдауға ешқандай қосымша көмексіз қол жеткізеді. Бұл – пайғамбарлардың деңгейі.
Екінші санат: Сәуегейлер. Сәуегей бұл танымға толық емес, кемшінді түрде бейім болғандықтан, оның қабылдауы шектеулі болады. Ол бұл қабылдауды қолдау үшін сыртқы сөздерге, ұғымдар мен елестетулерге мұқтаж.

Сәуегейдің қабылдауы толық болмағандықтан, оған шындық пен өтірік қатар келеді. Ол ішкі сезімге (интуиция) сүйенуге тырысады, бірақ танымы шектеулі болғандықтан, әрдайым дұрыс нәтиже бере бермейді. Кейбір адамдар пайғамбарлық келгеннен кейін сәуегейлік жойылды деп санайды. Алайда, шын мәнінде, сәуегейлік үзілген жоқ, тек олардың шайтандардан жәрдем алуы тоқтатылды, себебі шайтандарға аспаннан хабар тыңдауға тыйым салынған.

Түс көру және Жанның табиғаты

Парасатты жан (النفس الناطقة) өз табиғатында рухани болып табылады. Оны бұл руханилықтан тек сыртқы сезім мүшелерімен шұғылдануы ғана перделеп тұрады.

Адам ұйықтаған кезде, сыртқы сезім мүшелері тынышталып, жан өз тұстасына қайта оралады. Осылайша ол өзінің рухани әлемінде мүмкін болған нәрселерді қабылдайды. Ұйқыдағы бұл барыс (процесс) адамның шынайы болмысқа (экзистенциалды) жақындауына мүмкіндік береді.

Жан (Нәпс) — бұл мәтін аясында адамның рухани және зияткерлік (интеллектуалды) ішкі мәні.

Сыртқы сезім мүшелерінің бұғауынан босаған жан, ішкі қабылдау арқылы шындықты көре бастайды. Бірақ бұл қабылдау әртүрлі кезеңдерден (фаза) тұрады. Олардың кейбірі айқын әрі нақты болса, енді бірі қиялмен араласып, жалған елеске (иллюзия) ұласады.

Көріпкелдік, Жын-шайтандармен байланыс және Сопылық таным

Адамдардың кейбірі ғайыпты білу үшін құстардың ұшуына немесе жануарлардың қозғалысына қарап сәуегейлік етеді (зажр). Бұл олардың ішкі сезімдеріне қозғау салып, қиялын оятады. Алайда, мұндай адамдардың жаны әлсіз болғандықтан, олар көбіне шайтани күштердің айламен ықпал етуіне (манипуляция) ұшырайды.

Жын-шайтандармен байланыс орнатқандардың танымы ешқашан толық шындыққа жетпейді. Олардың қабылдаулары көбінесе бұрмаланған елестерге құрылған.

Ал енді сопылардың (тариқат иелерінің) танымына келсек, олар бұл дүниелік қызығушылықтардан өз еркімен бас тартып, толғаныс (рефлексия) пен рухани жаттығулар арқылы биікке көтерілуге ұмтылады. Олардың мақсаты – Жаратушыны тану. Олар бұл жолда түрлі кедергілерден өтіп, табиғи қабылдаудан жоғары тұрған шындықтарды сезінеді. Бірақ олардың танымы пайғамбарлық таныммен теңесе алмайды, өйткені пайғамбарлық абсолюттік шындыққа негізделген.

Болжаушылар мен Құмға қарап сәуегейлік етушілер

Сондай-ақ, халық арасында құмға сызықтар сызу арқылы (Хатт ар-рәмл) ғайыптан хабар бергісі келетіндер бар. Олар мұны есептік жол (алгоритм) ретінде қолдана отырып, белгілі бір сызықтар мен нүктелерден мағына шығаруға тырысады. Олар бұл әдісті жүйелеп, оның белгілі бір қалыптарын (стандарт) бекітіп алған. Бірақ бұл тек қиялға негізделген қатынастық (реляциялық) байланыстар ғана. Олар табиғи элементтердің әсерін зерттеп, соған сүйене отырып адам тағдырын болжауға тырысады.

Қорыта айтқанда, адам баласының ғайыпты тануға деген ұмтылысы әртүрлі жолдармен көрініс табады. Пайғамбарлық – Жаратушының тікелей сыйы әрі ақиқат болса, қалған сәуегейлік пен көріпкелдік түрлері адам жанының шектеулі қабілеттерінен, қиялынан және ішкі сезімдерінен туындайтын, көбіне жалғандықпен астасқан құбылыс (феномен) болып табылады. Олардың барлығы белгілі бір дәрежеде адами шектеулерге бағынады.

Бұл бөлімде Рәмл (құмдағы сызықтар арқылы болжау тәжірибесі) өнерінің тарихи негіздері мен оның заңдылығына қатысты көзқарастар, сондай-ақ Заирджа (әріптер мен сандардың кестесіне негізделген болжау құралы) феноменінің қыр-сыры баяндалады.

Рәмл өнерінің заңдылығы мен оның Идрис пайғамбарға (ғ.с.) қатысы

Кейбір адамдар бұл өнердің заңдылығын дәлелдеу үшін Пайғамбарымыздың (с.а.у.) хадисіне сүйенеді: «Бір пайғамбар сызық сызатын еді, кімнің сызығы соған сәйкес келсе, сол дұрыс». Бұл жерде Идрис пайғамбар (ғ.с.) меңзеледі деп айтылады. Алайда, бұл өнердің шариғаттағы орны туралы пікірлер әртүрлі.

Рәмл — құм бетіне белгілі бір ретпен нүктелер мен сызықтар түсіру арқылы жасырын нәрселерді білуге тырысатын есептік жол.

Рәмлшілердің жұмыс істеу барысы:

Олар қағазға немесе құмға нүктелер мен сызықтарды белгілі бір қатарлар бойынша орналастырады.
Бұл сызықтардың саны мен ретіне қарай түрлі бейнелерді (фигураларды) тудырады.
Шыққан нәтижелерді жұлдыздар мен планеталардың орналасуымен (төртінші деңгейдегі байланыс) шендестіреді.
Осының негізінде болашақ оқиғалар мен жасырын мәліметтер туралы қорытынды шығарады.

Бұл өнердің негізгі мақсаты — зияткерлік қабілеттер мен интуицияны қолдана отырып, рухани әлемнен хабар алу. Бірақ бұл тәжірибе көбіне болжамдарға негізделгендіктен, оның дәлдігіне толық кепілдік жоқ.

Заирджа — құпияны ашудың техникалық құрылымы

Заирджа — әріптерді сандарға айналдыру және оларды астрономиялық шеңберлер мен кестелер бойынша орналастыру арқылы сұрақтарға жауап іздейтін күрделі құрылым.

Мағриб өлкесінде Әбу әл-Аббас әс-Сабтиге телінетін «Заирджа әл-Алам» атты құрал кеңінен танымал болды. Ол үлкен шеңберлерден, аспан шырақтарының бейнелерінен және әртүрлі кестелерден тұрады.

Заирджаның барысы мен ерекшеліктері:
- Ол математикалық заңдылықтар мен әріптердің қасиеттерін ұштастырады.
- Сұрақ қоюшының сөзіндегі әріптер белгілі бір алгоритм бойынша есептеліп, жауап шығарылады.
- Бұл өнер тек арнайы білімі бар, рухани тазалыққа ұмтылған «мағриптік білгірлер» арасында ғана сақталған.

Көптеген адамдар заирджа арқылы алынған жауаптарды абсолютті шындық деп қабылдайды, бірақ бұл көбіне сұрақ пен жауаптың арасындағы лингвистикалық және математикалық сәйкестіктердің әсері ғана.

Адамзат баласының өмір сүруі үшін өзара ынтымақтастық пен бірігуі табиғи қажеттілік болып табылады. Бұл бөлімде көшпелі (бәдәуи) өмірдің ерекшеліктері мен оның қалалық (отырықшы) мәдениетпен байланысы қарастырылады.

Бірінші тарау: Бәдәуи және отырықшы өмір — адам өмірінің негізгі сатылары

Бәдәуилер — тіршілікке қажетті ең төменгі деңгейдегі қорлармен (егіншілік, мал шаруашылығы) шектелетін, табиғатқа жақын халықтар.

Егіншілер: Жер өңдеумен айналысатын, ауылдар мен таулы аймақтарда тұратын қауымдар.
Малшылар: Қой, сиыр және түйе бағумен айналысатын көшпелі тайпалар.

Екінші тарау: Түйеші бәдәуилер — шөл даланың нағыз тұрғындары

Түйе шаруашылығымен айналысатын арабтар мен кейбір бербер тайпалары басқаларға қарағанда шөл далаға көбірек бейімделген. Түйелер жайылым үшін кең алқаптарды қажет ететіндіктен, бұл халықтар өркениеттен алыс, қатал табиғат жағдайында өмір сүреді. Бұл олардың бойындағы батылдық пен дербестік қасиеттерін шыңдайды.

Үшінші тарау: Бәдәуи өмірі — қалалық мәдениеттің негізі

Бәдәуилік — өркениеттің алғашқы сатысы. Отырықшылық пен қалалық өмір бәдәуиліктен кейін пайда болады. Адамдар алдымен қажеттілікті (ас-су, баспана) өтейді, содан кейін ғана сән-салтанат пен жаңалықтарға ұмтылады.

- Қала халқының басым бөлігі — байығаннан кейін жайлылық іздеп қалаға көшіп келген бәдәуилер.
- Бәдәуилік бастапқы үлгі болса, қалалық өмір — оның дамыған, кемелденген түрі.

Төртінші тарау: Бәдәуилердің бойындағы игі қасиеттер

Бәдәуилер қала тұрғындарына қарағанда ізгілікке жақынырақ. Олар өздерінің табиғи болмысын (фитрасын) сақтап қалған. Қала өміріндегі сән-салтанат пен шектен шыққан рахатқа бөлену адамның жанын шірітіп, жаман әдеттерге итермелейді.

«Бәдәуилердің жаны әлі таза, оларға қандай да бір жақсылықты сіңіру оңайырақ, ал қала тұрғындарының жаны дүниеқоңыздық пен нәпсінің құлына айналған».

Бесінші тарау: Бәдәуилердің батылдығы мен жауынгерлігі

Асабия (рулық намыс/бірлік) — бәдәуи тайпаларының бір-бірін қорғауға, бірігуге итермелейтін негізгі түрткісі.

Қала тұрғындары өз қауіпсіздігін билеушіге немесе жалдамалы әскерге тапсырып, қорғандардың артына тығылса, бәдәуилер тек өздеріне және өз қаруына сенеді. Бұл оларды кез келген уақытта шабуылға дайын, қатал әрі қайсар етеді.

Осылайша, көшпелі өмір — адамзат өркениетінің қайнар көзі. Ондағы шынайылық пен батылдық мемлекеттердің құрылуына негіз болады, ал қалалық тәртіп пен рахат өмір өркениеттің соңғы, құлдырау кезеңіне апаратын жол.

Алтыншы тарау: Отырықшы халыққа қарағанда көшпенділердің батылдығы мен қайратының басымдығы туралы

Бұл жағдайдың мәні мынада: қала тұрғындары жайлылық пен рахатқа батып, тыныш өмірге бой алдырған. Олар өз жандары мен мүліктерін қорғауды басқарушысына (менеджер — ұйымдастыру жұмыстарын атқарушы тұлға) және өздерін қоршайтын қала қабырғалары мен күзетшілерге сеніп тапсырған.

- Отырықшылар қауіпсіздік кепілі ретінде билікке (режим — басқару тәртібі) және қамалдарға сүйенеді.
- Олар қару-жарақтарын тастап, бейбітшілік пен тыныштықта өмір сүруді әдетке айналдырған.
- Бұл жағдай олардың бойындағы айбынды жойып, жауынгерлік рухын әлсіреткен.

Көшпенділердің батылдығының сыры

Көшпенділер болса, керісінше, шөл далада, жабайы табиғаттың құшағында өмір сүреді. Олардың айналасында қорғаныш болар қабырға да, күзетші де жоқ. Сондықтан олар әрдайым сақ жүреді, қаруын жанынан тастамайды. Олар кез келген дыбысқа елеңдеп, қауіпке қарсы тұруға әзір.

Өз бетінше қорғану және қауіп-қатерге тік қарау адамның бойындағы батылдық пен қайсарлықты шыңдайды. Көшпенділер — өздерінің күзетшісі де, әскері де. Олардың бойындағы бұл қасиет табиғи бейімделу (адаптация — ортаға үйрену барысы) нәтижесінде қалыптасқан.

Тәрбие мен заңның адам рухына әсері

Қатаң заңдар мен күш көрсету арқылы жүргізілетін тәрбие адамның ерік-жігерін мұқалтады. Кімде-кім қатаң жазалау шаралары (санкция — шектеу немесе жазалау шарасы) мен үрей астында өссе, оның бойындағы батылдық жоғалып, жалтақтық пен қорқақтық пайда болады.

Дін де, заң да егер олар тек қорқыту мен мәжбүрлеуге негізделсе, халықтың қайратын кемітеді. Тек иман мен ішкі сенімге негізделген тәрбие ғана адамның батылдығын сақтап қала алады.

Жетінші тарау: Шөл дала мен қауіпті аймақтарда тек Асабиясы бар халықтар ғана өмір сүре алады

Асабия — бұл қандастық немесе ортақ мүдде негізінде туындайтын топтық ұйымшылдық пен бірлік сезімі. (Түсініктеме: Бұл ұғым әлеуметтік топтың біртұтастығы мен күшін білдіреді).

Жақын туыстық байланыс адам бойында табиғи түрде басқаға тиістірмеу, қорғау сезімін тудырады.
Бұл бірлік сезімі топтың кез келген мүшесіне төнген қауіпті бүкіл топқа төнген қауіп ретінде қабылдауға мәжбүрлейді.
Осындай ұйымшылдық қана шөл дала сияқты қатал жағдайда аман қалуға мүмкіндік береді.

"Бір атаның балалары немесе одақтас топтар бір-біріне көмекке келу арқылы ғана сыртқы жаудан қорғана алады. Бұл — адам табиғатының ажырамас бөлігі."

Сегізінші тарау: Асабияның тазалығы мен оның шөл далада сақталуы

Асабияның ең күшті және таза түрі шөл даланы мекендейтін көшпенділерде сақталады. Өйткені олардың қаны басқалармен араласпайды, олардың шежіресі таза болады. Қала тұрғындарында болса, халықтардың араласуы нәтижесінде бұл бірлік әлсірейді.

Шежірені білу — бұл жай ғана есімдерді жаттау емес, бұл — туыстық байланыстың маңыздылығын сезіну және өзара жәрдемдесудің негізі.

Оныншы тарау: Тектілік пен шежіренің араласуы және оның салдары

Уақыт өте келе кейбір топтар басқа бір күшті тайпаның құрамына кіріп, солардың шежіресін қабылдауы мүмкін. Бұл — әлеуметтік өзгеріп түрлену (трансформация) барысының бір түрі. Мұндай жағдайда адамдар өздерінің нағыз тегін ұмытып, жаңа топтың мүшесіне айналады.

Мысалы, Мағриб өлкесіндегі кейбір тайпалар өздерін Әулет (Идрисидтер) өкілдеріміз деп есептейді. Олар бұл беделді (имидж — халық алдындағы қалыптасқан бейнесі) билікке жету немесе құрметке ие болу үшін қолданады.

Он үшінші тарау: Нағыз атақ-абырой мен шонжарлық тек асабиясы барларға тән

Тектілік (Хасаб) — бұл ата-бабаның игі істері мен жетістіктерінің ұрпаққа берілуі. Бірақ бұл тектілік тек топтың бірлігі (консистенттілік — бірізділік пен тұрақтылық) сақталғанда ғана маңызға ие болады.

- Атақ-абырой тек бір әулеттің ішінде ғана емес, сол әулетті қолдайтын үлкен топтың арқасында сақталады. - Жеке дара адамның тектілігі, егер оның артында күшті тобы (асабиясы) болмаса, ешқандай билікке немесе ықпалға әкелмейді. - Отырықшы халықтарда асабия әлсірегендіктен, олардың "тектілігі" тек құрғақ сөз бен мақтанышқа айналады.

Сондықтан билік пен шонжарлық әрқашан ең күшті асабиясы бар топтың қолында болады. Егер топтың бірлігі ыдыраса, олардың орнын басқа, ұйымшылдығы жоғары жаңа күш басады. Бұл — тарихтың даму (эволюция — біртіндеп өзгеру барысы) заңдылығы.

Абырой мен үй тек тектілікке негізделеді

Үй мен абыройдың болуы — адамның өз тегінен бастау алатын қасиет. Егер адамның абыройы өзі қызмет ететін қожайындарының абыройынан туындаса, бұл оның өздігінен ие болған тектілігі емес, ауыспалы қасиет болып саналады.

Тектілік (Hasab) — ата-бабадан мұра болып қалған ізгі қасиеттер мен қоғамдағы абыройлы орын.

Тәуелді адамның немесе қызметшінің абыройы оның қожайынымен байланысты. Ол қожайынының мәртебесіне қарай құрметке ие болады. Бірақ бұл — жасанды абырой, өйткені оның негізі өз қанында емес, мәнмәтінге (контекстке) байланысты сырттан берілген.

Он бесінші тарау: Тәуелділер мен қызметшілердің тектілігі туралы

Кез келген барыста (процесте) қызметшілер өздерінің тектілігін қожайындарынан алады. Олардың абыройы — қожайындарының абыройының сәулесі іспетті. Егер билік иесінің қолдауы тоқтаса, бұл жасанды абырой да бірден жойылады. Бұл құбылыс билік басындағыларға жақын жүрген адамдардың жағдайына ұқсайды.

Он алтыншы тарау: Жабайы халықтардың өзгелерден басым түсуге қабілеттілігі

Көшпелі және жабайы халықтар отырықшы халықтарға қарағанда жеңіске және үстемдікке бейім келеді.

Олардың өмір салты қатал, бұл оларды батылдыққа баулиды.
Оларда қауымдастық рухы (Асабия — руаралық бірлік пен ынтымақтастық) өте күшті.
Отырықшы халықтар сән-салтанатқа бой алдырып, өздерінің қорғаныс қабілетін жоғалтады.

(...) Бұған мысал ретінде сахарада өмір сүретін тайпаларды келтіруге болады. Олардың өмірі табиғаттың қатал заңдарына негізделгендіктен, олар кез келген уақытта соғысқа дайын.

Он жетінші тарау: Қауымдастық рухының түпкі мақсаты — билікке қол жеткізу

Асабияның (қауымдастық рухының) соңғы шегі — билікке (Патшалыққа) жету. Бұл — табиғи заңдылық. Кез келген ру немесе тайпа бірлікке қол жеткізген соң, өзгелерден үстем болуды көздейді. Бұл үдеріс (тренд) билік толық орнағанша жалғаса береді.

Он сегізінші тарау: Билікке кедергі болатын жайттар: сән-салтанат пен нығметке бөлену

Билік иелері асыра қуанышқа (эйфорияға) салынғанда және сән-салтанатқа (тәраф) бой алдырғанда, олардың бойындағы жауынгерлік рух әлсірейді.

Сән-салтанат адамды жалқаулыққа итермелейді.
Рулық бірлік (Асабия) әлсіреп, жеке мүдде алға шығады.
Халық билікке тәуелді болып, өз бетінше қорғану қабілетінен айырылады.

Он тоғызыншы тарау: Билікке кедергі болатын жайттар: қорлық пен бағыныштылық

Мұса пайғамбардың (ғ.с.) тұсындағы Исраил ұрпақтарының оқиғасы бұған нақты дәлел. Олар Мысырда қорлық көріп, бағыныштылыққа үйреніп кеткендіктен, Шам елін жаулап алуға батылдары бармады. Олар: «Сен және Раббың барып соғысыңдар», — деп жауап берді.

Осы себепті Алла оларды қырық жыл бойы шөл далада («Тиһ» кезеңі) қаңғытып қойды. Бұл уақыт ішінде қорлықты көрген буын өліп, орнына еркін, рухы биік жаңа буын келді. Тек содан кейін ғана олар жеңіске жете алды.

Жиырмасыншы тарау: Билікке жетудің белгісі — жақсы қасиеттерге ұмтылу

Биліктің келуінің маңызды көрсеткіші (индикаторы) — халықтың немесе рудың бойындағы ізгі қасиеттердің артуы.

Жомарттық пен қонақжайлылық таныту.
Әлсіздерді қорғау және кешірімді болу.
Ғалымдар мен дін иелерін құрметтеу.
Уәдеге берік болу.

Жиырма үшінші тарау: Жеңілген халықтың жеңгендерге еліктеуі

«Жеңілген халық әрдайым жеңімпазға оның киімінде, белгілерінде, наным-сенімдерінде және барлық барысында еліктеуге құштар болады».

Бұл құбылыстың себебі — адамның санасында жеңіске жеткен адамды «кемел» деп санау танымдық (когнитивті) қателігі жатыр. Жеңілген тарап өз жеңілісінің себебін жеңімпаздың мәдениетінен немесе әдет-ғұрпынан іздеп, оны көшіруге тырысады.

Билік пен мемлекеттің құрылуы — бұл қауымдастық рухының, тектіліктің және адамгершілік қасиеттердің өзара тоғысуынан туындайтын күрделі әлеуметтік құбылыс. Осы қасиеттер жоғалғанда, билік те басқа халықтың қолына көшеді.

Осы бөлімде жеңілген халықтардың жеңімпаздарға еліктеу психологиясы, арабтардың көшпелі болмысы мен билікке қатысы, сондай-ақ мемлекеттің қалыптасуындағы асбаия — топтық ұйымшылдықтың рөлі қарастырылады.

Жеңілген халықтың жеңімпазға еліктеуі

Жеңілген тарап әрқашан жеңімпазға оның киімінде, нышандарында, діни ұстанымдарында және барлық әдет-ғұрыптарында еліктейді. Мұның себебі — адам жаны жеңіске жеткен тарапты әрқашан кемел деп санауға бейім. Бұл құбылыс не сол тарапқа деген зор құрметтен, не өз еркінен тыс бағыну сезімінен туындайды. Өйткені жеңілген адам жеңімпаздың үстемдігін оның бойындағы қандай да бір ерекше қасиеттен немесе табиғи кемелдіктен деп түсінеді.

Осыған байланысты Андалусия халқын бақыласаңыз, олардың киім-кешекте, нышандарда, тіпті үй қабырғалары мен сарайларда сурет салу өнерінде христиандарға (франктерге) қалай еліктейтінін көресіз. Олар жеңімпаздың бүкіл өмір сүру салтын өздеріне үлгі тұтқан, бұл — санадағы жеңіліс әсерінен туған құбылыс.

Жиырма үшінші тарау: Арабтардың тек діни сипат арқылы ғана билікке жете алуы

Діни сипат — билікке киелілік пен рухани бедел беретін пайғамбарлық немесе әулиелік үндеу.

Арабтар — табиғатынан өте өркөкірек, өршіл мақсаттары биік және басқаға бағынуды қаламайтын халық. Олардың арасындағы бақталастық пен өзара қырқысты тек діни үндеу (дағуат) ғана тоқтата алады. Дін оларды дүниеқоңыздықтан арылтып, ортақ мұрат жолында біріктіреді.

Жиырма төртінші тарау: Арабтардың патшалық билікке ең алыс халық болуы

Арабтардың бәдәуилік (көшпелі) өмірі қатаң басқару жүйесі мен тәртіпке негізделген патшалық құрылымға қайшы келеді. Олар жабайылық пен еркіндікті бәрінен жоғары қояды. Олардың арасында билік тек рулық ынтымақтастық негізінде, басқалардың мүддесін ескере отырып қана жүргізіледі.

Жиырма бесінші тарау: Арабтар басып алған жерлердің тез арада қирауы

Арабтардың көшпелі болмысы өркениеттің негізі болып табылатын отырықшылыққа қауіп төндіреді. Олар тастарды ғимарат соғу үшін емес, ошақ жасау үшін бұзады, ал ағаштарды шатыр тіреуі үшін кеседі. Бұл — өркениеттің даму барысына кедергі келтіретін жат мінез. Олар бағындырған халықтарды тек өз пайдасы үшін пайдаланып, елдің басқару жүйесі мен қалыпты өміріне мән бермейді.

Жиырма алтыншы тарау: Арабтардың тек жазық жерлерді бағындыруы

Арабтар таулы немесе өтуі қиын жерлерге қарағанда, жазық және ашық телімдерді оңай басып алады. Олар таулы аймақтарда бекінген халықтарды бағындыруға құлықсыз, өйткені олардың негізгі күші — шапшаңдық пен ашық даладағы шабуыл.

Бірінші тарау: Патшалық билік пен мемлекеттің асбаия арқылы орнауы

Асбаия — бір қаннан тараған немесе ортақ мүддесі бар адамдардың бір-бірін қорғауға және билікке ұмтылуға деген ішкі сезімі мен топтық ұйымшылдық күші.

Патшалық билік — бұл үстемдік пен мәжбүрлеу күші. Оған тек мықты рулық немесе топтық бірлік — асбаия арқылы ғана қол жеткізуге болады. Асбаия болмаған жерде ешқандай билік орнықпайды, өйткені қарсылас тараптарды тек күшпен ғана бағындыру мүмкін.

Екінші тарау: Билік нығайған кезде асбаияға деген мұқтаждықтың азаюы

Мемлекеттің беделі халық санасында орнығып, билік мұрагерлік жолға түскен кезде, бастапқы рулық қолдаудың (асбаияның) маңызы төмендейді. Халық билікке үйреншікті нәрсе ретінде бағынатын болады. Бұл кезеңде билік иесі өз руластарына емес, сырттан жалдаған көмекшілері мен қызметшілеріне сүйене алады.

Бесінші тарау: Діни үндеудің мемлекетке беретін қосымша қуаты

Діни насихат асбаия күшін одан әрі нығайтады. Себебі дін адамдарды бір бағытқа бағыттап, олардың арасындағы қызғаныш пен бақталастықты жояды.

Исламның алғашқы кезеңіндегі Қадисия және Ярмук шайқастарын мысалға алыңыз. Мұсылмандардың саны аз болса да (30 мыңдай), діни сенім мен асбаияның арқасында олар 120 мыңдық парсы әскерін жеңе алды. Бұл — діни рухтың материалдық қордан басым түсетіндігінің айқын көрсеткіші.

Алтыншы тарау: Асбаиясыз діни үндеудің толық жүзеге аспауы

Діни насихат тек сөзбен ғана іске аспайды, оның артында міндетті түрде күш (асбаия) тұруы керек. Тіпті пайғамбарлардың өзі өз руларының қорғауында болған.

