«Федеральный институт развития образования» федералды мемлекеттік автономды мекемесімен ҒЖҦ бағдарламасын жҥзеге асыратын білім беру мекемелерінің оқу ҥдерісінде қолдануға арналған оқулық ретінде ҧсынылған

Бҧл кітап Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі және «Кәсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сәйкес «ТКББ жҥйесі ҥшін шетел әдебиетін сатып алуды және аударуды ҧйымдастыру бойынша қызметтер»

мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нҧсқасы Ресей Федерациясының білім беру ҥдерісіне қойылатын талаптардың

ескерілуімен жасалды.

Қазақстан Республикасының техникалық және кәсіптік білім беру жҥйесіндегі білім беру ҧйымдарының осы жағдайды ескеруі және оқу ҥдерісінде мазмҧнды бӛлімді (технология, материалдар және қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жҥзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов кӛш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы:

іnfo@dcg.kz

Тепловоздар қҧрылғысы мен оны жӛндеу: орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық У825 / [Л.А. Собенин, В. И. Бахолдин, О.В.Зинченко, А.А.Воробьѐв]. — 7-ші басылым, стер. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2014. — 416 б.

2ТЭ10, 2ТЭ116, ТЭП70, ТЭМ2, ТЭМ7 серияларының тепловоздары мен дизель- пойыздарының қҧрылғысы мен оларды жӛндеу қарастырылған. Механикалық жабдықтың, тҧрақты-айнымалы және айнымалы-тҧрақты тоқтың электр берілістерінің, гидравликалық берілістердің және т.б. әрекет ету қағидасы сипатталынған. Оқулықты «Жылжымалы қҧрамға қызмет кӛрсету және жӛндеу жӛніндегі темір ҧста» мамандығы бойынша ПМ.01 «Жабдыққа, электр машиналарына, аппараттарға, механизмдерге және жылжымалы қҧрамның аспаптарына техникалық қызмет кӛрсету және оларды жӛндеу» (МДК.01.01) кәсіби модулін меңгеру кезінде қолдануға болады. Оқулық орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған. Ӛндірісте жҧмысшыларды дайындау кезінде қолдануға болады.

Оқу баспасы

Собенин Лев Александрович, Бахолдин Валентин Иванович, Зинченко Ольга Валентиновна, Воробьѐв Александр Алфеевич

М.А.Юдина Корректорлар C. Ю. Свиридова, Е. В. Соловьёва Бас. № 107105037. Баспаға шығаруға 04.07.2014 қол қойылды Формат 60x90/16. № 1 офсет қағазы. «Таймс» гарнитурасы. Офсеттік баспаға шығару. Шарт. баспа. б. 26,0. Таралымы 1 000 дана. Тапсырыс № «Академия» баспа орталығы» ЖШҚ.

№ РОСС RU. АЕ51. H 16591 от 29.04.2014 жылғы № РОСС RU. АЕ51. H 16591 санитарлықэпидемиологиялық қорытындысы. Отпечатано с электронных носителей издательства. «Тверь полиграфия комбинаты» ААҚ, 170024, Тверь қ., Ленин даңғ., 5. Телефон: (4822) 44-

sales@tverpk.ru

1-тарау

ТЕПЛОВОЗДАР ҚҦРЫЛҒЫСЫ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТТЕР

Тартым кҥштерін алуға арналған дизель орнатылған локомотив тепловоз (1.1-сурет) деп аталады. Энергияның стационарлы кӛзінен тәуелсіздігі тепловоздарды электровоздардан ӛзінің автономдылығымен сапа тҧрғысынан ерекшелейді. Дизель жылу энергиясын жанармайдың жануынан иінді білік айналымының механикалық энергиясына тҥрлендіреді. Алайда, дизель жҧмыстың айнымалы режимдеріне нашар бейімделген. Тепловоздың қозғалыс кезінде нӛлден ең жоғарғы мәнге дейін ӛзгеруі тиіс қозғалып тҧрған доңғалақ жҧптарымен иінді білік айналымының тҧрақты жиілігінде оның жҧмыс жасау мҥмкіндігін қамтамасыз ету ҥшін беріліс деп аталатын арнайы қҧрылғыны пайдаланады. Беріліс дизельді тепловоз жҧмысының жағдайларына бейімдейді:

Тепловозда электрлі немесе гидравликалық берілісті пайдаланады. Электрлі берілісте (1.2,а-сурет) дизельдің иінді білік айналымының механикалық энергиясы оны электрліге тҥрлендіретін тартым генераторына жібереді. Тартым генераторының электр энергиясы оны доңғалақ жҧптардың айналым энергиясына тҥрлендіретін тартым электр қозғалтқыштарына (ТЭҚ) келіп тҥседі. Гидравликалық берілісті тепловоздарда (1.2,б-сурет) дизель энергиясы тҧйық контур бойынша айналып жҥретін сҧйықтықтың энергиясын хабарлайтын гидравликалық ортадан тепкіш сорғының жетегіне жҧмсалады. Гидравликалық турбина қалақтарына келіп тҥсетін

1.1-сурет. Тепловоз 2ТЭ116 (бір секция — бойлық қимасы  және жоспар): 1 — машинист кабинасы; 2 — жоғары вольтті камера ҥстіндегі кузов; 3 — тҥзетуші қондырма; 4 — тҥзетуші қондырма желдеткіші; 5 — антенна; 6, 9 — әуе сҥзгілері; 7 — дизель; 8 — дизель ҥстіндегі кузов; 10 — тоңазытқыш желдеткіші; 11 — тоңазытқыш шахтасы; 12 — кузов тіреуі; 13 — шҥберін; 14 — жанармай багы; 15 — аккумулятор батареясы; 16 — букса; 17— арба; 18 — басқару пульті; 19 — жоғары вольтті камера; 20 — генератор желдеткіші; 21 — сулы-майлы жылу алмастырғышы; 22 — компрессор (сығымдағыш); 23 — радиатор секциясы; 24, 27 — тартым электр қозғалтқыштарының желдеткіштері; 25 — дизельдің ауа тазартқышы; 26 — тартым генераторы

1.2-cурет. Дизельден доңғалақ жҧптарға энергияны беру сызбасы: а

б

сҧйықтық оны айналдырады, ал, онымен бірге кардан біліктері мен ӛстік редукторлар арқылы тепловоздың доңғалақ жҧптарын айналдырады.

Локомотив тарту, қозғалыстан шығу (бос жҥріс) немесе тежеу режимінде қозғала алады. Тарту режимінде машинист контроллердің кӛмегімен тарту электр қозғалтқыштарын (ТЭҚ), тепловоздың айналып тҧратын доңғалақ жҧптарын ӛстік редукторлар арқылы тоқпен қоректендіретін энергия қондырмасын қосады. Егер доңғалақ жҧптардың рельстермен байланысы болмаса, онда доңғалақ айналып тҧрар еді, бірақ тепловоз ілгерілемелі жылжи алмас еді. Локомотивтің қозғалысы доңғалақ жҧптардың еркін айналуына кедергі келтіретін байланыс нҥктелерінде рельстермен доңғалақтардың ӛзара әрекеті арқасында жҥзеге асырылады. Лып ету болмаған жағдайда доңғалақтар домалай бастайды, бҧл ретте олар F тарту кҥші әсер ететін ось ілгерілемелі жылжытады (1.3-сурет). Бҧл кҥш букса арқылы ӛз кезегінде вагондарды қозғалысқа әкелетін ілініс қҧрылғысы арқылы бас жақтауды шҥберін арқылы жылжытатын арба жақтауына әсер етеді Доңғалақтардың рельстермен жанасу нҥктесінде F тарту кҥшіне тең және оған бағыты бойынша кері болатын FK кҥші туындайды. Бҧл кҥш жанама деп аталады және оны мына формула бойынша есептеуге болады:

T — тарту кҥші; С а

қ

тд

мҧнда Мдв —ТЭҚ зәкірінің айналу сәті; r — тегершіктің радиусы; RТД — доңғалақ жҧбы осінің тісті доңғалақ радиусы; RД — доңғалақ жҧбы доңғалағының сырғанау шеңберінің радиусы. Машинист контроллердің кӛмегімен энергетикалық қондырма қуатын ӛзгерте отырып, Тk жанама кҥшінің шамасын басқара алады. Рельске қатысты доңғалақ жҧптарының еркін лып етуіне кедергі келтіретін кҥш FҚ кҥшіне тең және оған бағыты бо йынша қарама-қарсы. ^сц ілінісу кҥші деп аталатын кҥш доңғалақтардың П жҥктемесі рельстерге тура пропорционалды:

Fі = ψі П, мҧнда ψі — ілінісу коэффициенті деп те аталатын тыныштық ҥйкелісі коэффициенті. Ілінісу коэффициенті кӛптеген факторларға байланысты: доңғалақтар мен рельстің ӛзара әрекеттесу беттерінің тазалығына, домалау жылдамдығына, ылғалдылыққа, температураға және т.б. ψі мәні тәжірибелі жолмен анықталады және тартым есеп айырысуларда қолданылады. Егер FҚ Fі шекті мәнінен артатын болса, онда рельске қатысты доңғалақтардың лып етуі (ілінісуінің бҧзылуы) орын алады және тарту кҥші кҥр азаяды. Бҧл доңғалақтар мен рельстің жанасу нҥктелерінде тыныштық ҥйкелісінің орнына сырғанау ҥйкелісінің әрекет етуімен байланысты және Fі, сәйкесінше,  Fқ кҥрт азаяды. Доңғалақтардың рельстермен ілінісуін тҧрақтандыруға қҧм жҥйесі рҧқсат етеді. Тепловозды қабылдауда локомотив бригадасы тартым режимінде доңғалақтар жҧптарын ілінісуді бҧзбай пойыздың қозғалысын қамтамасыз ету ҥшін қҧмды рельске беру сапасын тексеруге міндетті.

Тепловозда дизель мен берілістің қалыпты жҧмысын қамтамасыз ету ҥшін    қызмет    кӛрсету    жҥйелері    қарастырылған:  жанармай, ауамен

жабдықтау, сулы, майлы, тежегішті, қҧмды және т.б., сонымен қатар, аккумулятор батареясы. Жанармай жҥйесі дизельдің жылу энергиясын алуға арналған. Ол ӛзіне бакты, қаралап тазарту мен ақтап тазарту сҥзгілері бар қҧбыр желілерін, жанармай жылытқышты, жанармай жіберетін сорғыны, жоғары қысымды сорғыларды және жанармай себетін бҥріккіштерді қамтиды. Дизельдің ауамен жабдықтау жҥйесі ауа тартқыш сҥзгілерден, ауаны салқындатқыштан, турбокомпрессорлардан және жоғары қысыммен тазартылған ауаны әуе коллекторларына және әрі қарай дизельдің цилиндрлеріне берулі қамтамасыз ететін механикалық айдағыштардан тҧрады. Су жҥйесі оның жҧмысының барлық режимдерінде жылу тепе-теңдігін қамтамасыз ете отырып, дизель цилиндрін салқындату ҥшін қолданылады. Тоңазытқыштар шахталарында орналасқан радиаторлардағы су салқындайды. Шахтаның желдеткіштері радиаторлардағы су салқындайтын ауаның қажетті ағымын жасайды. Майлы жҥйе дизельдің қажалатын бӛлшектерін майлау, салқындату және жуу ҥшін қолданылады. Жҥйеде майдың сҥзгілер мен тоңазытқыш қондырмалары арқылы айналып жҥруін қамтамасыз ететін сорғылар бар. Майлы жҥйеге май тартатын сорғылар да қамтылған. Тежегіш жҥйе қажетті жылдамдық немесе аялдаманы қамтамасыз ететін тепловоздың (пойыздың) қозғалысын реттемелі кедергісін жасауға арналған. Тежегіш жҥйені, сондай-ақ, тепловоздың механизмдері мен аппаратын басқарудың электропневматикалық жҥйесін сығылған ауамен қоректендіру компрессормен жҥзеге асырылады. Компрессор дизельдің иін білігінен немесе электр қозғалтқышынан іске қосылады. Қҧм жҥйесі қҧмды беруде рельстер бойымен доңғалақтардың домалауын қамтамасыз ете отырып, тарту және тежеу режимдерінде тепловоздың рельстерімен доңғалақтардың ілінісу кҥшін қалпына келтіру ҥшін қолданылады. Аккумулятор батареясы дизельді іске қосуға және тепловоздың басқару мен жарықтандыру тізбектерін қоректендіруге арналған. Жҧмыс істеп тҧрған дизельде аккумулятор батареясын қосымша зарядтау және тепловоздың электр тізбектерін (кҥш тізбегінен басқа) қосалқы генератормен жҥзеге асырылады.

Тепловоздың экипаж бӛлігіне кузов, бас жақтау, автотіркеу қҧрылғысы, арбалар, серіппегіштік асып қоюы және т.б. жатады. Кузов. Тепловоздардың кузовы жҥктемені қабылдау тәсілі бойынша екі типке бӛлінеді: кӛтергіш жақтаумен және алынбалы кузовпен; кҥш қондырмасының бірдей қуатында 20...25 %-ға кузов массасын тӛмендету мен жоғары қатаңдылықты қамтамасыз ете отырып, рама мен кузовы біртҧтас пісірілген қҧрастырылымды білдіретін бҥтін кӛтергіш.

1.4. сурет. Топловоз шанағы 2ТЭ116:

4, 5, 6, 8,

ТЭП60, ТЭП70 және т.б. серияларының магистарльді тепловоздар бойлық және кӛлденең бӛренелерден, жҧқа қабырғалы біліктер мен қаптаудан тҥзілген кҥрделі кеңістікті жҥйені білдіретін бҥтін кӛтергішке ие. Кузов қақпағының орта бӛлігіндегі дизель мен басқа агрегаттарды ойып алу мҥмкіндігі ҥшін алынбалы каркаспен жабылатын ҥлкен ойық жасалынған. Кузовтың қаптау парағында желдеткіштерді, сҥзгілерді орнату және терезелерді орналастыру ҥшін бірқатар ойықтар бар. Басқа маневрлі және пойыз тепловоздарында кӛтергіш жақтаумен және алынбалы кузовпен кузов пайдаланылады (1.4-сурет). Алынбалы кузов вагон немесе капот типті болуы мҥмкін. Вагон типті кузовты қолданған кезде локомотив бригадасы кузовтан шықпай, қозғалыс кезінде кҥш жабдығына қолжетімділік алады, бҧл бригада жҧмысының жағдайларын жақсартады; сонымен қатар, вагон типті кузов жақсы аэродинамикаға ие. Сондықтан, вагон типті кузовтармен пойыз локомотивтері жабдықталады. Капот типті кузов бҥйір қабырғалармен және шатырмен тек кҥш агрегаттарын ғана жабады, бҧл машинист кабинасынан жолға жақсы шолуды қамтамасыз етеді. Осындай типті кузовы бар локомотивтер негізінен маневрлі жҧмыс ҥшін қолданылады.

. Ол кҥш қондырмасы мен қосалқы жабдықтың орналастыру ҥшін негіз болып табылады, сонымен қатар, жетекші осьтерден қҧрамға бойлық тартым кҥштерін береді. Бас жақтаудың негізгі кҥш элементтері (1.5-сурет) болып ҥстіңгі және астыңғы сӛрелері ерітіп жабыстырылған жолақтармен кҥшейтілген, биіктігі 450 мм болатын жота қос таврлы бӛренелер табылады. Қалыңдығы 4-тен 14 мм-ге дейінгі кӛлденең тӛсейтін табақтар жабдықты монтаждауға арналған  ойықтарға ие. Жақтаудың орта бӛлігінде дизель-генераторды орнатуға арналған тҧғырық орналасқан. Жақтаудың сыртқы контуры кузов тіркелетін швеллерлерге ие. Жота бӛренелердің ҧштары арнайы болаттан қҧйылған тартпалы   жәшіктердің   кӛмегімен   байланысқан.  Оларда   соқпа тартым

1, 5 — тартпалы жәшіктер; 2, 4 —шҥберіндер; 3 — бас жақтауды кҥшейтетін ферма; 6 — кабельге арналған қақпағы бар астауша;  7 — жота бӛренесі; 8 — бӛренені кҥшейтетін болат жолақ; 9 — аккумулятор батарея сӛресінің қақпағы; 10 — шҥберіннің болат сақинасы; 11 — тірек- айналмалы қҧрылғының ҥстіңгі бӛлігіне арналған арнайы табақ қҧралдарының ҥйкелісті аппараттары орналастырылған. Жақтаудың тӛменгі табағына қалыңдығы 20 мм болатын кҥшейтетін жолақтар ерітіп жабыстырылған, ал, оларға тек кӛлденең кҥштер берілетін және тік жҥктемелерді қабылдамайтын шҥберіндер (алдыңғы және артқы) жабыстырылған. Жақтаудан арбаларға тігінен жҥктемелер сегіз шар тәрізді тіреулер арқылы (әрбір арбаға тӛрт тіреуден) беріледі. Оның алдыңғы және артқы бӛліктерінде жӛндеу кезінде жақтауды кӛтеру ҥшін арнайы кронштейндер орналастырылған. Автотіркеу қҧрылғысы. Ол 1 автотіркеу корпусынан (1.6, а-сурет), ағытылмалы жетектен, соққылы-ортаға келтіргіш аспаптан, берік плитасы бар тартым қамытынан және қамытта оның артқы қабаты мен берік плитасының арасында орналасқан жҧтатын аппараттан тҧрады. Автотіркеу басы 9 екі маятникті аспаның кӛмегімен 8 бӛренеге ілінген, екінші ҧштары 10 соққылы розеткаға шаринирлі бекітілген. Аспа, бӛрене және соққылы розетка локомотивтің бойлық осіне қатысты автотіркеуді автоматты орталыққа дәлдеуге арналған ортаға келтіргіш аспапты білдіреді.

Автотіркеу механизмі 1 қҧлыптан (1.6, б-сурет), 7 қҧлып ҧстағыштан, 17 қҧлыпты сақтандырғыштан, 12 кӛтергіштен және 20 оның білікшесінен тҧрады. Екі қабысқан автотіркесті бекітуге арналған қҧлып жиналған механизммен бірге бастиектің қуысында тігінен орнатылған және ӛзінің 5 тӛменгі радиалды тірегінде қҧлыптың 6 тісінің айналасында қуысты бойлай айнала алады. Қҧлып ӛзінің салмағының әсерінен ӛзінің тҧйықталатын бӛлігімен қуыстан сыртқа шығуға ҧмтылады. Қҧлыптың 2 кертігіне қҧлыптың 17 екі иықты сақтандырғышы (ит) ілінген.

а — автотіркеу қҧрылғысы: 1 — розетка; 2 — маятникті бҧрандама; 3 — тартпалы жәшік; 4 — ҥйкелісті аппарат; 5 — тартым қамыт; 6 — енсіз жҧқа тақтайша; 7 — берік плита; 8 — клин; 9 — ортаға келтіргіш бӛрене; 10 — автотіркеу; б — автотіркеу механизмі қҧрастырылымының элементтері: 1 — қҧлып; 2 — кертік; 3, 21 — саңылау; 4 — сигналды бӛлшек; 5 — радиалды тірек; 6 — қҧлып тісі; 7 — қҧлып ҧстағыш; 8 — ауырлық; 9 — дӛңес беті; 10

Тіркелген және ағытылған қалыптарда қҧлыпты ҧстап тҧруға арналған 7 қҧлып ҧстағыш автотіркеу қуысындағы кертікке 11 дӛңес саңылаумен ілінеді. Қҧлыптың қасында кӛтергіштің 20 білікшесінің шаршы артқы ілмегіне киілген 12 кӛтергіш орналасқан. Білікше автотіркеу саңылауына орналасады және қҧлыптың 3 саңылауы арқылы ӛтеді. Білікшенің 24 теңгергіші автотіркеу корпусының сыртында қалады. Теңгергіш ағытылмалы жетектің тізбегімен жалғанған. Білікшенің автотіркеу корпусынан қҧлаудан автотіркеу корпусына орнатылған 16 бҧрандамаға кіретін 22 ойық ҧстап тҧрады. Автотіркеулерді ағыту және механизмді сӛндірілген қалыпта орнату ҥшін арналған ағытылмалы жетек (1.6, в-сурет) тепловоздың буферлі білеуінде орналасқан және арнайы кронштейндермен ҧсталып тҧратын 6 екі иықты иінтіректен және иінтіректі кӛтергіш білікшесінің 4 теңгергішімен жалғастыратын 5 тізбектен тҧрады. Маневрлі тепловоздарда ағытылмалы жетек машинист кабинасынан қашықтықтан басқарылатын пневмоцилиндрмен жабдықталады.

Арбалар . Тепловоздар жҥріс бӛлігінің қҧрылғысына байланысты екі топқа бӛлінеді. Бірінші топқа жетекші доңғалақ жҧптары жақтауға тікелей орналасқан тепловоздар кіреді. Осындай қҧрастырылым тек аз ғана жетекші доңғалақ жҧптары бар, шағын қуатты тепловоздарда (ТГМ1, ТГМ23) ғана қолданылады. Қатты жақтауда доңғалақ жҧптарды топтау тепловоз базасының артуына әкеледі, бҧл жолдың қисық жерлерінде локомотивті басқаруды қиындатады. Екінші топты арбалы экипаж бӛлігі бар тепловоздар қҧрайды. Арбалардың болуы локомотивтің қисық жерлерде қозғалысын жақсартады және қозғалыстың жоғары жылдамдығын қамтамасыз етеді. Осындай жҥріс бӛлігі магистральді және маневрлі тепловоздардың кӛпшілігінде қолданылады. Арбаның қҧрастырылымы доңғалақ жҧптарының санымен, тартым электр қозғалтқыштарын ілу тәсілімен, серіппегіштік асып қою жҥйесімен, арба жақтауы бар доңғалақ жҧптарының байланыс қҧрылғыларымен, сонымен қатар, арбаның бас жақтаумен байланысу қҧрылғыларымен  анықталады. Бір жақтауға біріккен доңғалақ жҧптардың санына байланысты арбалар екі және ҥш ӛсті болады. екі ӛсті арбалар гидроберілісі бар тепловоздарда (ТГМ3, ТГМ4, ТГ16 және т.б.) және тӛрт ӛсті арбалар екі ӛсті арбалар мен аралық жақтаудан тҧратын тепловоздарда (ТЭМ7) пайдаланылады. Ҥш ӛсті арбалар жақты және жақсыз (1.7-сурет) болады. Жақты арбалар бҧрын шығарылған маневрлі және жҥк тепловоздарында (2ТЭ10Л, 2ТЭ10В, М62, ТЭМ1 және т.б.) қолданылады. 2ТЭ116, 2ТЭ10М, 2М62, ТЭМ3 және т.б. тепловоздарында бірыңғайландырылған арбалар қолданылады. Бірыңғайландырылған ҥш ӛсті жақсыз арба тепловоздардың барлық модификацияларына арналған. Арбада бірдей тартым электр қозғалтқышында; рельстік жолтабан енінің 0-2Т МЕМСТ 9238—83

1 — тежегіш цилиндр; 2 — ауа қҧбыры; 3 — демпфер; 4 — букса; 5 — жақтау; 6 — серіппе; 7 — шылбыр; 8 — тежегіш қалып аспасының иінтірегі; 9 — қҧм беретін қҧбыр; 10 — доңғалақ жҧп; 11 — электр қозғалтқыш; 12 — тірек; 13 — майсауыт; 14 — шҥберін қҧрылғысы; 15 — тартым редукторының қаптамасы;

а, б

ж

д

габаритіне сәйкес 1520 мм-ден 1435 мм-ге ауысуында (доңғалақ орталықтары дисктерінің қалпын ӛзгерту есебінен); отандық та, басқа да жҥйелердің тежегіш жабдығын орнату кезінде тартым редукторының беріліс санын 4,41 (75/17)-дан 3,04 (70/23)-ға дейін ӛзгерту мҥмкіндігі қарастырылады. Арбадағы ТЭҚ қатарлы орналасумен (шҧбырумен) тірек- ӛстік асып қоюға ие. Арбаның жақтауы бір жақты әсерді томалау қатаң ӛстік тіректері бар шылбыр жақсыз буксалар арқылы доңғалақ жҧптармн байланысқан. Осындай байланыс доңғалақ жҧптардан арба жақтауына тартым және тежеу кҥштерін, бойлық кҥштерді беруге, сонымен қатар, доңғалақ жҧптар ӛстерінің симметриялығы мен параллельдігін және  олардың салыстырмалы тігінен тербелуді қамтамасыз етуге мҥмкіндік береді. Орташа доңғалақ жҧп ±14 мм еркін бойлық жылжу мҥмкіндігіне ие. Жеке букса серіппегіштік асып қоюға параллель тербелістердің ҥйкелісті сӛндіргіштер орнатылады. Арбада әрбір доңғалаққа диаметрі 8" болатын тежегіш цилиндрі бар пневматикалық жеке екі жақты қалыпты тежегіш қолданылады. Арба жақтауынан бас жақтауға тартым кҥші шҥберін қҧрылғысы арқылы беріледі. Тепловоз секциясының алдыңғы және артқы арбалары алдыңғы арбада қолмен тежеудің иінтіректі берілісінің, басқару кабинасына  кіруге  арналған  басқыштың  және  жылдамдық  ӛлшеуіштің

ТЭҚ-ның тірек-ӛстік аспасы (1.8-сурет) кӛптеген                        маневрлі                        және                                жҥк тепловоздарында қолданылады. ТЭҚ бір нҥктеде   серіппе жинағы  арқылы                        арба жақтауына                бекітіледі,        ал,        екі                басқа нҥктеленде моторлы-ӛстік мойынтіректер арқылы доңғалақ жҧбының осіне сҥйенеді. ТЭҚ        білігінен        айналдыру        кезі цилиндрлі тісті доңғалақтардың жҧбы арқылы                доңғалақжҧбының                осіне беріледі. Жетектің тісті доңғалақтары тартым   редукторының                қаптамасымен

жабылған.

Олар елеулі динамикалық жҥктемеге ҧшырайды. Соққылы жҥктемелерді тӛмендету ҥшін кӛптеген тепловоздарда ірі тісті доңғалақ қҧрамдас жасалады. Тісті тәж кҥпшекпен резеңке металды тӛлке жинағының кӛмегімен жалғанады. Серпімді байланыс ТЭҚ-ға динамикалық жҥктемелерді 5 есеге азайтады және тістердің тозуын тӛмендетеді. ТЭҚ-ның тірек-жақтаулы аспасы (1.9- сурет)        негізінен        жолаушылар

1 — арба жақтауындағы серіппелі жинақ; 2 — ТЭҚ зәкірінің тісті доңғалағы; 3 — ТЭҚ зәкірінің білігі; вал 4 — тісті доңғалақтың резеңке металды тӛлкелері; 5 — тісті доңғалақтың кҥпшегі; 6 — доңғалақ жҧбының доңғалағы; 7 — тісті тәж; 8 — тартым        редукторының қаптамасы; 9 — моторлы-ӛстік мойынтіректер; 10— доңғалақ жҧбының осі; 11 — ТЭҚ

тепловоздарында қолданылады. ТЭП70 тепловозында айналдыру кезі ірі тегершігі қуыс тіректегі мойынтіректерде айналатын редуктор арқылы беріледі. Ірі терегшіктің кҥпшегі шылбырлармен қуыс кардан білігінің фланецімен жалғанған. Біліктің қарама-қарсы ҧшында қозғалтқыш фланец бекітілген. Қозғалтқыш фланецтің сҧққыштары доңғалақ орталықтарының сҧққыштарымен шылбырлар арқылы жалғанады. Шылбырлар қуыс білікті доңғалақ жҧбымен жалғастыратын шарнирлі-иінтіректі муфтамен резеңке металды шарнирлерді қалыптастырады. ТЭҚ-ның тірек-жақтаулы аспасында арба жақтауына сҥйенеді, бҧл тепловоздың серіппегіштік емес бӛліктерінің массасын айтарлықтай тӛмендетеді және оның динамикалық сипаттамаларын жақсартады. Тепловоздың доңғалақ жҧбының негізгі бӛліктері (1.10-сурет) ось, доңғалақ орталықтары және шентемірлер болып табылады. Осьтер арнайы ӛстік болаттан дайындалады. Осьте буксаларды орнатуға арналған мойындар, доңғалақ орталықтары серіппеленетін кҥпшекасты алды бӛліктері мен кҥпшекасты бӛліктері бар.

Доңғалақ орталықтары кҥпшектен, тоғыннан және дисктен тҧрады. Олар тартылыспен оське тығыздалады. Шентемірлер доңғалақ жҧбының ауыстырылатын элементі болып табылады. Оларды 250...320°С температураға дейін қыздыра отырып, тартылыспен жылу тәсілімен

а

б

8, 18

12, 22

доңғалақ орталықтарына тығыздалады және сақиналармен (шығыршықтармен) бекітіледі.Доңғалақ жҧптар қҧрастырылымының ерекшеліктері тартым жетегінің типімен анықталады. ТЭҚ-ның тірек-ӛстік аспасында доңғалақ жҧп тісті доңғалақ тығыздалатын кҥпшекалды бӛлігіне ие, ал, мойындар моторлы-ӛстік мойынтіректердің тіректері ретінде болады. Моторлы-ӛстік мойынтіректер майлауының циркуляциялық жҥйесінде осьтің орта бӛлігінде май сорғысы жетегінің ажыратпалы тегершегі орнатылады.

1 — шентемір; 2 — доңғалақ орталығы; 3 — ось; 4 — бекітетін сақина (шығыршық); 5 — жетектегі тісті доңғалақ; 6 — босатқыш сақина (шығыршық) Пайдалану барысында доңғалақ жҧптарының шентемірлері неғҧрлым қарқынды тҥрде тозуға ҧшырайды. Шентемірлер тозған кезде, яғни, сырғанау бетінің прокаты мен тарағының тілінуі пайда болғанда доңғалақ жҧптарды егеп қайрайды. Шентемірлер ең тӛменгі қалыңдыққа жеткен кезде ауыстырылады. Шентемірдің ішкі шетінен 70 мм арақашықтықта ӛлшенетін сырғанау шеңбері бойынша жаңа доңғалақтардың диаметрі 1050 мм-ді, ал, ТЭП70 тепловоздарында 1220 мм-ді қҧрайды. Кейбір тепловоздарда (ТГМ3А, ТГ16) шентемірсіз доңғалақтарды пайдаланады. Буксалар тепловоз массасынан айналып тҧрған доңғалақ жҧптарына жҥктемелерді, доңғалақ жҧбынан арба жақтауына тартым және тежегіш кҥштерді, сонымен қатар, экипажды қисыққа кіргізгенде туындайтын бҥйір кҥштерді және тегіс емес жолдар бойынша қозғалыста соққылы жҥктемелерді беру ҥшін арналған. Буксаларды арба жақтауына бекіткіштер доңғалақ жҧптарының параллельдігін және олардың арба жақтауына қатысты орнатылған бойлай жылжуын қамтамасыз етуі тиіс. Тепловоздарда буксалық қҧрылғылардың екі негізгі типі пайдаланылады: арба жақтауында бағыттауыштары бар жақты және шылбырлы (жақсыз).

Жақты буксалар (1.11-сурет) ТЭМ1, ТЭМ2, 2ТЭ10Л және т.б. буксаларда қолданылады. Негізгі бӛліктері болып

корпус және 4 пен 7 роликті мойынтіректер табылады. Корпусты

және

екі қақпақпен жабады, артқы қақпақта 9 тоқтатқыш тығырығы бар 1 лабиринтті тығыздамасы бар. Мойынтіректер арасындағы арақашықтық

және

қашықтықтағы сақиналармен (шығыршықтармен) орнатылады. Радиалды мойынтіректер ӛстік кҥштерді қабылдамайды, сондықтан, буксаның алдыңғы қақпағында

таяныш орнатылған. Таяныштың қапталдық бетінде болат балқыма қаптауы бар және букса корпусының майлы ваннасынан 12 білтемен берілетін маймен майланады.

Орта осьтің буксаларында қатаң таяныш орнатылған. Ҥш ӛсті арбаның

шеткі осьтерінде серіппелері бар серіппелі таяныштармен жабдықталған. Буксаның бҥйір беттеріне 14 маңдайшалар ерітіп жабыстырылған және бҧрандалармен 13 ауыстырылатын маңдайшалар бекітілген. Маңдайшалар білтенің кӛмегімен 15 ваннадағы маймен майланады.

Шылбырлы буксалар (жақсыз) (1.12-сурет) 2ТЭ10М, 2ТЭ116, ТЭП70 және т.б. тепловоздарындағы жақсыз арбаларда пайдаланылады. Буксаның корпусы мойынтіректер мен ось мойнын лас пен ылғалдан қорғайды. Ол мойынтіректердің қалыпты жҧмысын қамтамасыз ету ҥшін СРҚ майымен толтырылған. Болат, қҧймалы қорпусында арбаның серіппегіштік асып қою серіппелерін орнату және тігінен жҥктемені қабылдау ҥшін екі бҥйір тірек кронштейндері бар. Арбаның жақтауымен буксаның корпусы қиғаш симметриялы орналасқан шылбырлармен жалғанады. Букса корпусының цилиндрлі жонып ӛңдеуге артқы қақпаққа таянғанға дейін арасында қашықтықтағы сақиналары бар екі роликті мойынтіректер орнатылады. Букса корпусының тӛбесі ҥстіңгі бӛлігінде ҥлкейтілген енімен, параллель қималы жинағы тҥрінде орындалған. Бҧл мойынтіректер роликтеріне жҥктемелердің неғҧрлым тегіс таралуын қамтамасыз етеді.

а — букса тҥйіні: 1 — шылбыр; 2 — лабиринтті сақина (шығыршық); 3 — тоқтатқыш бҧрандама; 4 — артқы қақпақ; 5 — роликті мойынтірек; 6 — корпус;

7, 8

а

13 — тербелістердің ҥйкелісті сӛндіргіші

Осьтің кҥпшекасты алды бӛлігінен таянышқа дейін тартылыспен ойыққа артқы қақпағымен бірге буксаның лабиринтті тығыздамасын қалыптастыратын лабиринтті сақина (шығыршық) орнатылады. Роликті мойынтіректердің ішкі сақиналары (шығыршықтары) осьтің мойнында тоқтатқыш сақинамен (шығыршықпен) ҧсталып тҧрады. Алдыңғы қақпақпа теңселістің осьтік таянышы монтаждалады. Таяныш шарикті мойынтірегінің бір сақинасы (шығыршығы) осьтің қапталдық бунағына, басқасы қақпақтың таянышында орнатылады. Тепловоздың серіппегіштік (рессорлы) асып қоюы тегіс емес жолдарда қозғалыс кезінде рельстерге доңғалақтардың динамикалық ықпалын азайту, доңғалақтар бойымен жҥктемелерді тарату және тепловоз жҥрісінің біркелкілігін қамтамасыз ету ҥшін арналған. Серіппегіштік (рессорлы) асып қою теңдестірілген және жеке, бір сатылы және екі сатылы болады.

Теңдестірілген асып қою ТЭМ2, 2ТЭ10Л, ТЭП60 және т.б. тепловоздарында пайдаланылады (1.13, а-сурет). Осындай асып қоюда әрбір арбада әрбір топ арбаның жақтарында орналасқан, табақты рессор мен цилиндрлі серіппелердің екі дербес теңдестірілген топтары бар. Серіппегіштік (рессорлы) асып қою жҥйесіндегі теңгергіштер олардың әрқайсында тегіс емес жолда жҥріп ӛткенде доңғалақ жҧптар арасындағы жҥктемелерді теңдестіріледі, алайда, ҥлкен

а

б

жылдамдықтарда және соққылы жҥктемелерде, шарнирлі жалғауларда ҥйкеліс пен инерция кҥштерінің салдарынан жҥктемелерді қайта бӛлу орын алмайды.

б -сурет) әрбір доңғалақ жҧп арбаның әрбір жағынан асып қоюдың тәуелсіз жинақтарына ие.

серіппегіштік (рессорлы) асып қоюында (1.14, а-сурет) әрбір буксаға екі жинақтан цилиндрлі серіппегіштердің 12 жинағынан тҧрады. Рессорҥсті қҧрылымның тербелістері ҥйкелісті (1.15-сурет) немесе гидравликалық тербелістер сӛндіргіштерінің кӛмегімен жойылады. Оларды букса мен арба жақтауының арасында орнатады. ТЭП60 және ТЭП70 жолаушылар тепловоздарында екі сатылы серіппегіштік (рессорлы) асып қою (1.14, б -сурет) қолданылады. Оның бірінші сатысы доңғалақтар жҧптары мен арба жақтауының арасында, екінші сатысы арба жақтауы мен тасымалдайтын кузов арасында орналасқан. Бҧл жолға азырақ ықпалды, тепловоз агрегаттарының сенімді жҧмысын және жоғары қозғалыс жылдамдықтарында локомотив бригадасы жҧмысының қалыпты жағдайларын қамтамасыз етеді. Тепловоз арбаларымен бас жақтау байланысының қҧрылғылары кузов массасынан арбаларға жҥктеменің берілуін және тепловоздың қисық жол учаскелерінен шығуы кезінде оларды бастапқы қалыпқа қайтаруды қамтамасыз етуі тиіс.

І        — амортизатор; 2 — сухарь; 3

8 — сӛндіргіш корпусы; 9 — қорғаныс қаптамасы; 10 — серіппе; 11 - қақпақ; 12 — сомын; 13 — сірге; 14 — букса қақпағы

1 — тірек плита; 2 — резеңке металды элемент; 3 — стақан; 4 — реттегіш пластина;

1 — стақан;

Тегіс учаскелерде тепловоздың қозғалысы шентемірлердің конустығы мен олардың тарақтары мен рельстер бастиектерінің арасындағы саңылаулардан туындаған арбалардың қарқынды ықпалымен сҥйемелденеді.

қамтамасыз етуі тиіс. Тірек-қайтарушы қҧрылғыларымен қамтамасыз ететін кузов пен арбалардың бҧрыштық және бойлық салыстырмалы қозғалыстары еркін немесе серпімді болуы мҥмкін. Экипаждың ықпалын азайту ҥшін демпфирлеуды пайдаланылады.

Тепловоздарда  тіректер  мен  қайтарушы   қҧрылғылардың   әр тҥрлі

қҧрастырылымдары пайдаланылады: роликті — 2ТЭ10, сырғанақ — ТЭМ1, ТЭМ2, серпімді шҥберін қҧрылғысы бар резеңке роликті тіректер (1.16-сурет) — 2ТЭ10В, 2ТЭ10М, 2ТЭ116, серіппелі қайтарушы аппараттары бар маятникті тіректер — ТЭП60, ТЭП70 № 1 — 7, тік және кӛлденең жҥктемелерде жҧмыс істейтін серіппелі (1.18-сурет — ТЭП70 № 008 және жоғары), маятникті аспалардағы тіректер — ТЭМ7, ЧМЭ3. Тірек-қайтарушы қҧрылғылардың негізгі параметрлері тепловоз қозғалысының барлық жылдамдықтарында жҥрістің қажетті бірсарындылығын алуды ескере отырып таңдалады.

Тепловоздар келесідей жіктеледі:

а

эл -1

Локовомотивтер ҥшін Т габариттерімен анықталатын шектеулер орнатылған: 1Т – отандық тепловоздар ҥшін және 2Т – экспортқа арналған тепловоздар ҥшін. 1Т габариті 3400 мм ені мен 5300 мм биіктікке ие. Бірдей жобалар бойынша қҧрастырылған тепловоздар типтерін бас әріптер мен сандардың ҥйлесімімен белгілеу қабылданған: Т – тепловоз, ал, әріптік белгілеу алдындағы сан секциялар санын кӛрсетеді. Екінші әріп беріліс типін кӛрсетеді: Э – электрлі, Г – гидравликалық. Ҥшінші әріп қызмет тҥрін кӛрсетеді (П – жолаушылар, М – маневрлі, жҥк тепловоздарында ҥшінші әріп болмайды). Әріптерден кейінгі сандар тепловоздың сериясын білдіреді. Осы сандар бойынша дайындаушы зауытты анықтауға болады. Әрі қарай ҥзіліс немесе дефис тепловоз нӛмірін білдіреді. Шетелде қҧрастырылған тепловоздар серияларын  белгілеуде  дайындаушы  елді  кӛрсететін  әріп енгізіледі. Мысалы, ЧМЭЗ тепловозы – Чехословакияда қҧрастырылған электр берілісті маневрлі. Дизель-пойыздар жолаушылар тасымалына арналған және Д әрпімен белгіленеді. Екінші әріп немесе сан сериясын немесе дайындалған орнын білдіреді, мысалы, ДР – Рига вагон қҧрастыру зауытының дизель-пойызы. Қызмет тҥріне байланысты тепловоздардың негізгі сипаттамалары 1.1-кестеде келтірілген.

1.1-кесте

Қызмет

Қҧрастыр ылымдық жылдамд ы-ғы, км/сағ.

Доңғалақ жҧбынан рельске жҥктеме, кН

Ӛтетін қисықтарды ң ең тӛменгі радиусы, м

Ҧзақ режимнің тарту кҥші кН

130.

47. .50 Жҥк

.300

Маневрлі

200.

200.

Тепловоздар алуан тҥрлі климат жағдайларына ие елдің әр тҥрлі ӛңірлерінде жҧмыс жасайтындықтан, олар сыртқы ауаның температураларының -50-ден +50 °С-қа дейінгі ӛзгерістерінде, 20 °С температурада 40 %-ға дейінгі ылғалдылықта және 1200 м-ге дейінгі теңіз деңгейінен биіктікте ӛзінің сипаттамаларын сақтауы тиіс. Тепловоздарға қойылатын осы және басқа да талаптар барлық толымдайтын жабдыққа таралады: дизельге, электр машиналарына және аппараттарға және т.б.

Бақылау сҧрақтары

ТЕПЛОВОЗДАРҒА ТЕХНИКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТ КӚРСЕТУ МЕН ЖӚНДЕУДІҢ ЖОСПАРЛЫ-ЕСКЕРТУ ЖҤЙЕСІ

Тепловоздың сенімділігі оның қҧрастырылымының, дайындау технологиясының жетілдірілуімен, сонымен қатар, оған техникалық қызмет кӛрсету мен жӛндеу деңгейімен анықталады. Пайдалану барысында тепловозға әр тҥрлі факторлар ықпал етеді. Оған жаңбыр, қар жауып тҧрғанда немесе қҧмды боран соққанда -50-ден +40 °С-қа дейінгі ауа температурасында жолдың жақсы және нашар жағдайында жҧмыс істеуге тура келеді; ӛткелді жолда пойызды тартуға; ауа жазықтыққа қарағанда неғҧрлым сейілген таулы аймақтарда жҧмыс істеуге; жиі тоқтап, қайтадан қажетті жылдамдықты алуға тура келеді. Осы факторлардың әрқайсысы жҥріс артқан сайын білініп отырады. Тепловоздың механизмдері біртіндеп тозады, соның нәтижесінде бӛлшектердің геометриялық ӛлшемдері мен пішіні, тҥйіндес бӛлшектердің қонымдылық сипаты және олардың беттерінің сапасын ӛзгертеді. Жоғары температуралар мен елеулі меншікті жҥктемелердің ықпалымен кӛптеген бӛлшектердің беріктігі азаяды, олар жҧмысқа қабілеттілігін жоғалтады және бҧзыла бастайды. Электр жабдығының тоқ жҥретін бӛліктерін оқшаулауы тоқ жҥктемелерінің және тоқ ӛткізетін ластанулардың майланған әрі ылғалданған оқшау беттеріндегі тҧнбалардың ықпалынан біртіндеп ескіреді. Резеңке бӛлшектер иілімділігін жоғалтады, сызаттар торымен жабылады және бҧзылады. Майды, жанармайды және ауаны тазартуға арналған сҥзгілер ластанады және ӛздерінің функцияларын орындауды тоқтатады. Кӛптеген бӛлшектер мен механизмдер ластанады, кҥйікпен, татпен, коррозиямен, тотықпен және т.б. жабылады. Осының бәрі тепловоздың тартым қасиеттерінің нашарлауына әкеледі, оның сенімділігі азая тҥседі, жиі «ауыратын» болады, оны ҧстау шығындары арта тҥседі. Егер, пайдалану барысында қажетті шараларды уақытылы қолданбаса, онда тепловоз шекті жасқа жетпей, ӛзінің функцияларын орындауды тоқтатады. Әрбір жаңа тепловозда оның сапасын сипаттайтын сенімділік пен еңбекке қабілеттіліктің белгілі бір кӛрсеткіштері болады. Сенімділік — бҧл қолданудың, техникалық қызмет кӛрсетудің, жӛндеулердің, сақтау мен тасымалдаудың берілген режимдері мен жағдайларына сәйкес келетін берілген шектерде орнатылған пайдалану параметрлерінің мәндерін сақтай отырып, тепловоздың тартым функцияларын     орындау     қасиеті.     Сенімділік     ӛзіне мҥлтіксіздікті,

тӛзімділікті, жӛндеуге жарамдылықты және сақталушылықты қамтитын кешенді қасиет болып табылады. Пайдалану параметрлерге қуаттылық, жылдамдық, жанармайды шығындау және т.б. жатады. Егер локомотивтің қҧрастырма бірлігінің сенімділігі 0,95-ке тең болса, онда бҧл пайдаланудағы осы қҧрастырма бірліктерінің 95 %-ы орнатылған кезеңде мҥлтіксіз жҧмыс істейді, ал, 5 %- ы жҧмысын тоқтататынын білдіреді. Мҥлтіксіздік (тоқтаусыз жҧмыс істеу)— бҧл тартым жылжымалы қҧрамның жӛндеуге мәжбҥрлі ҥзіліс жасамай, берілген уақыт ішінде жҧмысқа қабілеттілігін ҥздіксіз сақтау қасиеті. Тӛзімділік — тепловоздың техникалық қызмет кӛрсету мен жӛндеудің орнатылған жҥйесінде шекті жағдай туындағанға дейін жҧмысқа қабілеттілікті сақтау қабілеті. Жӛндеуге жарамдылық — бҧл тепловоздың тоқтаулар, зақымданулар туындау себептерінің алдын алуға және табуға, оларды техникалық қызмет кӛрсету мен жӛндеу жҥргізу арқылы жоюға бейімділігі. Сақталушылық — бҧл тепловоздың резервте болғанда немесе тасымалдауда және осы мерзімнен кейін де жарамды әрі жҧмысқа қабілетті жағдайын ҥздіксіз сақтау қасиеті. Жарамдылық немесе жарамсыздық (ақаулық) — бҧл тепловоздың барлық талаптарға сәйкес келетін немесе Техникалық пайдалану ережелері (ТПЕ) мен Жӛндеу ережелері (ЖЕ) талаптарының кем дегенде біреуіне сәйкес келмейтін жағдайы. Жҧмысқа қабілеттілік — бҧл тепловоздың нормативтік-техникалық қҧжаттамада белгіленген шектерде берілген параметрлердің мәндерін сақтай отырып, берілген функцияларды орындауға қабілетті қасиеті. Осындай параметрлер болып қуат, жылдамдық, жанармай мен майдың шығыны және басқа да параметрлер табылады. Кез келген ақаулық жҧмысқа қабілеттілікті жоғалтумен байланысты емес. Мысалы, тепловозда бояуы зақымданған немесе дизельдің су сорғысының тығыздамасы ағады және т.б. Осындай машина ақаулы, алайда, ол жҧмысқа қабілетті болып қала береді. Тепловоздың жҧмысқа қабілеттілігі сақталған жағдайда оның жарамды жағдайының бҧзылуы зақымдану деп аталады. Тоқта қалу — бҧл тепловоз толықтай немесе ішінара ӛзінің тартым қасиеттерін жоғалтуы нәтижесіндегі оқиға. Локомотивтің тоқтап қалуы ретінде оны жою ҥшін учаскеде пойыздың кенеттен тоқтауына әкелген кез келген техникалық ақаулықты санаған жӛн. Тоқтап қалулар екі топқа бӛлінеді: апаттық (кенеттен) және параметрлік (біртіндеп).

Апаттық тоқтап қалулар

немесе бақылауға болмайды не еңбек сыйымдылығы жоғары әрі қымбат бақылауды талап етеді. Параметрлік тоқтап қалулар — бҧл бақыланатын ӛзгерістермен (ретте келтіру, тозу және т.б.) байланысты тоқтап қалулар. Бҧл параметрлерді бақылауға болады, демек, оларды осы параметрлерге сәйкес ықпалдардың алдын алуға болады. тепловоздың немесе оның агрегаттарының тоқтап қалуына әкелетін оқиғалар кездейсоқ сипатқа ие, сондықтан тоқтап қалулардың алдын алу кҥрделі міндет болып табылады.

кезеңдер ҧзақтығы

Сенімділіктің маңызды кӛрсеткіші болып тоқтап қалулар қарқындылығы — X табылады. Оңайлатылған нҧсқада тоқтап қалулардың қарқындылығы уақыт бірлігіндегі тоқтап қалған қҧрастырма бірліктері санының (немесе жҥрістің) осы кезең ішінде ақаусыз жҧмыс істеген қҧрастырма бірліктердің орташа санына қатынасы болып табылады. Кӛптеген зерттеулермен тепловоздың уақыт ішіндегі немесе жҥрістегі тоқтап қалуларды бӛлу сипаттамасы анықталған (2.1-сурет).

X(t) сипаттамасы ҥш кезеңдерден тҧрады:

Техникалық қызмет кӛрсету. Техникалық қызмет кӛрсету — бҧл бӛлшектердің, қҧрастырма бірліктерінің және тепловоздар агрегаттарының тозу қарқынын тӛмендетуге; ақауларды уақыты анықтауға; бӛлшектемей диагностикалау жолымен тоқтап қалулардың алдын алуға; тепловоздардың ҥздіксіз жҧмысы мен ТПЕ талаптарына сәйкес қозғалыс қауіпсіздігін қамтамасыз ететін олардың жҧмысқа қабілетті кҥйде қолдауға арналған профилактикалық сипаттағы іс-шаралар жҥйесі. Техникалық қызмет кӛрсету ТҚК-1 тепловозды қабылдауда және тапсыруда, сонымен қатар, оның пойызбен жҥру жолында локомотив бригадаларымен орындалады. Бригадалар майлау, босаған жалғауларды бекіту, экипаж жағдайын, тежегіш жабдықты және тартым электр қозғалтқыштарын тексеру бойынша жҧмыстарды орындайды. Локомотив бригадалары тепловоз жҧмысының дҧрыс режимі, ақаулардың уақытылы алдын алу және жою және оны ақаусыз, жарамды кҥйде ҧстау ҥшін жауапты.

