Асқар ТАТАНАЙҰЛЫ XІV-XV ғасырда жасаған Асан қайғы әулие "Жерұйықты" іздеп шығып, Алтай алқабын кезгенде: "Асты да, үсті де алтын, ат тұяғымен тозатын жер", — депті. Халық аңызында сақталған осы сөзді ойшыл баба бекер айтпаған, ұлы бабаның ұлағатты сөзін халықта бекер сақтап келмеген болар. Расында да, осы бір ұлы тауда талай-талай тарихи оқиғалар болып өтті. VІІІ ғасырдың орта шенінде құралған қарлық (қарпық) одағы құрамында үйсін, қанды, шекті, арғын сияқты көптеген тайпаларды қамтып, "Алтай-Қарпық" одағы атанып ІІ ғасырға жуық үкім жүргізген. XІІІ ғасырдың алғашқы жылдарында Алтайдың басқы сілемдерін мекендеген керей тайпасының ханы Тұғырылмен, оған қанаттас найман тайпасының ханы Құшылықтың (Күшліктің - Т.Ж.) елі тұрды. Осы мезгілде дәуірлеген Моңғолдың атақты ханы Темучин (Шыңғыс хан) алдымен меркіт тайпасына шабуылға шығып, тайпа бастығы Тоқтабекті өлтіріп, елін ойран етті. Қырғын соғыстан қалған меркіт тайпасының халқы тілі бір, діні бір, салт-санасы бір керей тайпасымен — Тұғырыл ханның елімен бірікті. 1203 жылы Шыңғыс хан керей тайпасына шабуылдап, Тұғырыл ханның басын кесіп, елінің тоз-тозын шығарып, жеңіліске ұшыратты. Шабуылдан қалған ел Тұғырыл ханның бас ақылшысы Майқының бастауында Алтайдың батыс алқабын бетке ұстап, жаудан қашып құтылуға тырысты. 1204 жылы Шыңғыс хан найман тайпасына шабуыл жасап, найманның ханы Құшылық (Күшлік) кескілескен соғыста әлсіреп, елін бастап қашуға мәжбүр болды. Темучин әскерлері керейлерді қатты тозғындатты. Найман ханы Құшылықпен бірге кеткені "Қаракерей" атанып, найман руының біріне кірді. Майқы бидің бастауында кеткені Абақ-Ашамайлы болып екіге бөлінді. Осыдан соң абақ-керей меркіт тайпасын да ішіне алған 12 абақ-керей аталып қала берді. Сол зобалаңның кезінде қоңырат, керей, найман татарлардан Моңғолдарға бүтіндей бағынышты болғандар қалмақ, көк моншақтармен қосылып, моңғол болып кете берді. XVІІІ ғасырдың 2-жартысында Жоңғария хандығы құлаған соң керей, найман рулары ежелгі ата қоныстары — Алтай, Тарбағатай тауларын аңсап, солай қарай жол тартты. Абақ елі кезінде Еділ-Жайық бойында, дәлірек айтқанда Жайықтың бір саласы Ор өзені бойында, Мұғалжар тауларында, кейін Сыр бойында мекендеп, соңында Жәнібек батырдың бастауымен Шыңғыс-Қалба тауларына қоныс аударған. Сарысүмбе ауданының Шеміршек ауылын мекендеген Қасен Шыбарқажыұлының айтуында, өзінің руласы Шіңгіл ауданын мекендейтін Қосекенің үйінде, Ордың қарағашынан жасалған маңдайша табалдырық жаңа қытай үкіметінің алғашқы жылдарына дейін мұра ретінде сақталып келген. Керейлер Шыңғыс-Қалба тауларында тұрғанда Жәнібек батыр өзінен кейінгі батырлары, дуалы ауыз билері бас қосып, кеңес өткізіп, қосын құрып, сарбаздарын іріктеп, саптарын жасақтады. Ұзаққа жорық жасап, барар жерін, тиянақтар тұрағын белгілеп, шығысқа жол тартты. Ұзақ кешулер кешті. Осыдан соң Абақ-Керей елі Өр Алтайға ілгерілеп, ірге тебуге жабыла кірісті. Жәнібек батырдың қайтыс болған жылдарынан кейінгі әр рудың ұранды ағалары және батырлары — Жәнтай, Байтайлақ, Барлыбай, Шегетай, Байқан, Ақан батыр, Қотырақ, Жанторы өз топтарына тұтқа жолбасшы болды. Бұл ұлы сапар жорығын олар "соғыссыз көш жорығы" деп атасты. Сөйтіп, тік қотарыла қоныс аударған Керейлер Ертістің екі жағын жайлап қыстап, жылжып отырды. Кейбір қариялар көштен бұрын малын отарлатып барып, жетер тұрағын тұрақтандырды. Осылай оза тартқанның бірі — Беген еді. Беген сол заманның Жәнтекей руының байы, биі, батыры, дұғагөй қариясы болатын. Ол Сауыр мен Салбырты, Үліңгір өлкесіне аз жыл тұрақтаған соң "Түмендеріме тұрағым жетпейді екен", — деп, оза тартып, Өр Алтайдан шұрайлап қоныс алуға Сәменбет ұрпақтарын өзіне сүйеніш ете отырып, алға тартқан. Сонымен Қу Ертісті көктей өтіп, Қаратүңкені қапталдап, Қарасеңгірге күл төгіп, көшінің шаңын, түйесінің бұйдасын Қобдаға тірей тұрақтап, қалың елі мен малын сірей толтырып, шірене жатқан болатын. Беген бай жасы ұлғайған шағында аузындағы билігін Сәменбеттің бір ұрпағы Жарқынбай биге беріп, қолындағы қаруын Ізғұты, Иман сияқты жас батырларына ұсынып "Сарыбай ханның2 сансыз малы сиған жерге, менің түмендерім де сияр", — деп іргесін көміп, құшағын жайып, ошағын орнатыпты. Көктоғай, Шіңгіл өзендерін өзек ете қоныстанып жатқан Абақ елі де қанатын кеңінен жайып, тұрақтана бастады. Ел болған соң тентегі мен тебізі, ұрысы мен қарысы болмай қойсын ба? Ол жерде бұрыннан қоныстанып отырған Моңғолдардың ұраңқай, қалмақ, дөрбіт сияқты тайпаларымен қақтығыса береді. Моңғолдар: "Біздің атамекеніміз десе", қазақтар: "Біздің ежелгі мекеніміз, ата-бабамыздың басы бар",— деп қарсыласты. Жасанып келген жау болмаса да, жасақтанып жеткен ел есе бермеді. Сөйтіп екі ел арасы шиеленісіп, моңғолдардың рубасылары мен дін иелері, арқа тірегі болған Моңғолдың Қобдадағы дөрбіт хандығына: "Бұрқанымызды бүлдірді, малымызды талап, айтқанымызды тыңдамады, қол шығарып, көмектесіңдер", — деп ұсыныс қойды. Сонымен Дөрбіт хандығы Моңғол хандығының көмегіне сүйеніп, Далай ханды — бастық, Қабақшы батырды — тірек еткен 3 мың қол аттандырды. Мұны Алтай халқы "Сайын-Ноян жылы" деп атайды. Бегеннің ауылын алдымен басып алуды ойына түйген қолбасы, батыр Далайхан түн жастана келіп, Беген ауылын тұтқиыл басты. Кескілескен үш күндік соғыста Өр Алтай қазақтары ілгерінді-кейін жиналып, жауға дайындығы болмағандықтан, Беген ауылын жаудан құтқара алмады. Тек Бегеннің өз басы, бала-шағасы ғана құтылады. Ізғұтты батыр — Қабақшы батырмен жекпе-жек шайқаста жеңіліске ұшырап, қолға түседі. Иман батыр Бегенді құтқару жолында жараланып, саптан шығады. Күші әлсіреген соң, Жарқынбай би аман қалған елді бастап, Сауыр тауына дейін шегінеді. Араға бір жыл өткен соң, керей елі қайта ілгерілеп, байырғы мекеніне тағы да ірге жаяды. Осыдан соңғы жылдарда іргесі көміліп, ошағы мықты орнатылды. Алтайдың атақты өзендері мен көлдері, тауларын кезіп, сай-саласын аралап, жолын аршып, өткелін салды. Атын атап, түсін түстеп, жайлауы мен қыстауын белгілеп, иелік құқығын бекемдеді. Сонымен бейбіт күннің берекелі қазанын қайнатқан дәуір басталды. "Елім іргелі, жерім өзімдікі", - дейтін танымдар жұрт жүрегіне барған сайын берік орнай берді. Сонымен Алтай тау сілемдерін жайлау, Ертіс бойы мен Бұлғын-Шіңгіл, Бәйтік, Сауыр алқаптарын, Құбы құмын қыстау етіп тұрақтанып, мекендейді. Іргесі орныққан сайын қонысын кеңейтуге, өрісін ашуға кірісті. Қаба басымен ұштас, Терісаққан, Қомқанас, Сұмды айрық, Арал жайлауы және Үшлік Өмегейті, Құлынембес, Ботамойын асуы, Китік арша, Қайырты басы, Арасан (Қалуын), Қара Ертіс, Бала Ертіс бастары, Көктоғай сияқты аталы жайлауларға сол тұста ірге тепкен болатын. "Ер — елімен, ел — жерімен көркейеді", — деп, артына үлгі сөз қалдырған елі мен жеріне қорған болғандар жайында сөз болса, алдымен, Қуандық Бітіміш, Аушы Көбеш, Шегетай, Қожамжар (Өжеке төре) сияқты сыртқа айбарлы, елге ұйытқылы адамдар ауызға алынады. Осыдан соңғы жылдарда туы айқын, төресі бар төрт би сайланған, қанатын кең жайып, шығысын — Құмыл, Баркөл, Қаптық, Бәйтікке тіреп, батысын — Зайсанға көсілте шіреп, арқасын — Алтайдың ұлы асулары арқылы Қобдаға сүйеп, түстігін - Еренқабырға, Боғда тауларына дейін тіреп, шүйгін шөпті, тұнық сулы, түгі торқа, қойны кең мекенде орныққан. 1911 жылы Қытайды 260 жыл билеген Мәнжүр империясы құлаған соң, Сүн-жуң шәннің (Сун Ят Сеннің — ред.) басшылығында Жүнхуа миньгоны3 құру құрылтайына Алтай елінен қатынасатын құқықты уәкіл сайлап жіберу ұқтырылған. Мәнжур хандығының Алтайдағы іс басқарушысы мен Жеңісхан гуң жиын ашып, Әділ төре ұрпағынан Зәкария Ғабдоллаұлын, керейдің өз тумасынан Баймолла Қарекеұлын уәкілдікке сайлап, құрылтайға аттандырады. Жаңа сайланған халықтық үкіметке уәкілдер Алтай елінің ұсыныстарын айтты. Орталық үкімет Алтай елінің төте қарастылығын күшейту үшін, Алтай жергілікті қазақ халқының әкімшілігіне бір жүн-ваң, екі бейсілік (белі бейсі, засыт бейсі) мансап берген. Құрылтай өкілдері қайта оралып келген кезде, Жеңісхан гуң қайтыс болған еді. Іс басқарушы мен ел адамдары бас қосып жүн-ваң мәнсабын Жеңісханның баласы — Әлеңге, белі бейсілік мәнсапты — Мәни Жұртбайұлына, засыт бейсілік мансапты құрылтай уәкілі — Зәкария төренің өзіне берген. Бұл тұста Алтай ерекше аймақ саналып, Бейжіңдегі орталық үкіметке төте қарады да, іс басқарушы ұлықтарды солар отырғызды. 1919 жылы Алтай -Шыңжаң өлкесіне қаратылып, Алтай аймағы құрылды. Бұл тұста Шыңжаңға үкім жүргізген Яң-зың шинь Алтай елінің шекаралық ерекше жағдайымен санаспай тұра алмады. Алтай тауы солтүстік-шығысы — Монғолиямен, батысы — Қазақстанмен шекаралас жатады. Осындай шекаралық құрылымға, шекарасының күрделілігіне байланысты түрлі уақиғалар туып, үкімет әскерлері ондай істерде үнемі әлсіздік көрсетіп отырды. Әсіресе, 1921 жылы қызылдардан жеңіліп қашқан ақ орыс армиясы шекарадан басып кірген кезде, Алтайдың билеушісі Жоу-дау иың (Жоу-у шуө) қорыққанынан өзін-өзі өлтірді де, әскерлері Үрімжіге қашып кетті. Тек атамекенін қимайтын жергілікті халық, қазақтар мен моғолдар ғана табандылық көрсетті. Жергілікті халықтан шыққан Зуқа секілді рубасылары ақ армияға берілмей, айтқанын орындамай, оларға ат-көлікпен көмек көрсетпей, олар Моңғолияға өткен кезде артынан оқ атып, аттандырып салды. Осы жағдайларды ойлаған Яң-зың шинь 1928 жылы жергілікті халықтан екі туандық (полк) әскери орын құруды белгілейді. Бұрынғы Кеңес одағының Зайсан ауданымен шектесетін шекарасын қорғап тұруға - Әлең уаңға, моңғолия жақ шекараны қорғап тұруға — Қанапия бейсіге тұнлұндық мансап беріп, әр тұңлұңға 500 әскер ұстауды бекітті және қазынадан ақша, қару-жарақ босатты. Арнаулы әскер жаттықтыратын адамдар берді. Осы бұйрық бойынша жұмыс жүргізіліп, Әлең уаң әскерін — Назарбек Дәмежанұлына, Қанапия бейсі әскерін — Қарағұл Райысқанұлына басқартты. Олардың алатын әскерлері қазақтардың өзінен болуды ұйғарды. Сөйтіп, Алтай аймағын Алтай халқының езіне қорғауды тапсырды. Алтай елі осындай ерекше жағдайда тұратындығы себепті, үкімет орындары Алтай аймағына айырым көзқараста болатын. 1932 жылға келгенде Ислам мемлекетін құрамыз дейтін, Ма-жуң иң (дүнген) әскерлері Алтайды басып алды. Алтай билігін ұстаған Вэй Жинго дауиң әскерлерін алып, Үрімжіге тұра қашқанда, Алтайдың жергілікті халқына Шәріпхан басшылық етіп, екі тұңлұнның әскерін дұрыс басқарып, дүнген әскерлерін Алтайдан қуып салды. Шекараның амандығын сақтады. Осы кезде Үрімжідегі саяси, әскери өзгерістен кейін, тақ басына атақты саяси алдамкөс - Шың шы цай келді. Шың шы цай — Шыңжандағы күштерді түрлі саясат істете отырып, қолға келтіріп алғаннан кейін, 1933 жылы көкектің 12-ші жұлдызын мейрам етіп белгіледі. Оны ол өз жеңісінің нышаны ретінде әр жыл сайын тойлап, халықтың сенімін өзіне артуға тырысты. Тіпті, Шыңжандағы Сталин өзі болғысы келді. Өзін "кесем" деп жырлатуға дейін барды. Бірақ, уақыт өте келе, оның бетпердесі жыртылып, оның қандықол екендігі айқарадай әшкереленді. Ол жергілікті ұлттарға сенбеді. Сол үшін жергілікті ұлттардың көзі ашық азаматтарын жоғалтуға кірісіп, орынбасар-төраға Қожанияз қажыны тұтқындады. Басқа да демократиялық көзқарастағыларға тырнағын батырды. Сөйтіп, Шыңжаң халқына үрей сала бастады. Ол ең алдымен Алтай халқын шынжырлауға сүқтанды. Оның басты себебі Алтайдың ерекше жағырапиялық орны мен тарихи жағдайына тікелей байланысты еді. 1936 жылдың өзінде-ақ тұңлұнды жойып, қару-жарағын тұтастай жинастырып, халықты қарусыздандырды. Бұл кезде ол әртүрлі істерді ойлап тауып, елдің бас көтерер азаматтарын тұтқындауға кірісті. Мұны жіңішкелікпен жүргізу үшін қазақ-қырғыз құрылтайын ашу деген желеумен 1939 жылы жер-жердегі жұрт беделділерін Үрімжіге жиынға шақырды. Алтай аймағының уәлиі, әрі қорғаныс слиңі (генералы) Шәріпхан Көгедаевты құрылтай ашу жөнінде ақылдасамыз деген сылтаумен шілде айында Үрімжіге шақыртып алды. Қыркүйекке қарай Әлең уаң, Әбілмәжүн гуң, Бұқат бейсі, Тәбін бейсі (моңғол), Жамлиқа мүфти, Шолтым лама (моңғол) сияқты дін иелерін; Жанымхан, Дәулетше, Қабыл, Оспан, Көкенай, Дәлелхан, Кәкен, Нәзір сияқты қажыларды; Қажына, Зейнел сияқты үкірдайларды қамтыған 40-50 адамды Үрімжіге жинап алды. Құрылтай жиынның уәкілі деп шақырылған жұрт адамдары сол жылдың желтоқсан айына дейін қайтарылмады. Халықта қобалжу пайда болды. "Шәріпхан, Бұқат сияқты басшыларды абақтыға жауыпты, басқалары мырзақамақта екен. Шыңжаңның оңтүстігі мен солтүстігінен, Қашқар мен Құлжаға дейінгі жерлердегі қытай, ұйғыр, қазақ, қырғыз, моңғол сияқты ұлттардан мыңнан аса адам Үрімжіге шақырылып, түрмеге қамалып, Шың шы цайдан көресіні көріп жатыпты", — деген сөздер таралды. Халық арасында бұндай үрейлі сөздердің таралуы тегіннен-тегін емес еді. Шың шы цай Алтайдан 1938 жылдың басында Жу-шүнқуй, Сәлім, Қамбар, Шабдан бастаған адамдарды тұтқындады. 1938 жылы қыркүйекте Көктоғай ауданынан қарақас руының тәйжісі - Қалел Нұртазаұлын, отаншыл қайраткер, аймақтық үкіметтің бас хатшысы — Мәнкей Мәмиұлын үйінен түн ішінде қолға алды. Бұл екі адамды құтқарып қалу үшін Қарағұл залың, Есімхан бастаған адамдар әрекеттенсе де, іс оратына келмей, тынды да, керісінше бүл істерден тыңшылар арқылы хабар алған сақшы өлкеге бірді екі еселеп көрсетіп, мәлімет беріп отырды және ізіне түсті. Соның артынан 1939 жылы желтоқсан айының соңында Алтай елі діннің пірі деп танитын Ақыт Үлімжіұлы қажыны ұстап, мешітін аяққа таптап, кітаптарын мүсәдіралады. Сол қатарда Шіңгіл, Көктоғай елінен Байқадам үкірдай, Баянбай үкірдай сияқты бірнеше ел адамдарын да тұтқынға алды. Ақыт қажыны ұстау әрекеті елдің ашу-ызасын тіпті де қозғады. Халық Есімхан Иманбайұлының басқаруында 60-тай адам дайындалып, төте жолмен барып айырып қалуға кірісті. Бірақ, ақ қар, көк мұзда соғысудың қиындығын ойлаған ел-жұрт бұларды ақыл айтып, басып тастады. Ал, осы 60 азамат дәл сол 1939 жылдың 24-желтоқсанынан бастап аттан түспеді де, бел шешпеді. Олардың тізімі аудан, аймақ, өлкелерге дейін жолданды. "Бір алысу сол күні басталды", — деп халық та, үкіметте түйді. Үкіметтің әрі заңсыз, әрі астамшылық әрекеттері халық жүрегіне тікендей қадалды. Халықтың Шың шы цайға деген кегін қоздыра түсті. Осы жылдың соңында жүздеген әскерлердің қоршауымен губернатор мекемесінің ақылшысы Жу-жың шың дегеннің басқаруында өлкеден келген құрал жию комиссиясы Сарысүмбе қаласына түсті. Алтайдың 7 ауданынан күні бұрын шақырылған (Үрімжіге шақырылғаннан қалған ел беделділері) 700-ге жуық кісі де Сарысүмбе қаласына жиылған еді. Тек Көктоғай, Шіңгіл аудандарының өзінен-ақ 200-дің үстінде адам шақырылды. Жу-жың шың Сарысүмбенің тар көшесінде алды-артына, оң-солына қатар-қатар корғаушы қойып, елге сес көрсетіп, халықты тіксіндіре бастады. Жиын ашылған аймақтың үлкен клубында мінбеге шыққан Жу-жың шың автоматтарын серт ұстаған төрт-төрттен қорғаушысын екі жағына алып, клубтың іші-сыртына сары ала әскерлерін иін тірестірді. 50 тал оқ шығаратын автоматты мылтықтарды сахара жұртының тұңғыш көргені осы болар. Қалың адамның көзі түсі суық қарулардың аузында. Үрейлене, үрке, шошына қарайды. Әскерлер жиналған жұртқа үн парақтарын тартты. Бұл Шәріпхан Көгедаевтің атынан жазылған үн парақтар екен. Бұл кезде Шәріпханның әлдеқашан түрмеленіп кеткені, мына отырған елбасыларына айдан айқын еді. Сондықтан бұл үн парақтың Шәріпханның атынан келмегенін, бүкілдей жалған екенінен ешкім де күмәнданбады. Ол үн парақ: "Біздің қазақ халқының мылтық ұстауы да қажетсіз. Үкіметке тапсыру керек!", - деген мазмұнда жазылыпты. Жиындағылар бір-бір шолып көрді де, жанқалтасына, қойын-қонышына тыға салып, Жу-жың шыңның сөзіне құлақ түрді. Кешке дейін ұзақ сөзден залдағыларға ерекше ұғылғаны: халық қолында бір дана оқ, бір тал найза, тіпті, бір қанжар тектес пышақта қалмасын - деген сөз болды. Сөздің соңы: ор тәйжі, әр үкірдайдың елінде қанша мылтық бар, оқ дәрі бар? Әкелдіңдер ме? Қазір тапсырыңдар, — деген әмір, пәрменге дейін барды. "Бұрын берген едік, бізде жоқ!", — деген біреулер Жу-жың шыңның жекірігіне ұшырады. Тіпті қайсы біреулерді сақшылар залдан шығарып әкетті. Жу-жың шың қысық көзін сығырайта, зіл мен қаһарын шаша қарап: "— Өтірік айту ежелгі әдеттерің. Енді өйтіп алдап құтылуға жол жоқ. Әкімдер мен мекеме басшыларын, мылтық жинаушыларды алдап болғансыңдар. Енді сендер жасырынатын орын жоқ", — дегенде Алтай аймақтық қоғам кауіпсіздігі мекемесінің мекеме бастығы Ли-жуң юн орнынан атып тұрып: "— Жу бастық дұрыс айтты! Енді алданбаймыз!", — деп үстелді тақылдатып, өзін таныта сөйледі. Жиындағылар үрейлене бастады. Қоян жүректер қу шүберектей болып, ұнжырғасы түсіп, басын көтере алмай қалды. "Тәуекел түбі қайық, мінесің де өтесің, уайым түбі теңіз, батасың да кетесің" — дейтін халық қағидасын сақтағандар қасқайып тұрды. Парасат таразысына жүгінгендер, шақшасын тықылдатып, қайта-қайта насыбай ата берді. Үнсіздікпен түс те болды. Мылтық жию коммиссиясы үзілістен соң қайта кіріп, мінбеге шығып: "— Біз мына келген мылтық жию комиссиясының адамдары — Шың губернатор жіберген адамдармыз. Өз төрелерің Шәріпхан жұмсаған қызметшіміз. Біз де өз адамдарыңбыз. Бүгін түн барлық мылтықтың тізімін хатқа түсіріндер. Тіпті жақын жердегі ауылдардың мылтығын, адам жіберіп алдырып, ертең біздің алдымызға салыңдар. Үкіметке адалдық көсетіңдер!", - деп бұйрық түсірді. Жиын осыдан кейін де бірнеше күнге созылды. Әр күн осындай үнсіз түнерумен өте бастады. Бірақ, бір тал оқ, бір мылтық та тапсырылмады. Жу-жың шың мен оның қол шоқпарлары қала тұрғындарын да қысымға ала бастады. Ауылдан келген уәкілдердің кейбірін: "Сарысүмбеден шығармай қамап тастай ма, Үрімжідегілердің аяғын құшамыз ба?", — деген сары уайым меңдете бастады. Осылай өтіп жатқан үрейлі күннің бірінде: "Үлкен жиын болады, клубқа тез жиналсын!", — деген хабар таратты. Осыдан үш күн бұрын қайда, қалай жоғалғаны, кім алып кеткені белгісіз Қаба ауданынан келген Қомбыжап үкірдай да келіп қалыпты. Басқалармен жәмпілдесіп амандасқан болып жүр. Өңінде күлкі шырайы болғанымен, көңілінде қасірет күйі барлығы байқалады. Жиын басталды деп жарияланған соң, сөзге шыққан Жу-жың шың: "Пікір бар ма? Сөз сөйлейтіндер сахнаға шықсын", — деп көпке көз тастады. Жиындағылар біріне-бірі көзінің астымен, жағасының жиегімен қымсына қарасты. Сәлден соң топтың арасынан түрегелген Қомбыжапты көргенде, қай-қайсының болсын жүрегі дір етіп қалды. Оны алып кеткенде: "Ұсталудың алды осы ", — деп қорыққандар, енді "Бәленің басы болмасын", — деп тітіркеністі. Жу қасына шақырып алып: "Ал, сөйле!", — дегенде, Қомбыжап дірілін баса алмай тұрған еді. Оның ойына "Өлімнен ұят күшті" — деген сөз түсті ме, кім білсін? Бірақ алдыдағы қорыққаннан берген уағдасын жұта алмады. Ақыры үстелге сүйеніп тұрып тіл қатты: "Уәкілдер, сендер бұйықпаңдар! Шешіліңдер. Құралды тапсырыңдар! Міне, мен тапсырамын! Менің аз ғана елімде 100-дің үстінде мылтық бар. Мен тізімдеп тапсырамын!", — деді бір сөзін екі қайталап. "Мынау үш күннен бергі сақшының оқытқан сабағы болды ғой.", — деп күбірлесті жұртшылық. Қомбыжаптың сөзін қолпаштаған Жу: "Әр елде де осындай мылтық бар! Барлығың да елдеріңе ертеңнен бастап аттанып, мылтық жию қызметіне кірісіңдер! Бүл қызметке кереғарлық білдіргендер, көресіні көреді", — деп зілін тастады. Осыдан үш күн бұрын Қомбыжап үкірдаймен бірге ұсталған Қарағұл Райысқанұлы (залың) мен Өнерхан Жанымханұлын (тәйжі) кері қайтармады. Олар Жу айтқандай көресілерін көрді. Оларды Қожамжап сияқты өтірік айтуға көндіре алмаған Жудың қолшоқпарлары екеуін ұрып өлтірді. Осы Қарағұл мен Өнерханның Сарысүмбе түрмесінде аққан қаны төңкерісшілерден ең алғаш аққан қан еді. Шыңның үкіметіне қарсы күрестің құпия басталуы да, осы 1939 жылы желтоқсан айында болды. Қарағұл залың сол түрмеде:

деп басталатын өнімен қоса шығарылған ұзақ өлеңі, Шың үкіметіне қарсы айтылған халық қарғысының ең алдыңғысы. 60 шумақтан астам бұл өлеңді мен Қарағұлмен бірге түрмеде жатқан азаматтардан және ел арасынан толық жазып алып, 1946 жылы "Ерікті Алтай" газетінде жарияладым. Аймақтық мылтық жинау комиссиясы аудан-ауданда ел аралап, бір жағынан мылтық тапсыру жиынын ашып, енді бір жағынан "көз-құлақтар" даярлады. Үй-үйге заңсыз тінту жүргізіп, елдің қолындағы бірер жарым шиті, бердеңке сияқты аң мылтықтарына дейін жинап, ұсталар құймашылыққа, әйелдер ұршыққа істетіп келген қорғасынға дейін сыпырып жинап алды. Осы жағдайды көзімен көріп жүрген ақын Бәтіш (Бәтима) Қомшақызы мылтық жинаушылардың сол әрекеттерін:

Осы реткі мылтық жинау комиссиясының ең өлермені, Көктоғай ауданының әкімі — Шуй, сақшы бастығы — Жау бастаған топ болды. "Пәле басы — Көктоғай ауданы. Не шықса да алдымен осылардан шығады", - деп қорытқан мылтық жинаушылар ел аралап, халықты мылтық тапсыруға зорлады. Ел ішіндегі жансыздарын іске салып, Есімхан, Сайып, Ақтеке бастаған 60 адамның ізіне түсіп, күнделікті әрекеттеріне анду салды. Аты аталған осы кісілер өткенде Ақыт қажыны құтқарып қалмақ болып әрекеттенген болатын. Ақыры Есімхан Иманбайұлы үкіметтің өздерін ұстайтынына көздері жеткеннен кейін тәуекелге бел байлап, Сайып Қалелұлы, Ақтеке би, Еңсеген Шағалақұлы, Әбубәкір, Кенжебай, Қапас, Қаратыр Кешұлы бастаған 30-дай адаммен бас қосып, қанға қол малып, анттасып, көтеріліс бастауға кірісті. 1940 жылы қаңтардың соңына ала мылтық жиюға шыққан Шуй әкім елді Өндірқарадан құлдай аралап, әр ауылға барғанда мылтық, қанжар, оқ-дәріні дайындап қою керектігін, қайтар жолда ала кететінін ұқтырып отырды және Есімхан ауылы тұрған Өндірқараға Кәрім деген ұйғыр шпионды мәлімет жинауға тастап, Есімхан ауылын тікелей бақылауға тапсырды. Бұлардың қайтар кезін тосқан Есімхан көзеулі күні ең алдымен Кәрімді ұстап, 60 дана оғы мен мылтығын олжаға алып, өзін байлап тастайды. Оны тінту кезінде жаңағы 60 адамның тізімі және басқа да құпия құжаттар мен мәліметтер шығады, Ел ішіне аңду қойып, сақтықты күшейткен Есімхан, қайта оралып келіп қалған комиссияның алдынан шығып, оларды әдейі дайындаған Оқан залыңның үйіне түсіреді де, осы күні түнде ұйқыдағы Шуй әкім мен мекеме бастығы бастаған Жау 6 адамға Кәрімді қосып өлтіріп, екі бесатар, төрт-бес жанқұрал олжа алады. Ақпанның 1-і күні түнде Өндірқарада өткен бұл ахуалды Қарабұлғындағы Қалел тәйжінің баласы Сайып пен ағасы Ақтеке би ертесінде естиді. Бұл күнде төсекті белден салып, үйде жатудан қалған Сайып, жылқы күзетеміз деген сылтаумен далада таң атыратын. Ақпанның 2-ші күні оны Есімханның хабаршысы күн шыға белгілі жерден тапқанда, аулынан шапқылып інісі Ғазез келіпті: "Сарыноғай бастаған үш адам сені шақырып жатыр", - деген хабар әкеледі. Тәуекелге бел буған Сайып пен Ақтеке би. Әбішат бастаған бірнеше жігітті жиып аулына келеді. Келсе — үй алдындағы түйе қораның есігіне мылтығын сүйеп қойып бір әскер отыр. Маузер асынған бір офицер темекі тартып жүр, ал Сарыноғай4 ат суаруға өзен бойына кеткен екен. Сайып үйіне кіріп, киімін жеңілтектеніп, қайта шығып жанағы офицерге таяғанда Әбішат бастаған екі жігіт әскердің жанына да барып қалады. Офицерге амандасар болып қолын бергенде Сайып бір қолымен шашынан алып, жағаласып кетеді. Бір рет алып соғып бастырмай тұрып кеткенде, екінші рет және алып ұрып шалқасынан түсіріп, қолының қарымын тізесімен басып отырып, пышағын суырып алып, бауыздап жіберіп орнынан тұрғанда, әлгі әскерді Әбішат та байлап үлгерген еді. Атына міне салып, өзенге артқан Сайып, қабақта тұрып Сарыноғайды шақырып: "Әкең Шың шы цай өліп қалыпты. Соны саған естіртейін деп келдім", — дейді. Суық хабар естіп шошып қалған Сарыноғай: "Ой, сен не деп тұрсың?!", - деп қабаққа шыға келгенде ат үстінен алыса кетіп, аттан жұлып алып жерге түсіріп байлап тастап, сұраққа алады. Сұрақта Сарыноғай Ақтеке мен Сайыпты ұстағалы келгендігін мойындайды. Сұрақ біткен соң, ат тақымына салып сүйретіп, ұрандатып ауылды айналып шығады да, Ақтеке бидің үкімімен атып тастайды. Түнімен әрекеттенген Ақтеке би ертесі езіне қарасты қарақас руының еркек кіндіктісін түгел жинап, былай дейді: "Біз көтеріліс бастадық. Бүл өзіміз іздеп тапқан іс емес. Үкімет зорлап кіріптар етті. Ең әуелі Қалелді алды, Ақытты алды, басқа ұлы қарияларды әкетті. Енді мылтық тықтың деген сылтаумен, мына Сарыноғай секілді сатқындарды жіберіп, бізді ұстауға кірісіпті. Алдыңғылардай қапы кетпейік деп, олардан бұрын қимыл жасадық. Енді алда ауыр-жеңіл күн туады. Ағайын, сол кезде сендер едіңдер ғой осыған кіріптар еткен демеңдер! Бізбен ілесетіндерің өрлей көш. Ілеспейтіндерің шекараңды бөл, құлдап қон! Қарызың қалмасын! Бірақ бір ғана айтарым, жақсылық бұл үкіметтен келмейді", — деді. Сонымен бүл іске қосылғысы келмеген елдің аз бөлігі Буырылтоғай жеріне таман жылжығанда, көтеріліске аттанған 500-дей үй Үліңгір өзенін өрлеп, Сарытоғайға бет алды. Көктоғай елінің көтеріліске аттанғанын естігенде Ырысхан, Ноғайбай, Зәтелбай, Мұса мерген бастаған Шіңгіл елі қосылғанда 1000-ға тарта түтін болып, ақ қар, көк мұзда сойыл, шоқпарларын қолдарына алып, қан құйлы зұлым үкіметпен күресуге аттанды. Төңкерістің басы-қасында болып 1941 жылы Шың шы цай үкіметі құдыққа тастап өлтірген көктоғайлық ақын Тоқтамағзам Қуандықұлы осы күнді былай жырлаған екен:

Бұл өлеңдер Шың шы цайдың асқан зәрекер, тағылық, қорлау, кемсіту, әділетсіз, қаныпезерлігіне қарсы шықпауға шарасы қалмағандықтан көтеріліс жасағандығын көрсетеді. Осыдан соң Алтай халқына, соның ішінде Көктоғай, Шіңгіл еліне соғыстың от-жалыны жалайтын үрейлі сын сағаттары соқты. Сарысүмбе қалашығының халқы ол кезде шағын ғана еді. Қазақ, ұйғыр, қытай, моңғол, дүнген, орыс сияқты ұлттардан құралған қызметкерлер, оқушылар, саудагерлер, қолөнершілер, алтын қазушылар сияқты әртүрлі кәсіппен шұғылданушылар болатын. Мылтық жинау комиссиясы деп аталған, Жу деген басшылық еткен 100-ге жуық қарулылар қалаға келіп, жиын ашып, мылтық жинауға кіріскен кездерде аласапыран болып, кәсіпшілер кәсібінен айырылған еді. Жаудың адамдары әр ауданға бөлініп, мылтық жинауға кеткен соң ғана, кәсіп иелері тыныстап, күнделік әрекеттеріне кірісе бастады. Ақпанның сақылдаған сары аязында Алтайдың жон тауынан дөңбек тартып, Сарысүмбеге жеткізуге кірісті. Олар жылдағы әдеттері бойынша 10-15-тен ұйымдасқан қосын болып, қар бұзып, жол салатын аттарын ерекше таңдап, мұзға салса таймайтындай етіп тағалап, жолға аттанып жатты. Тар көшелі қаланың түн ұйқысын бұзатын қарлы көшеден сүйреген дөңбектің сықыры, ат айдаушылардың ысқырығы қосылып, у-шу болып жататын. 700 адамды жинап алып, "мылтық жинау" әрекетін жүргізіп жатқан кезде, зым-зия жоғалып, үндері ішіне түсіп кеткен қаланың кәсіпкер-саудагерлері дүкендерін ашып, сауда-саттығын істеп, қасапшылар қасапқа мал ұстап, аспаздар көшені басына көтере айғайлап, қайтадан тіршілігін бастады. Мылтық жинау комиссиялары аудан-ауданға барып іс жүргізгеніне 1 ай болар-болмастан, сан-сапалақ ақ қарлар келе бастағанымен, тапсырылған қару-жарақтар жоқтың қасы болды. Әуел десең Қаба ауданынан келген жолдамада: "Елінде 100 мылтық бар деген Қомбыжап үкірдайдың елінен бір тал оқта шықпады", — делініпті. Енді не істеу керек? Дәл осындай торығып тұрған күндердің бірінде Алтайдағы әскердің қолбасшысының қолына Көктоғай сақты мекемесінен құпия хат әкелініп тапсырылды. Генерал хатты өзі ашты да, көзілдірігін тағып, хатты оқи бастады. Оның қолы қалтырап, денесі селкілдеп, отыра алмай орнынан тұрып кетгі. Ызаға булығып, әрбір эскадрондарға телефон соғып, штабқа тез жиналу бұйрығын берді. Суық хабардың үрейлі түні өтіп, таң атысымен Сарысүмбе қалашығына тағы да сұрқия суық түстер, қаһарлы сөздер көтеріліп халық ортасына таралып жатты. Сол түні іңірден бастап үкімет әскерлері бас-аяғы ат шаптырымдай Сарысүмбе қаласының қора-қорасына кіріп, ат атаулының қиын сыпырып жинап алды. Дөңбек тартуға кеткен кәсіпкерлердің жолын тосып, дөңбектерін жолға қалдырып, аттарын тартып алып жатты. Атқа таласқан кейбір азаматтар қолды болды да кетгі. Көктоғайдағы қозғалысты тез жаныштау үшін ат пен ер тоқым аса қажет еді, бұл уақыт күттірмейтін, есеп соқтырмайтын, ауыз аштырмайтын, алдына кезіккенді қабан тісімен орып қансыратып кете беретін қатерлі шақ еді. Алтайдың аудандары мен қыстақ, қалашықтарына түн-түнемей жеткізілген суық хабар, үкімет орындарының қарбаластығын қат-қабат күйге түсірді. Жер-жердегі мылтық жинауға барған Жудың адамдары қысқы інге кірген ордалы жыландардай аудан-ауданды тастап қашып, Сарысүмбеге келіп паналады. Әр ауданнан тағы бір бөлім адамдар тұтқындалып, халық басына қара тұман шүйлікті. Елбасылары Ақтеке, Ноғайбайдың бастауымен Есімхан, Ырысхан, Сайып, Сүлеймен, Мұса, Сұлубай сияқты жастық оты жалын шашқан алғыр азаматтар сенімдерін әлде қашан әйгілеп болған. Сондықтан да олар жастардың ұйымдасып, қосын құруына ұйытқы болды. Ақыт қажы мешітіндегі ойраншылық пен дінді қорлау, халықтың ар-намысын аяқ асты ету, халықтың керітартпа үкіметке деген ыза-кегін туғызып, санасын оятты. Осындай астаң-кестең дүниеде от жүректі, өткір ойлы жігіттер мен өмір сабағын көңілге тоқыған қарттар ақыл қосып, ұйымдастырылған халық күші қалыптасты. Халықтық қосынға сез бастағанда: "Халық үшін сенің жаның күймесе, халқың күйеді. Тәуекел түбі жел қайық, мінесің де өтесің, уайым түбі теңіз, батасың да кетесің. Азаматтар, жендет Шың шы цайдың Алтайдағы бас кесерлері алғашқы топтарын аттандырыпты. Енді жасанған жаудан жанашырлық күтпеңдер. Жау сені аямайды. Олар шет тартып, мырышпен соғысады. Азаматтар, сендер топ жарып, сойыл, шоқпармен айқасыңдар. Күннің көбі олардікі. Түннің көбі сендердікі. Мылтықты әскерлерді өлтіріп тартып алмасаң, есіркеп саған ешкім бермейді. Жарты малтаны ас көріп, сусын қандыратын, жарты сағатты пайдаланып, ат жалын құшып ұйқы қандыратын күн туды. Батырлар, қарауылға таласып, жаудың алдын алмасаң, табысқа жетіп, халыққа олжа салмасаң ер азамат деп кім айтар?! Мың сан қолмен шайқасып, жау алдында оққа ұшпай, шәйіт деп сені кім айтар! Ер етігімен су кешетін, арғымақ ауыздығымен су ішетін сын сағаттары деген, міне, осы. Санда бар — сапта жоқ, сәулетте бар — санатта жоқ болып жүрмеңдер. Халық үшін ер өледі. Еңбек өлмейді", - деп Ақтеке би жігер үстіне жігер беріп, сөзінің соңын ақ жол тілеп аяқтапты. Алтайдың күн бетінен төңкеріс дауылы бұрқ ете түсті. Халықтың ішін көре білмеген төре, күшін де білмейді. Шың дубан көтерілісті бір жолғы зеңбірек гүрсілімен-ақ бастырып тастаймын деп ойлады. Ол Алтайдағы штабына көтерілісті бірден жаныштауды бұйырды. Бірақ мәселе ондай оп-оңай болмады. Көтерілісшілер алғашқы айқасты Көктоғай ауданын алудан бастап еді. Соғыс көрмеген тәжірибесіздіктен және қару күші 11 шөгіндіктен, аудандық үкімет ауласын басып алып, бірер қару-жарақ түсіргенімен, сақшы мекемесін ала алмай, кейін шегінді. Осыдан кейін Шың үкіметі Шонжыдан 200 әскер алдырды. Олар Сарытоғайдағы Рысбектің қолымен екі күн созылып, жеңіліске ұшырады. Партизандар көптеген қару-жарақ, оқ-дәрі олжалады. Көтерілісшілердің қаруланып, құралданғанынан қорыққан Шың үкіметі оны тез жаныштап жіберуді ойластырды. 1940 жылы көкек айында Шонжыда генерал Яң де шанның басқаруында генерал Забелиннің ақылымен болат қапты машина, ауыр-жеңіл пулеметтермен қаруланған жеті мың әскер келіп, Шіңгілдің Шаған ірге деген жерінде сұрапыл соғыс ашты. Бірақ партизандардан қатты жеңіліске ұшыраған олар бірнеше тәулікке созылған соғыстан кейін патшалық Россияның ақ армиясынан қалған орыстың атты әскер полкін іске қосты. Полкті басқарған сары атты офицер партизандарды жекпе-жекке шақырып жалғыз шықты. Қылыш өнеріне жаттыққан орыс солдаты партизандар бөгелген сайын қылышын үйіріп, майданнан кетпеді. Сонда Ақтеке би кісесін мойнына салып Алладан тілек тілеп:

Осы кезде тосылған топтың ішінен сүйегі қарақас, жасы 60-тан асқан Түлек деген қария: "Мен барайын!", — деп сұранып ортаға шықты. Түлек қылыш ұстап көрмегенімен, сойылгер еді. Ел намысына бола қара шоқпарын сүйретіп, жасанған жауға кетіп бара жатқан Түлекке ел болып тілек тіледі. Сары атын ойнатқан орыс офицері Түлекті мазақ еткісі келіп, екі рет жанап өтті. Өзінің қылышы өткір болғанымен, қазақтың сойылының ұзын екенін және өлімнен қорықпайтын батыр екенін байқады. Байқады да алдымен сойылын шауып түсіріп, адамды құр қол қалдырып, мазақ етіп өлтірмек болды. Үшінші рет айқасқанда екеуі де жақын келісті. Орыстың ойын жете сезген жырынды сойылгер қарсы жағынан бұрын қимылдап, қалт жібермейтін жаттыққан қол самайды қате жібермеді. Орыс сары аттың жалын құша барып құлағанда, ұран салып, лап қойған көтерілісшілер орыс әскерлерімен қоян-қолтық сайысып кетті. Сөйтіп жазалаушы полк ойсырай жеңіліп, 100-ге жуық адамынан айырылды. Сонымен 60 жастан асқан Түлектің ерлігі — сойылгерлігінің күшімен Шаған ірге соғысында үлкен жеңіске жетіп, қару-жарақты тағы да толықтай түсті. Ертесі Шың үкіметі самолет жіберіп, аспаннан қағаз тастап, сары атты орысты өлтірмеуді, орнына кімді қаласа, соны беретіндігін ұқтырды және құқай көрсетті. Бірақ партизандардың: сары атты орысты да, сары аяқ әскерлерді де амалын тапса, жер қаптыруға болады екен — деген сенімдері арта түсті. Көкек айына келгенде көтерілісшілердің саны шұғыл артып, 2000 түтінге жетті. Олар соғыса жүріп Бұлғын өзенін өрлей көшіп, Моншақ деген жерге жеткенде көктен самолет бомбылап, жерден броневик машиналар партизандар шебін бұзып, атты әскерлер қоршауға алды. Соғыс бас алдырмай бір жетіге созылды. Сол орынға аман көшіп жеткен 2000-ға жуық түтіннен 2000-дай жасақ сығайланып, он шақты топқа бөлініп, қорғану соғысын жүргізді. Самолет шабуылында Ноғайбай қатарлы 9 сарбаз қаза тапты. Атты әскермен кескілескен ұрыста Зәтелбай бастаған 7 сарбаз қаза тапты. Тағы бір күнгі әуе шабуылында Ақтеке би ауыр жараланды. Алтай көтерілісшілері шайқасында бұл реткі "Моншақ шайқасы" — бұрынды-соңды өте ауыр шығындалған шайқас болды. Партизандарға бұдан да ауыр тиген жағдай, осы соғыста Моңғолия шекарасындағы қалың қамысты паналаған ел-жұрт, бала-шаға Моңғол әскерлері оғының астында қалуы болды. Бұндағы себеп: "Кеңес үкіметімен дос болу" — деген Шың шы цайдың сезіне алданған Кеңес үкіметінің емеурінімен жүретін Моңғолия үкіметі партизанды қолдағанның орнына, жаныштау жүргізді. Сондықтан партизандар екі соғыстың ортасында қалды. Моңғолия әскерлері қамысқа өрт қойып жіберді. Осы себепті халықтың қырылып кетуінен алаңдаған партизандар бала-шағаны тастап, 1700-дей адам Қаптық тауында бас қосты. Қолда қалған ауылдардың малын тонаған Шың шы цай әскерлері 10-шақты адамды байлап-матап, Шіңгіл түрмесіне салып, қалған елді Көктоғайға қарай айдады. Бүл соғыста бала-шағамен қосып есептегенде 200-ге жуық адам қаза болды. Ал Қаптыққа барып бас қосқан партизандар Шың әскерінің шабуылдауы мен Моңғол әскерлерінің тосқауыл болуына тағы ұшырады. Жаманадыр деген жерде Монғолияның 30 әскеріне 7 адаммен шайқасқа түскен Мұса мерген жаудың 29 адамын оққа ұшырап, "бағындым" деген соңғы әскердің сөзіне нанып қалып, орнынан тұра бергенде оққа ұшты. Тағы бір ардагерінен айырылған көтерілісшілер Моңғол әскерінен 22 бесатар, 4 автомат, 2 пулемет, 2 наган, 2 дүрбі олжалады. Қаптықта Монгол әскерінің бетін қайтарғаннан кейін ертесі Шың әскерлерімен тағы айқасып, оларды қуып салды. Осыдан кейін партизандар соғыстың бетін қалай бұру керектігін өткізді. Бұл өлім мен өмір талқысы еді. Біреулер шайқасуға кетуді ортаға салды. Тағы бір жағы Алтайда қалып қалың ел мен жау қолындағы қатын-баланы тастап кеткеннен, өлген артық деп шешті. Осы талқыдан соң басым көпшілік қайтып Алтайға беттеуді, туған мекенге, өскен топыраққа оралуды мақұлдады. Сөйтіп партизандар Көктоғайға жету үшін өздеріне тиімді жолды қарастырды. Екіншіден, ол жаққа барғандағы жұмыстарын жоспарлап, бөлісті. Есімхан бастаған бір бөлім адам бөлек кетіп, Көктоғайдың Арал еліне (негізінен қарақас руының Зейнел үкірдайға қарасты ел, алғаш ақпан айындағы көтеріліске қатыспай қалған) барып үгіт айтып, оларды күреске шақыруға жолға шықты. Ырысхан бастаған 1500 адамдық партизандардың негізгі қолы Көктоғай жайлауына өтіп, дұшпанмен шайқас жасай отырып, Бұлғын соғысында жау қолында қалған 2000 түтінді құтқаруға аттанды. Осы жоспар бойынша жол тартқан ЬІрысхан бастаған негізгі қол Бәйтікке жеткенде, олардың қайтып келе жатқанынан хабар алған Шың шы цай 3000 әскермен және самолетпен Бәйтік тауында тағы да "қарсы алды". Бүл шабуылда жол ашып, Көктоғай жайлауына өтіп кетуді мақсат еткен партизандар, өздерін аман сақтай отырып, бөгетті бұзуға кірісті. Бәйтік тауының Қарағайлы деген жерінде 7 самолеттің бомбылауына ұшырады. Бірақ дұшпанның әуе шабуылын Бұлғында басынан өткізген олар шоғырлы топты • көрсетпей, бытырай соғысып, жау тосқауьшын сәтті бұзып өтті. Осы жерде көтеріліс басшысының бірі Ақтеке би Моншақ соғысындағы жарақатынан жазыла алмай, жол үстінде шәйіт болды. Көтерілісшілер қаншама қиыншылықтар көрсе де, қарт бидің сүйегін Сарытоғайға жасырын әкеп жерледі. Көктоғайға бет алған көтерілісшілерді Бәйтікте тоса алмаған Шың үкіметі Дабысын деген жерде 5000 әскер шығарып, оларды тып-типыл жойып жібермек болды. Дабысындағы дайындықтан партизандар да хабардар еді. Бірақ, Дабысындыға соғып, қамалды талқандап, жыланды белден ұрып жансарлап кетпей, Көктоғайға бару да мүмкін емес-ті. Көтерілісшілердің ойлағанындай Дабысында Шың әскерлері тосқауьш соғысын өлермендене жүргізді. Бір апталық шайқаста партизандар бөгетті он шақты жерден бұзып өтіп, Шың әскерінен ат-көлік олжалап, қаруларын толықтап, Арматыға өтіп шықты. Дабысын, Қаратүңке, Теректі, Арғылтайда шайқасып, Сүлеймен батырдың ерекше ерлігімен жау қоршауын бұзып өткен партизандардың үлкен қосыны Ырысханның бастауымен Көктоғай жайлауындағы Күңгейті, Ақбұлақ жерлеріне шығып кетті. Бұны естіген Шың үкіметі бар күшін Көктоғайға жинап, шілденің басында 2000 әскер, 2 самолетпен партизандарды 1 аптада жойып жіберу жорығын жасады. Бүл кезде партизандар соғысқа ысылып қалған болатын. Сарбаздар сыралғы мекеннің қолайлысын пайдаланып, жауды айналып та соғып, шырғалап ішке кіргізіп әкетіп те соғып, 400-дің үстінде адамын өлтіріп, 1 самолетін бесатармен атып құлатты. Оқ тиген жау самолеті Сарысүмбе қалашығына жетпей құлағанда, оны көрген жұрт тіпті де тебіреніп, толқып кетті. Жарым айға созылған соғыста партизандар жағынан шығын болмады. Шың үкіметі әскерінің тең жартысынан айырылып, қосынын таудан еріксіз шегіндірді. Жауын ұрықтылықпен етекке айдап түсірген партизандар сол шайқаста 1000-ға жуық ат, 100-ге жуық түйе, коп қару-жарақтарды олжалады. Ырысхан қолы жаумен шайқас жасап жатқанда, Есімхандар Арал еліне үгіт айтып, нәтижесінде Көктоғай ауцанының халқы түгелімен көтеріліске қатынасып кетті. Шың әскерін аудан қалашығына бұқтырып алған партизандар, Көктоғай ауданы маңына айдап әкелінген 2000 түтінді жау қолынан ажыратып алып шықты. 1940 жылы тамыз айында көтерілісшілердің саны 3-4 мың түтінге жетіп, партизан сарбаздарының саны да 2000-нан асты. Дұшпаннан тартып алған қару-жарақ, оқ-дәрі кемдік ететін. Сырттан келіп тұратын көмек болмайтын. Бірақ кейін келе жау қолынан түскен қару-жарақ мөлшері де күн санап арта түсті. Бұл Шың әскерлеріне де мәлім еді. Көктоғайда ырықты орынға шыққан партизандар ақылдаса келе: Есімханды — Көктоғайда қалдырып, Ырысханды — Шіңгіл елін көтеріліске үгіттеуге жіберуді. Шіңгілдегі Шың әскерін потайдың (дзот) ішінен бас көтертпеу керек деп қарап, Ырысханды 300 қарулы сарбазымен аттандырды. Алтайдың күшіген бас шоқылары бойын созып, ақ сәлдесін орады. Қараша айы жақындап, түн ұзарып, табиғат керуені қоңырауын боздатып, қыс дабылын қаға бастады. Алтайдың, әсіресе, Көктоғайдың түу десе түкірігі жерге түспейтін суығында сауысқан да ұша алмай қатып қалатын. Қайыңның сүңгі басқан бұтақтары үзіліп, қар басып тастайтынын сан рет көрген Яң генерал қысқа қарсы шеп ұстап тұра алмайтынын айқын білетін еді. Сондықтан ол қыстан және қыстағы соғыстан қатты қауіптенетін. Қар жастанып, мұз төсеніп өскен көшпенді халық Көктоғайдың қаһарлы қысымен, қатігез дауылымен етене жасаған. Суық түсе бастағаннан-ақ қыс қамы қарастырылып, ат-тұрман әбзелі дайындалып, малдың көші-қоны орналастырылып, сақадай сайланатыны түсінікті. Олай болса, партизандардың қысқы шабуылы тіпті ауыр болары даусыз еді. Атысқа шығармайтын сұрапыл дауыл мен соғысты бастан өткізбеген әскердің жағдайы өзіне белгілі болған Яң де шань алдында төніп тұрған қауіпті ойлап, Шың дубанға арт-артынан баян жолдап, жеделхат беріп, соғысты лажын тауып тоқтатуды өтінді. Бүл партизандардың жау әскерлерін тау сағасына ығыстырып, Көктоғай қалашығына ықтатып, қалашықты қоршауға алған кезі болатын. Міне, сөйтіп партизандарды құралды күшпен ала алмасына көзі әбден жеткен Шың шы пай самолетпен партизандарға үгіт қағазын тартты. Онда: "Қандай талаптарың болса да ашық жазып көрсетіңдер, орындаймыз! Соғысты тоқтатып, келісім жасайық", — деп жазылған. Үгіт қағазды оқыған сардарлар: "Жаудың, уақыттың жалданбасы, біздің жаз бойы кескілескен қанды майданда алған жеңісіміз", — деп санады. Шың шы цай келісімге келуге самолетпен қағаз шашып үгіттеді. Шіңгілдегі елді бөліп, екі жаққа орналастырып жүрген Ырысханға "Монғол, қазақ, қырғыз құрылтайына" шақырып алып, қамап отырған адамдардың арасынан Ырысханға рулас болып келетін Жанымхан қажы мен Нәзір тәйжіні елшілікке жібереді. Олар Ырысханның бастауында Көктоғайға келіп, Есімханмен тілдеседі. Партизан басшылары ақылдаса келіп, келісімге келуді жөн санайды. Бұның себебі: олардың әлсіздігінде емес, Жанымхан қажының үгітінің күштілігінде де емес, тек іс жүзіндік жағдайда еді. Оның біріншісі, көтерілістің шығуына басты себеп болған түрмедегі елбасыларын шығарып алуға осы орайды мықты ұстап, қарсы жақты көндіру. Екіншісі, бұдан былайғы іс — көтерілісті жалғасты жүргізу-жүргізбеу мәселесін сол түрмеде жатқан Шәріпхан, Мәнкей, Қалел, Бұқат бастаған Алтайдың ұлағатты басшыларымен жөне ұлы қарияларымен ақылдасып, бір бекімге келу. Үшіншісі, келісімге келген бола отырып, Шың үкіметін байқап көру. Ол уағдасында тұрып, тыныш, бейбіт саясат жүргізе ме, жүргізбей ме? Келісім шарттарын толық орындап, тұтқындағыларды қайтарып, ағынан ақтарылып, оңынан келіп, халыққа сеніп, еркіндік бере ме, бермей ме? Төртіншісі, қылышын сүйреткен қысты өткізіп, көктемгі орайды тосу. Уақытты ұзартып, дүние аңысын байқау. Осы орайда кісі жіберіп, сыртқы Моңғолия арқылы көрші елдердің аңысын байқап көру. Көтерілісшілерді келісімге шақырған Шың шы цай өзінің қайын атасы, өлкелік халық істері министрлігінің министрі Чю зуң юньді Көктоғайға жіберді. Оның артынан іле-шала Үрімжіде түрмеге алынғандардан Бұқат бейсі, Қалел тәйжі, Қалман қазы, Шәри зәңгі, Дәлелхан тәйжілерді де бітім жасауға қызмет істеуі үшін жіберді. Чю зуң юнь Көктоғай ауданында жатып, 25 қыркүйекте ол адамдарды көтерілісшілерге барып тілдесіп, бітім жасауға Көктоғай ауданына ертіп келуге жіберді. Бұқат, Қалел бастаған Шың үкіметінің елшісін партизандар үш қатар сап түзеп, қару асынып тұрып қарсы алды. Көтеріліс басшылары олармен тілдесіп, өздері ақыл қоса келе Ырысхан бастап оларға ілесіп, аудан орталығына келіп түсті. Олар кеңесе келіп мынадай талаптарды ортаға қойды: еткен істерді құрастырмау; бүкіл өлке көлемінен қолға алынған Қожанияз бастаған адамдардың тірісін — түгелдей, өлгенінің — сүйегін қайтару; үкімет басшылары жергілікті адамдардан болу; сақшы құрылмау, тыңшы салмау. Егер сақшы мекемесін құруға тура келсе жергілікті адамдардан болу; халық қолындағы қару-жарақты жинап алмау керек. Сонымен екі жақ бұл істерді талқылай келіп, қару-жарақты үкіметке тапсырып беруге партизандар жағы мақұл болды. Қалған талаптарды үкімет міндетті түрде орындайтын болып, тоқтамға қол қойысты. Тоқтам Үрімжіге қолма-қол апарылып, Шың шы цай қол қойғаннан кейін атқарыла бастады. Қайтарылған қаруларды Дәлелхан тәйжі мен Нәзір тәйжілер өткізіп алып, Көктоғайдағы генералға тапсыратын болды. Қайтарылған қарулардың ішінде бір қайың шоқпардың басына ораған шүберекке мынадай жазу жазылып келді: "Біз — ауыр салық пен ұлттық езгіге, қорлап, кемсітуге, сенімсіздікке ұшырадық. Соған шыдамай көтеріліс жасадық. Алғаш шыққанымызда тек осы шоқпар ғана бар еді. Осымен талай әскерді ұрып жығып, қолындағы қаруларын тартып алып, мыңдаған адамды қаруландырдық. Енді барлығын да тапсырдық. Ел қолында құрал қалған жоқ. Сендер тағы да сенбей қысым жасап, езгіге, қорлауға ұшыратады екенсіңдер, тағы да шоқпармен ұрып жығып, мылтықтарыңды тартып аламыз". Міне, бұл көтерілісші халықтың жүрек сөзі еді. Қаруын тапсырғанымен, жүрегін, ниетін тапсырмағанының дәлелі. Онысын жасырмады да, тағы сенімсіздік істесе, тағы ұлттық езгі жүргізсе, қорласа жападан, өлімнен қорықпайтынын ашық айтты. Қаруды тартып алып жеңіске жететінін де ескертті. Партизан сардарлар 1000-ның үстінде ауыр-жеңіл құралдарын тапсырып беріп, 1940 жылы қазан айының соңында ел мекендеріне орналасты. Чю зуң юнь жасасқан келісімдегі: бастықтар жергілікті адамдардан болсын — деген белгілемеге сай, Көктоғай ауданының әкімі болып — Рахат Қалелұлы; аудандық сақшы мекемесінің бастықтығына — Кәдірбек; Шіңгіл ауданының әкімдігіне — Көксеген үкірдай; Сақшы мекемесінің бастықтығына — Қоңыр белгіленді. Оларды Шың дубанға бекіттіріп, бұйрық түсіретінін айтып Чю зуң юнь Бұқат бейсіні алып, Үрімжіге қайтты. Аз күн еткен соң Бұқат бейсі Алтайдың бас уәлиі деген лауазымымен Алтайға оралды. Уәлидің орынбасары — Тәбін (моңғол) бейсі мен Жанымхан қажы болды. Алтай ауданының әкімі — Дәлелхан Сүгірбаев болды. Сонымен әр ауданның әкімдері жергілікті ұлттың өзінен тағайындалып, қызмет жүргізе бастады да, жылан — шағамын деп тіліне уын жиғанда, тәует — шабамын деп саусақ бізін безегендей арбасу жағдайы өмір сүре берді. Жыл бойы соғысты басынан кешірген, өмірдің ащысынан — сабақ, тәттісінен - нәр алған халық, бір майдан қанды қырғын көтерілісін осылай аяқтағандай көрінгенімен, іс жүзінде аяқталмады. Тек түйіліп, түнеріп келе жатқан күшті дауыл алдындағы тымырсық "тыныштық" еді. "Арамзаның құйрығы бір-ақ тұтам" деген халқымыздың нақыл сөзі Шың дубанның опасыздық бейнесін айқындай бастады. Тоқтамның бір тармағы Үрімжі түрмесіндегі басшылардың түгелдей қайтып келуі құр елеске айналып бұлдырай берді... Тіпті, "Олар түгел тұтқындалыпты" — деген суық хабар тарап, ел жүрегін мұздатты. Сөйтіп, ел арасы абыр-сабыр болып, қоғам тыныштығы бұзылып, жағдай жұртты атыс-шабысқа амалсыз итермелей бастады. Ел ішінде тыңшылар молайып, елдің аузын бакты. Өткендегі көтеріліске басшылық еткендерді қолға алады деген сөздер де тарады. Көктоғай ауданында 1940 жылы желтоқсанда "Алтын іздеушілер" деп екі жүз адам, оның артынан төрт жүз адам келді. Мұны бастарда рас жұмысшылар — екен деп қалған халық, олардың түсін бояған әскер екеніне көзі жетті. Осы себепті көтерілісшілер: Көктоғай аудандық үкіметтің әкімі Рахат Қалелұлының, дін иесі Қалман қазы Ақытұлының және Қалел, Есімхан, Шәри бастаған бір топ ел иелері атынан келісімдегі шартты орындап беру жөнінде Шың шы цайға Алтайдың уәлиі Бұқат Қанапияұлы арқылы арыз жолдады. Арызды Үрімжіге қол екі апарған Бұқат орындата алмай, өткендегі келісімнің енді атқарылмайтындығына көзі жетіп қайтты әрі бұл жәйді көтерілісшілерге жеткізді. Сонымен халықтың әділет жолындағы талабын көтеріп барғаны үшін, бұрын да Шың шы цайға сенімсіз саналып келген Бұқат қайта бақылауға алынып, сақшылар сары ізіне түсе бастады. Көтерілісшілер Бұқаттың жеңіл барып, ауырлап қайтқанынан хабар алып отырған кезде, Шың үкіметінің тағы да адам ұстау әрекеті басталды. Күндердің бірінде Көктоғайдың сақшы бастығы Кәдірбай аяқ астынан жоғалып кетті. Бұл мәселе жөнінде сақшы мекемесінің хатшысы аудан бастығына хабарлағанда, Рахат өкім сезіктеніп, қырдағы аулына шығып кетті. Осыдан жеті-сегіз әскер Көктоғай аудандық әкімшілік мекемесінен Рахат әкімді ұстамақшы болып, іздеп барып, Рахаттың қайда кеткенінен дерек біле алмай: "Рахатты табасың" — деп аудан қызметкері Қадымды ұстап әкетті. Ахуалдың басқаша екенін көрген Сүлеймен батыр бір қыдыру азаматтарды бастап сақшы мекемесіне барып, Кәдірбайды тауып беруді талап етті. Тіпті, олармен төбелесуге дейін барады. Өткен жылғы тоқтамда: "Зорлық істемейміз, адам ұстамаймыз", - деген едіңдер, оны іске асырмай, тағы адам ұстадыңдар. Сендердің бұл опасыздықтарыңа шыдап отыра алмаймыз, Кәдірбайды босатыңдар. Егер босатпасаңдар іс басқаша болады", — деп ашық қарсыласты. Сол сағатта-ақ "алтыншылар" әскери түске енді. Сонымен екі жүзге жуық әскер Сұптыда отырған ауылдарға тиісіп, жиырма түтіннің малын шауып, малына араша түскен төрт жігітті байлап-матап алып кетті. Осыдан соң Қалел тәйжі, Сүлеймен батыр, Зейнел үкірдай сияқты жұрт беделділері Шіңгіл еліне хат жазып, байланысшы жіберіп: "Шың дубан тоқтамға опасыздық істеді. Тұтқындарды босатпады. Алтын қазушылар деген жалған атпен әскер орналастырып, адам ұстап, ел шабуға кірісті, қарсы шықпасақ болмайды", — деп хабарлады. Шіңгіл елі өзі де атылғалы тұрған бастаудың көзі еді. Өйткені, осы жолы "алтын қазушы" болып келген алдамшылар, аяқ астынан қаруланып, Бұлғындағы ауылдардан мал шауып, қарсыласқандарға оқ атып, адам өлтіріп, бұлаңшылық істеген болатын. Оның үстіне көтеріліс басшысының бірі Рысхан ауру болып, оған Жанымхан қажы арнайы емші жібереді. Бұл емшінің "дәрісі" шипа болмай, Рысхан көп өтпей қайтыс болды. Рысханның қайтыс болуы — көтерілісшілер арасына: емші у беріп өлтірді — деген ой тудырды да, үкіметтің кек қайтару ниеті бар деп түйді. Міне, осыдан кейін маусым айында Көктоғайдан, іле-шала Шіңгілден көтеріліс қайта бұрқ ете түсті. Бұл көтеріліске мергендік, батырлық жағынан — Сүлеймен, ел басшылық жағынан — Қалел тәйжі, Есімхан, Рахат, Зейнел, Көксеген үкірдайлар басшылық етті. Шың дубан келісім жасаған болып, халықты жайбарақаттандыра жүріп, қыс бойы Алтай аймағына мол әскери күш орналастырып, көк құрышпен толықтаған еді. Сонымен бұл майданға ерекше дайындалып, Қашқар аймағының қолбасшысы Жаң Юе фыңцы бас қолбасшылыққа алдырып, генерал Плиевті ақылшы етіп, бас штаб құрды, құрылған бас штаб — Көктоғай ауданына орналасты. Көтеріліс бастала сала бас штаб ұшақ және болат қорапты машина мен сегіз мың атты және жаяу әскерін бір жолда аттандырды. Мейірімсіз соғыстың қатал тағдыры Алтай елін тағы да өрт отына кақтады. Көтерілісшілер бүл жолы да он шақты қарумен соғыс бастап, қаруды дұшпаннан тартып алуға кірісті. Бірақ, алғашқы жолдағыдай басы артық бодау бермеді. Алғашқы соғыста-ақ әр қостың жұрт мойындаған ұйымдастырушы-қолбасылары, ержүрек батырлары анықталып қалып еді. Ересектерден бала-шағаға дейін партизандық соғыстың амал-шарасына жаттығып қалғандықтан, сенімділікпен кірісіп, ептілікпен соғысып, қару-жарақты оңай тартып ала бастады. Ал алғашқы соғыста тұмсығынан келісіп жеген таяқты есіне ұстаған шың әскері, қорқыныштан бас көтере алмайтын. Алтайдың өр бұтасының түбі, әр тастың далдасында бірден партизандар жатқандай үрейлі еді. Сондықтан сан жағынан он есе коп, қару жағынан жүз есе көп болса да, партизандық соғысқа ебедейсіз, жүрегін үрейдің сары суы алған шың әскері қарулы күшін жұмсап, қоршап, жою соғысын жүргізіп, он шақты рет сұрапыл шабуылға өтсе де, бұл шайқастарда партизандар үсті-үстіне жеңістерге жетіп отырды. Көтерілісшілер жер қолайлылығын пайдаланып, шынықты, Таршаты, Қу үй т.б. жерлердегі соғыстарда партизандық тактика қолданып, бірде алдынан, бірде артынан, бірде екі бүйірінен соғып, бірде түнде басып кірсе, бірде күндіз қара көрсетіп, шырғаға тартып, қуа шыққан аз тобын жекелеп төпеп, шың әскерін қынадай қырды. Сөйтіп бірер ай ішінде (шілдеден қыркүйекке дейін) мыңдаған қару-жарақ (ауыр-жеңіл пулемет, бесатар, автомат, жан құралдары), мыңның үстінде ат-көлік, көптеген азық-түлік олжалады. Осылайша дұшпанды "қарсы алған" партизандар қорғану соғысынан шабуылға, былайша айтқанда, ырықтылыққа өтіп, жауды таудан етекке қуып түсіріп, жазалаушы әскерлер мен олардың Қу үйдегі бас штабының арасын бөліп тастап, бір-біріне тіл алыстырмай қоршауға алды. Ал, әскерлердің шығыста — Шіңгіл, батыста — Алтаймен арадағы қатынасын да үзіп, ес-ақылын шығарды. Қамауда қалған бас штаб азық-түліктен қиналып, ат-көлігін сойып жеп, Үрімжі мен Сарысүмбеге жеделхат жіберіп, арпалысты. Азық-түлік, оқ-дәрі тиеп көмекке келген самолеттердің тастаған шатырларының дені партизандардың қолына түсті. Тіпті, бас штабқа жақын түскен азық-түлік, қару-жарақтарды потайдан шығып алуға батылдық ете алмады. Осындай жеңісті күннің бірінде (тамыз айының орта шенінде ) жаралы андай ызалы жау мыңға жуық әскермен партизандардың аз тобын қуып тар шатқа кіргенде (әсілі, партизандардың қашыртқы салу әдісі), сайды қамап алып түгелге жуық, тіл құтқармай жойып жіберді. Майданда болғандардың айтуына қарағанда, өлген әскерден тар шаттың суы бөгеліп қалған деседі. Енді аз күн аял тапса шың әскерінің бас штабы ойран болары анық еді. Осыны сезген шың өкіметі Үрімжіден он мың әскер үстемелеп әкелді. Жау күші он мың адаммен толықтырылған соң, соғысты жаңа бір белеске көтерді. Партизандар өзінен он есе басым жаудан қайтпай, толарсақтан қан кеше жүріп шайқасып, дұшпан бетін сан рет қайтарды. Осындай ауыр шайқастың бірінде партизандардың әскер басшыларының бірі, жау асырмас белі, Сүлеймен мерген оққа ұшты. Сонымен бірге ру аралық алауыздық туылып, қарақас руынан Әділхан бастағандар шың әскеріне бағынып кетті. Бүл партизандар арасында ала көңілдік тудырды. Осы орайды пайдаланған жау күшті шабуылын арт-артынан қозғап, қоршауды бұзып, бас штабын құтқарып алды. Осыдан кейін әскерді үстемелеп соғысқа салды. Партизандар ақыры күш айырмашылығының өте кемдігінен шегінуге тура келді де, қалың елді шың әскері басып алды және ол елді айдап Көктоғай ауданының батысындағы Көкбұлақ, Сарыбұлақ деген жерлерге еткізіп, араларын бөліп тастады. Сосын партизандарды қат-қабат қоршауға алып, келісімге келуге мәжбүрледі. Партизандардың осындай әлсіреп тұрған кезінде "келісім жасау" арқылы жеңісті тезірек қолға келтірмек болған Шың дубан: "Өзіне-өзін салу, қызыл құрт шаншып, қармақ қаптыру" — сияқты амалдарды ойлап, Алтай мансаптыларын сараптады. Алтай енді кімнің сөзіне иланады? Кім айла-шарғысын дөңгеленте алады? Осы ойлар үстінде Жанымхан қажыны (бұл кезде Алтайдың орынбасар уәлиі болып тұрған) тапты. Бұл шырғаға Жанымхан қажы тез үйіріліп кетті. Жанымханды алдына алдырған Шың шы цай: "Бұқат уәлидің — Халел тәйжіге, Есімхан үкірдайға сөзі өтпейді. Ал сіздің сөзіңіз өтеді. Қолында құдайдың құраны, бойында қажылық лауазым бар", — деп қолпаштап көкке көтерді. Сонымен Алтайдың штабы мен сақшы мекемесі Жанымхан қажыны тонның ішкі бауындай қойнына тартып әкетті. Бас қатыра жоспарлаған талқыда: "Көтерілісшілер тоқтамға келсе, өткен жылғы Чю министрмен жасасқан қаулыны орындайтындықтарына сендіріп, бұл жұмысты Жанымхан қажы діндік және қажылық салауатын пайдаланып жұртты иландыру міндетін өзіне жүктеп алды. Ол қолына құран ұстап, құдайды аузынан тастамай зікір айтып, дубанның тапсырмасын аркқалап көтерілісшілерге келісімге барды. Қолында — құран, аузында — иман, тілінде — зікірімен барған қажыға таныс-біліс, құдандалы туыстары үйіріле кетті. Көтерілісшілердің майданда қаза болғандарына құран оқып, хатым түсіріп, аза тұтып, шаһидтерге құлпытасты өз қолымен орнатты.