Көптеген діндар адамдар немесе заңгерлер өздерінің артында ешқандай әскери немесе рулық күш болмаса да, қоғамды өзгертуге, «жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыюға» ұмтылады. Бұл көбінесе олардың өздерінің басына қауіп төндіреді және ешқандай нәтиже бермейді. Шынайы өзгеріс тек күш пен топтық ұйымшылдық бар жерде ғана мүмкін.

Сонымен, мемлекеттің өміршеңдігі мен оның даму қарқыны үшін тек діни үндеу ғана емес, сонымен бірге мықты топтық бірлік пен рулық ұйымшылдық қажет. Осы екі күш біріккенде ғана ұлы империялар мен өркениеттер құрылады. Мұны тарих беталысы мен өткен заман жылнамалары нақты дәлелдейді.

Мен бұл техникалық мәтінді мағыналық блоктарға бөліп, берілген терминологиялық сөздікті және Frontend контент-архитектурасының тегтеу жүйесін қолдана отырып, қазақ тіліне толық аудардым.

Мемлекеттің табиғи ғұмыры, оның даму фазалары мен құлдырау себептері

Топтық ұйымшылдықтан (Асабия) оқшауланудың зардабы

Топтық асабия (бір мақсатқа жұмылған әлеуметтік бірлік) рухынан ажырау — мемлекеттің құруына алып келетін басты мәселе. Билік иесі өз жақтастарынан оқшауланған сәтте, оның құдіреті әлсірей бастайды.

Тарих бұған көптеген мысалдар келтіреді. Мәселен, халифа әл-Мамун мен оның бауыры әл-Амин арасындағы шиеленістің күшеюі эскалация барысында, билік тізгінін ұстап тұру үшін тек жеке қалау жеткіліксіз болды. Мемлекеттің құрылымы архитектурасы топтық қолдауға мұқтаж еді.

Мемлекеттің кеңеюі мен оның шектері

Әрбір мемлекеттің өзіндік табиғи көрсеткіштері индикаторлары мен аумақтық шектері болады. Мемлекеттің құрылуына ұйытқы болған топтың (асабияның) күші қаншалықты болса, мемлекеттің өршіл мақсаты амбициясы мен иелік ететін жері де соншалықты кең болады.

Мемлекеттің орталық бөлігі — оның жүрегі әрі қуат көзі.
Шеткері аймақтар — тасымал жүйесі (логистика) мен қорғаныс қабілетіне қарай өзгеріп отыратын шекаралар.
Егер орталық әлсіресе, шеткері аймақтарда бейберекеттік хаос орнап, мемлекет бөлшектене бастайды.

Мемлекеттің шекарасы оның әскері мен топтық рухының қуаты таусылған жерде тоқтайды. Бұл — табиғи есептік жол алгоритм.

Биліктегі даралық, салтанатты өмір және тыныштыққа ұмтылу

Билік табиғаты дарабилікті (автократияны) қалайды. Билік басына келген әулет уақыт өте келе келесі кезеңдерге фазаларға өтеді:

Жеңіс пен құрылу кезеңі: Топтық рух өте жоғары, барлық ресурс ортақ мүддеге бағытталады.
Даралану және монополия: Билеуші билікті өз қолына шоғырландырып, жақтастарын шеттете бастайды.
Салтанат пен рахат кезеңі: Билік иелері асыра қуанышқа эйфорияға бөленіп, сән-салтанатқа, зәулім ғимараттар тұрғызуға ден қояды.
Қанағат пен тоқырау: Қолда барға қанағат етіп, бұрынғы беделді имиджді сақтаумен ғана шектеледі.
Ысырапшылдық пен құлдырау: Қаржыны орынсыз шашу, мемлекеттік мүлікті активті жеке мүддеге жұмсау барысы басталады.

Сән-салтанат пен рахатқа берілу мемлекеттің жауынгерлік рухын жойып, оны бейімделу адаптация қабілетінен айырады. Бұл — мемлекеттік рецессияның (құлдыраудың) бастауы.

Мемлекеттің табиғи ғұмыры: Үш буын заңы

Буын	Сипаттамасы	Табиғаты
Бірінші буын	Негізін қалаушылар	Көшпелі, қайсар, топтық рухы күшті
Екінші буын	Мұрагерлер	Отырықшы, салтанатқа бейім, дарабилікке ұмтылушы
Үшінші буын	Құлдыратушылар	Еріншек, қорқақ, ата-баба даңқына сеніп алған

Осылайша, мемлекеттің орташа ғұмыры үш буынды, яғни шамамен 120 жылды құрайды. Осыдан кейін мемлекет өзінің өмірлік әлеуетін потенциалын жоғалтып, жаңа бір күштің, жаңа бір асабияның келуіне жол береді. Бұл — тарихтың қайталанбас беталысы тенденциясы.

State_Lifecycle {
Phase1: "Foundation (Strength)";
Phase2: "Consolidation (Luxury)";
Phase3: "Decay (Weakness)";
Limit: 120_Years;
}
[/CODE]

Осы жылнаманы хрониканы зерделей отырып, қазіргі құрылымдардың институттардың қай кезеңде тұрғанына талдау жасау қажет. Түпкілікті нәтиже парасаттылыққа рационалдылыққа негізделуі тиіс.

Билеушінің бәдәуиліктен отырықшылыққа және рахатқа ауысуы

Билеушілер бәдәуилік пен қаталдықты жоғалтқан кезде, олардың бойындағы жауынгерлік рух пен асабалық (бірлестіктің өзара ынтымақтастығы мен қорғаныс қабілетіне негізделген әлеуметтік байланыс) әлсірейді. Олар биліктің тәтті дәмін сезініп, сән-салтанатқа бой алдырады.

Олардың асабалығы мен жауынгерлік қуаты азаяды.
Халық рахат пен сән-салтанатқа бөленіп, билеушіге тәуелді «жанбақты» күйге түседі.
Олар қорғаныс қабілетінен айырылып, билеушінің қамқорлығындағы әйелдер мен балалар сияқты болып қалады.
Бұл жағдайда мемлекеттің негізін қалаған топтық рух жойылып, билеуші өзін қорғау үшін мовалилер (сырттан келген жақтастар мен қызметшілер) мен жалдамалы әскерге мұқтаж болады.

Мемлекеттің асабалығы әлсіреген сайын, билеуші өз тайпаластарының орнына сыртқы күштерді тарта бастайды. Бұл мемлекеттің ішкі бірлігінің ыдырауына әкелетін маңызды процесс (барыс).

Мемлекеттің ғұмыры және оның кезеңдері

Мемлекеттің де адам сияқты белгілі бір жасы болады. Әдетте мемлекеттің ғұмыры үш ұрпақпен шектеледі, бұл шамамен жүз жиырма жылды құрайды.

**Бірінші ұрпақ:** Бәдәуилік қасиеттерін, қаталдықты, жауынгерлік рухты және ортақ олжаға ұмтылысты сақтайды. Олардың асабалығы өте жоғары.
**Екінші ұрпақ:** Биліктің рахатын көріп, отырықшылыққа үйренеді. Олар бәдәуилік қаталдықтан гөрі сән-салтанатты таңдайды, бірақ әлі де бұрынғы айбынның сарқыншағын сақтайды.
**Үшінші ұрпақ:** Бәдәуилікті мүлдем ұмытып, жауынгерлік қасиеттен жұрдай болады. Олар тек билеушінің қорғауына сеніп, мүлдем дәрменсіз күйге түседі.

«Олардың ажалы келгенде, оны бір сәтке де кейінге қалдыра алмайды, әрі ілгерілете де алмайды».

Он төртінші тарау: Мемлекеттің бәдәуиліктен отырықшылыққа ауысуы

Отырықшылық (Хадара) — бұл бәдәуиліктен кейінгі кезең, мұнда адамдар қолөнерді, индустрияны (өндіріс саласы) дамытып, тамақ, киім және тұрмыс жағдайын жақсартуға ұмтылады.

Аббасидтер дәуіріндегі сән-салтанаттың мысалдары:

Мәмунның үйлену тойында оның жары Буранға мыңдаған жақұт тастар шашылған.
Алтын мен күміс ыдыстар, хош иісті заттар мен қымбат кілемдер қолданылған.
Динарлар мен дирхамдар табақтармен таратылған.

Он алтыншы тарау: Мемлекеттің қуаты мен оның ауқымы

Мемлекеттің ауқымы мен оның мұрасы (ғимараттар мен ескерткіштер) оның бастапқыдағы потенциалына (әлеует) тікелей байланысты.

Аймақ атауы	Салық мөлшері (Дирхам/Динар)	Қосымша өнімдер
Савад	27,000,000 дирхам	—
Куфа	9,300,000 дирхам	—
Басра	22,000,000 дирхам	—
Мысыр	3,000,000 динар	—
Хорасан	28,000,000 дирхам	2,000 күміс құйма
Табаристан	6,330,000 дирхам	600 кілем, киімдер
Фарс	27,000,000 дирхам	—

Ежелгі ескерткіштер мен алыптар туралы аңыздар

Көптеген адамдар ежелгі алып ғимараттарды (Ад, Сәмуд қауымдарының мұралары) көріп, оларды салған адамдардың денесі алып болған деп қателеседі. Шын мәнінде, бұл дене күшінің емес, мемлекеттік құрылымның (архитектура) және ұйымдасқан еңбектің нәтижесі.

Ол ғимараттар көптеген адамдардың бірлескен күшімен және инженерияның (техникалық жобалау) көмегімен салынған.
Адамдардың физикалық денесі уақыт өте келе айтарлықтай өзгермеген, бұл табиғи динамика (қарқын).

Ибн Баттутаның Үндістан туралы әңгімелері

Мен Мағрибте Мәринидтер сұлтаны Әбу Инанның сарайында Ибн Баттута деген кісіні кездестірдім. Ол Үндістан патшасының байлығы мен жомарттығы туралы таңғажайып оқиғалар айтты.

— Ибн Баттута: «Үндістан патшасы қалаға кіргенде, алдындағы манжанықтардан (тас лақтырғыш) халыққа алтын мен күміс динарлар шаштыратын». — Уәзір (күдікпен): «Бұл мүмкін емес, бұл жай ғана асыра сілтеу».

Адамдар өздері көрмеген немесе өздерінің мәнмәтініне (контекст) сыймайтын ұлы істерге сенбеуге бейім. Бірақ мемлекеттің қуаты мен инновациясы (жаңалық) біз ойлағаннан да жоғары болуы мүмкін.

Тоғызыншы тарау: Билеушінің өз жақтастары мен мовалилеріне сүйенуі

Мемлекет қартайған кезде, билеуші өз туыстарынан гөрі адал қызмет ететін сыртқы күштерді — мовалилерді жақын тартады. Бұл билікті сақтап қалудың соңғы амалы болып табылады.

Тоғызыншы тарау: Мемлекет билеушісінің өз халқы мен замандастарына қарсы маулалар мен сенімді адамдарын пайдалануы

Маулалар — бұл билеушінің өз руластарынан емес, сырттан келген немесе бұрын тәуелді болған, кейіннен жақын қызметшіге айналған адамдар. Олар билеушіге толықтай бағынышты болады.

Мемлекеттің құрылымы бастапқыда оны құрушы қауымның ынтымағы арқылы қалыптасады. Алайда, мемлекет нығайған сайын билеушінің өз халқынан алшақтап, билікті даралауға ұмтылу барысы басталады.

Мемлекеттің дамуының екінші кезеңінде дарабилік (автократия) пайда болады. Билеуші өз руластарының билікке ортақтасуынан қорқып, оларды шеттете бастайды. Бұл үшін ол өзіне мүлдем тәуелді, өз тегінен емес маулаларды жинап, оларға мемлекеттік қорларды сеніп тапсырады.

Тарихта бұған мысал ретінде Хажжаж ибн Юсуф, Бармакидтер, Тахир әулеті және кейінірек Аббасидтер дәуіріндегі түрік маулалары мен олардың ұрпақтарының билікке келуін келтіруге болады.

Жиырмасыншы тарау: Мемлекеттегі маулалар мен қолпаштаушылардың жағдайы туралы

Маулалардың мемлекеттегі мәртебесі билеушінің оларға деген сеніміне және олардың билікті қорғау жолындағы адалдығына байланысты өседі. Уақыт өте келе олар мемлекеттің нақты атқарушыларына айналып, ескі ынтымақ иелерін ығыстырып шығарады.

Жиырма бірінші тарау: Мемлекеттердегі билеушінің дарабилігі туралы

Егер мемлекет басында жас немесе әлсіз билеуші тұрса, оның маңайындағы уәзірлер мен басқарушылар билікті өз қолдарына алуға тырысады. Олар билеушіні тек салтанатты рәсімдер үшін ғана қолданып, нақты шешімдерді өздері қабылдайтын нұсқаны қалыптастырады.

Жиырма екінші тарау: Сұлтанның патшалық лауазымында ортақтастықты қаламайтыны туралы

Патшалық биліктің табиғаты өзімшілдік пен дарабилікке негізделген. Билеуші тіпті билік тізгінін жоғалтып алса да, өзінің беделін сақтау үшін лауазымы мен патшалық белгілерін ешкіммен бөліскісі келмейді.

Жиырма үшінші тарау: Патшалықтың мәні мен оның иелері

Патшалық (Мүлк) — бұл адамдардың өзара қақтығыстарын тоқтатып, қоғамды біріктіру үшін қажетті дербес күш. Онсыз адамзат қоғамында тәртіп орнату мүмкін емес, өйткені адам табиғатында өзгеге өктемдік етуге бейімділік бар.

Патшалық биліктің екі түрі болады:

Табиғи патшалық: Адамдарды тек өз нәпсісі мен қалауына қарай басқару.
Саяси патшалық: Ортақ игілік пен парасаттылыққа негізделген ережелер бойынша басқару.

Жиырма төртінші тарау: Халифат пен Имаматтың мағынасы туралы

Халифат — бұл шариғат үкімдеріне сүйене отырып, адамдардың дүниелік және ақыреттік істерін реттеу. Ол Пайғамбардың (с.ғ.с.) дінді қорғау және саясатты жүргізу ісіндегі барысын жалғастырады.

Халифатты немесе Имаматты орнату — бүкіл үмбет үшін ортақ міндет. Сахабалар Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) қайтыс болған бойда Әбу Бәкірді (р.а.) халифа етіп сайлауға асығуы осының алдыңғы үлгісі болып табылады.

Халифаға қойылатын негізгі қалыптар:

Білім: Шариғат үкімдері бойынша талдаушы деңгейінде білімі болуы.
Әділдік: Жеке басының тазалығы мен бірізділігі.
Қабілеттілік (Кіпаят): Елді қорғауға және басқаруға жететін әлеуеті болуы.
Денсаулық: Сезім мүшелері мен дене мүшелерінің саулығы.
Құрайыш тегі: Бұл шарт төңірегінде ғалымдар арасында әртүрлі қайшылықтар бар.

Сөйтіп, патшалық билік — табиғи қажеттілік болса, Халифат — адамзатты екі дүниеде де бақытқа жеткізетін ең жоғарғы құрылым. Тек ынтымақ пен парасаттылық біріккен жерде ғана мемлекет ұзақ өмір сүреді.

Имамат шартындағы тектік ұстаным және оның мәні

Имамның Құрайыш тегінен болуы туралы шарт пен оған негіз болған тілдік және тарихи дәлелдер Халифат институтының негізгі тірегі болып табылады.

Асабия — бұл топтық ұйымшылдық, рулық намыс немесе ортақ мүддеге негізделген әлеуметтік бірігу күші. Құрайыш тегіне қойылған шарттың басты мақсаты — биліктің тұрақтылығын қамтамасыз ететін осы «асабия» күшін сақтау болатын.

Пайғамбар (с.ғ.с.) заманында Құрайыш тайпасы ең қуатты асабияға ие болды, бұл мұсылмандардың басын біріктіруге мүмкіндік берді.
Егер имамат (басшылық) басқа тайпаға берілсе, халық арасында іріткі туып, біртұтастық бұзылуы мүмкін еді.
Шариғаттағы бұл шарт тек текті дәріптеу емес, билікті жүргізуге қауқарлы күштің болуын көздейді.

Құрайыш шартының әлсіреуі және оның салдары

Уақыт өте келе Құрайыштың асабиясы (топтық қуаты) әлсірегенде, бұл шарттың орындалуы қиындады. Кейбір ғұламалар имамның қабілеттілігі (кифая) мен күш-қуатына басымдық бере бастады. Өйткені, тегі Құрайыш болса да, қоғамды басқаруға қауқары жетпеген адамның имам болуы бүлікке (хаосқа) әкелуі мүмкін.

Шииттер — бұл имамат мәселесін қоғамдық келісіммен емес, иләһи таңдаумен және өсиетпен (насс) байланыстыратын діни-саяси топ. Олар үшін имам — күнәдан пәк және қателеспейтін тұлға.

**Зәйдиттер:** Олар имамның Пайғамбар (с.ғ.с.) ұрпағынан болуын шарт деп санайды, бірақ имамның міндетті түрде өсиетпен тағайындалуын талап етпейді. Олар «абзал» (ең жақсы) адам тұрғанда, одан төменірек (мафдул) адамның да басшы болуын заңды деп санайды.
**Имамиттер (Он екі имамшылар):** Олар имаматтың Әли (р.а.) мен оның ұрпақтарына тікелей өсиетпен берілгеніне сенеді. Соңғы имамды «Мәһди» ретінде күтеді.
**Исмаилиттер (Батинилер):** Батинилік — шариғаттың ашық мағынасынан бөлек, тек таңдаулыларға ғана мәлім жасырын мағынасы бар деген сенім. Олар имаматтың жасырын кезеңдері мен ішкі мәніне (батин) үлкен мән береді.

«Имам — бұл тек төреші емес, ол діннің қорғаны және үмметтің жетекшісі».

Халифаттың алғашқы кезеңі таза діни басқару болса, кейінірек ол асабияның әсерінен патшалық билікке (мүлікке) ұласты.

Халифаттың «мүлікке» (абсолютті билікке) айналуы — бұл табиғи тарихи барыс. Топтық ұйымшылдық (асабия) күшейген сайын, билік иесі өз үстемдігін орнатуға тырысады.

Сахабалардың дүниеге және билікке көзқарасы

Сахабалар (Усман, Зубайр, Талха секілді тұлғалар) үлкен байлыққа ие болғанымен, бұл олардың діни парасаттылығына нұқсан келтірген жоқ. Олардың мүлікті (активтерді) көбейтуі дүниеқоңыздықтан емес, адал еңбек пен соғыс олжаларынан құралды.

Сахабалардың жинаған дүниесі — шариғат тұрғысынан адал (халал) болды.
Олар бұл байлықты исламның нығаюына, мұқтаждарға көмек беруге және жаңа жерлерді игеруге (инвестиция ретінде) жұмсады.
Олардың өміріндегі басты мақсат — ақырет болатын, ал дүние тек сол жолдағы көлік (қор) іспетті еді.

Билік пен байлық адамды парасаттылықтан айырып, эйфорияға (асыра қуанышқа) бөлемеуі тиіс. Халифаттың мәні — шариғатты орындау, ал патшалықтың мәні — күшпен басқару. Сахабалар осы екі аралықта алтын көпір орната білді.

Халифат пен патшалық биліктің арасындағы шекара — басқарудың мақсатында жатыр. Егер басқарушы халықтың ақыреттік және дүниелік пайдасын (мәслахат) көздесе — бұл халифат, ал тек өз нәпсісі мен өктемдігін ойласа — бұл деструктивті билік болып табылады.

Бұл билікке қол жеткізу мен мал-мүлікті иелену парасаты бойынша емес, керісінше, жалғандыққа бой алдырмай, дін жолы мен ақиқат бағыттарын ұстану арқылы жүзеге асты.

Сахабалар арасындағы келіспеушілік және ижтиһад

Али мен Муавия (р.а.) арасында бүлік (фитна) орын алғанда, олардың әрекеттері ақиқатқа ұмтылу мен Ижтиһад (діни қайнар көздерден өз бетінше үкім шығару барысы) негізінде болды. Муавияның мақсаты ақиқатты жоққа шығару емес еді. Ол өзінің Асабиясын (рулық ынтымақтастық немесе топтық бірлік рухы) пайдалана отырып, қауымның бірлігін сақтауды және олардың басын біріктіруді көздеді.

Али (р.а.) ақиқат жолында болды және оның ижтиһады дұрыс еді. Муавия да ақиқатты іздеді, бірақ ол өз қауымының мойынсұнуы мен бірлігін басты назарда ұстады. Бұл мәселеде екі тарап та сауаптан құр қалған жоқ, өйткені олардың әрекеттері парасаттылық пен діни ниетке негізделді.

Патшалық биліктің табиғаты және трансформациясы

Патшалық билік — бұл жеке адамның үстемдік құруы мен шешімдерді дербес қабылдау үрдісі. Бастапқы халифалық кезеңінде билік діни қағидаларға негізделген Конституция (ата заң) сипатында болды. Кейіннен бұл жүйе біртіндеп таза патшалық құрылымға қарай Трансформация (өзгеріп түрлену) жасады.

Муавия заманында халифалықтың рухы сақталғанымен, басқару тәсілдері патшалық сипатқа ие болды. Бұл сол кезеңдегі ел ішіндегі былық пен хаосты тоқтату үшін қажетті Сценарий (нұсқа) еді.

Мұрагерлік тағайындау (Уәлаят әл-Аһд)

Мұрагерлік тағайындау — бұл басқарушының өз өлімінен кейін халықтың істерін реттейтін тұлғаны белгілеуі. Бұл шара үмбеттің болашағын қорғау және бірлікті сақтау мақсатында жасалады. Бұл мәселеде мұсылман үмбеті бірауыздан келісімге келген.

Әбу Бәкірдің Омарды (р.а.) тағайындауы — бұл алғашқы Прецедент (алдыңғы үлгі).
Омардың (р.а.) халифаны таңдау үшін алты адамнан тұратын кеңес (шура) құруы.
Муавияның өз ұлы Язидті мұрагер етіп белгілеуі.

Муавия Язидті тағайындағанда, оны басқалардан артық санағандықтан емес, сол кездегі Мәнмәтін бойынша тек Язид қана Омейядтардың толық қолдауына ие болып, елдің тұтастығын сақтай алатындығын ескерді. Бұл жердегі негізгі Триггер (түрткі) — үмбеттің ыдырау қаупі болды.

Османның (р.а.) өлімі және сахабалардың ұстанымы

Османның (р.а.) үйі қоршауға алынып, ол өлтірілгеннен кейін, мұсылмандар арасында үлкен жік пайда болды. Сахабалардың бір бөлігі Алиге (р.а.) дереу байғат берсе, Муавия бастаған екінші тарап алдымен қылмыскерлерді жазалауды талап етті. Бұл кезеңдегі Динамика (қарқын) өте күрделі болды.

Байғат ұғымы мен оның эволюциясы

Байғат — бұл басқарушыға адал болуға және оған мойынсұнуға берілетін саяси серт. Бұл ұғымның түпкі мағынасы «саудаласу» немесе «келісім жасасу» дегеннен шыққан. Уақыт өте келе бұл рәсімнің Протоколы (ресми тәртіп ережесі) күрделеніп, ол салтанатты рәсімге айналды.

Халифалықтан патшалыққа өту Барысы — бұл қоғамдық даму мен асабияның өзгеруіне байланысты болған табиғи құбылыс. Ол діни мұраттарды мүлдем тәрк ету емес, керісінше, сол мұраттарды жаңа тарихи жағдайда сақтап қалудың амалы ретінде көрініс тапты. Бұл мұсылман үмбетінің саяси жүйесіндегі үлкен Эволюция (даму) болып табылады.

Халифалық биліктің аясында діни істерді реттеу мен шариғат үкімдерін орындау үшін арнайы лауазымдар мен қызметтер белгіленген. Бұл қызметтер тек дүниелік саясатты ғана емес, сонымен қатар үмбеттің рухани тұтастығын сақтауды да көздейді.

Хұсейннің (р.а.) ұстанымы және Йазид билігіне көзқарас

Хұсейн (р.а.) өзінің қабілеті мен ішкі рефлексиясына (толғаныс) сүйене отырып, Йазидтің басқаруына қарсы шықты. Ол мұны жеке билікке таласу емес, діни міндет пен әділеттілікті орнату жолындағы қадам деп санады. Оның пайымы бойынша, билік басындағы адамның консистенттілікі (бірізділік) мен әділеттілігі халифалықтың басты шарты болуы тиіс.

Сол кезеңдегі көптеген сахабалар Хұсейнді қолдап, оған жәрдем беруден бас тартты. Бұл олардың Йазидтің істерін құптағанынан емес, керісінше, қоғамдағы эскалациядан (шиеленістің күшеюі) және жаппай бүліктен қашқандығынан болды. Олар мұндай жағдайда сабыр сақтауды рационалдылық (парасаттылық) деп білді.

Шариғи қызметтер мен лауазымдардың құрылымы

Имамат (Намаз бастау): Бұл — халифалықтың ең негізгі діни институты (мекеме). Халифа мешіттерде намазға жетекшілік етеді немесе бұл міндетті өкілдеріне тапсырады.
Қазылық (Сот жүйесі): Адамдар арасындағы дауларды шариғат негізінде шешу. Бұл қызметте әділеттілік пен стандарттар (қалып) қатаң сақталуы тиіс.
Хисаба (Қоғамдық бақылау): Жақсылыққа шақыру және жамандықтан тыю. Нарықтағы тәртіпті, бағаның негізсіз өсуін (инфляция) және таразыдан жеуді мониторингдеу (тұрақты бақылау).
Сикка (Ақша шығару): Мемлекеттің автономды (дербес) екендігін көрсететін, халифаның аты мен мөрі басылған теңгелерді соғу ісі.

Мәуәрди секілді ғұламалар бұл қызметтердің архитектурасын (құрылым) өз еңбектерінде жан-жақты сипаттаған. Омар ибн әл-Хаттабтың (р.а.) Әбу Мұса әл-Әшғариге жазған хаты сот жүйесіндегі басты прецедент (алдыңғы үлгі) болып саналады.

Омар ибн әл-Хаттабтың (р.а.) қазылыққа қатысты нұсқауы

«Қазылық — бұл бекітілген парыз. Адамдарды қабылдауда, оларға қарауда және әділдік орнатуда теңдікті сақта. Сонда ардақты адам сенің әділетсіздік жасауыңнан үміттенбейді, ал әлсіз адам сенің әділдігіңнен күдер үзбейді. Кімнің қандай да бір талабы болса, оған уақыт бер, дәлелдерін тыңда. Бұл күмәнді сейілтудің ең тиімді сценарийі (нұсқа) болып табылады».

Нарық логистикасы (тасымал жүйесі) және ақша соғу

Мұсылман мемлекеттерінде ақша соғу (сикка) — бұл тек экономикалық процесс (барыс) емес, сонымен қатар биліктің нышаны. Теңгелердегі жазулардың сапасы мен олардың айналымы халифаның тікелей қадағалауында болды. Бұл нарықтағы сенімділікті сақтаудың маңызды индикаторы (көрсеткіш) еді.