Техникалық қызмет кӛрсету ТҚК-2 диагностикалау қҧралдарымен, арнайы қҧралдармен және аспаптармен жабдықталған және бӛлшекте мен материалдардың технологиялық қорына ие арнайы қарау жыраларында және локомотивтерге техникалық қызмет кӛрсету пунктерінде (ЛТҚКП) жҥргізіледі. Жҧмыстарды шебердің басшылығымен біліктілігі жоғары темір ҧстасы орындайды. Маневрлі және әкетілім теловоздарында ТҚК-2- ні локомотив бригадаларымен бірге темір ҧсталары орындайды. Жҧмыстардың қҧрамына қозғалыс қауіпсіздігін және тепловоздарды пайдалануда зақымдануын болдырмауды қамтамасыз ететін жҥріс бӛліктерінің, тежегіш және басқа да жабдықтың жағдайын бақылау бойынша операциялар кіреді. ТҚК-2 техникалық қызмет кӛрсету кезеңділігін темір жол басшысыорындалған жҥрістен тәуелсіз 48...72 сағат шегінде (пайдалану шарттарына байланысты) белгілейді. Жҥк екі секциялы тепловоздары ҥшін ТҚК-2 техникалық қызмет кӛрсету ҧзақтылығы 1,2 сағаттан аспайды, ал, жолаушылар тепловоздары ҥшін – 2 сағаттан кӛп емес. Техникалық қызмет кӛрсету TҚК-3 тепловоздың тіркелу депосында ақаулардың пайда болуын болдырмау, тепловоздарды жҧмысқа қабілетті жағдайда ҧстау, олардың ҥздіксіз жҧмысын және қозғалыс қауіпсіздігін қамтамасыз ету ҥшін орындалады. Техникалық қызмет кӛрсетудің осы тҥрінде ТҚК-2-де қарастырылған қарап-тексерулерден басқа бірқатар жӛндеу операцияларын (сҥзгілерді алмастыру, стендте тексеру ҥшін бҥріккіштерді алу, электр машиналарының қылшақтарын ауыстыру, шығару терезелерін тазарту және т.б.) орындайды. Техникалық қызмет кӛрсету ТҚК-4 желінудің оңтайлы мӛлшерін қолдау ҥшін локомотивтің астынан итеріп шығармай, доңғалақ жҧптардың шентемірлерді буналауға арналған. ТҚК-4-тің техникалық қызмет кӛрсету ҧзақтығын бір доңғалақ жҧпты буналауға кететін 1.1,2 сағ. есебінен жергілікті жағдайларды ескере отырып, темір жол басшысы белгілейді. ТҚК-3 техникалық қызмет кӛрсетуімен және АЖ-1, АЖ-2 ағымдағы жӛндеуімен доңғалақ жҧптарды буналауды оларға тҧрып қалу нормасын ҧлғайта отырып, бір доңғалақ жҧбын буналауға кететін уақытты 1.1,2 сағ есебінен біріктіруге рҧқсат етіледі. Техникалық қызмет кӛрсетулер нӛмірлері осындай ерекшелікпен ӛзара байланысты: ҥлкен санға ие ТҚК кезінде жоспарлы жҧмыстардың қҧрамы міндетті тҥрде ӛзіне аз нӛмірге ие техникалық қызмет кӛрсетуге арналған регламенттегі жҧмыстарды қамтиды, яғни, ТҚК-2 кезінде ТҚК-1 жҧмыстары орындалады және оның ҥстіне арнайы операциялар жасалады; ТҚК-3 кезінде ТҚК-2 кӛлемі мен оған қоса ӛзінің операциялары орындалады. Бҧл ерекшелік ТҚК-4 пен ТҚК-5-ті қоспағанда, тепловоздардың техникалық қызмет кӛрсетуінің барлық тҥрлері мен жӛндеуіне тән. Осылайша, АЖ-1 ағымдағы жӛндеу кезінде осы жӛндеу тҥрі бойынша сәйкес қосымша жҧмыстармен ТҚК-3 орындалады, АЖ-2

кезінде АЖ-1 орындалады және АЖ-2 кезінде қажетті операциялар жасалады, ТҚК-5 кезінде жӛндеуге дайындауды жҥргізеді және т.б. Ағымдағы жӛндеулер. Техникалық қызмет кӛрсету мен жӛндеу жҥйесімен АЖ-1, АЖ-2 және АЖ-3 ағымдағы жӛндеулердің локомотив деполарында орындау қарастырылған. Жӛндеу ретінде сәйкес жӛндеу аралық кезеңдерде ревизия, жекелеген бӛлшектерді, қҧрастырма бірліктерін және агрегаттарды жӛндеу мен ауыстыру, реттеу мен сынау, сонымен қатар, ішінара жаңғырту жолымен локомотивтердің негізгі пайдалану сипаттамаларын, ақауларды және жҧмысқа қабілеттілігін қалпына келтіруге бағытталған жҧмыстар жиынтығы тҥсіндіріледі. Локомотивтердің АЖ-1, АЖ-2 және АЖ-3 ағымдағы жӛндеулерін кешенді және мамандандырылған бригадалар орындайды. Ағымдағы жӛндеу АЖ-1 негізгі депода жҥргізіледі және қарап- тексеруде, ревизияда және тазартуда кӛрінеді, қажет болғанда, қҧрастырма бірліктерінің (доңғалақ жҧптары, рессорлы асып қою, тежегіш жабдық) жӛндеуінде; тартым электр қозғалтқыштарын, қосалқы машиналарды және электр аппаратураларын қарап-тексеруде; дизельдің иінді білігінің мойынтіректерінің, тартым электр қозғалтқыштарының моторлы-ӛстік мойынтіректерінің саңылауларын тексеруде; піспекті сақиналар (шығыршықтар) мен дизель цилиндрлерінің тӛлкелерін қарап-тексеруде; турбиналық компрессорларды локомотивтен ала отырып, оларды тазарту мен резивияда, реостаттық сынақтарды жҥргізуде және т.б. кӛрінеді. Ағымдағы жӛндеу АЖ-2 негізінен дизель мен қосымша жабдықтың жӛндеуіне арналған. Тепловозды АЖ-2-ге қоюды анықтайтын негізгі фактор дизельдің цилиндрлі-піспекті тобының тозуы болып табылады. АЖ-2 ағымдағы жӛндеуінде АЖ-1-ге қосымша бҧлғақты-піспекті топ пен цилиндрлердің тӛлкелерін, жанармай аппаратурасын, айналу жиілігін және дизельдің қуатын реттеу жҥйелерін, редукторларды, ауа айдағыштарды, реттегіштің                электрпневматикалық        жетектерін,        тҥйістіргіштерді, реверсорларды, шҧраларды жӛндеуді; аппараттардың теріден жасалған манжетін қайта майлауды; аккумулятор батареясының емдік зарядын; барлық электр машиналарының (тартым электр қозғалтқыштарына басқа) зәкір мойынтіректерінің ревизиясын; моторлы-ӛстік мойынті-ректерді шегелеуді; тісті берілістер қаптамаларын алуды және қарап-тексеруді; доңғалақ жҧптардың екпін алуын тексере отырып, буксалардың аралық ревизиясын        және        ТЭҚ        желдеткіштерінің        жӛндеуін;        тежегіш компрессорлардың, автотежегіш аспаптардың жӛндеуін; автотіркелім мен ҥйкелісті аппараттарды толық қарап-тексеруді жҥзеге асырады. АЖ-2-ні орындап болған соң тепловоздың толық реостатты сынақтары жҥргізіледі. Ағымдағы жӛндеу АЖ-3 экипаж бӛлігі мен тартым электр машиналарын жӛндеуді қарастырады; олардың негізгі бӛлшектерінің тозуы тепловоздың жӛндеудің осы тҥріне қоюды анықтайды. АЖ-3 ағымдағы жӛндеуінде АЖ-2 бойынша жҧмыстарға қосымша антидірілдеткішті, шекті реттегішті, су және

Кесте 2.1

Тепловоздар типтері

, сағ

тәул

ЧМЭ3 және барлық индекстердің, ТЭМ3, ТЭМ16, ТЭМ17, ТЭМ18, ТГМ7, ТГМ11, ТГМ11А

ТГМ23 барлық

май сорғыларын, май сорғысының жетегін, ауа ҥрлегішті және оның иілімді жетегін, тікелей берілісті, тоңазытқыштың секциясын, редукторларды, тартым электр қозғалтқыштарын, екі машиналы агрегаттарды, калорифердің электр қозғалтқыштарын, жанармай басқылайтын және май тартатын сорғыларды, аккумулятор батареяларын және электр аппараттарын жӛндейді. Бҧл жӛндеуде тепловоз астынан арбаларды толықтай бӛлшектей отырып, оларды итеріп шығару, шентемірлерді буналай отырып, доңғалақ жҧптарды куәландыру, арбалардың жақтауларын, буксаларды, серіппегіштік асып қоюды, тепловоз жақтауының тіректерін, кузов жабдығын, қҧмсалғыштарды, тежегіш иінтіректі берілісті, автоматты локомотив сигнализациясын, автостоптарды, жылдамдық ӛлшегіштерді және ӛртке қарсы қондырманы жӛндеу жҥргізіледі. АЖ-3 ағымдағы жӛндеуі орындалғаннан кейін тепловоз сынама пойызбен толық реостатты және жатықтыру сынақтарынан ӛтеді. Тепловоздардың ТҚК мен АЖ ҧзақтығының орташа желілік нормалары 2.1- кестеде келтірілген.

Кҥрделі жӛндеулер .

Орташа жӛндеу ОЖ тозған және зақымданған агрегаттарды, қҧрастырма бірліктер мен бӛлшектерді ауыстыру және жӛндеу жолымен, сонымен қатар, жаңғырту жолымен тепловоздың ақаусыздығын қалпына келтіруге және ресурсын ішінара қалпына келтіруге арналған. Орташа жӛндеу «РЖД» ААҚ-ның локомотив жӛндеу зауыттарында, базалық локомотив депосында немесе бӛтен ҧйымдарда орындалады.

Күрделі жӛндеу КЖ тепловоздың пайдалану сипаттамаларын, ақаусыздығын (жарамдылығын) және оның ресурсын, қызмет етудің толық мерзіміне жақын барлық агрегаттарды, базалықты қоса алғанда, қҧрастырма бірліктер мен бӛлшектерді қалпына келтіруге арналған, бҧл ретте жетек пен кабельдер толықтай ауыстырылады, тепловозды жаңғырту орындалады. Кҥрделі жӛндеу «РЖД» ААҚ-ның локомотив жӛндеу зауыттарында немесе тепловоздарды жӛндеуді жҥзеге асыратын бӛтен ҧйымдарда орындалады. Тепловоздардың жӛндеу аралық жҧмысының тҥрлері мен кезеңдері 2.2- суретте циклограммамен келтірілген, ал, жӛндеуаралық кезеңдердің орташа желілік нормалары 2.2-кесте кӛрсетілген. Әрбір жол ӛзінің депосына жӛндеуаралық  кезеңдердің  дифференциалданған  нормаларын  бекітеді, олар

тепловоздың қуатын қолдану кӛрсеткішін ескере отырып есептелінеді. қуатты қолдану кӛрсеткіші пайдаланудың нақты ӛңіріндегі 1 шақырым жҥріске немесе тепловоздың 1 сағат жҧмысына жатқызылған жанармай шығынын білдіреді. 2002 жылы локомотивтің қызмет ету мерзімін ҧзарта отырып, кҥрделі жӛндеуді (ҦКЖ) бекітілді.

локомотивтердің техникалық жағдайын бақылау мен жӛндеу сапасын басқарудың үш деңгейлік жүйесі енгізіліп келеді, келесідей функцияларды қарастырады: бірінші деңгей – оперативті (жедел). Бақылау мен диагностикалаудың борттық және кірістірілген жҥйесін пайдалануда мәліметтерді ҥздіксіз жинау, локомотивтердің техникалық жағдайын бақылау және болжау  қамтамасыз етіледі.

екінші деңгей — мерзімді . Бақылаудың тасымалды және стационарлы қҧралдарымен жӛндеуге дейін және кейін жӛндеу кӛлемін анықтау және орындалған жӛндеу сапасын бақылау мақсатында локомотивтерді диагностикалау  жҥргізіледі;

үшінші деңгей — технологиялық . Бақылау мен диагностикалаудың цехтық жҥйелерімен жӛндеу барысында технология мен жҧмыс сапасын сақтаудың операция бойынша бақылауы жҥзеге асырылады. Барлық деңгейлерден алынған ақпараттар негізінде деректердің электронды қоры қалыптастырылады, локомотивтің

электронды паспорты жасалады. Орындалған іс-шаралар мен алынған ақпарат нәтижелері бойынша: барлық деңгейлерде басқарушылық ықпал етуді жҥзеге асыру ҥшін шешімдердің нҧсқалары жасалады; жиынтық кӛрсеткіштер қалыптастырылады және тиісті шешімдерді қабылдау ҥшін жоғары тҧрған инстанцияларға беріледі.

ТҚК-3 — техникалық қызмет кӛрсету; АЖ-1...АЖ-3 — ағымдағы жӛндеулер; КЖ-1, КЖ-2 — кҥрделі жӛндеулер

Тепловоздар типтері

сағ.,кӛп емес

мың шақырым

мың

шақыры м

мың

шақыры м

мың

шақыры м

мың

1А-9ДГ, М62 дизель- генератормен барлық се- риялардың дизель-генера- тормен 14Д40, ТЭП60

1 200

ТГ21, ТГ22 дизель- генератормен барлық сериялардың

кӛп

тәул

ай

ай

ай

жыл

жыл Маневрлі жҧмыста, шаруашылық, шығару және тапсыру қозғалы-сында қолданылатын ма-гистральді локомотивтер

ЧМЭ3 барлық индекстердің дизель-генераторлармен K6S310DR не 1-ПДГ4В, ТЭМ2 барлық индекстердің ПДГ1М дизель- генераторымен 1-ПДГ4А, ТЭМ3, ТЭМ16, ТЭ17,

ЧМЭ3 барлық индекстердің Барлық индекстердің 4- 36ДГ, ТЭМ2 дизель- генераторымен 1-ПДГ4Д, ТЭМ7, ТЭМ7А дизель- генераторымен барлық индекстердің

7,5

ТГМ23 барлық индекстердің, ТГК2

Үш деңгейлі жүйенің элементтерін қолдану мысалы ӛзіне келесілерді қосатын тартым жылжымалы қҧрамның доңғалақ-моторлы блоктардың (ДМБ) механикалық бӛлігін толассыз бақылаудың қолданыстағы жҥйесі болып табылады: пайдаланудағы мойынтіректі тҥйіндердің (моторлы-зәкірлі, моторлы- ӛстік, буксалық) қызу температурасын оперативті (жедел) бақылауды қамтамасыз ететін мойынтіректердің жағдайын бақылаудың борттық жҥйесін;

жинақтағы доңғалақ жҧбына, тартым электр қозғалтқышына және жинақтағы ДМБ-ға технологиялық бақылауды жҥзеге асыратын «Болжам» стационарлы вибродиагностика кешені. Алынған деректер локомотивтің электронды паспорта беріледі, сонда сақталады және ДМБ-ның техникалық жағдайын бақылау, талдау және бағалау ҥшін қолжетімді.

темір ҧсталарының бригадалары тепловоздан агрегаттар мен қҧрастырма бірліктерін демонтаждайды және оларды жӛндеу ҥшін дайындау учаскесіне жібереді, сосын тепловозда жӛнделген немесе жаңа агрегаттардың және қҧрастырма бірліктерінің монтажы орындалады. Сонымен қатар, бҧл бригада тепловоздан алынбайтын жабдықты жӛндейді және бақылайды, оны майлайды. Демонтаждалған агрегаттар мен қҧрастырма бірліктерді жӛндеу мен сынау дайындау учаскесінің сәйкес бӛлімшелерінде жҥзеге асырылады.

ҧйымдастыруда тасқынды желінің жӛндеу позицияларында бекітілген позициялы бригадалар қҧрылады. Бригаданың

стационарлы жӛндеу әдісінде тепловоздың белгілі бір агрегаттары мен қҧрастырма бірліктерін жӛндеу бойынша мамандануы мҥмкін: дизельді, электр жабдығын, экипаж бӛлігін, қосымша жабдықты. Темір ҧсталарының осылайша мамандануы олардың кәсіби дағдылары мен орындалған жҧмыс сапасы ҥшін жауапкершілігін арттыруға мҥмкіндік береді. Кейбір деполарда қҧрастырма бірліктер мен бӛлшектерді жӛндеу мен сынаулардан басқа, ӛздерінің учаскелерінде барлық жӛнделетін тепловоздарда қҧрастыру-бӛлшектеу жҧмыстарын орындайтын агрегатты-дайындау учаскесінің маманданған бригадалары бар. Сонымен қатар, депода бақылау-ӛлшеу аспаптары мен жылдамдық ӛлшегіштерді, аккумулятор батареяларын, тоңазытқыштар секцияларын, автотежегіш жабдықты және т.б. жӛндеуге және т.б. арналған бӛлімшелер де бар. Дайындау учаскесінің қажеттіліктерін қанағаттандыру ҥшін депода келесідей бӛлімшелер бар: механикалық, темір ҧсталық, жылу, дәнекерлеу, гальваникалық, полимерлі және т.б. Депоның қосымша бӛлімшелеріне қҧралдық, механикалық және энергетикалық жабдықты жӛндеу бойынша, компрессорлы станция және т.б. жатады.

Тепловозды ағымдағы жӛндеу бойынша барлық жҧмыстар АЖ-2 және АЖ- 3 жӛндеулерінде неғҧрлым толық қамтылған. Сондықтан, кітапта жӛндеудің осы тҥрлеріне негізгі кӛңіл бӛлінген. Тепловоздың АЖ-2 немесе АЖ-3 ағымдағы жӛндеуі келесідей негізгі технологиялық ҥдерістерден тҧрады: тепловозды жӛндеуге қабылдау, бӛлшектеу, жӛндеу объектілерін тазарту, зақымданған бӛлшектер мен жалғауларды қалпына келтіру, жӛндеу объектілерін қҧрастыру және баптау, жӛндеуден кейін тепловозды қҧрастыру және сынау. Тепловозды жӛндеуге қойғанға дейін электр машиналары мен аппараттарын қҧрғақ сығылған ауамен ҥрлейді; кузовтың, шатырдың және арбалардың сыртқы беттерін механикаландырылған қондырмада жуады; барлық жҥйелерден жанармай, май және суды ағызады; қҧмсалғыштарды қҧмнан босатады.

Таңбалау . Тепловоз ондаған мың бӛлшектерден тҧрады. Оны қҧрастыру барысында кӛптеген бӛлшектерді массасы мен ӛлшемдері бойынша таңдайды, бӛлшектердің бір бӛлігін бірге ӛңдесе, басқаларын бір-біріне қосымша істейді; екі агрегаттарды жалғаған кезде олардың біліктері орталыққа дәлденеді, яғни, ортақ білікті етеді; бірқатар бӛлшектердің ӛзара орналасуын тӛсеніштермен реттейді, кӛптеген механизмдерді орнатқаннан кейін сҧққыштармен бекітеді. Келесі қҧрастыру ҥдерісінде қандай да бір бӛлшек болған жерді жылдам анықтау ҥшін атауы бірдей және жиынтықты бӛлшектерді таңбалайды, яғни, оларға ерекше белгілер жағады (белгілер, сандар, әріптер және т.б.) (2.3-сурет). Мысалы, цилиндр гильзасындағы АБ9 таңбасы оның АБ дизелінің тоғызыншы цилиндріне тиесілі екенін білдіреді; иінді біліктің тҥпкі мойынтіректерінің ішпегіндегі АВ8НГ таңбасы оның АВ дизеліне, оның тӛменгі білігінің сегізінші мойынтірегіне жататынын және ҥстіңгі ішпек болып табылатындығын кӛрсетеді. Әрбір машинаны немесе механизмді таңбалау жҥйесі техникалық қҧжаттамаға келтіріледі, ал, таңбалауды қою орындары бӛлшектердің немесе тҥйіндердің сызбаларында кӛрсетіледі.

Алу және бӛлшектеудің технологиялық ҥдерісі . Алу және бӛлшектеу ҥдерісінде сыртқы қарап-тексеру жҥргізіледі, қҧрастырылған тҥйінде бӛлшектердің қалпын анықтайды, алу мен бӛлшектеуді жҥзеге асырады. Сыртқы қарап-тексеру таңбалаудың болуын, бӛлшектердің кӛрінетін белгілері бойынша жағдайы мен салыну сенімділігін анықтау ҥшін қажет. Егер бӛлшектерде сызбамен қарастырылған жерлерде таңбалау белгілері болмаса немесе шатастырылған болса, оларды объектіні бӛлшектегеннен кейін бірден жағады. Бӛлшектердің салынуын бҧзу және ақауларын кӛбінесе объектіні бӛлшектегенге дейін сыртқы белгілері бойынша анықтауға болады. Мысалы, дизельдің иінді білігінің мойынтірек ішпегін салудың әлсізденуі туралы мойынтірек ішпектерінің жалғағыштары мен ҧяшығының жылжуы бойынша оңай айтуға болады; электр машинасының полюсіндегі кіндік темірінде әлсіз бекітілген немесе нашар тығыздалған орауышты (катушканы) жылжу іздері бойынша, сонымен қатар, металл бӛлшектерінде немесе ӛзінің орауыштың

бетінде тоттың болуы бойынша анықтайды. Кӛмірленген оқшаулау (изоляция)

Қҧрастырылған тҥйінде бӛлшектердің орнын анықтау.

Ҥйкеліскен бӛлшектер арасындағы саңылаулар мен қарқындардың шамалары, олардың формаларының бҧрмалануы, деформациялануы мен тозуы туралы неғҧрлым сенімді дерктерді бӛлшектердің жҧмыс қалпында ӛлшеулер жҥргізілген кезде ғана алуға болады. Мысалы, дизельдің иінді білігінің мойынтіректеріндегі, тартым электр қозғалтқышының зәкірлі және моторлы-ӛсті мойынтіректеріндегі «майға арналған» саңылау, әр тҥрлі тісті берілістер тістерінің немесе оймакілтек қосылыстың бӛлшектері арасындағы бҥйір саңылау қҧрастырылған тҥйінде неғҧрлым дәл анықтауға болады. Осылай, дизельдің иінді білігі мойынтіректерінің ҧялары немесе тартым электр қозғалтқышының моторлы-ӛсті мойынтіректері формасының бҧрмалануын мойынтірек қақпақтары ӛздерінің орындарында қалыпты бекітілген жағдайда ғана анықтауға болады. Дизель цилиндрінің деформациясы туралы оның цилиндрлер блогында болған жағдайда ғана сенімді тҥрде айтуға болады. Қҧрастырылған тҥйіндегі бӛлшектердің қалпын анықтау және сыртқы қарап- тексеру жӛндеу объектісін техникалық диагностикалау элементтерінің бірі болып табылады.

Техникалық қызмет кӛрсетуге немесе ағымдағы жӛндеуге тепловозды соңғы сапардан келген локомотив бригадасы дайындайды. Егер осы бригадада ҥздіксіз жҧмыс уақыты ӛткен болса, онда тепловозды жӛндеу шетен қорасында жабдықтау локомотив бригадасы қояды. Кешенді бригада шебері тепловозды қабылдайды. Тепловозды ТҚК-3 техникалық қызмет кӛрсету мен АЖ-1 ағымдағы жӛндеуге қою алдында локомотив бригадасы оны толық жабдықтайды, тепловоздың барлық жҥйелерінен химиялық талдау ҥшін судың, майдың, жанармайдың сынамаларын алады және ТҚК-1 техникалық қызмет кӛрсету кӛлемінде жҧмыстар орындайды. Электр машиналары мен аппараттар, ал, жазғы уақыттарда радиатор секциялары 0,2...0,3 Мпа қысыммен сығылған ауамен ҥрленеді; тартым электр машиналарын салқындату ҥшін ауаның статикалық тегеурінін ӛлшейді, тежегіштердің, қҧмсалғыштардың және дыбыс белгілерінің әрекеті тексеріледі. Кешенді бригаданың ауысым шебері машинистпен бірге тепловоздың жҧмыс істеп тҧрған, сосын жҧмыс істемей тҧрған дизельдегі техникалық жағдайын тексереді. Бітемелердің болуын, дизельдің барлық агрегатының, қосымша жабдықтың, электр машиналарының жҧмысын (естіп), майлы, су және жанармай қҧбыр желілеріндегі қосылыстарда, тоңазытқыш секцияларында жылыстаудың болмауын, бақылау-ӛлшеу аспаптарының, жанармай және реттеу аппаратурасының жҧмысын және т.б. тексереді. Тепловозды жӛндеуге қою алдында салқындату жҥйелеріндегі су мен майдың температурасын 40.50

°С-қа дейін тӛмендету қажет.

Егер тепловозды АЖ-2 ағымдағы жӛндеуге қоятын болса, онда салқындату жҥйелерінен су мен майды ағызып жібереді, ал, АЖ-3-те бактардағы жанармайды да ағызады және қҧмсалғыштар бункерін қҧмнан

босатады; тепловоз секцияларын ажыратады.

Ағымдағы жӛндеудің барлық тҥрлеріне келіп тҥсетін тепловоздарда экипаж бӛлігі мен кузовты ластанулардан тазартады. Тепловозды жӛндеу позициясына қосымша локомотив орнатады. Алдағы жӛндеудің соңғы кӛлемін тепловозды бӛлшектегеннен кейін оның агрегаттарының, қҧрастырма бірліктерінің және бӛлшектерінің нақты жағдайы бойынша анықтайды. Дизельге немесе тепловозға орнатқан кезде кӛптеген агрегаттар мен қҧрастырма бірліктер олардың біліктерінің геометриялық осьтері сәйкес келетіндей (біліктері ортақ білікті болуы) бір-бірімен ортаға дәлденеді. Осындай агрегаттар мен қҧрастырма бірліктердің қалпын сҧққыштар бекітеді және тӛсеніштер жинағы реттейді. Сондықтан, қҧрастыру кезінде жҧмыстар кӛлемін азайту ҥшін бӛлшектеу кезінде осы сҧққыштар мен тӛсеніштерді сақтау қажет. Бӛлшектеу ҥдерімін жылдамдату ҥшін электрлі немесе пневматикалық жетекпен әр тҥрлі сомын бҧрағыштар қолданылады. Тартылыспен қосылыстарды баспақтамсыз ету ҥшін пневматикалық, гидравликалық және бҧрандалы баспақтар мен индуктивті қыздырғыштар қолданылады. Тепловозды бӛлшектеуде және қҧрастыруда әр тҥрлі аспаптар мен механикаландыру қҧралдары кеңінен пайдаланылады. Ауыр агрегаттар мен қҧрастырма бірліктерін кӛтеру мен тасымалдауды жҥк кӛтергіш және тасымалдау қҧрылғыларын жҥргізеді: кӛпір крандарымен, кран- бӛренелермен, консоль крандарымен, электр электртальдармен және электртельферлермен. Тепловоздарды жӛндеу кезінде бӛлшектеу- қҧрастыру жҧмыстарын механикаландыру ҥшін аспаптар, стендтер және кӛмкергіштер кеңінен қолданылады.

Ластанулар тҥрлері мен сипаты. Тепловозды пайдалану ҥдерісінде оның агрегаттары, қҧрастырма бірліктер және бӛлшектері олардың тӛзімділігі мен жҧмысқа қабілеттілігіне теріс ықпал ететін әр тҥрлі ластармен жабылады. Тепловоз бен оның агрегаттарының сыртқы беттері шаңмен және коррозиямен жабылады. Ауадан шаң тҥйіндес бӛлшектердің жҧмыс беттеріне тҥсіп, маймен араласып, олардың тозу қарқындылығын арттырады. Тепловозды пайдалану кезеңінде дизельдің жҧмысы оның бӛлшектерінде кҥйіктің, сырлы және шайыр шӛгінділердің, қақтың, коррозияның пайда болуынан нашарлайды.

Күйік

қызып кетуін, оның қуатының тӛмендеуін тудырады, оның бӛлшектерінің тозуын арттырады және газдардың тҥтінденуін ҧлғайтады.

Сырлы шӛгінділер

Шайырлы шӛгінділер

Қақ

Коррозия

Ластануларды жою тәсілдері. Жӛндеу ӛндірісінде бӛлшектердің, қҧрастырма бірліктерінің және агрегаттардың ҥстерінен ластануларды жоюдың механикалық, физикалық-химиялық және жылулық тәсілдері кӛбірек пайдаланылады.

Механикалық тәсілдердің мәні бӛлшектің ҥстін кҥйіктен, коррозия іздерінен, ескі бояудан және басқа да ластанулардан қолмен, қырғыштармен, қылшақтармен, механикаландырылған қҧралмен қылшақтардың, қатты және жҧмсақ абразивті материалдардың кӛмегімен тазартуда кӛрінеді. Пневматикалық тазартуды тазартылатын беттерден қҧрғақ шаңды ҥрлеу ҥшін пайдаланылады. Механикалық тазарту тәсілдерінің (қолмен және механикаландырылған қҧралмен) қарапайымдылығына қарамастан, олар қажетті сапаны қамтамасыз етпейді және тӛменгі ӛнімділікке ие. Бӛлшектерді кҥйіктен жҧмсақ және қатты абразивті материалдармен тазарту ҥдерісі неғҧрлым жетілдірілген, жоғары ӛнімділігімен және тазартудың жақсы сапасымен ерекшеленеді. Ҥдерістің мәні тазартылатын беттің шҥмек арқылы сығылған ауаны бағыттайтын абразивті бӛлшектермен ӛңделуінде кӛрінеді. Абразивтің бӛлшектері бӛлшектің бетіне соға отырып, ластануларды бҧзады және жояды.

Қатты абразивті материалдар (кварцты қҧм мен металды ҥгінділер) бӛлшектердің беттерін кҥйіктен, коррозиядан, тотықтардан, ескі бояудан тазарту ҥшін қолданылады. Бӛлшектерді пневмоабразивті (қҧм ағынды) тазарту ғимаратты қатты ауа тартқыш желдете отырып, арнайы қондырмаларда орындалады. Бӛлшектерді, соның ішінде, дизель серіппелерін салқындату қуыстарын кҥйіктен тазарту ҥшін араластырғышта тҥзілетін ауа қоспасының шҥмекке тҥсіп, сосын сумен араласа отырып, бӛлшектің тазартылатын бетке бағытталатын гидроабразивті қондырма қолданылады. Сҥйекті ҥгінділермен жҧмсақ металдардан бӛлшек кҥйіктерін тазарту жақсы нәтижелер береді. Ауа ағыны 0,4...0,5 Мпа қысымда сҥйекті ҥгіндіні қҧбыр желісімен бункерден шҥмек арқылы бӛлшектің тазартылатын бетіне береді. Ҥгінді кҥшпен бӛлшектің бетіне соғылады және одан кҥйікті жояды. Кішігірім қаттылығының арқасында ҥгінді соққы кезінде бӛлшектің бетін зақымдамай, деформацияланады. Бӛлшектерді механикалық тазарту тәсілдеріне елеулі кемшілік – бӛлшектердің ішкі беттерінен ластануларды жоюдың мҥмкін болмауы (сирек жағдайларды қоспағанда) тән.

ластануларға белсенді тазартқыш орта әсер етеді. Тазартқыш орта ретінде ойып тҥсетін ӛткір соданың (кҥйдіргіш сілтінің) су ерітінділері, эмульгаторлар тҧнбасымен және коррозияға қарсы тҧнбалармен (хромпик, натрий нитриті) кальцийлеу содасының (кӛмірқышқылды натрий) су ерітінділерін, сондай-ақ, негізін беткі белсенді заттар (ББЗ) қҧрайтын синтетикалық жуатын қҧралдарды (СЖҚ) қолданылады. СЖҚ-ның тиімділігі кҥйдіргіш сілті (натр) ерітіндісінің тиімділігінен 3.5 есеге жоғары. Тазартылатын бӛлшек бетінде ерітіндіні жылжыту тәсіліне байланысты физикалық-химиялық тазартуды шартты тҥрде ағынды, жӛнделетін объектілерді ваннаға салу арқылы тазартуға, ерітіндінің мәжбҥрлі циркуляциясымен, ультрадыбыспен тазартуға бӛлуге болады. Жӛндеу ӛндірісінде жуатын ерітінді ағын тҥрінде 0,1-ден 5,0 Мпа-ға дейінгі қысыммен ағын тҥрінде шаятын объектілерге бағытталатын ағынды жуатын машиналар неғҧрлым кең таралған. Жылжымайтын душ жҥйесі бар, ММД-13Б моделінің тупик типті бір камералы машина тепловоздардың ірі габаритті бӛлшектерін тазарту ҥшін пайдаланылады. Бӛлшектер салынатын арба қайтару-келіп тҥсу қозғалыстарын жҥзеге асырады. Бӛлшектер 80.85°С температурамен ыстық ерітіндімен тазартылады, сосын ыстық сумен шайылады. Тепловоздардың ҧсақ бӛлшектерін сілтілі ерітінділермен немесе органикалық еріткіштермен тазарту ҥшін А328 типті камералы жуатын машина пайдаланылады.

Тазартудың ағынды тәсілінде ағынның кҥрделі конфигурацияға ие бӛлшектің қиын қолжетімді жерлеріне тікелей тҥсуін әрқашан қамтамасыз ете бермейді, сондықтан, олар ҥшін батыру (қайнату) әдісі қолданылады. Тепловоздардың ірі бӛлшектерінен, сондай-ақ, торлы кәрзеңкелерге салынатын ҧсақ бӛлшектерінен мықты шайырлы шӛгінділерін жою ҥшін ойып тҥсетін ӛткір соданың немесе кӛп компонентті ерітінділердің 10...15

%-дық ерітіндісіндегі қайнату қолданылады.

Радиатор секцияларының, жылу алмастырғыштың, дизель цилиндрлері қақпақтарының турбиналық компрессорлар корпустарының ішкі қуысын тазарту ҥшін жуатын ерітіндіні сорғымен жӛндеу объектісінің ішкі қуысына айдайды. Ерітіндінің мәжбҥрлі циркуляциясы тәсілі сумен салқындатылатын қҧрастырма бірліктерінің ішкі қуыстарын тепловоздан алмай, оларды тазарту ҥшін қолданылады. Шаю ерітіндінің мәжбҥрлі циркуляциясымен немесе ыстық сумен және олардың сҥзгі- тҧндырғыштарында сҥзгілеумен жҥргізіледі. Бҧл тәсіл бӛлшектердің ішкі қустарын тазарту ҥшін пайдаланылады: тоңазытқыштар секцияларын, жылу алмастырғышты, цилиндрлер қақпақтарын және т.б. Секцияларды шаю ҧзақтығы ерітіндінің қҧрамы мен температурасына, сондай-ақ, секциялардың ластану дәрежесіне байланысты. Секциялардың сыртқы бетін камераның есіктері жабық болғанда және буды соратын қосулы желдеткішінде  ыстық сумен шаяды. Еріткіштердің буларымен тазартуда жеткілікті деңгейде кҥшті еріткіш буларының бҧлтына ілулі кҥйде конденсатпен жылдам жабылатын салқын бӛлшекті орналастырады; соңғычы бӛлшектің бетінен аға отырып, ӛзімен бірге ластардың бӛліктерін алып кетеді. Ҥдеріс бӛлшектің булар температурасына дейін қызғанға дейін жалғасады. Кӛптеген жағдайларда осы уақыт тазарту ҥшін жеткілікті болады, себебі, ҥдеріс барынша қарқынды жҥреді. Тазартудың қарастырылып отырған тәсіліне электр оқшауы бар бӛлшектер бетінен, яғни, зәкірлер мен электр машиналарының орауыштарынан ластанулардың мықтап бекінген қабыршағын жою ҥшін жҥгінеді. Ультрадыбыспен тазарту кезінде бӛлшектердің тазартылатын беттерінде ультрадыбысты ерітінді арқылы ӛткізген кезде туындайтын соққы толқындарының есебінен ерітіндінің қарқынды тербелісі қалыптасады. Ерітіндіде ультрадыбыстың ықпалымен ультрадыбысты толқындардың бағыты бойынша таралатын сығу және сейілту облыстар тҥзіледі. Сейілту аймағында бӛлшек беті мен сҧйықтық арасындағы шекарада жергілікті қысымның әсерінен капиллярлардың ҧсақ тесіктерінен ерітінді мен ластанулар итеріп шығарылады. Тербелістердің жартылай кезеңінен кейін сол жерде суға облысы тҥзіледі. Нәтижесінде лезде ҥлкен жергілікті қысым жасауға қабілетті, ультрадыбысты тербелістердің таралуынан  туындаған  бастапқыдан  неғҧрлым  артатын гидравликалық

соққы жҥреді. Бҧл қҧбылыс ӛзіне тән шумен қатар жҥреді. Ультрадыбысты тербелістердің ҥлкен жиілігінің арқасында ҥдерістер 1 секундта 20000 есеге дейін қайталанады. Ерітіндінің және гидравликалық соққылардың ықпалымен бӛлшектердің бетіндегі май қабыршағы бҧзылады, ластанулар эмульсияға айналады және ерітіндімен бірге кетеді. Ультрадыбысты тазартудың жылдамдығы мен сапасы ерітіндінің температурасы мен химиялық белсенділігіне, сонымен қатар, ультрадыбыстың меншікті қуатына байланысты. Бӛлшектерді ультрадыбысты тазартудың артықшылықтары: оның сапасы басқа тазарту тәсілдерімен салыстырғанда жоғары, ал, ҥдерістің ҧзақтығы анағҧрлым азырақ; тазартуды оңай механикаландыруға болады. Әдетте, ӛнеркәсіпте ультрадыбысты тәсіл ҧсақ бӛлшектерді тазарту ҥшін қолданылады. Соңғы уақытта оны тепловоздарды жӛндеуге де, мысалы, сҥзгілерді тазартуға енгізе бастады.

Тазартудың жылу тәсілінде ластанулар бӛлшектерді олар жанатын температураға дейін (газды-отты тазарту) қыздыру жолымен жойылады. Ацетиленоттекті отпен шығаратын коллекторлар мен дизельдің келте қҧбырынан және т.б. қақ пен майлы шӛгінділерді тазартады. Кҥйік пен қақты жою ҥшін бӛлшекті тҧздар мен сілтінің балқытпасына батыра отырып, тазартудың термохимиялық тәсілі пайдаланылады, мҧнда ластанулар механикалық беріктігін жоғалтады және бӛлшектің бетінен алыстайды. Ластану тҥрі мен дәрежесіне байланысты тҧзды ваннаның қҧрамында келесідей компонеттерді қамтиды (массасы бойынша пайыздарда): ойып тҥсетін ӛткір сода 50...70, натрий селитра 25...40 және ас тҧзы 4.6. Балқыту температурасы 380.420 °С. Бӛлшектер 5.15 мин балқытпасында ҧстайды, сосын сумен шаяды, қышқыл ерітіндісінде улайды және ыстық сумен шаяды.

Тепловоздың бӛлшектері тазартқаннан кейін олардың нақты жағдайын тепловоздарды жӛндеу бойынша қолданыстағы техникалық қҧжаттама талаптарынмен салыстыру мақсатында бақылауға (дефектацияға) ҧшырайды. Бақылау нәтижесінде бӛлшектердің әрі қарай жҧмысқа жарамдылығы, оларды қалпына келтіру немесе ақаулыға жатқызу мҥмкіндігі анықталады. Бӛлшектер ӛлшемдерінің және басқа да техникалық сипаттамаларының ҥш тҥрі бар: қалыпты, рҧқсат етілетін және шекті.

Қалыпты деп бӛлшектің жҧмыс сызбаларына сәйкес келетін ӛлшемдері мен басқа да техникалық сипаттамалары саналады.

және алдағы жӛндеуаралық кезең ішінде қанағаттанарлық дәрежеде жҧмыс істейтін оның ӛлшемдері, зақымданулары мен басқа да техникалық сипаттамалары аталады.

Шекті деп бӛлшекте болған жағдайда ақаулыға жатқызылатын оның ӛлшемдері, зақымданулары және басқа да техникалық сипаттамалары аталады. Бӛлшектердің рҧқсат етілетін және шекті ӛлшемдерін, сондай-ақ, басқа да техникалық сипаттамаларын жӛндеу ережелерімен, нҧсқаулықтармен және Ресейдің ЖХМ бекіткен басқа да техникалық қҧжаттамасымен  анықтайды. Бӛлшектердің нақты жағдайы туындау себептері ретінде пайдалану, ӛндірістік, қҧрастырылымдық немесе апаттық сипаттағы әр тҥрлі факторлар бола алатын қандай да бір зақымданулардың болуымен сипатталады. Тепловоздар бӛлшектерінің пайдалануда кездесетін неғҧрлым сипатты зақымдануларын ҥш топқа бӛлуге болады: тозу салдарынан туындайтын зақымданулар, механикалық сипаттағы зақымданулар және химиялық- жылулық ықпалдардың салдарынан туындайтын зақымданулар. Бӛлшектердің тозуы. Ол әдетте олардың беті сапасының, геометриялық ӛлшемдерінің және пішіндерінің ӛзгеруінде кӛрінеді. Тозу нәтижесінде цилиндрлі бӛлшектер диаметрі бойынша сопақша, ал, ҧзындығы бойынша конустық болады. Жекелеген жағдайларда бӛлшектердің беткі қаттылығы азаяды, мысалы, шыңдалған немесе цементтелген беттердің тозуында және керісінше, тойтару нәтижесінде қаттылығы артады, бірақ қатарынан беткі қабаттың морттығы жоғарылайды. Тепловоз бӛлшектері зақымдануларының кӛп бӛлігі біркелкі емес тозуға немесе оның басқа да зақымданулармен ҥйлесіміне келеді. Механикалық сипаттағы зақымданулар. Бҧл зақымданулар кӛбінесе айныма таңбалы немесе соққылы жҥктемелерден, бӛлшектерді бекіту тәртібінің бҧзылуынан, оларды дҧрыс бҧрамау, қажалу немесе шектен тыс температуралық ықпалдар салдарынан туындайды. Осы топқа сызаттарды, сырлауды, деформацияны және т.б. жатқызуға болады.

Сызаттар негізінен жоғары механикалық және жылу жҥктемелері аймақтарында және кернеулер концентрациялары аймақтарында, мысалы, доңғалақ жҧбы осінің кҥпшекасты бӛліктерінде және иінді білік мойнының ойықтарында пайда болады. Д100 дизель серіппесінің бастиегі бетіндегі жылу сызаттары (қызу торы) мен оның екінші жырашығындағы сызаттар газды коррозиядан және температуралық деформациядан туындайды. Дизельдің цилиндрлі қақпағындағы сызаттар оның қызып кетуінен, кҥрт салқындауынан немесе бекіту тәртібін бҧзудан туындаған қақпақтың деформациясы нәтижесінде пайда болады.

Сырлау ойыстар мен шҧқырлар тҥрінде кӛбінесе тегершіктер тістерінің жҧмыс беттерінде және мойынтіректер теңселісінің бӛлшектерінде байқалады. Ойыстардың тереңдігі мен ӛлшемдері металдың механикалық қасиеттері мен жанасу кезіндегі меншікті қысымдардың шамасына тәуелді.

Бӛлшектердің деформациясы , мысалы, дизель иінді білігінің тҥпкі мойынтіректерінің        ҧяларының        сопақшалануы,        әр        тҥрлі біліктердің

майысуы, соққылы жҥктемелер, шектен тыс қызып кету, бӛлшектерді бекіту немесе ӛзара орналасуын реттеу тәртібін бҧзу және т.б. салдарынан туындайды. Механикалық сипаттағы кӛптеген зақымданулар – бҧл бӛлшектердің деформациясы мен сызаттар. Химиялық-жылулық ықпалдардан туындайдын зақымданулар. Осындай зақымдануларға шалыстануды, кҥйімдер, ерітуді, қабыршақтарды, фреттинг-коррозияны және т.б. жатқызуға болады. Шалыстану, кҥйім және еріту кӛбінесе температуралық жҥктемелерден немесе қанағаттанарлықсыз салқындатудан болады.

жергілікті қызып кету немесе газды коррозияның салдарынан туындайды. Мысалы, шығару клапандарының цилиндр қақпағына нашар жабысып тҧруы жағдайында газдар клапан тарелкасы мен қақпақ арасындағы саңылауға ӛтеді, нәтижесінде ысқыланған беттерде металл жанып кетеді және қабыршақтар пайда болады.

Фреттинг-коррозияға (кейде ҥйкелісу кезінде контактілі коррозия, ҥйкелісті коррозия немесе ҥйкелісу кезіндегі тотық деп аталады) кӛптеген бӛлшектердің беттерін, соның ішінде, дизельдің иінді білігінің мойынтіректері пішпектерінің жҧмыс жасамайтын бӛліктері, мойынтірек тербелісінің сыртқы сақиналары (шығыршықтары) ҧшырайды. Зақымданудың осындай тҥрі бӛлшектердің қатты жҥктеме тҥсірілген тҥйінді беттерінде, зақымданған вирбацияда немесе бір-біріне қатысты ӛте аз амплитудамен тербелісті қозғалысында туындайды.

Сыртқы қарап-тексеру. Қҧрастырма бірліктер мен бӛлшектерді визуалды тҥрде кӛзбен немесе 5...10-еселік ҥлкейтілген лупаның кӛмегімен қарап-тексереді, сонымен қатар, оптикалық аспаптармен – микроскоптармен, эндоскоптармен, перископиялық дефектоскопиялармен және т.б. кӛрінетін ақауларды анықтау ҥшін тексереді: сызықіздерді, қажалуларды, жаншылуларды, жарықшаларды, ерітулерді, коррозиялық немесе каватационды қабыршақтарды, сызаттарды және т.б. Тікелей бақылау кезінде қолжетімсіз қҧрастырма бірліктері бӛлшектерінің беттеріндегі аталған ақауларды анықтауға болатын линзалы (қатаң) және талшықты (икемді) эндоскоптар кең таралған. Эндоскоптармен жабық қуыстары бар әр тҥрлі қҧрастырма бірліктерінің ішкі беттерінің, мысалы, дизельдің жану камерасының, турбиналық компрессорының ішкі қуыстарының, әр тҥрлі редуктолардың жағдайын тексеруге болады. Жоғары жылулық және механикалық жҥктемелер аймақтарында, сонымен қатар, кернеулердің қҧрастырылмалы және технологиялық концентраторларының аймақтарында орналасқан беттерге ерекше назар аударады. Тозу мен деформацияны ӛлшеу. Тозу деп қатты дененің бетінен материалдың біртіндеп бҧзылу және бӛліну, сонымен қатар, ҥйкеліс кезінде   деформациядан   туындаған   дене   ӛлшемдерінің   және (немесе)

пішінінің ӛзгеру ҥдерісін атайды. Бӛлшектердің тозуы – бҧл ҧзындық, кӛлем, масса және т.б. бірліктерінде анықталатын тозу нәтижесі. Тозу ҥйкелісетінбеттердің материалы мен сапасына, олардың ӛзара жылжу сипаты мен жылдамдығына, жҥктемелер тҥрі мен мәніне, ҥйкеліс тҥріне, майлау мен басқа да кӛптеген факторларға байланысты. Бӛлшектердің тозуын тікелей ӛлшеумен (микрометриямен) немесе жанама әдістермен анықтауға болады. Тікелей ӛлшеуде ӛлшем шаблондардың кӛмегімен және ӛлшенетін бӛлшекпен жанасатын аспаптың кӛрсеткіштері бойынша анықталады. Жанама әдісте ӛлшем ізделініп отырған белгілі тәуелділікпен байланысты басқа шаманың ӛзгеруі нәтижесінде қайта есептеу жолымен анықталады. Бӛлшектердің тозуын микрометрия әдісімен анықтау ҥшін объектіні бӛлшектейді және бӛлшектерді болжамды тозу немесе деформация орындарында арнайы қҧралмен ӛлшенеді. Ӛлшеу қҧралдары. Жӛндеу кезінде пайдаланылатын қарапайым ӛлшеу қҧралдарына ҧштық шамалар (плиткалар), сҥңгіштер, калибрлер, масштабты сызықтар жатады.

Ұштық шамалар

Сүңгіштермен әр тҥрлі тҥйіндес бӛлшектер арасындағы саңылауларды ӛлшейді. Олар калибрленген қалыңдықтың болат пластиналарының жинағын білдіреді.

Калибрлер

Масштабты сызық

Ӛлшеудің әмбебап қҧралдарына сызықтық ӛлшемдерді ӛлшеуге арналған штанген қҧралдары мен микрометриялық қҧралдар жатады. Штанген қҧралдарға штангенциркульдар, штанген тереңдік ӛлшегіштер, штангенрейсмустар, штанген тіс ӛлшегіштер жатады.

Штангенциркулъ

Штанген тереңдік ӛлшегіш саңылаулардың, ойықтардың тереңдіктерін, жырашықтардың екі бетінің арасындағы арақашықтықтарды және т.б. ӛлшеуге арналған.

Штангенрейсмуспен бӛлшектің сыртқы бетінде орналасқан екі жазықтығы арасындағы арақашықтықты ӛлшейді.

Штанген тіс ӛлшегішін дӛңестердің шеңберінен берілген қашықтықтағы тегершіктер тістерінің қалыңдығын ӛлшеу ҥшін қолданылады (бӛлгіш шеңбер бойынша). Микрометриялық қҧралдар деп дәл (микрометриялық) бҧрандасы бар қҧралдарды атайды. Оларға арналымы бойынша ішкі (2.4, б-сурет) және сыртқы   (2.4,   в-сурет)   ӛлшемдерін   ӛлшеуге   арналған   микрометрлер;

микрометриялық тереңдік ӛлшегіштер (2.4, г-сурет); бҧрандалы микрометрлер; бҧрандалы микрометрриялық нутрометрлер жатады. Бҧрандалы микрометр сыртқы бҧрандалардың орташа диаметрін ӛлшеуге, ал, микрометриялық нутрометр ішкі бҧрандалардың орташа диаметрін ӛлшеуге арналған. Иінтіректі-механикалық ӛлшеу қҧралына сағат типті индикаторлар, индикаторлы нутрометрлер және т.б. жатады.

Сағат типті индикатор бӛлшек беттерінің дҧрыс геометриялық формадан ауытқуын анықтау және кішігірім сызықтық жылжуларды ӛлшеу ҥшін қолданылады. Сағат типті индикатор (2.5-сурет) 12 корпустан, 3 серіппенің әсерінен 1 ӛлшеу білігі шеткі тӛменгі қалыпқа жылжитын 2 және 10 бағыттайтын тӛлкелерден тҧрады. Ӛлшейтін білік 9 тісті тӛрткілдештің және 4, 7, 8 тегершіктің кӛмегімен жылжыған кезде 11 шағын және 6 ірі индикатор нҧсқарларын айналдырады. 15 серіппесі бар 16 тегершік тістердің бір жағы бойынша іліністі қамтамасыз ете отырып, тісті іліністердегі бҥйір саңылаудан қателікті жояды.

а

б

в

-сурет. Сағат типті индикатор:

ндикатордың циферблатында 5 ҥлкен (жылжымалы) және

шағын шкалалар бар. Индикатордағы ауыстыратын қатынастар біліктің 1 мм-ге жылжуына 6 ҥлкен нҧсқардың бір айналымы мен 11 шағын нҧсқардың айеалымы бір бӛлгішке сәйкес келетіндей таңдалған. Ҥлкен шкалада 100 бӛлгіш бар, бір бӛлгіштің бағасы 0,01 мм-ге, шағын шкаланың бӛлгіш бағасы 1 мм-ге тең. Ӛлшеуді бастау алдында индикатордың корпусын бӛлшектің ӛлшейтін бетіне қатысты шағын нҧсқардың қандай да бір бӛлгішке орнайтындай,          сол        арқылы «тартылысты», яғни, біліктің бастапқы қалыптан екі жаққа жылжу мҥмкіндігін қамтамасыз ететіндей орналастырады. Сосын жылжымалы шкаланы 14 жиекке айналдыру арқылы        ҥлкен        нҧсқардың кӛрсеткішімен      нӛлдік     бӛлгішті

сәйкестендіреді. Индикатордың миллиметрдегі ӛлшейтін білігінің жылжуын шағын нҧсқар кӛрсеткіші бойынша анықтайды, ал, жҥздік ҥлестегіні ҥлкен нҧсқар кӛрсеткіші бойынша анықтайды.

Индикаторлы нутромер (2.6-сурет) саңылаулардың салыстырмалы шамасын ӛлшеу ҥшін қолданылады. Индикаторлы нутромердің негізгі қҧрамдас бӛлігі – 8 бағыттаушы тӛлкенің және 7 бҧранданың кӛмегімен 6 тҥтікшеге бекітетін, нутромердің 3 корпусымен қатаң жалғанған 9 сағат типті индикатор. Индикатордың 9 ҧштығы 5 жылжымалы білікке тіреледі. Бҧл білік 9 екі иықты иінтірек арқылы 3 бағыттаушы корпусқа жылжитын 1 білігімен байланысқан. Корпустың қарама-қарсы жағына 10 бҧранданың кӛмегімен 11 ауыстырмалы білік қатты бекітілген. Егер 1 білікке басатын болса, онда ол бағыттаушы бойымен сырғанай отырып, 2 екі иықты иінтіректі сағат тіліне қарсы бҧрады, бҧл ӛз кезегінде 5 білікті жоғары ауыстырады. Бҧл ретте индикатордың аяғы тапсыратын механизм арқылы индикатор нҧсқарын белгілі бір бҧрышқа бҧрады. Ӛлшеуді бастау алдында индикаторлы нутромерді эталон бойынша белгілі бір ӛлшемге (мысалы, микрометриялық қапсырма) 1...2 мм тартылыспен (яғни, индикатордың шағын нҧсқарының 1.2 айналымға бҧрылуында) баптайды. Индикатор нҧсқарының баптау кезінде бекітілген бастапқы қалпынан ауыстқуы бӛлшектің ӛлшенетін ӛлшемінің эталон ӛлшемінен айырмашылығын кӛрсетеді.

Ӛлшеудің оптикалық қҧралдарын салыстырмалы шамаларды ерекше дәл ӛлшеу ҥшін пайдаланады. Оларға оптиметрлер мен ӛлшейтін микроскоптар жатады. Оптиметр салыстырмалы әдіспен сызықтық шамаларды дәл ӛлшеу ҥшін арналған. Пневматикалық қҧралдар: сызықтық ӛлшемдерді ӛлшеу (ротаметрлер) салыстырмалы шамаларды жоғары дәлдікпен ӛлшеу ҥшін қолданылады (2.7-сурет). Пневматикалық аспаптардың әрекет ету қағидасы ауа қысымының айырмасын қолдануға негізделген. Олар жоғары дәлдікті жҧптар бӛлшектерінің ӛлшемдерін,        беттердің        макрогеометриясын, шағын        диаметрлі        саңылаулардың        ӛткізгіш қимасын ӛлшеу ҥшін кең қолданылады. Депода ротаметрлер бҥріккіш саңылауының ӛткізгіш қимасын немесе бҥріккіштің шҥмекті ҧштығын ӛлшеу ҥшін қолданылады. Ротаметрмен 0,01

мм-ге дейінгі дәлдікпен ӛлшеуге болады.