1940-1941 жылдары қозғалған төңкеріс тоқтап қалмады. Көтерілісшілердің Оспан, Келес, Сүлеймен (Шақабай) бастаған бөлегі құралын тастамай, Шың шы цай әскерінің қоршауын бұзып шығып, ауылдарымен көшіп, қыс түсе із жасырып, құмға кіріп кетті. Шың шы цай әскерлері бұларды таба алмады. Сарысүмбе ауданының әкімі болған Дәлелхан тәйжі Сүгірбеав бір түнде із-түзсіз жоғалып кетті. Дәлелханның жоғалып кетуін бұқара әртүрлі ойлағанымен, үкіметтің де ез кеселі ішінде еді. Үкімет халыққа: "Бандыларды тыныштандырдым", — деп айқұлақтанғанымен де, "Құмырсқаның тас басқаны — тәңірге аян" дегендей, Шың шы цай үкіметінің сөзі халыққа аян еді. Халық партизандардың қыс бойы дайындалып, көктем шыға көтерілісті бұрқ еткізетінін білетін-ді. Көтерілістің ақпан айында қайта бұрқ ете түсуімен есептескен Шың шы цай үкіметі халыққа айқұлақтана жүріп, сөзсіз туатын алдағы соғысқа ерекше дайындалып, Алтай аймағының әкімшілік және әскери істерін алабөтен орналастырды. Алтайдың уәлилігіне Жанымханды қойып, оған ерекше сенім арта отырып, одан төменгі лауазымдарға жаңа адамдарды тағайындады. Жеті ауданда сақшы кызметін күшейтіп, жансыздарын іске салды. 1940 жылы келген Алтайдың бас қолбасшысы Яң де шаньды ауыстырып (кейін тұтқындалды), оның орнына Уан ли юнь деген адамды тағайындады. Әскери күшті қайта реттеп, төменгі аудандарға (Сарысүмбе, Буыршын, Қаба, Жеменей) бір полктен әскер орналастырумен бірге, Сарысүмбе, Буыршын аудандарының сенімді адамдарынан құралды күш ұйымдастырды. Бұл қорғаушылар бөлімінің моңғол бөліміне — Борижап (орны Сарысүмбе), қазақ бөліміне — Керім зәңгі (орны Сарысүмбе), орыс бөліміне — Борис (орны Буыршын) жауапты болды. Сонымен көтерілісшілерге жер сырын қанық білетін жергілікті адамдарды сайлап, "өз етін ез майымен қуыру" дегендей істемек болды. Ал негізгі нысана болып келген жоғары төрт ауданға — Сарытоғайға бас қолбасшылық штабын құрып, сол штаб тұрған орнынан ерлей йен таудағы биік тұрғыларға цементтелген бекіністер (потайлар) салдырып, зеңбірек, пулемет сияқты ауыр қарулар орналастырды. Мұнан басқа алты мың әскер Сарысүмбе қаласында соғыс дайьщцығында болды. Алтайдың жеті ауданын әскери күшпен қоршап, қала-қыстақ тұрғындарына, оқушыларға, қызметшілерге бекініс салдырып, ол бекіністерді жалғастыратын ор қаздырды. Халықтың қаһарынан қорыққан Шың шы цай үкіметі елді қан қақсатып соғысқа дайындалып жатқанда, төңкерісшілердің ішіндегі құрал тапсырмай кеткен партизандар Оспан Исламұлының бастауында іске кірісті. Оспан Исламұлы — Көктоғай ауданының Сұпты, Күрті деген жерін мекендеген адам, руы — абақ керей ішінде молқы, ата-бабасы шалқыған дәулетті де, ел білген білікті де болған. Оз басы — егін салып, саудамен айналысқан. Оспан сом денелі, балуан бітімді, ұзын бойлы (1.90 метрге таяу), қалың тұйық қабақты, сақал-шашы қою және ерекше қайратты, әрі ірі, қызыл шырайлы, көз шарасы үлкен әрі отты, сәл дөңестеу қыр мұрынды, жүріс-тұрысы салмақты, алып денелі кісі. Дінге сенімінің күштілігінен болуы керек, шашын алдырып, қалың қою сақал-мұртын үнемі бастырып тұратын адам. Сыр сақтағыш, аз сезді, бір сөйлесе — шешен сөйлейтін, орны келмегенде жұрт алдына түскісі келмейтін, езін дүниеқорлықтан аулақ ұстаған, діни сенімі күшті, күманданған адамына ең кемінде маңын бастырмайтын сақ адам болған. Дұшпанына аяушылық істемейтін қатыгез өрі қорқуды білмейтін, қандай қиын-қыстау кезде қайғысын — қайратына, ашуын — ақылына жеңдіріп, жол тауып кете беретін ділі қатты, діні берік, езіне сенімі күшті, өткен ағаттығына өкіне бермейтін, ауыр тағдырына жасымайтын, тәуекелшілдігі басым, басқаны баурап әкетуге ұрынбағанымен де, бұқараны басқару қабілеті және әскери амал-шараға туа алымды болған адам. Оспан 1899-жылы Көктоғай ауданының Өндірқара деген жерінде туған. 18 жасқа толар-толмас та Зуқа батырдың кезіне түскен. Зуқа — Оспанның қаруына, ерлігіне ақылы сай жігіт болатынын сезіп, оны қолына ұстағысы да келген. Оспанның әкесі Исламға кісі жіберіп, Оспанды тәрбиелегісі келетінін де білдірген. Бірақ Оспан өзінің сабырлылығымен, байыптылығымен, сезімділігімен Зуқаға қызмет етпеген. Зуқа адам танығыш болғандықтан, сол күннің өзінде оны қазақтың "Кер жақ батыры" деп атаған. Былайғы жұрт Оспанның ерлігін әлі жыға білмегендіктен, оның көрер көзге тұйық көрінетін мінезіне қарап, Зуқа қажының батыр деген сөзін қалдырып "Кер жақ Оспан" деп атаған. Оспан көтеріліске 1939 жылы Ақыт қажыны ұстауға қарсылық көрсеткен алпыс адамның бірі болып аттанды да, 1940 жылы ақпанның бірінші аптасындағы өкімді өлтіру оқиғасына қатысты. Төңкерістің алғашқы кезінде Есімхан қосынының қолбасы болып келіп, 1940 жылы жаз шыға партизандар Қаптық тауында бас қосып, үш бағытпен қайта Көктоғайға қайтқанда, ат-көліктері арып, азық-түлік таусылып, оқ-дәрі азайып, қиын жағдайга кез болады. Оның үстіне жолды алған Шың шы цай әскерінің мықты-мықты бекіністерін арт-артынан бұзып, Көктоғайға жету Ырысханның қолына оңайлықпен түспеді. Осы кезде Оспан небәрі үш мылтық алып, қасына қырық жігіт ертіп, із тастап Шың шы цай әскерінің артына өтіп, ағаш басына шығып, тасып жатқан қу Ертістен сал буып, ат жалдап өтіп өзінің бұрынғы мекен-қыстауы Күртіге келеді. Күртіде бір почта бекеті бар еді. Партизандар осы бекетті бақылауға алып, қорғап жатқан әскерлердің атын жайылымнан қуып алады. Ат баққан бақташыдан бекетте он бір әскер барын біліп, түн жамыла басып кіріп, түгел жайғастырып, қару-жарақтарын олжаға алады. Өзі бас болып онға жуық адам әскер киімін киіп, бекетте жатып, қалған азаматтарын тұрғы-тұрғыға орналастырып, келер жаудың жолын тосады. Екі-үш күн өте бере "үкілі почта"5 алған екі адам келеді. Екеуін ұстап алып тексерсе, осы бекетке түсірілген бұйрықты алып келе жатқан бір әскер, бір бұқара екен. Ертіске дейін қорғап, Көктоғайға жеткізу жайы ұқтырылған екен. Оспан "бұйрықты" алғаннан кейін әскерді аттырып тастайды да, бұқараны байлатып қойып, ертесі 200 түйе кірені қорғап келе жатқан он шақты әскерді тіл құтқармай құртып, олжаны (100 түйе ұн-күріш, 90 түйе киім-кешек, 10 түйе оқ-дәрі) шығынсыз қолға түсіріп, кірекештермен қолға түскен бұқараны қоя беріп, өздері жайлаудағы партизандарға барып қосылады. Қоршау соғысы басталып, қысыл-таяң кезде тұрған партизандарға бұл 200 түйе олжа қатты ес қатты. Тарихта батырдың ерлігі шайқас барысында сынала келе байқалған. Күртіде шығынсыз соғыс жүргізіп, ел көзіне алғаш түскен Оспан, осыдан бір жыл кейін Таршатыдағы соғыста жауды тар сайға қашытқы салып кіргізіп, алды-артын оқпен тосып, мың адамнан тіл құтқармағанда, сайдың бір бетінде — Оспан, бір бетінде — Сүлеймен бастап шайқасып еді. Екеуінің мергендігі мен ерлігі ел көзіне ерекше түскендіктен, осыдан бастап халық Оспанға Зуқаның берген бағасын дұрыс түсініп "кер жақ Оспаннан" " батыр Оспан" атанып еді. Досына да, дұшпанына да өзін осылай танытқан Оспан кейбіреулер тікелей бағынып, төңкерістің басшылары қолды болып кеткенімен де, төңкерісті тоқтатып тастамады. Шың шы цай әскеріне ойламаған жерден соққы беріп, қансыратып отырды. Үкіметтің қолына түспеген әрбір сай-салада қалып қалған ауылдар Оспанды таба бастады. Алғашқы жылдағыдай емес, бұл аудандардың әр ауылдарына дейін әскерін орналастырып, 1942 жылдың қараша айында Көктоғай ауданына "көз-құлағын" көбейтіп, бекіністерін салып тастағандықтан, халықтың көтеріліске ілесуі баяу болды. Жаз айы өте келе жау қысымына шыдамаған халық ілгерінді-кейін Оспан қолын толықтыра берді. Оның басты бір тобы болып, Көктоғайдан қарақас руының өзіне ілескен адамдарын бастап Сайып Халелұлы келіп қосылды. Сайып — Шың шы цай үкіметіне ежелден сенімсіз адам, әкесі — Халел, ағасы — Рахат 1941 жылы құрал тапсырғанда, оларға қарсы шықты. Бірақ ел иесі болып отырған әкесі мен аудан әкімі ағасын тілге көндіре алмай, ақыры оларды алдап-ұстап әкеткенде, санын соғып қала берген. Сол жылдың қысында әкесінен хат келгеннен кейін, хал-ахуалын біліп келуге басқа да түрмедегілердің туыстарынан Қаби, Жәмшиттерге қосып немере інісі Қақашаны Үрімжіге жібереді. Олар бес түйемен түрмедегілердің тапсыруы бойынша азық-түлік, киім-кешек және түрме бастықтарын паралауға алтын-күміс алып аттанды. Қақашалар барғаннан кейін Үрімжідегі сақшы мекемесі ат-көлікпен апарған заттарын талап алып, өздерін мырза қамақта ұстайды. Арада бір ай өткеннен кейін өз бастарына қауіп төнген соң бұл үшеуі қашып шығып, жол бойындағы қоржалардан ат-көлік ұрлап алып үйлеріне қашып келеді. 1942 жылы қараша айында Көктоғай сақшы органы отызға жуық әскерді осы үшеуін және Сайыпты ұстап әкелуге аттандырады. Жәмшит пен Қабиды ұстап алған әскерлер Сайыптың аулына келгенде: Сайып әскерлердің алдыңғы келген екеуін қолындағы балтамен шауып жібергенде, жүрек тоқтата алмаған үшінші әскер тұра қашады. Өлген әскердің қаруын алған Сайып әскерлерді қуа соғысып, бес-алтауын оққа ұшырғанда, қалғандары байлаулы екі адамды тастап тұра қашады. Артынан жайдақ атқа міне қуып, тағы бірнешеуін оққа ұшырып, онға жуық мылтықты қолға түсіреді. Енді ел ішінде аялдауға шарасыз қалған Сайып сол күні атқа қонып, Қанобада жатқан Оспанды іздеп табады. Шіңгіл ауданынан өздерін қайта ұстауға айналғанда Сұлубай, Тескенбай бастап бірсыпыра адам қосылады, онан кейін Молғаждар, Мәсей бастаған бір топ көтерілісші ұсталу қаупі көрінгендіктен қашып шығып Оспанды табады. Сарысүмбе түрмесінен қашып шыққан — Кәдірбай, Тоқтаған, Жаңбырбай, Сендиков (орыс), Баркөлден - Қуанышбай бастап, Фукан ауданынан — Жолдыбай, Үрімжі түрмесінен — Қалман қазы6 бастаған адамдар арт-артынан Оспанға келіп қосылды. 1942 жылы ақпан айында Құбының құмына бекінген көтерілісшілерге үкімет Шіңгілден — Уатқанды, Көктоғайдан — Мағауия залынды, Сарысүмбеден — Мәмила зәңгіні келісімге жібереді. Оларға Оспан: "Үкімет келісіміне қиянат етті. Қара бет қандықол болды. Бұрыңғыларды қоя бергенді қойып, үсті-үстіне тұтқындады. Дұшпанның осы әрекетін көре-біле отырып, бізді алдап келген сендер барып тұрған зымиян, мынапық адамсыңдар! Енді ұсталмаған біз қалдық. Осыларды ұстап берейік деп келіп отырсыңдар ма?!", — деп ат-көлігін алып, өздерін байлап, көкала қойдай сабап, жалаң аяқ, жалаң бас айдап салды. Осыдан бастап жаз бойына Шың шы цай үкіметі Оспанды талай қыспаққа алып, талай шабуылдап, талай келіссөзге шақырды. Оспан соғысқан жерде -соғысты, тұрысқан жерде - тұрысты, бірақ келісімге келмеді. 1942 жылдың қысы мен 1943 жылдың көктемі қиян-кескі соғыспен өтті. 1943 жылы мамыр айында Кеңес одағының инженері болып жасанған бір топ адам Оспан тобын іздеп тауып, тілдесті. Олар:

Көтерілісшілерге біраз құрал беріп: "Ендігі кездесу - тамыз айында, Көктоғайдың басыңдағы "Жалғыз ағаш" шекарасында болсын", — деді. 1941 жылы Кеңес одағының фашизммен соғысында Кеңес одағының жеңілісінен қорыққан Шың шы цай 1942 жылы өзінің ептеп гоминданға беріле бастағанын байқатты. Сонымен бірте-бірте билігін гоминдаңға өткізіп, екі беткей саясаттың ШЫНДЫҒЫН әшкереледі. Халықтың алға басар азаматтарымен кездесіп коммунистік партиясының Шинжаңда қызмет істеп жатқан адамдарын тұтқындап, гоминдаңға табыс етті де, өзі Шинжаңнан табанын тайдырды. Шың шы цай үкіметінің гоминдаң үкіметіне айналып бара жатқанын бақылап отырған Кеңес одағы, ендігі жерде Гоминдаң үкіметіне қарсыласып соғысып жатқан Алтай ақ армиясы алдауға кірісті. Сонымен Монғолия шекарасы армия көтерілісшілерімен байланыс жасай бастайды. Бұрын екі арада Монғолия әскерінен қысым көріп келген армиялар енді олардан қолдау таба бастағаннан кейін өрісі кеңейіп, қатары шұғыл молайды. 1943 жылы тамызда "Үш өргішек" шекарасы арқылы Моңғолияның Шегіртай деген жеріне арнаулы адам барып, нақты мәселелерге қол қойып, келісім жасасты. Осыдан кейін қару-жарағы сәл толықтанып, жеңіске сенімі арта бастаған партизандар Шықынты, Қаражалаты, Ұша соғыстарында гоминданды арт-артынан жеңіліске ұшыратты. Шықынты соғысында бес жүз таңдамалы қытай әскерін тіл құтқармай қырып салды. Осыдан кейінгі жерлерде көтерілісшілер қатары үздіксіз молайып, жоғарғы үш аудан халқы түгелдей көтеріліске қатынасты. Гоминдаң үкіметінің әскерлері бекіністер мен аудан жамбылдарында ғана өмір кешті. Жаралы андай жыртқыштығы да еселеп артқан гоминдаң әскерлері Сарысүмбе ауданының Тұлты, Қарасу, Ноғайты деген жерлерінде Көктоғай, Шіңгіл аудандарының бейбіт халқын топ-тобымен оққа ұстады. 1944 жылы Монголия үкіметінің басшысы Шойбалсан, генералдары — Доржы, Попов және екі министрін бастап шекараға келіп, көтерілісшілермен кездесіп, екі жақ тоқтамға қол қойды. Шойбалсан: Оспанға әскери-саяси нұсқау берді және жол-жорық көрсетті әрі мың бесатар, жүздей ауыр-жеңіл пулемет, оқ-дәрі көмек берді. Сол жерде Оспанды ақ киізге орап, патша сайлап, Сүлеймен, Келес, Қазанқап, Мұхамеджан сияқты бес уәзірін белгіледі. Партизандардың қолбасшылық штабы құрылып, қолбасшысы — Сұлубай, орынбасары — Кәмел болып белгіленіп, бүкіл партизан алты үлкен отрядқа бөлінді. Жаңа сайланған партизан отрядының үлкен-кіші басшылары Оспан патшаға адалдық сертін білдірді. Сонымен бірге "халықтың Шың шы цайға қарсы ұйымы" құрылды. Партизандық штабтың бас қолбасшысы Сұлубай әрі батыр, әрі ұйымдастырушы, әрі ақын, әрі композитор, сегіз қырлы, бір сырлы жігіт еді. Ол негізі Сарысүмбе ауданының адамы, руы - тасбике. Жастай әкесінен айырылып жетімдік көрген Сұлубай қаршадай кезінен шешесімен бірге өзімен аталас келетін бір байдың малын бағып күнін кешіреді. Жиырманың үстіне шығар-шықпастан еті тірі өжет бала Сұлубай жалға жүріп, туыс болса да байдың қорлауы мен жаласына ұшырап, көз түрткі болып күн көруді ар санады. Тәуекел деп тас жұтуға бел байлап елінен бөлініп, бір өгізге төсек-орнын артып, шешесін мінгізіп, жалғыз бұзаулы сиырын байлап өp Алтайға қарай сапар шегеді. Ол кезде көптеген адамдар кәсіп істеп, тіршілік көру үшін әр түрлі әрекетке кірісетін. Соның бірі — Құты би, Шонжы, Мәри, Баркөл, Үрімжі секілді жерлерге барып, әр түрлі кәсіп жолын қарастырады. Енді кейбірі тау асып Моңғолияға да кетіп қалады. Осыны көзде ұстаған Сұлубай да жаңа бір сапарға бел байлайды. Бұл 1928 жылы күз айы еді. Осылай тәуекел деп сапар шегіп келе жатқан Сұлубай талай жолды басып, Бурылтоғай бойындағы бір жерге келгенде, арт жағынан шыққан жылқы айдаған жеті-сегіз адам лезде онымен айқасып қалады. Сұлубайдың сәлемін алған отағасы ат тізгінін тартып, онымен жөн сұрасады:

Бала жігіттің көзінің оттылығына, жауаптың татымдылығына, дене бітімінің келістігіне сүйінген отағасы:

Отағасының мысы мол, салауатты жүзін, мейірімді көңілін көзінен байқаған сезімтал бала: "Осы адамға ілессем қор болмаспын" — деген ойға тез келіп, біржола бекиді де:

Жанындағы жолдастарының біреуіне отағасы:

Ат асылына тиген бала жылқыны қайырмақтай келіп, өзіне жаққан жылқыны шалма тастағанда отағасы:

Сұлубайдың апасы отағасына бар алғысын жаудыра жүріп, атқа мінгенде Сұлубай да бір өгіз, бір сиырын алдына салып, жаңа жолдастарына ілесті. Бұл — 1940 жылға көтеріліс басшысы Бірысхан батырдың әкесі Ноғайбай үкірдай еді. Өткен жылы қыста отардағы малынан Қобылгелді біраз жылқы әкеткендіктен, көз айналдырып Қобықтағы Шың төреге барып, ұрыны жығып, сол малын қайтарып алып келе жатқан беті болатын. Жол жөнекей Сұлубайға кезіккен үкірдай бет алдына қаңғырып келе жатқан жалғыз жігітке жаны ашып, әрі ұнатып, әрі жақын тартып, өз аулына алып кетті. Міне, осы күннен бастап Сұлубай Шақабай руының ішінде болады. Ноғайбай үкірдай Сұлубайды мал соңына салып жасытпады, ақысын бермей қақсатпады, ел қатарлы күн кешіп, ер қатарлы азамат болып, ойын-тойда ән айтып, ел жұртты аузына қаратып өсе берді де, Ырысхан 1940 жылы ақпан айында көтеріліс бастаған күні атын ұстатып жанына ертті. Осы күннен бастап ел көзіне түскен ер болып аты шыға бастады. Сұлубай - Рысхан өліп, Есімхан тұтқындалғаннан кейін, көтеріліс басшыларының біріне айналып, ел сөзіне тоқтаған жігіт ағасы болып, қиын-қыстау кездерде де талай елді құтқарып, алдынан жау қайтқан жеңімпаз болды. Жалаты қысаңындағы бір шайқаста Сұлубай небәрі отыз адаммен бес жүз әскерге қарсы шайқасты. Көк құрышпен қаруланған жау оңайлықпен жан берсін бе, қырылғанына қарамай тұрғыға өрледі. Осы кезде жау күшін шоғырландырып, ең биік бір тұрғыға шабуыл жасады. Бұл тұрғыға Оспан батыр жалғыз атыс беріп жатыр еді. Қалың жау қаптағанда, жан-жағына от шығарып жүрген Оспанның тізесіне оқ тиіп, ортан жіліктің тобығын аударып кетті. Қатар тұрғыда отырған Сұлубай Оспанға оқ тигенін көріп, өз тұрғысын жолдастарына қалдырып, Оспанға жан ұшыра жетті. Ол келгенде Оспан жараланып, жүруден қалса да, отырған орнында атысып жатыр еді. Тұрғының енді бір жағынан өрмелеген жаудың бетін қайтарған Сұлубай жаумен атыса жүріп, Оспанды оқ астында қоршаудан алып шығып кетті. Етіктерін шешіп, ұзын байпақтың қонышын бажырдан жоғары буып тастап, жалаңаш пышақтарын аузына тістеп, жау пулеметшыларының ту сыртынан жақындап, атылып барып дыбысын өшірді. Талай қан майданда бірге болған екі арыс бірін-бірі сынап келген еді. "Осы күннен бастап ақиреттік доспыз", — деп ант ішті. Оспан патша болғанда, Сұлубай бас қолбасшы болып, халық болып жұмылып "бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып", басшылығын сайлап, ұйымын құрып, сайлауыттарын реттеп бола сала, уақыт ұттырмай 1944 жылы көкектің басында партизандардың бас қолбасшысы Сұлубайдың бастауында Шіңгіл ауданының Алатөбе деген жеріне орналасқан гоминдаң әскерімен соғысуға аттанды. Алатөбе — гоминдаңның Шіңгілдегі жиырма мың әскері орналасқан бекінісі берік, ең үлкен базасы. Партизандар алдымен Дабысын, Қаратүңке, Сарыноғай және басқы жақтардан келетін жау байланысын үзіп, едел-жедел Алатөбе бекінісіне бет алды. Алатөбе шайқасына партизандардан сұрыпталған — 500, моңғолиядан — 200, жиыны 700 адам соғысқа қатысты. Соғыс бір жұмаға жалғасқанда Моңғолиядан келген жеті ұшақтың соғысқа қатысуымен, Алатөбе қамалының тас-талқаны шығып, партизандар қамалды тартып алды. Және қашқан жаудың алдын орап, Сарытоғайға дейін жеті жерден тосқауылдап соғысып әрі артынан екшелеп қуғандықтан, жаудың мыңға жетер-жетпес адамы Сарытоғай бекінісіне әрең жетті. Осы қашқан дұшпанның алдын орап соғысып жүргенде де Дөңкі деген жерде (қазіргі Сұлубай шоқысы) партизандардың қолбасшысы Сұлубайға оқ тиіп, шейіт болады. Бес жыл бойы қанды соғыс көрген Оспан екі рет қана көзіне жас алған деседі жұрт. Соның бірі Сұлубайдың қазасы екен. Сұлубайдың адамгершілігі, азаматтығы, жомарттығы, ел бастаған батырлығы бір төбе, қолбасшылық қабілеті бір төбе болса, оның ақындығы, әншілігі, домбырашылығы, композиторлығы үшінші бір төбе. Оның осы кезде туған ел мен туған жердің тағдырына күйініп:

деп шырқаған "Сұлубай батырдың әні" бүкіл көтерілісші халықтың арман-тілегі, мұң-мұқтажы, жан күйзелісі еді. Халық бүл әнді талай қанды-сойқанды жылдардан туын жықпай алып шығып, бүгінгі күнге жеткізіп отыр. Сұлубайға оқ тиген Дөңкідегі сол шоқыны халық қимас батырдың атымен "Сұлубай шоқысы" деп атады. Алатөбе шайқасында жиырма мың әскерді екі аптаға жеткізбей өптер-тәптерін шығарған партизандар қимылын жию оған көмектескен сыртқы күштің тегеуірінін көріп-біліп, жанын қоярға жер таппаған Шіңгіл ауданының өкімі Тау мен сақшы бастығы — партизандардың Алатөбеден Сарытоғай бекінісіне қашқан әскерлерді қуып кеткен орайын пайдаланып, аудан қалашығын өртеп, түрмеде отырған жиырма шақты адамды өлтіріп, аудан маңына көшіріп апарған елден сегіз жүз түтінді қорқытып күшпен айдап Шонжыға қарай қашты. Шіңгілдегі гоминдаң үкіметінің әрекетінен хабар тапқан партизандардың қолбасшылық штабы — Қапас, Тоқтыбай, Кескенбай бастаған жетпіс адамды аттандырды. Олар гоминдаң әскерлері айдап бара жатқан елді тал түсте дамылдап отырған жерінде қуып жетеді. Аудан әкімі мен мекеме бастығы — ел бастығы Латиптің үйінде отырғанын ұғады да, партизандарды елді қоршап тұрған әскерлермен айқасуға бұйырып, Тоқтыбай мен Қапас екеуі елді қақ жарып, Латиптың аулына қарай тартады. Латип үйіне келе жатқан бетінде үй сыртындағы екі күзетші әскерді атып-атып жіберген екеуі аттарынан секіріп түсіп, екі босағада тұра-тұра қалып, үйдегілерге құрал тапсыруды бұйырады. Шошып кеткен Тау өкім Латиптің бәйбішесінің ту сыртын паналайды. Сырттағы постарының өліп кеткенін сезген олар, еріксіз құралдарын есіктен сыртқа лақтырып тастайды. Партизандар бір-бірден шығуды бұйырған соң бәрі шығады. Ең артынан шыққан сақшы бастығын екеуі екі бүйірінен найзалап, тік көтеріп лақтырып жібереді де, Шіңгілден аттанғанда халықты қырып, қаланы өртеп кеткендігі үшін Тау өкімді де атып тастайды. Бұларға аудармашы әрі халықты алдап-сулап, қорқытып Шонжыға көшіріп бара жатқан гоминдаң офицері Махмұд Шөкмановты та атпақшы болғанда Латип ара түсіп, алып қалып, артынан қашырып жібереді. Партизандар алғаш келіп тиіскенде-ақ сұрқыға ұшқан гоминдаң әскерлері белдесіп атыса алмай, елді тастап, Гушыңға бір-ақ тартқанда партизандар сегіз жүз үйді тұтастай жаудан аман алып қалады. 1944 жылы көкекте Шіңгіл ауданы гоминдаңнан тұтастай азат етілді. 1944 жылы мамыр айының соңында партизандар Көктоғай ауданына жақын келіп, қоршауға алды, бірақ әскер саны мол, бекінісі берік болғандықтан да басып ала алмады. Көктоғайды қоршауға алған күннің ертесі партизандарға қатты өштескен гоминдаңның әскерлері өткен жылы тұтқында отырған Оспанның екінші әйелі Мәми мен онан туған алты баласын, Сүлейменнің әйелі Қойтубақпен келінін және үш баласын, барлығы қырық адамды партизандарға көрсете отырып қылыштап жөне тірідей зынданға тастап өлтіреді. Осы қырық адамның арасынан Оспанның әйелі Мәми жан ұшырып, қолы байлаулы қалпы қашып барып Көктоғай өзеніне түсіп кетеді. Соңынан оқ тигізе алмаған гоминдаң әскерлері қаланы қоршап отырған партизандардан қорқып, қорғаннан шығып ата алмады. Өзенге өзін атқан әйелді көріп отырған партизандар бір сеңгір айналған жерден талықсып келе жатқанда аман-есен құтқарып алды. Сөйтіп, Оспанның алды 18 жасқа толмаған алты баласын, Сүлейменнің отбасынан бес адамды, барлығы Көктоғай қаласында бейуаз бұқарадан қырық адамды қанқұйлықпен қинап өлтірді. Бұл қорлыққа шыдамай, баса-көктеп кірмекші болған партизандарды Оспан өзі келіп ақыл айтып:

1941 жылы қыркүйектің басында "жоғалып кеткен" Дәлелхан Сүгірбаевтің Кеңес одағында екендігі жөнінде 1943 жылдан бастап ел ішіне аңыз тарады. Сонымен бірге Дәлелхан сол жылы өр түрлі амалдармен ел ортасындағы құдандас, дос-жарандарына хат жазып, өзінің тірі екендігін хабарлай келін, гоминдаңның жеңілетіндігін, оны сез жоқ Алтайдан қуып шығу керектігін үгіттей бастады. Дәлелхан Сүгірбаев — 1906 жылы Қобданның Байынөлгей ауданында дүниеге келген. Оның арғы атасы Ақтай он екі абақ керей ішінде шеруші руынан шыққан, Жәнібек батыр заманының ізін баса ел көзіне түскен батырлардың бірі еді. Жаз жайлауы — Кәлжота, қыс қыстауы — Шұңқыр болатын. Заман өтіп, ел билігі баласы Жылқышыға тигенде, 1867 жылы "Қызылаяқ шапқыншылығы" кезінде "қызылаяқтарға" алым-салық төлеуден бас тартып, Ожеке (Қожамжар) төремен бірлесіп, өзіне қарасты шеруші руының бір бөлігін бастап, Алтай тауының теріскейіне асып, Байынөлгей, Қобда аймақтарын мекен етті. Жылқышы қайтыс болғаннан кейін баласы Сүгірбай ел тізгінін алғанда, қоғам өзгерісі жиілей бастайды. Шың хандығының да қолы ұзарып, Шинжаңға көзі қызарған Шар патшасының (Россия) алдынан көлденең келді. Екі үлкен империя қазақ жерін қазақтардың "еркі бойынша" бөлісіп алғаннан кейін Шың хандығы өзіне қарасты болған қазақтардың ел иелеріне үлкенді-кіші мансаптар беріп, шырғаға тартты. XX ғасырдың алғашқы он жылының ішінде Алтай аймағында төрт би төренің қол астындағы түтін саны мыңға толған ру иелеріне тәйжілік мансап берді. Сол орайда шеруші елінің біліктісі Сүгірбайға да тәйжілік мансап берілді. 1918 жылы Сүгірбай қайтыс болғаннан кейін орнына үлкен ұлы Дөрбітхан тәйжі болды. 1921 жылы Дөрбітханды ақ бандылар өлтіргеннен кейін орнына Дәлелхан тәйжілікке отырды. Дәлелхан жасынан бастап қайшылықты ортада өмір сүрді. Қобда қазақтарының "жала айдау" сынды қанды тарихын өз көзімен көрді. 1920 жылы "Қылаң басын ату" сынды қанды оқиғаны өз аулында өткізді. Қылаң — Жылқышымен бірге туысқан Қалыштың баласы, Сүгірбай тәйжінің немере інісі. Ол жастайынан пысық, мықты болып, ел басқару ісіне араласа келе Сүгірбай қайтыс болғаннан кейін орнына отырған баласы Дөрбітхан жас болғандықтан, өз кезінде шеруші еліне билік жүргізді. Осы кезде Моңғолиядағы қазақтарды қаратып әкету ойында болған Ян зың шин7 Алтай аймағының уәлиі Жуушөге міндет тапсырады. Жуушө бұл туралы қазақ біліктілерін араға салып, тарту-таралғы ұсынып, сан рет қызмет істесе де Алтайдың теріскейін мекендеген ел мекенінен көшкісі келмей, сөз бұйдаға сала келіп, тізгін Қылаңның қолына өткен кезде Алтайдан біржола қол үзе бастады.8 Мұны байқаған Ян зың шин үкіметі Қылаңның басын алып, сол арқылы елді қорқыта отырып иелік етуге бекіді. Сондықтан уәли мекемесін қорғаушы әскерлердің бастығы Жандарынды (дүнген) жүз адаммен аттандырады. Жандарын осыдан бір жыл бұрын ру ара қақтығыста өлген Қиюбай молданың мәселесін шешу жұмысымен келдім деген сылтаумен, қазақтың күн дауын шешіп жатқан кісі болып көрініп, халық жайбарақат болып жатқан бір күні таңертең өзі түскен елге Қыланды шақыртып, үйге кірген заманда атып өлтіріп, басын кесіп алып қашып, Сарысүмбе кентіндегі қорғанның шығыс жақ қақпасына апарып іледі. Міне, осы қанды оқиғаны Дәлелхан өз басынан кешіргеніне бір жыл толмастан Алтайдан аттанған ақ орыс армиясы Сүгірбай аулына сұғын қадап келіп түседі. Өйткені, ақ әскерінің Сарысүмбеде жатып салған әскери салықтарын Алтайдың теріскейіндегі ел бермей қойған. Бұл жұмысқа әрине, Дөрбітхан қатар ұстаған ақ генералы Бөкіш (Вакш) өздерімен бірге екі айдай мырза қамақта ұстай жүріп, ел шетіне шыққан соң атып кетуді бұйырады. Сол бойынша ағайынды екеуін ел көзінен жасырып, түн ішінде ату майданына алып барады. Сол кезде бір бекімге келіп алған Дөрбітхан мен Дәлелхан екі жаққа қашады. Осы барыста Дөрбітхан оққа ұшып, Дәлелхан құтылып аулына оралады. Міне, бұл қанды оқиға Дәлелханның он бестен он алтыға шығар жасында өтіп еді. 1928 жылға келгенде Моңғолияда феодалдардың тамырына балта шабу әрекеті тағы да жүреді. Осы жылдары Дәлелхан туыс-туғандарын алып, Алтайдың күн бетіне өтті. Дәлелхан Алтайға келгеннен кейін тәйжілік мансабымен Алтайдың күнгейіндегі шерушіні биледі. 1932 жылғы Алтай халқы "Дүңген төңкерісі" деп атайтын өлке көлемінде "12- көкек төңкерісі" деп аталатын әрекетке белсене араласты. Тянь-Шань тауының екі тарабын, Жоңғария мен Тарымды бір өлке етіп құрғаннан кейін, Үрімжі орталық қала болды да, өлке көлеміндегі барлық құқық осы орталыққа шоғырланды. Осы шоғырланған құқықты елге келген қытай мансаптылары бір-біріне кез алартты. Олардың көзінің "ағы менен қарасын" бақылап отырған Ұлы Британия, патшалық Ресей (кейін Кеңес одағы) сынды шет елдер де қарап отырмады. Олар осы алакөз мансаптылардың бірін ала, бірін құла санап, алауыздықтарын ұлғайтты. Мажүңиң секілді дүнген милитаристерін әрекетке келтіріп, бүлік тудырды. Осы қақтығыстардың кезінде Құмылда ұйғыр-қазақ шаруаларының көтерілісі басталды. Осы қиыншылықтар ұлғая келе Шинжаңның ұзақ жылдық билеушісі Яң зың шин қастандықпен өлтірілді де, орнына Жин шу рын таққа шықты. Бұл оқиғаның туу кезінде жаңағы күштердің таласы тіпті де күшейді. Міне, осы орайда 1932 жылы Мажұңиңың әскери мансаптысы Махыйин мыңның үстінде әскерімен Алтай аймағына кіріп, билеушісін қуып, дербес әкімшілік жүргізбек болды. Бұл келген дүңгендердің арғы тірегі — Мажұңиңның түп-тамырын жете білген Алтайдың көреген басшысы Шәріпхан Көгедаев Алтай халқын ұйымдастырып, дүңгендерді жарты жылға жеткізбей қуып шықты. Міне, Алтайдағы осы көтеріліске Дәлелхан Шәріпханды қолдай отырып, белсене атсалысты. 1932 жылға келгенде өлке бастығы Мажүңиңның орнын әскери қысым жасап тартып алған Шың шы цай "12-көкек өзгерісін" қозғап, Мажұнин армиясын жеңіл, құқықты түгелдей өз қолына алды. Бұл жеңіске Кеңес одағының көмегімен жеткен Шың шы цай өзінен бұрынғы Яң зың шин, Жин шу рын үкіметтерін "қара әкімшілік" деп атап, өзінің басқа түсі барын көрсетіп, халықты өзіне тарту үшін әр жік, әр сала күштеріне сүйенуді көзде ұстап, "алты түрлі саясатын" қолданып, экономика, оқу-ағарту, мәдениет саласында бір шама алғабасарлық істер істеді. Кеңес үкіметімен достық орнатты. Коммунистік партиямен бірлесті. Жапон басқыншыларына қарсы ұйым құрды. Жергілікті халықтан әр түрлі басшылық орынға адамдар өсірді т.б. Осы орайда үкімет қызметіне қатынасқан Дәлелхан Алтай аймағында құрылған "Қазақ мәдениетін ілгерілету қоғамы" бастығының орынбасары болды. 1937 жылы Алтайда "Жаһангерлікке қарсы тұру ұйымының бесінші мүшесі" құрылып, Дәлелхан бұл кызметке де араласты. Қалың малшылар арасында бұл қызмет жақсы үгіттелгендіктен де, ел болып жұмылып, жапонға қарсы күресіп жатқан алдынғы шепке 5 ұшақтың ақшасын көмекке атады. Еліне адал қызмет істеп келе жатқан Дәлелхан 1939 жылы қыркүйек айында аты шулы "Моңғол — қазақ — қырғыз үш ұлт құрылтайына" шақырылды. Бұл құрылтай болмады. Ел басыларын мырза қамаққа алу болды. Осы мырза қамақта жатқан Дәлелхан 1940 жылы Алтай көтерілісшілерінің ырықты орынға шығып, батыл талап етуімен түрмеден босатылып, сол жылы қазан айында Сарысүмбе ауданының әкімінің орынбасары болып, жыл соңында Үрімжіге қайта шақыртады. Шың шы цай бұл жолы Дәлелханды тағы бір қуғын жұмысқа салды. Ол -1936-1938 жылдары, ілгерінді-кейінді жерлік үкіметтің зұлымдығынан Шинхай, Гансу өлкелеріне жер ауып кеткен қазақтарды қайтару ісі еді. Дәлелхан бұған да мақұл болып, қасына Алтайда алғашқы төңкерісті бастаған Ырысханның інісі Түркістанды9 ертіп, Үрімжіден ұшаққа отырып, Шәршен ауданындағы әскери әуежайға түсті де, онан Шақылық тауына жол тартып, Тибет жерінен қайта өткен Құсайын тәйжі, Сабырбай тәйжі, Тұңғышбай үкірдай, Қалақиден үкірдай бастаған елдің ортасына барып, атамекеніне қайту жөнінде үгіт айтып, бірнеше ай тұрып қайтты. Дәлелханның тілін алған елдің бір бөлігі Шинжаңға қайта оралды. 1941 жылы жаз маусымында Дәлелхан Сарысүмбеге қайта оралғанда, Алтай көтерілісшілерінің үкіметпен айқасы қызып жатқан кез болатын. Тамыздың соңына қарай Дәлелхан Жалтыр таста отырған аулына — анасы Әйеңе (Нүрила) амандаса барды. Дәлелханның аулына кеткенінен хабар тапқан Кеңес елшісі Буыршындағы сауда орнымен байланысы бар, халыққа белгілі саудагер Әбдірахман Тоқыловты жіберіп, Дәлелханға Кеңес одағына жасырын өтіп кетуге ұсыныс жасады. Екінші дүниежүзілік соғысы — Кеңес одағының территориясында жүріп жатқан фашисттердің тебінінен қорыққан Шың шы цай "алты ұлы саясатынан" жалт бұрылып, гоминдаңға ойыса бастады. Осыны сезген Кеңес одағы Алтай халқының көтерілісін қолдауға бекінді. Әрине, көтерілісті қолдау үшін көтеріліске басшылық ететін адамды таңдап алу керек. Міне, осы мақсаттан шығатын адам Дәлелхан болатын. Дәлелхан Әбдірахманмен жасалған келісім бойынша қыркүйек айының орта шенінде Кеңес одағының Алтай аймағындағы елшілігіне жасырынып, көп өтпей Жеменей шекарасынан жасырын өткізіліп, Алматы қаласында екі жылға жуық тәрбиеленеді. 1944 жылы ақпанда Дәлелхан ашық сахнаға шығып, монғолия арқылы жанына бірнеше Кеңес одағы ақылшыларын ертіп, Шіңгілдегі Оспанға келіп көтерілісті жүргізді. Дәлелхан қызметке араласқаннан кейін Оспан патшаның ауылында моңғолиялық ақылшылардың басқаруымен жиналыс жасап, қайтыс болған бас қолбасшы Сұлубайдың орнына Дәлелхан тағайындалды. Қуанышбай бастаған төрт жүздей адам Моңғолия шекарасынан өтіп, Сарысүмбе, Буыршын аудандарының жайлауындағы елге10, Қаби бастаған алты жүздей адам Қарайты асуы арқылы Қаба жайлауындағы елге барып үгіт-насихат жүргізді. Бүл қызметтің нәтижесінде онсыз да гоминдаңнан қысым көріп отырған ел сел суындай тасқынмен бөгеуді бұзып шықты. Сарысүмбе, Буыршын ауданының бір бөлік елі Ермегейді, Ботамойын, Жағаштай асулары арқылы Моңғолияға асып, Шіңгілге барды. Бір бөлігін күз соңында — Нұрғожай, Қапас, Манат бастаған бес жүздей партизан келіп Сарысүмбе, Көктоғай, Бурылтоғай, Сарытоғай, Қаратүңке бекіністерінің ортасын қақ жарып, Шіңгіл ауданына өткізіп әкетті. Көлеңкесінен қорыққан гоминдаң әскерлері бір де бір жерде оқ шығарып, қарсылық білдіре алмады. Қаба ауданының халқын Кеңес одағына өткізіп әкетті де, Алтай аймағының (Буыршын ауданының біраз елінен тыс) бүкіл жерін, халқын көтерілісшілер еткізіп алды. Ал қала-қыстақ тұрғындары болған қытайлар мен ұйғырлардың көбі 1941 жылдан бастап ішкі өлкелерге - Үрімжі, Құлжа секілді қалаларға қоныс аударып кеткендіктен, гоминдаң үкіметі мен әскерлері тек аудан орталығындағы жамбылдар мен бекіністерде ғана қалған. Алтай көтерілісшілері Алтай аймағымен ғана шектеліп қалмай, басқа аймақтарға да өз ықпалын өткізе бастады. Қобық ауданынан Зұңғырып келең бастаған 200 түтін көтеріліс жасап шықты. Зұңғырып Шіңгілдегі көтерілісшілер арасында аз уақыт тұрғаннан кейін Оспан мен Дәлелханның Жеменейге жіберген партизандарына қосылып, Жеменей партизандарының Қобық жүздігін құрды. Көтерілісшілер және жүз елуге жуық партизандар Мори, Шонжы, Жемсары аудандарына барып, үгіт айтып, нәтижеде бес жүздей түтін көтеріліс жасап, Бәйтік тауының Алтай жақ бетіне өтіп шықты. Алтай көтерілісі — Тарбағатай, Үрімжі аймақтарында ғана тарап қалмай, солтүстік Шинжаңның бар жеріне ықпал етіп, тұтас Шинжанда дүмпу тудырды. Сарысүмбе, Буыршын елі Оспанның тікелей басқаруындағы партизандарға барып қосылғанда, Жеменейде 1944-жылы маусымда тұрғын халықтан ұйымдасқан Жеменей партизандары құрылды. Сонымен бірге Жеменей ауданында "Халықтың гоминдаңға қарсы ұйымы" жарыққа шықты.