Мұсылман мемлекетінің басшысы алғашқыда «Расулуллаһтың халифасы» (Алла Елшісінің орынбасары) деп аталды. Алайда, уақыт өте келе бұл атаудың ұзақтығы мен күрделілігіне байланысты жаңа концепция (тұжырым) қажет болды.

«Әмир әл-мүминин» атауын алғаш рет Омар ибн әл-Хаттаб (р.а.) енгізді. Бұл лауазым мұсылман қауымының әскери және саяси басшылығын айқындайтын инновациялық (жаңалық) шешім болды және кейінгі барлық халифалар үшін стандартқа (қалып) айналды.

Бұл лауазымдар мен атаулар — мұсылман үмбетінің билік құрудағы эволюциясының (даму) көрінісі. Олар мемлекеттік басқару мен діни ұстанымдардың үйлесімді байланысын қамтамасыз етеді.

Аббас әулетіне келер болсақ, олар өз адамдарына шақыруды (дағуатты) тоқтатқан жоқ. Тіпті олар ашық түрде шақыру жасап, дұшпандарына қарсы соғыс туын тіккенге дейін «әр-Риза» (таңдалған жан) деген атпен жасырын әрекет етті. Олардың басшысы қаза тапқанда, оның ағасы Әбу әл-Аббасқа «Мүміндердің әмірі» (Әмір әл-мүминин) деген лауазыммен серт берілді.

Рафидшілерге (шииттердің бір тармағы) келетін болсақ, олар Исмаилдың ұрпақтарынан шыққан өз имамдарына шақыруды жалғастыра берді. Бұл [!TERM] барыс (процесс) Убайдұлла әл-Махди билікке келгенге дейін созылды. Ол билікті иеленіп, өзін «Мүміндердің әмірі» деп атады. Одан кейінгі ұрпақтары да осы жолды ұстанды.

Мағриб (Солтүстік Африка) өлкесінде Идристің ұрпақтары Имамат (діни-саяси басшылық) мәселесінде билікке ие болды. Олар да халифалар сияқты «Мүміндердің әмірі» деп аталды. Осылайша, бұл лауазым Хиджаз, Ирак және арабтардың басқа да қоныстарында бекітілді. Мемлекеттің гүлденген шағында бұл лауазым тек Халифатқа ғана тән болды. Тіпті мемлекет әлсіреген кезде де, Аббас әулетінің халифалары өздерінің үстемдігін көрсету үшін «әл-Мансур», «әл-Махди», «әр-Рашид» сияқты асқақ есімдерді иеленді.

Африкадағы Обейдиттер (Фатимидтер) де осы атауларды қолданды. Алайда Андалусиядағы (Испания) Омейядтар мемлекеті бұл мәселеде өзгеше [!TERM] нұсқа (сценарий) ұстанды. Олар алғашқыда халифа атағын қолданудан тартынды, өйткені бұл лауазым Хиджаз бен Ирактағы орталық билікке тиесілі деп есептелді. Бірақ кейінірек, Шығыстағы халифат әлсіреп, араб еместердің (ажамдардың) ықпалы артқанда, Андалусия билеушісі Абдуррахман ан-Насыр өзін «Мүміндердің әмірі» деп жариялады.

ОТЫЗ ҮШІНШІ ТАРАУ

Діндегі Папа (Баба) және Патриарх атаулары мен яһудилердегі Кохен лауазымы туралы түсіндірме

Діни қауымдастықтардың басшылығы мен олардың лауазымдары әр дінде әртүрлі [!TERM] құрылымға (архитектураға) ие. Бұл тарауда христиандар мен яһудилердің діни иерархиясы қарастырылады.

Ислам дінінде Халифат — діни және дүниеуи биліктің бірлігі. Ал басқа діндерде, пайғамбарлық кезеңнен кейін, діни басшылық пен саяси билік (патшалық) бір-бірінен бөлініп кетті. Яһудилерде Мұса мен Хароннан кейін діни қызметті олардың ұрпақтары (Кохендер) атқарды, ал саяси билік қазылар мен патшаларға өтті.

Яһудилердің тарихында Бабыл (Вавилон) тұтқынынан кейін олардың [!TERM] мүліктері (активтері) мен мемлекеттілігі жойылып, тек діни рәсімдері ғана қалды. Кейінірек грек және рим билігі орнағанда, олардың діни қызметкерлері саяси шешімдерден алшақтатылды.

Христиан дінінде діни басшылық «Папа» немесе «Баба» деп аталады. Бұл термин «Әкелердің әкесі» деген мағынаны береді. Ол — бүкіл христиан қауымының діни жетекшісі.

**Патриарх (Битрак):** Белгілі бір аймақтың немесе халықтың діни басшысы.
**Эпископ (Асқаф):** Патриархтың өкілі ретіндегі діни лауазым иесі.
**Қассис (Поп/Дін қызметкері):** Құлшылықтарды басқаратын адам.
**Рахиб (Монах/Тақуа):** Дүниеден баз кешіп, ғибадатқа берілген жан.

Христиандардың қасиетті мәтіндері төрт Інжілден тұрады: Матфей, Марк, Лұқа және Жохан. Олардың әрқайсысы Иса пайғамбардың өмірі мен ілімін әртүрлі [!TERM] мәнмәтінде (контекстте) баяндайды. Христиан шіркеуінің заңдары мен ережелерін осы Інжілдер мен апостолдардың (хауарилердің) жазбалары құрайды.

Уәзірлік және Хаджибтік лауазымдарының дамуы

Уәзір (басқарушы) — билеушінің ауыртпалығын көтеріп, мемлекеттік істерді басқаруға көмектесетін тұлға. Ал [!TERM] Хаджиб (делдал) — билеуші мен халықтың арасындағы байланысты реттейтін, адамдардың топталып, патшаның мазасын алмауын қадағалайтын лауазым иесі.

Мемлекеттің [!TERM] дамуы (эволюциясы) барысында бұл лауазымдардың маңызы өзгеріп отырды. Аббас әулетінің кезінде Уәзір — ең жоғарғы саяси қызмет болса, Хаджиб — тек сарай ішіндегі тәртіпті қадағалаушы ғана болды. Алайда кейінірек, халифалар биліктен алшақтай бастағанда, Хаджибтің ықпалы артып, ол мемлекеттің нақты басқарушысына айналған кездер де болды.

Осылайша, билік лауазымдары мен діни атаулар тарихи кезеңдерге және қоғамның [!TERM] беталысына (тенденциясына) қарай үнемі өзгеріп, жаңа мағыналарға ие болып отырған. Мемлекеттік басқару мен діни иерархияның арасындағы тепе-теңдік — кез келген өркениеттің тұрақтылығының кепілі.

Байлық пен билік құрылымы: Мемлекеттік басқару және хатшылық өнері

Мемлекеттің нығаюы мен оның ішкі [!TERM] құрылымының дамуы барысында билеуші мен халық арасындағы байланысты реттейтін арнайы қызметтер пайда болады. Бұл бөлімде біз хажибтік, уәзірлік және хатшылық секілді маңызды мекемелердің тарихы мен міндеттерін қарастырамыз.

Хажибтік қызметі және билеушінің оқшаулануы

Хажиб (сарай басқарушысы) — билеушінің есігін күзетіп, оған келушілерді сұрыптайтын, патша мен халық (тіпті элита) арасындағы делдал.

Мемлекет күшейген сайын сұлтан өзін көпшіліктен оқшаулай бастайды. Бұл оның беделін арттыру және қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жасалады. Аббасидтер дәуірінде хажибтің билігі шектеулі болса, Андалусияда бұл лауазым бүкіл мемлекеттік істерді меңгеретін ең жоғарғы деңгейге көтерілді.

Уәзірлік және Диуандардың пайда болуы

Диуан — мемлекеттің кіріс-шығыстарын, әскер тізімін және ресми құжаттарды есепке алатын мекеме немесе тізілім.

Әскери диуан: Жауынгерлердің есімдерін, олардың жалақысы мен үлестерін қадағалайды.
Қаржы диуаны: Салықтар мен мемлекеттік [!TERM] қорларды басқарумен айналысады.

«Диуан» сөзінің шығу тегі туралы парсы аңыздары бар. Бір нұсқада Хосров өзінің хатшыларының жылдам есептеп жатқанын көріп, оларды «диуана» (жындар немесе есінен тасқандар) деп атаған деседі. Кейін бұл сөз есеп жүргізілетін орынның атауына айналған.

Хатшылық өнері: Зияткерлік және Кәсібилік

Хатшылық (Китаба) — жай ғана жазу емес, бұл мемлекеттің құпияларын сақтау, [!TERM] ұранды сөздерді орынды қолдану және парасаттылықты қажет ететін биік өнер.

«Хатшы — билеушінің құлағы, көзі және тілі. Ол патшаның ойын дәл жеткізіп, мемлекеттің беделін асқақтатуы тиіс». — Әбдіхамид ибн Яхья.

Нағыз хатшы болу үшін келесі пәндерді меңгеру қажет:

Құран және дін негіздері.
Араб тілі мен көркем әдебиет.
Тарих және халықтардың жылнамасы.
Математика және есептік жолдар.

Әбдіхамид ибн Яхьяның хатшыларға арнаған жария ұстанымы

Бұл хат хатшылық кәсібінің этикалық кодексі іспеттес. Онда хатшының төзімділігі, білімпаздығы және билеушіге адалдығы туралы айтылады.

— Хатшы қандай болуы керек? — Ол қиын сәтте байсалды, білім жарысында озық, ал құпия сақтауда тастай берік болуы тиіс. Ол өз пайдасынан мемлекет мүддесін жоғары қоюы керек.

Тәртіп пен Әділеттілік: Шұрта және Мазалим

Шұрта (полиция) — қоғамдық тәртіпті сақтайтын және қылмыскерлерді жазалайтын орган.

Қазылар тек заң мен шариғат шеңберінде үкім кессе, Шұрта бастығы мен Мазалим (шағымдар) соты мемлекеттік саясат пен [!TERM] ісшіл қажеттілікке сүйене отырып, күрделі мәселелерді шешуге өкілетті болған. Бұл әсіресе элита өкілдері заңды бұзғанда немесе қазының құзыреті жетпегенде қолданылатын.

Әскери флот және теңіз билігі

Асатил (Флот) — теңіздегі соғыс кемелерінің жиынтығы.

Мұсылмандар Мысыр мен Шамды жаулап алған соң, теңіз державасына айналу қажеттілігі туды. Бастапқыда теңізден қорыққан арабтар кейіннен Жерорта теңізінде үстемдік орнатып, алып кемелер құрылымын жасақтады. Бұл барыста Византия мен Римнің теңіз тәжірибесі бейімделіп, жаңа деңгейге көтерілді.

Мемлекеттік аппараттың әрбір бөлігі — мейлі ол хатшының қаламы, мейлі жауынгердің қылышы болсын — ортақ мақсатқа, яғни биліктің тұрақтылығы мен әділеттіліктің салтанат құруына қызмет етеді. Бұл құрылымдардың үйлесімді жұмысы өркениеттің гүлденуінің кепілі болып табылады.

Бұл бөлімде мұсылман әлеміндегі теңіз флотының қалыптасуы, кеме жасау өнерінің дамуы және билік атрибуттары мен ақша соғу ісінің [!TERM] эволюциясы (дамуы) баяндалады.

Теңіз флоты және мұсылмандардың теңіздегі үстемдігі

Мұсылмандар теңіз ісіне алғаш рет Мысыр мен Шам өлкелерін бағындырғаннан кейін машықтана бастады. Мұғауия ибн Әбу Суфьян (р.а.) тұсында теңіз жорықтарының алғашқы [!TERM] нұсқалары (сценарийлері) іске асып, мұсылман әскері кеме жасау мен теңіз соғысын жетік меңгерді.

Дар әс-сынаға — кемелерді жасау, жөндеу және жарақтандыруға арналған шеберхана (арсенал).

[FACT] Халифа Абдулмәлік ибн Маруанның бұйрығымен Хасан ибн ән-Нұғман Тунисте [!TERM] индустриялық (өндірістік) деңгейдегі кеме жасау орталығын тұрғызды.
[FACT] Андалусия мен Ифрикия (Солтүстік Африка) флоттары Абдуррахман ән-Насыр тұсында өздерінің ең жоғары [!TERM] потенциалына (әлеуетіне) жетті.
[FACT] Жерорта теңізіндегі үстемдік толығымен мұсылмандардың қолына өтіп, христиан мемлекеттерінің кемелері бұл аймақтан ығыстырылды.

Салах әд-Дин мен Якуб әл-Мансүр арасындағы одақ

Шам өлкесінің билеушісі Салах әд-Дин христиандарға қарсы соғыста мұсылман флотының көмегіне мұқтаж болғанда, Мағриб (Батыс) елінің әміршісі Якуб әл-Мансүрге елші жіберді. Ол мұсылман жағалауларын қорғау үшін Мағриб флотының [!TERM] стратегиялық маңызын түсінген еді. Бұл екі ұлы билеушінің [!TERM] коллаборациясы (бірлескен жұмысы) ислам әлемінің қорғаныс қабілетін арттырды.

Мемлекеттік нышандар: Байрақтар мен музыкалық аспаптар

Патшалық биліктің айбынын асыратын нышандар — бұл билеушіні қарапайым халық пен әскерден ерекшелейтін белгілер. Оларға тулар (байрақтар), дауылпаздар мен кернейлер жатады.

**Байрақтар мен тулар:** Әр әулеттің өз түсі болды. Мәселен, Аббасидтер [!TERM] имиджін (беделін) қара түспен байланыстырса, Әли ұрпақтары жасыл түсті ұстады.
**Әскери музыка:** Соғыс майданында дауылпаз қағу және керней тарту жаудың жүрегіне қорқыныш ұялатып, мұсылман жауынгерлеріне [!TERM] мотивация беру үшін қолданылды. Бұл дыбыстық [!TERM] эффект (әсер) адам бойындағы батылдықты оятудың тиімді тәсілі болды.

«Дауылпаздар мен кернейлердің үні — патшалықтың айбыны мен әскердің айбатын көрсететін басты [!TERM] индикаторлардың (көрсеткіштердің) бірі.»

Сикка: Монета соғу және қаржылық жүйе

Сикка — мемлекеттің меншікті ақша бірліктерін (динар мен дирхам) шығару және оларға билеушінің мөрін басу [!TERM] процесі .

Ақшаның тазалығы мен салмағын бақылау — мемлекеттің басты міндеттерінің бірі болды. Бұл нарықтағы [!TERM] инфляцияны (бағаның өсуін) болдырмау үшін жасалды.

Валюта түрі	Металл	Салмақ [!TERM] стандарты
Динар	Алтын	1 мисқал (72 арпа түйірінің салмағы)
Дирхам	Күміс	10 дирхам = 7 мисқал (Шариғат бойынша)

Халифа Абдулмәлік ибн Маруан ақша реформасын жүргізіп, ислам дүниесінде алғаш рет бірыңғай [!TERM] консистентті (бірізді) ақша жүйесін қалыптастырды. Оған дейін мұсылмандар парсы және византиялық монеталарды қолданып келген еді.

Теңіз флотының қуаты мен ақша жүйесінің тұрақтылығы — Ислам мемлекетінің гүлденуі мен оның сыртқы жаулардан қорғалуының кепілі болды. Бұл құрылымдардың дамуы мұсылман өркениетінің [!TERM] инновациялық (жаңашыл) әлеуетін көрсетеді.

Бұл бөлімде билік нышандарының қалыптасуы, мемлекеттік іс-қағаздарды мөрлеу барысы (процесс), патшалық киімдердегі кестелер және ислам мемлекеттеріндегі әскери стратегиялардың құрылымы (архитектура) қарастырылады.

Таңба және Мөрдің Ақиқаты

Таңба — бұл құжаттардың шынайылығын растау және оларды бөгде көзден сақтау үшін қолданылатын белгі. Шарғи тұрғыдан ол ақиқатты өз сөзімен бекемдеу дегенді білдіреді.

Әртүрлі өлкелердің әдет-ғұрыптарында таңбаның қолданылуы әртүрлі болғанымен, зияткерлік тұрғыдан оның мәні біреу: ол заттың немесе хаттың бүтіндігін қорғайды. Алла Тағала барлық нәрсені белгілі бір қалыппен жаратқан.

Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) шет ел патшаларына хат жазбақ болғанда, оған: «Олар мөрі жоқ хатты қабылдамайды», — деп айтылды. Сонда ол күмістен жүзік соқтырып, оған «Мұхаммед — Алланың елшісі» деген сөзді қашатты. Бұл мөр хаттарды бекіту үшін қолданылды.

Мөр Кеңсесінің (Диуан әл-Хатам) Құрылуы

Мұғауия ибн Әбу Суфьянның тұсында бір адам патша хатын қолдан жасап, өзіне берілетін сыйақыны көбейтіп алған мәселесі туындады. Осыдан кейін Мұғауия хаттарды бүктеп, жіппен байлап, үстінен балауызбен немесе балшықпен мөрлеуді бұйырды. Осылайша ислам тарихында хаттарды қорғауға арналған арнайы мемлекеттік кеңсе — Диуан әл-Хатам (Мөр кеңсесі) пайда болды.

Тараз: Билік Кестесі

Тараз — билеушінің есімі немесе оған тән арнайы белгілер патшалық киімдер мен маталардың жиегіне алтын немесе жібек жіппен тоқылатын ерекше өрнек. Бұл — билік иесінің абыройы мен беделін көрсететін нышан.

Ежелгі парсы және рим патшалары өз киімдеріне өз бейнелерін немесе ерекше нышандарын салдыратын. Ислам дәуірінде бұл үрдіс патшаның есімі мен игі тілектер жазылған жазуларға ауысты. Бұл — билеушінің өзіне тән дербес мәртебесін айқындаудың бір жолы.

Салтанатты Шатырлар мен Сарайлар

Көшпелі өмірден отырықшылыққа өткен мемлекеттерде шатырлар мен павильондар тек баспана емес, соғыс пен сапарлардағы патшалық айбынның белгісіне айналды. Мемлекеттің әлеуеті (потенциал) артқан сайын, бұл шатырлар зәулім сарайлардың көшірмесі іспетті күрделене түсті.

Мақсұра және Хұтбадағы Дұға

Мақсұра — мешіттің ішінде билеушіні қастандықтан қорғау үшін жасалған арнайы қоршалған орын. Оны алғаш рет Мұғауия ибн Әбу Суфьян өзіне жасалған шабуылдан кейін енгізген.

Жұма хұтбасында билеушінің есімін атап, оған игілік тілеу — биліктің заңдылығын халыққа жариялаудың және оның үстемдігін бекемдеудің маңызды құралы. Бұл дәстүр аббасилер мен одан кейінгі әулеттер тұсында мемлекеттік қалыпқа (стандарт) айналды.

Соғыс Өнері және Стратегиялар

Соғыс — адамзат қоғамындағы кек алу немесе қорғану қажеттілігінен туындайтын құбылыс. Оның төрт негізгі түрі бар:

**Тайпалық қақтығыстар:** Көре алмаушылық пен бақталастықтан туындайды.
**Шапқыншылық соғыстар:** Жаулау мен олжа табу мақсатындағы шекаралық қақтығыстар.
**Жиһад:** Дінді қорғау мен тарату жолындағы қасиетті соғыс.
**Бүлікті басу:** Мемлекет ішіндегі тәртіпті сақтау мен дарабилікті қорғау соғысы.

Әскери Тәсілдер: Тізбекті Шеп және Қайта Шабуылдау

Тізбекті шеп (Захф): Әскердің берік сап түзеп, тапжылмай ілгері жылжуы. Бұл тәсілді парсылар мен римдіктер шебер меңгерген.
Қайта шабуылдау және шегіну (Карр уа Фарр): Атты әскердің тез шабуылдап, қайта шегініп, жауды шаршату тәсілі. Бұл — арабтар мен берберлердің байырғы әдісі.

Парсылар соғыс шебінің беріктігін сақтау үшін пілдерді қолданған. Пілдер үстіне мұнаралар орнатылып, олар тізбекті өндіріс желісі секілді қорғаныс қорғанына айналатын. Қадисия шайқасында мұсылмандар осы пілдердің кесірінен үлкен қиындықтарға тап болған.

Соғыс барысында билеушінің немесе қолбасшының соғыс алаңында болуы әскердің жігерін тасытады. Патшаның тағы немесе оның туы — бүкіл әскердің жиналатын орталығы. Егер бұл орталық шайқалса, бүкіл әскердің бірізділігі (консистенттілік) жойылып, жеңіліске ұшырайды.

Билік нышандары мен соғыс тәсілдері — мемлекеттің даму кезеңдеріне қарай өзгеріп отыратын құбылыстар. Көшпеліліктен өркениетке өткен сайын, қарапайымдылық салтанат пен күрделі құрылымдарға орын береді. Бұл — тарихтың бұлжымас заңдылығы.

Жеңіске жету тек әскердің көптігіне немесе қарудың сапасына ғана байланысты емес. Тарихи сценарийлер (нұсқалар) көрсеткендей, шайқас барысында психологиялық факторлар мен айла-тәсілдер шешуші рөл атқарады.

Шайқас даласында сабыр сақтау — жеңістің кілті. Жаудың айбарынан қаймықпай, қатарды бұзбай тұру, дұшпанның шебіне тұтқиылдан соққы беру — нағыз батырлардың ісі. Көп жағдайда аз ғана топтың үлкен әскерді жеңуі олардың рационалдылық (парасаттылық) танытып, қолайлы сәтті күте білуінде.

Жауды қуды, талқандап шаңын қақты, Ол — арыстан, айбаты көкті жапты. Али ибн Юсуфтың даңқы асқақ, Әділдікпен әлемге нұрын шашты. Қылышының жүзінен от ұшқындап, Дұшпанының жүрегін үрей басты.

Жеңістің көрінбейтін қырлары

Соғыстағы жеңіс көбіне психологиялық соғыс (қарсыластың рухын түсіруге бағытталған әрекеттер) арқылы келеді. Үрей мен үмітсіздік жау әскерін іштен ірітеді.

Жаудың шебін бақылау және әлсіз тұсын табу;
Әскердің рухын көтеру үшін ұрандар мен жігерлі сөздерді қолдану;
Тұтқиылдан шабуыл жасау арқылы хаос тудыру;
Құдайдың жәрдемі мен тағдырдың жазуына сенім арту.

Салық — мемлекеттің өз міндеттерін орындау үшін халықтан жинайтын алым-салықтары. Ол мемлекеттік ресурстардың (қорлардың) негізі болып табылады.

Мемлекеттің бастапқы кезеңінде салық мөлшері аз болғанымен, жиналатын түсім көлемі өте үлкен болады. Ал мемлекет құлдырай бастағанда, салық мөлшері артады, бірақ түсім көлемі күрт азаяды.

**Бастапқы кезең:** Салықтар шариғат талаптарына сай аз мөлшерде белгіленеді. Бұл халықтың жұмыс істеуге деген құлшынысын арттырып, инвестицияның (қаржы салудың) өсуіне әкеледі.
**Даму кезеңі:** Мемлекет нығайған сайын сән-салтанат артады, шығындар көбейеді.
**Құлдырау кезеңі:** Шығындарды жабу үшін жаңа салық түрлері енгізіледі. Бұл өндірушілер мен саудагерлердің ынтасын жойып, инфляцияға (бағаның өсуіне) соқтырады.

Сұлтанның немесе билеушінің тікелей коммерциялық (саудалық) әрекеттермен айналысуы — мемлекет үшін үлкен қауіп.

**Бәсекелестіктің бұзылуы:** Билеушінің қолында билік пен күш болғандықтан, қарапайым саудагерлер онымен бәсекелесе алмайды.
**Нарықтың тарылуы:** Билеуші тауарларды арзанға сатып алып, қымбатқа сатуға мәжбүрлейді, бұл еркін нарықтың архитектурасын (құрылымын) бұзады.
**Салық түсімінің азаюы:** Саудагерлер мен диқандар табыс таппаған соң, мемлекетке төленетін салық та азаяды.

«Егер билеуші саудагерге айналса, халық кедейлікке ұшырайды, ал қазына ортаяды».

Мемлекет дамыған сайын билеуші өз автономиясын (дербестігін) нығайту үшін өзінің жақын менеджерлері (басқарушылары) мен көмекшілеріне көбірек арқа сүйей бастайды.

Уақыт өте келе мемлекетті құруға қатысқан рулық ынтымақтастық (бірлік) әлсірейді. Билеуші өз билігін сақтап қалу үшін жалдамалы әскер мен сарай маңындағы жағымпаздарға қаржы салуды арттырады. Бұл өз кезегінде қазынаға салмақ түсіріп, мемлекеттің эволюциясын (дамуын) кері бағытқа бұрады.

Мемлекет — нарықтың ең үлкен тұтынушысы. Егер билеуші шығындарды қысқартып, ақшаны қазынада ұстап отырса, нарықта ақша айналымы тоқтап, рецессия (экономикалық құлдырау) басталады. Нарықтағы динамика (қарқын) мемлекеттің жұмсаған қаржысына тікелей байланысты.

Кез келген әділетсіздік пен зұлымдық деструктивті (бүлдргіш) сипатқа ие. Халықтың мүлкін заңсыз тартып алу, еңбегін қанау — өркениеттің негізін шайқайды.

Әділдік орнаған жерде ғана даму болады. Билік халықтың мүлкіне қол сұқпауы, керісінше оны қорғауы тиіс. Зұлымдық жайлаған мемлекеттің соңы — міндетті түрде күйреу. Мұны тарихтың көптеген прецеденттері (алдыңғы үлгілері) дәлелдеп отыр.

Кәсіптен қол үзу және өлкелердің қаңырап қалуы

Әділетсіздік пен озбырылық жайлағанда, адамдардың кәсіпке деген ынтасы басылып, олардың қолдары жұмыстан суынады. Тұрмыс жағдайлары нашарлап, халық жан-жаққа тарай бастайды. Өркениет (Адамдардың шоғырланып өмір сүруі мен мәдениеті) шегінен шыққан озбырлықтың кесірінен құлдырауға ұшырайды. Қала тұрғындары үдере көшіп, елсіз қалған жерлерде береке кетеді. Бұл жағдай өндірістің тоқтауына, ашаршылық пен бүліктің белең алуына әкеп соғады. Мемлекеттің негізгі қорлары (ресурс — қажеттіліктерді өтеуге арналған көздер) таусылып, ішкі былық (хаос) орнайды.