Майдың тозу ӛнімдерімен ластару дәрежесі бойынша бӛлшектердің тозуын анықтау. Пайдалану кезеңінде маймен шайылатын механизмдердің қажалатын жҧптары тозады, ал, тозуӛнімдері май жҥйесінде жинала береді.

Индикаторлы нутромердің сызбасы: 1 — білік; 2 — екі иықты иінтірек; 3 — корпус; 4 — тҥтікше; 5 — жылжымалы білік; 6 — ҧштық; 7 — бҧранда; 8 — бағыттаушы тӛлке; 9 — сағат типті индикатор; 10 — бҧранда; 11 — ауыстырмалы білік

Егер белгілі бір атқарым кезеңдерінен кейін тҧйық контур бойымен айналып жҥретін майға талдау жҥргізсе, онда қажалатын жҧптардың тозу ӛнімдерінің (әр тҥрлі металдардың) болуы бойынша олардың тозу жылдамдығын анықтауға болады.

-сурет. Ротаметрдің (а), бҥріккіштің шҥмекті ҧшының тиімді ӛткізгіш қимасының ӛлшеулерінің (б), тӛлкенің ішкі бетінің макрогеометриясының (в) және тегіс беттің макрогеометриясының (г) сызбалары:1 — екі сатылы тҧрақтандырғыш (редуктор); 2 — ылғалбӛлгіш; 3 — жылжымалы шекті кӛрсеткіштер; 4

6 — ко¬нусты тҥтікше; 7 — реттеуші  шҧралар  (вентильдер); 8 Темір жол кӛлігінде картерлі майды спектрлі талдау негізіндегі дизельдердің техникалық жағдайын бағалау әдісі кең қолданылады. Майдың сынамалары тепловоздың техникалық қызмет кӛрсетуге (ТҚК-3) немесе ағымдағы жӛндеуге (АЖ-1) қою алдында бір рет алынады. Картерлі майды спектрлі талдау нәтижелері бойынша (оның қҧрамындағы тозу ӛнімдерінің болуы бойынша) дизельдің жағдайы қалыпты, қанағаттанарлықсыз немесе апатты деп бағаланады. ТҚК-3 барысында қанағаттанарлықсыз жағдайда бақылауға жататын дизельдің қҧрастырма бірліктері бойынша қосымша жҧмыстар (жӛндеу ережелерімен қарастырылмаған) орындалады. Әрі қарай пайдаланған кезде дизель талдау ҥшін майдың сынамаларын неғҧрлым жиі таңдап ала отырып, ӛзінің ерекше бақылауына алады. Егер талдау тепловоздың апатты жағдайын кӛрсетсе, онда оны дизельді қайта жинап алумен жӛндеуге қояды. Майда темірдің болуы бойынша цилиндрлер тӛлкелерінің тозуы, мыстың болуы арқылы піспек сҧққылары тӛлкелерінің, қорғасын пен қалайының болуы бойынша – иінді білік мойынтіректері ішпегінің тозуы анықталады. Осындай бақылау қандай да бір қажалатын жҧптың (цилиндрлер тӛлкелері – піспектер, мойынтіректер ішпектері – иінді білік және т.б.) жылдам тозуының басталу сәтін анықтау мҥмкіндігін береді және прогресті тозудың алдын алу ҥшін уақытылы шаралар қолдануға кӛмектеседі.

Визуалды және акустикалық әдістер.

Жҧмыс істемейтін механизмдер бӛлшектерінің немесе қосылыстарының визуалды және акустикалық бақылау әдістері қарапайым, бірақ нақты емес әрі сенімділігі аз. Оларды кӛрініп тҧратын зақымдануларды іздеу ҥшін пайдаланады: ірі сызаттарды, жарықшаларды, сынықтарды, тесіктерді және сырларының кетуін.

Визуалды әдіс бӛлшектерді кӛзбен қарап-тексеруде кӛрінеді. Жекелеген жағдайларда 5...10-есеге ҧлғайтатын лупалар немесе микроскоптар пайдаланылады. Бҧл ретте жоғары жылу және механикалық жҥктемелер аймақтарында, сонымен қатар, кернеулер концентрациясы аймақтарында орналасқан беттерге ерекше назар аударылады.

Акустикалық әдіс жарамды (ақаусыз) және сызаттары бар бӛлшектерді, қалыпты және босаған қондырмасы бар бӛлшектерді (мысалы, доңғалақ жҧптарының шентемірлерін, әр тҥрлі тіреулерді) және т.б. ҧрып кӛргенде дыбыстар тондарының айырмашылығына негізделген. Заманауи ӛлшейтын аспаптарды пайдалана отырып, акустикалық әдісті қолданыстағы механизмдерді бӛлшектемей, оларды техникалық диагностикалау ҥшін кеңінен қолдана бастады.

Қысыммен тексеру әдісі.

Осы әдістің мәні бӛлшектің қуысын сумен, керосинмен, жанармаймен, маймен немесе сығылған ауамен толтыруда және  белгілі  бір  қысым  жасауда  кӛрінеді.  Зақымданудың (сызаттың,

қабыршақтың, әр тҥрлі ҧсақ тесіктері) болуы туралы бӛлшектің бетінде сҧйықтықтың тҥзілуі немесе «терлеуі» арқылы, бақыланатын бҧйым суға салынған кезде, ауа кӛпіршіктерінің пайда болуы немесе шыжылдауы арқылы айтады. Бақылаудың тиімділігі тексерілетін бҧйымды ӛзі пайдаланып отырған температураға дейін қыздырған сҧйықтық қысыммен тексерген кезде артады. Мысалы, жылу алмастырғыш секцияларының, цилиндрлі қақпақтар блогының қысыммен тексеруін 60... 75 °С-ға дейін қыздырған сумен жҥргізеді. Ыстық сҧйықтық сынақтар сенімділігін арттырады. Бҧл қыздырған кезде қысыммен тексерілетін сҧйықтық неғҧрлым ақпа (тҧтқырлығы азырақ) болатҥседі, сонымен қатар, ҧсақ тесіктер мен сызаттарды бітейтін ластанулар жылдам жібиді. Осы әдістің кемшілігі онымен бітеу сызаттарды, сонымен қатар, шӛгінділермен қатты бітелген тура сызаттарды анықтауға болмайтындығы болып табылады.

Тҥрлі-тҥсті дефектоскопия.

Тҥрлі-тҥсті дефектоскопия бетіне шығып тҧратын ақаулары бар, қара және тҥсті металдардан, пластмассалардан және қатты қорытпалардан жасалған бӛлшектердің жағдайын бақылау ҥшін қолданылады. Әдістің негізінде шектен тыс жоғары капилярлыққа ие, әлсіз беттік тартылысы бар және тҧтқырлығы аз белгілі бір сҧйықтықтың бӛлшектердің ең жҧқа сызаттарға ену қабілеті жатыр. Бақылауға жататын бӛлшекті физикалық-химиялық тәсілдермен тазартады, майсыздандырады, сосын ӛтімді сҧйықтыққа салады немесе оны бӛлшектің бетіне жағады. 5.10 мин ӛткен соң сҧйықтық сызаттар мен ҧсақ тесіктерге терең енгеннен кейін ағынды суық сумен немесе 5 %-дық кальций қосылған содамен шаяды. Сосын бӛлшекті кептіреді (әдетте жылытылған сығылған ауамен) және ҧсақ қҧрғақ шағын қуысты силикагель ҧнтағымен немесе каолиннің немесе бордың сулы ерітіндісімен (1 л суға 600.700 г каолин немесе 300.400 г бор ҧнтағы) жабады. Бӛлшектің бетіне жағылған каолин немесе бор кебуі тиіс. Егер бӛлшекте сызат болса, онда сорғыш қағаз ретінде болатын одан капиллярлық кҥштердің ықпалымен ӛтетін сҧйықтық силикагельдің (каолиннің немесе бордың) шағын тесіктерін толтырады. Нәтижесінде сызаттың ҥстінде сызаттың пішіні мен ӛлшемдерін кӛшірмелейтін тҥрлі-тҥсті сызық пайда болады. Осы сызықтың ені бойынша сызаттың тереңдігі туралы айтуға болады: ол неғҧрлым кең болса, сызат соғҧрлым терең. Енетін сҧйықтық ретінде 1 л қоспаға 80 % керосин, 20 % скипидар және 15 г «Судан ІV» бояуынан дайындалған қҧрамды алуға болады. Сонымен қатар, 75 % керосиннен, 20 % трансформатор майынан және 5 % антрацен майынан тҧратын қҧрамды және басқа да қҧрамдарды пайдалануға болады. Неғҧрлым белсенді индикаторлар болып шубикол мен норикол қҧрамдары табылады.

Басқа әдістермен салыстырғанда, тҥрлі-тҥсті дефектоскопия әдісі неғҧрлым кӛрнекі, қарапайым әрі арзан. Ол қҧрастырылған тҥйіндерді немесе қҧрастырылымдарды бӛлшектемей, олардағы бӛлшектерді бақылауға мҥмкіндік береді, әсіресе, бӛлме температурасында жақсы нәтижелілікке ие және тиімділік бойынша тек магнитті әдістен ғана артта келеді. Оның кемшіліктеріне ҥлкен қиындықтармен ҧштасқан, ірі және ауыр бӛлшектерді кептіру қажеттілігін жатқызған жӛн.

Магнитті дефектоскопия.

Магнитті дефектоскопияны магниттенген болуы мҥмкін металдардан жасалған бӛлшектерді бақылау ҥшін қолданылады. Бҧл әдіс қажыған және шыңдалған сызаттарды, қылшықтарды, қосуларды және бетіне шығып тҧратын металдың басқа да ақауларын анықтауға мҥмкіндік береді. Әдістің мәні келесіде кӛрінеді. Бӛлшекті магниттейді. Оның бетінде сызат болған жағдайда магниттеу ҥдерісі сызаттың ҧшталған шеттеріндегі магнитті кҥштік сызықтар концентрациясымен және осы жерлерде магнитті полюстерді тҥзумен ҧштасады (магнитті ӛткізгіштікті ӛзгерту салдарынан). Егер осындай бӛлшекке темір магнитті ҧнтақты жақса, онда магнитті ӛріс кҥштерінің әсерінен ҧнтақ бӛліктері сызат бетке шығатын жерге жиналып, ҧсталатын болады. Ҧнтақтың бӛліктері сызаттың контурын суреттейтін болады, яғни, оның орналасқан жерін, пішінін және ҧзындығын кӛрсетеді. Ақауды іздеуші ретінде тозаң тектес жағдайға дейін жеткізілген (бӛліктердің кӛлденең ӛлшемі 50...60 мкм) темір магнитті ҧнтақтарды (жҧмсақ болат, ҧсталық қақ және зағыпыран, яғни, темір тотығы) қолданады. Жҧмсақ болаттан жасалған ҧнтақ ҥздік магнитті қасиеттерге ие. Қоспаға арналған сҧйық негіз ретінде органикалық майлар немесе олардың керосинмен қоспалары алынады. Әдетте 1 л сҧйықтыққа 125...175 г темір тотығы ҧнтағын немесе 200г жҧмсақ болаттан жасалған ҧнтақты қосу ҧсынылады. Бҧл әдіс бетіндегі ақауларды анықтағанда ӛте тиімді; бӛлшектерді сынау жылдам, сенімді, арзан әрі кӛрнекі. Кемшіліктеріне ірі бӛлшектерді (иінді біліктерді, блоктарды және т.б.) магнитсіздендірген кезде туындайтын қиындықтарды, тҥйіндерді немесе қҧрастырылымдарды бӛлшектемей, олардағы бӛлшектерді тікелей бақылаудың болмауын, сонымен қатар, пластмассалардан, тҥсті металдардан және аустенитті сынып болаттарынан жасалған бӛлшектерді бақылаудың мҥмкін бомлауын жатқызуға болады. Бӛлшектерді магниттендірудің екі тәсілі бар: полюсті және полюссіз. Полюсті тәсілде бӛлшекті электромагнитпен немесе соленоидпен (магниттелген орауышпен) магниттейді, бҧл ретте бӛлшекте бойлық кҥштік сызықтар туындайды (2.8-сурет). Полюссіз тәсілде тҧтас бӛлшек оны тоқ тізбегіне қосу арқылы магниттеледі, ал, қуыс бӛлшек бӛлшектің ішіне орналастырылған және қуат кӛзінің тізбегіне қосылған массивті ӛткізгіштің кӛмегімен магниттеледі (2.9-сурет).

Осы жағдайда бӛлшектерде бойлық магнитті кҥштік сызықтар туындайды. Локомотивті депо жағдайларында айнымалы тоқтың келесідей магнитті дефектоскоптар неғҧрлым кең таралған: дӛңгелек ДГЭ-М, ершік тәріздес ДГС-М        (2.10-сурет)        және        ҥстел        ҥстілік        ДГН.                Осы дефектоскоптардың барлығы бір-бірінен қҧрастырылымдық рәсімделумен айрықшаланатын        соленоидты                аспаптар        қатарына        жатады.        Олар дефектоскоп саңылауына сыя алатын бӛлшектердегі бойлық сызаттарды анықтау  ҥшін   арналған.  Адаптерлі  саңылауларда   сызаттарды  іздеуге

арналған дефектоскоп бірқатар басқа қҧрастырылымға ие.

Осы дефектоскоптар ҥшін ортақ нәрсе бӛлшектерді бақылаудың қолданыстағы магнитті ӛрісте, яғни, қосулы дефектоскопта жҥзеге асырылуы болып табылады. Зерттелініп отырған бӛлшек магниттелген орауышпен толықтай (ДГЭ, ДГН) немесе ішінара (ДГС) қамтылуы мҥмкін. Кӛрсетілген дефектоскоптардың әрқайсысында келесідей негізгі бӛліктер бар: корпус, бір-бірінен оқшауланған екі немесе одан да кӛп секциядан тҧратын магниттейтін орауыш, магнит сымы болып табылатын

болат ӛзек және ажыратқыш. 1 — ажыратқыш; 2 — ӛзек; 3 — клеммалы қалқанша; 4 — корпус; 5 — ҥш желілі кабель;

6, 7

Дефектоскоптың ақаусыздығы мен магнитті қоспаның немесе қҧрғақ ҧнтақтың сапасын табиғи сызаттары бар немесе жақсы шекілген жасанды ішпегі бар бақылау эталонымен (болат білікше, шентемір бӛлігі және т.б.) тексереді. Бақылау ҥдерісінде, яғни, магнитті қоспаны қҧю және бӛлшекті қарап- тексеру кезінде дефектоско бӛлшекте қалуы және қосулы болуы тиіс. Бӛлшек бетінің қандай да бір учаскесінде магнитті ҧнтақтың сызаттың болуы кӛрсететін сипатты қара желі тҥрінде жинақталуы жағдайында, бҧл орынды алады және неғҧрлым зейін сала отырып, қайта тексереді. Ақаулы орынды бормен белгілейді. Магниттелген бӛлшектер ҧзақ уақыт бойы ӛзіне мойынтіректі тҥйіндердің қажалатын бӛлшектері ҥшін ерекше қауіпті болат ҥгінділері мен бӛліктерін тартуы мҥмкін. Сондықтан, бақылауға ҧшыраған бӛлшектерді магнитсіздендіреді. Ол ҥшін қослыған дефектоскоптың ішіндегі бӛлшекті біртіндеп дефектоскоптан (немесе дефектоскопты бӛлшектен) кем дегенде 1...1,5 м-ге алып тастайды. Осыдан кейін дефектоскопты сӛндіреді. Толықтай магнитсіздендірілген бӛлшек ӛзіне болат пластинкаларды немесе ҥгінділерді тартпауы тиіс.

Ультрадыбысты дефектоскопия.

Ультрадыбысты дефектоскопияны терең ақауларды, яғни, бӛлшектердің бетіне шықпайтын ақауларды іздеу ҥшін пайдаланады. Дефектоскопияның бҧл тҥрі жиілігі 20 кГц-тен жоғары ультрадыбысты тербелістердің кез келген қатты немесе сҧйық дененің қалыңдығына ену және екі орта бӛлінісінің шекараларынан шағылысу (ауа – металл, бӛтен қосылыстар – металл, сҧйықтық - газ және т.б.) қасиетіне негізделген. Ультрадыбысты дефектоскопияны екі әдіспен жҥзеге асыруға болады: акустикалық кӛлеңке және шағылған жаңғырық. Бірінші жағдайда бақыланатын бҧйымды екі іздеуіштер арасына орналастырады, олардың біреуі ультрадыбысты тербелістерді жібереді, екіншісі оларды қабылдайды. Осының салдарынан ақаудан кейін «акустикалық кӛлеңке» тҥзіледі. Екінші жағдайда, яғни, шағылған жаңғырық тәсілінде екі іздеуішті де бӛлшектің қандай да бір жағына орналастырады және іздеуіш- қабылдауыш ақаудан шағылған ультрадыбысты тербелістерді ғна қабылдайды. Акустикалық кӛлеңке әдісі салыстырмалы тҥрде аз сезімталдыққа ие, сондықтан шағылған жаңғырық әдісі кеңірек таралған. Ультрадыбысты дефектоскопияның неғҧрлым елеулі артықшылығы жекелеген бӛлшектерде де, жиналған тҥйіндер мен қҧрастырылымдардағы бӛлшектерде де олар жасалған материалға тәуелсіз терең ақауларды анықтау мҥмкіндігі болып табылады. Мысалы, доңғалақ жҧбы осінің кҥпшекасты бӛліктерінің, дизельден алынбаған иінді біліктің мойындарындағы, тартым электр қозғалтқышында полюстердің бекіту бҧрандамалардағы, тепловоз астындағы тартым редукторлары тегершіктері тістеріндегі және т.б. ақауларын анықтауға болады.

1 — электронды-сәулелі тҥтікше; 2 — ҧңғы генераторы; 3 — кҥшейткіш; 4 — импульсті генератор; 5 — қабылдайтын іздеуіш; 6 — жібеетін іздеуіш; 7 — бақыланатын бҧйым

Осы әдістің кемшіліктеріне бҧйымның әрбір типі ҥшін оның пішінін, ӛлшемдерін және материалын ескере отырып, тексеру ҥшін «ӛзінің» іздеуішін дайындау қажеттілігін жатқызған жӛн. Сонымен қатар, бҧйымның бақыланатын бӛлігін алдын ала мҧқият ӛңдеу қажет. Сондай-ақ, ультрадыбысты бақылау аппаратура жҧмысының ерекшеліктерін білуді және ақаулардың шифрлерін ашу дағдыларын талап етеді. Локомотивті деполарда ультрадыбысты бақылау ҥшін шағылған жаңғырық әдісі бойынша жҧмыс істейтін дефектоскоптар қолданылады (2.11-сурет). 4 импульсті генератор бірдей уақыт аралықтарынанан кейін импульстерді ультрадыбыстарға тҥрлендіретін 6 жіберетін іздеуіштің пьезоэлектрлі пластинкасына қысқа электр импульстерін жібереді және 7 бақыланатын бҧйымға бағыттайды. Осымен бір уақытта 2 ҧңғы генераторы жҧмысқа кіріседі. Ақау болмаған жағдайда ультрадыбысты тербелістер бҧйымның қарама-қарсы бетінен (тҥбінен) шағылысады және 5 қабылдайтын іздеуіштің сол пластинкасымен қабылданады, олар қайтадан электр импульстеріне тҥрленіп, 3 кҥшейткішке тҥседі, сосын 1 электронды- сәулелі тҥтікшенің тік ауытқитын пластиналарына ӛтеді. Оның экранында су тҥбіндегі сигнал туындайды. Бҧйымда ақау болған жағдайда ультрадыбысты тербелістердің бір бӛлігі алдымен одан шағылысады (жаңғырық-сигнал), ал, қалған бӛлігі бҧйымның қарама-қарсы жағынан шағылысады (су тҥбіндегі сигнал). Кҥшейтілген жаңғырық-сигнал су тҥбіндегі сигналдан бҧрын электронды-сәулелі тҥтікшенің тік ауытқитын пластинасына тҥседі. Осының салдарынан экранда су тҥбіндегі сигналдың сол жағында ақаудан жаңғырық-сигнал пайда болады. Жаңғырық- сигналдарды қабылдау генератордың екі кезекті электр импульстерінің арасында орын алады. Іздеуіштерді дайындау ҥшін тегіс ҥстін кҥмістің жҧқа қабатымен жабатын, барий титанатының керамикалық пластиналары қолданылады.

Бойлық сызаттарды анықтауға арналған іздеуіштің қҧрастырылымдық рәсімдеуі мен сызбасы 2.12-суретте кӛрсетілген. Кӛріп отырғанымыздай, іздеуіштер пластиналарының бірі ультрадыбысты тербелістерді жіберу ҥшін, басқасы қабылдау ҥшін арналған. Тепловоздардың тартым редукторлары тегершіктері тістерін бақылауға арналған ультрадыбысты дефектоскопқа іздеуіштің қҧрылғысы 2.13-суретте кӛрсетілген.

Тепловозды жӛндеудің ӛндірістік ҥдерісі бастапқы материалдар мен жӛндеу объектілері дайын бҧйымдарға айналатын негізгі (технологиялық), қосымша, қызмет кӛрсету, табиғи ҥдерістер мен ҥзілістердің жиынтығын білдіреді.

Бӛлшектердің, қҧрастырма бірліктердің және агрегаттардың пішінінің, ӛлшемдерінің немесе қасиеттерінің тікелей ӛзгеруімен байланысты технологиялық ҥдерістер негізгі ҥдерістер болып табылады. Операция — бҧл бір жҧмыс орнында бір немесе бірнеше жҧмысшылармен орындалатын технологиялық ҥдерістің бір бӛлігі. Әрбір операция ӛңдеу объектісінің, жҧмыс орнының және жҧмысшылардың ӛзгермеуімен сипатталады. Қосымша ҥдерістер жҧмычшылардың жҧмыс орнынан жӛндеу объектісіне баруын, тетіктерді, қҧралдарды орнатуды және т.б. қамтиды. Қызмет кӛрсетуші ҥдерістер – бҧл жҧмыс орнын тетіктермен, қҧралдармен, материалдармен, толымдаушылармен және т.б. қамтамасыз ету. Табиғи ҥдерістер бҧйымдарды кептіруді, салқындатуды, жылытуды және т.б. қамтиды. Ӛндірістік ҥдерісті ҧйымдастырудың міндеті қажетті пропорцияларды анықтау және оларды синхрондау, яғни, уақыт бойынша және кеңістікте ӛндірістік ҥдерісті ҧйымдастыру болып табылады. Бҧл ретте қосымша, қызмет кӛрсетуші, табиғи ҥдерістер мен ҥзілістердің (тҥскі ас кезіндегі, ауысымдар арасындағы және т.б.) ҧзақтығын қысқарту ҥшін осындай жағдайлар жасалады. Бҧл тек қажетті материалды, адами, энергетикалық және басқа ресурстармен және қажетті технологиялық, айналым және сақтандыру қорларымен ӛндірістік ҥдерісті уақытылы қамтамасыз етуде ғана мҥмкін. Ӛндірістік ҥдерісті ҧйымдастыру кӛрсетілетін негізгі қҧжаттар ырғақты негізде жасалынатын ҥдерісті ҧйымдастырудың кестелері болып табылады. Оларда ӛндіріс кӛлемі ескеріледі және технологиялық операцияларды орындаудың реттілігі ғана емес, сонымен қатар, жҧмыс бригадаларының қҧрамы, олардың мамандануы, позициялар саны мен олардың мамандануы анықталады.

Диагностикалау жҥйесі локалды немесе жалпы, функционалды немесе тестілік диагностикалау, әмбебап немесе мамандандырылған, тепловозға кірістірілген, автоматтандырылған немесе қолмен болуы мҥмкін. Диагностикалаудың кірістірілген қҧралдары локомотивтерді жобалау сатысында жасалынады, олар жҧмысшыларды ҥздіксіз бақылауды және пайдалану ҥдерісінде тепловоз жабдығының диагностикалық параметрлерін қамтамасыз етеді. Осындай қҧралдарға амперметрлер, жылдамдық ӛлшегіштер, термометрлер жатады. Бӛлшектердің, қҧрастырма бірліктерінің және тепловоз агрегаттарының жағдайын объективті бақылаудың диагностикалау әдістерін енгізу жоспарлы-алдын алу жӛндеуінің қағидаларын нақты жағдай бойынша жӛндеумен ҥйлестіруге мҥмкіндік береді. Бҧл ретте пайдаланып отырған локомотивтер паркінің сенімділігін арттырумен, электр энергиясын және пойыздарды тартуға жанармайды ҥнемдеумен, жӛндеудің еңбек сыйымдылығының тӛмендеуімен байланысты кӛптеген маңызды мәселелер шешіледі. Тепловоздық дизельдердің техникалық жағдайын майлайтын майдың және цилиндрлер камераларының саңылаусыздығын спектрлі талдау бойынша; доңғалақ-моторлы блоктардың жағдайын зәкірлі, моторлы-ӛстік және буксалық мойынтіректердің виброакустикалық сипаттамалары бойынша; тартым тісті берілістердің жағдайын тік виброжылдамдатулар деректері бойынша және т.б. диагностикалау жасалынды және пайдаланып жатыр. Барлық ірі локомотивтік деполарда біртҧтас кешенде техникалық диагностикалау позицияларымен техникалық қызмет кӛрсету мен жӛндеудің ағынды сызықтары енгізіліп жатыр. Алынған деректер ЭЕМ-на енгізіледі, онда арнайы бағдарлама бойынша тепловоздың қҧрастырма бірліктерінің, агрегаттарының және бӛлшектерінің жағдайы туралы кешенді сипаттаманы, сонымен қатар, ТҚК мен АЖ кезінде жҧмыстардың қажетті кӛлемі туралы ҧсыныстар алады. Тепловоздар бӛлшектерінің тозуы белгілі бір заңдылықпен жҥреді (2.14-сурет).

Тепловоздарды қарап-тексеру мен жӛндеулердің қазіргі кездегі бар жҥйесі бӛлшектердің тозуын және жоспардан тыс жӛндеулердің санын арттырады. Тепловоз агрегаттарын бӛлшектеуді және оларды жӛндеуді N нҥктесінде ғана жасау қажет (ерте де, кеш те емес). Осы нҥктені диагностикалаудың кӛмегімен ғана анықтауға болады. Ол ҥшін әр тҥрлі қондырмалар қолданылады.«ПУМА-Э» қондырмасы 500 учаскеге бӛлінген электровоздың электр тізбегін бақылады және 15...20 мин ішінде ақаулы учаскені анықтап отырды, алайда, ол қолайсыз ҥлкен әрі электровозды жҧмыс істемей тҧрған жағдайда тексеретін.

«Дельта»        қондырмасы        пайдалану ҥ

дерісінде  дизель-пойызда  40 параметрді бақылады, бірақ жазып отыратын аппараты болмады. Сондықтан, ол шекті жағдайды анықтамайтын (N нҥктесі). DAS жҥйесін тепловоздарды пайдалану ҥдерісінде белгілі бір уақыттан кейін магнитті таспаға жазылатын 64 балама және 48 дискретті сигналдарын бақылау ҥшін пайдаланған. Сосын барлық ақпарат орталық    ЭЕМ-ге    беріліп    отырды,   ол

бӛлшектерінің тозуы:

І — бӛлшектерді іске кірістіру аймағы; ІІ — қалыпты пайдалану аймағы; ІІІ — апатты жҧмыс аймағы; N — бӛлшектердің (агрегатардың) шекті жағдайы; At — қалыпты пайдалану мен апатты жағдай арасындағы ӛтпелі кезең

жӛндеу жҧмыстарының кӛлемін, ҥдерістің ҧзақтығын, еңбек, материалдар шығынын және т.б. кӛрсете отырып, алдын ала болжанатын жӛндеудің қажеттілігін анықтап отырды.

Бақылау сҧрақтары ТЕПЛОВОЗДЫҢ ЗАҚЫМДАНҒАН БӚЛШЕКТЕРІН, БӚЛІКТЕРІН ЖӘНЕ ЖАБДЫҒЫН ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ

Жҧмысқа қабілеттілігі бӛлшектердің табиғи тозуымен немесе деформациясымен бҧзылған қосылыс бӛлшектерінің бастапқы қондырмасын әр тҥрлі екі жолмен қалпына келтіруге болады: Механикалық немесе химиялық-жылулық ықпалдан туындаған зақымданулар мен апаттық сипаттағы зақымдануларды жоюға келетін болсақ, онда оларды жоюдың қандай да бір жинақталған жолдарын ҧсынуға болмайды, себебі, зақымданулар алуан тҥрлі болуы мҥмкін.

Слесарлық-механикалық ӛңдеу слесарлық жҧмыстардан (қыру, жазу, штифтеу, жӛндеу ӛлшемі бойынша ӛңдеу) және механикалық ӛңдеуден тҧрады. Қол немесе механикаландырылған қҧралдың кӛмегімен орындалатын слесарлық жҧмыстар әдетте білдек механикалық ӛңдеуді толықтырады.

Әр тҥрлі тегіс тҥйіспе беттерді, әсіресе, ірі бӛлшектердің беттерін сыналастыру ҥшін қыруды жиі қолданады.

Қыру ҥдерісі келесіден тҧрады. Біліктің немесе басқа да технологиялық

бӛлшектің қыру жҥргізелітен мойын бетін жҧқа бояу қабатымен жабады. Іздерді алу ҥшін ӛңделетін бӛлшекті технологиялық бӛлшектің бетіне қояды немесе керісінше технологиялық бӛлшекті ӛңделетін бӛлшектің саңылауына салады және бірнеше рет бҧрайды (немесе жылжытады). Бояу іздері жақсы кӛрінетін жерлерді қырады. Бояудың кішкентай іздері ӛңделетін бетте бірқалыпты бӛлінгенге дейін бҧл ҥдерісті қайталайды.

Жазуды негізінен әр тҥрлі ажырамайтын сырғанау мойынтіректерінің саңылауларын оларды корпусты бӛлшекті қысыммен тексергеннен кейін тҥпкілікті ӛңдеу немесе тозған бӛлшектер саңылауларының сопақтығын жою ҥшін пайдаланады. Екі мойынтірек саңылауларын, мысалы, тӛлкелердің саңылауларын, бір уақытта жазған кезде бағыттайтын бӛлігі бар реттелмелі ҧңғыны немесе сәйкес ҧзындықты ҧңғыны пайдаланады. Соңғы жағдайда ӛңдеу қолмен немесе бҧрғылайтын білдекте бір-бірінен диаметрі бойынша айрықшаланатын екі немесе ҥш ҧңғымен жҥргізіледі. Осы тәсілді пайдалану қыру секілді ажырамайтын сырғанау мойынтіректерінің саңылаулары оларды корпусты бӛлшекке қысыммен тексергеннен кейін білдекте ӛңдеу қиын болуынан туындайды.

Штифтеу бӛлшектердің сәйкес келмейтін бӛліктеріндегі, мысалы, блоктың салқындататын қуысының қабырғаларындағы, редукторлар мен ауа жылытқыштар корпустарындағы және т.б. сызаттарды – дәнекерлеумен, пісірумен немесе эпоксидті пасталармен технологиялық себептер бойынша жоюға болмайтын сызаттарды жояды. Сызаттың әрі қарай таралуын болдырмау ҥшін оның кӛрінетін ҧштары бойынша 1 және 6 саңылауларын бҧрғылайды (3.1, а-сурет). Саңылауларда ойық жасайды және шығып тҧрған ҧштарын бӛлшектің бетімен беттеп, гужондарды бҧрап кіргізеді. Сосын гужондар арасына сызаттың бойымен фрезамен немесе кескішпен тереңдігі 1,5...2 мм және ені гужонның диаметрінен біршама ҥлкен ойы жасайды (3.1, б-сурет). 3 және 5 саңылауларын (3.1, е-сурет) бҧрғылайды, ойықты кеседі және шығып тҧрған ҧштарын кесіп, шамамен 5 мм қалдырып (3.1, в, г-сурет), гужондарды бҧрап кіргізеді, ойық толғанға дейін жымдастырады (3.1, д- сурет). Осыдан кейін 2 және 4 саңылауларды (3.1, е-сурет) бҧрғылайды және сызат бір-бірін жауап тҧратын гужондармен толғанға дейін ҥдерісті қайтадан қайталайды. Жымдастырылған тігіс бӛлшектің бетімен беттеп қорғайды, дәнекермен немесе қалайымен ӛңдейді және пісіреді. Орындалған жҧмыстың сапасын қысыммен тексереді. Гужондарды қойған кезде келесідей шарттарды сақтау қажет: сызаттың таралуына және бҧрын қойылған гужондардың босануына жол бермеу; 3 саңылауынан бастап әрбір келесі саңылау жымдастырылған гужоны бар алдыңғысын 1/3 диаметрге жабуы тиіс; гужонды ҧзындығы 100...200 мм болатын қызыл мыс шыбықшасынан дайындаған жӛн, біршама кҥшпен домалауы   ҥшін   гужонның   ойығы   саңылаудағыға   қарағанда біршама

-сурет. Сызаты бар бӛлшектерді гужондарды қою арқылы қалпына келтіру сызбасы:1 —

толығырақ болуы тиіс; гужонның диаметрі сызаттың жанындағы бӛлшектің қалыңдығынан аспауы тиіс. Әдетте диаметрі 5.10 мм болатын гужондарды пайдаланады; гужонды саңылау мен гужонның бҧрандалы бӛлігіне бҧрап кіргізу алдында ГЭН- 150В немесе БФ2 желімімен жапқан жӛн. Қарастырылған тәсіл қарапайым әрі жеткілікті деңгейде сенімді, алайда, ол қымбат әрі кӛп еңбекті қажет етеді, сонымен қатар, біліктілігі жоғары орындаушыны талап етеді, сондықтан оны пайдалану шектеулі.

Жӛндеу ӛлшемі бойынша ӛңдеу «білік» немесе «саңылау» сыныбындағы бӛлшектердің зақымданған беттерін қалпына келтіру ҥшін пайдаланылады. Бӛлшектерді біліктің немесе саңылаудың геометриялық осьтерінің қалпын ӛзгертпей, алдын ала таңдалған ӛлшемде білдекпен ӛңдеуге ҧшыратады. Білік ҥшін (3.2-сурет) жӛндеу ӛлшемі әрқашан қалыптыдан азырақ болады, ал, саңылау ҥшін қалыптыдан ҥлкен келеді. Бір бӛлшекте бірнеше жӛндеу ӛлшемдері бола алады.

Механикалық ӛңдеу.

Тепловозды тәжірибеде жӛндеу ӛлшемдері бойынша дизель мен компрессордың иінді біліктерінің мойындары, дизель цилиндрлерінің гильзалары мен компрессор цилиндрлер, дизельдің блогындағы (картердегі) иінді біліктің тҥпкі мойынтіректерінің немесе тартым электр қозғалтқышының сҥйенішіндегі моторлы-ӛсті мойынтіректердің ҧяшықтары секілді кҥрделі қымбат бӛлшектер ӛңделеді. Сонымен қатар, бҧл ӛңдеу әдісі бҧрандалы қосылыстар бӛлшектерін қалпына келтіру ҥшін, сонымен қатар, ажырамайтын сырғанау мойынтіректерінің тҥйіндеріндегі сҧққыштарының, шетмойындарының, осьтерінің мойындарына цилиндрлі пішін беру ҥшін кеңінен қолданылады. Осы тәсілдің артықшылықтары болып қарапайымдылығы мен арзандығы табылады. Елеулі шығындарсыз кҥрделі қымбат тҧратын бӛлшектердің жҧмыс жасау мерзімі ҧзартылады. Осы тәсілдің кемшіліктеріне тҥйіндес бӛлшекті ауыстыру немесе жӛндеу қажеттілігін жатқызуға болады, бҧл әр тҥрлі жӛндеу градациялы

«мҧздатылған»        бірдей        атаулы бӛлшектерінің кӛбісін сақтауға мәжбҥрлейді. Мысалы, цилиндр гильзасының әрбір ӛлшеміне бірнеше жӛндеу ӛлшемді «ӛзінің» піспегі мен піспекті сақиналары (шығыршықтары) болауы тиіс. Қосымша (жӛндеу) бӛлшекті қою. Қарастырылып отырған тәсілді бӛлшекте елеулі зақымданулар болса, ауыр немесе жӛндеуде технологиялы емес болса пайдаланады. Біліктің немесе саңылаудың зақымданған бӛлігін білікпен ӛңдейді, сосын біліктің мойнын қысыммен тексереді немесе саңылауға жҧқа тӛлкені тығындайды, сосын тӛлкенің сыртқы немесе ішкі бетін қалыпты ӛлшем бойынша ӛңдейді. Осылайша, дизельдің иінді білігінің немесе компрессордың шеткі     мойындарын,     тартым     электр

d pі

d^

қозғалтқышының немесе тартым генераторының зәкірлері біліктерін, Д100 дизельдің тік берілісінің корпусындағы роликті мойынтірегінің ҧяшығын, су сорғысының қалақты аспабын және т.б. қалпына келтіреді. Егер бӛлшектің саңылауына тҧтас тӛлкені салуға болмайтын болса, онда дәнекерлеумен, бҧрандалы шегелермен бекітілетін жартылай тӛлкелер қойылады. Онан соң қандай да бір басқа тәсілмен жапсырылады немесе бекітіледі. Жалғағыш қорпусы бар механизмде теңселіс мойынтіректерінің ҧяшығын қалпына келтіру кезінде жасайды, мысалы, гидромеханикалық редуктордың корпусындағы мойынтіректерде, турбоауаайдағыштағы лабиринттер және т.б. Әсіресе, жеңіл қорытпалардан жасалған бӛлшектердегі зақымданған бҧрандалы саңылауларды қалпына келтіру кезінде қарастырылып отырған тәсілге жиі жҥгінеді. Сонымен қатар, қосымша тӛлкелер немесе бҧрандалы бҧрағыштар салынады. Әдеттегідей, қосымша бӛлшек ҥшін қалпына келтірілетін бӛлшек маркасындай материал алынады. Шойын бӛлшектер мен жеңіл қорытпалардан дайындалған бӛлшектердің саңылауларына болаттан жасалған қосымша бӛлшектерді орнатуға рҧқсат етіледі (әдетте 20 болат). Болат тӛлкелер ҥшін қабырғаларының қалыңдығы кем дегенде 2 мм, шойын тӛлкелер ҥшін кем дегенде 4 мм етіп таңдайды. Сенімділігін арттыру ҥшін тартылыспен орнатылған қосымша тӛлкелерді бҧрандалармен немесе сҧққыштармен тоқтату ҧсынылады. Тӛлкенің диаметрі 30 мм болғанда бір, диаметрі 30-дан 50 мм-ге дейін болғанда екі тоқтатқышты (стопорды) бір-біріне қарсы, диаметрі 50 мм-ден асқанда бір-

біріне 120° бҧрышпен ҥш тоқтатқышты қояды.

Қосымша (жӛндеу) бӛлшектерінің тәсілі біліктер мен саңылаудың (бҧрандалы және жылтыр) қатты тозған мойындарын қалыпты ӛлшем бойынша қалпына келтіруге мҥмкіндік бергенімен, қалпына келтіретін бӛлшекті қыздыруды талап етпейді, сәйкесінше, оны жылумен ӛңдеумен бҧзбайды, осы тәсілді пайдалану бӛлшектің қҧрастырылымымен және оның беріктігімен жиі шектеледі.

Бӛлшектерді қысыммен қалпына келтіру ҥдерістері металдардың икемділігін, яғни, олардың сыртқы кҥштің ықпалымен ӛзінің геометриялық пішінін ӛзгерту қабілетін қолдануға негізделген. Негізінен тӛлкелер мен қуыс біліктердің, сҧққыштардың пішіндерң мен ӛлшемдерін қалпына келтіру бӛлшектің ӛзінің металын оның тозған беттеріне бағыттай отырып, қайта тарату есебінен жҥзеге асырылады. Пластикалық деформацияның екі тҥрін ажыратады: суық және ыстық. Елеулі сыртқы кҥштерді жҧмсау есебінен жҥзеге асырылатын біріншісі металдың ішкі кристалды жылжуларымен және оның тығыздалуымен қатар жҥреді. Салқын деформацияны тҥсті металдардан жасалған бӛлшектерді жӛндеу кезінде жиі қолданады. Деформацияның екінші тҥрі бӛлшекті соғу температураларына дейін алдын ала жылытумен қол жеткізіледі. Бҧл жағдайда металдың кристалл арасындағы жылжулар орын алады, аз сыртқы кҥш қажет етіледі, металдың беріктенуі орын алмайды және сызаттардың пайда болу қаупі азаяды. Бӛлшектерді қысыммен қалпына келтіру ҥдерістерінің ішінде ең кӛбірек таралғаны тҧну, тарату және сығу (3.3-сурет).

Тҧну.

Ол 5 деформациясының бағытымен сыртқы кҥш бағытының сәйкес келмеуімен сипатталады (3.3, а-сурет). Оны қысқа білікшелердің, сҧққыштардың және т.б. диаметрлеоіг ҧлғайту немесе тӛлкелер саңылауларының ӛлшемдерін олардың биіктігін азайту есебінен азайту ҥшін қолданады. Тҧну алдында тӛлкедегі бар саңылауларға, жырашықтарға немесе тіліктерге олардың деформациясын болдырмау ҥшін сәйкес келетін ендірмелер салады. Тӛлкенің саңылау бойынша деформациясын шектейтін жақтауларын оның диаметрінен 0,2 мм-ге кем қабылдайды, ал, тӛлкені таратуды сыртқы диаметрі бойынша шектейтін жақтауларды механикалық ӛңдеуге әдіпті ескере отырып, соңғысынан 0,2 мм-ге ҥлкенді қабылдайды. 2 тӛлкелерді 1 мен 3 жақтаулар арасындағы тесік жоғалғанға дейін Р кҥшпен преспен бастықтырады. Сонымен қатар, деформацияланған металл сақтаулар мен тӛлке арасындағы бҥйір тесікті толтырады. Саңылауды ҧңғылармен немесе білдекте тҥпкілікті ӛңдейді. Қатты жҥктеулі тӛлкелерді тҧнумен қалпына келтіру кезінде (мысалы, бҧлғақтың (шатунның) ҥстіңгі басының тӛлкелері) қалыпты биіктікті 5 %- дан аспайтындай, ал, қалған жағдайларда биіктікті 15 %-ға дейін кішірейтуге рҧқсат етіледі.

Тарату.

Тарату кезінде Р кҥші мен 5 деформацияның бағыттары (3.3, б-сурет) сәйкес келеді. Тарату қуыс бӛлшектердің (сҧққыштың, тӛлкенің, осьтің және т.б.) сыртқы диаметрі ӛлшемдерін қалпына келтіру ҥшін қолданылады. Мысал ретінде Д100 дизелінің піспекті сҧққышын салқын таратумен қалпына келтіру ҥдерісі келтіріледі. Ҥдеріс келесідей операциялардан тҧрады: сҧрыптау, кҥйдіру, тарату, жылумен және механикалық ӛңдеу.

Сұққыштарды сұрыптау оларды цементтеу бойынша ӛндірістік емес шығындарды болдырмауға мҥмкіндік береді. Сҧрыптау кезінде сҧққыштардың бҧрын таратуға ҧшырап-ҧшырамағанын анықтайды. Егер тарату бірінші рет жҥргізіліп отырса, онда одан кейін сҧққыштарды оның жҧмысқа қабілеттілігі ҥшін цементациялық қабатын сақтай отырып, білдекте ӛңдеуге болады. қалыңдығы 0,35 мм-ге дейін қабатты алуға рҧқсат етіледі. Екінші рет таратылатын сҧққыштарды цементтеу қажет. Сонымен қатар, сҧққыштарды саңылаулар диаметрлерінде 0,2 мм айырмашылықпен топтарға сҧрыптау жақтауларды таңдау ҥшін жасалынады.

Күйдіру (жоғары жҧмсарту) сҧққыш материалына қажетті иілімділікті беру ҥшін жасалынады. 880... 890 °С кезінде 0,5.1 сағат ішінде қыздыру және ҧстау, сосын қоршаған орта температурасына дейін салқындату.

Таратуды сҧққыш саңылауы арқылы ӛткізілетін 6 тескіштермен (диаметрі 47,2; 47,4 және 47,6 мм) жҥргізіледі (3,3, б-сурет). Механикалық ӛңдеуді 0,20 мм-ге әдіп.

Жылумен ӛңдеу таратудан кейін жҥргізіледі. Егер ескі цементтелген қабат сақталса, онда сҧққышты тек шынықтырады: 760... 800 °С температурада    0,5...1    сағат    қыздыру    және    ҧстау,    сосын  бӛлме

температурасындағы майда салқындату. Ішкі кернеулерді жою ҥшін тӛменгі температуралы кҥйдіруді жасайды: 180.200 °С-қа дейін қыздырып, сосын ауада салқындату. Сҧққышты тҧзды ваннада, электр пешінде немесе жоғары жиілікті қондырмада қыздырады.

Механикалық ӛңдеу сызбамен қарастырылған ӛлшемдер мен кедір- бҧдырлылыққа дейін қырнаудан және тегістеуден тҧрады. Сонымен қатар, міндетті тҥрде жҧмыс бетінің қаттылығы мен онда сызаттардың жоқтығын тексереді.

Сығу.

Осы ҥдеріс Р кҥші мен 5 деформациясы бағыттарының сәйкес келуімен сипатталады, бҧл ретте сығу ҥдерісінде қуыс бӛлшектерде сыртқы да, ішкі де диаметр азаяды (3.3, в-сурет). Сығуды тҥсті металдардан жасалған әр тҥрлі тӛлкелердің ішкі диаметрі бойынша қалыпты қондыруды қалпына келтіру қажет болатын жағдайларда пайдаланады. Сығу нәтижесінде тӛлкенің сыртқы диаметрін азайту ҧзарту тәсілдерінің бірімен ӛтеледі. Бӛлшектерді қысыммен қалпына келтіру тәсілдері қарапайым. Олар тҥсті металдар мен жоғары сапалы болаттарды ҥнемдеу мҥмкіндігін береді. Осы әдістерді пайдалану бӛлшектерде металдың қажетті қорының болуымен шектеледі.

Металдандыру «білік» сыныбының бӛлтектері мен тегіс беттерін ҧзарту ҥшін, сонымен қатар, тозудан, соққылардан және т.б. туындаған әр тҥрлі тереңдіктерді толтыру ҥшін пайдаланылады. Металдандырумен ҧзарту тәсілінің мәні металлизаторда балқытылған металдың ҧсақ бӛліктерге дейін (1,5.10 мкм) сығылған ауа ағынымен себіледі және жоғары жылдамдықпен (100.200 м/с) жӛнделетін бӛлшектің алдын ала дайындалған кедір-бҧдырлы бетіне жағылады. Металл бӛліктерінің тҥзілу сәтінен бастап олардың бӛлшектің бетіне соқтығысуына дейінгі уақыт 0,003 с-тан аспайды. Бӛлшекпен соқтығысқан кезде металдың әлі кебе қоймаған бӛліктері жапырылып, қабыршаққа айналады, олар бір-біріне жағылып, тегіс қабатты тҥзе отырып, бӛлшектің бетіндегі кедір-бҧдырларды толтырады. Бӛліктердің металдандыру ҥдерісінде бӛлшекпен және бір-бірімен ілінісуі беттің әркелкілігі мен молекулалық ӛзара әрекеттесудің салдарынан орын алады. Металдандырумен ҧзартудың технологиялық ҥдерісі ӛзіне бӛлшек бетін дайындауды, металданған қабатты жағуды және ҧзартылған бетті ӛңдеуді қамтиды. Бетін дайындау оған кедір-бҧдырлылықты беруді және сосын майсыздандыруды қамтиды. Металдың жҧқа қабатын жағу алдында (қалыңдығы 0,3 мм-ге дейін) кедір-бҧдырлылық кварцты қҧммен немесе металл ҥгіндісімен абразивті тазартудан жасалады; одан да қалың қабатын жағу алдында бетін жарылма бҧрандамен, электрҧшқынды тәсілмен, домалатумен және т.б. ӛңдейді. Металл қабатын металлизаторлармен жағады.  Газды  металлизаторларда  (ГИМ1,  ГИМ2  және  т.б. типтердің)

металды ацетилен-оттекті немесе сутекті-оттекті отпен балқытады, ал, электрлі металлизаторларда (ЛК немесе ЭМ типінің) екі электрод арасында тҥзілетін электр доғасымен балқытады. Жоғары жиілікті металлизаторлар да бар. Электр металлизаторларымен салыстырғанда бірқатар артықшылықтары бар салыстырмалы тҥрде қымбат тҧратын газды металлизаторларды жиі пайдаланады: негізгі элементтердің аз иісі (С, Mn, Sі), бӛліктердің аз ысырабы, аз қуыстығы және қабаттың неғҧрлым жоғары қаттылығы. Бӛлшектің металдандыру ҥдерісіндегі температурасы 70 °С- тан аспауы тиіс, ал, сығылған ауа ылғал мен майдан тазартылуы тиіс. Ҧзартылған беттерді механикалық ӛңдеу қарапайым тәсілдермен (қырнау, тегістеу)  жҥргізіледі. Бӛлшектерді металдандырумен ҧзартудың артықшылықтары қалыңдығы 0,03-тен 15 мм-ге дейін болатын металл қабатын кез келген материалға оның қызып кету қаупінсіз жағу мҥмкіндігі; тек металдарды ғана емес, ағашты, шыныны, гипсті және т.б. металдандыруға болуы; майлауы жақсы сақталатын кеуекті бетті алуы, демек, тозутӛзімділігі артуы болып табылады. Металдандырудың елеулі кемшіліктерінің қатарына жабынның қалпына келтірілетін бӛлшек бетімен ілінісудің жеткіліксіз беріктігін, дайындау операцияларының жоғары еңбек сыйымдылығын, шаңдату ҥдерісінде металды біршама жоғалту жатады.

Электролитті ҧзарту ҥдерісі электролизге, яғни, металдың электролит арқылы тҧрақты тоқ ӛткен кезде катодта тҧну қабілетіне негізделген. Металл жабыны бар электролитпен ваннаға бетін ҧзарту қажет бӛлшекті салады. Ваннада нығайтады және одан ҥш қарнақты (штанга) сәйкесінше оқшаулайды, олардың шетіндегі екеуін электр машинасының оң ӛткізгішіне, ортасындағысын теріс ӛткізгішіне жалғайды. Аспадағы орта қарнаққа бӛлшекті (катодты) нығайтады, ал, шеткі қарнақтарда жабын металын (анодты) нығайтады. Суда еріткен кезде электролиттердің диссоциацияланатыны, яғни, иондарға ыдырайтындығы белгілі. Электролиттер ерітінділері арқылы тоқ ӛткен кезде иондар электродтарға (катод пен анодқа) жылжиды. Сонымен қатар, оң зарядталған иондар (катиондар) теріс электродқа – катодқа, ал, теріс зарядталған иондар (аниондар) оң электродқа (анодқа) бағытталады. Электродтарда иондар бейтарап атомдар тҥріндебӛліне отырып, зарядын мҥлдем жоғалтады немесе жаңа химиялық қосылыстар тҥзе отырып, зарядты ӛзгертеді. Нәтижесінде, катодта жабын металы (тҧздар мен сілтілер ерітіндісінен) тҧнады және сутек (қышқылдар тҧздары мен судан) бӛлінеді. Электролиз кезінде бӛлінген заттардың саны тоқ пен оның ӛту

уақытына пропорционал болады.

Электролит ретінде пайдаланады: хромдау кезінде – хром ангидридінің су ерітіндісі (150...250 г/л) мен кҥкірт қышқылы (1,5...2,5 г/л); болаттандыру кезінде – хромды темірдің су ерітіндісі (200 г/л) мен тҧз қышқылын (0,6.0,8 г/л). Хромдау кезінде анодтар ретінде механикалық беріктікті жоғарылату ҥшін 8 %-ға дейінгі сҥрмені қоса отырып, қорғасын пластиналар (ерімейтін анод), ал, болаттандыру кезінде азкӛміртекті болаттан жасалған болат пластиналар (еритін анод) қолданылады. Жӛндеу тәжірибесінде хромдау мен болаттандыру кеңірек таралған. Мыстандыру мен никельдендіруді сирек пайдаланады және негізінен қосымша мақсаттар ҥшін қолданады.