* * * Жеменей халқының Шың шы цай үкіметі мен гоминдаң үкіметіне ұйымды қарсылығы 1943 жылы-ақ ашық бейнеленді. 1940 жылдан бастап тұралау күйіне түскен үкімет халықтан алатын алым-салығын еселеп көбейтгі. Ал азық-түлік, тұтыну бұйымдарымен қамдау бірте-бірте жоққа айналды. Заттың жоққа айналуы қымбатшылықты тудырғандықтан, елді кедейлік, жоқшылық басты. Халқының осы ауыр күйін көрген, 1935-1939 жылдардағы тұтқындаудан аман қалған елдің көзі ашық салауатты адамдары Рамазан зәлің бастап, 1943 жылы күзде ақылдасып, Кеңес одағымен астыртын байланыс жасап, сауда-саттық орнатуға, елге белгілі саудагерлер Құрманғали Нұршақұлы мен молда Ислам Исмайыловты жіберді. Олар Кеңес одағымен келіседі. Осыдан кейін Жеменей елі қолындағы малы мен шикізаттарын жасырын жолмен шекарадан өткізіп, қажетіне қарай зат алып сауда жасайды. Бұдан хабар тапқан әрі оны бақылап отырған үкімет елдің бүл қимылынан сескеніп, алдын алуға кірісіп, бастаушыларды тұтқындамақ болғанда -Құрманғали мен молда Ислам шекарадан өтіп қашып кетеді. Оларды қолға түсіре алмай ашуланған аудандық сақшының бастығы жанына бір топ адамын ертіп, халықты ұйымдастырып отырған Рамазан зәлінді ұстау үшін оның Шарықтыдағы ауылын түн жастана барып басып алады. Сақшы бастығы үйіне кіргенде оянған болып басын көтерген Рамазан дәретке баратындығын айтып, шапанын жамылып, көйлекшең, дамбалшаң далаға шығады. Тәртіп бойынша бәйбішесі де дәрет құманын алып, соңынан ілесе шығады. Қазақтардың бұл әдетін білетін сақшы бастығы іште қалып, сыртта әскерлеріне қарауылдауды тапсырады. Біраз уақыттан кейін Рамазанның кешіккендігінен күмәнданып сыртқа шығады. Дала қараңғы болғанымен адамдардың қарасы анық көрініп, дәрет құман алған бәйбіше үнсіз күтіп тұр, әрменде бір адам әлі дәрет сындырып тұрған секілді. Әр-әр жерде қарауылдаған өз өскерлері де көрінеді. Біраз күткен сақшы бастығы: "Рамазан, тұр енді!",—деп бұйырады. Бірақ Рамазан үндемейді. Ашуланған сақшы бастығы есік алдындағы әскерге алып кел деп бұйырады. Сақшы жетіп барса — Рамазан жоқ. Қара шапанды жамылып, ақшытты киіп тұрған бір түп ши болып шығады. Қара басқанын сезген сақшы бастығы дереу іздегенімен Рамазанды таба алмай, соңында Рамазанның бала-шағасын, туған-туыстарын қамауға алып, мал-мүлкін мүсәдіралан алады. Қашып шыққан Рамазан зәлің Жеменей мен Қаба аралығындағы құмға бекініп, сол төңіректегі тінтушілер арқылы Жеменей көлеміндегі ел басыларына хат жазып, ел болып жұмылып күш көрсетіп, өзін және бала-шағасын, туған-туыстарын құтқарып қалуды талап етті. Рамазанның Жеменей халқы үшін істеп жүрген істеріне разы болып отырған ел басылары ақылдасып, ертесі бес жүздей адам (Рамазан ішінде) Жеменей ауданында атпен ереуіл жасап зәбіp көрсетеді. Ереуілшілер атынан Мұстафа зәлің, Тағай зәлің, Зәкүн зәлің, Әбілмәжін сияқтылар аудандық үкімет мансаптыларымен сөйлесіп, Рамазанның істеген ісінің дұрыс екенін, халыққа бұл шәй, киім-кешек керек екенін, тіпті, бұл салаға бұдан былай да жол қоюын, егер Кеңес одағымен саудаға жол қоймаса — гоминдаң үкіметі халықты тұрмыстық тұтыну бұйымдарымен қамдауды талап етеді және Рамазанның отбасына жасаған заңсыздығын мойындауды, адамдарды түгелдей босатып, мал-мүлкін толық қайтаруды айтады. Сондай-ақ бүл іс орындалмаса, халық кегін тоса алмайтындығын ескертеді. Халықты мұншалық жиналып, ашуланып қыр көрсетер деп ойламаған үкімет дереу ақылдасып, Көктоғай, Шіңгілде болып жатқан көтеріліс және оның тегеурінін ойласа келіп, елді күшпен емес, қулықпен басқаруды ойлап, Рамазанның мал-мүлкін, тұтқындалған адамдарын шығарып беріп, атты ереуілшілерді өрең тоқтатты. Жеменей ауданындағы 500 адамдық атты ереуілшілері Сарысүмбе мен Үрімжіні дүр сілкіндіріп, бұқара арасында "дүниежүзіндегі тұңғыш атты ереуіл болуы керек" делініп жатса, үкімет пен сақшы мансаптылары "атты бүлікшілер" деп қарап, олардың ұйымдастырушылары мен "бүлікбасыларын" тізімдеп жатты. Ал осы атқа мінген 500 адам айтқанын орындатқанымен, өздерінің "қара тізімге" тіркелгенін де білегін-ді. Сонымен соғыссыз шайқастың толқыны өз арнасымен ағып, сағасына құйды. Рамазан бастаған Жеменей көтерілісшілері өр Алтайдағы көтеріліс орталығына ілгері-кейін Дәуіт Қошайұлы, Бөкен Иманбайұлы, Сатылғандарды жіберіп, жол-жорық сұрады. Көтеріліс басшылары Оспан мен Дәлелхан ақылдаса келіп, Жеменей көтерілісшілеріне іштей дайындық көре беруін, көп өтпей қарулы қосын жіберетінін ұқтырды. Ақыры сарыла күткен бұл күн де жетіп келді. Ор Алтайдың тәжірибелі көтеріліс басшыларынан — Жылқыайдар, Келес, Мұқай, Тескенбай, Балтабай бастаған 250 адам Сауыр жонына келді. Келген партизандарды қарсы ала шыққан Қабыл Ақпайұлы, Зәкихан Әленұлы, Рамазан Молымұлы, Тағай Мәметоллаұлы, Баянды Ыбырайымұлы, Алтынбек Оспанұлы, Жұмағұл Лақұлы, Зәкүн Мергенбайұлы, Әбілмәжін Ақпайұлы сияқты ел беделділерінің басшылығында бүкіл Сауыр елі жиналып, үй тігіп күтіп, хан көтерді. Партизандар үкімет жағдайын, ел жағдайын ұғысқаннан кейін дереу жиын ашып, Алтай партизандарының бір бөлімі етіп "Жеменей партизандар қосынын" ұйымдастырып, басшылық жорасын бекітіп, Рамазан Молымұлын — бастық, Қабыл, Жұмагұл, Тағай, Мұсайыптерді — орынбасарлыққа тағайындады. Жаңа құрылған Жеменей партизандар қатары тез көбейіп, көлемі Бурылтоғай, Қаба, Қобық аудандарына дейін кеңейді. Қобық ауданынан Зұңғырып келең бастаған Қобық партизандары, Қожахмет бұдын бастаған ұйғыр партизандары, Қырықошақ пен Қобықтан келген орыс партизандары, Бурылтоғай ауданының көл бойындағы елінен Түреке, Әпсадық бастаған Бурылтоғай партизандары, Жапар, Мәуліхан бастаған Қаба партизандары келіп қосылды. "Жеменей партизан қолбасшылық штабын" құрып, оның қызметтеріне Сұлтан Есбосынұлы (мұғалім), Мәупіхан Нұғыманұлы (мұғалім), Ахмет Тиекбаев (малшы), Мақади (малшы), Қамза Есіркегенұлы (мұғалім) тағайындалды. Бүл партизандар қосыны төрт жүздікке бөлініп, жүздік басшыларына Ахмет Тиекбаев, Талқы Тиекбайұлы, Қожахмет баудын (ұйғыр), Зұнғырып (мошыл) белгіленді. Ұйғыр, монғол жүздіктерінің кем орындары қазақ партизандарымен толықтырылды. Жеменей партизандары Өр Алтай партизандарына ілесіп, Қобық, Қостолағай, Жеменейде бірнеше рет соғысқа қатынасып, жауды жеңіп, қару-жарағын толықтырды. Дұшпанды ініне қорғалатып, енді бір жақтан халықтың амандығын қорғауды көздеп ұстап, Жеменей халқын тұтастай, Қобықтылардан екі жүз үй, Бурылтоғайдың Үліңгір көл жағасын мекендеп жүрген екі жүздей түтінді қосып, Кеңес одағы жеріне өткізіп орналастырды.11 Осыдан кейін Жылқыайдар, Тескенбай бастаған Өр Алтай партизандары Шіңгілге қайта қайтты. Ендігі жерде қызметті Жеменей партизандарының өздері басқаратын болды. Халықты қауіпсіз жерге орналастырған партизандар Жеменейдің Қызыладыр деген жеріне бас штабын орналастырып, күшін топтады. Қыс бойы Жеменей, Қаба, Буыршын, Қобық аудандарындағы гоминдаң әскерлерімен және Буыршындағы Борис бастаған қорғаушы бөлімдерімен арт-артынан соғысып, бір тараптан үгіттеп отырды. Нәтижесінде, Жеменей қаласындағы ұйғыр әскерлері партизандарға қосылды. 1945 жылы Бурылтоғай жамбылына бекінген гоминдаң әскерінен взвод бастығы Момын бастаған қазақ ұйғыр әскері тізе бүкті. "Қарық ошақ" соғысында елу ұйғыр әскері партизаңдарға өтті. Қарықошақ бекінісін мекендеген сексен үйлі орыс бұқарасы да партизандарға ілесіп, жол бастап, барлық үйлерін босатып беріп, үй қабырғаларын тесіп, жау бекінісіне жақындауға жол ашты. Қыс бойы қар жастанып, мұз төсеніп жүріп туған елін азат етуге бел буған партизандар "Айқай, ел" әнін шырқады.

Жеңіске жететіне сенімі кәміл партизандардың бұл ұранын бүкіл ел болып жаттап, көңіліне ұялатып, көгіне шарықтатты. Сонымен Қызыладырдағы Жеменей партизандарының қатары күн санап өсті. Қаба ауданынан Тышан Байсұлтанұлы, Төлеуқан Сақариұлы, Төлеуқан Қайдарұлы сияқты жүзге жуық азаматтар келіп, басқалармен толықтырылып, бір жүздік болып құрылды. 1945 жылдың көктемінде жақсы қаруланған мыңнан астам сарбазы бар қосынға айналды. Қыс бойы Жеменей ауданын қоршап жатқан партизандар, дұшпанның сырттан келетін азық-түлігі мен қару-жарағын тіл кескендей кесіп тастағандықтан, ақыры дәрмені қалмаған гоминдаң әскерлері 21-ақпанда түрмедегі адамдарды тамға бастырып өлтіріп, Буыршын ауданына қарай қашты. Сол күні соққан әйгілі "Ноқай" бораны олардың алдын тосты. Алдынан табиғат соққысы, соңынан партизандардың текпісіне түскен гоминдан әскерлерінің көбі жолда қалып, тамтығы Буыршынға әрең ілікті. Жеменей азат болды. Жеменей азат болғаннан кейін партизандар наурыздың басында аудан халқын басқаратын Уақытша үкімет құрып, бастығы — Рамазан Молымұлы, іс жүргізушілеріне — Сұлтан Ісбосынұлы, Мәуліхан Нұғыманұлы, Ахмет Тиекбаев, Зұңғырып, Қажиман тағайындалды. 1945 жылы көктем шыға Жеменей халқы ата мекеніне қайта оралып, алаңсыз, бейбіт, азат өмірге есік ашты. Ал, жауды бір жола жоюға бекіген партизандар Сауыр тауынан бірде-бір жауды Алтайға беттетпеді. Сонымен бірге Құрманғали Бұршақұлы, Сұлтан Есбосынұлы бастаған сығайланған үш жүз адамдық қосынды Тарбағатайды азат етуге аттандырды. Олар Алтай партизандарымен бірлесіп, Қырық ошақты алғаннан кейін, нешеден келе жатқан ұлттық армиямен тізе қосып, Дөрбілжін ауданын азат етіп, Тарбағатай аймағының орталығы Шәуешек қаласындағы гоминдаң армиясын тізе бүктірді. Бас алдырмай соққылауға бекіген партизандар Қобықтағы топтасқан жау күшін қойып, ендігі жерде Сарысүмбе, Буыршын, Қаба аудандарының орталығына тығылған жауды жоюға жол алды. Ұлттық армия мен партизандардың Алтайға бет алғандығын Оспан мен Дәлелханға хабарлауға, Алтай партизан қосындағы Әділмен жіберді.