Мәубидан (ежелгі парсылардағы жоғары лауазымды діни қызметкер әрі патша кеңесшісі) мен Бахрам патша арасындағы әңгімеде мемлекеттің құрылымы туралы терең ой айтылады. Патша елдің бүлінгенін көріп, оның себебін сұрағанда, Мәубидан былай деп жауап береді:
— «Уа, патша! Мемлекеттің абыройы тек Шәриатпен (заңмен) ғана сақталады. Ал Шәриат тек билікпен ғана орындалады. Билік болса ерлермен (әскермен) ғана қуатты. Ерлерді тек мал-мүлік (қаржы) ұстап тұрады. Мал-мүлік тек абаттандыру (даму) арқылы жиналады. Ал абаттандыру тек әділдікпен ғана жүзеге асады. Әділдік — бұл әлемді тепе-теңдікте ұстап тұрған таразы. Оны Алла Тағала орнатты және оған басшы етіп патшаны тағайындады».

Егер патша әділдіктен тайып, халықтың мүлкін тартып алса немесе оларды шамадан тыс салықпен қинаса, абаттандыру тоқтайды. Абаттандыру тоқтаған жерде қаржы көздері құрдымға кетіп, әскер тарап кетеді. Нәтижесінде патшалық билік әлсіреп, сыртқы жауларға жем болады немесе іштен іриді.

Мемлекеттің саудаға араласуы және оның зияны

Мемлекеттің немесе билік иелерінің нарыққа араласып, саудамен айналысуы — өркениет үшін үлкен қауіп. Билік иелері халықтың қолындағы тауарды өте арзан бағаға мәжбүрлеп сатып алып, кейін оны халыққа ең жоғары бағамен өткізеді. Бұл — айламен ықпал ету (манипуляция) көрінісі. Мұндай ісшіл (прагматикалық) емес қадамдар саудагерлердің қаржы салу (инвестиция) мүмкіндігін жояды.

Саудагерлердің пайдасы азайып, олардың тауар айналымы тоқтайды.
Нарықтағы бағаның өсуі (инфляция) халықтың сатып алу қабілетін төмендетеді.
Мемлекеттік алымдар мен салықтардың жиналуы қиындайды, өйткені сауда — қазынаның негізгі көзі.
Бұл беталыс (тенденция) жалғаса берсе, мемлекеттің шаруашылығы күйреп, экономикалық құлдырау (рецессия) басталады.

Мемлекеттің қартаюы және оның кезеңдері

Мемлекеттің дамуы (эволюция) мен құлдырауы тірі ағзаның өміріне ұқсайды. Мемлекеттің қартаюы (тозуы) — бұл тоқтату мүмкін емес табиғи барыс (процесс).

**Бастапқы кезең:** Бұл кезеңде топтық ұйымшылдық (Асабия — қандас немесе идеологиялық бірлікке негізделген әлеуметтік күш ) өте күшті болады. Билік халыққа жақын, тұрмыс қарапайым.
**Даңқ пен дара билік кезеңі:** Патша билікті өз қолына жинап, өзгелерді шетете бастайды. Бұл кезеңде зәулім құрылыстар салынып, бедел (имидж) артады.
**Бейқамдық пен ысырапшылдық кезеңі:** Билік иелері рахатқа бөленіп, ата-бабалары жинаған қорларды орынсыз жұмсайды. Метакогнитивті (өз іс-әрекетін сырттай бақылап, қатесін түсіну) қабілет жоғалып, жалған елес (иллюзия) билейді.
**Қартаю және ыдырау кезеңі:** Мемлекеттің тозуы шегіне жетеді. Әскердің рухы түсіп, халықтың билікке деген сенімі жоғалады. Бұл кезеңдегі кез келген емдік тәсіл (терапия) мемлекеттің ажалын тек уақытша ғана шегере алады.

Билік пен халық арасындағы бөгеттер

«Хиджаб» (Биліктің оқшаулануы) — мемлекеттің даму барысында патша мен оның қол астындағылардың арасында пайда болатын кедергі. Алғашқыда патша халыққа қолжетімді болса, кейіннен ол арнайы қорғаушылар мен есік күзетшілерінің тасасына жасырынады. Бұл биліктің халықтан алыстауына және шынайы ақпараттың жетпеуіне әкеп соғады.

«Егер мемлекеттің құрылымына тозу белгілері енсе, оны ешкім қайтара алмайды. Бұл — Алланың жаратылысқа қойған заңы».

Өркениеттің гүлденуі әділдікке, еңбекке және заңның үстемдігіне тікелей байланысты. Әділетсіздік пен озбырлық жайлаған жерде мемлекеттің құлауы — тек уақыт еншісіндегі мәселе. Отырықшылықтың бұзылуы — адамзат дамуының үзілуіне және тарихи сахнадан кетуіне әкелетін ең үлкен қауіп.

Қырық тоғызыншы тарау: Қалыптасқан мемлекеттің құлдырау барысы

Мемлекет билігін иелену — оны бірден тартып алумен емес, ұзақ уақыт бойы әлсірету мен қажыту арқылы жүзеге асатын барыс (процесс).

Ғасабия — бір мақсатқа жұмылған топтың ішкі ынтымақтастығы мен бірлестік рухы.

Мемлекет өзінің шарықтау шегіне жеткенде, оның құрылымы (архитектурасы) нығая түседі. Жаңадан билікке ұмтылғандар ескі мемлекетті бірден құлата алмайды. Бұл барыс (процесс) мемлекеттің ішкі қуаты таусылып, оның тірегі болған рухтың әлсіреуімен ғана мүмкін болады. Тарихта Аббас әулетінің, Саманидтердің және Мысырдағы Тулунидтердің билікке келуі осыған дәлел. Олар мемлекеттің шеткі аймақтарын біртіндеп иеленіп, орталық биліктің әлсіреуін күтті.

Елуінші тарау: Мемлекеттің өркендеуі және халық санының әсері

Мемлекеттің күші мен оның қорлары (ресурстары) бағынышты халықтың санына және олардың әл-ауқатына тікелей байланысты.

Мемлекеттің ұзақ өмір сүруі оның көрнекі (визуалды) айбынында емес, халықтың тығыздығы мен шаруашылықтың дамуында. Халық көп болған сайын, салық түсімі артып, мемлекеттің әлеуеті (потенциалы) нығаяды. Бұл өз кезегінде қалалардың өсуіне және мәдениеттің дамуына (эволюциясына) әкеледі.

Елу бірінші тарау: Саясат және басқарудың мәні

Қоғамдық өмірде адамдардың бір-біріне зиян тигізбеуі үшін және ортақ тәртіп орнату үшін басқарудың белгілі бір нұсқасы (сценарийі) қажет.

Мәдәни саясат — адамдардың осы дүниедегі және ахиреттегі пайдасын көздейтін парасаттылыққа (рационалдылыққа) негізделген басқару жүйесі.

Егер басқару тек күшке ғана сүйенсе, бұл — озбырлық. Егер ол тек осы дүниелік пайдаға негізделсе, бұл — ақылға сүйенген саясат. Ал егер ол шариғат негізінде болса, бұл — ең кемел басқару жүйесі.

Тахир ибн әл-Хусейннің ұлы Абдуллаһқа жазған насихат хаты

Бұл хат — мемлекетті басқарудың бірізділігі (консистенттілігі) мен басқарушының (менеджердің) тұлғалық қасиеттері туралы жазылған ең құнды жәдігерлердің бірі.

«Аса қамқор, ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын. Алладан қорық, Ол — жалғыз, Оның серігі жоқ. Оның бақылауында (мониторингінде) бол, өйткені Алла сенің амандығыңды сақтап, жауапкершілікті жүктеді. Сенің басыңа бақыт келсе де, бақытсыздық келсе де, Алланы есіңнен шығарма.»

**Дін мен шариғатты ұстану:** Алланың парыздарын орында, Оның шекараларын сақта. Бұл сенің билігіңнің тұрақтылығының көрсеткіші (индикаторы) болмақ.
**Әділдік орнату:** Қарамағыңдағыларға әділ бол. Олардың мүдделерін (активтерін) қорғап, зәбір көргендерге жәрдем бер.
**Үнемшілдік пен жоспарлау:** Мемлекеттің қаржысын босқа шашпа. Түскен салықты халықтың жағдайын жақсартуға, инфрақұрылымды (логистиканы) дамытуға жұмса.
**Ғалымдармен кеңесу:** Зияткерлік (интеллектуалды) деңгейі жоғары адамдармен, парасатты тұлғалармен үнемі байланыста (коммуникацияда) бол.

Басқарушы (менеджер) үшін ең басты қауіп — өзімшілдік пен тәкаппарлық. Халыққа жанашырлықпен (эмпатиямен) қарау — мемлекеттің тұрақтылығының кепілі.

Айламен ықпал етуден (манипуляциядан) және жалған сөйлеуден аулақ бол. Өтірік — барлық жамандықтың бастауы. Сенің беделің (имиджің) сөзің мен ісіңнің бірлігінде.

Мемлекеттің қазынасын түгендеу (инвентаризация) жасағанда, оны тек жинау үшін емес, халыққа тарату үшін жина.
Әлсіздер мен кедейлерге қолдау көрсет, бұл — сенің міндетің (миссияң).
Қылмыс пен бүлдіргіш (деструктивті) әрекеттердің алдын алу үшін тұрақты бақылау (мониторинг) жүргіз.

Мемлекеттің ұзақ өмір сүруі — билеушінің парасаттылығына (рационалдылығына), әділдігіне және халықпен орнатқан тығыз байланысына тікелей байланысты. Бұл — тарихтың өзгермейтін есептік жолы (алгоритмі). Мемлекеттің дамуы (эволюциясы) тек осы қағидалар сақталғанда ғана оң қарқынмен (динамикамен) жүреді.

Басқарушыларды таңдау және мемлекеттік істерді жүргізу

Сіздің негізгі міндеттеріңізбен шұғылдануыңыз халықтың жағдайын бақылаудан және олардың қажеттіліктерін өтеуден алшақтатпауы тиіс. Өз ісіңізде жинақтаған тәжірибеңіз бен атқарған жұмысыңыз сізді бұқараның мұң-мұқтажына құлақ түруден тыймасын.

Істеріңізді ретке келтіру үшін ең сенімді көмекшілерді, білікті хатшыларды және адал басқарушыларды таңдаңыз. Олар сіздің шешімдеріңізді жүзеге асыруда негізгі қор (ресурс — істі атқаруға қажетті құралдар мен адам күші) болып табылады.

Мемлекеттік қызметшілердің жұмысын үнемі тексеріп, олардың әрекеттеріне мониторинг (тұрақты бақылау — істің барысын үздіксіз қадағалау) жүргізу — билеушінің міндеті. Егер олардың жұмысында жақсы нәтиже байқалса, оны қолдап, нығайтыңыз. Ал егер кемшіліктер анықталса, оны түзетуге тырысыңыз және қателіктердің қайталануына жол бермеңіз.

Бейт әл-мал (қазына — мемлекеттің қаржы орталығы) қаражатын жұмсауда сақ болыңыз. Мұсылман қауымының мүддесі үшін адалдық пен туралық танытқандарға ғана сенім артыңыз.

Мәдидің келуі туралы жалпы түсінік

Барлық мұсылман қауымы арасында ғасырлар бойы қалыптасқан бір үрдіс (тенденция — белгілі бір бағыттағы даму барысы) бар: ақырзаман таяғанда Пайғамбар (с.ғ.с.) әулетінен бір тұлға шығады. Ол дінді қуаттап, әділдікті орнатады.

Мәди — Ислам танымында ақырзаманда келіп, жер бетін зұлымдықтан тазартып, әділдік орнататын тура жолдағы жетекші.

Мәдидің шығуы — қияметтің негізгі көрсеткіштерінің (индикатор — белгілі бір құбылыстың белгісі) бірі.
Ол шыққаннан кейін Дәжжал пайда болады және одан кейінгі ұлы оқиғалар орын алады.
Иса пайғамбардың (ғ.с.) түсуі де осы кезеңмен байланыстырылады.

Мәди туралы хадистер және оларды талдау

Көптеген хадис ғұламалары Мәдиге қатысты хабарларды өз жинақтарында келтірген. Олардың қатарында Әбу Дәуіт, Тірмизи, Ибн Мәжә, Хәким және Табарани бар.

Хадистерді жеткізушілердің бірізділігі (консистенттілік — мәліметтердің бір-біріне сәйкес келуі және тұтастығы) — хадистің шынайылығын анықтаудың басты шарты. Бұл салада талдаушы (аналитик — ақпаратты терең зерттеп, қорытынды жасаушы) ғалымдар әрбір жеткізушінің сенімділігін тексереді.

**Әбу Саид әл-Худриден жеткен хадис:** Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) Мәдидің маңдайы жазық, мұрны қырлы болатынын және жер бетін әділдікке толтыратынын айтқан.
**Үмм Сәләмәдан жеткен хадис:** Мәдидің Пайғамбар (с.ғ.с.) әулетінен, дәлірек айтқанда Фатиманың ұрпағынан болатыны баяндалады.
**Әли ибн Әби Талибтен (р.а.) жеткен хадис:** Мәдидің бір түнде Алла тарапынан оңалатыны (басшылыққа дайындалатыны) туралы айтылған.

Кейбір хадистердің есептік жолында (алгоритм — мұнда: хадис жеткізушілер тізбегінің құрылымы) әлсіздіктер кездеседі. Мысалы, Әбу Һарун әл-Абди есімді жеткізушінің сенімділігіне қатысты ғалымдар арасында үлкен қайшылық (парадокс — қалыптасқан түсінікке қайшы келетін пікір) бар.

Жеткізушілерді сынға алу (Жарх уа тағдил)

Хадис ілімінде жеткізушілердің беделін зерттеу — өте маңызды барыс (процесс — белгілі бір нәтижеге жетуге бағытталған әрекеттер тізбегі). Ғалымдар Әсім ибн Әби әл-Нұжұд сияқты жеткізушілердің жады мен дәлдігін талқылаған. Кейбіреулері оны сенімді десе, басқалары оның хадистерінде ауытқулар бар екенін айтады.

Ахмад ибн Ханбал былай деген: «Әсім — ізгі адам, Құран оқушы, бірақ хадис жеткізуде одан да сенімдірек адамдар бар».

Мәди туралы хадистер өте көп және олардың кейбірі өте сенімді болса, кейбірі әлсіз. Дегенмен, бұл мәселенің мұсылман үмбетінің санасындағы орны зор және ол келешекке деген үмітшілдік (оптимизм — болашаққа сеніммен қарау) ұялататын маңызды тұжырым болып қала береді.

Қорытынды нұсқаулар

Барлық істеріңізде Алладан жәрдем тілеңіз. Өз қол астыңыздағыларға әділ болыңыз, өйткені әділдік — биліктің негізі. Бұқараның мүддесін жеке пайдаңыздан жоғары қойыңыз.

Әрқашан білімділермен және парасатты жандармен кеңесіңіз. Олардың толғанысы (рефлексия — өз әрекеттері мен ойларын талдау) сізге дұрыс шешім қабылдауға көмектеседі.

Бұл тарауда хадистер тізбегіндегі Дауд ибн Әби Хинд пен оның әкесінің жағдайы қарастырылады, олардың екеуі де өте әлсіз жеткізушілер болып саналады. Әт-Табарани "Әл-Аусат" жинағында Ибн Омардан жеткізген хабарда Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) қасында Әли, Аббас және басқа да сахабалардың болғаны, сондай-ақ ансарлар мен Аббас арасындағы мәселелер баяндалады.

Көктен: "Расында, сендердің басшыларың — пәленше, ол — Махди, соған еріңдер!" деген үн естіледі деген хабарлар кездеседі. Алайда, бұл мәліметтерді жеткізушілердің арасында Мусанна ибн әс-Сабах сияқты өте әлсіз тұлғалар бар.

Сопылық ілім мен Махди бейнесі

Уәлаят — сопылықтағы әулиелік дәреже, Аллаға рухани жақындық пен сырларға қанық болу күйі.

Бұл тақырыпта сопылар мен хадисшілердің көзқарастарында айтарлықтай айырмашылықтар бар. Сопылар Махдиді "Уәлаяттың мөрі" (Хатім әл-Әулия) деп қарастырады. Ибн әл-Араби мен Ибн Каси сияқты ойшылдар бұл мәселеге қатысты өздерінің жария ұстанымдарын білдірген. Олардың пайымдауынша, Махди — пайғамбарлық нұрдың соңғы көрінісі және рухани әлемнің басқарушысы.

Шииттік (Имамиттер мен Исмаилиттер) бағыттар Махди туралы өзіндік нұсқаларын ұсынады. Олар он екі имамның бірі жасырын күйде қалып, соңында қайта оралады (Раж'а) деп сенеді. Бұл олардың іліміндегі басты бірізділік болып табылады.

Тарихи қарқын және жұлдыздық болжамдар

Кейбір тарихшылар мен талдаушылар әлемнің тағдырын жұлдыздардың тоғысуына (қиранат) негіздеп түсіндіруге тырысады. Олар дүниенің жалпы өмірін жеті мың жыл деп жорамалдап, бұл барысты түрлі кезеңдерге бөледі. Мұндай түсіндірулер көбінесе нақты деректерге емес, қияли жорамалдар мен жалған елестерге сүйенеді.

Асабия — бір топтың немесе рудың ортақ мақсат жолындағы ауызбіршілігі мен әлеуметтік қуаты.

Ибн Халдунның пікірінше, Махдидің келуі тек діни ұрандармен ғана емес, нақты әлеуетке ие Асабиямен (топтық ауызбіршілікпен) нығаюы тиіс. Кез келген саяси өзгеріс немесе билікке жету үшін әлеуметтік күш қажет. Мағриб жеріндегі (Сус аймағы) кейбір адамдардың өздерін Махди деп жариялауы ешқандай нәтиже бермеді, өйткені олардың артында мұндай қуатты күш болмады. Бұл әрекеттер тек уақытша беталыс ретінде ғана тарихта қалды.

Болашақты білуге құштарлық

Адам жаны әрқашан болашақта не болатынын, мемлекеттер мен халықтардың тағдырын білуге ұмтылады. Бұл — адам табиғатындағы құбылыс. Осы мақсатта кейбіреулер көріпкелдікке, жұлдыз жорамалдарға немесе ескі кітаптардағы деректерге сүйенеді.

Алайда, мұндай болжамдардың көбі нақты білімге негізделмегендіктен, қоғамда түрлі адасушылықтар мен былыққа (хаосқа) алып келуі мүмкін. Сондықтан тарихи және діни мәселелерге парасаттылықпен қарау маңызды.

Мен Ибн Халдунның «Муқаддима» еңбегіндегі мемлекеттердің тағдыры, жұлдыз жорамалдары және қалалану үдерісі туралы үзіндіні кәсіби деңгейде қазақ тіліне аудардым.

Умайя ибн Әби әс-Салттың аманаты туралы айтылған деректерде оның болашақты сезгені баяндалады. Хузайфа ибн әл-Йаманнан жеткен хабарда ол былай дейді: «Алламен ант етейін, адамдар оны ұмытты ма, әлде біле тұра елемей ме, білмеймін. Бірақ Алла Елшісі (с.ғ.с.) дүние ақыр болғанға дейін болатын, саны үш жүзден асатын әрбір әскер көсемін бізге атап берген еді». Бұл деректер келешектегі саяси өзгерістердің алдын ала белгілі болғанын меңзейді.

Жафр (Болашақ оқиғалар мен әулеттердің тағдыры жазылған құпия ілім жинағы) — бұл ілім шииттік дәстүрде Имам Жағыпар әс-Садыққа телінеді. Онда мемлекеттердің құлауы, жаңа әулеттердің келуі және дүниежүзілік оқиғалардың мәнмәтіні (оқиғаның айналасындағы жағдайлар жиынтығы) сипатталған. Әсіресе, Аббасидтер әулеті мен одан кейінгі билік иелерінің тағдыры осы кітаптарда көріпкелдікпен баяндалған деседі.

Жұлдыздардың түйісуі және билік ауысуы

Қыран (Екі ірі планетаның — Сатурн мен Юпитердің аспан сферасында бір нүктеде түйісуі) — жұлдызшылар мен талдаушылар үшін мемлекеттердің тағдырын анықтайтын негізгі көрсеткіш . Бұл құбылыс үш деңгейге бөлінеді:

Кіші қыран: Әр 20 жыл сайын қайталанып, жекелеген патшалардың ауысуын немесе аймақтық өзгерістерді білдіреді.
Орта қыран: Әр 240 жыл сайын орын алып, биліктің бір халықтан екінші халыққа немесе бір әулеттен екінші әулетке өтуіне түрткі болады.
Ұлы қыран: Әр 960 жыл сайын болады және әлемдік діндердің өзгеруі, алып империялардың құлауы сияқты жаһандық даму кезеңдерін белгілейді.

Әбу Мағшар әл-Балхи мен әл-Кинди сияқты ғұламалар жұлдыздардың бұл қозғалысын математикалық есептік жолмен есептеп, Ислам мемлекетінің ұзақтығын 693 жыл немесе 960 жыл деп жорамалдаған. Олардың пайымдауынша, жұлдыздардың белгілі бір шоқжұлдыздарға (мәселен, Сарышаянға) кіруі шиеленістің күшеюіне және жаңа саяси күштердің пайда болуына әкеледі.

Малхамалар: Соғыстар мен өзгерістер жылнамасы

Малхама (Болашақта болатын үлкен соғыстар мен бүліктер туралы жыр) — Мағриб пен Андалусия аймақтарында кең тараған өлең түрі. Онда Ибн әл-Аббар мен басқа да шайырлардың жырлары арқылы Мурабиттер мен Муваххидтер әулеттерінің келуі, қалалардың жаулап алынуы және ақырзаман белгілері сипатталған. Мәселен, Сәбта (Сеута) қаласының құлауы немесе Тунис пен Фес қалаларындағы саяси толқулар осы жырларда алдын ала айтылған.

Бірінші тарау: Қалалар мен мекендер — биліктің жемісі

Мемлекет пен билік болмаса, ірі қалалардың бой көтеруі мүмкін емес. Қала салу — бұл ұжымдық күшті, мол ресурстарды және жоғары деңгейдегі тасымал жүйесін талап ететін күрделі барыс .

Қалалар тек патшалар мен әулеттердің қауіпсіздігі мен салтанаты үшін салынады.
Мемлекет әлсірегенде, қалалардың инфрақұрылымы бұзылып, тұрғындар азая бастайды.
Ірі ғимараттар мен ескерткіштер — биліктің қуаты мен амбициясының көрнекі айғағы.

Екінші тарау: Билік адамдарды қалаларға қоныстануға шақырады

Адам баласы табиғатынан еркіндікке жақын болғанымен, билік оларды қалаларға шоғырландыру арқылы бақылау жүйесін орнатады. Қалалар — бұл саяси тұрақтылықтың орталығы. Патшалар өздерінің айналасына қолөнершілерді, ғалымдар мен саудагерлерді жинап, сол арқылы экономикалық өндіріс саласын дамытады. Егер билік нығайса, қала гүлденеді; билік құласа, қала былыққа (хаосқа) ұшырайды.

Үшінші тарау: Зәулім құрылыстарды тек қуатты мемлекеттер тұрғызады

Бағдат, Каир немесе Қайруан сияқты алып қалалардың құрылысы мен ондағы моншалар, мешіттер мен сарайлардың көптігі сол кездегі Аббасидтер немесе Фатимидтер мемлекетінің ірі ауқымды шаруашылығының нәтижесі. Мәселен, Мамунның тұсында Бағдатта 65 мың монша болғаны туралы деректер бар. Бұл — тек күшті орталықтандырылған билік қана қол жеткізе алатын деңгей.

Осылайша, мемлекеттің тағдыры аспан денелерінің қозғалысымен (қырандармен) байланыстырылса, оның жердегі көрінісі зәулім қалалар мен өркениеттің гүлденуі арқылы айқындалады. Билік пен қалалану — бір-бірінен ажырамас егіз ұғымдар.

- Ешқандай сөзді блоктама - Html tag керек емес

Мен Frontend контент-архитектор ретінде Ибн Халдунның "Муқаддима" еңбегінен алынған бұл үзіндіні мағыналық блоктарға бөліп, бекітілген глоссарий мен ережелерге сай қазақ тіліне аударамын.

Биік ғимараттарды тек билігі күшті патша ғана тұрғызады

Бұл жағдай ғимараттар мен басқа да құрылыстардың ауқымынан көрінеді. Олар мемлекеттің қуатына сай келеді. Бұл құрылыстар тек көп жұмыс күшімен емес, сонымен қатар инженерия (күрделі техникалық құралдар мен есептеулер) және ауыр жүктерді көтеретін құрылымдық (архитектуралық шешімдер) әдістердің көмегімен жүзеге асады.

Адамдар Кисіра мен Мысыр перғауындары сияқты ежелгі патшалардың алып ғимараттарына қарап, таңғалады. Көбінесе бұл құрылыстарды салу үшін сол заманғы адамдардың дене бітімі өте алып болған немесе олардың физикалық күші бізден әлдеқайда жоғары болған деп қате ойлайды.

Мәселен, Ад қауымының ғимараттары туралы аңыздарда олардың алыптығы соншалық, олар тастарды қолмен лақтырған деседі. Алайда, бұл жай ғана жалған елес (иллюзия). Шындығында, мұндай зәулім құрылыстар жеке адамның күшімен емес, ұжымдық жұмыс, техникалық есептік жолдар (алгоритмдер) және көптеген адамдардың бірлескен күшімен салынған.

Бұған мысал ретінде Қайруандағы үлкен мешітті, Махдиядағы қамалдарды және Қартаждағы су тасымалдауға арналған алып өткізгіш тораптарды (шлюздер мен акведуктар) айтуға болады. Бұл нысандарды көргенде, оларды салған патшалардың қаншалықты әлеуетті (потенциал) болғанын түсінеміз.

Төртінші тарау

Мемлекеттің құрылысқа қажеттілігі және оның қуатының нышаны

Мемлекеттің өмірінде құрылыс барысы маңызды рөл атқарады. Ғимараттардың сапасы мен биіктігі — билік иесінің беделінің (имидж) көрсеткіші.

Үлкен қалалар мен зәулім сарайлар бір күнде салынбайды. Бұл бірнеше ұрпақтың және бірнеше билеушінің қажырлы еңбегінің нәтижесі. Мысалы, Бағдат немесе Қартаждың құрылысы бірнеше кезеңнен тұрған. Бір патша бастаған істі келесісі жалғастырып, осылайша бірізділік (консистенттілік) сақталған.

Егер қала салуда немесе ғимарат тұрғызуда парасаттылық (рационалдылық) сақталмаса, яғни орналасқан жері дұрыс таңдалмаса, ол қала тез құлдырауы мүмкін. Сондықтан қала тұрғызғанда екі негізгі мақсатты — зияннан қорғануды және пайда көруді ескеру қажет.