Хромдау . Хромдаудың технологиялық ҥдерісі ҥш кезеңнен тҧрады: бӛлшекті дайындау (механикалық ӛңдеу, жабуға жатпайтын орындарды оқшаулау, аспадағы бӛлшекті монтаждау, майсыздандыру мен шаю, таттан тазарту), хромдау және жабыннан кейін ӛңдеу. Бӛлшекті механикалық ӛңдеу (қырнау мен тегістеу) бетке дҧрыс пішінді беру ҥшін қажет, әйтпесе, хром шӛккен жағдайда бӛлшектің бетінде барлық кедір-бҧдырлар мен кемшіліктер «кӛшіріледі». Хромдауға жатпайтын орындарды оқшаулау целлулоидті таспамен, цапонлакпен (бензинге араластырылған целлулоид), бакелитті лакпен, резеңке қаптармен, ГЭН-150В желіммен және т.б. жҥзеге асырылады. Саңылаулардағы кҥш сызықтарының қисаюын болдырмау ҥшін, бӛлшектегі саңылауларды қорғасын тығындармен жабады. Оқшаулау алдында бензинде шаю арқылы майсыздандырады. Майсыздандыру мен шаюды хромның бӛлшектің ҧзартылатын беттерімен жақсы қосылуы ҥшін жҥргізеді. Алдын ала майсыздандыруды химиялық тәсілдердің бірімен, сосын электролитті тәсілмен жҥргізеді. Соңғы жағдайда бӛлшекті 2.3 г/л сҧйық шыны қосылған 70.100 г/л концентрациялы кҥйдіргіш сілтінің (натр) су ерітіндісімен ваннаға іліп қояды. Электролиз ҥдерісінде катодта бӛлшектің бетінен май қабатын алатын газ (сутек) кӛпіршіктері қарқынды бӛлінеді, бір уақытта онымен бірге сабындалу мен майларды майғындау ҥдерістері жҥреді. Майсыздандырғаннан кейін бӛлшекті ерітіндінің қалдықтарын жою ҥшін ыстық немесе суық сумен шаяды. Майсыздандырудың сапасы бӛлшек бетінің дымқылданғыштығын сумен тексереді. Таттан тазарту – бҧл жабынмен берік ілінісі ҥшін қажет металлдың белсенді бетін алу ҥшін тотықтардың жҧқа қабатын алып тастау ҥдерісі. Таттан тазартуды жеке ваннада немесе хромдауға арналған электролиті бар ваннада1 мин бойы жҥргізеді, бҧл ретте бӛлшек анод болады, ал, қорғасын пластина катод ретінде жҥреді. Хромдау тиісті режимде электролиті бар ваннада бӛлшекте қажетті қабатты алғанға дейін жҥргізіледі (тоқтың белгілі бір тығыздығы мен электролиттің температурасында). Жӛндеу кезінде хромның ҧзартылатын

қабатының қалыңдығы 0,1... 0,2 мм-мен шектеледі. Ҥлкен қалыңдықты қабат берік болмайды және сапасы тӛмен қҧрылымға ие. Хромды тҧнбаларды жылтыр және кеуекті деп бӛледі. Жылтыр хроммен әдетте жылжымайтын қондырмалары бар бӛлшектерді, ал, кеуекті хроммен ҥйкеліс бӛлшектерін (пішпекті сақиналар мен сҧққыштар, цилиндрлер гильзасы және т.б.) ҧзартады. Ҧсақ тесіктер ҥйкелетін беттерді қҧрғақ және шекарадағы ҥйкелістен қорғайтын май қабатын жақсы ҧстап тҧрады. Хромдаудың артықшылықтары: ҧзартуды жылумен ӛңделген бӛлшектерді де, ӛңделмеген бӛлшектерді де негізгі металдың қҧрылымын бҧзбай ҧзарту мҥмкіндігі, себебі, ҥдеріс 70 °С-дан аспайтын температурада жҥргізіледі; хромды жабынның жоғары қаттылығы, ал, кеуекті хром оған қоса жоғары тозу тӛзімділігіне ие; қышқылдар мен кҥкірт қосылыстарының әсеріне жоғары тӛзімділігі, ыстыққа тӛзімділігі (500 °С- ға дейін қыздыруға болады). Хромдаудың кемшіліктері: ҥдерістің ҧзақтығы мен дайындау операцияларының кҥрделілігі; тек салыстырмалы тҥрде кішігірім тозған бӛлшектерді ғана қалпына келтіру мҥмкіндігі, себебі, қабаттың қалыңдығы 0,3 мм-ден асқан жағдайда хромның тҧнбасы берік болмайды; шағын ӛнімділігі (ваннаның 1 сағат жҧмысы ішінде 0,015.0,03 мм қабат ҧзарады) және қҧнының салыстырмалы тҥрде жоғары болуы.

Болаттандыру.

Болаттандырудың (темірлендірудің) технологиялық ҥдерісінің хромдау ҥдерісімен ортақ жерлері ӛте кӛп. Ол да ҥш кезеңнен тҧрады: дайындау, жабу және бӛлшекті әрі қарай ӛңдеу. Болаттандыруды қосымша жылумен ӛңдеусіз, жылжымайтын қондырмасы бар бӛлшектерді қалпына келтіру, бӛлшектерді әрі қарай хромдау мен беткі қабатын әрі қарай жылумен ӛңдей отырып, кіші қабатты жасау (тозуы жоғары бӛлшектерді қалпына келтіру) ҥшін пайдаланады. Болаттандырудың артықшылықтары: бӛлшек металының қҧрылымын сақтау, себебі, ҥдеріс 100 °С-ден аспайтын температурада жҥргізіледі; жылумен ӛңдемей, жеткілікті деңгейдегі қатты қабатты алу мҥмкіндігі (қажет болғанда, болаттандырылған бӛлшектерді цементтеуге, суаруға және жҧмсартуға болады); салыстырмалы тҥрде жоғары тозған бӛлшектерді қалпына келтіру мҥмкіндігі (ҧзартылатын қабаттың қалыңдығы – 5 мм және одан жоғары); ҥдерістің жоғары ӛнімділігі – хромдауға қарағанда шамамен 8...10 есе жоғары; ҥдеріс қҧнының неғҧрлым тӛмен болуы, себебі, болаттандыру кезінде хромдауға қарағанда аз тапшы әрі неғҧрлым арзан материалдар қолданылады. Болаттандырудың кемшіліктері: дайындау операцияларының кҥрделілігі, электролитті жиі сҥзгілеу мен жҥйелі тҥзетудің қажеттілігі; ванна материалын таңдау қиындығы мен электролитті қыздыру қажеттілігі.

Балқыма қаптау ретінде бӛлшектің бетіне балқытылған кҥйде металл немесе қорытпаны жағу ҥдерісін қарастырады. Металды немесе қорытпаны балқыту электр доғасының жылуына (электрлі дәнекерлеу және балқыма қаптау) немесе ацетиленнің, табиғи және басқа да жанатын газдың оттегі ағынында жануы жағдайында тҥзілетін жылуға (газды дәнекерлеу және балқыма қаптау) байланысты орын алады. Металды балқыту және оны әрі қарай қатаюы ҥдерісінде балқытылған қабатпен шектес учаскеде (жылулық ықпал ету аймағында) жылудың біркелкі бӛлінбеуіне байланысты металда қҧрылымдық ӛзгерістер мен бӛлшектің сызықтық ӛлшемдерінің ӛзгерістері орын алады. Бӛлшектің бастапқы температурасына, салқындату жылдамдығы мен тәсіліне, негізгі металдың жылу ӛткізгіштігіне, балқыма қаптау тәсілдері мен режимдеріне байланысты жылулық ықпал ету аймағының тереңдігі 1-ден 25 мм-ге дейін ӛзгеріп отырады. Металл қҧрылымы мен сызықтық ӛлшемдерінің ӛзгеруі егер ерекше шаралар қолданбаса, бӛлшектің жергілікті деформациялануына және онда сызаттардың пайда болуына әкеледі. Ерекше шараларға бӛлшекті алдын ала жылыту мен әрі қарай ақырын салқындату, балқыма қаптаудың ерекше тәсілдері, балқыма қаптаудан кейін босаңдату мен жҧмсарту, балқытылған металды ауаның ықпалынан қорғау және т.б. жатады. Балқыма қаптау ҥдерісінде жағылатын металл оттегімен, азотпен және ауа сутегімен қанықтырылады, сонымен қатар, ондағы қоспалаушы элементтер жанып кетеді. Балқытылған металда тотықтардың тҥзілуі тігістің беріктігі шегі мен соғу тҧтқырлығын тӛмендетеді, болатты азотпен қанықтыру оның пластикалық қасиеттерін нашарлатады, соғу тҧтқырлығын, салыстырмалы ҧзаруын азайтады және т.б. Балқытылған металды оттегі мен ауаның азотынан қорғау және жанып кеткен қосымша элементтердің орнын толтыру ҥшін жабындары бар электродтарды пайдаланады немесе балқыма қаптауды қосынды (флюс) қабатының астында немесе қорғайтын газдар ортасында жҥргізеді.

Болат бӛлшектерді дәнекерлеу және балқыма қаптау . Қолмен дәнекерлеу және балқыма қаптау кезінде дәнекерлеу тігісін ауаның зиянды әсерінен қорғау ҥшін жҧқа (0,10...0,25 мм) және қалың (0,5...1,5 мм) жабындары бар электродтарды пайдаланады. Жҧқа жабындар (кӛбінесе 80.85 % бор мен 20.15 % сҧйық шыныдан тҧратын) доғаның жану тӛзімділігіне ықпал етеді, себебі, оларды кӛбінесе тҧрақтандырушы немесе иондаушы деп атайды. Жҧқа жабындары бар электродтарды статикалық жҥктемелерде жҧмыс істейтін жауапкершілігі аз бӛлшектерді дәнекерлеу кезінде қолданады. Қалың жабындар қорғау-легирлегіш болып табылады. Оларға       жоғары       механикаландыратын       қасиеттері       бар   тігісті

қалыптастыруға ықпал ететін, газ-қож тҥзетін, легирлегіш заттар және ашытқыштар кіреді. Қалың жабындары бар электродтарды кӛміртекті және тӛмен қоспаланған болаттардан жасалған жауапты бӛліктерді дәнекерлеу және балқыма қаптау ҥшін пайдаланады. Болат бӛлшектердің тозған беттерін ҧзарту ҥшін қаттылығы қажетті деңгейлегі металдың тығыз қабатын алуды қамтамасыз ететін ерітетін электродтарды пайдаланады.

Шойын бӛлшектерді дәнекерлеу.

Шойын бӛлшектерді дәнекерлеумен қалпына келтіру технологиясын жасау кезінде дәнекерлеу кезінде жоғары жергілікті қызуға, жылдам салқындауына және металдағы кемулерге байланысты сызаттардың пайда болуына әкелуі мҥмкін елеулі ішкі кернеулер туындайды. Жылдам салқындау кезінде кемуден басқа шойынның ағаруы орын алады, соның салдарынан тігіс кеуекті болады. ағартылған шойын жоғары морттығымен және  қаттылығымен сипатталады, бҧл тігістің беріктігін тӛмендетеді және механикалық ӛңдеуді қиындатады. Шойын бӛлшектерді дәнекерлеу кезінде осы қалаусыз қҧбылыстардың алдын алу ҥшін сәйкес электродтар мен қосындылар (флюстар) пайдаланылады. Жауапты бӛлшектерді дәнекерлеуді алдын ала жылытумен (ыстық дәнекерлеу) жҥргізеді және барлық жағдайларда бӛлшекті ақырындап салқындатады. Шойынды ыстық дәнекерлеуді ацетилен-қышқылды отпен де, электрлі доғамен де жҥргізуге болады.

Алюминий қорытпасынан жасалған бӛлшектерді дәнекерлеу және балқыма қаптау. Дәнекерлеу осы қорытпаларды жылытқан кезде қарқынды тҥрде тотығуымен, ал, олардың тотықтарының баяу жанғыш болуымен қиындайды. Алюминийді балқыту температурасы 657°С, ал, олардың тотықтарын балқыту температурасы — 2050°С. Тотықтарының қабаты қоспа материалдың негізгі металмен қоспа қылып шығару ҥдерісін қиындатады және балқытылған металдан газдардың шығуына кедергі келтіреді. Тотықтарды алюминий тотығымен ерітетін немесе байланыстыратын флюстармен немесе электродты жабындармен жояды. Қоспа материал ретінде қҧрамы негізгі металдың қҧрамындай біліктер алынады. Тепловоздарды жӛндеу тәжірибесінде алюминийден жасалған бӛлшектерді дәнекерелеу мен балқыма қаптау ҥшін кӛбінесе ацетилен- қышқылды дәнекерлеу жиі қолданылады. Аргонның инертті газының қорғаныс ортасындағы электр-доғалы дәнекерелеу жақсы нәтижелер береді (балқымайтын электродпен аргонмен имектеп дәнекерлеу). Алайда, дәнекерлеудің осы тҥрін пайдалану аргонның жоғары қҧнымен және тапшылығымен шектеледі.

Жартылай автоматты және автоматты дәнекерлеу және балқыма қаптау. Қоспа материалын беру ғана механикаландырылған (автоматтандырылған) электрлі дәнекерлеу және балқыма қаптау жартылай автоматты деп аталады; егер, тігіс бойымен электродтың жылжуы  да  механикаландырылған  болса,  ол  автоматты  деп аталады.

Қазіргі кезде дәнекерелеу мен балқыма қаптаудың қарастырылып отырған тҥрлері тепловоз жӛндейтін зауыттарда және ҥлкен кӛлемді жӛндеу жҧмыстары бар депода кӛбірек қолданылып келеді. жартылай автоматты және автоматты дәнекерлеуде электр доғасы мен металдың балқытылған ваннасы ауадан флюспен немесе қорғайтын бейтарап газбен оқшауланады.

Флюс қабатының астында дәнекерлеу және балқыма қаптау . Осы ҥдерісте электр доғасы келте қҧбырлан доға алдында келіп тҥсетін қҧрғақ қиыршықты флюстің қабатының астында жанады. Тҧрақты жылдамдықпен балқу аймағына берілетін электрод (жалаң сыланбаған сым) та, флюстің бӛлігі де балқиды. Сонымен қатар, дәнекерлеу ваннасы флюсті қабықшасы ауаның ықпалынан жану аймағын сенімді қорғайтын (сҧйық қож) газды кӛпіршік тҥзеді. Осы қабықша сҧйық металды шашыратпайды, доғаның жылуын        сақтайды,        тігістің        салқындауын        бәсеңдетеді,        себебі,

салқындағаннан кейін тігістің ҥстінде тығыз қож қабығы тҥзіледі. Флюс дәнекерлеу ваннасынан газдардың шығуы ҥшін жағымды жағдайларды қалыптастырады, яғни, қож және газды қосылыстар аз және жақсы механикалық қасиеттерге ие, балқытылған металдың бір текті әрі тығыз қабатын қалыптастыруға ықпал етеді. Сонымен қатар, флюстің сҧйық металмен ҧзақ уақыт бойы байланысуы салдарынан балқыма қабаттың қоспалауы орын алады. Ҥдерісті автоматтандыру кезінде неғҧрлым сапалы тігіс қана алынбайды, сонымен қатар, еңбек ӛнімділігі барынша жоғарылайды, электрод сымы мен электр энергиясы ҥнемдірек жҧмсалады. Сонымен қатар, жҧмысты біліктілігі неғҧрлым тӛмен дәнекерлеушілер орындай алады. Сонымен қатар, автоматтандырылған ҥдерістің кемшіліктері де бар: жылулық ықпал ету аймағының неғҧрлым тереңдігі; диаметрі 100 мм-ден кем болатын бӛлшектерді балқыма қаптау кезіндегі қиындықтар, себебі, балқытылған флюс пен қож қата қоймайды және бӛлшектің бетінен ағады, сонымен қатар, осындай бӛлшектер қатты деформацияланады; қаттылығы жоғары қабатты алу ҥшін қажетті флюстердің жоғары қҧны; қосымша жҧмыстарға уақытты кӛп жоғалту. Флюс қабатының астындағы автоматты балқыма қаптаумен елеулі тозған ірі ӛлшемді «білік» пен «саңылау» сыныптарының бӛлшектерін бӛлшекті айналдыру кезінде бҧранда сызық бойымен дәнекерленген тігістерді бірізді салу жолымен қалпына келтірген жӛн.

Қорғайтын газдар аймағындағы балқыма қаптау.

Бҧл тәсіл флюс қабатының астында балқыма қаптаудан электр доғасы мен дәнекерлеу ваннасының инертті газ – аргоннан немесе кӛмірқышқыл газдың қабықшамен ауадан оқшауланады. Инертті газдың қорғайтын ортада дәнекерлеу мен балқыма қаптауды неғҧрлым тӛзімді доға мен жылулық ықпал етудің аз аймағын алу ҥшін кері полярлықтың тҧрақты тоғын енгізу ҧсынылады.

-сурет. Діріл-доғалық балқыма кезінде тігісті қалыптастыру сызбасы: а

Балқыма қаптаудың қарастырылып отырған тҥрі дизельдің иінді білігінің тҥпкі мойынтіректерінің ҧяларын (кӛмірқышқыл газ ортасында балқыма қаптау) және дизельдің алюминий блоктарды (аргонды-доғалы дәнекерлеу және балқыма қаптау) қалпына келтіру кезінде кеңінен қолданылады.

Діріл-доғалық балқыма қаптау.

Бҧл тәсіл қарапайым автоматты электр-доғалық балқыма қаптаудан электр сымының балқыма қаптау ҥдерісінде ҥздіксіз дірілдейді, соның салдарынан электр доғасы ҥнемі жанып тҧрмайды, кезең-кезеңмен қозуымен ерекшеленеді. Доғаның қозу циклдылығы ҥдерістің неғҧрлым тҧрақты ӛтуіне және электродты материалдың ҧсақ тамшылы жағдайдағы бӛлшекке ӛтуіне ықпал етеді, бҧл жылумен ықпал ету аймағының шағын тереңдігі кезінде қалыңдығы кішігірім (0,50-ден 2 мм-ге дейін) балқыма металдың тығыз қабатын алуға, яғни, бӛлшектің деформациясынсыз алуға мҥмкіндік береді. Сондықтан діріл-доғалық балқыма қаптаудың тәсілі салыстырмалы тҥрде шағын диаметрлі және кішігірім тозған «білік» пен «саңылау» сыныптарының бӛлшектерін қалпына келтіру ҥшін кеңінен пайдаланады (3.4-сурет). Діріл-доғалық балқыма қаптау ҥшін бӛлшекті айналдыру мен діріл- доғалық бастың бойлай жылжуын қамтамасыз ететін ескі жону-бҧрама кескіш білдектерін жиі қолданады. Электродтың діріліне электромагнитті немесе механикалық дірілдеткішпен немесе бас мҥштігінің эксцентриситет есебінен қол жеткізіледі.

Электрҧшқынмен ӛңдеу металдың электр эрозиясына (бҧзылуына) негізделген. Электрҧшқынмен ҧзарту ҥшін жӛндеу тәжірибесінде әдетте кондесаторлы қондырма қолданылады. Энергия кӛзінен электр тоғы статистикалық заряд тҥрінде жинақталатын конденсатор батареясының астарларына беріледі. Электродтың бӛлшекке белгілі бір кернеумен тесіп шығатын арақашықтыққа жақындаған кезде қысқа қуатты импульс тҥрінде разряд  жҥреді.  Осы  сәтте  электродтан  балқытылған  металл  тамшысы

бӛлінеді және оларға берік ерітіп жабысатын бӛлшек бетіне ҧмтылады. Разряд кезеңінде электрод (анод) пен бӛлшек (катод) арасындағы температура 10000 °С-қа жетеді. Осы аймақта электродтың қҧрамына кіретін әр тҥрлі қоспалаушы элементтердің болуы ҧзартып қана қоймай, бӛлшектің бетін қоспалауға мҥмкіндік береді. Сонымен қатар, болат бӛлшектерді ҧзарту кезінде қондырма қуатына байланысты олардың беттерін 0,2...0,8 мм тереңдікке тым шапшаң суаруы орын алады. Ҧзартылатын қабаттың қалыңдығы тоқ импульстары қуаты мен санына, электрод материалының қасиеттеріне байланысты. Ӛрескел режимдерде (тоқтың кҥші 10 А-дан астам) қалыңдығы 0,5 мм-ге дейін қабатты алуға болады, жҧмсақ режимдерде (тоқ кҥші 1 А-ға дейін) 0,2 мм-ге дейін. Қабаттың қалыңдығы оның тотығуы мен азоттануына байланысты шектеледі. Электрҧшқынды ҧзартуды жҥзеге асыру ҥшін дизельдің эрозияға тӛзімділігі электродқа қарағанда жоғары болуы тиіс. Қорғайтын газдардың ортасында қабаттың қалыңдығын 2.3 есеге ҧлғайтуға болады. Бӛлшектерді кез келген қаттылықтағы металдармен және қорытпалармен (вольфрам, сормайт, победит және т.б.) ҧзартуға болады. Ӛрескел режимдерде егер ҧзарту ҥдерісі қолмен жҥргізілген болса, қабат кеуекті және кедір-бҧдырлы болады. Электрҧшқынды ҧзарту оймакілтек және буатты қосылыстары бӛлшектерінің жҧмыс беттерінің тозуы мен жапырылуының орнын толтыру, әсіресе, конфигурациясы бойынша ірі әрі кҥрделі бӛлшектерде нығыздаушы қосылыстардың бӛлшектері арасындағы тартылысты қалпына келтіру ҥшін неғҧрлым тиімді.

Бӛлшектерді полимер материалдармен (пластмассалармен) жӛндеу қарапайым, ҥнемді әрі сенімді. Олармен қосылыста тартылысты немесе тозуға тӛзімді жабынды жасау ҥшін беттерді ҧзартуға, сызатар мен тесілген жерлерді бітеуге, бӛлшектерді жапсыруға, беттерді тегістеуге, қосылыстарды саңылаусыздандыруға, кез келген бӛлшектердегі, тіпті қиын қолжетімді жерлердегі ҧсақ тесіктерді берік жабуға болады. Желімді қҧрамдар мен пластмассалар бірқатар жағдайларда дәнекерлеу мен пісіруді, хромдау мен болаттандыруды табысты тҥрде алмастырады, кейде жалғыз мҥмкін қалпына келтіретін қҧралдар болып табылады. Жӛндеуде пайдаланылатын пластмассаларды екі топқа бӛлуге болады. Бірінші топқа термоактивті (реактопласттар), яғни, қыздырғанда қатқылданатын және ӛздерінің пластикалық қасиеттерін жоғалтатын пластмассалар жатады. Оларды ҧзарту, желімдеу, саңылаусыздандыру, сызаттар мен тесілген жерлерді бітеу ҥшін әр тҥрлі композициялар (сҧйық

немесе паста тәріздес жағдайда) тҥрінде қолданады. Бҧл композициялар әр тҥрлі шайырлар негізінде жасалынады. Екінші топты қыздырған кезде қатпайтын және ӛздерінің пластикалық қасиеттерін сақтайтын термопластикалық пластмассалар (термопласттар) қҧрайды. Оларды әр тҥрлі бӛлшектерді ҧзарту және дайындау ҥшін пайдаланады. Оларға П68, АК-7 полиамидтер, капрон және т.б. жатады.

Сҧйық желімді қҧрамдар.

типті желімдер термоактивті шайырлардың спиртті ерітінділерін білдіреді. БФ-2 желімін 60...80 °С және одан да жоғары температурада жҧмыс істейтін металл бӛлшектерді желімдеу және ҧзарту ҥшін қолданады, БФ-4 желімін жоғары иілгіштік пен дірілдерге жоғары тӛзімді қажет етілетін жағдайларда қолданады. БФ-6 желімін металдарды пластмассалармен және маталармен желімдеп жапсыру ҥшін пайдаланады. Осы желімдермен орындалған қосылыстар суға, суыққа, мҧнай ӛнімдерінің әрекетіне, сонымен қатар, 20 %-дық концентрациядан тӛмен қышқылдардың әсеріне қатысты тӛзімді. Бҧл желімдер жақсы диэлектриктер болып табылады және дайын тҥрде жеткізіледі, бҧл ӛте қолайлы.

ГЭН-150В желімі (эластомер)

-ге 100.500 саңылау).

Желімнің ерітіндісінде ерімейтін бӛліктер болмауы тиіс, ал, шыныға қҧйған кезде ол тегіс біртекті қабық беруі тиіс. Осы желімнің қабығында металға жоғары жабысулыққа (бетпен ілінісу) ие, жоғары иілгіштікке ие және созылуға берік, жоғары меншікті қысымдарға, елеулі соғу жҥктемелеріне, майға тӛзімді. Оны бӛлшектердің бетіне жаққаннан кейін ӛңдеуді қажет етпейді, сонымен қатар, фреттинг-коррозияға ҧшырамайды. ГЭН-150В желімі жақсы диэлектрик болып табылады. Бҧл желімді ерітінді бӛлшектерді ҧзарту ҥшін де, желімдеп жапсыру ҥшін де пайдаланылады. Жоғары жабысулық, иілгіштік, дірілге тӛзімділік және майға тӛзімділік қабыққа (пленкаға) жақсы бітеу қасиеттерін береді, сондықтан, желім әр тҥрлі беттерді тығыздау, тығыздайтын тӛсеніштерді бітеу ҥшін және т.б. қолданылады. Ҧзартылатын қабаттың неғҧрлым орынды қалыңдығы 0,20 мм-ден аспауы тиіс.

ВС-10Т желімі органикалық еріткіштерде синтетикалық шайырлардың ерітіндісін білдіреді. Ол әр тҥрлі металдар мен металл емес материалдарды әр тҥрлі ҥйлесімде ҧзарту мен желімдеп жапсыру ҥшін  пайдаланылады.

Осы желімнің қабығы жоғары жылуға тӛзімділікке ие. Алынған қосылыстар 200 °С-қа дейінгі температураға 5 сағатқа дейін шыдай алады. ВС-10Т желімі суға, суыққа, мҧнай ӛнімдеріне қарсы шыдамды, отқа тӛзімді. Тепловоздарды жӛндеу кезінде ол ілінісу жалғастырғышының ҥйкелісті қаптамаларын желімдеу ҥшін табысты тҥрде пайдаланылады. Желімді дайын кҥйде жеткізеді.

Паста тәрізді желімді қҧрамдар.

Пастаның қҧрамына қатайтқыш оны илемелік кҥйден қайтымсыз қатты кҥйге айналдыру ҥшін енгізеді; пластификатор қабықшаның иілгіштігін ҧлғайтады, оның соғы тҧтқырлығын және температуралық тербелістерге тербелістерге тӛзімділігін жоғарылатады. Желімді қҧрамның механикалық беріктігі мен жылуға тӛзімділігін арттыру, кемулерді тӛмендету және паста мен қалпына келтірілетін бӛлшектің жылулық кеңейту коэффициенттерін жақындату ҥшін толтырғыштар қосылады. Эпоксидті шайыр пастасын дайындау ҥшін 120... 160 °С-қа дейін қыздырады және ылғалды жою ҥшін осы температурада біршама уақыт ҧстайды. Сосын пластификатор енгізеді және массаны мҧқият араластырады. Араластыру ҥдерісінде толтырғыштар қосады. 10.15 мин ішінде 80.100 °С температурагы қолдайды және тек осыдан кейін массаны 20 ± 5°С-қа дейін салқындатады. Пастаны пайдалану алдында тікелей массаны мҧқият араластыра отырып, салқын қатайтатын қатайтқышты (полиэтиленполиамин) енгізеді, себебі, қатайтқышты енгізгеннен кейін шамамен 30 минуттан соң паста қатая бастайды. 20 °С температурада пастаның толықтай қатаюы 24.70 сағат ішінде орын алады, ал, 80.100 °С-та осы уақыт 1.5 сағатқа дейін қысқарады. Пастаны ашық отпен жылыту қажет. Қатайтқышсыз желімді қҧрамды шектеусіз уақыт сақтауға болады. пасталарды кӛбінесе сызаттар мен тесілген жерлерді бітеуде, тегіс емес жерлерді (жапырылғандарды, жаншылғандарды, қажамаларды және т.б.) жою ҥшін бӛлшектердің беттерін ҧзартуда пайдаланады.

Ҧнтақты термопластар . Жӛндеу тәжірибесінде жабындарды жағу ҥшін келесідей термопластарды пайдаланылады.

Капрон

шамамен 10 есеге ҥлкен. 7...8 мм ӛлшемдегі тҥйіршіктер тҥрінде жеткізіледі. Тҥйіршіктерді ҧсақтау ҥшін шарлы диірменді пайдаланады, оған 78,5 °С қайнау температурасымен капрон ҧнтақтарын және ҧсақталған қатты кӛмір қышқылын («қҧрғақ мҧз») салады. Капрон осындай температурада сынғыш болады және ҧнтаққа оңай ҧнтақталады.

бен

АК-7 полиамидтер (шайырлар)

ПФ11-12 термопласты 54 % поливинилбутилді шайырдан, 23 % графиттен, 21 % идитолдан және 2 % уртопиннен тҧратын ҧнтақ тәріздес қоспаны білдіреді. Ҧнтақтың балқу температурасы 210.220 °С. Бҧл термопласт жабындарды бӛлшектердің бетіне оларды ҧзарту, жаншылған жерлерін, тереңдіктерді, әркелкілікті және басқа да зақымдануларды жою ҥшін газ жалынды жағу кезінде пайдаланылады.

Бӛлшектерді желімдеп жапсыру.

Тәжірибе бӛлшектердің желімдік қосылыстары беріктігінің желімдеп жапсырылатын беттерді дайындау сапасына, желімдеу қабатының қалыңдығына байланысты – оның қалыңдығы азайған сайын желімдеу тігісінің беріктігі артады, сонымен қатар, екі бӛлшектің шектесу ауданына және желімдеу тігісінің қатаю кезеңінде жылумен ӛңдеу режиміне тәуелді. Желімделетін беттердің шектесу ауданын арттыру оларда кедір- бҧдырлылықты жасаумен және бӛлшектердің арнайы аспаптарда сығумен қол жеткізіледі. Сығу кҥші бӛлшектердің материалы мен икемділігіне байланысты. Желімденген бӛлшектерді жылумен ӛңдеу мен салқындатқаннан кейін 20.30 сағаттан соң пайдалану жҥктемелеріне ҧшырату ҧсынылады. Осы уақыттың ішінде желімдеу тігісінің беріктігі артады. Бӛлшектердің желімдеу қҧрамдармен қосылу артықшылықтары: әр тҥрлі материалдарды бір-бірімен кез келген ҥйлесімде қосу мҥмкіндігі (металдар, ҥйкелісті материалдар, пластмассалар, маталар және т.б.); бітеу, мҧнай ӛнімдерінің ықпалына тӛзімді және дірілге тӛзімді қосылыстарды алу мҥмкіндігі; желімдеу тігісінде ішкі кернеулердің болмауы. Ҥдеріс 180 °С-тан аспайтын температурада жҥргізіледі. Желімдеудің кемшіліктері – жылуға тӛзімділігі тӛмен және беріктігінің жеткілікті деңгейде жоғары болмауы.

Бӛлшектердегі сызаттар мен тесілген жерлерді  бітеу.

Бӛлшектердегі сызаттар мен тесілген жерлерді бітеудің немесе турбиналық компрессорлар мен ауа ҥрлегіштердің корпусы, цилиндрлер блоктары және

т.б. секілді корпустық бӛлшектердегі кавитационды сипаттағы зақымдануларды жоюдың технологиялық ҥдерісі бӛлшектерді пасталармен ҧзарту ҥдерісінен, негізінен, зақымдану жерлерін алдын ала ӛңдеумен ерекшеленеді (3.5, а-сурет). Оларды ӛңдеу кезінде сызаттардың ҧштары бойынша диаметрі 3...4 мм болатын саңылауларды бҧрғылайды, ал, сызаттардың жиектерін 60...90° бҧрышпен жабады. Егер бӛлшектің жоғары беріктігі қажет болса, онда ҧзындығы бойынша тігісті қапсырмалармен (3.5, г-сурет) кҥшейтеді, әрбір 20...30 мм сайын желімді тойтармаларға (3.5, в-сурет) арналған технологиялық саңылауларды бҧрғылайды немесе тігіске шыны матаның 2.3 қабатын жабады (3.5, б- сурет). Тесілген жерлерді ӛңдеу кезінде шеттердегі ҥшкір жиектерді мҧқалтады, ал, қалың қабырғалары бар корпусты бӛлшектерде тесілген жердің перифериясы бойынша әрбір 20.30 мм сайын желімді тойтармалар ҥшін диаметрі 2.3 мм болатын саңылауларды бҧрғылайды. 15.20 мм арақашықтықта сызаттарды немесе тесілген жерлерді ӛңдеу айналасындағы аймақты металл жылтырына дейін тегістеп жібереді. Ҧзарту және пастаны жағуға арналған беттерді әдеттегідей дайындайды.

а

в

д

торлы матамен жабады және роликпен домалатады. Паста қҧламауы ҥшін тесілген жерлерді беттей отырып, бітеу кезінде (3.5, е-сурет) тірек пластинаны бӛлшектің тӛменіне жапсырады немесе сымда ҧстайды. Сосын паста мен мата қабаттарын кезектесіп жағады. Паста қатайғаннан кейін тірек пластинаны алады, ал, сымның шығып тҧрған ҧшын кесіп тастайлы.

Пластикалық кҥйде металды газ қысымды дәнекерлеу әдісі олардың тҥйісу орнында ҥнемі жаншу жағдайында 1150...1200°С-қа дейін (болат ҥшін) жылытылған дәнекерленетін бӛліктерді қосуда кӛрінеді. Дәнекерелеуге дайындалған екі білікті білдектің қармауларында қысады, ортаға дәл келтіреді және жылжымалы қармаумен берілетін кҥшпен бір-бірімен қысады. Осыдан кейін тҥйіскен жерін келте қҧбырларына оттегі мен жанғыш газ берілетін, газ-оттекті кӛпжалынды шілтермен қыздырады. Дәнекерленетін бӛліктерді бірқалыпты қыздыру және металл бетінің еруін болдырмау ҥшін шілтер (горелка) тербемелі қозғалысқа келтіріледі. Шілтердің қызып кетуін болдырмау ҥшін келте қҧбырлар арқылы салқындататын су салынады және бӛлінеді. Металды пластикалық кҥйге дейін қыздырған кезде дәнекерленетін бӛліктердің                ҧштары                кҥштердің        әсерімен                тоқтатылады,        соның салдарынан дәнекерленген тҥйіскен жер жуандайды. Ҥдеріс тҧнбаның сығу кҥшінің әсерімен берілген шамаға жеткенге дейін жалғаса береді. Қымбат тҧратын қосындыланған болаттарды ҥнемдеу ҥшін газ қысымды дәнекерелеу тозған бӛлшектерді қалпына келтіру ҥшін ғана емес, әртекті болаттардан жасалған жаңа бӛлшектерді жасауда мәнге ие. Мысалы, біліктің жылдам тозатын оймакілтек бӛлігінің неғҧрлым ҧзақ пайдалануын қамтамасыз ету ҥшін гидроберілістердің оймакілтек біліктерін 38ХС пен 45ХН болаттарынан дайындайды. Сонымен қатар, біліктің қалған бӛлігі, әдетте, неғҧрлым аз шиеленісті жағдайларда жҧмыс істейді және қарапайым кӛміртекті болаттан жасалынуы мҥмкін. Дәнекерленетін                бӛліктердің                        сапасы                жоғары        қосылыстарын қамтамасыз ету ҥшін газ қысымды дәнекерлеуде жалынның қуатымен және шілтер (горелка) тербелісінің амплитудасымен, қысыммен тексеру кҥшімен және тҧну шамасымен сипатталатын дәнекерелеу режимін қатаң сақтау қажет. Газ қысымды дәнекерлеу кезінде қыздыру температурасы        металдың        механикалық        қасиеттері                мен                оның икемділігіне                        ықпал        ететін                маңызды        факторлардың        бірі        болып табылады.        Дәнекерленетін                металды        қыздыру                температурасына байланысты диффузия ҥдерістері, аллотропиялық алдын алу, тҥйір шамасын ӛзгерту, тотығу-қалпына келтіру және  дәнекерлеу  сапасына

ықпал ететін басқа да ҥдерістер мен қҧбылыстар орын алады. Қыздыру температурасы шілтердің қуатына байланысты, осылайша, дәнекерлеу ҥдерісінің жылдам, бірақ металдың беткі қабаттарын қыздырмай, дәнекерленетін бҧйымның барлық қимасы бойынша металды біркелкі қыздыруды қамтамасыз ете отырып, жҥруі ҥшін таңдалады. Дәнекерлеу қосылысының сапасын қамтамасыз етуде тығыздау қысымы маңызды рӛл атқарады. Ол тҥйісетін беттердің тығыз шектесуін қамтамасыз етеді, тотықтар мен ластанулар қабықшасын бҧзады, сонымен қатар, пластикалық деформацияны тудырады, оның нәтижесінде дәнекерлеу аймағында қайтакристалдану жҥреді. Қайтакристалдану жаңа кристалдардың тҥзілуіне әкеледі, ол дәнекерлеудің осы әдісінің негізгі механизмі болып табылады. Тығыздау қысымы пластикалық кҥйде газ қысымды дәнекерлеу кезінде орын алатын адгезия (ҧстау) мен диффузия ҥдерістеріне елеулі ықпал етеді. Тҥйісетін беттердің тығыз шектесуын қамтамасыз ете отырып, ол шағын тесіктің тҥзілуіне және ӛсуіне кедергі келтіреді, тҥйірдің ӛсуі ҥшін жақсы жағдайлар жасайды және ҧстау ҥдерісін жақсартады. Алайда тығыздау қысымын арттыру металдың тҥйісетін учаскелеріндегі кристалды торшалар деформациясының артуын тудырады, сол арқылы диффузия ҥдерістеріне кедергі келтіреді, оларды баяулатады. Қысымның шектен тыс ӛсуі жылдамдатылған деформацияны тудырады, содан дәнекерлеу метал қажетті температураға дейін қызғанға дейін аяқталады, бҧл дәнекерлеу қосылысының тӛмен сапасына әкеледі. Талшықтарға кесе кӛлденең жҧқартылған және соғылған болаттардың механикалық қасиеттері талшықтардың бойымен жасалғанға қарағанда анағҧрлым тӛмен. Сондықтан тҧнба аймағындағы дәнекерленетін бҧйымдар металының деформациясы жҧқарту талшықтарының бҧйымның бойлық осіне қарағанда кҥрт бҧрылуына (қисаюына) жол бермейтіндей болуы тиіс. Бҧл жағдай дәнекерленетін бҧйымның тҧнба шамасы мен шілтер (горелка) тербелісінің амплитудасын таңдауда ескерілуі тиіс.

арттыру әдістері

Бӛлшектердің тозуға тӛзімділігі мен тозу беріктігін арттыру негізінде бӛлшектердің жҧмыс беті мен элементтерге металдың кристалды торшасының ӛңдеудің әр тҥрлі тҥрлерін пайдалану жолымен ықпалы жатыр.

Слесарлық-механикалық ӛңдеу.

Бҧл ӛңдеу қажамаларды, сызықіздерін, атқарымдарды және беттің басқа да ақауларын жою, сонымен қатар, беттің қажетті тазалығын алу ҥшін пайдаланылады. Беттің тазалығы қаншалықты жоғары болса, бӛлшектің тозуға тӛзімділігі соғҧрлым жоғары болады. Осы мақсаттарда кӛбінесе қыруды, қырнауды, тегістеуді, жануыштауды пайдаланады.

Жылумен ӛңдеу (шынықтыру).

Бҧл тәсіл бӛлшектің бетінің қаттылығын арттыру ҥшін пайдаланылады. Шынықтырылатын кернеулерді алу және сынғыштығын азайту ҥшін жҧмсартуды жҥргізеді. Шынықтыруды магнитті ӛрістің әсерімен ҥйлестіру болаттың беріктігін арттырады, себебі, мартенситтің кристалдары барлық тҥйірлерге бір бағдарды қабылдайды. Ҥстіңгі шынықтыру соққы жҥктемесінде жҧмыс жасайтын бӛлшектердің беріктігі мен тозу тӛзімділігін арттыру ҥшін пайдаланылады, бҧл ретте бӛлшектің негізгі металы шынықтырылмаған болып қала береді. Осындай шынықтыру жоғары жиілікті тоқтармен және газжалынды шілтерермен жҥргізіледі. Ҥстіңгі шынықтыру электролитте қыздырылатын бӛлшектің (катодтың) бетінде туындайтын бусутекті қабықша арқылы ҧшқын разрадтармен бӛлшекті қыздыруға негізделген. Бҧл ретте шынықтыру сызаттары тҥзілмейді. Суықпен ӛңдеу шынығатын қосындыланған болатта қалдық аустениттің саын азайты ҥшін қолданылады, себебі, қалдық аустенит оның қаттылығы мен тозу тӛзімділгін тӛмендетеді. Сонымен қатар, бӛлшектердің ӛлшемдері тҧрақтанады, бҧл жоғары дәлдікті жҧптар бӛлшектері ҥшін ӛте маңызды.

Химиялық-жылумен ӛңдеу.

Бҧл металл бетінің химиялық қҧрамы, қҧрылымы мен қасиеттері ӛзгеретін технологиялық ҥдеріс болып табылады. Ӛңдеу ӛзіне азоттауды, фосфаттауды, анодтауды, циандауды, сульфидтеуді, борлауды, цементтеуді қамтиды.

Азоттау бӛлшектердің тозу тӛзімділігін, қаттылығын, коррозиялық тӛзімділігін және ыстыққа тӛзімділігін арттыру ҥшін пайдаланылады. Оны газ тәрізді аммиакпен толтырылған камерада жҥргізеді. Элекрлі разрядта аммиак азот пен сутек иондарына ыдырайды, олар бӛлшектің бетін бомбалай бастайды, соның салдарынан азот ҥстіңгі қабатты қанықтырады. Бӛлшек катод, ал, электродтар анод болып табылады. Осылайша, жылдам жҥрісті дизельдер біліктерінің мойындары ӛңдеген орынды.

Фосфаттау

Анодтау алюминий бӛлшектерінің тозуға тӛзімділігін жоғарылату ҥшін пайдаланылады. Ҥдерістің мәні алюминийдің ҥстіңгі қабаттарын атомарлық оттегімен тотығуда кӛрінеді (120В-қа дейінгі кернеде кҥкірт қышқылды ваннада). Анодтауға алюминий піспектерінің жылғаларын ҧшыратады. Жылғалар беттерінің ҥйкеліске тӛзімділігін арттыру ҥшін бакелитті лактан, молибден сульфатынан немесе графиттен және спирттен немесе бензиннен тҥратын қоспамен жабады.

Циандау металдың бетін кӛміртекпен және азотпен бір уақытта қанықтыруда кӛрінеді. Ол ҥстіңгі қаттылығын, тозу тӛзімділігін және тозу беріктігін арттыру ҥшін қолданылады.

Сульфидтеу қажамалардың алдын алу және олардың тозуға тӛзімділігін арттыру ҥшін болат пен шойын бӛлшектердің беттерін кҥкіртпен қанықтыру ҥдерісін білдіреді.

Борлау

Цементтеу 900...950°C кезінде қаттылығын, тозуға тӛзімділігін және тозуға беріктігін арттыру ҥшін әрі қарай шынықтырумен, бӛлшектің бетін кӛміртекпен қанықтыруда кӛрінеді.

Гальваникалық ӛңдеу.

Жҧмыс бетін кеуекті хромдау электролиздік ваннада жҥргізеді. Алдымен қалыңдығы 0,15.0,20 мм болатын хромның қабатын жағады. Кеуектілік тоқтың 15.20 минутта керіге ауысуымен жасалады. Кері тоқ ҧсақ тесіктерді тҥзе отырып, хром бӛліктерінің тҥсуін тудырады. Осындай кеуектілік ҥйкелетін беттердің майлануын жақсартады және бӛлшектердің жҧмыс жасау мерзімін арттырады.

Механикалық беріктендіру.

Бӛлшектерді механикалық беріктендіру ҥшін домалатуды, қарапайым немесе ультрадыбысты дірілтаптауды, бытыралы ағынмен және су ағынды ӛңдеуді пайдаланады. Мойындар мен ойықтарды домалату бӛлшектің бетіне қысылатын роликтермен жҥзеге асырылады. Ҥш роликті тетік бӛлшектің деформациясын жояды және суппорт пен білдектің жҥріс бҧрандасын кемітеді. Домалату 12.15 айн./мин кезіндеҥш айналымда орындалады. Домалату ҥдерісінде байланыс аймағында керосинмен май қоспасы немесе полимер сҧйықтығы беріледі. Бетін беріктендірумен қоса оның тазалығы жоғарылайды.

Дірілтаптау 2 мм амплитуда кезінде минутына 2600 қосарлы жҥрістерді жасап, бӛлшектің айналу осіне параллель дірілдейтін шарикпен бӛлшектің бетін таптауда кӛрінеді.

Ультрадыбысты дірілтаптау роликке ӛңделетін бетке перпендикуляр бағытталған ультрадыбысты жиілік тербелістерін салғанда алынады. Нәтижесінде таптаудың шағын статикалық кҥштерінде беріктендірудің жоғары дәрежесі алынады, сонымен қатар, байланыс аймағында 1000.1200 °С температура жасалады. Бҧл тәсіл болат пен шойынды беріктендіру ҥшін пайдаланылады.

Бытыралы ағынмен ӛңдеу жоғары жылдамдықпен механикалық және жылумен ӛңделген бетке диаметрі 0,5.1,5 мм болатын болат немесе шойын бытыраны ағынын бағыттайды. Бытыра сығылған ауаның энергиясымен немесе доңғалақ қалақшаларымен тасталады.

Су ағынды ӛңдеу 0,4.0,6 Мпа қысымен су ағынында бӛлшектерді ӛңдеуде кӛрінеді. Судың жоғары тегеурінді ағыны кҥрделі конфигурациялы беттерді беріктендіруге мҥмкіндік береді.

Электромеханикалық беріктендіру.

Осы ӛңдеу жону-бҧрама кескіш білдекте орындалады. Бӛлшекті айналдырғанда және пластинкасы бар қҧралды қатты қорытпадан байланыс аймағына жылжытқанда электр тоғы 350.. .1300 А кҥшпен және 2...6 В кернеумен жҥреді. Жонғыштың орнына тегістейтін роликті қолдануға болады. Байланыс аймағында оны шынықтыру температурасына дейін лезде қыздыратын елеулі жылу энергиясы бӛлінеді. Қҧралдың радиалды кҥшінің есебінен беті тегістеледі, сосын жылудың бӛлшектің ішіне енуі есебінен жылдам салқындайды. Нәтижесінде бӛлшектің тозу тӛзімділігін (10 есеге) және тозу беріктігін (6 есеге) арттыратын, бір уақыттағы ҥстіңгі тойтарумен, 0,2...0,3мм тереңдікте ҥстіңгі шынықтыру әсері алынады.

Электрҧшқынмен ӛңдеу.

Бӛлшектерді осы тәсілмен беріктендіру импульсті қосу нҥктесінде бӛлшектің бетінде жарылыс тудыратын бағытталған ҧшқынды разрядтың соғу ықпалына негізделген. Нәтижесінде металдың ауысуы мен бӛлшек бетінің беріктенуі орын алады. бӛлшектердің тозу тӛзімділігі мен тозу беріктігін арттыруда маңызды рӛлді ҥйкеліс жҧптарын және оларды таңдау, сонымен қатар, қорғайтын жабындарды пайдалану алады.

Ҥйкеліс жҧптарын және оларды майлауды таңдау.

Ҥйкелетін беттердің тозуын тӛмендету ҥшін ҥйкеліс жҧптарын және оған майлауды дҧрыс таңдаған жӛн. Сонымен қатар, келесілерді ескерген жӛн:

Қорғайтын жабындар.

Бҧл жабындарды бӛлшектердің бетін коррозиядан қорғау, қажалуға, жоғары температуралардың әсеріне кедергі келтіруді арттыру және т.б. ҥшін оларға жағады. Тепловоздарда олардан гальваникалық жабындар пайдаланылады; электр машиналарын лактармен оқшаулауды бітеу; салқындататын бетті автоэмальмен бояу; салқындататын бетті қысыммен сҧйық шыны арқылы бітеу; бӛлшектерді, агрегаттарды және жалпы тепловоздыбояу. Сонымен қатар, бояу тепловозға тауар тҥрін береді.

Бақылау сҧрақтары ТЕПЛОВОЗ ЖАБДЫҒЫНЫҢ МЕХАНИКАЛЫҚ БӚЛІГІНДЕГІ ТИПТІК ЖАЛҒАМАЛАР МЕН ТОРАПТАРДЫ ЖӚНДЕУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ

Машина жасау бҧйымдары, атап айтқанда, тепловоздар бір-бірімен жалғанған детальдар мен тораптардан тҧрады. Машиналарда шамамен - 35... 40%-ы – цилиндр біліктер тҥріндегі қосылыстар – тӛлке, 15... 20% - жазықтық, 1 5 . 2 5 % — бҧрандалы, 6 . 7 % — конусты, 2.3 % — сфералық және т.б. Теңселіс және ҥйкеліс мойынтіректері бар тораптар, тісті, ҥйкелісті және сына белдікті берілістер, резіңке детальді қосылыстар, майҧстағышты тығыздағыштар және т.б. елеулі орын алады. Әр жалғама немесе торап тҥрлі қҧрылымдық, технологиялық, пайдаланылу және экономикалық факторлармен сипатталады. Мҧндай факторларға салыстырмалы жылжымалылық деңгейі, тҥйісетін қабаттардың байланыс тҥрі, беріктігі, бӛлшектеу мҥмкіндігі, қҧрастыру және бӛлшектеу технологиялылығы, ҥйкеліскен қабаттардың тозу сипаты мен кӛлемі, техникалық қызмет кӛрсетуге және жӛндеуге еңбек пен қаржылық шығындар жатады. Машиналарды пайдалану тәжірибесі ақаулардың басым бӛлігі, апаттық сипаттағы және химиялық-жылу әсерімен туындаған бҥлінулерді қоспағанда, жалғама детальдарында туындайтынын кӛрсетіп отыр. Мҧнда әр жалғама жҧмысының істен шығуы жалғаманың қайда - тепловозда, электровозда, вагонда, автокӛлікте, станокте немесе кез-келген машина жасау бҧйымында жҧмыс жасап тҧрғанына қарамастан, белгілі бір, тек осы жалғамаға тән ақаулар туындаған кезде басталады.

Бҧрандалы жалғама (шпилька — деталь — сомын, бҧрандама — деталь, бҧрандама — сомын) қозғалмаушылықты, беріктікті, саңылаусыздықты, ҧштастырылған детальдарды орнатуды және олардың ӛзара орналасуын реттеуді қамтамасыз ету ҥшін кеңінен қолданылады. Детальдардың бҧрандалы бӛліктерінің негізгі бҥлінуі: созылуы, бҧранданың жапырылуы мен ҥзілуі және оның диаметрі бойынша тозуы. Бҧранданың ҥзілгенін, едәуір жапырылғанын және созылғанын кӛзбен оңай байқауға болады. Ал бҧранданың тозуы және кӛзге байқалмайтын созылуы, жапырылуы, ҥзілуі мен диаметрі бойынша тозуын сомын, бҧрандама немесе шпильканың қалай бҧралғанынан, сонымен қатар, тҥйісетін детальдарды тігінен немесе тербеп қозғау арқылы анықтауға болады. Бҧл ақаулар бҧрандалы калибрлермен ӛлшеу кезінде анағҧрлым дәо анықталады.

Бӛлшектеу.

Егер сомынды немесе бҧрандаманы бҧрап шығару кезінде кӛп кҥш салуға тура келсе, онда тоқтатқыш саңылауда сірге бӛлігі қалып қоймады ма, жоқ па тексеру керек. Коррозияға ҧшыраған (әсіресе экипаж бӛлігінің, дизельдің пайдаланылған газ шығатын жолы жән т.б.) бҧрандалы жалғаманы бӛлшектеуге  15  ...20  минут қалғанда

молынан керосин сіңірілген тампон салған   жӛн.   Егер   деталь  бірнеше

а, б

Қҧбырларды бӛлшектеу кезінде олардың бҧралуын болдырмас ҥшін, сондай-ақ, қарсысомындарды босатқан кезде қатарынан екі сомын кілті пайдаланылады. Жҧмыс қауіпсіздігін қамтамасыз ету ҥшін серіппе кҥшінің әсерінен қосымша кҥш тҥсетін жалғамаларды (арбаны серіппелі асу тораптары, дизель реттегішінің сервомотор серіппесі және т.б.) бӛлшектемес бҧрын жеңілдетеді. Ҥзілген шпильканың немесе бҧрандаманың ҧштарын алып тастау тәсілдері 4.1-суретте кӛрсетілген. Мҧндай детальді алюминий корпустан азот қышқылының ерітіндісімен ӛңдеу арқылы, ал шағын мӛлшердегі корпустан мыс электродпен электрэрозиялық бҧрғылау арқылы шығаруға болады.

Жӛндеу.

Бҧрандалы бӛлікті балқытып қаптау арқылы қалпына келтіру кезінде ескі бҧранданы қайрап тегістеу жеткілікті. Келесі балқытып қаптаған кезде және бҧранданы тілу кезінде негізгі және балқытылған металлдың жалғанған жері бҧранданың ішкі диаметрі бойынша орналаспас ҥшін бҧранданың тағы бір тереңдіктегі металл қабатын қосымша алып тастау қажет.