* * * 1944 жылы жаз, күз айларында төменгі торт аудан елін гоминдаңнан тартып алу, орналастыру, мал-жанына кепілдік ету жұмыстары сәтті, жеңісті, нәтижелі жүргізілгеннен кейін, қазан айының ішінде Шіңгілде: Сарысүмбе, Бурылтоғай, Көктоғай, Шіңгіл, Қаба, Жеменей, Буыршын сияқты жеті аудан халқының уәкілдері бас қосқан үлкен жиын ашылып, "Уақытша төңкерістік үкімет" құрды. Үкімет бастығы — Оспан Исламұлы, орынбасары — Дәлелхан Сүгірбаев, жора мүшелері — Латип, Рамазан, Келес, Көксеген, Уатхан, Дәлелхан, Кәмел, Кәріп, молла Ислам, Асхат Мәнкейұлы сияқты он үш адам болды. "Уақытша төңкерістік үкімет" құрылғаннан кейін, қызмет — жедел, ширақы және сатылы жүргізілді. Гоминдаң үкіметін панасыз қалдырып, әскерін титықтату үшін әскери казармалар орналасқан аудан орталықтарын жеке-жеке қоршап, бір-біріне тіл айқастырмауға және әскери бекіністерін талқандауға әрекет жасады. Үрімжі, Шонжы, Тарбағатайдан келетін түрлі-түсті көмектің жолын кесті. 1945 жылдың қысы қатты бодды. Шіңгіл ауданына қоныс аударған төменгі төрт аудан халқының малы қыс қыстауға сиыспай, қатты жұтаңшылық болса да, "Уақытша төңкерістік үкімет" өз күресін тоқтатпай, бір тараптан халық жұмысын басқарып, енді бір тараптан әскер қосындарын жаңа адамдармен толықтырып, оларды құралдандырды және жаттықтырды. 1945 жылы ақпан айында Көктоғай ауданының орталығына шабуыл жасауға аттанды. Бұдан алдын-ала хабар тапқан дұспан табан тіреп тұра алмай, Көктоғай қалашығын тастай қашты. Жауды өкшелей қуып, бес жүздей адамын жойып, төрт жүздей қару-жарақ олжа алды. Көктоғай соғыссыз алынғаннан кейін партизандардың беделі тағы да артты. Енді едел-жедел Сарытоғай бекінісіне бес жүз адамдық қосын ұйымдастырып шабуылға дайындалды. Сарытоғай — гоминдаңның Алтайдағы ең үлкен бекінісі жөне қатынас орталығы. Мұнда: "Алатөбе шайқасынан", "Күмістің құйғанындағы шайқасынан", Көктоғай ауданы сықылды бірнеше орындардан шегінген әскерлерден, жиыны төрт полктен құралған үш мыңға жуық әскер, қырық-елу автомашина, бес-алты болат қапты машина және бес-алты танк бар еді. Қару-жарағы озық гоминдаң әскерінің күші басым болғанымен көтерілісшілердің мысы басым еді. Көктоғай, Жеменей, Шіңгіл ауданын алған шайқастағы партизандардың тегеуріні арқасына аяздай батып, қынадай қырылған қырғыннан қашып, әр жерден жиналған гоминдаң әскері мен офицерлерінің рух күйі өте төмен еді. Олар қай күні, қай жағынан келетін ажалды күтумен ғана әуре болатын. Сондықтан, партизандар шабуыл жасамай-ақ жау 7-наурызда бекіністі тастап, Гучыңға қарай қашты. Сарытоғай қамалынан жаудың шегінгенінен хабар алған көтерілісшілердің қолбасшылық штабы бес жүз адаммен шабуыл жасау жоспарын өзгертіп, екі жүз адамдық шағын қосын аттандырды. Бұлар шегінген әскерлерді екі бүйірден де, алды-артынан да соққылап, ес-ақылын алды. Ақыры дөңгелегі мен моторына оқ тиген автомашиналардың барлығы дерлік жолда қалды. Ал танк пен болат қапты машиналар алғашқы күні-ақ, құм жолында өз-өзінен істен шықты. Оларға оқ шығарған да жан болмады. Сонымен жол бойында аштық пен шөлден қырылып, көктемгі қалың қардан көзі қарлығып, әр жерде ұйлығып-ұйлығып өлген екі мыңдай өлекселерін қалдырып, Гучыңға тек сегіз жүз түйені көлік еткен мыңға жуық адамы ғана жетті. Сарытоғайдағы жеңіліс гоминдан армиясы ішінде үлкен ұрыс тудырып, әскерлерінің көңілін үрей басты. Бурылтоғайдағы бір полк әскер мен қызметшілер де 14- мамыр күні аудан орталығын тастап, бір түнде қашып, Сарысүмбе қалашығына кірді. Бурылтоғай азат болды. Сөйтіп, осы жылдың маусым айына дейін Алтай аймағының Шіңгіл, Жеменей, Көктоғай, Бурылтоғай сияқты төрт ауданы азат болды. Шілдеде Алтай партизандарының қолбасшысы Дәлелхан Сүгірбаев Әділ арқылы ұлттық армияның Қобықты алып, Алтайға қарай бет алғанынынан хабар тапқаннан кейін, өзі бастап Сарысүмбе, Буыршын, Қаба аудандарының қалашығын жаудан шұғыл азат етуге қайта аттанды. 1945 жылы тамыздың соңында ұлттық армияның Кеңсай полкі мен Жеменей партизандары тізе қосып Үшқара, Кексін тауынан асып, Ертіс бойына түсіп, Буыршын ауданын алуды жоспарлады. Алдымен, бір топ партизанды қаланың жоғары жағынан — Ертіс өзенінен жасырын өткізіп, Шегетай қабағын алып, Сарысүмбенің жолын кесті. Екінші рет Тышан, Тілеухан бастаған партизандар Буыршын өзенінің Ертіске құйғанынан төмен ат салып етіп, Буыршын паромын иелеумен бірге, Шұңқырдан келетін орыс әскерінің жолын кесті. Үшінші рет, Буыршын қалашығына қайықпен Талқы Тағайұлы бастаған қырық адамды еткізіп, олар Әбдірахман Тоқыловтың қорасына жасырынды.12 Сарсүмбе жақтан әскер келмегендіктен Шегетай қабағы жақтан айқас болмады. Ал, Буыршынның ар жақ жағасына өткен Тышан бастаған партизандар Буыршын өзеніне келгенде паромның шығыс жақта тұрғанын көреді. Енді паромды кию міндетін орындау үшін паром ұстаған екі қазақ жігіттерінің әйелдерін ертіп әкеліп, солар арқылы шақыртады. Әйелдер арғы жағадағы ерлеріне: "Қаба ауданынан адамдар келді. Тез өткізіп алыңдар", —деп дабыстады. Паромды айдаған жігіттер бергі жағаға өткен соң партизандар паромды қиып жіберіп, паром ұстаған жігіттерден жәй-жәй ұғысады. Олар ертең Шұңқырдан орыс әскерлері азық-түлік әкелетінін айтады. Ертесі айтқанындай, он шақты орыс солдаты он бес өгізбен үн артып жетіп келгенде, партизандар оқпен қарсы алады. Орыстардың бірнешеуі өліп, қалғаны қашып жоғалады. Он бес өгізбен екі лаушыны ұстап алып, ендігі жерде бұйрық бойынша өзеннің Буыршын жағына өтіп, қаланы батыс жақтан қоршайды. Партизандар орналасып болғаннан кейін Кеңсай полкі соғысты бастайды. Соғыс бір сөткеге жетпей тоқтап, гоминдаң әскерлері құрал тапсырды. 1-қыркүйекте Буыршын азат болды. Дәл сол күні Жеменей партизандары мен ұлттық армияның және Өрдебай Баянбайұлы бастаған Өр Алтай партизандарының бір бөлімі бірігіп, Қаба ауданын алуға аттанды. Қаба ауданындағы гоминдаң күштері төтеп бере алмайтынына көздері жетіп, 7-қыркүйекте Шұңқырды басып, Сарысүмбеге қашты. Қаба ауданын азат еткен партизандар мен ұлттық армия қосындары қашқан әскерді өкшелей қуып, Шұңқыр бойына түсіп, ол жердегі Борис бастаған орыс қорғаушы бөлімін бағындырып, ертесі гоминдаң әскерін қуалап, Сарысүмбеге бет алды.

* * * Алтай аймағының орталығы Сарысүмбе — үш таудың ортасына орналасқан әйгілі тау қаласы. Қала ортасын асау ағынды Қыран өзені жарып ағып, тасыған кезде оңай-оспақ өткел бермейді. 1940 жылдары осы өзеннің үстіне салынған бір ғана көпір бар-ды. Сарысүмбе аталған бұл қалашықтың қанды тарихы аз емес. Алтайға таласқан алыптар Сарысүмбеге таласады. Алтайдың алтынына таласқан ашкөздер де Сарысүмбеге таласады. Абырой-атаққа таласқан астамдар да Сарысүмбеге таласады. Сол таластар Алтай халқын қан жілік еткен аласапыран тауқымет әкеліп, талай-талай баланы ата-анасынан, ата-ананы ел жұртынан айырды. Талай-талай тәнді жанынан, денені бастан айырды. Сарысүмбе — "қанды қала". Осы кішкене қалашық 1945 жылға дейінгі алпыс жылға жуық қанды тарихты басынан кешірді. Сонау 1880 жылдың соңында "Асылбектің басын алу" ісі осы "Сарысүмбе" бұтханасында жоспарланып еді. Сол кезде Алтай тауында бірден-бір ысқырып тұрған ордалы жылан Іле генералы жағынан орналастырылған билеуші Шаған Кеген өз қолымен Асылбектің басын алып, Алтайдың теріскейін қанға бояп, қазақ баласын түршіктірді. Онан кейін 1920 жылы "Қылаңның басын алу" ісі де осы Сарысүмбеде жоспарланып, Алтай аймағының билеушісі Жу Ушуе дауиңның бұйыруымен Алтайдың арғы бетінде басы алынып, қазіргі дөң базардың (Сарысүмбе қаласының солтүстігі) шығыс жақ дарбазасына ілінді. 1928 жылы "Зуқа қажының басын алу" ісі де осы Сарысүмбеде жоспарланып, дауиңның тікелей басқаруымен, Ма дарынның қолымен Бурылтоғай жерінде (Зуқаның бітеуінде) басы кесіліп, Сарысүмбедегі "Қара көпірдің" түстік оң жақ босағасына ілінді. 1929 жылы "Жантайлақтың басын алу" ісі де осы арада бекітіліп, тағы да Ма дарынның қолымен ата мекені Үшкөлде басы денесінен бөлінді. Осы төрт бастың алынуы кезінде қаншама халық зардап шекті, қаншама қазақ жер құшты. Ол — ол ма? 1921 жылы Ресейдегі "ақ пен қызыл" соғысында қызылдардан жеңілген ақ армиясының генералы Бәкіш (Вакш) бастаған қашқын әскерлер Алтайды басып алып, Сарысүмбені иемденіп, қан шашьш, ойран салды. Бас бұзарлық істеді. Ал осы шетел шапқыншы армиясына кім тізе бүкті, кім қарсы тұрды? Қойды көргенде қоқаңдап, жолбарыстың айбарынан қорқатын Яң Зың лшннің сілікпе үкіметі мен арламта әскері Тарбағатай шекарасынан тұс-тұсынан ақ патша армиясы өтіп, Алтайға бет алыпты дегенді естігенде, Алтайды ақ орыстарға қалдырып, тайып тұрды. Алтай уәлиі Жоу Ушуе өлтіргенде, туған жерге туған халқы ғана жанашырлық істеді. Ақ армиясын еркіне жібермей тізгіндеді. Жерлік үкіметті басына кірген ақ армиясы Алтайдағы әрекеті қашып кеткен үкіметтің мал-мүлкін иеленіп, үйленіп бірі кеткен қытай, ұйғыр, дүңген саудагерлерінің шын мүсәдіралаудап бастап, соңында жерлік халықты баса көктеп билік жүргізіп, алман-салық алуға кірісті. Халық бұлтарып тұрды. Зуқа батыр ақ генералы Бәкіштің жіберген адамына: "Бурылтоғай, Көктоғай, Шіңгіл — менің жерім. Ел — менікі, жер — менікі. Біздің халқымыз ақ патшаға қарамайды. Патшаның қашқын армиясын үкімет екен деп танымаймыз. Билігіңді өз елінде жүргіз. Мен сендерге —өз ел, өз жерімді аралата алмаймын да, бір бас мал бере де алмаймын. Соғысамын десең дайынмын, ал соғыспасаң тез жөніңе түс", — деп қайтарды. Сарысүмбені бауырына басқан Бәкіш өр жерге алман алуға адам жібергенімен, жергілікті халықтың қолдауына ие бола алмады. Алтайдың теріскейіндегі Қобда елі барған әскерлердің қару-жарағын тартып алып, өздерін құр қайтарды. Алғашында Алтайда тиянақ тауып, артынан тап беруді ойлаған орыс генералы бүл жерден тиянақ таба алмады. Халық қарсы тұрды. Төтеп берді. Жерін бастырмады. Бұйрығын қабылдамады. Заттық көмек бермеді. Ақырында халықтан қағажу көрген ақ армиясы Алтайдың жоғарғы ауданына өрлей алмай, төменгі аудандардан тиянақ таба алмай, моңғолия жеріне асып кетуге мәжбүр болды. "Ақ орыс жылынан" он бір жыл кейін, 1932 жылы ислам дінін жамылып еткен Ма Жүңиңның бір бөлім әскерін басқарған Ма Хыиң Алтайға шабуыл жасап кіріп, Сарысүмбенің баурын басып жатып, ұлттық өшпенділікті қоздыру арқылы өз мақсатына жетпекші болды. Бұл кезде билік басында отырған уәли Алтай қазақтарын желкесінен бауыздады. Сарысүмбе қалашығынан қан ағып, Қыран өзеніне құйылды. Сөйтіп жүріп ақыры дүңгендермен атысуға жарамай, Алтайды тастап қашты. Алтайды жеке иелемекші болған Ма Жұңиң әскерлерін, Алтай халқының күрескер, көреген қолбасшысы Шәріпхан Көгедаев бастаған Бұқат, Өміртай, Қалел секілді ел басылары тізе қоса отырып, жергілікті халықтың жан қиярлық күшімен қуып салды. Сөйтіп, Алтайдың жергілікті халқы ғана ала тулы орысты, ақ тулы дүңгенді де қанды бодау бере отырып, ата мекеннен тазартты. Жеңіс тапты. Ата мекеніне адалдық етті, қорғады. Міне, осы дүңгеннен қалған орынға, аузына бар жақсылықты көтеріп келген, келгеннен кейін халықты қойдай көгендеп қырған сары ала тулы Шың шы цай, бүкіл Шинжаң халқына бар бақытты өзі әкелген болып, Алтай халқының қан бодау берген еңбегін жеті басты жалмауыздай жұтып, оның есесіне халық азаматтарын "отанға опасыз, жапон имперализіміне тізе бүгушілер, сатқындар" — деп қарап, топ-тобымен топырлатып түрмеге тықты. Енді міне Шың шы цайді жамандап келген көк ала тулы гоминдаң — алдыңғылардың бәрінен де асқынып, Алтай топырағына қылышын жалаңаш ұстап кірді. Осы астамшылықтың бәрін көрген үш таудың ортасында тұрған Сарысүмбе қарт тарихтың куәгері болып, қаралы күнін бастан кешіріп келеді. Солтүстікте — Үсігенді бұлт ораса, Сарысүмбені — тұман басады. Шығыста - Жияң жүн (генерал) қызылды бұлт ораса, Сарысүмбеде - құйын көтеріледі. Батыста — Балқанақты бұлт ораса, Алтайда "ит жеккеннің" үскірігі жүреді. Тарих бойы тағдыры кермал қаланың алда таңы атқалы келеді. 1945 жылы тамызда Алтай партизандары гоминдаң әскерлерін тықсыра-тықсыра Сарысүмбе қаласына әкеліп тықты. Қушаны шығыс және оңтүстік жағынан қоршауға алып, бас көтере алмастай етті. Алтай аймағындағы үкіметі мен әскерінің осындай күйде қалғанын білетін гоминдаңның Үрімжідегі үкіметі мұнан кейінгі істерінің жоспарын құрып, Алтайды сақтап тұра алмайтынына көзі жетіп, өз қолындағы Алтайдың білікті адамдарынан Әлен уаң, Жанымхан және Нұрғожай сияқты адамдарды арнаулы ұшақпен Үрімжіге әкелді. Дәл осы орайда Шәмши Мәмиұлы мен Дәлелхан Өлеңұлын машинамен Үрімжіге жолға салды. Олар жол-жөнекей Тарбағатай аймағының Дөрбілжін ауданында13 түнеп жатқанда, ауданды азат еткен Алтай партизандары мен "Үш аймақ" әскерінің қолына түседі. Бұларды сол ұстағаннан Алтайға қарай алып жүрген көтерілісшілер Қобық ауданын азат еткеннен кейін, Шәмши Мәмиұлын Сарысүмбедегі гоминдаң үкіметіне елшілікке жіберіп: "Қарсыласпай тізе бүгуін; қала тұрғындарының өміріне, мал-мүлкіне зиян салмауын; үкімет қазынасының ойрандалмауын, өрт қойып, талан-тараж етпеуін ұқтырды". Шәмши бұл хатты Гау Бэиүйге қол екі табыс етумен бірге, Алтайдағы ұлттық басшылардан Мұқаш Жәкеұлы, Әйтікен Аманжолұлы, тағы басқаларға құпия хат та әкеледі. Бұларға жазылған хатта: "Алтай сөзсіз азат болады. Гоминдаңмен ілесіп қашпау керек. Сарысүмбе қаласын қорғау керек. "Адасқанның айыбы жоқ, қайтып үйірін тапқан соң", қатесін таныған адамның өткен істері сұрастырылмайды", — делінген. 4-қыркүйекте генерал губернатор Гау Бэи иүй, двизия командиры Уан Ли үн шұғыл әскери жиын ашып, қаладан шегінетіндігін жариялады. Жиында атты әскер полкінің командиры Дәй Күйми мен сақшы бастығының: "Қала халқын қырып, қалаға өрт қойып, соңынан құм жолы арқылы Үрімжіге қашу керек" — деген жоспарын тура таппай: "Қаланы өртеуге, халықты қырғындауға болмайды. Себебі, қарсы жақтың өшпенділігі артады. Бәлкім қолға түскенімізді де тұздай құртады. Біз қашып Үрімжіге жете алмаймыз. Жақын жерден сыртқы Моңғолияға асып, баспана сұрауымыз керек" — деп қаулы алады. 5-қыркүйек күні түнде қала халқының амандығын сақтауға Манаттың екі жүздің үстіндегі қазақ әскерін қалдырып, гоминдаң үкіметінің адамдары мен әскерлері, олардың бала-шағалары болып төрт мыңдай адам Өрмегейті асуы арқылы сыртқы Моңғолияға аса қашты. Қаланы және қала халқын ойраншылыққа ұшыратпай, қаладан ең соңында аттанған Манаттың адамдары жақын тауға паналап тұрьш, 6-қыркүйекге қалаға кірген көтерілісшілерге тізе бүгетіндігін мәлімдеп, Мұқаш Жәкеұлы, Әйтікен Аманжолұлы бастап қайтып келді. Қалаға кірген партизандардың қолбасшысы Дәлелхан Сүгірбаев аттанып кеткеніне жарым сөтке болған гоминдаң әрмиясын тіл құтқармай қолға түсірудің шұғыл шарасын қолданып, Әбдірасұл бастаған отыздай адамды төте жол арқылы Монғолия шекарасына аттандырады да, өзі бастап бірнеше жүз партизандармен жаудың қыр соңынан түсті. Нәтижеде Әбдірасұл бастаған партизандар асуды дұспаннан бұрын иелеп, дұспанның асудан асуына жол бермеді. Соңынан қуып жеткен партизандар қолбасшысы Дәлелхан Сүгірбаев оларға түгелдей тізе бүгуге насихат етті. Өздерінің бастарынан асқан құнды қылмысынан қорыққан полк командиры Дәй Күй ми мен сақшы бастығы екі жүздей атты әскер, құрал тапсыруға мойынсал болмай, Қандығаты арқылы қайта қашып, Бурылтоғайды басып, Дагуай-Шяугуайға түсіп, Үрімжіге қашып кетті де, қалған гоминдаңның Алтайды (Сарысүмбені) паналаған әскерлері мен офицерлері, олардың үй ішіндегілері партизандарға тізе бүгіп, құрал тапсырды. 1939 жылдың желтоқсан айының соңында белең берген "Үш аймақ" төңкерісінің алты жылға созылған азаттық соғысы жеңіске жетті. Бүкіл Алтай аймағы азат болды.

Соңы Қысқаша мағлұмат: Асқар Татанайұлы — 1906 жылы 6-қазан күні Шығыс Түркістанның Алтай аймағындағы Қыран өзені бойында дүниеге келген. Жазушы, ақын, шежіреші, оқу-ағарту саласының белгілі қайраткері. 1935 жылы 27-желтоқсаннан бастап шығарылған "Алтай" газеті баспаханасын ұйымдастырушы баспагер, газет қаламгері. Шығыс Түркістандағы тарихи оқиғалардың тікелей куәгерлері. Алтай тарихы туралы әфсаналардың, "Бір ғасыр" атты өлеңмен жазылған романның авторы. 1994 жылы 19-сәуір күні дүниеден қайтқан. Дайындаған — "Отырар кітапханасы" ғылыми орталығының ғылыми қызметкерлері Қалбан Ынтыханұлы, Еркінжан Сіләмханұлы, Қарлығаш Хамзина.

"Үш аймақ" төнкерісі — Шинжаңның (Шығыс Түркістан) таяу заман тарихындағы келелі уақиға. Бұл — Іле, Алтай, Тарбағатай халықтарының 1940 жылдардағы азаттық, демократиялық, ұлттық тендік алу жолындағы күресі. Тарихи маңызы бар, мақтанышпен тілге алуға болатын "Үш аймақ" төңкерісінде Алтайдағы қозғалыстың қалай басталғаны, қалыптасқаны, соңында жеңіске қалай қол жеткені туралы есте қалғандарымды оқырман қауымға ұсынбақпын.

"Қорқақты қуа берсе, батыр болады". 1933 жылы 12- сәуір күнгі саяси өзгерістен кейін Шинжаңның саяси, әкімшілік, қазына құқығын шеңгелдеп, билік басына көтерілген Шың шы цай алғашқы бір мезгілде оз мақсатын іске асыру үшін бірталай ілгерілеушілік саясатты жолға қойып, халық көңіліне жағатын пайдалы істерді істеді. Атап айтсақ, "Империализмге қарсы тұру, СССР-мен дос болу..." - қатарлы алты ұранды алға қойып, Қытай коммунистік партиясының бірнеше таңдаулы мүшелері мен СССР-дің бірнеше ысылған қоғам қайраткерлерінің Шинжаңға келіп, Шинжаңның саяси, заң, әкімшілік, қазына, оқу-ағарту, баспасөз салаларында жауапты қызметтер атқарды. Шың шы цай билігінің алғашқы кезеңінде қоғам тәртібін орнықтыру, шаруашылық құрылысы мен оқу-ағарту, мәдениет істерін жаңа беталыс бойынша өркендету жақтарында ілгерілеушілікке қол жеткізді. Осы мезгілден бастап Шинжаңның қоғамдық жағдайы жаңа бейнеге бет алып, саяси, экономика, өнеркәсіп, сауда-саттық, оқу-ағарту, денсаулық сақтау істерінде тың ілгерілеу болды. 1935 жылы Алтайда түңғыш рет қазақ тілінде (сәл кейін моңғол тілінде де) газет, журнал шығарыла бастады. Бұл қоғамдық сананың оянуына, дамуына жақсы өсерін тигізді. Өкініштісі, бұл бастама ұзаққа созылмады. 1936 жылдан бастап Шың шы цай өзінің нағыз екіжүзді қатыгез пиғылын әшкерелей бастады. Өлке бойынша қалың халық бұқарасының саяси еркіндігіне, демократиялық құқығына, ұлттық теңдігіне құрсау салып, алға басар (демократ — Т.Ж.), отаншыл қайраткерлерді қолға алды. Түрлі-түсті алман-салықты барған сайын көбейтіп, халықты аш қасқырдай талап, рахымсыздықпен канал, күн көре алмайтын күйге түсірді. Оның үстіне халық бұқарасының басына таңылған "қылмысты" әрекеттің сан түрі орын алды.

Жасанды "қылмыс" торы ең бірінші зиялыларға құрылды.

Тарихтан бергі саяси алаяқтардың ортақ тәсілінің бірі — жала жауып, жазықсыздың жанын алу. Бір мезгіл шын сырын ішіне бүгіп келген Шың шы цайдың да бүкіл Шинжаңда, сондай-ақ Алтай өңірінде де өзінің қара ниетін жүзеге асырудың ебін тапқан айласы осы болды. Шың шы цай 1935 жылдың соңынан бастап Алтай көлемінде жергілікті сақшы орындары арқылы халық ішіне сан-сақсыз жасырын тыңшыларын орналастырып, өзіне сенімсіз деп білген өр ұлттың алға басар адамдарының үстінен бақылау жүргізіп, "мәлімет" топтап, оларға бағыттап өтірік "іс" қозғаудың әзірлігін жасай бастады. Сонымен арада көп өтпей түрлі-түсті жасанды істер алды-артынан бұрқырап ортаға шықты.