Зияннан қорғану үшін қала айналасына қорғандар соғып, оны дербес (автономды) бекініске айналдыру керек.
Пайда көру үшін таза ауа мен судың болуын қадағалау қажет. Нашар ауа адам денсаулығына бүлдіргіш (деструктивті) әсер етеді.
Қаланың маңында егістік жерлер, жайылымдар және отын үшін ормандар болуы тиіс. Бұл қаланың экономикалық қорын (ресурс) құрайды.

Ауаның тазалығына ерекше назар аудару керек. Ауа тоқырап қалған жерде аурулар тез тарайды. Сондықтан қалалар ашық, жел соғатын жерлерде орналасуы тиіс. Мәселен, Кабис қаласының ауасы ылғалды әрі ауыр болғандықтан, онда аурулар жиі кездеседі.

Қасиетті ғимараттар мен әлемдегі зәулім үйлер

Алла Тағала жер бетінде Өзіне құлшылық қылатын қасиетті орындарды белгіледі. Олардың ішіндегі ең ұлығы — Меккедегі Қағба. Оны Ибраһим мен Исмаил (ғ.с.) пайғамбарлар Алланың әмірімен тұрғызды.

Қағбаның құрылысы бірнеше рет жаңартылды. Құрайштар оны жөндегенде қаржы тапшылығына байланысты Ибраһим негіз салған жердің бір бөлігін (Хижр) сыртта қалдырды. Кейін Абдулла ибн әл-Зубайр оны пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) қалауы бойынша Ибраһимнің негізіне қайта келтіріп салды. Алайда, Хажжаж ибн Юсуф оны қайтадан бұзып, Құрайштар салған қалыпқа (стандартқа) қайтарды.

Тағы бір қасиетті орын — Бәйіт әл-Мақдис (Иерусалимдегі ғибадатхана). Оның негізін Сүлеймен (ғ.с.) пайғамбар қалады. Кейіннен ол көптеген соғыстар мен төнкерістер (революциялар) кезінде қиратылды. Парсы патшасы Бахтуннасар оны бұзғаннан кейін, Исраил ұрпақтары парсы патшаларының көмегімен оны қайта тұрғызды.

Бәйіт әл-Мақдистің құрылымы (архитектурасы) өте күрделі болған. Мұндағы "Сахра" (жартас) күмбезі мен басқа да зәулім құрылыстар мұсылман билеушілерінің, әсіресе Абдулмәлік ибн Маруанның тұсында ерекше сәулетпен безендірілді.

Осының бәрі үлкен мемлекеттер мен алып империялардың ғана осындай мәңгілік із қалдыра алатынын көрсетеді. Ғимараттардың ұзақ сақталуы — сол халықтың зияткерлік және техникалық дамуының (эволюциясының) айғағы.

Мешіттерді ұлықтау — ислам дінінің алғашқы кезеңінен бастап қалыптасқан дәстүр. Мәселен, Мәдинадағы Пайғамбар мешіті, Дамаскідегі Умәйядтар мешіті, Құддустағы (Иерусалим) Әл-Ақса және әл-Сахра мешіттері мен Андалусиядағы Қордова мешіті осының айқын дәлелі. Рим императоры Дамаск билеушісіне мешіт қабырғаларын мозайкамен әшекейлеу үшін арнайы шеберлер жібергені тарихта белгілі. Бұл мешіттердің құрылымы мен зәулімдігі мұсылман билеушілерінің өршіл мақсаттары мен сол кезеңдегі өндіріс саласының даму деңгейін көрсетеді. Мысырдағы Қайыр қаласы өзінің ауқымымен және халық тығыздығымен ерекшеленеді, бұл оның ірі ауқымды шаруашылық орталығы екенін айқындайды.

Жетінші тарау: Бәдәуилер мен қала тұрғындарының айырмашылығы және олардың қала құрылысына әсері

Қалалық отырықшылық — көшпелі өмір салтынан бастау алатын даму сатысы. Исламға дейінгі және одан кейінгі кезеңдерде де адамдар алдымен шөл дала мен ауылдық жерлерде өмір сүріп, кейіннен билік пен байлық жиылған сайын қалаларға қоныс аударған.

Бәдәуилер (Көшпелі тұрмыс кешетін, мал шаруашылығымен айналысатын халықтар) [!TERM] мен қала тұрғындарының арасындағы басты айырмашылық — тұрмыс деңгейі мен жайлылыққа ұмтылыс. Қала тұрғындары жайлылық пен сән-салтанатқа бейім болса, бәдәуилер қарапайым әрі қатаң тіршілік етеді. Бірақ қалалардың өсіп-өркендеуі үшін бәдәуилердің қалаға келіп, жаңа күш ретінде қосылуы маңызды үрдіс болып табылады.

Сегізінші тарау: Ислам мемлекеттеріндегі құрылыстардың олардың әлеуетіне қатысты аздығы туралы

Исламның алғашқы кезеңінде мұсылмандардың өршіл мақсаттары мен әскери әлеуеті өте жоғары болғанымен, зәулім ғимараттар мен күрделі құрылымдар аз болған. Мұның басты себебі — арабтардың табиғатынан көшпелілікке бейімділігі мен қарапайымдылықты ұстануы. Тек уақыт өте келе, өркениет пен қоныстану жүйесі тереңдеген сайын, салтанатты сарайлар мен қалалар салына бастады.

Тоғызыншы тарау: Қалалар мен елді мекендерді таңдаудағы талаптар

Қала салу үшін орын таңдағанда бірнеше маңызды факторларды ескеру қажет:

Қауіпсіздік: Қала жау шабуылынан қорғану үшін табиғи кедергілері (тау, су) бар жерде орналасуы тиіс.
Таза ауа мен су: Халықтың денсаулығы үшін ауа райы қолайлы, суы мол жерлер маңызды.
Ресурстар: Жанармай (отын), мал жайылымы және құрылыс материалдарының қолжетімділігі.

Оныншы тарау: Қалалардағы құрылыстардың ерекшеліктері мен олардың тозуы

Қаланың өркендеуі ондағы индустрия мен қолөнердің дамуына тікелей байланысты. Егер қалада білікті шеберлер мен қажетті мүліктер жеткілікті болса, ғимараттар сапалы әрі ұзақ мерзімді болады. Алайда, билік әлсіреп, қаланың қарқыны бәсеңдегенде, алдымен қолөнер мен өндіріс саласы құлдырайды, бұл ғимараттардың бұзылуына әкеп соғады.

Он бірінші тарау: Қалалар мен аймақтардың байлығы мен кедейлігінің себептері

Аймақтың немесе қаланың байлығы оның тұрғындарының саны мен олардың бірлескен жұмыс істеу қабілетіне тікелей байланысты. [!TERM] Еңбек бөлінісі (Адамдардың өзара көмектесіп, жұмысты бөліп атқаруы) [!TERM] арқылы өндірілген өнім халықтың өз қажеттілігінен асып түседі.

Халық саны көп қалаларда жұмыс күші мол болады.
Бұл жұмыс күші артық өнім мен табыс әкеледі.
Артық табыс сән-салтанат пен қызмет көрсету саласының дамуына жұмсалады.

Сондықтан Қайыр, Дамаск немесе Бағдат сияқты ірі қалалардың тұрғындары Мағриптегі шағын қалаларға қарағанда әлдеқайда бай келеді. Бұл олардың жеке басының қабілетінен емес, қаладағы жалпы өркениеттік қарқын мен нарықтың үлкендігінен туындайды.

Он екінші тарау: Қалалардағы бағалардың қалыптасуы

Қалаларда бағалардың екі түрі болады:

**Қажетті тауарлар (астық, нан):** Үлкен қалаларда халық саны көп болғандықтан, ауыл шаруашылығы өндірісі де жоғары болады. Сондықтан мұндай тауарлар мол әрі арзан болады.
**Сән-салтанат тауарлары (жеміс-жидек, киім-кешек, зергерлік бұйымдар):** Мұндай тауарларға сұраныс жоғары, әрі оларға салынатын алым-салықтар мен мемлекеттік шектеулер көп болғандықтан, олардың бағасы қымбат болады.

Шағын қалаларда керісінше: азық-түлік аз болғандықтан қымбат, ал сән-салтанат бұйымдарына сұраныс жоқ болғандықтан арзан болуы мүмкін.

Он үшінші тарау: Әртүрлі аймақтардағы табыс пен байлықтың айырмашылығы

Әлемнің әртүрлі бөліктеріндегі (Шығыс пен Батыс, Мысыр мен Ирақ) байлықтың деңгейі сол жердегі өркениеттің дамуына және халықтың тығыздығына байланысты. Мысалы, Шығыстағы халық саны мен сауда айналымы Батысқа қарағанда әлдеқайда жоғары. Алтын мен күмістің мөлшері де осы сауда мен өндіріс барысына сәйкес бөлінеді. Байлық — бұл тек алтын мен күміс емес, ол — еңбек пен өндірістің көрсеткіші.

Он төртінші тарау: Қалалардағы жылжымайтын мүлік және оның құны

Қала өркендеген сайын ондағы мүлік пен жердің бағасы өседі. Бұл халық санының артуы мен жайлылыққа деген сұраныстың өсуіне байланысты. Керісінше, қала құлдырай бастағанда, жылжымайтын мүлік бағасы күрт төмендейді.

Дәулетті адамдар өз байлығын сақтау үшін көбіне жер мен мүлік сатып алады. Бұл олардың ұрпақтары үшін сенімді қор болып саналады. Алайда, мүлік иесінің билікпен қарым-қатынасы дұрыс болмаса, оның активтері айламен ықпал ету немесе өктемдік арқылы тартып алынуы мүмкін. Сондықтан мүлік иелену — тек экономикалық емес, сонымен бірге саяси тұрақтылықты қажет ететін үдеріс.

Оныншы жетінші тарау: Қалалық өмір — мемлекеттің түпкі мақсаты әрі оның іргетасының бекуі

Бұл тарауда мемлекет пен қалалық құрылымның арасындағы ажырамас байланыс қарастырылады. Мемлекеттің гүлденуі қалалық мәдениеттің өркендеуіне алып келсе, қалалық өмірдің орнығуы мемлекеттің іргесін нығайта түседі.

Хадара (Қалалық өмір) — бұл көшпеліліктен кейінгі кезең, салтанатты өмірге бейімделу, қолөнердің дамуы және тұрмыстық жағдайлардың (тамақ, киім, баспана) ең жоғары деңгейге жетуі.

Мемлекет — бұл қалалық өмірдің негізі. Билік иелері халықтан жиналған қаражатты өз нөкерлері мен қызметшілеріне бөліп береді. Бұл қаржы кейін нарыққа оралып, қала халқының саудасы мен кәсібін жандандырады. Осылайша, мемлекеттің байлығы мен қаланың әл-ауқаты бір-біріне тәуелді динамиканы (қарқынды даму барысын) құрайды.

Оныншы сегізінші тарау: Қалалық өмір — өркениеттің шарықтау шегі және оның құлдырауының бастауы

Қалалық өмір мен салтанатты тұрмыс белгілі бір деңгейге жеткенде, ол қоғамның азғындауына және мемлекеттің әлсіреуіне соқтыратын деструктивті (бүлдіргіш) факторға айналады.

Салтанатқа бой алдыру адамдарды жалқаулыққа және ашкөздікке итермелейді.
Тұрмыстық қажеттіліктердің артуы адамдарды заңсыз жолмен табыс табуға мәжбүрлейді.
Адам бойындағы батырлық пен қайсарлық жоғалып, олар билікке жалтақ, әлсіз жанға айналады.

Адамның бойындағы парасаттылық (рационалдылық) пен діни ұстанымдар салтанатты өмірдің әсерінен бұзылғанда, оның шынайы адамдық болмысы да зардап шегеді. Бұл — мемлекеттің құлдырауының басты белгісі.

Аймақтық ерекшеліктер және тарихи мысалдар

Ифрикия (Тунис), Мағриб және Андалусия аймақтарындағы қалалық мәдениеттің дамуы әртүрлі болды. Мәселен, Андалусияда Омейядтар мен одан кейінгі әулеттердің билігі тұсында өркениет өте жоғары деңгейге жетті. Алайда, христиандардың қысымымен мұсылмандар ол жерден ығысқанда, олар өздерімен бірге қалалық өмірдің әдет-ғұрыптарын Мағрибке (Солтүстік Африка) ала келді.

«Мемлекет пен билік — бұл құрылым (архитектура), ал өркениет пен қалалық өмір — оның ішіндегі мазмұны.»

Оныншы тоғызыншы тарау: Мемлекет — нысан, ал қалалық өмір — оның заты

Мемлекет пен өркениеттің байланысын жан мен тәннің байланысына теңеуге болады. Мемлекет болмаса, қалалық өмір (хадара) сақталмайды. Керісінше, қалалық өмірдің бұзылуы мемлекеттің күйреуіне әкеледі.

Римдіктер, Парсылар және Арабтар (әсіресе Омейядтар мен Аббасидтер) сияқты алып құрылымдар (империялар) өз билігін нығайту үшін зәулім қалалар салып, қолөнерді дамытты. Бірақ мемлекеттің билігі әлсірегенде, бұл қалалар да қаңырап бос қалды немесе бұрынғы айбынынан айырылды.

Жиырмасыншы тарау: Қалалардың қолөнер мен кәсіпке мамандануы

Әр қаланың өзіне тән кәсібі болады. Бір қала егіншілікпен айналысса, екіншісі саудаға немесе белгілі бір қолөнер түріне (тоқымашылық, зергерлік) бейімделеді. Бұл сол жердегі халықтың қажеттіліктері мен мемлекеттің сұранысына байланысты қалыптасады.

Жиырма бірінші тарау: Қалалардағы рулық қасиет (Асабия) және оның әлсіреуі

Асабия — бұл топтық ынтымақтастық, рулық бірлік. Қалалық өмірде бұл қасиет әлсірейді, өйткені адамдар мемлекеттің қорғауына үйреніп, өз бетінше қорғану қабілетін жоғалтады.

Қорыта айтқанда, қалалану барысы — бұл табиғи эволюция (даму). Ол мемлекеттің шарықтау шегін көрсеткенімен, сонымен бірге оның қартаюы мен тозуының да хабаршысы болып табылады. Тілдің өзгеруі, әдет-ғұрыптардың трансформациясы және адамгершілік құндылықтардың құлдырауы — осы барыстың ажырамас бөлігі.

Бірінші тарау: Несібе (Ризқ) мен табыстың (Касб) шынайы мәні туралы. Табыс — бұл адам еңбегінің құны.

Біліңіз, адам баласы өзін сақтап қалу үшін қоректік заттар мен қуат көздеріне мұқтаж. Ол өмір бойы осы қажеттіліктерін өтеуге ұмтылады. Алла Тағала жер бетіндегі барлық нәрсені адамның игілігі үшін жаратқан.

Несібе (Ризқ) — бұл адамның тікелей пайдасына жарайтын және оның өміріне септігін тигізетін нәрсе. Ал Табыс (Касб) — бұл адамның өз еңбегі немесе қабілеті арқылы иеленген игілігі. Алайда, иеленген мүліктің бәрі бірдей несібе болып саналмайды, тек пайдаланылған бөлігі ғана несібе болып табылады.

Адам иеленетін барлық мүлік пен пайданың негізі — оның еңбегі. Егер еңбек болмаса, табиғаттағы ресурстардың өздігінен ешқандай құндылығы болмас еді. Тіпті асыл металдардың (алтын мен күміс) өзі тек адамның еңбегі арқылы ғана құнға ие болады.

Егер адамның еңбегі мен әрекеті тоқтаса, оның табысы да тоқтайды. Байлық пен молшылық — бұл көптеген адамдардың бірлескен еңбегі мен соның нәтижесінде пайда болатын құндылықтардың жиынтығы.

Екінші тарау: Тіршілік етудің жолдары, түрлері мен әдістері.

Билік (Имара) — бұл басқалардың табысынан заңды түрде үлес алу арқылы күнелту.
Ауыл шаруашылығы — жер өңдеу, егін егу және мал шаруашылығы арқылы өнім алу.
Өндіріс саласы (Синаға) — шикізатты өңдеп, дайын өнім жасау (тігіншілік, ұсталық, т.б.).
Сауда (Тижара) — тауарларды арзан бағамен сатып алып, жоғары бағамен қайта сату арқылы пайда табу.

Тіршілік ету жолдарының ішінде ауыл шаруашылығы — ең көне әрі табиғи түрі, бірақ ол көбінесе қарапайым халықтың үлесі. Ал сауда мен өндіріс — парасаттылық пен танымдық қабілетті көбірек қажет ететін салалар.

Төртінші тарау: Жер астынан көмбелер мен қазыналарды іздеу тіршілік етудің табиғи жолы емес.

Көптеген адамдар еңбек етпей-ақ тез байып кетудің жолын іздеп, көне қазыналарды табуға ұмтылады. Бұл көбінесе қиялға негізделген және адамды нағыз табыс көздерінен алыстататын бүлдіргіш әрекет.

Көмбе іздеушілер көбінесе сиқырға, тұмарларға немесе күмәнді жазбаларға сенеді. Олар бұл қазыналарды тылсым күштер қорғайды деп ойлайды, бірақ шын мәнінде бұл — жалған сенім.

Егер сен химия жолымен байлық іздесең, Бос қиялға ермей, менің шынайы сөзіме құлақ түр. Бұл жол — тек бейнет пен адасудың белгісі, Нағыз несібе — еңбек пен маңдай терде тұр. Кімде-кім маңдай терін төкпей байлық тілесе, Ол өзін-өзі алдаған бейбақ болып қалады.

**Сұрақ:** Неліктен адамдар көмбе іздеуге құмар келеді?
**Жауап:** Бұл көбінесе жалқаулықтан немесе тез байып кетуге деген өршіл мақсаттан туындайды. Алайда, тарих көрсеткендей, нағыз байлық тек еңбек пен бірізділік арқылы келеді.

Бедел мен дәреженің (Жаһ) байлыққа әсері.

Әлеуметтік бедел — байлық жинаудың қуатты құралы. Беделді адамдар басқалардың еңбегін өз пайдасына тегін немесе өте арзан бағада қолдана алады. Бұл олардың тез байып кетуіне және ірі ауқымды шаруашылық жүргізуіне мүмкіндік береді.

Бедел (Жаһ) — бұл адамның қоғамдағы орны мен басқаларға ықпал ету қабілеті. Беделді адамның қажеттіліктерін өтеу үшін адамдар өз еңбектерін сый ретінде немесе қызмет ретінде ұсынады.

Қорыта айтқанда, табыс пен несібе — адам еңбегі мен әлеуметтік жағдайдың нәтижесі. Еңбексіз байлық — тұрақсыз, ал беделсіз еңбек — шектеулі. Тек осы факторлардың тепе-теңдігі ғана қоғамның дамуына және адамның әл-ауқатының артуына әкеледі.

- Ешқандай сөзді блоктама - Html tag керек емес - Аудару барысында аттап кетуге тиісті мазмұндар: Кітап мазмұны, баспа информациясы, авторлық құқық мәліметтері, индекстер, web url жарнамалық жалғанымдары.

Мен берілген тарихи-әлеуметтік мәтінді Ибн Халдунның «Мұқаддима» еңбегінің мазмұнына сәйкес, бекітілген глоссарийді қолдана отырып, мағыналық блоктармен қазақ тіліне аударамын.

Олар адамдарды менсінбейді және өздерін жоғары санайды, өйткені олар билік жүргізуге жаралғанбыз деп сенеді. Патшалардың қол астындағылармен қарым-қатынасында олар өздерін өзгелерден биік ұстайды. Олар өздерін ерекше жаратылыс ретінде сезініп, айналасындағыларға асқақ қарайды. Бұл сезім олардың болмысына соншалықты сіңіп кеткені сонша, олар өзгелерге бағынуды немесе біреуден қаймығуды мүлдем білмейді.

Дін істерін атқарушылардың: ғалымдардың, мүфтилердің, мұғалімдердің, имамдар мен азаншылардың жағдайы туралы.

Бұл топтардың қоғамдағы орны оларға деген қажеттілікке байланысты әртүрлі болады. Дін істерімен айналысатындардың беделі (қоғамдағы маңызы мен сыйы) әдетте билік иелерінен төмен болады. Себебі, адамдар олардың көмегіне тек діни мәселелерде ғана жүгінеді. Ал күнделікті өмірдің қажеттіліктері, дау-дамайларды шешу немесе басқару істерінде адамдар көбіне дүниеуи билікке мұқтаж. Осы себепті, дін қызметкерлері көбіне қарапайым тұрмыс кешеді және олардың билік иелеріне деген тәуелділігі байқалады. Олардың жаны парасаттылыққа жақын болғанымен, материалдық қорлар (ресурстар) жағынан шектеулі келеді.

Егіншілікпен айналысатын бәдәуилер мен қарапайым халықтың жағдайы туралы.

Егіншілік – бұл көбіне бағыныштылықты қажет ететін кәсіп. Бәдәуилік (көшпелі немесе ауылдық өмір салты) жағдайында егіншілікпен айналысатындар көбіне момындық танытады. Пайғамбар (с.ғ.с.) айтқандай: «Егіншілік құралдары (соқа) қай үйге кірсе, сол жерге қорлық кіреді». Бұл хадистің мәнмәтіні (контексті) егіншіліктің адамды жерге байлап, оны еркіндіктен айырып, салық төлеуге немесе бағынышты болуға мәжбүрлейтініне нұсқайды. Сондықтан билік иелері егіншілерге үстемдік жүргізуге бейім келеді.

Тоғызыншы тарау: Сауданың мағынасы, оның әдістері мен түрлері туралы.

Сауда – бұл тауарды арзан бағаға сатып алып, оны қымбатырақ бағаға қайта сату арқылы мүлікті арттыруға бағытталған әрекет. Мұндағы басты мақсат — дивиденд (пайда) алу. Саудагер тауарды қоймада сақтап, бағаның өсуін күту арқылы немесе тауарды сұраныс жоғары, бағасы қымбат басқа аймаққа тасымалдау арқылы пайда табады.

Оныншы тарау: Саудагерлердің мінез-құлқы және олардың кәсібінен келетін зияндар.

Саудагерлік кәсіп адамның бойында қулық, айлакерлік және жағымпаздық сияқты қасиеттерді дамытуы мүмкін. Өз тауарын өткізу үшін саудагерге сатып алушымен тіл табысу, кейде шындықты бұрмалау немесе манипуляция (айламен ықпал ету) жасауға тура келеді. Мұндай қасиеттер адамның мәрттігіне нұқсан келтіріп, оның парасаттылық деңгейін төмендетеді. Нағыз әділ саудагерлер өте аз кездеседі, көбіне бұл сала алыпсатарлық пен пайдакүнемдікке негізделген.

Он бірінші тарау: Саудагерлердің мінез-құлқы билік иелері мен ақсүйектердің мінезінен төмен екендігі туралы.

Саудамен айналысатындардың болмысы билік жүргізушілердің болмысынан төмен тұрады. Билік иелері өздерінің амбициясы (өршіл мақсаты) мен мәртебесін сақтауға тырысса, саудагерлер күнделікті ұсақ-түйек есеппен, айламен айналысады. Бұл олардың рухын төмендетіп, тек материалдық мүддеге ғана бағыттайды.

Қолөнер — бұл қалыптасқан дағды екендігі туралы.

Кез келген қолөнер немесе кәсіп — бұл Малака (адамның бойында тұрақталған, істі шебер орындауға мүмкіндік беретін дағды). Бұл дағды тәжірибе мен қайталау арқылы қалыптасады. Қолөнер неғұрлым күрделі болса, оны меңгеру үшін соғұрлым көп уақыт пен зияткерлік күш қажет. Қолөнердің дамуы қоғамның құрылымына (архитектурасына) және өркениеттің деңгейіне тікелей байланысты.

Қолөнердің дамуы қала мәдениеті мен өркениеттің гүлденуіне байланысты екендігі туралы.

Қалаларда өмір сүру деңгейі жоғарылаған сайын, адамдардың тек негізгі мұқтаждықтары ғана емес, сонымен қатар сән-салтанатқа, әсемдікке деген сұранысы артады. Бұл өз кезегінде қолөнердің түрленуіне және инновациялардың (жаңалықтардың) енуіне жол ашады. Халық неғұрлым бай әрі мәдениетті болса, қолөнершілердің шеберлігі де соғұрлым жоғары болады. Мысалы, құрылыс, зергерлік, тоқымашылық сияқты салалар үлкен қалаларда ғана биік деңгейге жетеді.

Арабтардың қолөнерден ең алыс халық екендігі туралы.

Арабтар өздерінің табиғатынан бәдәуилікке, яғни көшпелілікке жақын болғандықтан, олар қолөнермен айналысуды өздеріне лайық көрмеген. Олардың концепциясы (тұжырымы) бойынша, қолөнер — бұл отырықшы халықтарға, яғни парсыларға, қытайларға немесе үндістерге тән іс. Арабтар үшін басты құндылық — еркіндік пен жауынгерлік рух. Тек Ислам діні келіп, үлкен империялар құрылғаннан кейін ғана арабтар отырықшылыққа бейімделіп, басқа халықтардан қолөнер түрлерін үйрене бастады. Алайда, олардың тарихында қолөнердің орны өзге өркениеттермен салыстырғанда әлдеқайда төмен болған.

Жиырма екінші тарау

Кәсіптердің бәдәуилік жағдайында аз болуы және олардың орнықпауы туралы.

Бұның себебі кәсіптердің өркениет пен отырықшылықтың жемісі екендігінде. Бәдәуилер өркениеттен (құрылымнан) алшақ және көшпелі өмір сүргендіктен, олардың арасында кәсіптер мен өнер түрлері өте сирек кездеседі. Кәсіптер тек қалалық өмірде, халық тығыз орналасқан жерлерде ғана дамиды. Мысалы, киім тігу немесе құрылыс салу секілді кәсіптер тек қалалық мәдениет кемелденгенде ғана қалып (белгілі бір стандартқа келу) ретінде қалыптасады. Исраил ұрпақтары да ұзақ уақыт бойы бәдәуилік жағдайда өмір сүргендіктен, оларда отырықшылық кәсіптері болмаған. Ал Араб түбегіндегі халықтардың, соның ішінде Ад, Сәмуд және Түбба қауымдарының мемлекеттері мен патшалықтары ұзақ уақыт сақталғандықтан, оларда құрылыс пен сәулет өнері өте жоғары деңгейге жеткен. Олардың қалдырған ескерткіштері мен ғимараттары осы күнге дейін таңғалдырады.

Жиырма үшінші тарау

Кәсіптердің түрлері мен олардың негіздеріне нұсқау.

Біліп қой, кәсіптер адамзат қоғамындағы қажеттілікке қарай бөлінеді. Кейбір кәсіптер адамның өмір сүруі үшін ең қажетті негіз болып табылады, ал кейбіреулері зияткерлік пен өркениеттің белгісі. Негізгі кәсіптерге мыналар жатады:

Егіншілік (азық-түлік алу үшін).