Қҧрастыру.

Бҧрандасы бҥлінген және бастиектерінің қырлары қағылған бекіткіш детальдарды неліктен қолдануға болмайтындығына тоқтап жатудың қажеті жоқ. Алайда қҧрастырудың мҥлтіксіз орындалуы керек ӛте маңызды талаптары бар. бояудың ізі бойынша оңай тексеруге болады. Егер мҧндай сомынды соңына дейін тартып бҧраса, бҧрандама иіледі. Бҧл қҧрастыру кезіндегі, әсіресе, иінді біліктің бҧлғақты және тҥбірлі мойынтіректері қақпақтарының, цилиндр қақпақтарының бекіткіші, цилиндр гильзасының бҥріккіш адаптері және т.б. секілді ауыр жҥктелген жалғамалардағы ӛте қауіпті олқылық. Шпилькалар мен бҧрандамалардың ҥзілуі, детальдарда сызаттардың пайда болуы – қҧрастыру        кезіндегі        осындай

олқылықтардың салдары екенін тәжірибе кӛрсетіп отыр. Сондықтан Тепловоздарды жӛндеу ережесінде: «Бҧлғақтың тірек беттерінде бҧрандамалар мен сомындардың бастиектерінің жанасуын бояу арқылы тексеру керек. Шеңбер бойынша әрқайсысының ҧзындығы 3 мм-ден аспайтын ҧзындықтағы екі ҥзілімге жол беріледі» деп кездейсоқ айтылмаған. Осылайша, бҧрандалы жалғаманы қҧрастыру кезінде сомынның шеті (бҧрандама бастиегі) мен қысылған детальдың тірек бӛлігі бҧранда осіне перпендикуляр болуын қадағалау керек. Жалпы, сомынның (бҧрандама) шетін рҧқсат етілген ҧрып-соғу суреттелген шеңбердің 0,01 диаметрінен аспайды. Осы талап бҧзылған жағдайда туындаған олқылықтар 4.3-суретте кӛрнекі суретпен кӛрсетілген. Онда белгілі бір бҧрандаманың қалыпты тереңдіктегі және кішірейтілген тереңдіктегі бҧранда саңылауына соңына дейін қатайтып бҧралған кҥйі бейнеленген. Соңғы жағдайда детальдар бір біріне жабысып тҧр, ал бҧрандама бастиегінің астына орнатылған серіппелі тығырық тек сәл қысылған. Ӛйткені бҧрандама саңылау тҥбіне тіреліп қалған.

Тҥпкілікті бекітуді содан бастау керек. Әсіресе, бҧл қолмен бекіту кезінде маңызды. Сомынды немесе        бҧрандамаларды кӛпбҧрандалы                жалғамаларға тҥпкілікті бекітуді белгілі бір кезектілікпен  қатаң жҥргізу керек.

Дҧрыс таңдалған бекіту кезектілігі қҧрастырудың сапалы болуына кепілдік береді, детальдардың қисаюына және деформациялануына жол бермейді. Іс жҥзінде шеңбер, шаршы, тік бҧрышты контур немесе тік сызық бойымен орналасқан сомын (бҧрандама) бекіткіші жиі кездеседі (4.4-сурет). Бірінші жағдайда, сомынды (4.4, а-сурет) бірдей диаметрдің немесе хорданың шеттерінде орналасқан сомынның әрбір жҧбын есептеп, жҧп-бҧбымен қиыршықтап бҧрайды. Екінші жағдайда (4.4, б-сурет), алдымен орта сомындарды бҧрап, содан кейін бірте-бірте шеттеріне жақындайды. Тҥзу бойымен орналасқан сомындарды бекіту тәртібі 4.4, в -суретте кӛрсетілген. Дегенмен, тек жҥйелілік қана емес, сонымен қатар сомындарды (бҧрандамаларды) біркелкі бҧрау да маңызды. Сомынды бірте-бірте тартып бҧрау керек, яғни, алдымен бҥкіл сомынды тартып бҧрап, айталық «тірелу» кҥйінен бастап тартып бҧрау шамасының ҥштен біріне, содан кейін, тағы да ҥштен біріне тартып, ақырында тҥбегейлі кҥшейтіп бҧрайды. Бҧл ережені шекті және динамометрлік кілтпен және сомын бҧрағыштармен қатайтқанда да, қолмен қатайтқанда да сақтау керек. Кейбір деполарда қҧрастыру жҧмыстарын жеделдету ҥшін сомын бҧрағыштар пайдаланылады. Мҧнда қатайту кҥші ӛзгертуге болмайды. Бҧл жағдайда сомындарды қатайту (мысалы, дизельдің цилиндр қақпақтарын бекіту) қажетті жҥйелілік сақталып жасалса да, ақырындап біртіндеп жасау ӛрескел бҧзылады. Яғни, әрбір сомын дереу және тҥбегейлі бекітіледі. Бҧдан басқа, цилиндрдің қақпағынан су ағып кеткен немесе газ кеткен жағдайда, жекелеген сомындар қосымша бекітіледі, әрине, бҧған одан да кӛп кҥш жҧмсалады. Механикаландырудың мҧндай «әдістері» сызаттың пайда болуына байланысты цилиндр блоктары мен қақпақтарының жарамсыз болуын кҥрт арттырады.

жанармай сорабының айдау клапанын бекіту келтеқосқышының және т.б. сомындары мен бҧрандамаларын бекітпес бҧрын, сіз алдымен жалғау қаттылығын қамтамасыз ететін жағдай жасауыңыз керек және тек осыдан кейін бекіткіштерді тҥбегейлі қатайтыңыз.Бӛлшек жалғамаларының қаттылығы бекітудің бірізділігін міндетті тҥрде сақтай отырып, бекіту бӛлшектерін алдын-ала бір-екі мәрте тартып бҧрау арқылы жҥзеге асырылады. Бҧл ретте бҧдырлар тегістеледі және бӛлшектер арасында орналастырылған реттелетін немесе тығыздағыш тӛсемдердің толқындылығы      жойылады,    кішкене қылаулар, жапырылған жерлер және детальдар арасында кездейсоқ тҥсіп қалған лас нәрселер мыжылып қалады. Бҧрандалы жалғамалардың бӛліктерін бекітуге арналған кейбір кеңестер. Бекітудің тҧрақтылығын сақтау және бекітпелердің ӛздігінен ағытылуын болдырмау ҥшін оларды бӛгеудің әртҥрлі тәсілдері қолданылады. Тепловоздарда әдетте мҧндай бӛгеуді қатты тығырықпен, ажырамалы сіргемен, бҧрандамен, сыммен және кейбір жағдайларда қарсысомындармен жасалады. Серіппелі тығырық жеткілікті шамада қатты болуы тиіс. Дҧрыс қҧрастырылған кезде, тығырық детальдың, сомындардың немесе бҧрандама бастиегінің тірек қабатына толық жанасып тҧрады (4.3 суретті қараңыз). Ажырамалы сірге бҧрандаманың немесе шпильканың саңылауында тығыз орналасуы тиіс, ал оның бастиегі сіргенің қиығы толық қимамен жҧмыс жасауы ҥшін сомын тілігіне батып тҧруы тиіс. Сіргенің қысқа ҧшын қиықтап, бҧрандаманың немесе шпильканың шет жағына, ал ҧзын ҧшын – сомын қырына берік бекітеді. Егер сірге астындағы саңылау сомын тілігіне сай келмесе, соңғысын тартады, бірақ босатпайды. Байланған бҧғаттаушы сым (4.5-сурет) еркін қозғалмауы керек.

4.3   Нығыздаушы жалғамалар Нығыздаушы жалғамалар — бҧл цилиндр бӛлшектердің кепілдендірілген кермелермен жалғануы. Қамтылатын бӛлшектің сыртқы диаметрі қамтылатын бӛлшектің саңылау диаметріне қарағанда ҥлкен болуы арқасында керме тҥзіледі. Нығыздаушы жалғамалардың жҧмыс қабілеттілігін жоғалтуы – қондырмадағы және кӛбінесе бӛлшектері жҧмыс кезінде  екпінді  немесе циклдік  жҥктемеге  тап болатын жалғамалардағы

бӛлшектердің әлсіреуінен туындайды. Қондырмадағы бӛлшектер босаған кезде, бір жағдайда оларды қақтап бекітеді, ал екінші жағдайда бӛлшектер тозып, жекелеген жағдайларда байланысып тҧрған қабаттар қажалғандықтан бір бӛлшегі бҧзып алынады. Қондырмадағы бӛлшектердің әлсіреуін сыртқы белгілермен де, басқа тәсілдермен де анықтауға болады. Кейде бақылау сызықіздерінің жылжуы, мысалы, қҧрсаудың және доңғалақ орталығының сызықіздері, жалғанған жерде білікше немесе тот тҥрінде ластардың жиналуы сыртқы белгілер ретінде пайдаланылады. Кейбір жағдайларда балғамен соғу (акустикалық әдіс) тиімді болып шығады. Кейде жиналған тораптардағы бӛлшек қондырмасының әлсіреуін біліктің айналу бағыты ӛзгергенде, осьті айналып  қозғалғанынан анықтауға болады. Мысалы, дизельдің тік беріліс біліктеріндегі бӛлшектер қондырмасының сенімділігін қорғасын сығындысы бойынша цилиндрлердің біріндегі сығымдау камерасының сызықты шамасын ӛлшеу арқылы анықтайды. Алғашқы қорғасын текше иінді білікті сағат тілімен бҧрған кезде, ал екіншісі - білікті сағат тіліне қарсы айналдырғанда дизельді піспекдер арасына қысып сығады. Егер қорғасын текшелердің сығылған бӛліктерінің қалыңдығы әртҥрлі болса (бҧл жағдайда 0,2 мм-ден кӛп болса), бҧл біліктегі бӛлшектердің бірінің әлсірегенін кӛрсетеді. Бӛлшектеу процесінде бӛлшектер қондырмасының әлсіреуін баспақсыздау арқылы, ал ажыратқаннан кейін мықтап бекітудің, коррозияның болуымен, сонымен қатар, бӛлшек диаметрін ӛлшеу арқылы байқауға болады.

Бӛлшектеу.

Бӛлшек, мәселен, ӛтпелі саңылаудағы кемершігі жоқ тӛлке екі жағынан алынатын болғанда, оны баспақтау бағытында баспақтап бекітеді. Бҧл жағдайда аз кҥш кетеді және бӛлшектелетін бӛлшектердің жанасатын қабаттары жақсы сақталады.

-сурет. Жоғары қысымды тығынжылды сорғы:1 — шҧра; 2, 8 — шарлы клапандар; 3 — кӛтермені шектегіш; 4 — серіппе; 5 — май резервуары; 6 — штуцер; 7 — иінтірек; 9 — тығынжыл

Бӛлшектердің тҥйіспелі қабаттары арасындағы жоғары қысымды майды гидравликалық  жолмен  айдау арқылы  шығарған  жӛн.  Қамтушы бӛлшек кеңейеді, ал қамтылатын бӛлшек отырады, осылайша іс жҥзінде бӛлшектер ажыратылған кезде олардың арасындағы ҥйкеліс жойылады. Қамтылатын бӛлшектерде гидравликалық сығылуға мҥмкіндік болу ҥшін каналдар мен доңғалақ жырашықтар қарастырылады. Олардың бойымен қысым арқылы май беріледі (4.7, 4.8-сурет).

Жӛндеу.

Қажет болған жағдайда, бӛлшектердің бірінің қондырма қабатына цилиндр пішінін беру, басқа бӛлшектің қондырма қабатын қажетті кермені қамтамасыз ететін кӛлемге дейін ҧлғайту, сонымен қатар, екі бӛлшектің қондырма қабаттарын ҧлғайту және оларға қалыпты ӛлшемдер беру арқылы бӛлшектердің қалыпты қондырмасын қалпына келтіреді.

Қҧрастыру.

Бӛлшектерді нығыздап жалғау беріктігі цилиндр пішіннің дҧрыстығына және тҥйісетін қабаттардың микробҧдырлары шамасына, керме шамасы мен жинау тәсіліне байланысты болады. Ҧштасатын қабаттардың пішіні дҧрыс болмаған кезде (доғал немесе конус) қондырма кезінде туындайтын кернеу бӛлшектердің айналасына әрқалай таралатын болады. Бҧл жалғаманың беріктігіне теріс әсер етеді.

Нығыздағыш жалғамаларды қҧрастыруды салқын сығымдау арқылы, яғни, бӛлшектерді қыздырмай, қамтитын бӛлшектерді қыздырып немесе қамтылатын бӛлшектерді салқындату арқылы жҥзеге асыруға болады. Қҧрастыруды соңғы екі тәсілмен жҥргізген жақсырақ. Бҧл ретте бӛлшектер жалғамасы анағҧрлым берік болып шығады. Ӛйткені ҧштасатын қабаттардың микробҧдырлары салқын сығымдаудағы секілді тегістелмейді, қайта бір бірімен ілініседі. Бҧдан басқа, қҧрастыруға аз уақыт кетеді және анағҧрлым қарапайым жабдық қажет болады. Салқын сығымдау кезінде орын алатын бҧдырларды тегістеу бӛлшектер қондырмасының әлсіреуіне әкеледі. Қҧрылымына, материалына және қажетті кермесіне ьайланысты бӛлшектерлі сҧйық ортада, газ немесе электр пештерінде және индукциялық тәсілмен қыздыруға болады. Сҧйық ортада (май немесе су ваннасында) қыздыруды температура 110 °С жеткілікті болған жағдайда және оны осы мәннің шамасында ҧстап тҧру қажет болған жағдайда қолданады. Содалы суда қыздырған кезде (1 л суға 10        г        сода)        бӛлшек        қосымша        тазартылып,        майсыздандырылады. Индукциялық тәсілмен қыздырғаннан кейін бӛлшекті магнитсіздендіреді. -75 °С дейінгі температурада бӛлшекті қатты кӛмір қышқылы (қҧрғақ мҧз) ортасында салқындатады. Ол ҥшін бӛлшекті жақсы оқшауланған, қатты кӛмір қышқылымен толтырылған ағаш немесе металл жәшікке орналастырады. Сҧйық азотпен детальді 195 °С-ге дейін салқындатуға болады. Салқындату ҥшін бӛлшекті қыздыруға қарағанда аз уақыт қажет болады. Бҧдан басқа, салқындату температуралық кернеуді, жергілікті деформациялануды және бӛлшектердің сыртқы қабаттарының тотығуын болдырмайды. Қыздырғанда немесе салқындатқанда ҧсталым уақыты бӛлшектің пішініне, массасына және материалына байланысты болады. Бӛлшектердің қондырма беттерін металлдың аралық қабатымен (мыс, никель, мырыш) немесе полимер материалдармен - ГЭН-150В желімімен, ВДУ шайырымен және т.б. қаптау кезінде жалғаманың беріктігі артады. Қалыңдығы 20 мкм-нен аспайтын осындай қаптамалар қҧрастыру және бӛлшектеу кезінде бӛлшектердің ҧштасатын сыртқы қабатын қорғайды, сондай-ақ оларды коррозиядан қорғайды. Суық сығымдау кезінде қажалуды жою ҥшін бӛлшектердің қондырма беттерін жағармайдың жҧқа қабатымен майлайды, ол қысылатын бӛлшектің осі бойынша кҥш беруді қамтамасыз етеді.

4.4        Сырғанау мойынтіректері Сырғанау мойынтіректері тҧтас және ажыратылмалы болуы мҥмкін. Бірінші жағдайда мойынтірек торабына тҧтас корпус, тӛлке және жалғама деталь кіреді. Екіншісінде – ажыратылмалы корпус, екі ішпек және жалғама деталь болады. Тӛлкені немесе ішпектерді, әдетте, ҥйкеліске тӛзімді  материалдан  жасайды.  Білік,  саусақ,  шетмойын,  қысқа білікше

жалғама деталь ретінде болуы мҥмкін.

Сырғанау мойынтіректерінің жҧмысқа қабілеттілігі қажалу аймағындағы детальдардың тозуы салдарынан және қондырмадағы тӛлкенің (ішпектердің) әлсіреуінен бҧзылады. Детальдардың тозу шамасына қарай олардың арасындағы саңылау ҧлғаяды. Бҧл бір жағдайларда екпінді жҥктеменің пайда болуына, ал басқа бір жағдайларда жалғама тізбектері тетігінің бҧзылуына әкеледі. Мәселен, иінтіректі берілістерде, сонымен қатар, майдың ағып кетуінде, яғни, детальдардың майлануы бҧзылғанда.

Жӛндеу.

Сырғанау мойынтіректерінің жҧмысқа қабілеттілігін қалпына келтіру ҥшін қондырмадағы тӛлкенің (ішпектердің) әлсіреуін жою қажет және қажалған детальдар арасындағы саңылауды қалыпты шамаға дейін келтіру керек. Қалыпты шамаға келтіру ҥшін тҥрлі тәсілдер бар: детальдардың бірін, кӛбінесе, білік (саусақ, ось, шетмойын) мойынын мойынтірек саңылауының диаметрін азайтумен қатар жӛндеу мӛлшеріне ӛңдеу; детальдардың бірін жаңасымен ауыстыру және ауыстырылмайтын детальдың қажалған бӛлігін қалыпты формаға келтіру; ҧзарту арқылы детальдардың қалыпты мӛлшерлері мен формаларын қалпына келтіру.

Қҧрастыру.

Сырғанау мойынтіректерін қҧрастыру кезінде геометриялық кӛлемінің дәлдігі мен детальдардың қажалған қабаттарының жақсы кҥйіне, ал кӛптіректі біліктерде мойынтіректердің ортақ білікті және минималды сатылығына қол жеткізу маңызды, сонымен қатар, білік мойнының мойынтіректің салмақ тҥсетін (жҧмыс) бӛлігіне толықтай жанасуы жеткілікті. Ажырамайтын мойынтіректердің жекелеген тӛлкелерін жаңасына ауыстырған кезде тӛлкенің тесігіне қосымша ӛңдеу жҥргізбес ҥшін оны корусқа баспалағаннан кейін (қыру, ҧңғылау немесе жонып ӛңдеумен) тӛмендегілерді жасау қажет:

а

б

Мойынтіректердің осьтестігі мен сатылығы. Кӛп тіректі біліктердің, мысалы, дизельдің жҧдырықшалы және иінді біліктерінің мойынтіректері қалыпты жҧмыс істеуі ҥшін мойынтіректердің тесіктерінің геометриялық осьтері сәйкес келуі (осьтесті болуы), ал мойынтіректердің салмақ тҥсетін (жҧмыс істейтін) беттері сатылығы минималды болуы қажет.

Осьтестігі деп айналатын (тербелетін) цилиндрлік бӛлшектердің беттері бір осьтің бойында ӛзара орналасуын білдіреді. Кӛп тіректі біліктердің ажырамайтын немесе ажырамалы қҧрастырылған сырғанау мойынтіректерінің

сатылығы деп мойынтіректердің геометриялық осінен білік мойнының жҧмыс (салмақ тҥсетін) бетіне дейін тік жазықтықта орналасқан қашықтығының айырмашылығын білдіреді. Кӛршілес мойынтіректер арасындағы сатылық пен жалпы сатылықты – осы біліктің тіректері арасындағы ең жоғары сатылықты айырады. Сатылықтың туындау себебі - бҧл бір біліктің мойынтіректерінің (ең кӛп жҥктелген) салмақ тҥсетін бӛліктерінің біркелкі емес тозуы. Бҧл тозудың шамасы қҧрылымына, жҥктің сипатына және басқа факторларға байланысты болады. Тозған мойынтіректердің салмақ тҥсетін бӛліктері біліктің осінен жаңа немесе аз тозған мойынтіректердің тірек бӛліктерінен гӛрі алыс болады; осылайша олардың сатылығы пайда болады. Нәтижесінде білік тек аз тозған мойынтіректерге ғана сҥйенеді, ал тозған мойынтіректерге салбырап тҧрады. Жҧмыс кезінде мҧндай білік бҥгіледі, бҧл жекелеген мойынтіректердің шеттерінде қысымның кҥрт ҧлғайып кетуіне себеп болады. Бҧл ӛз кезегінде май пленкасын бҧзылуына және жартылай қҧрғақ ҥйкелудің пайда болуына тҥрткі болады.

Мойынтіректерді осьтестігі мен олардың сатылығын технологиялық біліктермен, жіңішке сыммен және оптикалық әдіспен тексеруге болады.

Технологиялық білік (4.9-сурет) тҧтас немесе қҧрамдас қуыс білікті білдіреді. Оның жҧмыс жасайтын бӛліктерінің диаметрі мойынтіректердің тесігінің қалыпты диаметрінен (немесе олардың ҧясынан) осьтік сәйкессіздіктің екі есе аз рҧқсат етілген шамасымен ерекшеленеді. Білек барлығының және кемінде ҥш мойынтіректердің (немесе олардың ҧясының) сатылығын қатар тексеруді қамтамасыз етуі тиіс. Мҧндай білік мойынтіректердің (немесе олардың ҧясының) осьтестігі рҧқсат етілген шекте болған кезде, мойынтіректерге оңай кигізіліп, азғана кішпен осьтің айналасында айналады. Мойынтіректердің (немесе олардың ҧясының) сатылық шамасын мойынтіректің (немесе ҧясының) салмақ тҥсетін бӛлігі мен технологиялық біліктің мойыны арасындағы саңылау бойынша қуыс бҧрғымен, ал білік мойнының мойынтіректерге орналасу сапасын бояудың ізімен анықтайды. Бҧл тәсілдің артықшылығы – қарапайымдылығы, тәжірибелік мақсат ҥшін жеткілікті дәлдігі, кӛп тіректі біліктердің барлық мойынтіректеріні (ҧясының) осьтестігі мен сатылығын бір мезгілде қатар тексеру мҥмкіндігі. Бҧдан басқа, білік мойнының мойынтіректердің немесе олардың ҧясының салмақ тҥсетін беттеріне орналасу сапасын бақылау мҥмкіндігі бар.

(0,3 ... 0,5 мм болат сым) мойынтіректерді немесе олардың ҧясының сатылығын ҥлкен диаметрмен және олардың арасындағы қашықтықпен ӛлшеу ҥшін, мысалы, дизельдің иінді біліктерінің тҥбірлі мойынтіректерін ӛлшеу ҥшін қолданылады (4.10- сурет). Тарту ҥшін жҥк салмағы ішектің 0,5.0,6 ҥзілу кҥшіне тең. Алдымен ішекті шеткі тіректердің осьтеріне (орталықтарына) сәйкес келетіндей етіп қояды. Тігінен және кӛлденең жазықтықтағы және екі белдікте радиусты микрометрлік нутромер арқылы әрбір тіреудің ҧзындығы бойынша ӛлшеп, тірек осьтерінің жылжуы мен сынуын есептейді. Ӛлшеу қҧралының ішекке жанасуы дыбыс бойынша және ішектің тізбегі мен мойынтіректің корпусына қосылған тӛменгі вольтты лампаның жанып кетуімен белгіленеді.

Бҧл тәсілдің кемшілігі – жалғаспалығы және жоғары емес дәлдігі. Бірақ олар жабдықтарының қарапайымдылығымен және арзандығымен ӛтеледі.

ӛте дәлдігімен ерекшеленеді, бірақ бҧл ӛте кҥрделі, кӛп уақыт пен арнайы техниканы қажет етеді. Корпус бӛлшектерін немесе кӛп тіректі мойынтіректердің бӛліктерін және тіректер, мәселен, диезльдің блогы немесе картері арасындағы ҥлкен қашықтықтарды кез келген тәсілмен тексеру алдында олардың Кӛптіректі біліктердің сырғанау мойынтіректерінің        сатылығын мойынтіректердің салмақ тҥсетін беттерін технологиялық білікті қолданып немесе жекелеген мойынтіректерді ауыстыру деформация-сын     болдырмау        ҥшін шаралар алынуы тиіс. Мҧндай бӛліктер жеткілікті дәрежедегі қатты, мҧқият салыстырылып тексерілген тіреу арқалықтары болуы тиіс.

Арқыл        бояумен        қырып        азайтуға

болады. Егер қандай да болмасын ажырамайтын мойынтіректің «майға» саңылау норма шамасында, ал сатылығы жоғары болса, мҧндай мойынтіректі (тӛлкені) шығарып алып, содан соң ось айналасында 180°-қа бҧрып, қайтадан бҧрынғы орнына басып салу керек. Тӛлкенің тозбаған бӛлігі салмақ тҥсетін бӛлік болады. Ажырамайтын мойынтіректердің барлығын, әсіресе, екі және ҥш тірек білігінде ауыстырған жағдайда, корпусқа баспақтанқыраудан кейін мойынтіректерді станокта кеулей жонған немесе бір қондырғыдан (бір ӛту) ҧңығлап ӛңдеген кезде, оське сәйкестігіне және сатылығына қатысты керемет нәтижелерге қол жеткізеді. Егер мойынтіректерді корпус бӛлшегінің қолайсыз ҥлкендігінен, жабдықтың болмауынан және т.б. осылайша ӛңдеу мҥмкін болмаса, жоғарыда келтірілген ажырамайтын мойынтіректердің жекелеген тӛлкелерін ауыстыру жӛніндегі ҧсыныстарды ҧстанған жӛн.

Тораптарды сырғанау мойынтіректерімен қҧрастыру сапасын бақылау. Тораптарды сырғанау мойынтіректерімен қҧрастыру қалыпты деп есептеледі, егер:

Мысал ҥшін, 4.11-суретте дизельдің иінді білігінің тҥбірлі мойынтіректеріндегі «майға» саңылауды ӛлшеу сызбасы келтірілген. Мойынтіректің екі жағындағы А мен Б нҥктелеріндегі саңылауды ӛлшеу ҥшін кӛршілес бҧлғақты мойындарды бірде тӛменгі ӛлі нҥктеге (ТӚН), енді бірде жоғарғы ӛлі нҥктеге (ЖӚН) алма-кезек орнатады. Дизельдің жоғарғы иінді білігінің бҧлғақты мойынтірегіндегі және турбокомпрессордың мойынтіректеріндегі «майға» саңылауды ӛлшеу сызбасы 4.12, а және б-суреттерінде кӛрсетілген. Бірінші жағдайда индикатордың аяғы жоғарыға бҧлғаққа (мойынтірек корпусына), ал екіншісінде - ротор білігінің шетіне тіреледі. Саңылауды анықтау ҥшін мойынтіректің корпусын немесе білікті тік жазықтыққа орналастырады. Индикатор тілінің тербелісі мойынтіректегі «майға» саңылауға сай келетін болады.

1 — тетік; 2 — дизельдің бҧлғақты мойынтірегі; 3 — индикатор; 4 — подшипник турбокомпрессордың мойынтірегі; 5 — рым

Домалау мойынтіректерінің жҧмысқа жарамдылығы мойынтіректердің ӛзінде пайда болған ақаулардың немесе қондырмадағы мойынтірек сақиналарының әлсіреуі салдарынан жойылады. Қондырмадағы сақиналардың әлсіреуі – пайдаланған кезде сақиналар материалдарының «ӛсуінен», бӛлшектеу кезінде бҧдырлардың жаншылуы мен қажаманың тҥзілуінен, біліктің және сақинаның тҥйісетін беттерінің қажалу- коррозиялық тозуынан немесе шеңберді айнала сыртқы сақинаның жылжуынан туындайды. Тетік жҧмысының барысында домалау мойынтіректерінің ақауларын кейде шу мен діріл арқылы, ал қондырмадағы бӛлшектердің әлсіреуін сыртқы белгілер бойынша анықтауға болады.

Қҧрастыру.

Домалау мойынтіректері бар тораптарды нығыздағыш жалғамаларды қҧрастыру талаптарын сақтай отырып, ӛте мҧқият қҧрастыру қажет. Ауыр жҥктелген мойынтіректерді, мәселен, тартқышты электр   қозғалтқыштың  зәкірлі  мойынтіректерін,                доңғалақ жҧбының буксасын және т.б. бӛлшектеу алдында корпусқа қатысты сыртқы сақина орналасқан        орынды        белгілеу        қажет.        Тазаланғаннан                кейін, мойынтіректердің ақауларын табу оны тексеруді, «жҥрісін», яғни, айналудың жеңілдігі мен біркелкілігін байқауды, бӛлшектердің тозуы мен деформациясын анықтауды білдіреді. Домалау беттерінанағҧрлым мҧқият бақылау ҥшін тексеру кезінде ажырамалы қҧрылымдағы бірқатарлы радиалды-тіреуіш, аунақшалы және басқа да мойынтіректер бӛлшектеледі, ал        екіқатарлы                сфералық        мойынтіректерде        ішкі        сақиналарды сепараторлармен және шарлармен (аунақшалармен) бірге сыртқы сақина бойынша 90 °-ға айналдырады, ал бір немесе екі қорғаныс тығырықлы бірқатарлы радиалды шарлы мойынтіректерде соңғыларын алып тастайды. Мойынтіректің «жҥрісі» туралы қолмен айналдырғанда, тежеу деңгейі мен «қолға серпу» кезінде ол шығаратын шу бойынша талдайды. Қалыптан тыс    айналған                жағдайда                мойынтірек        қайтадан                жуылып,        қайтадан тексеріледі. Тексерілетін мойынтіректің «жҥрісін» эталонды (жаңа) мойынтіректің айналуымен салыстырады. Бӛлшектердің тозуы мен деформациясын мойынтіректегі осьтік екпінді ӛлшеу арқылы тексереді.

Осы шаманы ӛлшеуге арналған қарапайым қҧрылғы 4.13-суретте кӛрсетілген. Тегіс, қажалусыз «жҥрістегі» және болмашы шуылы бар, сонымен қатар, қалыпты саңылаудағы және мӛлшердегі мойынтіректер қайтадан пайдалануға жарамды деп есептеледі. Қандай бҥлінген, бҧзылған жерлері бар домалау мойынтіректерінің әрі қарай жҧмыс жасауға немесе ауыстыруға тиесілі екені Жӛндеу ережесінде айтылған.

Жӛндеу.

Домалау мойынтіректерінің беттеріндегі және мойынтірек бӛлшектері қондырылған жерлердегі кішігірім жаншылған жерлер,

сызықіздер, әлсіз тоттануды егеуқҧм қағазымен немесе пасталармен тазарту арқылы жойылады. Басқа зақымдарды жою, қалыпты қондырманы қалпына келтіру мақсатында жекелеген бӛлшектерін ауыстырып, мойынтіректерді жӛндеу Ресейдің Қатынас жолдары министрлігінің жеке технологиялық нҧсқауларына сәйкес орындалады.

Қҧрастыру.

Тепловоздардың тораптарында орнатылған домалау подшипниктерінің ішкі сақиналары сирек жағдайларда жылжымайтын қондырмаға (керме) ие және айналмайтын сыртқы сақиналар жылжымалы қондырмаға ие.

Ішкі айналмалы сақинаның жҥгіру жолы біркелкі, ал сыртқы сақиналар Ҧлғайтылған және кішірейтілген кермелер бірдей зиянды болып табылатыны        тәжірибе        жҥзінде                анықталған.        Шамадан        тыс        керме мойынтіректегі радиалды саңылаудың кішірею салдарынан бӛлшектердің сыналануына әкеледі, оның ҥстіне, торапқа орнатылмаған мойынтіректегі бҧл   саңылау   ӛте        кішкентай.        Орташа    ӛлшемдегі   және   дәлдіктегі мойынтіректер ҥшін ол 5 ... 25 мкм болады. Іс жҥзінде, жҥгіру жолы диаметрінің ӛзгеруі - оны білікке орнату кезінде ішкі сақина ҥшін 0,7 нақты керме шамасын қҧрайды деп есептеуге болады. Ішкі сақинаның әлсіз кермесі оның әлсіреуіне және білікке қарай бҧралуына әкеледі. Сыртқы (жылжымайтын) сақинаның жылжымалы қондырмасы оны жҧмыс кезінде сәл бҧруға және жҥктеу аймағын ӛзгертуге мҥмкіндік беру ҥшін жасалған. Мойынтіректің сенімді жҧмыс істеуі тек қондырмаға ғана емес, сондайақ, орнату ережелерін қатаң сақтауға байланысты болады. Мойынтіректер кермесі мен сериясына байланысты оны орнату алдындағы қыздыру температурасы 60.100 °C шамасында болуы тиіс. Жеңіл және орташа сериялардағы     мойынтіректер     немесе     олардың     сақиналарын  май

а

ванналарында, ал ауыр сериялардағыны - индукция әдісімен қыздырған жақсы. Егер мойынтірек немесе оның сақиналарын қолдан қҧрастырса, оларға тікелей соққы жасауға болмайды. Бҧл жағдайларда, сонымен қатар, қҧрастыру баспақтың кӛмегімен жҥргізілген кезде, біліктердің осі бойымен кҥш әсерін қамтамасыз ететін қҧралбілік (оправка) пайдаланылады (4.14- сурет). Мойынтіректі ішкі сақина біліктің кемершігіне немесе осы торптың басқа бӛлшегіне тірелгенше, ал корпусқа қондырған кезде – ҧяшық буылтырығына тығыздау керек. Мойынтіректі зауыттық таңбалануы кӛрінетіндей етіп орналастырады. Ауыр жҥктелген мойынтіректің жҥктеме аймағы әр жолы сыртқы сақинаның белгілі бір бӛлігіне келмеу ҥшін корпусқа орнатпас бҧрын ол орнатылғанға дейінгі кҥйге қатысты біраз бҧрышп бҧрайды. Егер білік екі немесе одан да кӛп шарлы мойынтіректерге бҧралып айналса, олардың біреуі білікке осьтік жылжудан және корпусқа, ал қалғаны білікте ғана бекітіледі. Бҧл қҧрастырудағы ықтимал қателіктерді ӛтеу ҥшін, сондай-ақ бӛлшектердің температуралық деформациясы кезінде шарлардың сыналануын болдырмау ҥшін жасалады. Біліктің осьтік жҥгіргісі индикаторлық қҧрылғымен бақыланады, ал аунақшалы мойынтіректегі радиалды саңылауды индикаторлы қҧрылғымен және қуыс бҧрғымен тексеруге болады.

Майлау . Қатты майлаудың болмауы да, оның мол болуы да домалау мойынтіректері ҥшін бірдей зиянды. Егер май кӛп болса және корпусқа ӛте тығыз жағылған болса, онда аунақшалар немесе шарлар оны мыжғылап тастайды. Бҧл майлағыштың қызуына, ағып кетуіне және сайып келгенде, мойынтірек жҧмысын «қҧрғақ» жасауға әкеледі. Қатты майлағышпен аунақшалар мен шарлар арасындағы саңылауларды және мойынтірек корпусының (ҧясы) 50%-ынан аспайтын кӛлемін толтырады. Бір мойынтірекке тҥрлі майлағыштар тҥрін тығындауға болмайды

Қайтымды-ілгері қозғалатын цилиндр бӛлшектерге піспек-цилиндр, клапан және оның бағыттағышы, соташық және оның бағыттағышы, тығынжыл және гильза, ине және бҥріккіш корпусы және сол сияқтылардың жҧптары жатады. Бҧл типтің жалғамалары ҥш топқа бӛлінген:

Бірінші топтағы жҧптардың жҧмыс қабілетін қалпына келтіру.

Дәлдік жҧптардың бӛлшектері арасындағы қалыпты саңылау бӛліктерді қайта жинақтау, бӛліктердің бірін жаңа бӛліктермен ауыстыру және бӛлшектердің бірін (әдетте қамтылатын) электролиттік ҧлғайту арқылы қалпына келтіріледі. Аталған тәсілдердің ішінде ең қарапайым тәсілі - қайта жинақтау, ӛйткені ол кҥрделі жабдықтауды қажет етпейді, сондықтан да депо жағдайында жиі қолданылады. Жӛндеу зауыттарында немесе бӛлшектер мен тиісті жабдықтардың ҥлкен жӛндеу қоры бар мамандандырылған шеберханаларда басқа тәсілдерді қолдануға болады. Қайта жинақтау тәсілі - әртҥрлі жҧптардың тозығы жеткен бӛлшектері тиісті сҧрыптау мен бабына жеткізуден кейін қайтадан жҧптастырылады. Технологиялық процесс келесі операциялардан тҧрады: бӛлшектерді іріктеу және сҧрыптау, қажет болған жағдайда дәлдік беттерін бабына жеткізу,  бӛлшектерді  жҧптастыру,  жҧптастырылған жҧптарды бейімдеу.

кезінде жӛндеу қорларының барлық жҧптары, яғни, тығыздығы тӛмен жҧптар бӛлшектеледі. Сыртқы жағдайларға жарамсыз деп табылған бӛлшектер бракқа шығарылып, ал жарамдылары 0,002 мм айырмашылықтағы диаметрлер бойынша сҧрыпталады.

Дәлдік беттері бапталған кезде, ҥйкелген беттерден болмашы қажамалар, сызықіздерді және  қарайып кеткен жерлер жойылады.

Жҧмысты аяқтау ҥшін ысқылағыш және әр тҥрлі абразивті пасталар қолданылады. Қамтылатын бӛлшек - бҥріккіштің инесін, реттегіштің буксасын және т.б.  (4.15-сурет)  –  станок  патронына  қысады,  дәлдік  бетіне баптайтын

1 — ысқылағыш; 2 — оправка; 3 — қысатын бҧрандама; 4 — форсунканың бҥріккіш инесі; 5 — айналу жиілігін реттегіш букса

пастаның жҧқа қабаты жағылады. Қҧралбілікті

ысқылағышты

бӛлшекке кигізеді. Абразивті бӛлшектер қиылысқан қалың торды қамтамасыз ету ҥшін ысқылағышты бӛлшектің бойына және айналасына орналастырады. Қамтушы бӛлшектің (гильзалар, реттегіштің сервомотор корпусы, бҥріккіш корпусы) дәлдік бетін басқа ысқылағышпен жетілдіреді (4.16- сурет). Станок патронына ысқылағыштың қҧралбілік шеттерін қысады. Тозу шамасына қарай ысқылағыштың бҥйіржағын сәл соғып, босатады. Осы мақсатта қҧралбілік 2 конусты етіп, ал ысқылағыштың 1 ӛзі тілікті етіп жасалған. Ысқылағышты бӛлшеконың бойымен еркін қозғалатындай босатады. Дәлдік беттерден кӛзге кӛрінетін ақаулар жойылғаннан кейін паста қолданылатын бабына жеткізу жҧмыстары аяқталады. Осыдан кейін таза маймен бабына жеткізу жалғастырады.

Жұптастырмас бҧрын қамтылатын бӛлшек қамтушы бӛлшектің саңылауына 1/5—2/5 ҧзындық бойынша кіретіндеп етіп бӛлшекті сайлап алады. жҧптастыру ҥшін қамтылатын бӛлшекті (тығынжылды, инені және т.б.) станоктың патронына қысады, ал қамтушы бӛлшекті қҧралбілікке бекітеді. Станокты іске қосқаннан кейін қамтылатын бӛлшектің сыртына пастаның жҧқа қабаты жағылады; қамтушы бӛлшекті біртіндеп қамтылатын бӛлшекке қарай қозғайды. Бӛлшектерді жҧптастыруға байланысты жҧмыс орындаушыдан ҥлкен шыдамдылықты талап етеді. Сәл асығыстықтың ӛзі кӛпсағаттық жҧмысты жоққа шығаруы мҥмкін. Әсіресе, жҧптастыру процесінің аяғында қамтушы бӛлшек қамтылатын бӛлшекке толықтай кірген кезде, бірақ әлі біраз ілінісіп тҧрған кезде. Осы сәттен бастап бӛлшектің сыртындағы ескі пастамен жҧмыс жасаған немесе анағҧрлым ҧсақ пастаны (микропастаны) қолданған жӛн. Содан кейін процессті таза майда жалғастыру керек. Бӛлшектерді жҧптастыру 45° бҧрышқа қисайған қамтушы бӛлшектен 1/3 бӛлікке суырылып алынған қамтылатын бӛлшек ось тӛңірегінде қай жаққа бҧрса да бірқалыпты тҥскен кезде аяқталған болып есептеледі.

Бҧл топтың жҧптары дәлдік жҧптары секілді жӛндейді. Бірақ кӛбінесе бӛлшектердің бірін ауыстыруды, бӛлшектердің біреуінің тозған бетін хромдау немесе болаттап ҧлғайту арқылы, ал кейбір жағдайларда қамтушы бӛліктердің саңылауына қосымша бӛлшектер орнатуды қолданады.

Екінші операцияның міндеті

бӛлшектің ҥйкелінетін сыртқы беттерін станокпен ӛңдеу бір қҧрылғыда және олар оське бекітілгеннен кейін ғана жҥргізіледі.

Үшінші, түбегейлі операция

Бабына жеткізу ысқылағышы және пасталар.

Бабына жеткізуге арналған ысқылағыштарды тілікті сақиналар немесе тӛлкелер тҥрінде перлитті шойыннан, қоладан немесе жезден жасайды. Аталмыш материалдардың тозуға тӛзімділігі жоғары және дәл келтіру мҥмкіндігіне ие. Ысқылағыштардың қаттылығы HB 190...203. Бабына жеткізу жҧмыстарна қолданылатын пасталар механикалық және химиялық-механикалық әсердегі пасталар деп бӛлінеді. Механикалық әсердегі пасталардың қҧрамына әдетте қатты қажақтардан жасалған ҧнтақтар кіреді. Механикалық әрекеттің ҧнтақ пасталары, әдетте қатты абразивті ҧнтақтарды (корунд, кремний карбиді, бор карбиді, синтетикалық алмас ҧнтағы және т.б.) қамтиды. Химиялық-механикалық пасталардың негізгі қҧрамы жҧмсақ абразивалар - хром немесе алюминий тотығы.

4.7  Жылжымалы конустық жалғамалар Осы типтегі жалғамалар екі қуысты герметикалы бӛліп тҧратын бӛлшектердің конустық жҧмыс қабаттарының тығыз орналасуымен сипатталады. Жҧмыс кезінде бӛлшектердің бірі ілгерілемелі немесе ілгерілемелі-айналмалы қозғалысты орындайды. Cone ҧялы қосылымдары екі тҥрге бӛлінеді:

Жылжымалы конустық жалғамалардың екі тҥрі бар:

Жылжымалы конустық жалғамаға тән ақаулық – тҥсісетін сыртқы беттерінің тозуынан, мығымдап бекітуден, жанып кетуден немесе бӛлшектердің деформациясынан туындаған ілмекті конустың саңылаусыздықты жоғалтуы. Жӛндеу. Жалғаманың жҧмысқа қабілетін қалпына келтіруге болады: ысқылағыш қиықжиегі болмашы зақымданған кезде – бӛлшектердің ӛзара ысқылаумен; анағҧрлым ірі зақымдауда – бӛлшектердің конустарының жҧмыс бӛлігін алдын ала ӛңдеп, кейін оларды ӛзара ысып тегістеумен;

едәуір зақымдануда - конустардың жҧмыс бӛлігін балқымамен ҧлғайтып, кейіннен станокпен және бӛлшектерді ӛзара ысқылап ӛңдеумен; бӛлшектердің біреуін жаңасымен ауыстырумен.

Сурет. 4.17. Кең бҧршақпен жылжымалы конусты буындардың бӛлшектерін кӛшіру: 1 - клапан; 2 - цилиндрдің қақпағы; 3 - клапанның бағыттаушысы; A - конустың жҧмыс бӛлігінің беті; B - дайындамалық бағыттауыш

Бӛлшектердің конустық беттерін механикалық ӛңдеудің кез келген жағдайында:

Қарастырылатын жалғамаларда сыртқы беттері конустық тҥйісетін екі бӛлшек кермемен бекітіледі. Керме қамтушы конусты қамтылатын конусқа баспақтау есебімен жасалады. Бҧл жалғаманың жҧмыс қабілеті кӛбінесе қондырмадағы бӛлшектердің әлсіреуі нәтижесінде бҧзылады. Бірдей сигналдардың және бірдей тексерулердің әлсіреуін анықтаңыз, бҧл баспасӛз байланысының бӛлшектерінің әлсіреуі. Әлсіреуді нығыздағыш жалғамалар бӛлшектерінің әлсіреуі секілді, бірдей белгілер және бірдей тексерулер арқылы анықтайды. Сол сияқты, бірдей жағдайларда, қажет

болса, бӛлшектерді ажырату да жҥзеге асырылады. Ажырату ҥшін қажетті кҥш тҥйісетін беттердің конус шамасына байланысты. Конус ҧлғайған кезде, қысу ҥшін қажетті кҥш азаяды. Жӛндеу. Мҧндай жалғамалардың жҧмыс қабілеті бӛлшектердің зақымдалу сипатына байланысты тӛмендегі тәсілдермен қалпына келтірілуі мҥмкін: Жӛндеу тәсілін таңдағанда бӛлшектердің қҧрылымы мен материалдарын, таңдап алынған әдістердің экономикалық мақсаттылығы және жабдықтың болуы арқылы қабылданатын кҥштердің (екпінді, айнымалы таңбалы және т.б.) сипатын ескерген жӛн. Жылжымалы конустық жалғамаларды жӛндеу сияқты, осы бӛлшектерді ӛңдеу кезінде олардың конустық және цилиндрлік беттердің осьтестігін қамтамасыз ету ӛте маңызды. Дегенмен, бҧл жалғамада осьтік сәйкессіздік бар және бӛлшектердің ӛзара ысқылау процесіне әсер етпесе де, іргелес тораптардың жҧмысын едәуір нашарлатады. Ӛйткені, біліктер дҧрыс орталықтанған кезде де осы біліктерге бекітілген муфталардың ернемектері соғылуда. Егер ернемекті конустар (тиісінше, біліктер де) осьтік сәйкессіз болса, біліктердің соққысы айтарлықтай артады, ал бҧл, белгілі болғандай, жалғаушы муфталардың, мойынтіректердің және т.б. тез істен шығуына тҥрткі болады. Бӛлшектердің ҥйкелісі. Қалыпты орнату ҥшін, қамтушы бӛлшектің конустық беті білік конусына тығыз сәйкес келеуі керек. Тығыз жанасуы бояумен тексеріледі. Егер бояудың ізі біркелкі болмаса және тҥйіндесу алаңының 75%-ынан аз орын алса, онда бӛлшектердің ӛзара ҥйкелісі орындалады. Жанасу ҥйкелісі және сапаны бақылау жылжымалы бӛлшектерді жӛндеу кезіндегідей орындалады. Қамтушы бӛлшек дҧрыс кҥйде болу ҥшін, сондай-ақ оның массасын пайдалану мҥмкін болу ҥшін ҥйкеліс ҥйкелінетін конус осьтерінің тік орналасуымен жҥзеге асырылады. Тҥйіндесу алаңын ҥйкеліс ізінің ені мен биіктігінен анықтауға болады. Қҧрастыру. Егер бӛлшектердің ӛлшемдері дәл сақталса, конустық беттер біркелкі және кемінде 75% тҥйіндесу алаңында жанасса, онда әрі қарай қаралып отырған жалғаманың беріктігі қҧрастыру сапасына байланысты болады. Қҧрастыруды суық сығымдау, қамтушы бӛлшекті қыздыру немесе қамтылатын бӛлшекті салқындату арқылы жҥргізуге болады.

Уступ-ойық; зазор-саңылау. а

б

h l и h

Суық сығымдау біліктің соңында қалыпты сомынды бҧрау, қҧлаған жҥк немесе гидравликалық баспақтау арқылы тҥзілетін кҥш есебінен жҥзеге асуы мҥмкін. Сомынды шекті немесе динамометриялық кілтпен тартып бҧрайды. Бҧл жинау әдістерінің артықшылықтары мен кемшіліктері туралы нығыздағыш жалғамаларды жӛндеу сипаттамасында айтылды. Жалғамадағы кермеге қамтушы бӛлшектің 1 (4.18-сурет) білік 2 бойымен қашықтыққа Ah = h

h

жылжуы есебінен қол жеткізіледі. h

шамасын баспақтама алдында білік бойынша бӛлшектер ҥйкелісінен 1 кейін ӛлшейді. Әр жалғама ҥшін қашықтық Ah сызбада кӛрсетілген. Мәселен, тістегершікті тартқыш электр қозғалтқышы зәкірінің білігіне монтаждау кезінде бҧл қашықтық 1,1... 1,35 мм тең болады. Тістегершікті тартқыш электр қозғалтқышы зәкірінің білігіне монтаждау мысалында кӛбінесе жылжымайтын конусты жалғамаларды қҧрастыру кезінде қандай қателіктер кездесетінін қарастырайық.

Бірінші қателік

Екінші қателік

а

болмауы (4.19-сурет). Саңылаудың а

шамасы бойынша біліктегі сомынға 4 қамтылатын бӛлшектердің тоқтау

а болуы жалғамада кепілдендірілген керменің бап екенін білдіреді. Оны қажет болған жағдайда сомынды қосымша созу арқылы ҧлғайтуға болады. Бӛлшектерді май нығыздаушымен қҧрастыру. Мультипликатор ци¬линдрден және сатылы піспектен тҧрады. Ондағы майдың қысымы сатылы піспек алаңына пропорционал кӛбейеді. Қолмен май сорғысы арқылы 1:8 піспегінің алаңына қатысты 35 МПа-ға дейінгі қысыммен май берген кезде, мультипликатор қысымды 280 МПа (4.20-сурет) шамасында дамытады. Май мультипликатордан біліктің осьтік бҧрғылауына айналдырғы (айналдырғы) немесе ҧзартқыш арқылы беріледі. Айналдырғының бір шетінде мультипликтормен жалғау ҥшін, ал екінші шетінде біліктң орталық тесігімен жалғау ҥшін бҧрандалар болады. Айналдырғыда бӛлшектерді қондыру және тҥсіру ҥшін қҧрылғыларды орнатуға арналған сыртқы бҧранда бар. Бӛлшектер мен мультипликаторды жалғайтын нҥктелердің тығыздалуы тығыдаушы мыс тығырықпен немесе сақиналармен жҥзеге асырылады. Бӛлшектерді қҧрастыру. Қҧрастыру алдында конус бетінің бҧдырлығы мен пішінін, сонымен қатар, жанасу аймағына май келтіру бунақтары мен бҧрғылаудың болуын мҧқият тексеру керек. Егер бӛлшектер бҥкіл талаптарға сай келсе, онда тӛлке (ернемек, гидроаппараттың жҧмыс доңғалағы, тістегершік және т.б.) біліктің конус бӛлігіне қолмен тығыз орнатылады. Содан кейін айналдырғы мен тығыздағыш тығырық қҧрылғысын орнатады. Айналдырғыға тірелімді тығырықты, ортасында тесігі бар гиронығыздағышты және қысқыш сомынды кигізеді. Айналдырғының бос бҥйіріне мультипликаторды жалғайды. Қол сорғымен май мультипликатордың кішкентай піспегі аймағына жіберіледі. Бҧл ретте

1 — тірелімді тығырық; 2 — айналдырғы; 3 — гидравликалық баспақ, 4

ол жанасу аймағына айналдырғының, біліктің және май келтіру бунағының осьтік бҧрғылауын толтырады. Май қысымы 35...40 МПа қҧрайды. Содан кейін қолмен май сорғысы арқылы ажыратып қосқыш арқылы май мультипликатордың ҥлкен піспекті аймағына беріледі. Сатылы піспек кішкентай піспек жаққа қарай қозғалып, жанасу аймағындағы қысымды ҧлғайтады. Май жанасатын бӛлшектердің беттерінің арасына жайылып, тӛлке кҥпшегінің тесігін кеңейтеді. Май қысымы манометр бойынша бақыланады. Ол ешбір жағдайда сызбада кӛрсетілген рҧқсат етілген мәннен асып кетпеуі керек. Әйтпесе, бӛлшектердің пластикалық деформациясы орын алуы мҥмкін. Сонымен қатар, екінші қол сорғымен майды гидравликалық баспаққа сорып алады, тӛлке біліктің конустық бӛлігіне баспаланады. Баспалану процесі біртіндеп жҥргізіледі. Бҧл жағдайда тӛлке жоғары қысымды май пленкасының бойымен білікке орнатылып, қажетті осьтік кермені тҥзеді. Баспалағаннан кейін мультипликатордан май қол сорғының ағызу камерасына қҧйылады да, мультипликатор алып тасталады. Серпімді кҥштердің әсерінен тӛлке сығымдалып, майды жанасу аймағынан ығыстырып шығарады. Жанасу аймағындағы майдың қысымы баяу тӛмендейді; қысымның толық тӛмендеуіне дейін ҥш сағатқа дейін уақыт кетуі мҥмкін. Сондықтан, осы уақыт ішінде май нығыздаушы конустық жалғамаға салмақ тҥсіруге болмайды. Гидравликалық баспақты мультипликаторды алып тастағаннан кейін 15-20 минуттан кейін алуға болады. Хромды қаптау арқылы бӛлшектердің жанасатын бетінің геометриялық ӛлшемдерін қалпына келтіру қажет емес, ӛйткені хром-болат жҧбының ҥйкеліс коэффициенті болат-болат жҧбының ҥйкеліс коэффициентінің 2/3

қҧрайды. Егер бӛлшек хроммен қапталған болса, осьтік керменің шамасы рҧқсат етілген болуы керек. Жанасу аймағындағы май тӛлке кҥпшегіне канал арқылы берілуі мҥмкін. Бӛлшектерді бӛлшектеу. Бӛлшектерді бӛлшектемес бҧрын айналдырғыны баспақты қондырмамен қҧрастырғандағыдай етіп орнатады. Айналдырғыға тірелімді тығырықты кигізіп, тӛлке кҥпшегінің бҥйірінен оның осьтік кермесінен әлдеқайда ҥлкен шамасындағы қашықтықта сомынмен бекітеді. Мультипликатор айналдырғының бос бҥйіріне  бекітіледі. Майды бӛлшектердің жанасу аймағына нығыздау 8-10 минут ішінде баяу орындалуы керек, ол бӛлшектердің жанасу беттерімен біркелкі ӛтіп, тӛлкені (ернемекті, гидроаппараттың доңғалағын және т.б.) кеңейтеді. Май қысымы міндетті тҥрде манометрмен бақылануы және сызбада кӛрсетілген рҧқсат етілген мәннен аспауы тиіс. Бӛлшектерді жоғары қысымды маймен тез сығымдау кезінде жергілікті қысымның жоғарылау және бӛлшектердің жергілікті пластикті деформациялану қаупі туындайды. Май нығыздағыш қондырма сығымдау кезінде конустық бетте қалыпты тҥрде жҧмыс істегенде, тӛлке кеңейіп, біліктің конустық бӛлігінен шығып кетеді. Мультипликаторды соққыдан қорғау ҥшін айналдырғыда  міндетті тҥрде сомынды тірелімді тығырық орнатылуы керек. Егер қондырма бӛлшектелмесе, жанасу аймағында май қысымын сақтай отырып, ажырату бағытымен тӛлкені сәл соғу керек. Егер май сыртқа ағып кетсе, ал жалғама ажыратылмаса, анағҧрлым тҧтқыр май қолданылуы керек. Мҧндай май ретінде авиациялық МС20 немесе МК20 майлары қолданылады. Тҧтқырлығы жоғары майды қолдануға рҧқсат етілмейді. Егер соңғы шара кӛмектеспесе, онда алынғышты қолданып, бір уақытта майды жанасу аймағына нығыздау керек. Май нығыздағыш конустық қондырма дҧрыс дайындалып, орындалған кезде тҥйісетін бӛлшектерді жалғамалардың берілу қабілетіне нҧқсан келтірмей, әлденеше рет жинап, бӛлшектеуге болады. Жанасатын беттерге тӛлкелерді әлденеше рет тҥсіріп алу және қондыру кезінде бҧдырлардың тегістелгенін байқауға болады, сондықтан бекіту ҧзындығын 15%-ға дейін азайтуға жол беріледі. Берілген айналу моментінің шамасы осьтік керменің шамасына байланысты екендігін ескеру қажет. Егер ол сызбада кӛрсетілген шамада аз болса, жалғама бӛлшектерін ауыстыру немесе қалпына келтіру керек. Жҧмыстарды орындау ережесі. Жоғары қысымды сорғыны, мультипликаторды және гидравликалық баспаны жҧмысқа дайындау процесінде, олардың қысымды бақылау сынақтарына тӛтеп бере алатынын кӛрсететін таңбалардың бар екеніне кӛз жеткізу керек. Кҥйдірілген мыстан жасалған бҧранда мен тығыздағыш тығырықтардың жай-кҥйіне ерекше назар аудару керек. Мультипликатормен жҧмыс істегенде, жоғары қысымды шлангтардың кҥйін  және оларды  ҧштыққа бекіту сенімділігін

тексеріңіз. Ҧштықтың бҧрандасы бҥйірінен 10.. .12 мм қашықтықта HRC30.35 қаттылыққа дейін шынықтырылуы тиіс. Сорғыны маймен толтырғаннан кейін оның сағағы немесе мультипликатор шлангасының ҧшы май жҥретін каналдың бҧрандалы тесігіне бҧралды. Жҥйедегі май қысымын баяу арттыра отырып, ағып кету мҥмкін болмайтындығына кӛз жеткізіңіз. Ақса, оны жҥйеде ешқандай қысым болмаған жағдайда ғана жоюға болады. Бӛлшектеу ҥшін алынатын бӛліктің салмағы бӛлшектің кинетикалық энергиясын белгілі бір дәрежеде біліктің конустық бӛлігінен ӛшіру ҥшін білікті тігінен орнату қажет. Сонымен қатар, алынатын бӛлшек амортизациялайтын қармағышқа бекітіледі немесе тірелімді тығырықтарда орнатылады. Жалғаманы бӛлшектеу процесінде манометр арқылы бӛлшектердің жанасу аймағындағы майдың қысымын міндетті тҥрде бақылау қажет. Бҧл жағдайда тек жоғары қысымды манометрдің қорғаныш әйнегі жағында болу керек. Май нығыздағыш конусты қондырманы бӛлшектеу кезінде май қысымының шамасы кӛбіне оның ҥдеу жылдамдығына байланысты болады. Сондықтан, қысымды баяу арттыруға кеңес беріледі, 100 МПа-ға жеткенде әрбір 10 МПа сайын 1-2 минут кідіру керек. Бҧл майдың бӛлшектердің жанасатын беттеріне біркелкі бӛлуді қамтамасыз етеді және металлдың жергілікті пластикалық деформацияларының пайда болуына жол бермейді. Бӛлшектердің жанасу аймағындағы майдың қысымы май нығыздағыш конустық қондырма қалыпты орындалған кезде 120-180 МПа қҧрайды. Барлық жағдайларда оны 250 МПа-дан кӛбейту керек емес. Май нығыздағыш конустық қондырманы орнату және бҧзу процесінде алынатын бӛлшек қозғалысының траекториясында, сондай-ақ, жоғары қысымды май сорғысы мен мультипликаторға қарсы тҧруға жол берілмейді. Жҧмысшының қолы алынып тасталатын бӛлшектің аумағында болмауы керек. Жалғаманы бӛлшектегеннен кейін, тӛлке (ернемек, гидроаппарат доңғалағы және т.б.) біліктің конустық бӛлігінен алынып тасталады және бӛлшектердің қондырма бетін тысқаппен немесе басқа қорғаныс қҧралдарымен зақымданудан қорғайды.

Майҧстағышты тығыздағыш тетіктердің жылжымалы бӛліктерінен ӛтетін немесе ішінде орналасқан тесіктерді тҧмшалауға арналған. Кез- келген дҧрыс қҧрастырылған майҧстағышты тығыздағыштың тҧмшалануының бҧзылуы кӛбінесе тығыздау сақиналарының (манжеттер) эластикасын  жоғалтудан   және   бӛлшектердің   қажалған  беттерінің бір

жақты тозуынан туындайды. Эластикасы жойылған кезде сақина біліктің мойнын қысатын немесе цилиндрдің ішкі бетіне жабысатын кҥш кҥрт азаяды, ал біржақты тозу кезінде ҥйкеліс беттерінің цилиндрлік пішіні ӛзгереді. Бӛлшектердің кҥйін бақылау және жӛндеу. Нығыздаушы сақиналар мен манжеттердің жай-кҥйі кҥнделікті тексерумен тексеріледі. Барлық жағдайларда, майҧстағышты тығыздағышты бӛлшектеу кезінде киізден жасалған сақиналар, мақта, асбест толтырма немесе кендір бау немесе осы материалдардан ширатылған бҧрау олардың жай-кҥйіне қарамастан ауыстырылады. Сондай-ақ, қиын қол жететін жерлерге орнатылған резеңке сақиналар мен манжеттер, ӛздігінен бекітілетін тығыздамалар да ауыстырылуы тиіс. Басқа жағдайларда, резеңке бӛлшектер мен ӛздігінен бекітілетін тығыздамалар эластикасы жоғалғанда, ҥйкелген беттерінде ҥзілімдер мен ақаулар болған жағдайда, резеңке шарбыланып немесе жҧмсарып кеткенде ғана ауыстырылады. Қҧрастыру. Кез-келген майҧстағышты тығыздағыш, егер тығыздама білік мойнын қысқанда немесе цилиндрдің бетіне жабысқанда біркелкі және бірдей кҥшпен басылса ғана қалыпты жҧмыс істейді. Бҧл ҥшін біліктің        осі,        тығыздаманың                астындағы        бӛлшектің        тесігі        және тығыздаманың ӛзі осьтесті болуы қажет. Бҧдан басқа, тығыздамада айналатын білік мойнының соққысы минималды (0,05 мм аспауы) болуы, ал біліктің немесе цилиндрдің қажалған беттері тегіс, қылаусыз болуы тиіс. Киіз        сақиналы                тығыздама.        Кез-келген        жалғама        сақиналарының материалдары мен ӛлшемдері сызбаның талаптарына сәйкес болуы тиіс. Эластика беру және сақиналардың тозуын азайту ҥшін оларды 120-130 °С- ге дейін қызған ерекше қҧраммен 5... 10 минут сіңдіру ҧсынылады. Мҧндай қҧрам ретінде техникалық глицериннің 75%, натрий сабынының 20% және қабыршақты графиттің 5% немесе майсана майының 90%, натрий сабынының 5% қоспасы пайдаланылуы мҥмкін. Қақпақтарда орнатылған сақиналар қақпақтың шҧңқырын мықтап жабуға тиіс. Сақиналардың ҥйкелетін беткі жағы таза және тегіс болуы керек, тығыздағыштарсыз, қуыстар мен тіліктерсіз болуы, сақина қозғалатын бӛлшекті тығыз және

біркелкі қысуы тиіс.

Тығыздама сақиналары бар тығыздағыштар. Нығыздауыш тығындама (су сорғысының тығыздамасы секілді) әдетте қиғаш тіліндісі бар жекелеген сақиналардан тҧрады. Кӛршілес сақиналардың тҥйіскен жері 120 немесе 180°-қа жылжиды. Тығындау процесін жеделдету ҥшін жеңіл соққылармен сақиналар мҧқият жапсырылатын қҧралбіліктер болғаны жӛн. Қысқыш тығыздағыш тӛлкелердің сомындарын тҥпкілікті нығайтып бекіткен кезде мҧқият болу керек. Қиғашталып қиық беітілген сомын кӛбінесе бӛлшектердің ҥйкеліс бӛлігінің қызып кетуіне және тозуына әкеледі. Ӛздігінен бекітілетін тығыздамалар, резеңке сақиналары және манжеттері    бар    тығыздамалар.    Еркін    кҥйде    ӛздігінен  бекітілетін

тығыздамалардың серіппесі манжетаны қысу керек; Сығымдау кҥші серіппе ҧзындығын ӛзгерту арқылы реттеледі. Қатты кҥш салу жалғаманы жақсы тҧмшаласа да, бӛлшектер қатты қызып кетуі және тез тозуы мҥмкін. Резеңке бӛліктерін монтаждауды жеңілдету ҥшін оларыдң ҥйкелетін беттерін солидолдың жҧқа қабатымен майлайды. Жақсы тығыздағышқа қол жеткізу ҥшін, корпус ҧясы мен ӛздігінен бекітілетін тыңыздағыштың жанасатын беттеріне ГЭН-150В желімін, қорғасынды ақ сыр, герметик, шеллак немесе карбинол желімін жағады.

Оймакілтекті жалғама тҥйісетін бӛлшектердің тиісті қуысына кіретін бойдық дӛңес-оймакілтектермен жҥзеге асырылатын бӛлшектердің саңылаусыз немесе жылжымалы жалғамасы. Тепловоздарда негізінен жылжымалы қондырмасы бар тҥзу бӛшкелі оймакілтекті жалғамалар, сирек жағдайларда эвольвенталы және ҥшбҧрышты жалғамалар қолданылады. Оймакілтектердің тозуы мен жалғама бӛлшектеріндегі сызаттар ең кӛп тараған ақаулықтар. Оймакілтектер тозғанда және жапырылғанда олардың арасындағы бҥйірлік саңылаулар ҧлғаяды, оймакілтектердің жекелеген учаскелерінде артық жҥк тудыратын бӛлшектердің қисықтығын тудырады. Оймакілтектердің шамадан тыс тозуы мен жапырылуы орын алғанда, механизмнің айналу жиілігі ӛзгеріп, кезде ӛзіне тән тықыл естіледі. Бӛлшектеу. Оймакілтекті жалғаманы ажыратпас бҧрын, кейін қҧрастыруға қажет болу ҥшін жҧмыс кҥйіндегі оймакілтектердің бағытталуын белгілеген жӛн. Бҧл жҧмыс кезінде оймакілтектердің бір- біріне орнығып қиюласуынан туындайды. Қосарланған оймакілтектердің тозуы ҧзындығы бойынша да, ені бойынша да бірқалыпты болмайды. Әрбір оймакілтектің шамасын ӛлшеп, тозу сипатын анықтау, әсіресе қамтушы бӛлшекте қиын болады. Сондықтан жӛндеу тәжірибесінде кӛбінесе жҧмыс жағдайындағы оймакілтектер арасындағы бҥйірлік саңылауды ӛлшеу қолданылады. Жӛндеу. Оймакілтектер шекті тозған кезде, яғни оймакілтектер арасындағы бҥйірлік саңылау 50%-ға асқан кезде, жалғаманың қалыпты жҧмыс қабілеті келесі жолдардың бірімен қалпына келтіріледі:

бетіндегі ҧсақ жапырылған жерлер тегістеу арқылы жойылады.

Қҧрастыру. Жылжымалы қондырмасы бар тҥзу бӛшкелі (эвольвенталы, ҥшбҧрышты) оймакілтекті жалғамаларды қҧрастырған кезде ҧзындығы мен ені бойынша оймакілтектердің жҧмысшы жақтары арасында лайықты байланыс болуын қамтамасыз ету керек. Жалғаманы бҧрын бірге жҧмыс істейтін бӛлшектерден жинаған жағдайда, олар шығарылғанға дейін жасалған таңбалар бойынша жҧптастырады. Егер мҧндай оймакілтектердің бҧрынғы бағдары ӛзгертілсе, онда олардың арасындағы байланыс бҧзылып, жалғаама жҧмысы кҥрт нашарлайды. Егер жалғама жаңа немесе жӛнделген бӛлшектерден қҧрастырылса, қондырмаға қалыпты орналасуын қамтамасыз ету керек. Оймакілтекті жалғамаларды бҧрын қолданылған, ажыратылып қалған бӛлшектерден қҧрастырған жағдайда, оларды оймакілтектер арасындағы бҥйірлік саңылау жаңа бӛлшеектерден жасалған жалғамаларға арналған максималды шекті саңылаудан 30% -дан аспайтындай, ал оймакілтектердің ҧзындық бойынша орналасуы 40% -дан кем болмайтындай етіп қҧрастырады. Оймакілтекті механизмдерді монтаждаудың барлық жағдайында қамтушы бӛлшектер мен оймакілтекті білік тесігінің осьтес болуын қамтамасыз еткен жӛн. Осьтестік оймакілтектерді ҧзындығы бойынша толықтай ҧштастыруға, ал қондырмаға қалыпты орнату – бӛлшектердің оймакілтектер бойымен жылжуына кепілдік береді.

Жалғаманың осы тҥрінде айналмалы бӛлшектердің бағдарланған жай- кҥйі кілтекпен бекітіледі. Тепловоздарда негізінен білікке жылжымастай бекітілген тік бҧрышты кілтектер пайдаланады. Мҧндай жалғамаларға тән ақаулық – кілтек қондырмасының білік ойығына кілтектің беттерінің және тҥйіскен жерлердегі ойықтардың жапырылуы салдарынан әлсіреуі. Аталмыш ақаулықты сыртқы белгілерімен және бӛлшектердің микрометражымен анықтауға болады Жӛндеу. Бӛлшектердің мӛлшеріне, жҧмыс жҥктемесіне және жҧмыс сипатына байланысты жалғамалардың жҧмыс қабілеті келесі тәсілдердің бірімен қалпына келтіріледі: Қҧрастыру. Жҥктің тіктӛртбҧрышты кілтегінің ҧзындығы мен биіктігіне қарай біркелкі бӛлінуіне қол жеткізу ҥшін, кілтектің берілген шектерге сәйкес қондырылуын және жанасатын бӛлшектерде кілтекті ойықтардың осьтерге туралануын қамтамасыз ету қажет. Рҧқсат етілмеген ҥлкен саңылаулар мен ойықтар осьтерінің қисық болуы кілтектердің және ойықтардың жекелеген бӛліктеріндегі ҥлесті қысымның кҥрт артуына, олардың жапырылуына, соның салдарынан олардың істен шығуына алып келеді. Сондай-ақ, кілтектің шығыңқы бӛлігінің биіктігі ҧзындығы бойымен бірдей болуы, ал қамтушы бӛлшектің кілтекке «отырмай», біліктің цилиндрлік немесе конустық бӛлігіне ғана дәл келуі ҥшін жеткілікті болуы маңызды. Сатылы кілтекті орнатқан кезде оның қалыңдау жағы біліктің бетінен немесе қамтушы бӛліктің тесігінен шығып тҧрмауы тиіс.

Тепловоздарда, негізінен, цилиндрлік және конустық тісті қҧрылғылар қолданылады. Тісті берілістің жҧмыс қабілетін жоғалтуы тістің тозуы және олардың арасындағы бҥйірлік саңылаудың ҧлғаюы салдарынан туындайды. Мҧндай беріліс әдетте қатты шумен жҧмыс істейді және жиілігі немесе айналу бағыты ӛзгерген кзеде тән дыбыстар шығарады. Тістердің  тозуы  кезінде  олардың  қалыңдығы  мен  беріктігі тӛмендейді, «ӛлі» деп аталатын жҥріс артады. Мҧнда жетекші тістегеріштің сл бҧрышқа ауытқуы бҧрылуға әкелмейді, соның салдарынан берілісте екпінді жҥктеме мен қиғаштық артады. Бӛлшектеу. Берілісті бӛлшектегенге дейін, яғни, оның бӛлшектері жҧмыс жағдайында тҧрған кезде, тістер мен біліктің остік жҥгіртпесі арасындағы бҥйір саңылауды ӛлшеген жӛн. Бҧдан басқа, егер жҧпты тістегеріштерде тістер саны бірдей болса, ҧнемі іліністе болатын кез келген тістер жҧбын бояумен белгілеп қою керек.

Тістер арасындағы бҥйірлік саңылауды С б

(4.21 сурет) қуыс бҧрғымен,

4.21-сурет. Тістер арасындағы бҥйірлік саңылауды ӛлшеуге арналған индикаторлық қҧрылғы

1 — шылбыр; 2 — индикатор;

р

Радиалды саңылау        Бҥйірлік саңылау

s x

x

д

(қорғасыннан, ермексаздан және т.б. жасалған) «сығындымен» немесе индикаторлық қҧрылғымен ӛлшеуге болады.     Саңылаудың        біркелкілігін анықтау мақсатында ӛлшемді айналдыра отырып ҥш-тӛрт нҥктеде жҥргізеді, ал конустық берілісте, бҧдан басқа, біріншіде алшақ, ал екінші рет орнынан қозғалған тістегершікте жҥргізеді. Қуыс бҧрғымен немесе «сыққышпен» тістегершікке еркін кіретін жағдайда ғана қолданылады. Цилиндрлік беріліс тістегершік тістерінің тозуын тістің қалыңдығын штангентіс ӛлшегішпен ӛлшеу арқылы анықтайды (4.22-сурет). Конустық берілістегі тістегершік тістерінің тозуын тікелей ӛлшеумен анықтау қиын, ӛйткені тістерде ауыспалы қалыңдық болады және

ҧзындығы бойынша біркелкі емес тозады. Сондықтан жӛндеу тәжірибесінде тістердің қалыңдығын ӛлшемейді, олардың шекті тозуы туралы беріліс жҧмысының сипаты бойынша талдайды. Конустық тісті берілістің жҧмысы, тістегершіктер берілістің осы тҥрі ҥшін қолжетімді шуылмен және жҧлқымасыз айналған кезде қалыпты деп есептеледі. Бҥйірлік саңылау С б қалыпты болған кезде тістер арасындағы 0,10 мм-ден кем болмайды, ал тістегершіктердің артқы жақтан салыстырмалы орнынан жылжуы 1...2 мм-ден аспайды. Жӛндеу. Тістегершіктердің тозған немесе бҥлінген тістерін қалпына келтіру - бҧл кҥрделі тапсырма, ӛйткені олар ӛте кҥрделі термиялық ӛңдеуге ҧшыраған сапалы болаттан жасалады, ал тістің механикалық ӛңделуі тістерді ӛңдеуге арналған машиналарда жҥзеге асырылады. Сондықтан тістердің тҥбінде жарықтары бар тістегершіктер, кем дегенде бір тіс жарықшақталғанда, тістер шекті тозғанда, яғни, 0,10 мм кем тҥспейтін С р

саңылауы С б

Жӛндеу ережелеріне сәйкес, егер жапырылған жерлер, қуыстар және басқа да зақымдардың тереңдігі 0,20 мм-ден артық болмаса, жҧмыс істеп тҧрған тістегершіктерді қалдыруға рҧқсат етіледі. Бҧл зақымдардың ҥлкен тереңдігі (0,50 мм-ге дейін) олардың жалпы ауданы тістің жҧмыс бетінің 10% -ынан аспаған жағдайда ғана рҧқсат етіледі. Егер тістің жарықтанған бӛлігі тіс бҥйірінен тіс ҧзындығының 10%-ынан аспайтын қашықтықта болса, тістің бір бӛлігінде жарықтың болуына рҧқсат етіледі. Қҧрастыру.        Егер        тетік        бҧрын        осы        қҧрылғыда        жҧмыс істеген

бӛлшектерден қҧрастырылса, тістегеріштер жҧбындағы тістердің арасындағы бҥйірлік саңылау мен әр қалыптылығы нормада болған кезде (беріліс ажыратылғанша анықталады), қҧрастыру қиындықтар туғызбайды. Қҧрастыру ескі реттеу сақиналарымен және тӛсемдермен жҥзеге асырылады, ал бӛлшектеуден бҧрын жасалған белгілер бойынша ілініске енгізеді (тістер саны бірдей болған кезде). Егер тістердің арасындағы бҥйірлік саңылауды азайту немесе жҧпты тістегеріштердің бірін ауыстыру қажет болса, ең алдымен, керптештердің шамасына назар аударып, тістегеріштердің бҥйірлік соққысы ҥлкен емес ме тексерген жӛн. Тісті берілістердің ілінісуін реттеу. Тісті берілісте тістер арасындағы саңылаулар мен олардың ҧзындығы мен биіктігіне сай орнатылуы реттеледі. Белгілі болғандай, іліністегі саңылаулар тістің ӛлшемдері мен орталықтан орталыққа дейінгі қашықтық ӛлшеміндегі қателіктерді ӛтеу ҥшін, сондай-ақ температуралық деформацияларды ӛтеу ҥшін қажет. Тістегершік тістерінің арасындағы бҥйірлік С б

және радиалды С р

саңылаулары (4.21 сурет) тӛмендегіше реттеледі.

Конустық тісті берілістерде

б

және С р саңылауларын реттеуге білік бойынша тістегершіктерді осьтік жылжытуға немесе тістегершікпен бірге біліктің қозғалуымен қол жеткізіледі. Тістегершіктің екеуін де немесе біреуін қозғауға болады. Мҧнда, бӛлу конустарының екі шыңдары O нҥктесінде (4.23-сурет) және тістердің бҥйірлерінде сәйкес келуін қамтамасыз ету маңызды. Тістегершіктердің тіс бҥйірлерінің сәйкес келмеуі 2 мм-ден аспауы керек. Бҧл берілісте қалыпты жағдайға жетеді. Цилиндрлік және конустық берілістердің ілінісу сапасын бояумен және беріліс жҧмысының сипатымен тексереді. Тістегершіктердің бірінің тістерін (жетекші тістегеріш болса тіпті жақсы) бояу арқылы тексеру ҥшін бояу жағып, берілісті бірнеше айналыммен бҧрайды. Іліністегі ақауды тістегеріш жҧбының тістеріндегі жанасу дағының мӛлшері мен орналасуы бойынша біледі. Конустық беріліс тістегеріштерінде тістердің жанасуы жҧқа ҧштарға жақын болғаны жӛн. Беріліс жҥктемемен жҧмыс жасаған кезде тістің жҧқа шеті кӛбірек деформацияланып, осылайша тістердің ҧзындық бойынша орналасуы және жылдамырақ қозғалуы қамтамасыз етіледі. Тістердің биіктігі мен ҧзындығы бойынша жанасу дағының ӛлшемдері Тепловоздарды жӛндеу ережелерімен реттеледі.

Белдікті беріліс

Сына-белдікті берілістің керіліс қабілеті шктв бойынша белдіктің сырғанау және оның жҧмыс беті мен шкив бунағы бетінің тозу шамасына қарай тӛмендейді. Айналу осьтерінің параллель болмауы, шкив канавкаларының едәуір жылжуы, сондай-ақ белдіктердің әлсіз керілуі белдік берілістің тартқыш қасиеттерінің нашарлауына себепші болады.

а

д

Эластикасын жоғалтқан және зақымданған және тозған жҧмыс беттері бар кордшур белдіктер ауыстырылды. Жиынтықта жҧмыс істетейтін бір белдеу істен шыққан жағдайда, бҥкіл жинақ ауыстырылады. Ҥлкен кӛлемдегі шойын шкив, сондай-ақ болаттан жасалған шкив бунақтарының тозуы кейіннен механикалық ӛңдеу арқылы балқытып қаптаумен жойылады. Шкв бунақтарының профилі сызбаға сәйкес болуы керек және жҧмыс беттерінің 6-дәрежеден кем болмауы тиіс. Белдікті берілістің сенімді жҧмысы ҥшін оны қҧрастыру кезінде келесі талаптарды сақтау ҧсынылады (4.25-сурет). Шкив біліктері параллель, ал бунақтар бір-біріне қарама-қарсы орналасады. Айналу осьтерінің шекті паралельсіздігі - ось ҧзындығы 100 мм болғанда 1 мм-ден кӛп емес. Шкив бунақтарының жылжу шегі 1 м осьаралық қашықтықтың 3 мм аспауы және 1 м-ден асатын әрбір 100 мм осьаралық қашықтыққа 0,03 мм-ден артық ҧлғаймауы керек. Бірдей керілістегі жинақталатын белдіктердің ҧзындықтары арасындағы айырмашылыққа мынадай жағдайда жол беріледі: белбеу ҧзындығы 1600 мм-ге дейін болса - 4 мм-ден аспауы тиіс, ҧзындығы 2500 мм-ге дейін болса - 8 мм-ден аспауы тиіс, ҧзындығы 4500 мм-ге дейін болса 12 мм-ден аспауы тиіс. Белдіктердің кӛрсетілген шектерді бҧзып, бір жиынтыққа енуі – белдіктер арасындағы жҥктемені біркелкі бӛлу және жҥктемесі кӛп белдіктің мерзімінен бҧрын бҧзылуына әкеледі. Біліктерге орнатылатын шкивтердің бҥйірлік және радиалды соққысы шкив диаметрі 300 мм-ге дейін болғанда 0,15 мм-ден аспауға және 600 мм- ге дейінгі диаметрде 0,30 мм-ден аспауға мҥмкіндік береді. Әрбір белдіктің керіліс дәрежесі белдіктің ортасына салынған P кҥшінен белдеудің бҥгілу тілінің t шамасы бойынша тексеріледі.

Әр белдік берілісі ҥшін t және Р шамалары Тепловоздарды жӛндеу

ережесінде келтірілген. Ескі белдік ҥшін бірдей кҥштегі Р кезіндегі t шамасы (48 сағаттан аспайтын жҧмыс жасаған) жаңа белдікке қарағанда 30...40%-ға кӛбірек жол беріледі.

Резеңке немесе металл-резеңке бӛлшектердің кӛмегімен жасалған ажырайтын жалғамалар тепловоздарда айналушы моменттің немесе динамикалық жҥктеменің берілісі ҥшін қызмет етеді және сонымен бірге, амортизаторлар болады. Тепловоздардағы резеңке бӛлшектері бар жалғамалар кҥш механизмдері білік жетегі муфталарында, рессорлық асып қоюда, буксалық шылбырларда және арба тербелістерін ӛшіргіште, машинисттің кабинасының астында және т.б. болады. Мҧндай жалғамалардың жҧмысқа қабілеті резеңке бӛлшектердің істен шығуы салдарынан жоғалады. Жӛндеу кезінде резеңке және металл-резеңке бӛлшектер мына жағдайда ауыстырылады:

%-ға аз болса;

Серіппенің істен шығуы шӛгуі немесе сынуы арқылы туындайды. Шеткі шиыршықтардың тегістелген бӛліктерінде жарықша болған жағдайлар жиі кездеседі. Жӛндеу объектісін бӛлшектегеннен кейін, серіппелердегі шиыршықтардың тҧтастығын (соғу арқылы және кӛзбен) және еркін кҥйдегі биіктігін (ҥшбҧрышпен бітетін сызғышпен немесе штангенциркульмен) тексереді. компенсациялық серіппесі, айналу жиілігінің реттегіші, цилиндр қақпағы клапандарының серіппелері, отын сорғысының айдау клапанының серіппесі және т.б. сияқты маңызды серіппелерде тірек ҧштарының геометриялық оське (кәдімгі ҧшбҧрышты сызғышпен) және серпімділікке (аспаппен) қатысты перпендикулярлығын қосымша тексереді.

Серіппенің серпімді кҥші оның деформациясына немесе бҥгілуіне тікелей пропорционалды екендігі белгілі. Серіппенің серпімді кҥшін қҧрылғы цилиндріндегі майды қысатын піспек қабылдайды; май қысымы манометрмен белгіленеді. Серіппенің серпімділік мәнін алу ҥшін манометр кӛрсеткішін аспап піспегінің алаңына кӛбейтеді. Еркін кҥйде биіктігі қалыптыдан 5% және одан жоғары пайыздан тӛмен, шиыршықтарында жарықтар мен сынықтары бар серіппелер ауыстырылады. Серіппе осінің әрбір 100 мм ҧзындықта перпендикулярдан бҥйір жазықтыққа ауытқуына рҧқсат етіледі: 1-ші дәрежедегі серіппелер ҥшін - 1 мм-ден аспайды, 2-ші дәрежедегі серіппелер ҥшін - 1,5 мм-ден кӛп емес және 3-дәрежедегі серіппелер ҥшін - 2 мм-ден аспауы керек. Жекелеген жағдайларда рҧқсат етілмеген серпімділіктегі, биіктіктегі және осьтің перпендикулярдан бҥйір жазықтығына ауытқуы бар серіппелер тӛмендегі технологиялық сызбаларға сәйкес қалпына келтіріледі: қыздыру, керу, шынықтыру, жҧмсарту және шеттерін механикалық ӛңдеу. Серіппелерді кермес бҧрын электр немесе газды пештерге қыздырады. Шиыршықтардың қадамы біркелкі болатындай, серіппе биіктігі қалыптыдан ҥлкенірек, ал шеткі шиыршықтары қысыңқы болатындай тартып кереді. Кергеннен кейін серіппені қҧралбілікке белгілеп, термоӛңдеуден ӛткізеді. 50ХФА, 60С2, 60С2А болаттарынан дайындалған серіппелер ҥшін термоӛңдеу режимі шамамен мынадай. 850... 870 °С-ге дейін қыздырып, осы температурада 5.15 минут ҧстап тҧру керек. Ҧстау уақыты серіппе ӛлшеміне байланысты болады. Майда шынықтыру; шынықтыру біркелкі болу ҥшін серіппені шынықтыру ортасында шайқайды. Шынықтыру кезінде пайда болған қалдық кернеулерін жою ҥшін оны жҧмсартады: серіппені қыздырып, оны 30 минут бойына 460...520°С температурада ҧстау керек. Кейін суда, майда немесе ауада салқындатады. Орталықтандырса орналасқан екі серіппесі бар () тораптарды қҧрастыру кезінде (айналу жиілігін реттегіштегі май аккумуляторларының цилиндр қақпақтары клапандарының серіппесі және т.б.) оларды сыртқы және ішкі серіппелердегі шиыршықтардың бағыттары әр тҥрлі болатындай етіп орналастырады. Бҧл серіппелердің біреуі сынған кезде шиыршықтардың екінші шиыршықтардың арасына тҥсіп кетпеуінің алдын алу ҥшін жасалады.

Қҧрастыру деп бӛлшектердің кіші топтар мен тораптарға (топтарға), ал соңғыларында - олардың кинематикалық сызбаларын, берілген қондырмалары мен ӛлшемді тізбектерін сақтай отырып, дайын механизмге жалғануын айтады. Жӛнделген бӛлшектерден объектіні қҧрастыру жаңа бӛліктерден объектіні қҧрастырудан айтарлықтай ерекшеленеді. Жӛндеу жҧмыстары кезінде объектіні бӛлшектердің ҥш тобынан жинастырады: бҧрын жҧмыс істеген, бірақ одан әрі пайдалану ҥшін жарамды, қалпына келтірілген және жаңа топтар. Қҧрастыру сызбасы бойынша жӛндеу объектісін қҧрастырудың технологиялық процесінен бҧрын бӛлшектерді тексеру және оларды жинақтау жҥзеге асырылады. Қҧрастыру ҥшін келіп тҥскен бҥкіл бӛлшектерге тексеру жасалады. Бӛлшектердегі абайсыздан пайда болған кішігірім зақымдар (қылаулар, жапырылған жерлер және т.б.) жойылады. Бӛлшектердің майлы арналары, майлау және бҧрандалы тесіктер тазаланып, сығылған ауамен ҥрленеді. Май арналары, сонымен қатар, магнитті сыммен тексеріледі. Қағаздан, картоннан, паронитпен, резеңкеден жасалған саңылаусыздандыратын тӛсемдерді жаңадан қою ҧсынылады. Қызыл мыстан жасалған жарамды тӛсемдерді кҥйдіреді, ал бҧдырларды жою ҥшін қысып сығады. Қағаз және картоннан жасалған тӛсемдер торапқа орнатылмай   тҧрып  ыстық   майда   сіңдіріледі,   ал   паронит тӛсемдерге

«Герметик» лагы немесе ГЭН-150В желімі жағылады.

Объектіні монтаждау алдында бӛлшектерді жинау - аталған қондырмаларға және ӛлшемді тізбектердің ӛлшемдеріне сәйкес бӛлшектерді іріктеу және ӛзара сәйкестендіру жҧмыстарының жиынтығы деп аталады. Жинақтағы бӛлшектерді таңдаудың ҥш тәсілі бар: қарапайым, іріктемелі және аралас.

Қарапайым жинақтау кезінде негізгі бӛлшектерге тиісті бӛлшектер тҥйіндесу кезінде қалыпты саңылау сақталатындай етіп таңдалады. Мысалы, депо жағдайында, иінді білікке мойынтіректердің ішпектерін, ал цилиндр гильзаларына піспектер таңдайды. Тҥйісу бӛлшектерінің бірін оларды ӛңдеу немесе компенсаторлар қою арқылы жеке қиюластыруды жиі қолданады. Бҧл таңдау тәсілінің қиын және кӛп уақытты қажет ететіндігіне қарамастан,  оны  депода  және  жӛндеу  жҧмыстары  негізінен бӛлшектер

ажыратылмастын жҥргізілетін кӛптеген зауыттарда тепловоздарды жӛндеу тәжірибесінде кеңінен қолданады. Жинақтау бойынша жҧмыстың кӛлемін азайту ҥшін бҧрын бірге жҧмыс істеген жарамды ҥйкеліс бӛлшектерін, сондай-ақ жҧпталған бӛлшектерді, яғни, бҧрын ӛлшемі, салмағы немесе басқа параметрлері бойынша жеке қиюластырылып таңдалған бӛлшектерді мҥмкіндігінше ажыратпауға тырысады.

Іріктемелі жинақтау кезінде, тҥйісетін екі бӛлшектердің ӛлшемдеріне рҧқсат беру алаңы бірнеше бірдей аралықтарға бӛлінеді. Ал бӛлшектер осы аралыққа сәйкес ӛлшемді топтарға сҧрыпталады. Әрі қарай бір ӛлшемді топтардың тҥйісетін бӛлшектерін таңдаусыз, яғни, ӛзара алмастыруға негізделген немесе әрбір ӛлшем тобы шегіндегі іріктеу арқылы жинақтайды. Іріктемелі таңдауда жоғары сапалы жинау қысқа мерзімде қамтамасыз етіледі, бірақ сонымен бірге бӛлшектерді дайындауға рҧқсат беруді кҥшейту есебімен әлдеқайда қымбатқа тҥседі.

осы екі тәсілді біріктіреді. Аса маңызды жауапты тҥйіндесу бӛлшектері (мойынтіректер – иінді білік мойны, гильза – піспек, домалау мойынтіректерігі бӛлшектері және т.б.) іріктемелі іріктеумен жинақталады, ал тҥйіндесу жауаптылығы тӛмендеу бӛлшектер қарапайым іріктеу арқылы таңдалады. Жинақтауға, сондай-ақ, тетіктердің айналмалы бӛліктерінің теңгерімсіздіктерін жою ҥшін салмағы бойынша бӛліктерді таңдау және теңдестіру жҧмыстарын жҥргізу жатады. Бҧлғақты-піспекті топтың бӛлшектері, иінді білік, электр машинасының зәкірі, кардан білігі, турбокомпрессор роторы секілді айналатын бӛліктердің теңгерімсіздігі ӛте зиянды. Ӛйткені дірілді, қатты тозуды және кӛптеген бӛлшектердің, әсіресе, тораптардағы мойынтіректердің тез бҧзылуын тудырады. Дизельдің теңгерімділігіне қол жеткізу ҥшін оның бҧлғақты-піспекті тобының ірі біртекті бӛлшектерін минималды масса айырмашылығымен іріктейді. Мәселен, Д100 дизелінде мойынтіректермен бірге қҧрастырғанда (жеке жоғарғы және жеке тӛменгі) бҧлғақтарды 500 г-нан аспайтын айырмашылықпен, ал ендірмесі бар бҧлғақтарды 250 г-нан аспайтын айырмашылықпен жинап алады. Жекелеген бӛлшектер массасын қажет болған жағдайда әр бӛлшектің сызбасында белгіленген жерден металлдарды жою есебінен азайтады.

Тепловоздың кез келген айналмалы бӛлшегінің теңгерімсіздігі - пайдалану барысында біркелкі емес тозу, иілу, бір жерлеріне ластаушы заттардың жиналуы, теңдестіруші жҥгінің жоғалуы, сондай-ақ, жӛндеу кезінде бӛлшектерді дҧрыс емес ӛңдеу (айналу осінің жылжып кетуі) немесе біліктерді дәл орталықтандырылмау салдарынан туындауы мҥмкін. Бӛлшектерді теңестіру ҥшін олар теңдестіріледі. Теңдестірудің екі тҥрі бар:

статикалық және динамикалық.

Статикалық                теңдестіру. Теңдестірілмеген бӛлшекте оның массасы айналу осіне қатысты симметриялы емес тҥрде орналасады. Сондықтан        мҧндай    бӛлшектің статикалық жағдайында, яғни, ол тыныштық кҥйде болған кезде, ауырлық орталығы тӛменге қарай орналасуға ҧмтылатын болады (5.1- сурет).

Бӛлшектерді        теңгеру        ҥшін,

m

r

, r

диаметрі бойынша қарама-қарсы жақтан оның m

r

моменті теңгерілмеген m

r

массасының моментіне тең болатындай есеппен т

массасындағы жҥкті қосады.

Осы жағдайда, бӛлшек кез келген жағдайда тепе-теңдікте болады, ӛйткені оның ауырлық орталығы айналу осіне жататын болады. Тепе- теңдікке теңдестірілмеген т

массасы жағынан метал бӛлшектерін бҧрғылап тесу, аралап кесу немесе жонғылап жою арқылы қол жеткізуге болады. Бӛлшектердің суреттерінде және Жӛндеу ережелерінде бӛлшектерді теңестіруге рҧқсат беріледі, бҧл теңгерімсіздік деп аталады (г/ см). Диаметрге ҧзындығы бойынша азғана қатысы бар: тартқыш редуктордың тісті доңғалағы, тоңазытқыш желдеткішінің қалақты аспабы және т.б. тегіс бӛлшектер статикалық теңдестіруге ҧшырайды. Статикалық теңдестіру горизонталь-параллель призмаларда, цилиндрлік   шыбықтарда   немесе   аунақшалы   тіректерде  орындалады.

Призмалар, шыбықтар және аунақшалардың сыртқы беттері мҧқият ӛңделуі тиіс.Статикалық        теңдестірудің дәлдігі кӛбінесе осы бӛлшектердің сыртқы беттерінің кҥйіне байланысты болады.

Динамикалық теңдестіру. Әдетте ҧзындығы диаметріне тең немесе одан ҥлкен бӛліктер динамикалық теңдестіруге  ҧшырайды.

, m

1 — серіппе; 2 — индикатор; 3 — зәкір; 4 — жақтау; 5 — станок тірегі; 6 —

тҧғыр тірегі; І, ІІ — жазықтықтар жағдайда тепе-теңдікке ие болады. Дегенмен, ол жылдам айналған кезде екі тең, бірақ қарама-қарсы бағытталған ортадан тепкіш

және F

кҥш пайда болады. Бҧл жағдайда,

l

, моменті қалыптасады, ол ротордың осін ауырлық орталығының айналасына бҧрышқа бҧруға ҧмтылады, яғни, барлық салдарымен (діріл, біркелкі емес тозу және т.б.) қоса, ротордың динамикалық теңгерімсіздігі байқалады. Бҧл жҧп кҥштерінің моменті сол жазықтықта жҧмыс   істейтін   және      тең қарсыласу

моментін тудыратын басқа жҧп кҥшімен ғана теңестірілуі мҥмкін. Мҧны орындау ҥшін біздің мысалымызда сол жазықтықтағы (тік) роторға айналу осінен тең қашықтықта m

= т

массадағы екі жҥкті қою керек. Жҥктер мен олардың айналу осінен қашықтығын осы жҥктердің ортадан тепкіш кҥштері

l

моментіне қарсы және оны теңестіретін

l

моментін жасайтындай етіп таңдайды. Кӛбінесе теңгеретін жҥктерді бӛлшектердің бҥйірлік жазықтықтарына бекітеді немесе осы жазықтықтардан металлдың бір бӛлігін алып тастайды. Тепловоздарды жӛндеу кезінде турбокомпрессордың роторы, электр қозғалтқыштың немесе басқа электр машинасының тартқыш зәкірі, жетекті тістегерішпен қҧрастырылған ауа ҥрлегіш машинаның жҧмыс доңғалағы, қалақты аспап пен тісті доңғалақпен қҧрастырылған су сорғының білікшесі, қуатты механизмдер жетегінің кардандық  біліктері динамикалық  теңдестіруге ҧшырайды. Динамикалық теңестіру теңдестіру станоктарында жҥргізіледі. Мҧндай консольдық типті станоктың негізгі сызбасы 5.3-суретте кӛрсетілген. Теңдестіру, мысалы, тартқыш электр қозғалтқышының зәкірі осы тәртіпте жҥзеге асырылады. Зәкірді 3 теңселмелі жақтау тірегіне 4 орнатады. Бір нҥкте жақтауы станок тірегіне 5, ал екіншісі серіппеге 1 тіреледі. Зәкір айналған кезде кез-келген учаскенің теңестірілмеген массасы (//-// жазығында жатқан массалардан басқа) жақтаудың теңселуін тудырады. Жақтаудың тербеліс амплитудасы идикатормен 2 белгіленеді. Заәкірді І – І жазықтығында теңестіру ҥшін коллектор жақтағы оның бҥйіріне (қысқыш конусқа) массалары бойынша әртҥрлі сынама жҥктерді кезектілікпен бекітеді және жақтау тербелісінің тоқтатылуына немесе оны рҧқсат етілген мәнге дейін азайтуға қол жеткізеді. Содан кейін зәкірді І – І жазықтығы тҧғырдың 6 жылжымайтын тірегі арқылы ӛтетіндей етіп аударады да, ІІ – ІІ жазықтығы ҥшін сол операцияларды қайталайды. Бҧл жағдайда теңгергіш жҥкті зәкірді артқы қысқыш  тығырықсына  бекітеді.  Жинақтау  бойынша  барлық жҧмыстар

аяқталғаннан кейін таңдалған жинақтардың бӛлшектерін сызбалардың талаптарына сәйкес (әріптермен немесе сандармен) таңбалайды.

Бӛлшектерді жинақтау бойынша жҧмыстар аяқталғаннан кейін қҧрастыруға кіріседі. Тепловоздарды жӛндеу тәжірибесінде жӛндеу объектілерін қҧрастыру кӛп жағдайларда толық емес ӛзара алмасу негізінде жҥзеге асырылады. Кейбір жағдайларда, тағайындалған жағдайға қол жету ҥшін торап бӛлшектерінің бірін слесарлық-механикалық ӛңдеу арқылы жеке қиюластыруға жҥгінеді. Тепловоздың кӛптеген тораптарының қҧрылымында мәселен, конус тәрізді тісті берілістерде және конус тәрізді аунақшалы мойынтіректерде, ажыратылмалы сырғыма мойынтіректерінде белгіленген саңылауларға, сондай-ақ, екі агрегаттың біліктері жалғанатын осьтестікті реттеу ҥшін жылжымайтын (реттеуші тӛсемдер, тығырықлар, сақиналар және т.б.) және жылжымалы (реттелетін тіреуіштер, бҧрандамалар мен сомындар) болатын компенсаторлар қарастырылған. Тепловоздардың қҧрылымдық элементтерінің алуан тҥрлілігіне қарамастан, қҧрастыру жҧмыстары қайталанатын аз операциялардан тҧрады. Оларға ең алдымен бҧрандалы және нығыздағыш жалғамаларды, домалау және сырғыма мойынтіректерін, тісті берілістерді қҧрастыруды жатқызған жӛн. Қҧрастыру барысында тораптағы немесе механизмдегі бӛлшектердің ӛзара бағдарлануын тексеруге байланысты тҥрлі бақылау операциялары жасалады. Осы

5.4-сурет. цилиндрлі біліктің (а) және иінді біліктің тҥбірлі мойындарының (б) тік сызықты екенін индикаторлық қҧрылғымен (в) тексеру сызбасы; Ӛлшем нәтижелерін жазудың шеңбер диаграммасы (г): І, ІІ, ІІІ — ӛлшем белдіктері; д

д'

з'

5.5-сурет.

Индикаторлық қҧрылғымен бҧлғақ бастиегінің тесігі осьтерінің параллельдігін және айқасуын тексеру сызбасы

і ,

, h

, h

, g l , g

5.4, а – суретте цилиндр білігінің тҥзу сызықтылығын (соғыстың жоқтығы) тексеру сызбасы, ал 5.4, б —суретінде иінді біліктің тҥбірлі мойындарын тексеру сызбасы кӛрсетілген. Цилиндрлік білікке арналған І, ІІ, ІІІ ӛлшем белдіктері ерікті тҥрде таңдалады, бірақ олар біліктің ҧзындығы бойынша (ҧштарында және ортасында) кем дегенде ҥшеу болуы тиіс. Ал иінді біліктің әрбір мойыны ҥшін екі белдіктен кем болмауы тиіс – галтельден 15...20 мм қашықтықта мойындардың шеттері бойынша. Ӛлшеуді бастамас бҧрын, шкаланы бҧру арқылы 0 санын индикатор тіліне қарсы қояды. Білек баяу ғана толық айналымға бҧрылады; әрбір 45 ° бҧрышта әр ӛлшем белдеуіндегі индикатордың кӛрсеткішін оқып, айналма диаграммасына жазады. Индикатор тілінің сағат тіліне қарсы нӛлден ауытқуы «минус» белгісімен және сағат тілінің бойымен «плюс» белгісімен жазылады. Егер білік толық айналғаннан кейін индикатор тілі (д нҥктесінде болған кезде) нӛлдік шкала бойынша орнатылса, ӛлшеудің нәтижелері дҧрыс деп саналады. Олай болмаған жағдайда, ӛлшеу жҧмыстары қайталанады. Әрбір ӛлшеуіш белдігі ҥшін бӛлек әр жазықтықта индикатор кӛрсеткіштерінің арасындағы ең ҥлкен алгебралық айырмашылық анықталады.  Бҧл  бақыланатын  біліктің нақты

ӛстік сәйкессіздігі (соғуы) болады. Біздің мысалымызда ӛстік сәйкессіздік С

0,08 - (- 0,12) = 0,20 мм.

Иінді біліктің тҥбірлік мойындарының (бҧрын қолданыста болған) соғу шамасы бойынша мойындардың тозуы сипаты және оларды осьтестігі (ықтимал бҥгілуі) туралы жанама тҥрде пікір айтады. Жаңа немесе жӛндеуден ӛткен білік мойындарының соғысы 0,03 мм-ден жоғары болуы (мойындарды тегістегеннен кейін) мойындарды ӛңдеуде олқылықтар бар екенін немесе біліктің бҥгілуін кӛрсетеді. Оптикалық-механикалық тәсілге қарағанда дәлме-дәл болса да, біліктерді индикатормен тексеру тәсілі практикалық мақсаттарға ӛте жарамды. Бҧл қарапайым, кӛп еңбекті және кҥрделі ӛлшеу қҧралдарын қажет етпейді. Параллельдігін тексеру және саңылаулардың осьтерін қиылыстыру дизельдің бҧлғағын бақылау мысалында кӛрсетілген (5.5-сурет). Тексерілетін бҧлғақ h

және h

қашықтықтары тең болатындай етіп, плитаға тігінен орналастырылады.

және Н

қашықтығы ӛлшенеді. Бҧл мәндердің айырмашылығы бҧлғақтың

тӛменгі бастиегі осіне қатысты жоғарғы бастиектің саңылау осінің параллель еместігін (қиғаштығын) кӛрсетеді. Осьтердің қиылысуын тексеру ҥшін бҧлғақты g

= g

болатындай және кӛлденең ҥш призмаға орнатады. G

және

қашықтығын ӛлшейді. Бҧл шамалардың айырмашылығы - кеңістікте бҧлғақтың саңылау осьтері қаншалықты қиылысатындығын кӛрсетеді.

Тепловоз жабдықтарының кӛптеген элементтерінің қалыпты жҧмыс істеуі ҥшін байланыстырылған біліктердің геометриялық осьтері сәйкес келуі, яғни, орталықтандырылуы керек. Тепловоздарды пайдалану тәжірибесі кӛрсеткендей, тораптардың мойынтіректері бӛлшектерінің, қуат беру механизмдері жетегінің білік сымдарының жалғамалы тізбектерінің мезгілсіз істен шығуы, корпустық бӛлшектерде және басқа да механизмдерде жарықтардың пайда болуы кӛбінесе остік сәйкессіздігінен пайда болады. Білік осьтері сәйкессіздігінің ҥш тҥрі болуы мҥмкін: жылжуы, сынуы және қатарынан жылжуы мен сынуы.

осіне қатысты салыстыра тексерілетін білік

5.6, в-суретінде кӛрсетілген. Тексерілген білігі бар механизм корпусы, әдетте, орталықтандыруладан бҧрын бекітіледі. Орталықтандыру тексерілетін механизм корпусының астына болат тӛсемдерді орнату арқылы немесе оны кӛлденең жазықтыққа жылжыту арқылы орындалады. Пайдалану кезеңінде тӛсемдердің жапырылуы мен тегістелуі салдарынан механизмдердің «шӛгуін» және біліктердің осьтерінің сәйкес келмеуін болдырмау ҥшін соңғыларының саны 2 данадан аспауы тиіс. Тӛсемдер аз болған сайын, жалғама соғҧрлым«қаттырақ» болады. Тепловоздарда        кӛптеген        механизмдердің        біліктері        әр        тҥрлі муфталармен және оймакілтек тӛлкелермен жалғанған. Муфталардың резеңке бӛлшектері жетек механизмдерінде пайда болатын динамикалық жҥктемені        азайтады.        Кӛптеген        біліктердің                ҧзындығының                ӛзгеруі

оймакілтек жалғамалар арқылы ӛтеледі.