Құрылыс (пана жасау үшін).

Тігіншілік (денені жабу үшін).

Ағаш шеберлігі және тоқымашылық.

Ал жоғары деңгейлі немесе зияткерлік кәсіптерге жазу, медицина, музыка және білім беру жатады. Бұл кәсіптер тек өркениет шарықтау шегіне жеткенде ғана дамиды. Мысалы, жазу — бұл ойды қағаз бетіне түсірудің есептік жолы (алгоритмі), ол адамның ішкі әлемін сыртқа шығаруға көмектеседі.

Жиырма төртінші тарау

Егіншілік кәсібі туралы.

Бұл кәсіп — жерден азық-түлік пен дән алуды мақсат етеді. Оған жерді жырту, суару, егу және өнімді жинау жұмыстары кіреді. Егіншілік — ең ежелгі кәсіптердің бірі және ол адамның табиғи мұқтаждығына негізделген. Сондықтан бұл кәсіп көбінесе ауылдық немесе бәдәуилік ортаға жақын. Егіншілікпен айналысатын адамдардың өмірі қарапайым болады, өйткені олардың негізгі мақсаты — күнделікті азық табу.

Жиырма бесінші тарау

Құрылыс кәсібі туралы.

Құрылыс — бұл адамның тәнін суық пен ыстықтан қорғайтын пана мен үйлер жасау өнері. Адам баласы табиғатынан өзін қорғауға мұқтаж болғандықтан, бұл кәсіп өте маңызды. Қалалар мен елді мекендердің іргетасы осы құрылыс арқылы қаланады. Құрылыстың барысында мынадай ерекшеліктер ескеріледі:

Қабырғаларды кірпіштен немесе тастан қалау.

Әк (ақ тас) пен балшықты пайдаланып, материалдарды біріктіру.

Су жүйелерін (құбырларды) орнату.

Үй ішін мәрмәрмен немесе ою-өрнекпен безендіру.

Қалаларда халық көбейген сайын құрылыс өнері күрделене түседі. Ғимараттардың биіктігі, аулалардың кеңдігі және сарайлардың сәні өркениеттің деңгейін көрсетеді. Мысалы, үлкен мешіттер мен патша сарайларын салу үшін инженерлік есептеулер мен ауыр жүктерді көтеретін тасымал жүйесі (логистика) қажет.

Жиырма алтыншы тарау

Ағаш шеберлігі (ұсталық) туралы.

Бұл кәсіп ағашты өңдеу арқылы түрлі бұйымдар жасауға негізделген. Ағаш шеберлігі құрылысқа да, күнделікті тұрмысқа да қажет. Үйлердің есіктері, төбесін жабатын бөренелер, сондай-ақ жиһаздар осы кәсіп арқылы жасалады. Бұл кәсіптің тағы бір маңызды бағыты — кеме жасау. Кемелер су бетінде жүзу үшін арнайы құрылыммен жасалуы тиіс. Ағаш шебері материалдың қасиетін, оның төзімділігін және оны қалай қию керектігін жақсы білуі керек.

Жиырма жетінші тарау

Тоқымашылық және тігіншілік кәсіптері туралы.

Бұл екі кәсіп адамның киімін дайындау үшін өте маңызды. Тоқымашылық — жүннен, зығырдан немесе мақтадан мата дайындау болса, тігіншілік — сол матаны адам денесіне лайықтап пішу және тігу. Бұл кәсіптер тек қалалық ортада кемелденеді. Бәдәуилер көбінесе тігілмеген немесе қарапайым жамылғыларды пайдаланса, қала тұрғындары сәнді әрі күрделі пішімдегі киімдерді қалайды.

Жиырма сегізінші тарау

Акушерлік (босандыру) кәсібі туралы.

Бұл кәсіп нәрестенің ана жатырынан аман-есен шығуына көмектесуге бағытталған. Бұл — тек адамдарға ғана тән, білім мен ішкі сезімді (интуицияны) қажет ететін өнер. Акушер (кіндік шеше) нәрестенің туылу барысын қадағалап, оның мүшелерінің зақымданбауын, тыныс алуының дұрыс болуын қамтамасыз етеді. Сондай-ақ жаңа туған нәрестенің денесін майлау, оны орау және алғашқы күтім жасау — осы кәсіптің міндеті. Кейде нәресте ерте туылғанда немесе босану ауыр болғанда, акушердің шеберлігі мен тәжірибесі шешуші рөл атқарады. Бұл іс адамзаттың сақталуы үшін өте маңызды қызмет болып табылады.

Жиырма тоғызыншы тарау

Медицина (емдеу) кәсібі туралы.

Медицина — бұл адам денсаулығын сақтау және ауруларды емдеу туралы ғылым мен кәсіп. Оның негізі адам денесіндегі тепе-теңдікті сақтауда жатыр. Денсаулықтың бұзылуы көбінесе ас қорытудың нашарлауынан немесе денедегі сұйықтықтардың (қан, шырыш және т.б.) бұзылуынан болады. Медициналық барыстың негізгі кезеңдері:

Астың асқазанда «пісуін» (қорытылуын) қадағалау.

Артық қалдықтарды денеден шығару (терлеу немесе дәрі-дәрмек арқылы).

Денедегі қызу мен суықтың тепе-теңдігін қалпына келтіру.

Дәрігердің міндеті — аурудың себебін анықтап, оған қарсы тиісті ем қолдану. Бұл кәсіп терең білім мен ұзақ тәжірибені талап етеді. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) айтқандай: «Әрбір дерттің шипасы бар», сондықтан медицина — адамзатқа берілген үлкен нығмет. Дәрігер тек денені ғана емес, адамның рухын да ескеруі қажет, өйткені сезімдік күй денсаулыққа тікелей әсер етеді.

Хат жазу — бұл адамның ішкі дүниесіндегі ойларды бейнелейтін және өркениеттің деңгейін көрсететін қасиетті өнерлердің бірі.

Хат жазу — адамзатқа тән зияткерлік процесс

Хат жазу (хаттау) — бұл адамның қиялы мен парасаттылығын сыртқы кескін арқылы жеткізу барысы.

Бұл өнер тек отырықшы мәдениет пен архитектура (құрылым) дамыған жерлерде ғана кемелдікке жетеді. Отырықшылық деңгейі неғұрлым жоғары болса, хат жазудың сапасы мен әсемдігі де соғұрлым арта түседі.

Араб жазуының тарихы Химьяри патшалығының «Муснад» деп аталатын жазуынан бастау алады. Кейіннен бұл жазу Хира қаласына, содан соң Хиджаз өңіріне (Мекке мен Мединаға) ауысты. Алайда бұл аймақтарда отырықшылық әлі толық орнықпағандықтан, алғашқы араб жазулары өте қарапайым әрі жетілмеген прототип (бастапқы үлгі) деңгейінде болды.

Хат жазу түрлері мен аймақтық ерекшеліктер

**Куфи жазуы:** Ислам мемлекетінің алғашқы кезеңінде Ирактың Куфа қаласында қалыптасқан нық әрі айқын сызықты жазу үлгісі.
**Андалусия жазуы:** Андалусия мен Мағриб (Солтүстік Африка) аймақтарында дамыған, өзіндік өрнегі бар стиль.
**Шығыс жазуы:** Бағдат пен Шам аймағындағы индустрия (өндіріс саласы) мен мәдениеттің өсуіне байланысты қалыптасқан нәзік әрі көркем хат үлгісі.

Мемлекет әлсіреп, отырықшылық концепция-сы (тұжырымы) бұзылғанда, хат жазу өнері де бірінші болып құлдырауға ұшырайды.

Уарақа (Waraqah) — білімді сақтау құралы

Уарақа — бұл қолжазбаларды көшіру, оларды түзету, түптеу және көпшілікке таратумен айналысатын сектор (сала).

Ертеде жазу үшін тері (пергамент) пайдаланылатын. Алайда ғылым мен білімге деген сұраныс артқанда, тері тапшылығы туындап, қағаз шығару инновация-сы (жаңалық) пайда болды. Бұл барыс әсіресе Харун әр-Рашид тұсында кең етек жайып, кітап шығару ісі нағыз өнерге айналды.

**Көшіру:** Автордың түпнұсқасын дәлме-дәл қайта жазып шығу.
**Түзету:** Көшірмедегі қателерді тексеріп, мағыналық бірізділікті сақтау.
**Түптеу:** Қағаздарды біріктіріп, оны сыртқы зақымнан қорғайтын мұқабамен қаптау.

Ән айту (Ghina) — бұл өркениеттің ең соңғы және ең жоғарғы сатысында пайда болатын өнер түрі. Бұл тек қажеттіліктен емес, жанның рахаты мен сән-салтанатқа деген ұмтылыстан туындайды.

Әуен — бұл дыбыстарды белгілі бір алгоритм (есептік жол) және пропорция бойынша үйлесімді қатарға тізу өнері.

Музыкалық аспаптар мен дыбыс техникасы

Дыбыстың биіктігі мен төмендігін (ырғағын) реттеу.
Дыбыстардың арасындағы үзілістер мен созылуларды (интервалды) белгілеу.
Аспаптарды (най, уд, мізәр) қолдану арқылы дыбысқа эффект (әсер) беру.

**Сұрақ:** Құранды әуенмен оқудың үкімі қандай?
**Жауап:** Бұл мәселеде ғалымдар арасында екі түрлі контекст (мәнмәтін) бар. Имам Мәлік Құранды әнге ұқсатып, әуенмен оқуды құптамаған (мәкруһ санаған), өйткені бұл Құранның қасиеттілігіне нұқсан келтіруі мүмкін. Ал Имам әш-Шафиғи дыбысты әдемілеп, Құранды мағынасына сай ырғақпен оқуды рұқсат еткен (мұстахаб).

Ислам мәдениетінде музыка өнерінің шарықтау шегі Андалусиядағы Зирябтың есімімен байланысты. Ол Бағдаттан келген соң, музыканың жаңа стандарт-тарын енгізіп, бұл салаға үлкен трансформация (өзгеріп түрлену) алып келді.

Өркениет құлдырағанда немесе рецессия (экономикалық құлдырау) басталғанда, адамдар алдымен әсемдік пен рахат сыйлайтын осы әуен өнерінен алшақтай бастайды.

«Жазу — қолдың еңбегі, ал оның жемісі — ақылдың сәулесі.»

Отыз үшінші тараудың соңы: Жазу және парасаттылық байланысы

Жазу мен оқуға қабілетсіз болу адамның парасаттылығына парасаттылық — ақыл-ойдың кемелдігі мен дұрыс пайымдау қабілеті ешбір нұқсан келтірмейді. Өйткені жазу — бұл тілдегі дыбыстар мен адам жанындағы мағыналарды бейнелейтін таңбаларды меңгерудің техникалық барысы барыс — белгілі бір іс-әрекеттің жүру реті мен даму сатысы. Бұл — ақыл-ойдың заттарды тануына емес, тек соны жеткізу құралына қатысты өнер. Бұл туралы Алла жақсырақ біледі.

Бірінші кітаптың алтыншы бөлімі: Ғылымдар, олардың түрлері, оқыту әдістері мен осыған қатысты жағдайлар

Бірінші тарау: Адамзат мәдениетінде ғылым мен оқытудың табиғи құбылыс екендігі туралы

Адам өзінің жануарлық табиғатынан ойлау қабілеті арқылы ерекшеленеді. Ол өзінің өміріне қажетті нәрселерді табу, өзін қорғау және басқалармен бірлесе жұмыс істеу үшін ойлануға мұқтаж. Осы ойлау қабілетінің нәтижесінде ол тәжірибе жинақтап, білімді жүйелейді. Бұл білімді кейінгі ұрпаққа жеткізу қажеттілігі оқыту мен үйрету барысын тудырады. Осылайша, ғылым мен оқыту адамзат өркениетінің ажырамас бөлігіне айналады.

Оқыту — бұл өндіріс саласы өндіріс саласы — бұл жерде белгілі бір істі шеберлікпен атқаруға бағытталған кәсіптік дағды ретінде қарастырылады

Ғылымды игеру және оны терең меңгеру (хазқ) — бұл адамның ішкі дүниесінде қалыптасатын белгілі бір машық. Машық немесе дағды — бұл сол саланың қағидаларын жай ғана білу емес, оларды іс жүзінде қолдана алу қабілеті. Мысалы, көптеген адамдар араб тілінің немесе фиқһ фиқһ — ислам құқықтануы ережелерін жатқа білуі мүмкін, бірақ олардан нақты үкім шығара алмайды. Себебі оларда сол ғылымға тән машық қалыптаспаған. Ғылыми машықтың болуы — нағыз білімнің белгісі.

Шығыс пен Батыстағы оқыту деңгейінің айырмашылығы

Шығыс өлкелерінде, әсіресе Мысырда, ғылым мен оқыту машығы Мағырыпқа (Батысқа) қарағанда әлдеқайда жоғары. Мұның себебі — Шығыстағы өркениеттің (қалалық мәдениеттің) ежелден қалыптасқандығы мен оқыту тізбегінің үзілмеуі. Шығыста ғылым — бұл дамыған өндіріс саласы сияқты жүйеленген. Ондағы ұстаздар мен шәкірттер арасындағы байланыс (санад) ғылымның сапасын арттыратын негізгі көрсеткіш көрсеткіш — белгілі бір құбылыстың жай-күйін сипаттайтын мәлімет болып табылады.

Құран ғылымдары: Қирағаттар және Рәсім

Ислам ғылымдарының негізі — Құран Кәрімді үйрену. Қирағат қирағат — Құранды оқудың түрлі мәнерлері мен үлгілері ғылымы аяттардың әріптері мен дыбыстарын қалай айту керектігін зерттейді. Бұл салада Әбу Амр әд-Дани және әш-Шатиби сияқты ғалымдардың еңбегі орасан зор. Олар Құранды жеткізудің түрлі жолдарын жүйелеп, жазып қалдырған. Сонымен қатар, Құранның жазылу ережесі (рәсім) қарапайым хат тану ережелерінен ерекшеленеді, бұл сахабалардан жеткен қасиетті үлгі үлгі — ұстануға тиісті бастапқы қалып немесе мысал.

Тәпсір ғылымы

Тәпсір — бұл Алла сөзінің мағынасын ашу және түсіндіру түсіндіру — мәтіннің мазмұнын тереңінен баяндау. Тәпсір ғылымы екі бағытқа бөлінеді:

Нақылға (сүннет пен сахабалар сөзіне) негізделген тәпсір: Бұған Тәбари мен Уахидидің еңбектері жатады.
Тілдік және ақыл-ойға негізделген тәпсір: Бұл бағыт араб тілінің шешендік өнері мен грамматикасына сүйенеді. Әз-Замахшаридің «Кәшшаф» еңбегі осы саладағы ең танымал еңбектердің бірі, бірақ ондағы кейбір сенімдік көзқарастарға сақтықпен қарау қажет.

Хадис ғылымдары

Хадис — бұл Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) сөздері мен істері туралы мәлімет. Хадис ғылымында хадистердің жеткізілу тізбегін (иснад), жеткізушілердің сенімділігін (жарх уә тағдил) және аяттардың күшін жою (насх) мәселелерін зерттеу үшін арнайы есептік жол есептік жол — бұл жерде хадистерді саралаудың әдістемелік жүйесі қолданылады. Бұл ғылым арқылы шынайы хабарлар жалған мәліметтерден ажыратылады.

Ғылым мен оқыту — адамзат қоғамының дамуы мен өркениеттің гүлденуінің басты кепілі. Ғылымды жай ғана ақпарат ретінде емес, терең машық пен өнер ретінде қабылдау қажет.

Хабарларды қабылдау және оларды жеткізушілердің сенімділігін анықтау барысы (процесс — істің орындалу реті) уақыт өте келе жүйеленіп, арнайы қалыпқа түсті. Дін ғұламалары бұл саладағы жетістіктерді саралап, хабарларды бірнеше санатқа бөлді.

Хадис іліміндегі жіктеу мен терминология

Хадис ілімі — Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) сөздері мен істерін жеткізушілер тізбегін (иснад) және мәтінін (мәтін) зерттейтін сала.

Ғалымдар хадистерді бір-бірінен ажырату үшін арнайы атауларды қолданды:

Сахих — сенімді, барлық талаптарға сай хадис.
Даиф — жеткізушісінде немесе тізбегінде олқылығы бар әлсіз хадис.
Мурсал — сахабаның есімі түсіп қалған хабар.
Мунқати — тізбегінің кез келген жерінен үзілген хадис.
Шазз — сенімді жеткізушінің басқалардан ерекшеленуі.

Хадис ілімінің білгірлері Хиджаз, Шам және Ирак аймақтарында шоғырланды. Олардың арасында Ирактан шыққан Имам әл-Бухари мен Муслимнің еңбектері ең жоғары көрсеткіш (индикатор — өлшем деңгейі) болып табылады.

Имам әл-Бухари Бағдатқа келгенде, жергілікті хадисшілер оның зеректігін тексермек болып, жүз хадистің мәтіндері мен иснадтарын (тізбектерін) әдейі ауыстырып береді. Бухари әр хадистің қатесін түзетіп, түпнұсқасын айтып бергенде, халық оның ішкі сезімі мен терең біліміне таңдай қағады.

Фиқһ мектептері мен мазһабтардың қалыптасуы

Шариғат үкімдерін шығаруда ғалымдар арасында екі негізгі үрдіс (тренд — бағыт) пайда болды:

Ирак мектебі (Рай иелері) : Олардың негізін салушы — Әбу Ханифа. Бұл мектеп деректер аз жеткендіктен, қисынды ойлау мен салыстыруға (қияс) көбірек сүйенді.
Хиджаз мектебі (Хадис иелері) : Олардың көшбасшысы — Имам Мәлік. Олар Пайғамбар (с.ғ.с.) хадистері мен Мәдина халқының іс-әрекетіне басымдық берді.

Негізгі төрт мазһаб және олардың таралуы

Уақыт өте келе мұсылман үмбеті арасында төрт ірі мектеп қана тұрақты сақталып қалды:

Ханафи мазһабы : Ирак пен шығыс өлкелерде кең таралды.
Мәлики мазһабы : Мәдинадан бастау алып, Мысыр, Солтүстік Африка (Мағриб) және Андалусияға жетті.
Шафиғи мазһабы : Имам әш-Шафиғи екі мектептің әдістерін кіріктіру (интеграция — біріктіру) арқылы жаңа жол салды.
Ханбали мазһабы : Имам Ахмад ибн Ханбалдың хадиске негізделген қатаң ұстанымдарымен ерекшеленді.

Дауд әз-Заһири негізін салған Заһири мазһабы (тек мәтіннің сыртқы мағынасына сүйенушілер) бірнеше ғасыр өмір сүргенімен, кейіннен қолданыстан шығып қалды. Олардың көзқарастары тек кітаптарда ғана қалды.

Мағриб пен Андалусиядағы Мәлики мазһабы

Мағриб пен Андалусия халқы негізінен Имам Мәліктің мазһабын ұстанды. Себебі олардың Шығысқа жасаған сапарлары көбіне Мәдина қаласы арқылы өтетін. Ондағы ғұламалардың білімі мен парасаттылығы олардың таңдауына әсер (эффект — нәтижелі ықпал) етті.

Фараиз (Мұрагерлік құқығы — қайтыс болған адамның мүлкін бөлу ережелері) — шариғаттағы ең маңызды салалардың бірі.

Фараиз ілімі — мұрагерлердің үлестерін (екіден бір, үштен бір, т.б.) анықтау және оларды математикалық жолмен есептеуді үйрететін ғылым.

Бұл ілім есептеу (хисаб) саласымен тығыз байланысты. Егер мұрагерлер көп болса, олардың үлестерін ортақ бөлімге келтіру үшін математикалық біліктілік қажет.

Фараиз саласындағы танымал еңбектер

Мәлики мазһабында Ибн Тәбит пен Қази Әбу әл-Қасым әл-Хауфидің еңбектері кеңінен танымал. Ал Шафиғи мазһабында бұл салада үлкен даму (эволюция — біртіндеп өзгеру) байқалып, көптеген күрделі мәселелер шешімін тапты.

«Мұрагерлік ілімін үйреніңдер, өйткені ол — білімнің жартысы». (Әбу Хурайрадан жеткен хабар).

Мұрагерлік ілімі адамдар арасындағы мүліктік қатынастарды реттеп, әділеттілікті орнатады. Бұл ғылымды меңгеру тек діни емес, сонымен қатар математикалық парасаттылықты талап етеді.

Бұл мәтінде фықһ негіздері (шариғат үкімдерін дереккөздерден шығару әдістерін зерттейтін ғылым) саласының қалыптасуы, әртүрлі құқықтық мектептердің әдіснамасы және зияткерлік таным мен иманның арақатынасы терең талданады.

«Фараиз» термині мен Шариғат құрылымы

Парздар (Фараиз) термині шариғатта мұрагерлік үлестерге қатысты айтылғанымен, оның ауқымы кеңірек. Ол бүкіл құлшылықтар мен шариғат заңдарын қамтиды.
Фақиһтар (заңгерлер) бұл терминді көбіне мұрагерлік құқығына қатысты қолданады, өйткені Исламда бұл сала ерекше маңызға ие.
Дегенмен, шариғаттың түпкі мәнмәтінінде (контекстінде) бұл сөз Алла Тағала тарапынан бекітілген барлық міндеттерді білдіреді.

Фықһ негіздерінің төрт тірегі

Фықһ негіздері — бұл шариғат үкімдерін және олардың тасымал жүйесін (логистикасын) түсінуге мүмкіндік беретін ережелер жиынтығы. Оның негізгі төрт дәлелі бар:

Кітап (Құран): Барлық үкімдердің бастау бұлағы. Ол бізге тәуәтүр (еш күмән тудырмайтын жаппай хабар) жолымен жеткен.
Сүннет: Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) сөздері мен іс-әрекеттері. Сахабалар бұны келесі ұрпаққа дәлдікпен жеткізді.
Ижма: Ижма — Ислам ғұлымдарының бір мәселедегі бірауызды келісімі. Бұл — қателіктен ада, бекем дәлел.
Қияс: Қияс — жаңа мәселені бұрыннан белгілі үкіммен ұқсастығына қарай салыстыру арқылы шешу.

Қияс — бұл парасаттылық пен талдауды қажет ететін барыс (процесс). Ол шариғаттағы ұқсас жағдайларды бір қалыпқа келтіруге көмектеседі.

Әдіснамалық мектептер мен маңызды еңбектер

Фықһ негіздері ғылымының бастау үлгісін (прототипін) Имам аш-Шафиғи қалады. Ол бұл саладағы алғашқы жүйелі еңбек — «әр-Рисала» кітабын жазды. Кейіннен бұл ғылым екі бағытқа бөлінді:

Бағыт атауы	Сипаттамасы	Негізгі еңбектер
Кәләмшылар әдісі	Рационалдылық пен логикалық дәлелдерге сүйенеді.	«әл-Бурһан» (әл-Жуәйни), «әл-Мустасфа» (әл-Ғазали)
Фуқаһалар әдісі	Нақты құқықтық мәселелер мен үкімдерге негізделеді (Ханифи мектебі).	«әл-Бәздәуи» еңбектері

Хиләф ғылымы: Пікірлер әртараптандыруы

Хиләф — бұл мүжтәһидтер (жоғары білікті ғалымдар) арасындағы пікір қайшылықтарын зерттейтін ғылым. Бұл қайшылық (парадокс) емес, керісінше шариғаттың кеңдігін көрсететін құбылыс (феномен).

— Неліктен төрт мазһаб (мектеп) арасында айырмашылықтар бар?
— Себебі әрбір имамның дәлелдерді түсіндіру (интерпретациялау) әдісі мен ішкі сезімі (интуициясы) әртүрлі болды. Бұл қоғамның әртүрлі қажеттіліктеріне бейімделуге (адаптациялануға) мүмкіндік береді.

Таухид және Зияткерлік шегі

Ақыл — бұл әділ таразы мизан. Ол біздің өміріміздегі көптеген мәселелерді шешуге қауқарлы. Бірақ оның да өз даралық шегі (сингулярлығы) бар.

Ақылдың мүмкіндігі шектеулі. Сіз алтын өлшейтін таразымен бүкіл тауды өлшей алмайсыз. Сол сияқты, адам ақылымен Алланың болмысын, пайғамбарлықтың ақиқатын немесе ақыреттің сырын толық қамту мүмкін емес. Бұл — жалған елес (иллюзия).

Нағыз Тәухид (Алланың бірлігі) — бұл тек зияткерлік тұжырым ғана емес, ол жүректің қалауы мен рухтың күйі. Иман — бұл тек сөз бен мақұлдау емес, ол бүкіл болмыспен Аллаға бет бұру.

Иманның кемелдігі мен Таным

Иманның ең жоғарғы деңгейі — адамның өз іс-әрекеттерін Алланың бақылауында екенін сезінуі. Бұл сезімдік зияткерлік (эмоционалдық интеллект) арқылы жүзеге асады. Құлшылықтардың мақсаты — жанның өзгеріп түрленуі (трансформациясы) және жүректің дүниелік алаңдаушылықтардан арылуы.

Нағыз білім — бұл тек кітаптан оқыған ақпарат емес, ол адамның болмысына сіңген бірізділік (консистенттілік). Алла біздің танымымызды Өзінің ақиқатымен нұрландырсын.

Кәләм іліміндегі кейінгі кезең әдістері

Бұл бөлімде сенім негіздерін қорғау үшін қолданылатын ақыл-ой дәлелдері мен кейінгі ғалымдардың әдіснамалық өзгерістері қарастырылады.

Кәләм ілімі (Схоластикалық теология) — діни наным-сенімдерді ақыл-ой дәлелдерімен бекітіп, бидғатшылардың (дінге жаңалық енгізушілердің) күмәндарына жауап беретін ғылым.

Кейінгі кәләмшылар философтардың табиғаттану және метафизика ілімдеріндегі қателіктерін әшкерелеу үшін логикалық қалыптарды қолданды. Олар сенім мәселелерін пәлсафалық құрылыммен (архитектура) ұштастырып, жаңа бір ісшіл (прагматикалық) бағыт қалыптастырды.

Әл-Ғазалидің еңбектерімен басталған бұл барыс (процесс), кейіннен Имам Рази мен оның ізбасарлары арқылы кемелденді.
Имам Байдауи мен одан кейінгілер кәләм мен пәлсафаны араластырып, оларды бір мазмұнға (контент) айналдырды.
Бұл әдіс арқылы ақыл-ойдың мүмкіндіктерін пайдалана отырып, күмәндарды сейілту және сенімнің бірізділігін (консистенттілік) сақтау мақсаты көзделді.

Алайда, бұл бағытта пәлсафалық мәселелердің тым тереңдеп еніп кеткені соншалық, кәләм мен пәлсафаны бір-бірінен ажырату қиындады. Сондықтан бұл ілімді тек терең талдаушы (аналитик) деңгейіндегі мамандар ғана дұрыс бағамдай алады.