а

б

в

d

5.8-сурет. Біліктердің осьтестігін қапсырмалы қҧылғылармен тексеру: а

, d

, d

, d

, 5, 5

, 5

, 5

1 — корпус; 2 — сағат тҥріндегі индикатор; 3 — қарсы салмақ Жалғама тізбектердің алуан тҥрлілігіне қарамастан, біліктердің осьтестігін индикаторлы қҧрылғымен, оймакілтек немесе технологиялық тӛлкемен, технологиялық (жылжымалы) жарты біліктермен және қапсырмалы қҧрылғылармен тексеруге болады. Біліктерді орталықтандыруды бақылау ҥшін әр тҥрлі қҧрылғыларды қашан және қалай пайдалану керектігін мысалдармен кӛрсетіп кӛрейік. Индикатор қҧрылғы біліктер қатты муфтамен жалғанған кезде қолданылады (оны ажырату мҥмкін емес), мысалы, дизель білігінің тартқыш генератордың білігіне жалғануы. Бҧл жағдайда біліктердің сәйкес келмеуі біліктердің серпімді деформациясының (иілуінің) шамасымен анықталады. Жиналған дизель генераторында жақтардың ауытқуы индикатормен бақыланады (5.7-сурет), ол иінді біліктің бҧлғақты мойнының жақтарының арасында жақтардың шетіне қарай орналасады. Бҧлғақты мойынды НМТ-ға белгілеп, индикатор тіліне қарсы «0» шкала санын бҧрап қояды. Иінді білікті толық айналымға бҧрайды. Әрбір 90° сайын индикатордың кӛрсеткішін айналма диаграммасына жазады. Сағат тілінің бағыты бойынша кӛрсеткінің нӛлден ауытқуы жақтардың  қиюласып тҧрғанын кӛрсететін «плюс» белгісімен жазылады; қарсы бағытқа қарай кӛрсеткінің нӛлден ауытқуы «минус» белгісімен  белгіленеді. Бҧл жағдайда жақтар жуыспайды. Ӛлшем екі мәрте қайталанады. Содан кейін 0 ... 180 ° және 90 ... 270 ° нҥктелерінде индикатор кӛрсеткіштері арасындағы ең ҥлкен алгебралық айырмашылықты табады. Ең ҥлкен айырмашылық жақтардың шынайы алшақтауы шамасы ретінде қабылданады.

Жақтардың  рҧқсат  етілмеген  (0,05  мм-ден  кӛп)  алшақтауы дизель

картеріне қатысты генератор арқауын жылжыту және олардың арасындағы, сондай-ақ генератордың табанының астында орналасқан серіппе астындағы сыналы тӛсемдерді орналастыру арқылы жойылады. Тӛсемдерді мойынтіректі қалған мен генератор арқауының арасында орналастыруға болмайды. Бҧл, әдетте, мойынтіректі қалғанның деформациялануын және оған сызаттардың пайда болуын тудырады. Орталықтандырудан кейін генератор арқауын дизель картеріне қатысты сҧққыштар қойып бекітеді. Қапсырмалары бар қҧрылғы біліктер арасында муфталар (пластинкалы, жҧдырықшалы немесе резеңке бӛлшектер) жалғаушы звено ретінде қызмет еткен кезде, барлық жағдайларда қолданылады. Қапсырмалары бар қҧрылғылар сызбасы 5.8, а

-суретте, ал қҧрылымдық орындалу нҧсқаларының бірі - 5.8, в

6.1. Жылу қозғалтқыштары

Жанармайдың жануынан алынған жылу энергиясын механикалық энергияға тҥрлендіретін қозғалтқыш

жылу қозғалтқышы деп аталады. Жылу қозғалтқыштары отынның сыртқы және ішкі жану қозғалтқыштарына бӛлінеді. Сыртқы жанудың жылу қозғалтқышында су буы жылу тасығыш (машинада тікелей жҧмыс істейтін дене) пайдаланылады. Су буы қазандықта пеште жанатын отынның жылуынан (немесе атом электр станцияларының реакторынан) алынады. Ылғалды деп аталатын қазандықтың су температурасына тең тӛменгі температурадағы бҧл бу машинаның суық қабырғалармен жанасқанда қарқынды салқындап, қысымын жоғалтып, сҧйық тҥрге айналады. Бҧл кҥй будың сығылуы деп аталады. Ылғал буда жҧмыс істейтін машиналарда тӛменгі пайдалы әсер коэффициенті (ПӘК) болады. Сығылу әсерін азайту ҥшін буды 300...600°С температураға дейін бу ысытқышта жылытады. Будың мҧндай параметрлері бу машиналарының – піспекті немесе қалақшалы (турбиналар) жҧмысы ҥшін қолайлы. Піспекті машиналар паровоздар мен пароходтарда        қолданылады.        Қалақты        қозғалтқыштар турбогенераторлардың қозғалтқыштары ретінде жылу және атом электр станцияларында қолданылады. Ішкі жану қозғалтқыштарында отынды жағу, жылу бӛліну және оның бір бӛлігінің механикалық жҧмысқа қайта тҥзілу процесі тікелей қозғалтқыштың ішінде орын алады. Мҧндай қозғалтқыштарға піспекті қозғалтқыштар, газ турбиналары, реактивті және аралас қозғалтқыштар жатады.

Ішкі жану піспекті қозғалтқышының негізгі бӛлшектері (6.1-сурет) - цилиндр 2, цилиндр қақпағы (бастиегі) 5, картер 1, піспек 6,

бҧлғақ 7, иінді білік 8,

енгізу

Осы қозғалтқыштың жҧмысы кезінде отын мен оның жануына қажетті ауа қақпақтың тҥбімен, цилиндр қабырғаларымен және піспектің тҥбімен шектелетін қозғалтқыш цилиндрінің кӛлеміне енгізіледі. Жану кезінде пайда болған жоғары температурадағы газдар (жҧмыс денесі) піспекті қысып, оны цилиндрде жылжытады.

Бҧлғақ арқылы піспектің ілгерілемелі қозғалысы картер тіреуінде орнатылған иінді білікке беріліп, оны айналмалы қозғалысқа тҥсіреді.

Газ турбиналарында (6.2-сурет) отынның жануы жану камерасында 2 жҥргізіледі. оған отын форсунка арқылы сорғыға 1 беріледі. Жану ҥшін қажетті ауа біліктердің бірінде газ турбинасының жҧмыс доңғалағымен 4 бірге орнатылған компрессордың 5 кӛмегімен жану камерасына қысып толтырылады. Жану ӛнімі (жҧмыс денесі) бағыттаушы аппарат 3 арқылы турбинаның жҧмыс доңғалағының қалақшасына 4 тҥседі. Газ турбиналары піспекті және реактивтік қозғалтқыштарда, қосалқы агрегаттар, сонымен қатар, дербес қуат беруші қҧрылғылар ретінде кеңінен қолданылады. Піспекті қозғалтқыштардан айырмашылығы жылу процесі газ турбинасында ҥзіліссіз орын алып, салыстырмалы тҥрде шағын габарит пен массада елеулі қуат шығарады.

Ішкі жану реактивті қозғалтқышында (6.3-сурет) отын мен тотықтырғыш сорғы 3 арқылы 1 және 2 ыдыстардан жану камерасына беріледі. Жану ӛнімдері (жҧмыс денесі) шҥмекте 5 кеңейеді. Шҥмектен ҥлкен жылдамдықпен қоршаған ортаға газ кетуі қозғалтқыштың реактивті тарту кҥшін тҥзеді. Реактивті қозғалтқыштардың ерекшелігі – тарту кҥшінің реактивті қҧрылғы қозғалысының жылдамдығына тәуелді болмауы. Ал олардың қуаттылығы қозғалыс жылдамдығының және қозғалтқышқа келіп тҥсетін ауа мӛлшерінің артуымен ҧлғаяды. Турбореактивті қозғалтқыштардың бҧл қасиеті авиацияда қолданылады. Реактивті қозғалыстардың басты кемшілігі — олардың тӛменгі ҥнемділігі және азғана қызмет мерзімі.

1 — отынға арналған ыдыс;

1 – піспек бӛлігі (ПЧ); 2- газ турбинасы (Т); 3 - компрессор (К)

Аралас іштен жану қозғалтқышы (6.4-сурет) ішкі жану піспекті қозғалтқышы ретінде қолданылатын піспекті бӛлшектен

, газ турбинасын 2 және компрессордан 3 тҧрады. Жоғары температура мен қысымға ие піспекті қозғалтқыштан шығарылған газдар ӛз энергиясын компрессорды әрекетке келтіретін газ турбинасының жҧмыс доңғалағының қалақшаларына береді. Компрессор атмосферадан ауа тартады және белгілі бір қысымда оны піспекті қозғалтқыш цилиндріне сорып алады. Қозғалтқыштың цилиндрлерін қысымды жоғарылату арқылы ауамен толтырудың ҧлғаюы ҥрлем деп аталады. Ҥрлем кезінде ауа тығыздығы кӛтеріліп, цилиндрдегі ауа заряды кӛбейеді. 1 кг сҧйық отынды жағу ҥшін шамамен 15 кг ауа қажет екендігі белгілі. Сондықтан цилиндрге ауа неғҧрлым кӛп тҥскен сайын, онда отынды соғҧрлым кӛп жағып, мол қуат алуға болады. Аралас қозғалтқыштар салыстырмалы тҥрде шағын габариттік ӛлшемге, массаға және жоғары ҥнемділікке ие. Соның арқасында олар теміржол кӛлігінде кеңінен қолданылады.

Цилиндрдегі піспектің ілгерілемелі қозғалыс бағыты ӛзгеретін кҥй (жоғарғы, тӛменгі, ішкі, сыртқы ӛлі нҥкте)

(энергия тасымалдаушы) — бҧл жылу тасығыш (газ), оның кӛмегімен қозғалтқышта механикалық жҧмыс орындалады. Жҧмыс денесі отынның жануы нәтижесінде пайда болады. Піспектің қайтымды ілгерілеме қозғалысына байланысты піспекті қозғалтқыштардағы отынның жануы тек тізбекті мӛлшерде мҥмкін болады, әрі  отынның әрбір  мӛлшерінің жануы бірқатар  дайындық процестерінен

ӛтуі керек.

Белгілі бір жҥйелілікпен цилиндрде орын алатын термодинамикалық процестердің жиынтығы қозғалтқыштың жҧмысы кезінде қайталанатын

Отын мен ауа қоспасын тҥзу тәсілі бойынша қозғалтқыштардың жҧмыс циклдарында сыртқы және ішкі қоспа тҥзілісі болады.

Сыртқы қоспа түзілісі бар жҧмыс циклінде ауа мен отынның қоспасын дайындау цилиндрден тыс жерде жҥргізіледі және оны дайын жанғыш қоспамен толтырады. Бҧл қозғалтқыштарға бензинмен, газ қозғалтқыштарымен жҧмыс істейтін карбюраторлы қозғалтқыштар, сондай-ақ, енгізу қҧбырына оңай буланып, қалыпты жағдайда ауамен жақсы араласып кететін отын бҥркитін қозғалтқыштар жатады. Дайындалған жанғыш қоспа цилиндрде электр ҧшқынының кӛмегімен тҧтанады. Цилиндрдегі қоспаның жылдам жануына байланысты температура мен қысым кҥрт артады, оның әсерінен цилиндрдегі піспек қозғалысқа тҥседі. Кеңейту барысында жоғары температураға дейін қызған газдар пайдалы жҧмыс істейді. Қысым, онымен қатар цилиндрдегі газдардың температурасы тӛмендейді. Кеңейтуден кейін босату, яғни, цилиндрді жанған ӛнімдерден тазалау керек, осылайша жҧмыс циклы қайталанады.

Ішкі қоспа түзілісі бар жұмыс циклі тек қозғалтқыш цилиндрінің ішінде ғана жҥреді. Жҧмыс цилиндрі қоспамен емес, ауамен толтырылады (енгізу) да, сығылады. Сығылу ҥрдісінің соңында форсунка арқылы цилиндрге шашыраған ҧсақ от тҥрінде отын бҥркіледі. Бҧл ретте ол ол ыстық ауамен араласады. Отын қарқынды булана бастап, нәтижесінде ӛздігінен тҧтанатын отын-ауа қоспасы пайда болады. Мерзімінен бҧрын тҧтануды болдырмау ҥшін отынды сығылу соңында ғана бҥркиді. Отын жанғаннан кейін кеңейту және цилиндрді жану ӛнімдерінен (босату) тазалау процесі жҥреді. Ішкі қоспа тҥзілісі бар қозғалтқыштар ҥшін сҧйық және газ тәрізді отынның барлық тҥрлері пайдаланылуы мҥмкін. Ауаның жоғары сығылуы нәтижесінде отын тҧтанатын қозғалтқыштар осы қозғалтқыштың ӛнертапқышы - неміс ғалымы Рудольф Дизельдің есімімен

с

h

а

белгіленеді:

а

h +

Сондықтан, сығымдау дәрежесі - цилиндрдің толық кӛлемі жану камерасының кӛлемінен қаншалықты кӛп екенін кӛрсететін ӛлшемсіз сан. Сыртқы қоспа тҥзілімі бар қозғалтқыштарда сығымдау дәрежесі 5 ... 8, дизельді қозғалтқыштарда - 12 ... 18 аралығында.

қақпақпен жабылады, онда жаңа зарядты енгізу клапандары мен газ шығаратын клапандар орналасқан. Клапандар сығылу, жану және кеңейту процестерінде цилиндрде серіппелер мен қысыммен жабық кҥйде сақталады. Клапандар газ тарату механизмі арқылы қажетті уақытта ашылады.

Газ таратушы механизм тетіктерден, штангалардан және итергіштен тҧрады, оларға бӛлгіш білік жҧдырықшасы әсер етеді.

Таратушы білік қозғалтқыштың иінді білігі арқылы қозғалысқа тҥседі және иінді білікке қарағанда екі есе айналу жиілігіне ие болады. Соның салдарынан әр клапан иінді біліктің екі айналымында бір рет ашылады. Газ таратушы механизмнің иінді білікпен ӛзара байланысы белгілі бір механикалық тәуелділікте болады. Бҧл тәуелділікті қозғалтқышты ӛндіруш зауыт белгілейді және газ тарату фазаларының (бҧрыштары) диаграммасымен бейнеленеді.

Газ тарату фазасының диаграммасы

Газ тарату фазасының диаграммасы қозғалтқышты дайындау процесіндегі қҧрастыру кезінде де, жӛндеу кезінде де ішкі жану қозғалтқышын тексеру және реттеу бойынша жетекші қҧжат болып табылады. Жҧмыс циклі ішінде арнайы аспап – индикатормен диаграммалық қағазда қысым

мен жҧмыс кӛлемі

h координаттарында белгіленетін қозғалтқыш цилиндріндегі жҧмыс денесі қысымының ӛзгеруі

Тӛрт тактілі қозғалтқыштағы жҧмыс циклінің термодинамикалық процесін қарастырайық (6.5-сурет). ф 1—

фазасы — бҧл енгізу клапаны ашық болатын иінді білік иінімен сипатталған бҧрыш. Индикаторлық диаграммада бҧл процесс – жаңа зарядты сору процесі 1-2

сызығымен бейнеленген.

1 — енгізу клапанының ашыла бастауы; 2 — енгізу клапанын жабу;

z

ф

2 — 3 фазасы— бҧл екі клапан жабылған иінді біліктің иінімен сипатталған бҧрыш. Индикаторлық диаграммада жаңа зарядты қысу процесі байқалады. Мҧнда оның температурасы 500...700

С-ге жетеді. ф 3—4 фазасы — бҧл енгізу және шығару клапандары жабық болатын иінді біліктің иінімен сипатталатын бҧрыш. Нҥкте 3 ЖӚН-ге жақын болады. Осы сәттен бастап қозғалтқыш цилиндріне отын ҧсақ тозаңдату тҥрінде беріледі, ол белсенді тҥрде ( t = 500...700 ° C) буландырады, тҧтанады және ӛртеледі. Бҧл процесс мыңдаған секундтар ҥлесіне созылады. Цилиндрде температура (17000 °C) мен тҥзілген газдардың қысымы

z ) кҥрт кӛтеріледі. Соның салдарынан иінді білік иіні ЖӚН-ден ӛтіп ҥлгеріп, піспек алаңына шығарылған газ қысымына тең кҥш иінді білікті босатады. Газдарды кеңейтудің бҧл процесі піспектердің жҧмыс жҥрісі деп аталады, ол иінді біліктің иіні нҥкте 4-те болған кҥйде аяқталады. ф

фазасы  —  бҧл  шығару клапаны  ашық  болатын  иінді біліктің

иінімен сипатталатын бҧрыш. Индикаторлық диаграммада бҧл процесс – пайдаланылған газдарды шығару – 4-5 сызықпен бейнеленген. Иінді білік иінінің 5 позициясындағы кҥйінде шығару клапаны жабылады, ал енгізу клапаны ашылады. Жҧмыс циклы осымен аяқталып, келесісі басталады. Бҥкіл жҧмыс циклы тӛрт такт ішінде орындалды, сондықтан бҧл қозғалтқыш тӛрт тактілі қозғалтқыш деп аталады.

Аралас қозғалтқыштарды қҧру ішкі жану қозғалтқышы дамуының жаңа кезеңі болды. Аралас қозғалтқыштарды қҧру мақсаты - шағын ӛлшемдегі анағҧрлым ҥнемді және қуатты қозғалтқышты алу. Әсіресе, теміржол кӛлігінде мҧндай қозғалтқыштарға қажеттілік кӛп. Сол ӛлшемдерде қозғалтқыштың қуатын ҧлғайту компрессорлық ҥрлеме есебімен жҥзеге асырылады. Аралас қозғалтқышта компрессорлық машиналар ретінде компрессорлардың барлық тҥрлері дерлік пайдаланылады, ал кеңейтетін машина ретінде тек газ турбинасы қолданылады. Цилиндрге ҥрлеу арқасында әр жҧмыс цикліне сорылу кезіндегіден кӛбірек ауа беріледі. Бҧл отынның кӛп мӛлшерін жағуға мҥмкіндік береді. Бҧл кәдімгі дизельмен бірдей ӛлшемдегі цилиндрлерді және біліктің сол жиіліктегі айналымында ҥлкен қуат алуға мҥмкіндік береді. Айдағышта қысылған кезде ауа қызып, оның ҥлестік кӛлемі артады. Бҧл цилиндрдегі ауа зарядын айтарлықтай азайтады; сондықтан, орташа және жоғары ҥрлемді дизельдерде міндетті тҥрде цилиндрге тҥспес бҧрын ҥрлем ауасын салқындатуды қолдану керек. Әр 10° С-ге ауаны салқындату дизельдің қуатын 3... 4%-ға арттырады және отынның ҥлестік шығынын 1,5-2,0 гДкВт-сағ-қа дейін азайтуға мҥмкіндік береді. Ҥрлемді аралас қозғалтқыштың ҥнемділігі механикалық ПӘК-ті (пайдалы әсер коэффициенті) кӛбейту салдарынан және пайдаланылған газдардың жылуын қосымша пайдалану есебінен артады. Газ турбиналы ҥрлемді аралас тӛрт тактілі дизельдің индикаторлық диаграммасы 6.6-суретте кӛрсетілген. Ҥрлемді қозғалтқыштарда цилиндрді зарядтау процесі ҥрлемсіз дизельге қарағанда ӛзгеше болады. Турбогенератор Р

атмосфералық қысым кезінде ауаны сорып, оны Р к қысымына дейін сығады. Компрессорда сығылған ауа салқындатқыш пен енгізу коллекторы арқылы ӛтеді. Турбокомпрессордан цилиндрге дейінгі жолда ауа қысымы

к

а -

ға дейін тӛмендейді. Сондықтан енгізу қысымының сызығы

к

сызығынан тӛмен және

сызығынан жоғары орналасқан. Цилиндрді ауамен толтырғаннан кейін сығымдау процесі басталады, ол индикатордың диаграммасында 2 - 3 қисық сызығымен бейнеленген.

-сурет. Газтурбиналы ҥрлемесі бар тӛрт тактілі дизельдің индикаторлық даграммасы:

а

г

к

c

h

a

Сығымдау     соңында   цилиндрге форсунка арқылы отын бҥркіліп, ол 3-ші нҥктеде тҧтанады. Жану процесі 3-z сызығында кӛрсеткен, ал газдардың кеңеюі z-4 қисық сызығының бойымен ӛтеді. 4-ші нҥктеде шығару клапандары ашылып, пайдаланылған газдар қысым Р г қысымымен газ турбинасына итеріледі. Газдар бағыттаушы аппарат арқылы турбина қалақшаларына ӛтеді, содан кейін атмосфераға шығарылады. Диаграммада цилиндрдегі газды шығару сызығы атмосфера сызығының ҥстіңгі жағында және толтыру сызығынан тӛмен орналасқан. Тӛрт тактілі қозғалтқыштарда пайдаланылған газдардың энергиялары айдағыштың ауаны

т

-ден анағҧрлым жоғары

к қысымына дейін сығымдауына әбден жеткілікті. Ҥрлеме нәтижесінде индикаторлық диаграмманың алаңы, демек, қозғалтқыштың қуаты айтарлықтай артады.

6.4  Екі тактілі қозғалтқыш

Тӛрт тактілі қозғалтқыштан айырмашылығы екі тактілі қозғалтқышта жҧмыс цилиндрін жану ӛнімдерінен тазалау және оны жаңа зарядпен толтыру ТӚН-ге жақын маңдағы піспек қозғалған кезде ғана орын алады. Бҧл жағдайда цилиндрді қайта қуаттау алдын ала арнайы компрессордың кӛмегімен сығылған ауамен жҥзеге асырылады. Оның жетегіне дизель энергиясының елеулі бӛлігі жҧмсалады. Екі тактілі қозғалтқыштардағы газ алмасу процесінде ауаның кей бӛлігі цилиндрден шығатын газдармен бірге жоғалады. Екі тактілі қозғалтқыштағы цилиндрдің газ алмасу процесінің (ҥрлеу) сапасы дизельдің қуаты мен тиімділігіне айтарлықтай әсер етеді. Екі тактілі дизельдердің газ алмасу сызбалары 6.7-суретте бейнеленген. 6.8-суретте қҧрылымы келесі ерекшеліктерге ие тура ағысты клапанды-саңылаулы газ алмасу сызбасы бар екі тактілі қозғалтқыштың жҧмысы кӛрсетілген:

а

б

в

Жҧмыс циклі газ тарату фазасының диаграммасына сәйкес аяқталады (6.9-сурет): к

c

фазасы – жаңа зарядтың сығылуы; c

n

n

к

к

Екі тактілі қозғалтқыштың индикаторлық диаграммасынан кӛрініп тҧрғандай, піспек жҥрісінің бӛлімінде газ алмасу жҥруде пайдалы жҧмыс тӛмен, яғни, мҥлдем жасалмайды. Піспек жҥрісінің бӛлімінде V n

нақты сығымдау дәрежесі

a

к

к—с

Vc’

мҧнда

c

Жоғалтылған кӛлемнің

n

геометриялық жҧмыс кӛлеміне

h

қатынасы газ алмасу процесіндегі жоғалған кӛлем ҥлесін кӛрсетеді:

6.9-cурет. Клапанды-саңылаулы ҥрлеме цилиндрі бар екі тактілі қозғалтқыштың газ тарату фазаларының диаграммасы (дизель 14Д40): сорғымен отын бере бастау; m— газ шығару клапандарын аша бастау; b— ҥрлеме терезелерін піспекпен жабу; ТӚН — піспектің тӛменгі ӛлі нҥктедегі кҥйі; ЖӚН — піспектің жоғарғы ӛлі нҥктедегі кҥйі n— Ҥрлеме терезелерін аша бастау; к

шығару клапандарын жабу; c— цилиндрге Екі тактілі қозғалтқыштарда у = 10...38%. Тӛрт тактілі және екі тактілі қозғалтқыштардың жҧмыс циклын салыстырғанда, иінді біліктің бірдей цилиндр кӛлемі мен айналым жиілігінде екі тактілі қозғалтқыштың қуаты біршама кӛп болатынын кӛрсетеді. Жҧмыс циклдары екі есе кӛбейсе, қуат та екі есеге кӛбейеді. Жҧмыс кӛлемінің бір бӛлігін жоғалту, тазарту мен толтырудың нашарлауы салдарынан, сонымен бірге, ҥрлеу сорғысын іске қосу ҥшін қуат шығындары қажет болғандықтан екі ырғақты қозғалтқыштың нақты қуаты шамамен 1,5-1,7 есе кӛбейеді. Екі тактілі қозғалтқыштың артықшылықтарына - айналдыру моментінің біркелкілігін жатқызуға болады. Ӛйткені толық жҧмыс циклі иінді біліктің әр айналымында жҥзеге асады (тӛрт тактілі қозғалтқыштағыдай екі айналымда емес). Пайдалану кезінде екі тактілі дизельдің иінді білік мойындарының анағҧрлым біркелкі тозуы осымен тҥсіндіріледі. Екі тактілі процестің тӛрт тактілімен салыстырғандағы елеулі кемшілігі - газ алмасу процесіне берілетін уақыттың аздығы. Цилиндрді жану ӛнімдерінен тазарту және оны таза зарядпен толтыру тӛрт тактілі қозғалтқыштарда анағҧрлым жетілген тҥрде жҥреді. Одан басқа, екі тактілі қозғалтқышта піспектің, цилиндр қақпағының және клапандардың температуралық деңгейі тӛрт тактіліге қарағанда жоғары.

Теореиялық тҧрғыда ІЖҚ-да ӛтетін термодинамикалық процестің PV- диаграммалары нақты қозғалтқыштың жҧмыс циклінің жетілу деңгейін бағалауға мҥмкіндік береді. Нақты қозғалтқыштардағы жҧмыс циклдарынан айырмашылығы термодинамикалық циклдарда тӛмендегілерге рҧқсат етіледі Демек, термодинамикалық цикл - бҧл нақты қозғалтқыштарда жҧмыс циклін орындау кезінде қолданылатын шектеулі цикл. ІЖҚ-дағы жҧмыс циклінің ҥнемділігін жақсарту ҥшін қысу оны сығу дәрежесін кӛбейтіп, тҧрақты кӛлемде - Отто циклында отынның жануы арқылы процесті пайдаланған жӛн (6.10, а - сурет.):

6.10-сурет. Термодинамикалық циклдардың индикаторлық диаграммалары: a

c

h

, Q1, Q" — жҥргізілген жылу; Q

Сығу дәрежесін арттырумен ПӘК циклі кӛбейеді. Алайда оның қозғалтқыш цилиндрлерінде ҧлғаюы кезінде максималды қысымы мен температурасы кҥрт ӛседі, тиісінше, ҥйкеліс шығындары артады. Сондықтан сығымдау дәрежеі 15-тен жоғары болуы орынды, ӛйткені бҧл іс жҥзінде ІЖҚ ҥнемділігіне әсер етпейді. Термодинамикалық процестің индикаторлық диаграммасы 6.10, б- суретте кӛрсетілген:

Тҧрақты кӛлем– Дизель цикліндегі тҧрақты қысым және жылуды бҧру

кезіндегі жылу бағыты

Сығымдау процесінде (адиабата 1-2) барлық жҧмсалған жҧмыстар жҧмыс денесінің ішкі энергиясын, яғни оның температурасын арттырады. Бҧл циклда (2—3) жҥргізілген жылу

жҧмыс денесінің ішкі энергиясын арттыруға және сыртқы жҧмысты орындауға шығындалады. Жҧмыс денесінің кеңею процесінде (3—4) сыртқы кҥштерді қарсылығын жеңу ҥшін L жҧмыстар жасалады. Тҧрақты кӛлемдік процесс (4—1) жҧмыс

денесінен жылу бҧруға Q

сай келеді.

Жалпыланған мҥлтіксіз термодинамикалық циклдің (аралас цикл) индикаторлық диаграммасы 6.10, в – суретте бейнеленген:

Мҥлтіксіз жылу машинасынд алынған пайдалы жҧмыс L термодинамикалық цикл диаграммасының ішінде орналасқан 1—2 — z — 3 — 4 — 1 алаңдарымен бейнеленеді. Термодинкамикалық (мҥлтікіз) циклде жылуды пайдалану дәрежесі жылу машинасының пайдалы әсер коэффициенті деп аталады және мына формула бойынша анықталады:

Мҥлтіксіз циклдар нақты машиналардың индикатордың диаграммаларын салыстыру ҥшін қажет. Шынайы циклдардың мҥлтіксіз циклдардан ауытқу шамасына қарай нақты қозғалтқыштарды жетілдіру шаралар белгіленеді.

Дизельдің қуатын индикаторлық диаграмма бойынша анықтауға болады. Кӛп цилиндрлі қозғалтқыштардағы жҧмыс циклдерінің шамамен бірдей жҧмыс істеп жатқанын және тек қос иіннің иінді біліктің бҧрышына (фазасына) ғана ауысқанын болжай отырып, жекелеген цилиндрлерде дамыған қуат та бірдей, ал дизельді қуаты жалпы тҧтастай алғанда барлық цилиндрлердің қуатына тең. Қозғалтқыштың индикаторлық қуатын есептеуге арналған ӛрнек бір цилиндрдегі толық цикл ҥшін газдармен жасалған жҧмысын есептеу арқылы алынады:

мҧнжда

іcp

немесе Па;

Піспек алаңы мына формуламен белгіленеді:

мҧнда

Орташа индикаторлық қысым индикатордың диаграммасының ауданын орташа тең тік бҧрышпен ауыстыру арқылы алынады. Мҧндағы ордината

мҧнда n

і

Дизельдің индикаторлық қуаты мына формуламен анықталады:

Мҧнда 10

ІЖҚ қҧрылымы мен оның ҥдеуіне байланысты орташа индикаторлы

МПа кең ауқымда ӛзгере алады:

Екі тактілі қозғалтқыштар 10Д100........................................................................................1,140 11Д45.........................................................................................  1,100 14Д40..........................................................................................1,120 Тӛрт тактілі қозғалтқыштар ПД1М..........................................................................................1,070 1Д49.............................................................................................2,095 1А-5Д49.......................................................................................1,385

Қозғалтқыш цилиндріндегі газдардың жҧмыс істеуі кезінде алынатын индикаторлық қуат иінді білікке берілген кезде піспектердің, бҧлғақты- піспекті топтың мойынтіректерінің ҥйкелісіне, газ тарату механизмі, жоғары қысымды отын сорғылары, су, май және отын сорғылары мен басқа да механизмдер жетегіне пайдаланылады, бҧларсыз дизельді пайдалану мҥмкін емес. Бҧл жҧмыс шығындары

механикалық шығындар

деп аталады, ал оған сәйкес қуат

мҧнда

м

Орташа тиімді қысым

е шартты тҧрақты қысымды білдіреді. Ол бір дҥріс ішінде піспекке әсер ете отырып, цикл ішіндегі тиімді жҧмысқа тең жҧмысты жасайды немесе бҧл цилиндрдің жҧмыс кӛлеміне жатқызылған цикл ҥшін тиімді жҧмыс

e :

Тиімді қуат

e индикаторлық қуат секілді есептеледі, бірақ орташа индикаторлық қысымның Р орнына формулаға роташа тиімді қысым

е қойылады. Тиімді қуаттың индикаторлық қуатқа қатынасы механикалық ПӘК деп аталады:

Заманауи дизельдер ҥшін ƞ м

= 0,8...0,88.

Тиімді жҧмыстың отынмен жҥргізілген жылу санына қатынасы дизельдің тиімді ПӘК деп аталады және п е

деп белгіленеді:

мҧнда q e

н

Дизельдің оңтайлы жҥктемесі кезінде n e = 0,39...0,43. Тиімді, индикаторлық және механикалық ПӘК ӛзара ара қатынаспен байланысты

ІЖҚ жҧмысының тиімділігі кӛбінесе қозғалтқыштың ПӘК-нің орнына отынның ҥлестік шығынымен q e , яғни, отын шығынының г/(кВтч) немесе г/(л.с.ч)-мен ӛрнектелген оның пайдалы (тиімді) жҧмысының бірлігімен бағаланады. Отынның ҥлестік шығыны экспериментті тҥрде қозғалтқышты сынау кезінде анықталады. Онда жҧмыс уақытының бірлігі ішінде дизельмен отын шығыны

ӛлшенеді, кг/сағ, тҧрақты қуаты

e ,

кВт немесе л.с. Сонда q e =

e .

Заманауи тепловоз дизелльдері 200.220 г/(кВтч) немесе

сипатталады. Ол қҧрамдастар бойынша қозғалтқышқа енгізілген бӛліністі бейнелейді және.

т

e +

і ' +

м

mD

пр ,

теңдеуімен ӛрнектеледі, мҧнда

e

Жылу теңгерімінің қҧрамдасын экспериментальды тҥрде сынақ стендінде анықтауға болады, ал қозғалтқышқа отынмен енгізілген жылуӛрнегімен белгіленеді, мҧнда Q н

ч

Қозғалтқыштың негізгі кӛрсеткіштеріне (қуатына, айналым моментіне, отын шығынына және т.б.) тәуелділік

сипаттама деп аталады. Дизельдердің сипаттамалары дайындаушы зауыттығ стендтерінде экспериментті тҥрде белгіленеді. Олар қозғалтқыштың папортына енгізіледі, ол бойынша пайдалану қасиеттері, ҥнемділігі, қолдану аймағындағы сенімділігі бағаланады. Дизельдер шығаратын зауыт оларға зауыттық таңба (шартты белгіленуі) береді, мәселен, 10Д100, 1А-5Д49, ПД1М және т.б.

6.11-сурет. Жылдамдық сипаттамалары:

e

n

mіn

max

e

mіn

max

номиналды режиміне сай келетін нҥкте

Стандартта қозғалтқыш типін белгілеудің бірыңғай ережесі қарастырылған: бірінші сан цилиндрлер санын білдіреді; «Ч» әрпі— тӛрт актілі, «Д» әрпі — екі тактілі, «Н» әрпі — ҥрлемелі; алымдағы сан цилиндр диаметрін сантиметрмен, ал бӛлгіште — піспектің жҥрісін сантиметремен кӛрсетеді. Мәселен: 16 ЧН 26/26 — бҧл 1А-5Д49 дизелі. Қозғалтқыштың жҧмыс режимі иінді біліктің жҥктемесімен және айналу жиілігімен сипатталады. Қуаттың иінді біліктің айналу жиілігіне тәуелділігін белгілейтін сипаттамалар

жылдамдық сипаттамалары ( 6.11- сурет) деп аталады. Егер жылдамдық сипаты отын толық берілген кезде алынса, онда ол

сыртқы жылдамдыққ сипаттамасы деп аталады. Отын толықтай берілмеген қозғалтқыш жҧмысы кезінде алынған сипаттамалар

Әр жылдамдық режимінде қуат нӛлден (бос) ең жоғары мәнге дейін ӛзгеруі мҥмкін. Тҥрлі жҥктемедегі иінді біліктің айналу жиілігінің тҧрақтылығы қозғалтқыштан компрессорлар, желдеткіштер және т.б. сияқты машиналарды жҥргізгенде де талап етіледі. Барлық осы жағдайларда қозғалтқыш

жүктеме сипаттамасы бойынша жҧмыс істейді. Жҥктеме сипаттамасы – қозғалтқыш кӛрсеткішінің тиімді қуатқа тәуелділігі. Ол арқылы иінді біліктің берілген айналу жиілігіне арналған шекті қуатын белгілеуге, сондай-ақ тҥрлі жҥктемелерде қозғалтқыш жҧмысның ҥнемділігін анықтауға болады. Электр берілісі бар тепловозда қозғалтқыш

тепловоз сипаттамасы (6.12-сурет) бойынша жҧмыс жасайды.    Ол    қуаттың    ӛзгеруін,    отын    шығынын    және машинист

контроллерының белгілі бір кҥйдегі кезінде иінді біліктің айналу жиілігіне байланысты басқа параметрлерді білдіреді.

Бақылау сҧрақтары

ДИЗЕЛЬДІҢ НЕГІЗГІ БӚЛІКТЕРІНІҢ ҚҦРЫЛЫСЫ ЖӘНЕ ЖӚНДЕУ

Пайдалану барысында дизель жҧмысы тәртібінің жиі және кҥрт ауысуымен сипатталады. Тәртібінің жиі ӛзгеруі тек маневрлік тепловоз ғана емес, сонымен қатар магистральдік тепловоздарға тән: салыстырмалы кҥрделі емес аралықта пойыздың қозғалу барысында 1...6 мин аралықпен тәртібінің тҧрақты ӛзгеруі байқалады. Пайдалану жҧмысының хронометражы бір сағат жҧмыс істеу аралығында контроллер позицияларын ауыстыру саны (тәртіпті ауыстыру) орта есеппен жҥк тепловоздарының дизелі ҥшін 50-ден 90 дейін, жолаушы – 110-ден 115, маневрлік – 130 дейін. Дизельдің орнатылмаған жҧмыс тәртібі статикалық тепе-теңдіктің бҧзылуына, яғни иінді біліктің мен онымен байланысты агрегаттардың бҧрыштық жылдамдығының ӛзгеруіне алып келеді. Орнатылмаған тәртіптер дизель цилиндрінің нашар ауамен қамтамасыз етілуімен қатар жҥреді, оның нәтижесінде отын толық жанбайды, яғни дизель тиімділігі тӛмендейді. Тәртіптің ӛзгеруі қарқынды болған айын, қозғалтқыш жҧмыс уақытының кӛп бӛлігі тиімділіктің тӛмендеуімен, қуат бірлігіне отын шығынының ҧлғаюымен, бӛлшектерге тҥсетін жҥктеменің ӛзгеруімен, бӛлшектердің ҥйкелетін беттерінің майлануының бҧзылуымен, және оның салдарынан тозудың артуымен қатар жҥреді. Бҧның барлығы дизельдің ҧзақ мерзімділігі мен сенімділігін азайтады. Ерекше топқа дизельді іске қосу кезінде ауысу ҥдерісін бӛліп айтуға болады, оны тӛрт фазаға ажыратады: Температура тӛмендеген сайын, май тҧтқырлығы ҧлғаяды және иін білігінің айналуына кедергі, әсіресе іске қосу ҥдерісінде алғашқы екі фазада ӛседі. Біліктің салыстырмалы аз айналу жиілігі және цилиндр қабырғаларының тӛмен температурасы цилиндрде жҧмыс денесінің жылу шығынының артуына, зарядтың шығындалуына алып келеді. Бҧл факторлар ауаның тӛмен температурасымен қатар кіруінде қысу ҥдерісі соңында цилиндрде жҧмыс денесінің қысымның және температураның тӛмен мәндерін негіздейді, оның салдарынан жану камерасында отынның тҧтануы ҥшін қолайлы жағдай қҧрылмайды да, қозғалтқыштың іске қосылуы қиындайды. Тӛмен температураларда жағдай аккумуляторлық батареялар кҥйінің біршама нашарлауымен тереңдей тҥседі – олардың кӛлемі азаяды және ішкі кедергі ӛседі, оның нәтижесінде стартердің айналу моменті азяды және батареялардың заряды тез бітеді. Суыған дизельдің іске қосылуы бӛлшектердің қарқынды тозуымен қатар жҥреді. Зерттеушілермен бір іске қосу кезінде дизель бӛлшектерінің тозуы оның қалыпты жағдайда бірнеше сағат бойы жҥктемемен жҧмыс істеуіне тең болады деп орнатылған. Дірілмен және температуралық кернеумен қатар жҥретін ауыспалы ҥдерістер жарылудың, әсіресе дизель жақтауы мен цилиндр блогының дәнекерлеп қосылған жерлерінің жарылу себебі болып табылады. Пайдалану барысында цилиндр гильзалары астындағы отырғызу бетінің тозуы, иінді білік, жҧдырықша білігі мойынтірегінің тӛсемдерінің тозуы, сонымен қатар кавитациялық бҧзылу мен коррозия байқалады.

Дизель жақтауы (7.1-сурет) оған муфта арқылы жалғанған дизель мен генераторды орнатуға арналған. Жақтауда сонымен қатар қосалқы жабдықтардың жеке жинақ бірліктерін бекітеді. Д100, Д40, Д49 типті дизельдер жақтауы қаттылық қабырғаларымен кҥшейтілген горизонталь және вертикаль беттерден дәнекерленген. Жақтауларға астыңғы жағынан тҧғырықтар дәнекерленген, олар қабырғалармен жабылған, майға арналған сыйымдылықтар тҥзеді. Бҧл жерге мойынтіректерді майлаудан және дизель піспектерін суытудан кейінгі май тӛгіледі. Жақтаудың ҥстіңгі беттеріне бҧрандамен дизель блоктары мен генераторлар орнатылады. Дизель астындағы жақтау тепловоздың бас жақтауына орнатылады да, оған болтпен бекітіледі. Тепловоз жақтауының тӛселген бетіне дизель астындағы жақтауды ҧзынынан және кӛлденеңінен орын ауыстыруынан сақтайтын тірегіштер дәнекерленеді.

10, 12

Тҧғырықтағы коллектор майды майлы сорғыға жеткізу ҥшін арна болып табылады; оның қҧрамындаға май деңгейі білте тақтаймен тексеріледі. Д49 және Д40 типті дизель жақтауының қҧрылымы 10Д100 дизель жақтауы қҧрылымына ҧқсас. Цилиндрлер блогы ылғалды және қҧрғақ болып бӛлінеді. Ылғалды блоктарда тӛлке мен блок қабырғалары арасынан салқындататынсу ағады. Қҧрғақ блоктарда тӛлкелерді суыту (7.2-сурет) тӛлке мен тӛлкеге сығымдарған        жейде  арасындағы  сумен  жҥзеге  асырылады.  Ылғалды блоктарда блок қабырғалары мен тығыздағыш тӛлке сақиналарының кавитациялық бҧзылуы байқалады. Цилиндрдің ылғалды және қҧрғақ блоктарында пайдалану барысында жарылу, қаяу, иінді біліктің негізгі мойынтіректер  аспасының  бекіту болтының  және  тҥйреуіштің созылуы

пайда болады (7.3-сурет).

Блокта сызаттар дизельді іске қосу кезінде гидросоққы салдарынан және цилиндр қақпағын зауытпен орнатылған нормадан асырып, қатты тартқанда  пайда болады.

1 - корпус; 2 - блоктың алдыңғы беті; 3 - ортаңғы плита; 4 - қондырылатын тӛлке; 5 -науаны бекіту тҥйреуіші; 6 - ҥстіңгі плита; 7 - цилиндр қақпақтарын бекіту тҥйреуіші; 8 -ауаны кіргізетін клапанға ӛткізетін қондырма; 9 - цилиндрлер блогының ҥстіңгі беті; 10 - сулы коллектор; 11 - сақтандырғыш клапан; 12 - картер люгінің қақпағы; 13 - блок діңгегі; 14 - суды коллекторлардан цилиндр жейдесінің қайта ӛткізуге арналған тот баспайтын болаттан жасалған тӛлке;

15, 16

а, б, в

д

а

Блокта сызаттар, қаяу және басқа ақаулар айқындалған кезде олардың ӛлшемі мен орналасу жеріне байланысты жояды: бҧрағыш, қаптама орнату, эпоксидті мастика жағу. Дизель астындағы жақтаудың тірегіш қҧйылмашығының тура сызықтықтан және жазықтықтан ауытқуын тегістеу немесе қыру арқылы жояды. Негізгі мойынтіректер тӛсемдеріне арналған ҧялардың ӛстілігі барлық ҧяларды жинақта қақпақтарымен бірге мойынтіректің ҥлкенірек ӛлшеміне қайрау арқылы қалпына келтіріледі; аздаған жергілікті ауытқу болса, қыру немесе металл жалғау арқылы тҥзетуге рҧқсат етіледі. Ағымдағы жӛндеу барысында болттар мен тҥйреуіштердің бекітілуін тексереді, кӛзбен шолып цилиндрлер блогында, дизель астындағы жақтауда және картерде жарылудың болуын анықтайды. Зауыттық жӛндеу кезінде дизельдің бҧл қҧрам бірліктерін жуу және тазартудан кейін сызаттарды айқындау мақсатында мақсатында дефектоскопия жҥргізіледі. Анықталған сызаттарды арнайы әзірленген технологиялар бойынша дәнекерлейді.

Цилиндр тӛлкелер (гильза) піспекті жылжыту ҥшін бағыттаушы ретінде қолданылады, сонымен қатар ІЖҚ жҧмыс циклі жҥретін жҧмыс кӛлемін тҥзеді. Алмалы-салмалы тӛлкелерді (гильза) қолдану цилиндр блогының қызмет мерзімін тозған тӛлкелері алмастыру, сонымен қатар тӛлкелерді жоғары сапалы тозуға тӛзімді шойын немесе болаттан жасау арқылы ҧлғайтуға мҥмкіндік береді. Қозғалтқыш жҧмыс істеген кезде тӛлке қабырғалары газдар қысымы астында, сондай-ақ піспектің қозғалысы кезінде туындайтын бҥйір ҥйкеліс кҥштерінің астында болады. Бҧдан басқа, піспек және піспек сақиналары қабырғаға ҥйкелу салдарынан тӛлкелер ыстық газбен қызады. Тӛлкелердің жоғары температурасының болуы рҧқсат етілмейді, себебі бҧл жағдайда цилиндрдің жаңа зарядпен толуы нашарлайды және қозғалтқыштың қуаты тӛмендейді, сонымен қатар тӛлкелер қабырғаларының аса қызуы кезінде майлау жағдайы бҧзылады да, ол цилиндрде піспекті «алып кету» себебі болуы мҥмкін. Аталған шарттар цилиндрлер блогында цилиндр тӛлкелерді орнату кезінде мҥмкіндігінше ҥлкен қаттылық пен оны жақсы салқындатуды талап етеді. Цилиндр тӛлкелердің негізгі бҧзылуы: жҧмыс беттерінің тозуы, отырғызылған орын тығыздығының бҧзылуы, цилиндр айнасының қажалуы, цилиндрде поршеннің қарысып қалу, жарылған жерден газдың суға ӛтуі, зақымданған тығыздағыштар арқылы салқындағы жҥйесінен судың ағуы болып табылады. Жӛндеу барысында тӛлкенің жҧмыс беттерінің айнасына ерекше назар аударады. Тӛлке айнасында сызықіз бен қажалу анықталған кезде, оны майда егеуқҧм тӛсемімен тӛлке ӛсіне кӛлденеңінен тазартады, содан соң алдын  ала піспектерді  шығарып алып,   киіз шеңбермен  жылтырлатады.

Тазартылған жерді бензинмен немесе ацетонмен майсыздандырады, содан соң 25 %-дық азот қышқылы ерітіндісімен ӛңдейді, сумен шаяды және 10...15 %-дық каустикалық сода ерітіндісімен бейтараптайды, содан кейін май жағады. Осы жҧмыстарды орындайтын қызметкерлер химикаттармен зақымданудан қорғалуы тиіс. Екі тҥйсікті дизельдердің тӛлке терезелерін металл қырғыштарды, қырнауыш кӛмегімен кҥйіктерден тазартылады да, майлықтармен сҥртіледі, содан соң цилиндр тӛлкелерінің дизельдің блогына бекітілуін тексереді. Мҧндай жҧмыстарды АЖ-1 кезінде орындайды. Аспалы тӛлкелері бар дизельдерде (Д40, Д45, Д49) оларды цилиндр қақпақтарын жиынтықта демонтаждау кезінде блоктан суырып алады, содан кейін қарап тексереді және ӛлшейді. Овалдылығы мен жҧмыс бетінің конустылығын анықтау мақсатында арнайы индикаторлық нутрометрмен екі ӛзара перпендикуляр бойынша бірнеше белдеуде тӛлкелерді ӛлшеуді жҥзеге асырады. Егер тӛлкенің тозуы орнатылған нормадан асып тҥссе, оны қалпына келтіру немесе ауыстыру ҥшін блоктан суырып алады. Жҧмыс бетінде қажалу, терең сызықіз және металлдың балқуы, тӛлкенің немесе жейденің жарылуы, отырғызылған орын тығыздағыштары бойынша майдың немесе судың ағуы, адаптерлік саңылаулар резьбасының қиылуы немесе су жалғастырғыш тетігі ҥшін жейде шпилькаларының тозуы байқалса, тӛлкені суырып алады (дизель 10Д100).. АЖ-3 ағымды жӛндеу кезінде цилиндр блогынан барлық тӛлкелерді суырып алады, қарап тексереді және ӛлшейді, содан соң жӛндейді. Зауыттық жӛндеу кезінде барлық цилиндр тӛлкелерін кҥйіне тәуелсіз алмастырады.

Иінді білік (7.4-сурет) ең жауапты, ауыр және қымбат тҧратын қозғалтқыш бӛлшектері қатарына жатады. Білікті жасау қҧны барлық қозғалтқышты жасау қҧнының 30%-на жетуі мҥмкін. Қозғалтқыштың жҧмыс істеу барысында иінді білікке газдардың қысу кҥші, сонымен қатар қайтымды-ілгерімелі қозғалатын және айналмалы бӛлшектердің инерция кҥштері жҥктеледі. Бҧл кҥштер біршама айналу кернеуін, иілу кернеуін және айналу тербелістерін тудырады, соның салдарынан білік мойнына айнымалы қысым тҥседі, ол мойынның ҥйкелу жҧмысы мен тозуын тудырады. Сондықтан иінді білік қозғалтқыш массасының 15 % дейін салыстырмалы кіші массасында аса берік, қатты және ҥйкелетін беттердің тозуға тӛзімділігімен ерекшелену керек. Иінді біліктер сапалы кӛміртекті немесе қосындыланған болаттан соғу немесе штамптау арқылы, сонымен қатар жоғары сапалы шойынды немесе болатты қҧю арқылы жасалады.

1 - антидірілдеткіш; 2 - тегершік; 3 - сухарь; 4 - пластиналар пакеті; 5, 6 -дизель- генератор муфтасының дисктері; 7 - бағыттаушы сақиналар; а

Д49 типті тепловоз дизелінің иінді білігінде бір-біріне 90° бҧрышпен орналасқан 10 негізгі және 8 шатундық мойындардан тҧрады. 9-шы және 10-шы негізгі мойындар арасында дизельдің газ тарату механизмі жетегінің тегершігі орнатылады. Білік жағына тҥйреуіш және гайка кӛмегімен ауырлық бекітіледі. Негізгі мойын жазықтықтары арналармен шатундық мойындармен жалғаады, ол арқылы май беріледі. Тоғызыншы негізгі мойында иінді білікті ҧзынынан жылжуынан сақтандыратын тірек буылтырықтар бар. Температуралық жҥктемелерден иінді білік 9-шы негізгі мойыннан 1- шіге созылуы мҥмкін. Қуатты таңдау фланеці пластинкалы муфтамен тарту генераторымен жалғанады: қарама-қарсы жағынан фланецке қҧрама антидірілдеткіш бекітіледі (7.5-сурет). Пайдалану жағдайында иілу мен айналдыру тербелістерінен тҥсетін жоғары таңбасы айнымалы жҥктемелерден білік сынуы мҥмкін. Бҧған

сонымен қатар ақаулар ықпал етеді, олар кӛбіне білікті жасау кезінде туындалады (қҧю немесе механикалық ӛңдеу кезінде туындаған). Біліктегі жоғары механикалық кернеу оның тепе-теңбігінің бҧзылуы нәтижесінде, сонымен қатар антидірілдеткішті дҧрыс реттемегенде немесе оның жҥктері мен саусақтарының тозуы кезінде туындауы мҥмкін. 1 - кҥпшек; 2 - саусақ; 3 - жҥк; 4 - қақпақ; 5 - корпус; 6 - инерциялық масса

Білік мойнының қажалуы олардың бетіне май берілу нашарлағанда, оның сҧйылуында немесе майға су тамғанда жҥруі мҥмкін. Білікті блок ҧясына дҧрыс салмаса немесе тарту генераторының білігімен дҧрыс орталықтандырмағанда біліктің серпімді иілуі жҥреді. Жӛндеу барысында негізгі мойындарды дҧрыс емес тегістеу нәтижесінде, сонымен қатар кернеу әрекетінен қалдық иілу туындауы мҥмкін. Иінді біліктердің негізгі ақаулығы: мойынның нормативтен аса тыс тозуы; жарылу мен сынуы; ҥгілу, коррозия, тӛсемдердің баббит қҧймасының коррозиясы және тозуы; ішпектің тозуы және бҥйір тартылысының жоғалуы; негізгі мойынтіректер қақпақтарының жарылуы болып табылады. 10Д100 дизелі мысалында әр тҥрлі ТҚК мен ТЖ кезіндегі жҧмыс кӛлемін қарастырайық. ТҚК-3 орындау кезінде жоғарғы қақпақтар және картер люктерінің мойынтіректерін, қақпақтарды және олардың бекітілуін тексеру ҥшін (балғамен ҧру әдісімен) ашады. Мойынтіректердің, қақпақтардың босауы, ішпек жанында баббит болуы, шплинттердің болмауы бҧзылғандығы туралы білдіреді және қалпына келтіретін жӛндеуді талап етеді. Картерде май жетегін және мойынтіректерге май келтіретін тҥтіктерді қарап тексереді. Бір ТҚК-3 кейін тӛменгі иінді біліктің салбырауын тексереді, ол негізгі мойындар ҥшін 0,05 мм аспау керек (1-шіден 7-шіге дейін, қоса алғанда). ТЖ-1 жҥргізу кезінде ТҚК-3 ҥшін қарастырылған жҧмыстарды және қосымша келесі жҧмыстарды орындайды: Бҧл тексеруді индикаторлық қҧрылғы кӛмегімен жҥргізеді. Ӛлшеуді білік әрбір 90° бҧрылғанында жҥргізеді және әрқайсысында муфта пакетінің қалыңдығын ӛлшейді. Индикатор бойынша ауытқу иінді біліктің толық айналымында 0,15 мм аспау керек. ТЖ-2 жҧмыстарын жҥргізген кезде ТЖ-1 қарастырылған және қосымша келесі жҧмыстарды орындайды: Істен шыққан ішпектерді (блоктың) тек жӛндеу жҧмыстары қажет болғанда    ғана    шешеді,    ал    барлық   жҧмысшы   ішпектерді шешеді,

1 - ҥстіңгі ішпек; 2 - астыңғы ішпек; 3 - жырашық; 4 - саңылау; 5 - қҧлып; І - орташа мойынтірек куәландырады және қажет болса, жӛндейді. Иінді біліктің ӛстік екпінін қалпына келтіреді. Иінді бліктің салбырауын тексереді және қажет болса ішпек таңдау арқылы тҥзетеді. Негізгі мойынтіректердің демонтаждалған немесе жаңа ішпектерді (7.6-сурет) 3...5 минутқа 50...80°С температураға дейін қыздырылған майға батырады, содан соң әрбір ішпекті таза тҥксіз майлықпен сҥртеді және бор ерітіндісімен жабады. Ерітінді кепкен соң ішпекті сырт жағынан ағаш балғамен ҧрады. Дірілдеген дауыс баббиттің тҥскенін, ал бӛлінген майдың әсерінен бордың қараюы – жарылудың болуын білдіреді.