Он бірінші тарау: Тасаввуф (сопылық) ілімі туралы

Бұл ілім — шариғаттың маңызды салаларының бірі. Оның негізі — ғибадатқа берілу, Аллаға толық бет бұру және дүние қызықтарынан бас тарту.

Тасаввуф — бұл нәпсіні тәрбиелеу, жүректі тазарту және ішкі сезім (интуиция) арқылы ақиқатқа жету жолы.

Исламның алғашқы кезеңіндегі сахабалар мен табиғиндар арасында бұл жол жалпы тақуалық түрінде болды. Кейінірек адамдар дүниелік байлыққа қызығып, жалған елеске (иллюзия) бой алдыра бастағанда, рухани тазалықты сақтаушылар бөлек бір қауым ретінде оқшауланып, "сопылар" деп атала бастады.

Сопылық жолдың негізгі тіректері:

- Жалғыздық пен зікірге берілу; - Дүние мүлкі мен атақтан бас тарту (Зүһд); - Рухани мақсаттарға жету үшін ішкі күрес (Мүжәһәдә) жүргізу.

Сопылардың іс-әрекеттері мен сөздері көбінесе заңгерлердің (фуқаһа) түсінігінен тыс жатады. Өйткені олар сыртқы қалыпты (стандарт) емес, ішкі сезімдік (эмоционалды) күйлер мен ақиқатты басты назарға алады.

Ерекшелігі	Заңгерлер (Фуқаһа)	Сопылар (Мутасаввифун)
Назар аударуы	Сыртқы амалдар, қағидалар	Жүрек күйі, ішкі ниет
Мақсаты	Пәтуа беру, тәртіп орнату	Жаратушыға жақындық, рухани өсу
Құралы	Дәлел, ақыл-ой, мәтін	Кәшф, танымдық (когнитивті) тәжірибе

Кәшф (Ашылу) — бұл ақыл-ой мен сезім мүшелері жетпейтін ғайып әлемінің сырларының сопының жүрегіне бейне бір перде түрілгендей ашылуы.

Сопылық жолдағы адам рухани дамудың (эволюция) түрлі кезеңдерінен (фаза) өтеді. Бұл кезеңдерде ол түрлі рухани күйлерді (ахуал) бастан кешіреді. Егер ол осы күйлерде тұрақтап қалса, бұл оның "мақамы" (тұрағы) болып саналады.

Кейінгі кезеңдегі сопылар арасында "Бірлік" (Уахдат ал-ужуд) тұжырымы (концепция) пайда болды. Бұл түсінік бойынша, бүкіл болмыс — Алланың көрінісі. Алайда, бұл идеяны дұрыс түсінбегендер адасушылыққа немесе шектен шыққан (радикалды) көзқарастарға түсіп қалуы мүмкін.

Шатһият (Рухани мас күйдегі сөздер) — сопылардың терең рухани эйфория (асыра қуаныш) кезінде айтқан, сырттай шариғатқа қайшы келетін сөздері. Мұндай сөздер үшін оларды айыптауға асықпау керек, өйткені бұл олардың еркінен тыс айтылған сөздік (вербалдың) манифесті болуы мүмкін.

Кәләм ілімі — ақылдың қалқаны болса, Тасаввуф — жүректің емі (терапия). Екеуі де ислам зияткерлік (интеллектуалды) құрылымының ажырамас бөліктері болып табылады.

**Сұрақ:** Неліктен сопылар өз терминдерін қолданады?
**Жауап:** Себебі олар бастан кешетін рухани әсерлер (эффект) қарапайым тілмен жеткізуге келмейді. Олар жаңа сөздер мен мағыналық кіріктірулер (интеграция) арқылы өз болмысын сипаттауға тырысады.

**Сұрақ:** Кәләм ілімі қазіргі таңда қажет пе? **Жауап:** Иә, ол сенімді сандық қауіптер (киберқауіптер) мен бүлдіргіш (деструктивті) идеялардан қорғау үшін қажетті сыни ойлау құралы болып қала береді.

"Кімде-кім тасаввуфты біліп, заңды (фиқһ) білмесе — адасады, ал кімде-кім заңды біліп, тасаввуфты білмесе — қатаяды. Тек екеуін біріктірген ғана ақиқатқа жетеді." — Имам Мәлік (мағынасы).

Күмәнсіз, біз бұған дейін баяндаған мәселелер мен сопылардың жеткен биік рухани деңгейлері — бұл илаһи жарық пен тура жолға бастаудың белгісі. Олар өздерінің ішкі толғаныстары мен танымдық күйлерін сөзбен толық жеткізе алмайды, өйткені бұл сезімдер тілдің шеңберінен тыс жатыр. Олар тек өздеріне ашылған ақиқаттарды мұрат тұтып, соның соңынан ереді.

Осылайша, бұл жолдың соңы — Алланың хикметімен ғана ашылатын сыр. Сопылар — бұл дүниеден баз кешіп, тек Жаратушыға бет бұрған тақуа жандар. Олардың қол жеткізген зияткерлік және сезімдік деңгейлері басқалар үшін қолжетімсіз тылсым дүние болып қала бермек.

Он екінші тарау: Түс жору ғылымы туралы

Түс жору (Түс жору — ұйқы кезінде көрінген аяндар мен бейнелерді шариғи және парасаттылық тұрғысынан талдау) — бұл шариғи ғылымдардың бірі. Бұл ғылым мұсылман қауымы арасында өзіндік бір қалыпқа келіп, өнер ретінде қалыптасты. Негізінде, түс көру барлық адамзатқа тән құбылыс болғанымен, оны ғылыми негізде түсіндіру ислам өркениетінде ерекше дамыды.

Құран Кәрімде Жүсіп пайғамбардың түс жоруы туралы баяндалады. Сондай-ақ, Мұхаммед пайғамбар (с.ғ.с.): «Жақсы түс — пайғамбарлықтың қырық алтыдан бір бөлігі», — деп айтқан. Бұл түс көрудің зияткерлік пен танымның бір көрсеткіші екенін дәлелдейді.

Шыншыл түстер: Олар періштелер тарапынан келетін ақиқат аяндар.
Психологиялық түстер: Адамның күнделікті ойлары мен уайымдарынан туындайтын бейнелер.
Шайтанның азғыруы: Адамды шошытатын немесе шатастыратын мәнсіз түстер.

Зияткерлік ғылымдар және олардың түрлері

Зияткерлік ғылымдар (Зияткерлік ғылымдар — адам баласының өз парасаттылығы мен ойлау қабілеті арқылы меңгеретін білім салалары) белгілі бір ұлтқа немесе дінге ғана тән емес. Бұл ғылымдар адамзаттың ортақ мүлкі болып табылады. Олар негізінен төрт үлкен салаға бөлінеді: логика, математика, физика және метафизика.

Ертеде бұл ғылымдар ежелгі гректер, парсылар мен үндістер арасында кеңінен дамыған еді. Әсіресе, грек ойшылы Аристотель «Бірінші ұстаз» ретінде осы ғылымдардың құрылымын жүйеледі. Ислам дәуірінде халифа Әл-Мансұр мен Әл-Мәмүннің тұсында бұл еңбектер араб тіліне аударылып, мұсылман ғалымдары — Әл-Фараби, Ибн Сина және Ибн Рушд бұл саланы жаңа биікке көтерді.

Математикалық ғылымдардың тармақтары

Арифметика (Арэтиматки)

Арифметика (Арифметика — сандардың қасиеттерін, олардың құрылымын және олармен орындалатын амалдарды зерттейтін сала) математиканың негізі болып табылады. Ол сандардың жұптылығын, тақтылығын, бөлінгіштігін және олардың арасындағы үйлесімділікті қарастырады.

Сандарды қосу және алу амалдары.
Көбейту және бөлу барысы.
Түбір табу және дәрежелеу есептік жолдары.

Бұл ғылымды меңгеру адамның парасаттылығын арттырып, сыни ойлау қабілетін қалыптастыруға көмектеседі.

Әл-жәбр уәл-мұқабала (Алгебра)

Алгебра (Алгебра — белгісіз шамаларды белгілі шамалар арқылы анықтау тәсілі) — арифметиканың маңызды тармағы. Бұл ғылымның негізін атақты ғалым Мұхаммед ибн Мұса әл-Хорезми қалады.

Мұрагерлік мәселелерін (Фараиз) шешуде немесе күрделі сауда-саттық есептерін жүргізуде алгебралық теңдеулер таптырмас құрал болып табылады.

Геометрия ғылымы

Геометрия (Геометрия — кеңістіктегі фигуралардың, сызықтар мен жазықтықтардың өлшемдерін зерттейтін ғылым) — құрылымдық және көрнекі танымның негізі. Евклидтің «Негіздері» бұл ғылымның басты оқулығы саналады.

Жазықтықтағы фигураларды зерттеу.
Көлемді денелердің қасиеттерін талдау.
Конустық қималар мен күрделі құрылымдарды есептеу.

Геометрияның тармақтары: Жер өлшеу және Оптика

Жер өлшеу (Мисаха) өнері егіншілікте, салық жинауда және қала құрылысында кеңінен қолданылады. Ал Оптика (Маназир — жарықтың таралуы мен көру заңдылықтарын зерттеу) — айналар мен линзалар арқылы кескіндердің қалай түзілетінін түсіндіреді.

Астрономия (Хай’а)

Астрономия (Астрономия — аспан денелерінің, жұлдыздар мен планеталардың қозғалысын зерттейтін ғылым) — адам баласын ғарыштың ұлылығына жетелейтін сала. Птолемейдің «Альмагест» еңбегі бұл саладағы ең іргелі еңбектердің бірі.

Астрономия ғылымы тек теориялық біліммен шектелмейді, ол уақытты анықтау, құбыланы табу және теңізде бағыт-бағдар алу үшін өте маңызды. Ол үшін арнайы бақылау құралдары — астролябиялар мен обсерваториялар қолданылады.

Зияткерлік ғылымдарды меңгеру — бұл Алланың жаратқан әлемінің кереметтерін түсінуге ұмтылу. Бұл жол — парасаттылық пен білімнің салтанат құруына бастайтын бірден-бір жол. Тек білімді жан ғана шындық пен жалғанның арасын ажырата алады.

Осылайша, түс жорудан бастап, күрделі астрономиялық есептерге дейінгі барлық ғылымдар — адамзат зияткерлігінің жемісі. Бұл білімдер біздің бейімделуіміз бен дамуымыз үшін берілген ұлы нығмет. Ақиқатқа жету — әрбір ізденушінің өршіл мақсаты болуы тиіс. Алла жақсырақ біледі.

Әл-Мәмун дәуіріндегі ғылыми құралдар мен бақылаулар

Әл-Мәмун заманында аспан денелерін бақылауға арналған белгілі аспаптарды (ғылыми құралдар) жасаудың алғашқы нышандары байқалды. Бұл құралдар жұлдыздардың қозғалысын дәл анықтау үшін қолданылған жылнамалық мәліметтерді нақтылауға бағытталды. Дегенмен, бұл құралдардың көрсеткіштері мен аспан денелерінің нақты қозғалысы арасындағы сәйкестік тек жуықтап қана алынған еді. Өйткені аспан қозғалысы мен бақылаушының құралы арасындағы толық үйлесімге жету — өте күрделі барыс.

Мәнтық — бұл ойлау барысында қателікке ұрынбау үшін қажетті ережелер мен қалыптарды белгілейтін парасаттылық (ойлау жүйесі) құралы. Ол заттардың мәндерін (махият — заттың ішкі табиғаты) тануға және соның негізінде дұрыс тұжырымдарға (тасдиқат) жетуге мүмкіндік береді.

Ойлаудың негізгі сатылары

**Ұғымдарды қалыптастыру (Тасаввурат):** Ақылдың заттардың жеке бейнелерін, олардың мәнін ешқандай үкімсіз қабылдауы.
**Тұжырымдар жасау (Тасдиқат):** Екі ұғымның арасындағы байланысты растау немесе теріске шығару арқылы белгілі бір ой түйіндеу.
**Қисынды қорытынды (Қияс):** Белгілі ақиқаттардан белгісіз мәліметті шығарудың есептік жолы.

Мәнтық ғылымының тарихы мен Аристотельдің рөлі

Бұл ғылымның негізін қалаушы — Аристотель. Ол ойлаудың құрылымын жүйелеп, оны сегіз бөлімге (кітапқа) бөлді. Кейіннен ислам әлемінде Әл-Фараби және Ибн Сина бұл саланы дамытып, оны дербес мекемелік деңгейге көтерді. Ибн Сина өзінің «Әш-Шифа» атты еңбегінде логиканың барлық қырларын толық қамтыған.

Логікалық еңбектердің бөлімдері

**Макулат (Категориялар):** Он негізгі ұғымды зерттейтін бөлім.
**Ибара (Түсіндіру):** Сөйлемдердің құрылымы мен мағынасын қарастырады.
**Бурхан (Аналитика):** Ақиқатқа жетудің талдаушы тәсілдерін ұсынатын ең маңызды бөлім.
**Мағлата (Софистика):** Ойлаудағы қателіктер мен айламен ықпал ету (манипуляция) тәсілдерін әшкерелейді.

Кейінгі дәуірдегі өзгерістер

Кейінгі талдаушылар (Афзалуддин әл-Хунажи, Әсируддин әл-Абхари және т.б.) логиканың құрылымын ықшамдап, оны математикалық дәлдікке жақындатты. Олар ежелгі грек нұсқаларынан гөрі, практикалық қолданысқа ыңғайлы нұсқаларды (сценарийлерді) таңдады.

Табиғаттану — бұл денелерді (материяны) олардың қозғалысы мен тыныштығы тұрғысынан зерттейтін ғылым саласы.

Зерттеу нысандары

Аспан денелері мен элементтердің табиғаты.
Құбылыстар (найзағай, жаңбыр, жер сілкінісі сияқты табиғи феномендер).
Тірі организмдер (өсімдіктер, жануарлар) және олардың жаны (рухы) туралы ілім.

Шипагерлік (Медицина)

Медицина — бұл табиғаттанудың бір тармағы. Ол адам денесінің саулығы мен оған әсер ететін мәселелерді зерттеп, емдік тәсілдер (терапия) мен дәрі-дәрмектердің қасиеттерін анықтайды.

Егіншілік (Фалаха)

Егіншілік ғылымы өсімдіктерді өсіру, оларды баптау және топырақтың қорларын тиімді пайдалану жолдарын үйретеді. Бұл салада ежелгі набатейліктердің еңбектері («Әл-Фалаха ан-Набатия») кеңінен танымал болған.

бұл болмыстың жалпы қасиеттерін, материалдық емес рухани мәндерді және Жаратушының сипаттарын зерттейтін жоғары деңгейлі зияткерлік сала. Бұл ғылым адамға болмыстың нақты құрылымын түсінуге және ақырғы бақытқа жетуге көмектеседі.

Сиқыр — бұл адам жанының белгілі бір жаттығулар мен ішкі сезім (интуиция) арқылы материалдық әлемге айламен ықпал ету қабілеті.

Сиқыр мен Пайғамбарлықтың айырмашылығы

Пайғамбарлардың кереметтері — иләһи қолдау арқылы жүзеге асатын қайырлы істер. Ал сиқыр — адамның жеке күшімен немесе жұлдыздардың руханиятын қолдану арқылы жасалатын, көбіне бүлдіргіш сипаттағы құбылыс.

Тұмарлар мен Сандардың сыры

Тылсым өнерінде сандар мен геометриялық фигуралардың үйлесімі (мысалы, «Вәфк» — сиқырлы шаршылар) маңызды рөл атқарады. Бұл сандардың арасындағы қатынас белгілі бір әсер (эффект) тудыру үшін қолданылады. Мысалы, «махаббат шаршысы» ретінде белгілі 220 және 284 сандарының арасындағы математикалық байланыс (достық сандар) осы өнердің бір бөлшегі болып табылады.

Бұл ғылымдардың барлығы адамзаттың қоршаған ортаны тануға, ақыл-ойын жетілдіруге және болмыстың терең сырларына үңілуге деген өршіл мақсаттарынан туындаған.

Жан қуатының денеге әсері мен сыртқы құбылыстар

Адам жанының зияткерлік қуаты денеге ғана емес, сонымен қатар сыртқы материяға да әсер етуге қабілетті. Бұл — табиғи құбылыс (феномен).

Мысалы, адам бойындағы асыра қуаныш немесе қорқыныш сезімі оның дене құрылымына тікелей әсер етіп, жылудың немесе суықтың күрт өзгеруіне әкеледі. Егер адам биік қабырғаның немесе таудың жиегімен жүргенде, өзінің құлап бара жатқанын елестетсе (жалған елес), оның бұл танымдық (когнитивті) әсері дененің тепе-теңдігін бұзып, шынымен құлауына түрткі (триггер) болуы мүмкін.

Сқырлық (Сиқыр) — бұл адам жанының ешқандай қосымша құралсыз, тек өз қуаты арқылы заттарға немесе адамдарға ықпал етуі.

Бойтұмарлар (Тылсымдар) — бұл рухтардың қуатын аспан денелерінің қасиеттерімен және жердегі заттардың ерекшеліктерімен (математикалық немесе қатынастық пропорциялармен) біріктіру арқылы жасалатын айламен ықпал ету әрекеті.

Сқырлық пен бойтұмар жасаудың басты айырмашылығы — сқырлықта жанның өзі ғана әрекет етсе, бойтұмарда сыртқы қорлар (ресурстар) мен аспан шырақтарының әсері пайдаланылады. Сондықтан парасаттылық иелері бұл екеуін де шариғат тұрғысынан тыйым салынған, зиянды әрекеттер деп таниды.

Кимияның құрылымы мен тарихы

Кимия (Алхимия) — бұл металдардың қасиеттерін өзгерту арқылы оларды асыл металдарға (алтын мен күміске) айналдырудың есептік жолы (алгоритм).

Бұл өндіріс саласы (индустрия) ежелгі заманнан бері келе жатыр. Оның бастауында Халид ибн Йазид ибн Муавия сияқты тұлғалар тұрды. Ол өз заманының көп салалы ойшылы (полимат) ретінде бұл ғылымды грек дереккөздерінен аудартып, зерттеген. Сондай-ақ, Жабир ибн Хайян бұл саланың аса білгір ұстазы саналып, оның еңбектеріндегі жұмбақтар мен символдар әлі күнге дейін зерттелуде.

Ибн Бишрунның тәдбир туралы толғанысы

Тәдбир (заттарды өңдеу мен түрлендірудің ерекше тәсілі) — алхимиядағы ең басты барыс (процесс). Ибн Бишрун өзінің хатында бұл туралы былай дейді:

«Ежелгі философтар металдардың мәнмәтінін (контекстін) зерттей отырып, олардың төрт түрлі табиғатын (ыстық, суық, ылғал, құрғақ) анықтады. Кимиялық бастапқы үлгі (прототип) жасау үшін осы табиғаттардың арасындағы [[!I]]бірізділікті[[!I]] (консистенттілікті) сақтау керек.»

Тазарту: Металды қоспалардан арылту.
Еріту: Затты сұйық күйге түсіру.
Кіріктіру: Нәзік рухтарды (буларды) қатқыл денелермен (металдармен) біріктіру.
Түсті өзгерту: Көрсеткіштерге (индикатор) сүйене отырып, затқа алтынның немесе күмістің реңін беру.

Заттардың «нәзік» бөліктері (рухтар) мен «тұрпайы» бөліктері (денелер) арасындағы байланысты түсіну маңызды. Отқа төзімді рухтар (мысалы, күкірт) денелерге терең еніп, олардың болмысын өзгерте алады.

Жануарлардан алынатын өнімдер мен минералдар

Алхимиктердің бір тобы бұл өнердің негізі тек минералдарда (тастар мен металдарда) десе, екіншілері жануарлардан алынатын өнімдердің (шаш, жұмыртқа, сүйек) [[!I]]әлеуеті[[!I]] жоғары деп санайды. Жануар текті заттарда «рух» пен «өмірлік қуат» болғандықтан, олар металдармен тезірек кірігеді (интеграция).

Кимиялық тәжірибелер кезінде бағаның өсуіне (инфляция) немесе жалған мүлік жасауға ұмтылу — бүлдіргіш әрекет. Нағыз философтар бұл өнерді табиғаттың терең сырларын ұғу үшін қолданған.

Қорыта айтқанда, сқырлық пен алхимия — адамның табиғат заңдылықтарына ықпал етуге тырысуының көрінісі. Алайда, бұл барыстардағы ең үлкен қауіп — жалғандық пен айламен ықпал ету (манипуляция). Шындық тек парасаттылық пен табиғаттың ішкі [[!I]]ішкі сезіміне[[!I]] (интуициясына) құлақ асқанда ғана ашылады.

Пәлсапаны теріске шығару және оның жолын ұстанушылардың қателігі туралы

Пәлсапа — бұл қоғамда кеңінен таралған, бірақ адамның болмысқа қатысты [экзистенциалды] сұрақтарында жиі адастыратын сала [сектор]. Оны ұстанушылар ақиқатты тек парасаттылық [рационалдылық] пен логикалық талдау арқылы ғана тануға болады деп сенеді.

Бұл топтың пайымдауынша, адам баласы өзінің зияткерлік [интеллектуалды] қабілеті арқылы әлемнің құрылымын [архитектура] толық түсіне алады. Олар Македониялық Аристотельді өздерінің басты жобалаушысы [архитектор] әрі «Бірінші ұстазы» ретінде құрметтейді. Ол логика [есептік жол] қағидаларын жүйелеп, ойлау барысының [процесс] ережелерін бір қалыпқа келтірді [стандарттау].

Аристотель пәлсапа тарихында өшпес із қалдырып, зияткерлік [интеллектуалды] ортада кең жаңғырық [резонанс] тудырған беделді [имидж] тұлға. Оның еңбектері халифалардың пәрменімен араб тіліне аударылып, кеңінен таралды.

Бақыт туралы түсінік пен оның жалған елесі [иллюзия]

Пәлсапашылар бақытты тек ақыл-ойдың дамуы [эволюция] мен кемелденуінен іздейді. Олардың тұжырымы [концепция] бойынша, адам жаны сезімдік әлемнен арылып, дербес [автономды] зияткерлік деңгейге көтерілгенде ғана нағыз ләззатқа бөленеді. Алайда, бұл көбіне танымдық [когнитивті] жалған елес [иллюзия] болып табылады.

Танымды қадағалау (Метакогниция) — бұл адамның өз ойлау барысын [процесс] бақылау және танымдық қабілеттерін реттеу қабілеті.

Әл-Фараби мен Ибн Синаның үлесі

Орта ғасырларда бұл бағытты Әл-Фараби мен Ибн Сина сияқты ғұламалар дамытты. Олар «Белсенді ақылмен» байланыс орнату арқылы бақытқа жетудің өзіндік нұсқасын [сценарий] ұсынды. Бірақ бұл жол діни ақиқаттармен әрдайым сындарлы [конструктивті] үйлесім таба бермейді.

Жұлдызшылықтың (Астрологияның) бос әурешілігі мен оның негізсіздігі

Жұлдызшылық — аспан денелерінің қозғалысына қарап, болашақ оқиғаларды болжауға тырысатын ілім. Олар жұлдыздардың орналасуын басты көрсеткіш [индикатор] ретінде қолданады.

Болашақты болжау — тек Жаратушының құзырындағы іс. Жұлдыздарға қарап тағдырды шешуге тырысу — бұл жай ғана айламен ықпал ету [манипуляция] және адамдардың сенімімен жасалатын негізсіз тәжірибе [эксперимент].

Мұндай сенімдер адамды шындықтан қашып [эскапизм], қиял әлеміне жетелейді. Бұл танымдық [когнитивті] қателіктерге және адамның өршіл мақсаттарының [амбиция] дұрыс бағыттан таюына алып келеді.

Птолемей және оның әдістері

Птолемей сияқты ғалымдар жұлдыздардың әсерін [эффект] математикалық тұрғыдан негіздеуге тырысты. Бірақ бұл есептер көбіне нақтылықтан ада, тек адамның ішкі сезіміне [интуиция] емес, жалған жорамалдарға сүйенген еді.

Алхимия (Кимия) өнері және оның мүмкін еместігі

Алхимия — арзан металдарды алтынға айналдыруға талпынатын, бірақ нәтижесіз өндіріс саласы [индустрия].

Алхимиктер мыс немесе күміс сияқты мүліктерге [актив] «Эликсир» қосу арқылы олардың құрылымын [архитектура] өзгертіп түрлендіріп [трансформация], алтын алуды мақсат етеді.

Алхимиямен айналысу — уақыт пен барлық қорды [ресурс] босқа шығындау. Бұл адамды экономикалық құлдырауға [рецессия] және мақсатсыз былыққа [хаос] алып келеді.

Ақылдың шегін білмеген сорлы, Алтынды іздеп, жоғалтты жолды. Жұлдыздан медет тілеген пенде, Адасып бармас, ақиқат белге. Құдайдың ісі — құпия мәңгі, Болжаммен таппас, ешкім де мәнді.

Бұл аталған ілімдердің (пәлсапа, жұлдызшылық, алхимия) барлығы да адамның парасаттылығын [рационалдылық] сынауға бағытталған сынақтар іспетті. Нағыз кемелдік пен бақыт тек ішкі сезім [интуиция] мен Жаратушының ақиқатына сүйенгенде ғана жүзеге асады.

Металдардың түрленуі және «Әл-Иксир» тұжырымы (концепция)

Алхимия өнерімен айналысушылар күміске немесе мысқа белгілі бір емдік тәсілдерді (терапия) қолдану арқылы олардың құрылымын (архитектура) өзгертіп, алтынға немесе күміске айналдыруға болады деп есептейді. Бұл барыс (процесс) металдың ішкі сипатын (мизажын) түбегейлі өзгертуге бағытталған.

Алхимиктердің пайымдауы бойынша, егер күміске «әл-иксир» деп аталатын арнайы қоспа қосылып, тиісті өңдеуден өтсе, ол алтынға айналады. Бұл жердегі Әл-Иксир — металдардың табиғатын жылдам өзгертуге қабілетті, өте қуатты зат.

«Бұл өнер — табиғаттың ұзақ уақыт бойы атқаратын жұмысын қысқа мерзімде жасанды жолмен жүзеге асыруға тырысу».

Ибн Синаның сыни көзқарасы және қайшылықтар (парадокс)

Атақты ғалым Ибн Сина және оның соңынан ерген Шығыс талдаушылары (аналитиктер) бұл өнердің мүмкіндігіне күмән келтірді. Олардың негізгі уәжі — әрбір металдың өзіндік ерекше «түрлік сипаты» (сура науия) бар. Бір металды екіншісіне айналдыру үшін оның бастапқы түрін толық жойып, жаңа түр беру керек, бұл адам қолынан келе бермейтін өте күрделі даралық шек (сингулярлық).

Түрлік сипат (Сура науия): Заттың өзіне ғана тән, оны басқа заттардан ерекшелендіретін ішкі болмысы.

Жиырма сегізінші тарау: Оқыту әдістері мен шәкірттерге білім беру нұсқалары (сценарий)

Шәкірттерге ғылымды үйретуде бірізділікті (консистенттілік) сақтау — ең маңызды қағида. Білім беру барысы (процесс) үш негізгі кезеңнен тұруы тиіс.

Бастапқы кезең: Мұғалім шәкіртке ғылымның негізгі мәселелерін (мәсәил) жалпылама түрде түсіндіреді. Мұнда тереңге бойламай, тек негізгі көрсеткіштерге (индикатор) тоқталады.
Орта кезең: Ғылымның әрбір тарауы егжей-тегжейлі қарастырылады. Қайшылықты тұстар мен әртүрлі көзқарастар талданып, шәкірттің түсінігі кеңейтіледі.
Қорытынды кезең: Күрделі мәселелер мен құпия түйткілдер шешіледі. Осы кезеңде шәкіртте сол ғылым саласы бойынша толық машық (тренингтер нәтижесіндегі дағды) қалыптасады.

Көптеген ұстаздар шәкіртке басынан бастап ең қиын мәселелерді үйретуге тырысып, қателікке бой алдырады. Бұл шәкірттің танымдық (когнитивті) қабілетін шаршатып, білімнен бездіруі мүмкін.

Оқулықтарды тым қысқартып жазу (мухтасар) — білім алуға зиян. Өйткені қысқа мәтінде мағына тығыз болады, бұл бастаушы үшін түсінуі қиын шырмауық жол (лабиринт) іспетті.

Ойлау қарқыны (динамика) және ақыл-ой қабілеті

Адам миының ортаңғы бөлігінде орналасқан ойлау қабілеті — бұл бейнелерді түсіндіру (интерпретация) және оларды ақиқатқа айналдыру құралы. Зейін қою арқылы адам сезім мүшелерінен алған ақпаратты парасаттылық (рационалдылық) деңгейіне көтереді.

Метакогнитивті қабілет: Өз ойлау процесін бақылау және реттеу қабілеті.

Білім беру мен өнерде (соның ішінде алхимияда да) табысқа жетудің кілті — табиғи заңдылықтарға сүйену, беталысты (тенденция) дұрыс бағамдау және біртіндеп даму жолын таңдау. Адамның интеллектуалдық әлеуеті (потенциал) тек дұрыс бағытталған бірлескен жұмыс (коллаборация) мен үздіксіз ізденіс арқылы ашылады.

Біліңіз, логика (ойлау заңдылықтары), араб тілінің грамматикасы және фиқһ негіздері сияқты ғылымдар — өз алдына мақсат емес, тек негізгі ғылымдарға жетуге арналған инструменталды (құрал) білімдер.

Бұл ғылымдардың негізгі міндеті — адамды қатеден қорғау және негізгі мазмұнды (мақасид) түсінуге көмектесу.
Егер бұл құралдарға тым көп уақыт бөлінсе, олардың салалары шектен тыс кеңейіп кетсе, оқушы негізгі мақсаттан айырылып қалады.
Мұндай процесс (барыс) білім алушының бүкіл ғұмырын осы құралдарды меңгеруге жұмсауына әкеліп соғады, нәтижесінде ол негізгі ғылыми нәтижелерге жете алмайды.

Кейінгі заман ғалымдары логика мен тіл ғылымында тым ұсақ ережелер мен тармақтарды көбейтіп жіберді. Бұл білімді игеруді қиындатып, адамның потенциалын (әлеуетін) босқа сарқуға себеп болады.

Балаларға Құран үйрету — дін оқуының негізі және ислам үмбетінің басты қағидасы болып табылады. Ол жүректе иманның нығаюына септігін тигізеді.

Әр аймақтың өзіндік ерекшеліктері:

Мағриб (Солтүстік Африка) халқы: Олар балаларға тек Құранды үйретумен шектеледі. Оны толық меңгергенше басқа білімге көшпейді. Сондықтан олар Құран жазуы мен ережелеріне өте жетік келеді.
Андалусия халқы: Олар Құранмен бірге араб поэзиясын, хат жазу өнерін және тіл ережелерін қоса үйретеді. Себебі олар баланың санасы жас кезінде жан-жақты білімді тез сіңіретінін түсінеді.
Ифриқия (Тунис) халқы: Бұлар Құранмен қатар хадистерді және ғылым негіздерін араластырып оқытады. Алайда олардың басты назары Құранды жаттауда қалады.
Шығыс елдері (Мысыр және басқалар): Мұнда да білім беру аралас жүреді, бірақ оларда білім беру жүйесі консистенттілік (бірізділік) пен тәртіпке көбірек негізделген.

Имам Әбу Бәкір ибн әл-Араби балаға алдымен араб тілі мен поэзиясын үйретуді, содан кейін ғана математика мен Құранға көшуді ұсынған. Оның ойынша, мағынасын түсінбей Құран оқу бала үшін ауыр болуы мүмкін. Бірақ халық дәстүрі мен діни сезім Құранды бірінші орынға қоюды талап етеді.

Оқыту мен тәрбиелеу барысында агрессивті (өктем) және қатал болу шәкірттің жан дүниесіне үлкен нұқсан келтіреді.

Қатал тәрбие адамның ерік-жігерін жасытады, бойындағы креатив (жасампаздық) пен белсенділікті жояды.
Бала жазадан қорыққаннан өтірік айтуға, айла-шарғы жасауға үйренеді. Бұл оның бойында жаман әдеттердің қалыптасуына әкеледі.
Ол өзгеге тәуелді болып, адамдық қадір-қасиетінен (рубубия) айырылады және қорғаныссыз күйге түседі.

«Кімде-кім қаталдықпен, мәжбүрлеумен тәрбиеленсе, ол өзінің адами болмысын жоғалтып, жалқаулық пен екіжүзділікке бой алдырады».

Ұстаздар мен ата-аналар баланың эмоционалды (сезімдік) жай-күйін ескеріп, оқытуды мейірім мен жұмсақтыққа негіздеуі тиіс.

Білім алушының әртүрлі ұстаздардан дәріс алуы — оның бойындағы ғылыми мелеке (қабілет немесе тұрақты дағды) мен интеллектуалды тереңдікті нығайтады.

Әр ұстаздың өзіндік интерпретациясы (түсіндіру тәсілі) мен терминологиясы болады. Көптеген ғалымдармен жүздесу адамның ой-өрісін кеңейтіп, білімді тек жаттанды емес, саналы түрде игеруге көмектеседі.

Ғалымдар мен ойшылдар көбінесе прагматикалық (ісшіл) саясат мәселелерінде сәтсіздікке ұшырайды.

Мұның себептері:

Ғалымдар жалпыланған, абстрактілі (дерексіз) ұғымдармен ойлауға дағдыланған.
Олар шындықты өздерінің ойындағы стандарттарға (қалыптарға) сәйкестендіргісі келеді.
Ал саясат — үнемі өзгеріп отыратын нақты жағдайларға адаптация (бейімделу) жасауды талап ететін сала.
Ғалымдар көбінесе аналогия (ұқсастық бойынша пайымдау) әдісін қолданады, бірақ саясатта әрбір жағдай өзінше ерекше.

Саясат үшін ең тиімді адамдар — қарапайым парасаттылық пен орташа ақыл-ой иелері. Олар істерді қиялдағы идеалдармен емес, өмірдегі нақты контекстпен (мәнмәтінмен) өлшейді.

Бұл — таңқаларлық құбылыс: ислам діні арабтардан шықса да, шариғат пен ақыл-ой ғылымдарын жүйелеушілердің басым бөлігі араб еместер болды.

Себептері:

Білім — бұл индустрия (өндіріс саласы/кәсіп). Исламның алғашқы кезеңінде арабтар бәдәуи (көшпелі) болды, оларда ғылыми жүйелеу мен жазу өнері дамымаған еді.
Урбанизация (қалалану): Ғылым мен өнер тек отырықшы халықтар арасында, ірі мәдениет орталықтарында дамиды. Бұл ортада парсылар мен басқа да ғажам халықтардың тәжірибесі зор болды.
Арабтар алғашында тек мемлекетті басқарумен және дін жаюмен айналысты. Ал білімді жинақтау, тіл ережелерін (наху) түзу, логиканы жүйелеу ісі отырықшы халықтардың қолына өтті.
Эволюция (даму) барысында Бағдат, Нишапур, Мауереннаһр сияқты қалалар ғылым ордасына айналды. Сондықтан Сибавейһи, Әл-Фараби, Ибн Сина сияқты ұлы тұлғалардың көбі осы өңірлерден шықты.

Тіл — бұл ойды жеткізудің құралы ғана емес, ол белгілі бір мелеке (қабілет).

Тілдің бұзылуы және грамматиканың пайда болуы:

Алғашқы арабтардың тілі таза, табиғи болды. Олар ережесіз-ақ дұрыс сөйлейтін.
Басқа халықтармен араласқаннан кейін тілдің тазалығы жоғала бастады. Осы кезде тілді сақтап қалу үшін Наху (грамматика) ғылымы дүниеге келді.
Әбу әл-Әсуад әд-Дуали мен Әли ибн Әбу Талиб бұл ғылымның негізін қалап, сөздердің өзгеру тәртібін (иғраб) жүйеледі.

Тілді тек ереже жаттау арқылы меңгеру мүмкін емес. Нағыз тілдік қабілет — арабтардың классикалық мәтіндерін, поэзиясын және Құранды көп оқу мен тыңдау арқылы қалыптасады. Грамматика — тек индикатор (көрсеткіш) немесе бағыттаушы құрал.

Тіл білімі мен шешендік өнері — бұл сөздің жай ғана айтылуы емес, оның жағдайға және тыңдаушының қабылдауына сай келуін зерттейтін терең салалар. Бұл тарауда біз мағына, баян және тілдік қабілеттің қалыптасу барысын қарастырамыз.

Мағына және баян ілімдерінің негіздері

Мағына ілімі (علم المعاني) — сөйлемнің жағдай талаптарына (мәнмәтінге) сай келуін зерттейтін сала. Ал Баян ілімі (علم البيان) — бір мағынаны түрлі көрнекі тәсілдермен (теңеу, ауыспалы мағына) жеткізу жолдарын қарастырады.

Сөздің жағдайға сай келуі (мәнмәтіндік сәйкестік).
Тыңдаушының деңгейіне қарай сөзді түрлендіру.
Иғраб (إعراب) — сөз соңындағы дыбыстардың өзгеруі арқылы мағынаны айқындау.

Шығыс талдаушылары бұл ілімді жүйелеуде үлкен үлес қосты. Атап айтқанда, әз-Замахшари өзінің «әл-Кашшаф» еңбегінде Құран Кәрімнің көркемдік құрылымын осы ғылымдар тұрғысынан ашып берді.

Тілдік қабілет және ережелердің айырмашылығы

Тілдік ережелерді (грамматиканы) білу — бұл әлі тілді меңгеру емес. Шын мәніндегі тілдік қабілет — бұл Малака (ملكة) (ішкі машық немесе қасиет).

Бұл барысты тігіншілік өнерімен салыстыруға болады:

Тігіншіліктің ережесін білу: инені матаға қалай сұғу керектігін теориялық тұрғыдан түсіну.
Тігіншілік қабілеті: көптеген тәжірибе арқылы қолдың машықтануы және киімді мінсіз етіп тігу.
Тілде де солай: ереже білетін адам қателеспеуі мүмкін, бірақ шешен сөйлеу үшін «малака» (тілдік қабілет) қажет.

Араб тілінің дамуы және құбылмалылығы

Араб тілінің бастапқы үлгісі — Мұдар тайпасының тілі. Алайда, уақыт өте келе арабтар басқа халықтармен (парсылармен, римдіктермен) араласып, тілдің құрылымы өзгере бастады. Бұл барыс тілдің бұзылуына емес, оның жаңа жағдайларға бейімделуіне және жаңа нұсқаларының пайда болуына алып келді.

Аймақ	Тілдік ерекшелігі
Мағриб (Батыс)	Сөздердің қолданылуында өзіндік өрнектер мен қалыптар қалыптасқан.
Шығыс	Көбіне классикалық қалыптарды сақтауға және жүйелеуге бейім.
Андалусия	Өзіндік нәзік стиль мен ерекше дыбыстық үйлесімге ие.

Тілдік қабілетті дамыту үшін тек ереже жаттау жеткіліксіз. Ең жақсы жол — ертедегі араб шешендерінің сөздерін, Құран мен Хадисті көп оқып, оларды ішкі сезіммен (интуициямен) қабылдау.

Шешендік өнер және Құран мұғжизасы

«Құранның теңдессіздігі (иғжаз) оның мағыналық тереңдігінде ғана емес, сонымен бірге оның сөздерінің жағдайға (мәнмәтінге) ең жоғары деңгейде сай келуінде жатыр».

Қорыта айтқанда, тілдік қабілет — бұл ұзақ уақыт бойы қайталау мен тәжірибенің нәтижесінде пайда болатын рухани мүлік. Ережелер — тек бағыт беруші құрал, ал нағыз жасампаздық сол ережелерді ішкі машыққа айналдырғанда ғана басталады.

**Сұрақ:** Неліктен грамматиканы білетін адамдардың бәрі шешен емес? **Жауап:** Өйткені грамматика — бұл сыртқы қалыптарды сақтау, ал шешендік — бұл ішкі қабілеттің (малаканың) жемісі. Бұл — білім мен машық арасындағы қайшылық емес, олардың бірін-бірі толықтыруы.

Тілдік қабілетіңізді арттыру үшін классикалық мәтіндерді талдап, олардың құрылымына (архитектурасына) назар аударыңыз. Сөздердің мағыналық жағынан қалай кіріктірілгенін бақылаңыз.

Қырық екінші тарау

«Талғам» сөзі тіл мамандары мен шешендік өнер иелерінің арасында жиі қолданылады. Оның мағынасы — сөйлеу барысында сөздердің мағыналық үйлесімділігі мен араб тілінің көркемдік ерекшеліктеріне сай келуін сезіну [дағдысының] (мөлікке) қалыптасуы.

[Мөлікке] (Малака) — бұл ұзақ уақыт бойы қайталау және жаттығу арқылы адам бойына сіңген, белгілі бір істі саналы түрде ойланбай-ақ шебер орындауға мүмкіндік беретін тұрақты қабілет.

Тілдік ережелерді (наху) білу — бұл тек [есептік жол] (алгоритм) сияқты техникалық білім. Алайда бұл білім адамға нағыз тілдік талғам бермейді. Мәселен, араб тілінің заңдылықтарын жақсы білетін көптеген ғалымдар бар, бірақ олардың кейбірі сөз жазғанда немесе сөйлегенде арабтардың [ұранды сөз] (риторика) қалыптарынан ауытқып, қателіктер жіберіп жатады.

Егер адам Сибавейх немесе әл-Фариси сияқты тіл мамандарының ережелерін толық меңгерсе де, оның бойында тілдік [дағды] (мөлікке) болмаса, ол көркем сөйлей алмайды. Бұл құралдарды (ине, жіп) ұстап тұрып, бірақ тігу өнерін (хията) білмейтін адамның күйіне ұқсайды.

Тілдік талғам тек арабтардың сөз үлгілерін, олардың өлеңдері мен шешендік сөздерін көп тыңдап, соған [бейімделу] (адаптация) арқылы ғана пайда болады. Бұл — [танымдық] (когнитивті) барыс, ол біртіндеп адамның [ішкі сезіміне] (интуиция) айналады.

Қырық үшінші тарау

Қала тұрғындары тілдік [дағдыны] меңгеруде көбіне әлсіздік танытады. Оның себебі — олардың тілді табиғи ортада емес, оқу мен [машықтандыру сабақтары] (тренингтер) арқылы үйренуінде. Бұрыннан қалыптасқан өзге тілдік [дағдылар] жаңа, таза тілді қабылдауға кедергі келтіреді.

Сондықтан, ұстаздар шәкірттеріне тілді үйреткенде, алдымен ережелерге емес, сөздің [бастапқы үлгісіне] (прототип) және арабтардың тірі сөзіне басымдық беруі керек.

Қырық төртінші тарау

[POEM] (Назм) — бұл белгілі бір өлшем (уазн) мен ұйқасқа (қафия) негізделген, әрбір бөлігі дербес мағына беретін сөз [құрылымы] (архитектура).
[Қара сөз] (Наср) — белгілі бір өлшемге бағынбайтын, еркін айтылатын сөздер. Ол екіге бөлінеді:

[Сәж] — ұйқасы бар, бірақ өлшемі жоқ қара сөз. Сәж дегеніміз — сөйлем соңындағы сөздердің дыбысталу жағынан ұқсас келуі.
[Мүрсал] — ешқандай ұйқассыз немесе өлшемсіз айтылатын еркін сөз.

Қазіргі кездегі хат-хабарлар мен салтанатты жиындарда қолданылатын қара сөздер көбіне [ұранды сөз] (риторика) мен көркемдікке негізделеді. Бірақ кейбір кезеңдерде адамдар тек сыртқы ұйқасқа (сәж) қатты мән беріп, сөздің негізгі [мазмұнын] (контент) ұмытып кеткен кездері де болған.

Қырық бесінші тарау

Бір адамның әрі ақын, әрі керемет шешен болуы өте сирек кездесетін [құбылыс] (феномен).

Бұл [қайшылықтың] (парадокс) себебі — өлең мен қара сөздің әрқайсысы өзіне тән дербес [дағдыны] (мөлікке) талап етеді. Егер адамның зейіні бір салаға бағытталса, оның сол саладағы [әлеуеті] (потенциал) артады да, екінші салаға орын қалмайды. Бұл — адам табиғатының ерекшелігі.

Қырық алтыншы тарау

[Жинай білу]: Көптеген араб өлеңдерін жаттау және олардың мағынасын түсіну. Бұл адамның санасында көркем сөз [қорын] (ресурс) қалыптастырады.
[Талдау]: Өлеңдердің құрылымын, сөздердің бір-бірімен [қатынастық] (реляциялық) байланысын зерттеу.
[Тәжірибе]: Жаттаған үлгілерге қарап, өз бетінше өлең құрастыруға тырысу.
[Сүзгіден өткізу]: Жазған дүниесін қайта қарап, тілдік [қалыпқа] (стандарт) сай емес тұстарын алып тастау.

Егер ақын тек ережелерге сүйеніп, [ішкі сезімін] (интуиция) қолданбаса, оның туындысы жансыз, құрғақ сөзге айналады. Нағыз өлең — бұл [сезімдік зияткерлік] (эмоционалды зияткерлік) пен тілдік шеберліктің тоғысқан жері.

Сөз бен мағынаның арақатынасы және архитектуралық (құрылымдық) сипаты

Білгенің абзал, сөз өнері — мейлі ол өлең болсын, мейлі қара сөз болсын — мағыналарға емес, тек сөздердің құрылымына негізделеді. Сөйлеушінің сөйлем құрауы немесе ақынның жыр өруі — құрылысшының ғимарат тұрғызуы немесе тоқымашының мата тоқуы іспетті. Мұнда мағына — мәнмәтін (контекст) ішіндегі негізгі мазмұн, ал сөз — сол мазмұнды сыйдыратын ыдыс немесе стандартты (қалыпты) үлгі.

Машық (малака) — адамның бойында ұзақ жаттығудың нәтижесінде қалыптасқан тұрақты қабілет немесе зияткерлік шеберлік. Тіл өнерінде бұл — сөздерді белгілі бір қалыптарға (templates) салып, оларды өзара үйлестіру қабілеті.

Сөз бен мағынаның қатынасы ыдыс пен судың қатынасына ұқсайды. Ыдыс алтыннан немесе күмістен болса да, оның ішіндегі су — су болып қала береді. Сол сияқты, мағына біреу болғанымен, оны жеткізудегі сөздердің көркемдігі мен консистенттілігі (бірізділігі) әртүрлі болуы мүмкін.

Өлең шығарудың шарттары мен ережелері

Сақтау: Арабтардың ежелгі өлеңдері мен қара сөздерін көптеп жаттау. Бұл зердеде тілдік қалыптардың орнығуына көмектеседі.
Ұмыту: Жатталған нақты сөздерді ұмытып, тек олардың құрылымдық үлгілері мен интуициясын (ішкі сезімін) қалдыру.
Оңашалану: Таза ауада, аш қарында немесе ұйқыдан жаңа оянғанда, сезімдер сергек кезде шығармашылықпен айналысу.
Қайта қарау: Жазылған дүниені бірден жарияламай, біраз уақыттан соң рефлексия (толғаныс) жасап, түзетулер енгізу.

Егер өлең қиындықпен туса, оны күштемеген жөн. Сөздің өз ағынымен келуін күткен абзал, өйткені күштеп жазылған дүниеде табиғилық пен көркемдік болмайды.

Өлеңімді жаздым мен, ұмытпасын деп ешкім, Сөздерімді тердім мен, асыл тастай көрікті. Мағынасы тереңде, нәзік гүлдей бүр жарған, Қалыптары мінсіз-ақ, жанымызға нұр құйған.

Ғалымдар мен заңгерлердің өлеңге бейімсіздігі

Неліктен фиқһ (заң ғылымы) пен логика (есептік жол) мамандарының өлеңі көбіне құрғақ болады? Себебі олардың зияткерлік қуаты тек мағыналар мен ережелерге бағытталған. Олардың санасы лингвистикалық қалыптармен емес, ғылыми терминдермен толтырылған. Соның салдарынан олардың сөздері көркемдіктен ада, тек ақпараттық сипатта болады.

Қоғамдағы өлеңнің орны мен дәрежесі

Ежелгі арабтар үшін өлең — олардың жылнамасы мен білім қоймасы болған. Алайда, Ислам кезеңі келгенде, адамдардың назары Құран мен шариғатқа ауып, өлеңге деген тенденция (беталыс) біршама бәсеңдеді. Бірақ кейінірек, араб тілінің тазалығын сақтау мақсатында өлең қайтадан өзектілікке ие болды.

Поэзияның жаңа формалары: Мувашшах пен Зажал

Андалусияда өлеңнің жаңа бір түрі — мувашшах (белгілі бір ұйқаспен өрілген күрделі өлең түрі) пайда болды. Ол классикалық өлеңнің шеңберін бұзып, халыққа жақын, әуезді формаға ие болды.

Мұқаддам ибн Муафа әл-Қабри бұл жанрдың негізін салушылардың бірі болып саналады. Бұл өнер түрі кейіннен Мағриб пен Шығыс елдеріне таралып, эволюция (даму) жолынан өтті.

Зажал — классикалық араб тілінің қатаң грамматикалық ережелерін сақтамай, жергілікті диалектіде жазылатын халықтық поэзия. Оның басты ерекшелігі — айламен ықпал ету (манипуляция) емес, қарапайым халықтың сезімін шынайы жеткізу.

Сөз өнері — бұл тек білім емес, бұл — үлкен қажыр-қайрат пен жаттығуды талап ететін машық. Кімде-кім араб тілінің қалыптарын зердесіне тоқып, оны өз болмысына сіңірсе, сол ғана нағыз шебер атанбақ. Бұл процесс (барыс) тек ережелерді жаттаумен шектелмейді, ол — тілдің ішкі рухын сезіну.

Бұл мәтін Андалусияның Андалусия — Орта ғасырлардағы мұсылман Испаниясы алтын дәуіріндегі әдебиет туындыларын, оның ішінде атақты мувашшах — араб поэзиясындағы ерекше ұйқасты жыр үлгісі өнерінің дамуын және көрнекті тұлғалардың өзара байланысын сипаттайды.

Сарагоса билеушісі мен Ибн Саидтың кездесуі

Сарагоса билеушісі өзінің әнші қыздарының біріне сүйсіне отырып, Ибн Саидтың өнеріне тәнті болды. Ол Ибн Саидтың сөздеріне құлақ түріп, оның жырларының тереңдігіне таңғалды. Бұл барыста барыс — белгілі бір істің даму сатысы өнер мен билік арасындағы үйлесім айқын көрінді. Билеушінің оған деген ілтипаты ерекше болып, бұл мәнмәтінде мәнмәтін — сөйлемнің немесе оқиғаның мағыналық айналасы екі тұлғаның зияткерлік зияткерлік — ақыл-ой қабілетіне қатысты деңгейі байқалды.

О, ғашықтың түні, айтшы, қашан таң атады? Ұйқысыз көзім жұлдыздарға қарап батады. Сенің бейнең — жанымның таңғы арайы, Көңілімнің басылмас мәңгілік сарайы.

Мұуаххидтер дәуірі және Ибн Зурдың мұрасы

Мұуаххидтер — Солтүстік Африка мен Андалусияны билеген әулет заманында әдебиет пен ғылым жаңа деңгейге көтерілді. Бұл кезеңде Ибн Зур сияқты ғұламалардың ықпалы зор болды. Олардың қалдырған ізі бүгінгі таңда үлкен тарихи құндылыққа ие.

Шығанақтағы бақытты күндеріміз бен түндеріміз, Қайта оралып, гүл ашар ма екен гүлдеріміз? Естеліктер ескірмей, жанымызда сақталып, Сағынышпен тербелер ме екен үніміз?

Лисан әд-Дин ибн әл-Хатибтің жырлары

«Андалусиядағы келісім заманында жаңбыр саған мейірімін төксін. Біздің бірге өткізген сәттеріміз — ұйықтап жатып көрген тәтті түстей болып өте шықты».

Жаңбыр жауып, жердің бетін нұрландырды, Табиғаттың сұлулығы жанымды таңдандырды. Достар түгел жиналып, бір дастарқан басында, Көңілімізді қуаныш пен шаттыққа толтырды.

Сезімдік толғаныстар мен өнер

Ғашықтық сезімнің жырдағы көрнекі көрнекі — көзге көрінетін, айқын сипаты.
Табиғат пен адам жанының үндесуі.
Тарихтың қатпарлы парақтарындағы ұлы тұлғалардың бейнесі.

Жүрегім мұңға батып, сағыныштан ерігендей, Сүйген жанның қателігі — кешірімді көрінгендей. Таңсәріде ескен самал жанды тербейді, Өткен күннің елесі ешқашан сөнбейді.

Андалусияның бұл әдеби мұрасы — тек өткен күннің хроникасы хроника — оқиғалардың уақыт ретімен жазылуы емес, ол бүгінгі ұрпақ үшін таусылмас рухани қор қор — қажеттілікке жұмсалатын байлық немесе мүмкіндік болып қала береді. Тілінің көркемдігі мен ойының тереңдігі жағынан бұл туындылар әлемдік мәдениеттің ажырамас бөлігі болып табылады.