Ішпектерді ауыстыру керек:

Білік мойны бойынша ішпектерді келтіру баббит қҧймасын қыру арқылы жҥзеге асырады, 1 см

баббит бетіне екіден аспайтын дақ немесе ағару сай келуіне қол жеткіз қажет. Қыру жҧмыстарынан кейін ішпектердің баббит бетін ҥтіктегішпен тегістеді. Блок ҧясында ішпектердің тартылуын стендте анықтайды, ал егер депода стенд болмаса – тікелей блок ҧясында анықтайды. Ол мақсатта қақпақ пен блок ҧясы арасына бірдей қалыңдықты металл тӛсем қояды (әдетте фольгадан). Екі тӛсемнің қосынды қалыңдығы ішпектердің рҧқсат етілген тартылуына тең болу керек. Мойынтірек қақпақтарын ақырғы тарту белгісіне дейін жабады. Егер бҥйірінен мыс балғамен ҧрған кезде ҧяға қатысты ішпектің ҧзына бойы жылжуы жҥрмесе

және қалыңдығы 0,03 мм сҥңгіш ішпек пен корпус ҧясы арасына 15 мм дейін тереңдікке кірсе, ішпектер жеткілікті тартылған болып есептеледі. Істен шыққан ішпектердің артқы жағына ГЭН -150 (В) эластометр ҥлдірін жабу арқылы тартылуын қалпына келтіруге рҧқсат етіледі.

Д100 типті дизельдердің вертикаль берілісі тарту генераторы жағынан блоктың жеке бӛлігінде орналастырылған. Ол ҥстіңгі және астыңғы иінді білікті байланыстыру және олардың синхронды айналуын қамтамасыз ету ҥшін қажет. Жҧмыс барысында қуат бӛлігі ҥстіңгі иінді біліктен астыңғы иінді білікке беріледі. Қҧрылымы бойынша берілістің ҥстіңгі және астыңғы бӛліктері шамамен бірдей және ӛзара иілімді қҧрылғымен – не муфтамен (7.7-сурет), не торсиондық білікпен (7.8-сурет) жалғасқан. Берілістің әрбір бӛлігі корпустан тҧрады, онда роликті мойынтірек және радиалды-тірегін шарикті мойынтіректер орналасқан. Роликті және радиалды-тірегіш мойынтіректерінің ішкі сақиналарының арасына керме тӛлке орнатылады. Тоқтатқыш сақина роликті мойынтіректің сыртқы сақинасының корпустан тҥсіп қалуынан сақтайды. Радиалды-тірегіш мойынтіректердің сыртқы сақиналары беріліс корпусында қысқыш фланецпен бекітілген. Берілістің ҥстіңгі және астыңғы біліктері тербету мойынтіректерінде айналады, оның ішкі сақиналары тартылысы бар біліктерге қондырылған. Ҥстіңгі және астыңғы біліктердің ӛстілігі беріліс корпусына блоктағы ҧяшықтарды жону дәлдігімен қамтамасыз етіледі. Радиалды-тірегіш мойынтіректердің сыртқы сақиналары арасында реттегіш және қондырғыш (сыртқы) сақиналар орнатылған, олар жинақталған мойынтірек тҥйінінде ӛстік тартылысы 0,03...0,05 мм қамтамасыз етілетіндей есеппен қалыңдыңы бойынша таңдалады, осыған байланысты білің корпуста ӛстік жылжудан қорғалған. Бҧл астыңғы және ҥстіңгі иінді біліктермен конусты тісті іліністің қалыпты жҧмыс істеуі ҥшін қажет. Тартылысы бар беріліс білінінің бос ҧшында (кілтекте) кіші конусты тегіршек орнатылады. Ҥлкен конусты тісті дӛңгелек он екі болтпен (оның алтауы призондық) иінді біліктің фланеціне бекітілген. Конусты жҧп тістері арасындағы саңылау болат тӛсемдермен (иінді біліктің фланеці мен ҥлкен тісті дӛңгелектің қондырылатын жазықтығы арасында және корпус фланеці мен блок қҧйылмашығы арасында) реттеледі. Ӛстік тартылысы 0,6...0,8 мм конусты кҥпшек кілтекке отырғызылып, вертикаль берілістің жоғарғы жағында білікке гайкамен, кідірткіш планкамен бекітіледі. Тӛменгі бӛлігіндегі білікке осындай тартылыспен жоғарғы және тӛменгі бӛлігінен тҧратын конусты муфта орнатылады. Конусты муфта астыңғы иінді біліктің озып кету бҧрышын реттеу мҥмкіндігін қамтамасыз етеді.

1 - конусты тегершік; 2 - тіреу; 3 - кіші конусты тегершік; 4 - ҥстіңгі білік; 5 - тоқтатқыш сақины; 6 - роликті мойынтірек; 7 - ҥстіңгі корпус; 8 - реттегіш негізгі; 9 - керме тӛлке; 10 - реттегіш сақина; 11 - шарикті мойынтірек; 12 - қондырғыш сақина;

13, 32

14, 33

15, 22

1, 12 – астыңғы және ҥстіңгі вертикаль біліктер; 2, 13 – конусты тегершік; 3 – роликті  мойынтіректер;  4,  11  -  корпустар;  5  –  керме  тӛлкелер;  6  – шарикті мойынтіректер; 7, 8 – жартылай муфталар; 9 – оймакілтекті тӛлке; 10 – ҥстіңгіге қатысты торсионды білік. Конусты кҥпшек пен конусты муфта арасында иілімді тҥйін орнатылады.

Торсионды білігі бар берілісте осы біліктің ҥстіңгі басы оймакілтекті тӛлкемен оймакілтекті муфтамен байланысқан, ол алты болтпен және тӛрт конусты штифтермен корпусты кҥпшекпен жалғасқан. Оймакілтекті тӛлке торсиялық білікке сегізбҧрышты болттармен және гайкалармен бекітіледі. Тӛлкенің ішкі және сыртқы оймакілтектерінде әртҥрлі қадамдардың болуы нәтижесінде астыңғы иінді білікті ҥстіңгі білікке қатысты озу бҧрышын реттеу барысында оның жеңіл орнатылуын қамтамасыз етеді. Торсиондық білік (иілімді тҥйін) ҥстіңгі және астыңғы иінді біліктерді байланысғыруға ғана емес, сонымен қатар шатун-піспек тобын, иінді біліктерді, цилиндр тӛлкелерді және дизель блогын рҧқсат етілмейтін жҧмыс істеу тәртібі туындаған кезде бҧзылудан, сонымен бірге отын аппаратурасы бҧзылған кезде иінді біліктрдің біртексіз айналуынан сақтандыру ҥшін қажет. Вертикаль берілістің мойынтіректері мен тегершіктерін майлау калибрлік саңылаулары бар сопло арқылы жалпы май жҥйесінен тҥсетін май ағынымен жҥзеге асырылады. Вертикаль берілістің жиі кездесетін ақаулықтары - бҧл тірек-табанды мойынтіректердің ішкі сақиналарын бекіткен гайкалардың босауы; тісті дӛңгелектердің тістерінің сынуы; торсиондық біліктің сынуы; оймікілтекті тӛлкені бекітпесінің сынуы және оның қҧлауы, шпилькалардың ҥзілуі және беріліс корпусының жарылуы. Аталған ақаулықтар дизельді іске қосу және тоқтату ретінің бҧзылуы; беріліс тістерінің ілінісін жинақтау және реттеу технологиясын қадағаламау; оймакілтекті тӛлкенің шплинтті болттарының босауы; пайдалану барысында екі және одан да кӛп жоғары қысымды отын сорғыларының тоқтауы; дизельді іске қосқан кезде отын сорғылары ның білте тақтайша ауырлығын қолмен қозғалту салдарынан туындалады. ТҚК-1 мен ТҚК-2 техникалық қызмет кӛрсету жҥргізген  кезде дизельді іске қосады да, вертикаль беріліс жҧмысында шу мен тарсылдауына тексереді. Вертикаль беріліс бӛлігінің қақпағының тӛсемдері бойынша майдың ағуы рҧқсат етілмейді. Дизельді тоқтатқан соң айқындалған ақаулықтарды жояды. ТҚК-3 техникалық қызмет кӛрету жҥргізу кезінде вертикаль берілістің жҧмысын тыңдаған соң дизельді тоқтатады. 10...15 минут ӛткен соң вертикаль беріліс бӛліктің қақпағын және жоғарғы және тӛменгі дизель картерінің люктарын ашады да, барлық бӛлшектердің ҥстіңгі беріліске бекітілуін тексереді. Балғамен ақырын гайкаларды соғып, беріліңтің жоғарғы және тӛменгі корпусының блокқа сенімді бекітілуіне кӛз жеткізеді. Торсиондық білікті, оймакілтекті тӛлке бекітілуін, конусты тегершік пен оның тістеін қарап тексереді. Іліністе бҥйірлік саңылауларды тӛсемдермен тексереді және қажет болса реттейді. Индикатормен берілістің ҥстіңгі және астыңғы біліктердің ӛстік жылжуын тексереді, олардың болуы рҧқсат етілмейді.   Сонымен қатар астыңғы иінді біліктің

ҥстіңгіге қатысты озу бҧрышын тексереді. Бҧрыш 12°-тан аз дегенде 0,5° ауытқуы жағдайында, берілісті бӛлшектер, тексееді. Тозған және зақымданған оймакілтекті қосылыстарды, торсиондық біліктің және оймакілтекті муфтаның бӛлшектерін демонтаждайды және алмастырады. Вертикаль берілісті жинақтау және реттеу соңында беріліс мойынтіректеріне майдың келтірілу тҥтіктерінің кҥйін және олардың бекітілуін тексереді. ТЖ-1 жҥргізу кезінде ТҚК-3 қарастырылған барлық жҧмыстар жҥргізіледі, сонымен қатар иінді білікті сағат тілі бойымен және сағат тіліне қарама-қайшы бҧрау кезінде цилиндрдің біруінде қысылу камерасының шамасы тексеріледі. Алынған мәндердің айырмашылығы 0,2 мм аспау керек. Одан ҥлкен айырмашылықта вертикаль берілісті бӛлшектейді және жӛндейді. ТЖ-2 жҥргізу кезінде ТЖ-1 кезінде қарастырылған жҧмыстармен қатар вертикаль берілісті немесе оның бӛлігін қажет болса, жӛндеу ҥшін демонтаждайды. ТЖ-3 жҥргізу кезінде вертикаль берілісті демонтаждайды, толық бӛлшектейді де, жӛндейді. ӛлшеміне, жану камерасына, газ тарату органдарына және басқа факторларға байланысты. Қуатты тепловоздар дизелінде қақпақтар жеке әрбір цилиндрге жасалады. Тез жҥретін қозғалтқыштарда (М750, 1Д12 типті және т.б.) әрбір қатар цилиндрлерінің қақпақтары бас деп аталатын бір бӛлшекке біріктіріледі. Цилиндрлер қақпақтары цилиндрде жану камерасының тҥзілуіне, сонымен қатар газ таратудың клапандық механизмі мен бҥріккішті орналастыруға арналған. Цилиндр қақпақтарының қҧрылымдарына келесі талаптар қойылады: олардың термиялық кернеуі және жеке бӛліктерінің жергілікті қызуы мҥмкіндігінше аз болу керек; салқындатқыш сҧйықтықтар ағындарымен жақсы және біртекті жылу алып кету; қақты алып тастау ҥшін суыту қуыстары жақсы жетімді болуы керек; цилиндрдегі газ қысымының әсеріне жеткілікті қатты және берік; кіргізетін және шығаратын клапандардыі максималды ӛтпелі қиасы қамтамасыз етілу керек; жӛндеу мен қызмен кӛрсету кезінде ыңғайлы және қарапайым болу керек. Қақпаққа термиялық кернеу мен газдар мен монтаждық кҥштердің қысымы әсер етеді. Цилиндр қақпағы тҥбінің температуралық кҥйі кіргізетін және шығаратын клапандар терезелері арасындағы бӛгет аймағында (тӛрт тактілі ІЖҚ-да) максималды температурамен сипатталады.

8, 15

9 - тӛсем; 10 - шайба; 11 - траверса; 12 - қалпақ; 13 - шпилька; 16 - иінтірек; 17 -

Пайдалану барысында суды дайындау тәртібін қатаң қадағалаған кезде де, қақпақ тҥбінде қақ жиналады, бҧл температураның ӛсуіне және сәйкесінше тҥбінің жылу кернеуінің ҧлғаюына алып келуі мҥмкін. ПД1М және Д50 цилиндрінің қҧйылған шойын қақпағы ҧзақ және сенімді жҧмыс істеуімен ерекшеленеді. Су блоктың су қуысынан майға тӛзімді резина сақиналармен тығыздалған 8 тӛлке арқылы тҥседі. Д49 типті дизельдерде қақпақта аралық диафрагма енгізілген, ол тҥбінен кішігірім қашықтықта орналасып, цилиндр қақпағын суытатын су жолын ҧлғайтады. Су ағынын осылай бӛлу 11Д45 (ТЭП60 тепловоздары) және 14Д40 (7.9-сурет) (2М62 тепловоздар) дизельдерінің қҧрама қақпағында да болады, олардың тҥбі шойын (плита), ал қалған бӛлшектер алюминий қҧймасынан жасалған. 1Д12, М750 типті қозғалтқыштар цилиндрлерінің бастарын алюминий қҧймадан жасайды, ал Д49 типті дизель цилиндрлерінің қақпақтары жоғары тӛзімді шойыннан жасалады. Шығаратын клапандар

ҥшін қақпақта ыстыққа тӛзімді қҧймадан жасалған «жҥзбелі» ершіктер орнатылады. Клапандардың шойын бағыттаушы тӛлкелерінің жоғарғы жағында клапан ӛзегін фторплатты сақиналар мен қырғыштармен тығыздайтын металлокерамикалық тӛлкелер бар. Қырғыштардың ӛткір шеттері бағыттаушы тӛлкелер арқылы майдың шығындалуын азайтады. Қозғалтқыш қақпағы қҧрылымымен газ тарату механизмінің орналасуы мен қҧрылымы тығыз байланысты.

Газ тарату механизмі . Ол ішкі жану қозғалтқышының цилиндрінде газды кіргізетін жыне шығаратын ҥдерістерді басқару ҥшін қажет. Газ тарату органдары (7.10-сурет) цилиндрдің жақсы тазалануын және жоғары сенімділікті жҧмыс істеу барысында жаға зарядпен толтырылуын қамтамасыз ету қажет.

Цилиндрді ӛңделген газдардан тазалау және оны жаңа ауа зарядымен толтыру мҥлтіксіздігі негізінен ӛтпелі қима шамасына және оның ашылу ҧзақтығына байланысты. Ӛтпелі қима шамасы цилиндр ӛлшемімен шектеледі, ал ашылу уақыты иінді біліктің айналу жиілігіне тәуелді. Клапандар мен бӛліп таратқыш жҧмысының сенімділігі негізінен майлау, суыту шарттарына, қолданылатын материалдарға және механизм бӛлшектері инерция кҥштерінің шамасына тәуелді. Қҧрылымы бойынша газ  тарату механизмдерінің  келесі типтріболады: клапандық, бӛліп таратқыш және қҧрама.

Клапандар цилиндр қақпағында орналасады да, аспа немесе жоғарғы деп аталады. Бҧл қоспа тҥзу мен отынның жануы ҥшін қолайлы болатын шағын жану камерасын алуға мҥмкіндік береді. Жоғарғы клапандарды келтіру тікелей таратқыш біліктен (жҧдырықшалы) (М750, 1Д12 типті дизель), не болмаса, одан аралық бӛлшектерден – итергіштер, штанга, иін, траверса арқылы жҥзеге асырылады.

Бӛліп таратқыш (клапансыз) газ тарату механизмі ӛз әрекетін ілгерімелі қозғалып немесе айналмалы бӛліп таратқыштармен жҥзеге асырады.

механизмі:

5-

клапан қалпағы;

-Клапан серіппесі;

Газ алмасу сҧлбасы саңылаулы болатын екі тактілі дизельдерде (Д100 типті) бӛліп таратқыштар қызметін піспектер мен цилиндр тӛлкелеріндегі терезе атқарады. Газ алмасу сҧлбасы саңылаулы болатын екі тактілі дизельдерде (Д100 типті)   бӛліп таратқыштар қызметін піспектер мен

цилиндр тӛлкелеріндегі терезе атқарады.

а

б

в

піспек;

Қҧрама газ тарату механизмі газалмасудың тікелей ағынды клапандық-саңылаулы сҧлбасы бар екі тактілі қозғалтқыштарда піспекпен және шығаратын клапанмен (Д40-Д45 дизельдер) жҥзеге асырылады. Клапандық механизм мен цилиндр қақпақтарына (тӛрт тактілі және екі тактілі қозғалтқыштар) жҧмыс істеу барысында термодинамикалық жҥктеме, әсіресе клапанды ершікке отырғызғанда тҥседі.

Шығаратын клапандар одан да ауыр жағдайда болады, себебі олардығ бастары шығару кезінде жан жағынан ыстық газдармен шайылады. Жҧмыс істеу барысында кіргізетін клапандардың температурасы 450 °С, ал шығаратын клапандардың -950°С дейін жетеді. Жоғары температура материалдың механикалық қасиеттеріне кері әсер етеді, клапанның эрозиясы мен газдық коррозиясына, оның басының ҥгілуіне ықпал етеді. Бҧның барлығы клапан басының ершікке тығыз орнатылмауына, бағыттаушы тӛлкеде ӛзектің айқасуына және цилиндр қақпағында жарықтар туындауына алып келуі мҥмкін. Дизельдердің газ тарату механизмінің жиі кездесетін ақаулықтары: иінтірек тоқпағы ен итергіштер қалпағы арасындағы саңылауды реттеудің бҧзылуы; жеткілікті майланбауы салдарынан жҧмысшы клапандар мен итергіштер иінтірегіндегі қола мойынтіректердің тозуы; клапан иінтіректерінде тығыздама арқылы майдың ӛтуі; роликтердің сырғанау бетінде қрылу және сызаттар; итергіштер иінтіректерінің, клапан иінтіректерінің және штангалардың жарылуы мен майысуы; қосылыстарда бекітпелердің босауы; цементтелген қабаттың ҥгілуі немесе таратқыш білік жҧдырықшалары мен штанга бастарының жарылуы.

ТӚТ-3  жҥргізу  кезінде  майдың  клапан  жетегінің иінтіректеріну

тҥсуін; майды таратқыш біліктің мойынтіректеріне алып келетін тҥтіктердің жӛнділігін; газ тарату механизмінің жӛнділігін тексереді. Су немесе газ ӛткізетіні айқындалған жағдайда цилиндр қақпақты ашып, резина тағыздағыштарды алмастырады, отырғызылатын орындарды ысқылайды. ТЖ-1 жҥргізу кезінде ТТҚ-3 жҧмыс кӛлемін орындайды, клапан жетегі механизмінің бекіткен жерлерін тексереді және клапан мен итергіш арасындағы саңылауды реттейді. ТЖ-2 және ТЖ-3 жҥргізген кезде қақпақ пен блок арасындағы саңылау шамасын тексереді; бҥріккішті алып, арнайы қҧрылғымен сығымдау камераының сызықтық шамасын ӛлшейді, оны қажет болса ПД1М және Д50 дизельдерінде цилиндр бҥйірін немесе цилиндр қақпағының буылтығын тіліп реттейді, ал Д40, Д45 және Д49 типті дизельдерде – тӛлке мен цилиндр қақпағы арасындағы тӛсем шамасын ӛзгертіп (газдық жік) реттейді. Д50 ижәне ПД1Мдизельдері цилиндрі қақпағын демонтаждауды жоғары қысымды тҥтікті, клапандық қорапты, штанганы және шығаратын, ҥрлейтін, сулы коллекторлардың келте қҧбырын ажыратудан бастайды. Содан соң қақпақты бекіту гайкасын бҧрап, клапандық механизмді бӛлшектейді. Д40, Д45, Д49 типті дизельдердің цилиндр қақпағын блок плитасынан ажыртады да, цилиндр тӛлкесімен, піспекпен және шатунмен бірге (жиынтық) суырып алады. Бӛлшектеген соң цилиндр қақпағының бӛлшектерін кірден, кҥйіктен және майдан тазартады. Қақпақтың ішкі қуыстарын сумен 0,75...1 МПа қысымда 3...5 минут бойы шаяды. Д40, Д45 типті дизель цилиндрінің қақпағы (7.9-суретті қараңыз) шойын тҥбінен және алюминий қҧймадан жасалған жоғарғы бӛлігінен тҧрады. Жіктердің тҧмшалануының бҧзылуы рҧқсат етілмейді. Клапан ӛзегі мен бағыттаушы тӛлке арасындағы саңылау 0,30 мм аспау керек, одан ҧлкен саңылау болса, тӛлкені ауыстырады. Клапан ӛзегінің ҧрылуын тексереді, ол 0,15 мм аспау керек, клапан овалдылығы 0,1 мм аспау керек. Тҥстік дефектоскопия арқылы клапанда жарылу болуын тексереді. Қақпақ пен клапанда қондырылатын белдік ені 0,5...2 мм болу керек. Қақпақ корпусын жарылу айқындалғанда алмастырады. Итергіш ӛзегі пен артқы ілмегінің жҧмысшы бетінің тозуын хромдау, содан соң тегістеу және жылтырату арқылы қалпына келтіреді. Серіппе серпімділігін бос кҥйіндегі биіктігі бойынша бағалайды. Серіппенің бҥйір бетінің оның ӛсіне перпендикулярлығын бҧрыштық және сҥңгіш кӛмегімен тексеру плитасында бақыланады. Серіппе ҧштарын тегістеу арқылы перпендикулярықты қалпына келтіреді. Клапандық қорап итергіштерінің иінтіректерін керосин ағынымен шаяды. Итергіштер иінтіректерінің тозған ӛстерін хромдау немесе дірілді

доғалық балқытып, содан соң механикалық ӛңдеу арқылы қалпына келтіреді; сонымен қатар саңылауларды ӛстерді тегістеу және жаға тӛлкелерді қою арқылы қалпына келтіруге болады. Итергіштер иінтіректері мен штангалардың майысуы жағдайында оларды алдын ала 100 °С қыздырып алып, тҥзетеді. Клапандың иінтіректердің ӛздігінен тығыздалатын тығыздамаларын 0,05...0,1 МПа қысым астында ауамен тексереді. Тығыздама арқылы біршама мӛлшерде ауа ӛтсе, оны алмастырады. Клапандық қорапты жинау барысында май арналарының сәйкес келуімен ӛткізгіштігін, резина тығыздағыш  сақиналардың бҥтіндігін тексереді. Жинақтау соңында қорапты 0,03 МПА қысым астында 75 °С дейін қыздырылған маймен стендте тексереді. Майдың ағып кетуі 1 минутта 30 тамшыдан аспау керек. Гидроитергіштердің тығыздығын қысым астында тексереді – серіппесіз жинақталған гидроитергіш ҥстіне керосин қҧяды да, ӛсі бойынша 100 Н «10 кгс) кҥші бар жҥк жҥктейді. Итергіш 2,6 с аралығында 5 мм тӛмен тҥсуі қажет. Иінтірек басының сфералық бетінде цементтелген қабаттың ҥгітілуі рҧқсат етілмейді – басты ауыстырады. Жаңа бастың сухарьдің сфералық бетіне сай келуін бояу бойынша анықтайды, жанасу ауданы бетінің 50 % астамын қҧрау қажет. Итергіш пен бағыттаушы тӛлке арасындағы саңылау (0,06...0,5 мм) тӛлкені таңдау арқылы қамтамасыз етіледі. Тығыздағыш резинаны кҥйіне тәуелсіз әрбір жӛндеу жҥргізгенде ауыстырады.

Шатун-піспек тобы иінді білікпен бірге піспектің іштен жану қозғалтқышының негізгі жҧмыс механизмі болып табылады. Піспектің ілгерімелі қозғалысы жоғарғы басы піспек саусағымен, тӛменгі басы білік иінінің мойнымен шарнирлі байланысқан шатун арқылы иінді біліктің айналмалы қозғалысына ӛзгереді. Жҧмыс қуысы қақпағы жабылған цилиндрде піспек ҥстінде орналасады. Піспек – қозғалтқыштың аса жауапты және қатайтылған бӛлігі болып табылады. Ол келесі функцияларды орындайды: Жҧмыс істеу барысында піспекке газ қысымы мен инерция кҥштерінің механикалық жҥктемесі, сонымен қатар отын жану және жану ӛнімдерінің кеңеюі кезінде оның ыстық газдармен тікелей жанасуы кезеңінде жоғары жылулық жҥктемелер әсер етеді. Оған қоса піспек цилиндр қабырғаларына ҥйкелуден қызады. Піспек қызған кезде онығ материалынығ механикалық

қасиеттері тӛмендейді және ішіндегі термиялық кернеу ӛседі. Сонымен қатар цилиндрдің жаңа зарядпен толуы нашарлайды да, оның салдарынан қозғалтқыш қуаты азаяды, піспектің цилиндрді қарысып қалуына жағдай туындайды, сақиналы тығыздағыштың жҧмысы нашарлайды. ІЖҚ піспектері жеткілікті берік және қатты болуымен қатар, инерция кҥштерін азайту ҥшін мҥмкіндігінше аз массалы болу керек, жылу ӛткізгіштігі және тозуға тӛзімділігі жоғары болу керек. Пңспек қҧрылымы оның цилиндрде еркін қозғалуын және жану камерасынан картерге газ ӛтуін және картер жағынан цилиндрдің жҧмыс қуысына май тҥсуін алдын алу ҥшін жеткілікті тҧмшаланған болу керек, бҧндай жағдайлар сақина мен піспек жырашықтары арасында саңылау болған кезде байқалады. Осындай жағдайда піспек сақиналарының сҥзгілік әрекеті туындалады, ол ВМТ және НМТ піспектері сақиналары мен жырашық қабырғалары арасындағы саңылауды жапқан кезде жҥреді. Піспектің жоғарғы цилиндр бӛлігінің ішкі жағында цилиндрді газ ӛтуінен және уартерден жану камерасына май тҥсуінен сақтандыруға қажетті піспек сақиналарына арналғын жырашықтар барҥ Піспек бетінің тӛменгі бӛлігі бағыттаушы болып табылады. Піспектің жоғарғы бӛлігін бас

деп атайды. Піспек белдемшесінің ішкі бетінде піспек саусақтарын орнатуға арналған саңылаулы дӛңесше бар. Піспектерді болаттан, шойыннан, алюминий және магний қҧймасынан жасалады. Тепловоздарда негізінен шойын, сонымен қатар алюминий қҧумасынан жасалған піспектер қолданылады. Шоцвн піспектердің сызықтық кеңею коэффициенті аз, беріктілігі мен тозуға тӛзімділігі жоғары, бірақ алюминий піспектермен салыстырғанда массасы ҥлкен. Алюминий қҧймаларынан жасалған піспектердің беріктілігі және озуға тӛзімділігі аз, бірақ шойын піспектерге қарағанда жеңіл. Алюминий қҧймаларының жылу ӛткізгіштігі шойынға қарағанда 3...4 есе жоғары, сондықтан алюминий қҧймасынан жасалған піспекттер тҥбі шойын піспектердің тҥбіне қарағанда тӛмен. Осыған байланысты алюминий піспектері бар қозғалтқыштарда цилиндрдің жаға зарядпен толуы жақсарады және алюминий қҧймаларының ҥйкелу коэффициентінің аз болуы салдарынан піспектің цилиндрге ҥйкелуге кететін энергия шығындары азаяды. Алюминий қҧймаларынан жасалған піспектердің маңызды кемшілігі шойын піспекпен салыстырғанда сызықтық кеңею коэффициентінің жоғары болуы болып табылады (шойынға қарағанда шамамен 2...2,5 есе кӛп). Сондықтан бҧл қҧймалардан жасалған піспектерді дизельді іске қосуды тудыратын, қызбаған қозғалтқыштың жҧмыс істеуі және иінді білік аз айналымы кезінде тарсылдайтын, ҥлкен саңылауы бар цилиндрлерге орнатылады.

9,

а

б

в

Алюминий қҧймаларына жасалған піспектер ПД1М, Д50, 310DR,    М750,   1Д12   және  т.б.

дизельдерінде        қолданылады. 11Д45, 14Д40 дизельдерінде қҧрама піспектер қолданылады, олар тронктен, бастан және ендірмеден тҧрады. Д100 типті дизельдерде шойын басы мен тронк бір бӛлшек болып қҧйылған піспектер орнатылған. Д49 типті дизельдер піспектерінде болат бас бар, ал тронк пен ендірме бір бӛлшек тҥрінде алюминий қҧймадан  жасалған (7.12-сурет).Піспек бастарын жақсырақ суыту ҥшін олардың тҥбінде ішкі жағынан жырашықтар жасалған, оған шатунға серіппемен сығылатын стақан арқылы шатунның жоғарғы басынан май беріледі. Піспекте ыстық май арна бойынша картерге ағады. Тронк дӛңесшелерінің саңылауларына саусақ орнатылады, ол піспек пен шатунның        жоғарғы       басын

жалғастырады, оның басында піспек сақиналарына арналған жырықшалар жасалған. Піспек сақиналары тағайындалуы бойынша компрессиялық (тығыздайтын) және аз шешілетін (май кескіш) болып бӛлінеді. Компрессиялық сақиналар піспек пен цилиндр арасындағы саңылауды тығыздау және піспектен жылуды алып кету ҥшін арналған. Аз шешілетін (май кескіш, май айдағыш) сақиналар (7.13-сурет) майдың жану камерасына тҥсуіне кедергі жасайды. Тілме сақиналар ӛз серпімділігі мег газ қысымы есебінен цилиндр қабырғаларына қысылады. Отын жану кезінде газ қысымынан туындалатын кҥш сақина серпімділігі кҥшінен 40...70 есе асып тҥседі. Жоғары температура мен жеткіліксіз майлау сақиналардың (әсіресе бірінші), сол сияқты цилиндр тӛлкесінің кӛбірек тозуына алып келеді. Жеткілікті тығыздалуды қамтамасыз ететін піспек сақиналарының саны иінді біліктің айналу жиілігіне және қозғалтқыш типіне байланысты анықталады. Айналу жиілігі ҥлкен болған сайын, піспек сақиналарының саны аз болады. Піспек сақиналары арнайы технология бойыншажасалған

а

1-5

б

1-9

сақина қимасы; у

1-3

арнайы шойыннан жасалады. Піспектері ауыр термодинамикалық жағдайда жҧмыс істейтін Д100, Д40 типті екі тактілі дизельдерде биметалл сақиналар – қола ендірмесі бар шойын және сыртқы жағы қос конусты сақиналар қолданылады. Қола ендірме қозғалтқыштың жҧмыс істеуі барысында тозып, цилиндр қабырғасында металл ҥлдір тҥзеді, ол цилиндр айнасын қажалудан сақтайды және жылу беруді ҧлғайтады. Тозуға тҧрақтылығын арттыру ҥшін компрессиялық сақиналар бетін хроммен ӛңдейді. М750 типті тез жҥретін дизельдерде хромдалған болат сақина қолданылады, оны сенімділікті арттыру ҥшін бірінші жырашыққа орнатады. Май кескіш сақиналар майды алып кетуге арналған бір немесе екі тереземен жасалады. Кейбір сақиналарда серпімділігін ҧлғайту ҥшін экспандерлер қолданылады. Сақина қҧлыптары 15° бҧрышпен орналасқан қиғаш, тура немесе ҥстіне-ҥсті орындалған болады. Піспек дӛңесшелеріне қатты бекітілген піспектік саусақтар немесе ендірме және ӛз ӛсі бойымен айналатын жҥзбе саусақтар болып ажыратылады. Жҥзбе саусақтар аз тозады, олар тепловоз дизельдерінде жиі қолданылады. Жҧмыс істеу барысында піспектің саусаққа шамасы және бағыты бойынша ауыспалы ҥлкен кҥштер тҥседі. Ол берік және тозуға тӛзімді болу керек, сондықтан оны жоғары сапалы кӛмірлі немесе қоспалы болаттан жасайды. Саусақтың жҧмысшы бетін цементтейді де, кӛбірек қаттылық беру ҥшін термиялық ӛңдейді.

1 - бас шатун; 2 - поршень; 3 - серіппе; 4 - стақан; 5 – экспандермен аз шешілетін сақина; 6 - тронк; 7 – шатунның жоғарғы басының тӛлкесі; 8 - саусақ; 9 – тоқтатқыш сақина; 10 – тіркемелі шатун болты; 11 – тіркемелі шатун; 12 – тіркемелі шатун саусағы; 13 - тӛлке-мойынтірек; 14 - шатундық болттар; 15 - қақпақ; 16 - ішпектер; а,

в, г, д, е

ж

з

Шатун білік иінін піспекпен байланыстырады. Жҧмыс барысында шатун кҥрделі тербелмелі қозғалыс жасайды да, газ қысымы мен инерция кҥштерінен шамасы мен бағыты бойынша айнымалы жҥктеме алады. Шатунға тҥсетін кҥштер онда кҥрделі деформация тудырады – қысылу, созылу, ҧзынынан немесе кӛлденеңінен майысу. Сондықтан шатун мҥмкіндігінше аз массасында қатты және берік болу керек. Шатунды кӛмірлі немесе қоспалы болаттан қҧю немесе штамптау арқылы, содан соң механикалық және термиялық ӛңдеу арқылы жасалады. Қозғалтқыш типіне және тепловозда цилиндрдің орналасуына байланысты бір қатарды және V- тәрізді қозғалтқыштардың шатундары қолданылады.

Шатун ӛзегінде екітаврлық қима бар. V- тәрізді қозғалтқыштарда (Д40, Д49, М750 типті және т.б.) бас және тіркемелі шатундардың тіркеліп біріккен шатундар қолданылады (7.14-сурет). Бір қатарды қозғалтқыштар шатундарының жоғарғы басында майға арналған жырашығы бар қола тӛлке сығымдалады. Тӛменгі басы алмалы- салмалы. Тӛменгі бӛлігінің қақпағы болттармен бекітіледі. Қақпақты дәл орнату штифтпен немесе тіс немесе тақа тҥрінде жалғағыш қҧлыпты қҧрылғысымен  қамтамасыз етіледі. Шатунның тӛменгі басына жҧмыс беті бойынша қорғасынды қола қҧйылған, жоғарғы және тӛменгі болат жҧқа ішпектер орнатылады. Ішпектердің сырт жағы мыспен жабылады. Ішпектер арнайы аспаппен ӛлшенетін тартылыспен орнатылады, ішпек бҥйірінде бекітіледі. Ішпектер ӛзара алмасымды емес. Тӛменгі ішпекте май ағызуға арналған саңылаулы жырашықтар бар, май саңылау бойынша және қақпақтағы арна бойымен шатун ӛзегінің арнасына ағады да, одан кейін піспек басына және тҥбіне ағады. V- тәрізді дизельдердің шатундық механизмі бас және тіркемелі шатуннан тҧрады, олар ӛзара саусақпен байланысқан. Д49 типті дизельде саусақ тіркемелі шатунға болпен бекітіледі. Ол бас шатун тесігінде сығымдалған тӛлкеде айналып қозғалады. Д40 және Д45 типті дизельдерде саусақ штифт бас шатун қуысына бекітіледі, ал тіркемелі саусақтың тӛменгі басында сығымдалған тӛлке-мойынтірек болады. Тӛменгі басындағы саңылаулар арқылы май саусаққа тҥседі, содан соң тіркемелі шатун ӛзегінің арнасы бойымен жоғарғы басына және одан ары піспек тҥбіне ағады. Пайдалану барысында шатун-піспек тобы жҧмыс істегенде ҥлкен термиялық және механикалық жҥктеме аладыҥ Аса кең тараған зақымданулар мыналар болып табылады:

жоғалуы.

ТҚК-3 жҥргізген кезде дизельді іске қосады, жҧмыс істеу барысында шатун-піспек тобы бӛлшектері мен клапандарда бӛтен шу болмауына, цилиндр тӛлкелері тығыздағыштары арқылы су ағуының болмауына кӛз жеткізеді. Қозғалтқышты тоқтатқан соң цилиндр қақпақтар гайкаларының тартылып бҧралуын тексереді, цилиндр тӛлкелерін бекіту шпилькаларын тартады, шатундық мойынтіректердің бекітілуін тексереді, ішпектер жіктерінің кҥйін, иінді білікті бҧрап шатундық болттар гайкаларының шплинттерінің кҥйін тексереді, цилиндр тӛлкелерін қарайды. Дизель майын айдар, оның шатундық мойынтіректерге, шатунның жоғарғы басы тӛлкесіне, піспек суытылуына, клапан және гидроитергіш жетегі иінтірегіне келуіне кӛз жеткізеді. Д100 типті дизельдерде цилиндр гильзаларын, піспектерді дәне піспек сақиналарын картердің, шығаратын коллектордың және ауалы ресивердің ашық люгі арқылы тексеретін бӛлшектерді тасымалданатын шаммен жарықтандырып тексереді. Иінді білікті бҧрау ҥшін білік бҧрағыш механизмге электр  жетегін қолданады. ТЖ-1 жҥргізген кезде жоғарыда аталған жҧмыстармен қатар гидроитергіштердегі саңылауларды реттейді және дизельді сумен шаяды. Цилиндрмтӛлкелерінің тығыздағыштары мен қақпақтары арасынан судың ӛтуі рҧқсат етілмейді. Д100 типті цилиндрде ауалы ресиверлер мен шығаратын коллекторлар қақпақтарын ашып, жоғарғы және тӛменгі піспектердің піспек сақиналарының кҥйін тексереді. Шеттері балқыған, тҥбінде қызған торы бар, піспектің тронк бӛлігіндегі қалайы қабаты жоқ, дӛрекі сызықіздер, қажалу, жарылу, сыну, піспек сақиналарының мыс ендірмесінің босауы байқалған піспектерді дизельден шешіп алады, тазартады,, дефектоскоппен тексереді ді, жӛндейді. Қызып кеткен соғ піспекті бір рет аустырған соң қыссылу камерасының сызықтық шамасын және тӛменгі піспек басынан (ВМТ-да) цилиндр тӛлкесінің бҥріккішті саңылауы ӛсіне дейінгі қашықтықты тексереді, ол 1,4 мм қҧрау керек. Отын сҥзгілердің білте тақтайшаларының шығуын, бҥріккіштердің орнатылуын және отынды шашырату сапасын тексереді. Қажет болса жоғары қысымды отын сҥзгілерді алмастырады. Бҥріккіштердің шашырату сапасын стендте талаптарға сай тексереді. ТЖ-2 және ТЖ-3 жҥргізу кезінде дизельді алдын ала суын, майын тӛгіп, бӛлшектейді, қақпағын тепловоздан шешіп алады да, шығаратын коллекторларды демонтаждайды. Жоғары қысымды отын сҥзгілерді, тарату механизмі бар науаны, штанганы және штанганың келте қҧбырларын, клапандық қорап қақпақтарын, блок люктарының қақпақтарын, бҥріккіштерді және оларға арналған тҥтіктерді шешіп алады. Цилиндр қақпағының блокқа бекітілу болтын босатады. Тіркемелі шатундарды бас шатундардан ажыратады да,  кезегімен піспектерді ВМТ-

ге орната отырып, және оларды цилиндр тӛлкесінде шатунмен бірге ҧстап тҧрып, арнайы аспап кӛмегімен цилиндр қақпақпен, тӛлкемен және піспекпен жинақта тіркемелі және бас шатундарды демонтаждайды (Д49, Д40, Д45 типті дизельдері).

Әрбір жинақты келесі бӛлшектеу ҥшін аударғышқа орнатады.

Бӛлшектеу       барысында        барлық        бӛлшектерді        жинақ бірліктегіорналасуын кӛрсетіп, маркілейді. Содан соң барлық бӛлшектерді жуады және тазалайды. Таза бӛлшектерді куаландырады және дефектоскоптайды. Ақаулы және қалпына келтіруге жарамсыздарды ақаулы деп танылған бӛлшектер массасы бойынша сәйкестігін сақтай отырып, алмастырады. Жаңа жӛндеулік піспекті цилиндір тӛлкесінің градиациялық ӛлшемі бойынша егейді. Тӛлке диаметірің 1,5 мм дейін ғана ҧлғайту рҧқсат етіледі. Поршеньдің және шатундық саусақтарда жарылу болса, немесе рҧқсат етілген шектен асатын ӛлшемі болса, ауыстырылады. Кеңейту арқылы қалпына келтірілген саусақтарды мҧқият магниттік дефектоскоппен тексереді. Магниттік дефектоскоппен тексерген соң шатундарды арнайы қондырғыда магнитсізделеді. Қалдық магнетизмінің болмауына компас кӛмегімен қол жеткізеді – бӛлшектен 30 см қашықтықта оның тілі ауытқымау керек. Бас және тіркемелі шатун тӛлкелерін бақылау ӛлшемі орнатылған  нормадан  асса,  ауыстыру  қажет.  Шатундар деформациясын «майысу, бҧралу) бақылау плитасында анықтайды – ол Жӛндеу ережелерімен орнатылған рҧқсат етілген мәннен аспау керек. Шатундық мойынтіректердің ендірмелерін мҧқият қарап, қҧйылған қабаттың, жік пен сырт жағында бетінің жарылу немесе ҥгітілуі, арқауланған бетте ені 3 мм астам болатын қажалу, «майға» анықтағанда 0,4 мм астам саңылау, арқаулану қолаға дейін тозса және жеткілікті тартылысы болмаса, ақаулы деп санайды. Жаңа ішпекті қалыңдығы бойынша таңдайды, «майға» 0,2...0,3 мм саңылауды қамтамасыз етеді. Ішпектердің ҧяға жанасуын бояу бойынша тексереді. Ол тартылған шатундық болтта 80 % астам ауданды қҧрау керек. Ішпектердің тартылысын мыспен ӛңдеу арқылы қалпына келтіреді, оның қалыңдығы 0,15 мм аспау керек. Піспекпен шатун жинағын жинақтаған соң олардың массасын анықтайды, бір дизель жинақтары арасында масса бойынша йырмашылыӛ 0,5 кг аспау керек. Жинақты (цилиндр тӛлкесі мен қақпағы, піспек) бас және тіркемелі шатунмен жинақтауды кантовательде жҥргізеді. Содан соң Цилиндр тӛлкесі мен қақпағын 1,22 МПа қысым астында 5 минут сумен ӛғдейді. Ағу және булану рҧқсат етілмейді. Жинақты жинақтаған соң және орнатқан соң дизельді 0,3 МПа қысым астында сумен ӛңдейді. Цилиндр тқлкелерінің тығыздағыштары арқылы және  жалғанған  жерде  су ағуы  рҧқсат  етілмейді.  Содан  соң  0,15 МПа

қысым астында маймен ӛңдейді, ол кезде майдың шатундық мойынтіректерге; тіркемелі шатундар саусақтарына; шатундардың жоғарғы бастарына; піспектердің суытылуына; гидроитергіштер мен иінтіректер ӛстеріне майдың келіп тҥсуін тексереді.

Турбокомпрессорлар мен ауа ҥрлегіштер дизельді ҥрленетін ауамен қамсыздау ҥшін қажет. Тепловоздар дизельдерінің ауамен қамсыздау жҥйесі ТК типті бірыңғайландырылған турбокомпрессорлар қатарын қолдануға негізделген. 10Д100, 11Д45, 14Д40 екі тактілі дизельді тепловоздарда бҧл жҥйеге турбокомпрессордан басқа иінді біліктен жетегі бар ортадан тепкіш айдағыш (қысудың екінші сатысы) кіреді (7.15-сурет). ТК типті турбокомпрессордың қҧрылымы мен ондағы ауа қозғалысының сҧлбасы 7.16-суретте келтірілген. Турбокомпрессор екі агрегаттан тҧрады: бір машинаға біріктірілген ӛстік газ турбина 2 мен ортадан тепкіш компрессор 1. Газ турбинасының роторы   мен   компрессордың   ортадан   тепкіш   дӛңгелегі   ортақ білікте

орналасқан. Турбинаға шығаратын коллектор арқылы шығарушы газдар келтіріледі, олардың энергиясы роторды айналымға келтіреді де, ары қарай ӛңделген газдар атмосфераға шығарылады. Ауалы компрессор қалақшалары арасыдағы ауа кӛлемі ротордың айналуы кезінде дӛңгелек орталығынан сыртқа  қарай  кіргізетін дизель коллекторындағы ауаны қысып айдалады. Қысылған ауа мӛлшері ротордың айналу жиілігіне тәуелді, ол қозғалтқыштыі піспек      бӛлігінің      шығарылатын      газ 1.

мӛлшеріне, яғни жанатын отын мӛлшеріне тәуелді. Турбоайдағыштар роторларының айналу жиілігі машинист контроллерінің берілген позициясына тәуелді 10000-нан дің ӛзін-ӛзі реттеу қасиетіне ие: оның қуаты ӛскен сайын, жану ӛнімдерінің массасы мен энергиясы ҧлғаяды, оның салдарынан турбокомпрессор роторының айналу жиілігі ҧлғаяды дәне оның ауа беруі артады және керісінше. ¬ Сондықтан бҧл кезеңдерде қозғалтқыш піспегінің қалыпты жҧмысы ҥшін ауа цилиндрлерге   кӛлемдік   немесе  ортадан

тепкіш типті екінші сатылы айдағыштармен беріледі, ол иінді біліктің айналуы кезінде іске қосылады және пайдаланылған газ энергиясына тәуелді емес.

10Д100,        11Д45,        14Д40        екі тактілі дизельдерде екі сатылы ҥрлеу қолданылады, себебі дизельді әске қосқанда және бос жҥрісте осы қозғалтқыштардың турбокомпрессорлары        піспек бӛлігінің        пайдаланылған

газдардың        энергиясы жетіспеушілігінен мҥлдем дердік жҧмыс істемейді. 25000 айн/мин шегінде болады. Яғни, газ-турбиналы ҥрлегіші бар дизель ПД1М, Д50, Д49 тӛрт тактілі        қозғалтқыштарда

1 - ортадан тепкіш компрессор; 2 - ӛстік газ турбинасы

-сурет. 2А-5Д49 дизелінің (тепловоз ТЭП70) ауамен қамсыздау жҥйесінің  принциптік сҧлбасы: 1 - кузовтағы жалюзи; 2 -жылжымалы кассета; 3 - кузов қабырғасы; 4 - ауа тазалағыш; 5 - ішкі жалюзи; 6 - жылжымайтын кассета; 7 - турбокомпрессор; 8 - ҥрленетін ауаны салқындатқыш; 9 - ауалы ресивер; 10 - шығаратын келте қҧбыр; 11 - дизель; 12 – клапан

4, 10

12, 20

13, 23

24, 27

а

бірсатылы ҥрлеу қолданылады, себебі дизельді әске қосқанда және бос жҥрісте цилиндрге жаңа зарядтың сорылуын піспек жҥзеге асырады, бір мезгілде  турбокомпрессордың жеңіл оралуын қамтамасыз етеді. ТЭП70 тепловозының 2А-5Д49 дизелінде ҥрленетін ауаны қҧру сҧлбасы 7.17-суретте келтірілген. Бірыңғайландырылған қатар турбокомпрессорлардың әрекет ету принципі (7.18-сурет) бірдей. Газ турбинасы қалақшалы жыду қозғалтқыш болып табылады, ол газ ағынының жылу энергиясын механикалық жҧмысқа айналдырады. Турбинада газ энергиясын тҥрлендірітен элементтер сопло аппараты және шеңдер бойынша қалақшалары бар жҧмысшы дӛңгелек болып табылады. Газ тракті – сопло аппараты, саңылау, қалақшааралық арналар – турбинаның ағынбы бӛлігі деп аталады. Сопло        аппараты        газ        ағынын        тездетеді        және        оны        турбина

дӛңгелектерінің қалақшаларына бағыттайды, олар ағын бағытын ӛзгертіп, турбиналық дӛңгелек білігінің айналу моментін тҥзеді. Турбина білігі компрессордың жҧмысшы дӛңгелегін айналдырады. Компрессор корпусы, шығаратын корпус және газ қабылдайтын корпус алюминий қҧймасынан жасалған және ӛзара тҥйреуіштермен бекітілген. Корпус ішінде сырғанау мойынтіректерде қуыс болат дәнекерленген ротор жатқызылған. Роторға газ ьурбинасының жҧмысшы дӛңгелегі дәнекерленген. Компрессордың жҧмысшы дӛңгелегі роторға сығымдалған және штифттермен бекітілген. Турбинаның қалаҧшалаы мен дӛңгелек дискісі арнайы ыстыққа тӛзімді болаттан жасалған. Компрессор дӛңгелегі алюминий қҧймасынан жасалған. Ҧлу мен дӛңгелек арасында қалақшалар бар диск тҥрінде диффузор орнатылған, ол ауа қысымын арттырады және ауа ағынындағы гидравликалық шығындарды азайтады. Компрессор дӛңгелегінің сыртқы жағында және корпустың жылжымайтын дискісінде сақиналы дӛңесте лабиринттік тығыздағыш қҧрайды. Осыған ҧсқас тығыздағыштар газ дӛңгелегі жанында қойылады. Шығаратын газ корпусы мен газ қабылдайтын корпус дизельдің суыту жҥйесінен сумен суытылады. Компрессор жағынан тірек-табанды мойынтірек, ал турбина жағынан табанды мойынтірек орнатылған. Ротор білігінің  мойынтіректері дизельдің май жҥйесінен тҥсетін маймен майланады. Тепловоздық дизельдерде пайдаланылатын турбокомпрессорлардың негізгі техникалық параметрлері 7.1-кестеде келтірілген.

7.1-кесте

Компрессор дӛңгелектерінің диаметрі, мм

7.1-кесте жалғау

1 000

ені

биіктігі

Есептік моторесурс, сағ

Масса, кг

Дизельде орнатылған

Ауамен қамсыздау жҥйесінің екінші саты айдағыштары (7.19-сурет) ортадан тепкіш (10Д100, 11Д45 дизельдері) және кӛлемдік (дизель 14Д40) болады. Екінші саты айдағыштары компрессорлар әлі жҧмыс істемегенде. Дизельді әске қосу кезінде цилиндрлерге ауа беру ҥшін қажет, сонымен қатар жҥктеме астында жҧмыс істегенде бірінші саты (10Д100, 11Д45 дизелдері) турбокомпрессорларынан кейін ҥрленетін ауаны қосымша қысу ҥшін қажет. Ортадан тепкіш айдағыштың принциптік қҧрылымы турбокомпрессорлар  компрессорының  қҧрылымына ҧқсас. Кӛлемдік айдағыш (ортадан тепкіш сияқты) редуктор арқылы дизельдің иінді білігінен қозғалысқа келтіріледі. Ол келесі негізгі бӛліктерден тҧрады: корпус, екі ҥш қалақшалы ротор, иілімді муфта, тісті дӛңгелектер, торсиондық білік (байланыс), алдыңғы және артқы қақпақтар (7.19-суретті қараңыз). Ҥстінде айдағыш корпусында турбокомпрессорларға ӛтпелі келте қҧбырды орнатуға арналған фланец бар. Корпустың әрбір жағынан дизель ресиверіне ауа ӛтуі ҥшін арналар бар. Корпустың тӛменгі бӛлігінде роторды қарауға арналған терезе бар, ол қақпақпен жабылған.