Алғашқы "қастандық жасап, бүлік тудыру" қылмысы мынадай: 1939 жылы наурыз айында өлкелік сақшы мекемесі Алтай аймақтық сақшы мекемесіне былай деп бұйрық түсіреді: "Үрімжідегі Жаң Шин, Ма Шяу, Қожанияз, Бұрһан, Баймолла тағы басқалары жаңа үкіметке (Шың шы цай үкіметін айтады) қарсы "қастандық жасап, бүлік тудыру" құпия әрекетіне қатысты Алтайдағы қазақтар мен ұйғырлар арасында бірталай тіректі адамдардың бары мәлім. Сондықтан, бақылау қызметін күшейтіп, бұндай адамдар қанша екенін және олардың кімдер екенін анықтап шығу қажет". Сонымен, Алтай аймақтық сақшы мекемесі Алтай халқы арасында ең беделді саналатын отыздан аса адамды бақылау нысанасы етіп белгілеп, олардың сары ізіне шөп салып, әр қайсысының жеке-жеке "қылмыстарын" жинауға арнаулы тыңшыларын тағайындайды. Олар ақырында: Бұрһан 1933 жылы маусым айында Шың шы цай үкіметінің жұмсауымен Алтайға "насихат айту, көңілін аулау" елшісі болып барғанда қызмет бабымен жақын араласқан адамдардан Әлен уаң, Бұқат бейсі, Мұқыш Жәкеұлы, Әсенбай (ұйғыр) бастатқан отыздан аса адамды сол кезде-ақ өзіне жақын тартқан. Ежелгі таныстығын пайдаланып, Үрімжідегі құпия ұйымның Алтайдағы мүшелері етіп қабылдаған — деген іс қозғайды. Сөйтіп, осы жылдың соңынан бастап Шың шы цай үкіметі Үрімжіде - Қожанияз, Жаң Шин, Ма Шяу, Бұрһан, Баймолданы, Алтайдан - Әсенбай (ұйғыр), Ғұпыр шатыс, Мұқаммедхан Дамолла бастатқан жиырмаға жуық адамды қолға алды. Әйтседе, нендей сайқалдық себебінен екені белгісіз, бұл жолы Әлен уаң, Бұқат бейсі, Мұқаш Жәкеұлы сияқты қазақ беделділеріне қол созбайды. Бірақ, астыртын бақылау жұмысын босаңсытпайды.

Екінші, "Қытай Мұсылман мемлекеті" ісі. 1938 жылы өлкелік сақшы мекемесі: Алтайда үкіметке қарсы тағы бір ұйым бар. Бүл ұйым Алтайдың өз кезінде ерекше аймақ (1919 жылдан ілгері орталыққа төте қарайтын) болған тарихи дәстүрін пайдаланып, "Қытай, Мұсылман мемлекетін" құрмақшы. Бұл ұйымның басты адамдары — әкімшілік мекеменің бас хатшысы, қазақ, қырғыз мәдени-ағарту ұйымының бастығы, фәндих үйдің (империализмге қарсы түру қоғамы) 5 бөлімшесінің үгіт комитетінің меңгерушісі — Мәнкей Мәмиұлы, аймақтық оқу-ағарту мекемесінің бастығы және сыртқы істер бөлімінің меңгерушісі, баспахананың бас редакторы — Жю Шүң хұй, алтын кен мекемесінің бастығы — Лю Биң, көмекшісі Я Пиң, аймақтық әкімшілік мекемесінің бөлім бастықтары - Фаң Чың юан, Сәлім, Шабдан, Қамбар, Темірғали, Ақмолла, Оников (орыс) және тағы басқалар деген "факт" жасайды, әрі бұған дубан (губернатор) мекемесінің тікелей басшылығында өлкелік сақшы мекемесі жауапты болады. 1938 жылы ақпан айының орта шенінде дубан (губернатор) мекемесі "бақылау отрядының" Зо Шау шан деген жауапты тергеушісі қылмыстың мән-жәйін жергілікті жердің өзінде "анықтау" үшін Алтайға жасырын жіберіледі. Зо Шяу шан бір айға жуық "тексеру" арқылы "расында осындай ұйымның бар екенін" анықтап Үрімжіге қайтып барып баян етеді. Нәтижеде сол жылы наурыз айының аяқ шенінде қылмысқа қатысты болып айыпталғандардың ішінде Мәнкей Мәмиұлынан басқасы түгелдей қолға түседі. Араға бес ай салып Мәнкей Мәмиұлы мен Қалел Бітімшіұлы қолға алынады.

Үшінші, "Мәуленов қылмысы". 1938 жылы қыста Алтай аймағында "Мәуленовтің қылмысы" делінген тағы бір жасанды қылмыс тексеріле бастайды. 1938 жылы қараша айында СССР-дың Үрімжідегі бас елшілігі:

Жасанды мәлімет беріп, құлқын тойдыруға кәніккен бір тыңшы неше күн өтпей жатып "Мәуленов Жеменей ауданы Сауыр жерінде, сүйегі (туысы) Қазыбек, Алтынбек байдың үйінде жасырынып жатыпты", — деген хабар жеткізеді. Алтай аймақтық сақшы мекемесінің адамдары Алтынбектің аулынан Мәуленовті таба алмай, Мәуленовтің қайдан келіп, қайда кеткенін айтқызу үшін Алтынбекті қолға алады. Жан түршігерлік қинау көріп, тергеуге шыдамаған Алтынбек:

1939 жылы көктемде Алтай аймақтық сақшы мекемесіне Шүй чың — бастық, Рын Жың ру — орынбасар болып келгеннен кейін "Мәуленов қылмысын" қайта қарап, барлау жүргізеді. Түрмедегі Алтынбекті он неше күн бойы қайтадан сұрап, сұраққа тартады. Ақырында оны: "Мәуленовтіц Жеменейге келгені, үйімде болғаны рас. Ондағы Жаудың тыңшысы екен. Оның Қазақ ССР- мен бұл жаққа өтудегі мақсаты — Алтайдағы қазақтар жаңа үкіміне (Шың цай үкіметін айтады), сондай-ақ СССР- ға қарсы ұйым құрып, көтеріліс жасамақшы. Ол ең алдымен Сарысүмбеде Шәріпхапмсн жолығып, байланыс орнатыпты. Шәріпхан оны Әлен уаңға жіберіпті. Әлен адам қосып беріп, менің үйіме жасыртты. Кейін Нүртазаның үйіне ауыстырды. Шәріпханның Мәуленов арқылы Жапониямен астасып құрған ұйымында, менің білуімше, Шәріпхан мен Әлен уаңнан басқа Бұқат бейсі, Қабыл тәйжі, Мұқаш Жәкеұлы бастаған көп адам бар. Менде соның ішіндемін", — деген "мойындамаға" зорлап қол қойғызады. Осылайша Алтайдың жұрт беделділері мен қоғам қайраткерлерінен елуден артық адамды қамтыған тағы бір жалған, нақақ қылмыс қалыптасады. Нәтижеде бір жолда — Алтынбек, Нұртаза, Әбдібек, Әбілқасым, Шерияздан, Мәуке, Нығымет сияқты жиырма шақты адам тұтқындалады. Олардың бірнешеуі түрмеден қайта оралмады. Ал Мәуленов болса 1940 жылы Ақсудан ұсталады. Тергеу барысында Мәуленов Алтайда болмағанын, Алтайдың жәй-жапсарын мүлде білмейтіндігін айтады. Төртінші, "үш тал сіріңке шырпысы" қылмысы. "Ұрының арты қуыс" дегендей, 1937 жылдың соңғы жартысынан бастап Шың шы цай үкіметі іркес-тіркес бірнеше жалған қылмыс жасап, дүркін-дүркін, топ-тобымен адам ұстап, қалың қауымның үрейін алады. 1939 жылы қыркүйек айынан бастап Алтайдағы сақшы мекемелері өзге аймақтармен болатын жол тораптарына бақылау орнын құрып, келген-кеткендерді қатаң тексеру белгісін жолға қояды. Осындай күндердің бірінде, Бурылтоғай жолын бақылайтын сақшылар Үрімжі жақтан келген жүргіншілер арасынан Ли Жың уын деген адамның қалтасынан үш тал сіріңке шырпысын тауып алады. Бұны нендей бір құпия байланыс жасаудың шартты белгісі деп күмәнданып, оны қамауға алады әрі қатты қыспаққа салып, сұраққа тартады. Бір жағынан, ақша арқылы шырғалап өтірік мойындама жаздырады. Ол: "Жапония тыңшысымын. Ақпар жинауға келдім. Сарысүмбедегі Ма Жың сәймен, Ма Ел иінмен байланыс жасамақпын. Бүл үш тал сіріңке шырпысы олармен тілдесудің шартты белгісі", — деген мойындама жазып береді. Сонымен Алтай аймақтық сақшы мекемесі "қылмысқа қатысты" деген жаламен өздері бүұыннан нысанаға алған қазақ, қытай, үйғыр, моңғол ұлттарынан қырық адамды қамауға алады. "Қазақ, монғол, қырғыз құрылтайы" мәселесі. 1939 жылы қыркүйек айында Шың шы цай үкіметі өлкелік "Қазақ, моңғол, қырғыз құрылтайын" ашамыз — деген желеумен Шинжаңньщ жер-жерінен үш ұлттың ең беделді 280 адамын Үрімжіге шақырып алады. Алтай аймағынан — Алтай аймақтық әкімшілік мекеменің бастығы өрі қорғаныс штабының қолбасшысы Шәріпханды жөне Әлен уаң, Әбілмәжін, Бұқат бейсі, Сағдолла бейсі, Табын бейсі (монғол), Шолтым бейсі (монғол), Қабыл тәйжі, Оспан тәйжі, Дәлелхан тәйжі, Жанымхан тәйжі, Дәулетше тәйжі, Көкеней тәйжі, Ғалым тәйжі, Рахат тәйжі, Боранбай тәйжі, Нәзір тәйжі, Мұқаш Жәкеұлы, Ямлиха мүфти, Раздан имам, Бәди молда, Қалибек үкірдай, Татай тәйжі, Нұрмұқаммед үкірдай, Ыбрайхан үкірдай, Сүлеймен үкірдай, Жолды залың (монгол) жөне Нәсіпхан, Қазанбай, Енжылхан, Керейбай сияқты әртүрлі лауазымдагы 40-шақгы адам Үрімжіге шақыртылып, көп уақыт мырза қамауда отырады. Олардың арасынан Шәріпхан, Әлен уаң, Бүкдт бейсі, Мүқаш Жәкеүлы тагы басқалар қолға алынады. Бұл жағдай Алтай қазақтары арасында үлкен қобалжу және толқу тудырады. Өйткені, 1938 жылдың аяғында қолға алынған Мәңкей Мәмиұлы мен Қалел Бітімшіұлын қоспағанда, Алтай қазақтарының атқа мінерлерінің көптеп қолға алынуы осы жолы еді.

Алман-салық ауырлап, күн көру қиынға түсті.

Шың шы цай үкімет басына шыққан алғашқы мезгілде жүргізген саясатының алдамшы бейнесі саяси жақұа ғана емес, экономика сапасында да көріне бастады. Бұны төмендегідей фактілермен түсіндіремін: Бірінші, малшылардан алынатын шөп салманы 1939 жылы, 1936 жылғыдан екі есеге таяу артып, ірі қарадан — 3%, ұсақ малдан — 5% алым алынатын болды. Оның үстіне салық төлемі үшін ісек қой алу жарлығы шығарылды. Бұрын болмаған "қан бажы", "айырбас бажы" деген салық түрлері пайда болып, айырбас бажыны — 6%-ке, қан бажыны — 5%- ке жеткізді. Онан да сорақысы, қан бажының алыну көлемін қыстық соғымға, тіпті әйелдердің қалжасына сойылған малға дейін кеңейтті. Екінші, Шың шы цай үкіметі 1935 жылдың бас шенінде Алтайда алтын кен мекемесін құрады. Содан бастап Сарысүмбе, Бурылтоғай аудандарын негіз ете отырып Жәшікқарағай, Тойтұғын, Жаңасай, Жолты сияқты бірнеше орында үкімет басқарған алтын кен орындары ашылады. Бастапқы мезгілде жергілікті жерден жүмысшы алынады. Қолы қысқа еңбекшілердің кәсіппен шұғылдануына, тұрмыс тапшылығын шешуіне көп-көрім пайдасы тиеді. Бірақ, арада бірер жыл өтер-өтпестен жұмысшылар атсыз-атақсыз басыбайлы құлға айналады. Алғашында белгіленген жалақы қайта-қайта кемітілді. Бара-бара алатын жалақының өзі жүмысшылардың кен орнынан қарызға алған азық-түлік, киім-кешектерінің құнын төлеуге жетпей қалады. Бұндай күйге душар болған жұмысшылардың кейбірі кен орнынан кетпек болған. Оларды кен қожайындары жібермей, қарулы бақылауға алып, зорлықпен еңбекке салады. Үшінші, елдің есін шығарып, еңсесін басқан тағы бір ауыр жүк — лау салығы болды. Шың шы цай үкіметі халықтың қарсылығын басу үшін әрі өзінің қауіпсіздігі үшін 1938 жылдан бастап Алтайға қыруар әскер орналастырды. 1939 жылдың соңына барғанда әскер саны екі мыңнан асып кетті. Ал алтын кен орындарында істейтін "жұмысшы-қызметкерлер" бес мың шамасында болды. Бұл кезде Алтайдың қатынас-тасымал істері ете артта еді. Үрімжіден Шиху, Дөрбілжін арқылы Буыршынға, онан Сарысүмбе қаласына баратын ете қарапайым жалғыз тас жол бар болатын. Аймаққа қарасты аудан аралығына және алтын кен орнына қатынайтын тас жол түгіл, арба жол да жоқ еді. Сондықтан, "жұмысшы-қызметкерлер", әскер аталған 7-8 мың адамның азық-түлік, киім-кешегі, қару-жарағы, тағы басқа қажетті товарларын түгелмен жанды көлік арқылы тасымалдамай болмайтын. Ал бұған қажетті мыңдаған түйе, ат, өгіз, неше жүздеген лаушылар салық ретінде халықтан жиылып отыратын. Бұның бодауына берілуге тиісті "кіре ақы", шындап келгенде, кірешілердің тамағы, көліктерінің жем-шөбі, тағасы қатарлы шығындары үшін тартып қалынатын. Осылай, Шың шы цай үкіметінің Алтай халқының (90% қазақ) үстіне жүктелген алман-салығы жылдан-жылға ауырлап, бастарында ерік, малдарында билік болмайтын халге ұшырады. Тіршіліктерінің жалғыз тынысы — қомды түйесінің, жалды атының, құйрықты қойының игілігін, ендігі жерде Шың шы цай үкіметі көрді. Қалың қазақ таудай тауқыметті тар заманға тап болды.

"Мылтық жинау әрекеті".

Шың шы цай үкіметі халыққа өктем, қанау саясатын жүргізе отырып, халықтың қозғалып, өзіне қарсы шығуынан сақтану үшін 1939 жылдың қазан айынан бастап халық қолындағы қару-жарақты жинап алу әрекетіне көше бастайды. Соғым пышақтары да (бір қарыс келетін пышақтар да) бұдан қағыс қалмады. Қолда бардың бәрін тапсырса да Шың шы цай үкіметі бұған сене қоймады. Халық қолында әлі де тапсырылмай жасырылып қалған қару-жарақ бар деп қарады. Сол жылы желтоқсан айының басында Алтай аймағынан ел бастықтары, жұрт беделділері болып 400-ден аса адамды Сарысүмбеге (қазіргі Алтай қаласы) жиып алып, шекті уақыт ішінде (жаңа жылға дейін) ел қолындағы "жасырылып қойылған" қару-жарақты тапсыруға бұйырды.

Бірақ, олар жоқ мылтықты қалай тапсын?

Төменгі бес ауданның — Сарысүмбе, Буыршын, Қаба, Жеменей, Буырылтоғай аудандарының ел бастықтары құралақан болса да, уәделі күнге үлгіріп Сарысүмбеге қайтып барады. Оларды: "Үйренуге қатынасасыңдар", — деген сылтаумен қайтармай, қолға ұстап қалады. Бүл хабарды естіген Көктоғай, Шіңгіл ауданының ел ағалары: "Барсақ көретін күніміз сол болмақ", — деп бармай қояды. Осы тұста Шіңгіл ауданынан Ырысбек, Керім бастаған 40 әскер ел арасынан Баянбай, Байқадам, Сақсабай, Бөкейхан, Дөнен, Жақыпбай, Сүйен қатарлы адамдарды арт-артынан қолға алады. Бүкіл Алтай халқы арасында ықпалы аса зор екі діни басшының бірі — Ақыт Үлімжіұлын Көктоғай ауданынан тұтқынға алып, мешітін өртеп, құран кітаптарын жыртып, аяққа таптайды. Төменгі Алтайдан15 Құбыжап, Қарағұл, Өнерхан қатарлы ел бастықтарын түрмеге тастайды. Осылай ер-азаматтың басына қауіпті күн туады. Ел еңіреп, бала-шаға қайғы жұтады. Өтірік, өсек қаулап, тыныштық шайқалады. Жұрт қобалжып, мазасыз күйге түседі. Осындай күндерде Көктоғай ауданының әкімі Шүй Ры ли ын, өлкелік мылтық жинау комитетінің мүшесі Хан Чың лин, Алтайды көріп қайту комитетінің мүшесі Уаң миң кі, Көктоғай аудандық сақшы мекемесінің бастығы Керім барлығы он адам Үліңгір өзені ("Сарытоғай" деп те аталады) бойындағы елге келіп, алдымен Карабұлғындағы мектепте мәжіліс ашады. "Жасырып қойылған" қару-жарақты тапсыру жөнінде насихат айтады. Сонымен бірге, Ақтеке, Есімхан, Зейнел, Мәсали, Мұтбай Састатқан отыз ел ағасына үш-төрт күннен қалмай Сарысүмбеде ашылатын қару-жарақ жинаудың екінші кезекті мәжілісіне қатысуды бұйырады. Осыдан соң, Бітеуде тағы бір мәжіліс ашады. Одан өрлеп Қапшағайға келген соң, Қарабұлғындағы Қалелдың аулына барып, Сайып Қалелұлын келісуге Сартоғайды (адам аты) екі әскермен жібереді. Өздері Сақобадан зәңгінің үйіне келіп қонады. Осы Есімхан үкірдай (сүйегі молқы) өзінің бірнеше ұлын, Сабалақ, Кесеген қатарлы жақын дос-жарандарын шақырып алып:

Осы шешімге келген бұлар жиырма шақты адам болып құралып, 1940 жылы ақпанның 2-і күні түнде, ел жатқаннан кейін, аяқтарына кигіз байпақ киіп, бүк далап келіп, Оқанның үйін қоршап алады. Есік, терезеден атылып кіріп әкімі бар, бастықтары бар жиыны 11 адамды ұйықтап жатқан жерінде өлтіріп, қаруларын тартып алады. Бұдан соң, жоғарғы-төменгі елге: өздерінің осылай тәуекелге бел байлап, күреске шыққандарын айтып, хат жазып кісі шаптырады. Бұл кезде: Ақтеке — Сарысүмбеге аттанбақ болған соң оған — Қабый Бітімшіұлы, Сайып Қалел ұлы бастатқан туыс-туғандарымен қош айтып, аттандырып салу үшін екі күннен бері Ақтекенің үйіне келіп, қонақтап жатқан еді. Ақтеке Есімханның хатын Нүсіпбай Меңдібайұлы арқылы тапсырып алады.

Алтай халидының Шың шы цай үкіметіне қарсы тұңғыш қарулы көтерілісі осылай басталып, көтеріліс 9 айға созылды. Шың шы цай үкіметі әуелде бүл көтерілісті жөргегінде, әскери күшпен апыл-тапыл таптап тастамақ болып, сол тұста ең жаңа техникамен жабдықталған қыруар әскерін айдап салды. Ауыр-жеңіл пулемет, миномет, зеңбірек, ұшақ, танк қатарлы соғыстық қаруларды жұмсайды. Жан беріп, жан алысқан қиян-кескі соғыстар болады. Бұл соғыстың бастылары мыналар: Алғашқы айқас. Шүй әкім тобы өлтіріліп, көтерілістің басталғанын үш күннен кейін ұғып, өш алу үшін жөне көтерілісті басу үшін ауданнан бір рота әскер шығарылады. Жол бастап баруға Сүлеймен Нүсіпүлы2 тағайындалады. Рота — Есімхандар тұрған жерге таяғанда рота командирі Сүлейменді ел ішін барлап келуге жібереді. Бұл кезде Ақтеке, Есімхан тобы олжа алған 13-14 мылтықпен бес жүздей адамды топтап Көктоғай кентіне шабуыл жасауға дайындалып жатқан. Сүлеймен оларға ауданнан бір рота әскер келгенін хабарлайды. Өзінің көтерілісшілер қатарына қосылысы келетінін білдіреді. Көтерілісшілер оны тыңшы болуы мүмкін деп, өздері әскерлердің алдын кес-кестеп соғыс бастайды. Үкімет әскері қаптап келе жатқан топты алыстан байқап, тосқауылдап бекініс құрады. Көтерілісшілердің дүрсе қоя берген екпініне шыдай алмаған әскерлер қалаға шегіне қашады. Көтерілісшілер өкшелей соққылап, қалаға жеткенше соғысып, қырық неше әскерді өлтіріп, он неше қару-жарақ олжалайды әрі сол беті Көктоғай кентін қоршауға алады. Соғыс екі тәулікке созылады. Үкімет әскерлері берік бекіністерге сүйеніп қатты қарсылық көрсетеді. Көтерілісшілер аудандық үкіметті басып алғанымен, сақшы мекемесіне шегінген әскерлер мен сақшылар көтерілісшілерді ілгері бастырмайды. Көтерілісшілерден Сақып, Қапас бастаған 5-6 адам шейіт болады. Ақыры қарулы күштің ара салмағының алшақтығынан көтерілісшілер қаланы тастап шегінеді. Екінші, Сарытоғайдағы сайыс. Көтерілісшілер Көктоғай кентінен шегінгеннен кейін ақпан айының соңына дейін тыныш жатады. Көктоғай кентінен келетін қауіптен сақтану мақсатында наурыз айының басында көтерілісшілер бұрынғы жерлерінен Шіңгілді бетке алып, ығыса-ығыса Өндірқара маңына орналасады. Осы кезде Шың шы цай үкіметінің Шағамкөлде тұратын шекара қарауылшылар бөлімінен Ырысбек бастаған 80 неше әскер Шөкүртіге келіп түседі. Сомы Сүлеймен Нүсіпұлы Ырысбектің әскерімен танысуға адам қосып, өзім жіберуді талап етеді. Оның қандай адам екенін білу үшін Есімхан, Ақтеке мақұл болады. Сүлеймен өз ауылдастарынан ығай мен сығай делінген жүздей адамды ертіп, Мосалиді ақылшы етіп алып, Ырысбектің әскерімен айқасады. Бір күнгі соғыстан кейін Ырысбектің әскерлері қаша соғысуға мәжбүр болады. Соғыс шебі жылжи-жылжи Шіңгіл жеріне ауысады. Ең соңғы соғыс Сарытоғайда болады. Осы соғыста ЬІрысбектің әскері күйрей жеңіледі. Ырысбек өзі 3-4 адаммен қашып құтылады. Көтерілісшілер 70-тен аса мылтық олжа алады. Сүлеймен бұл шайқаста бір өзі 20-ға жуық жауды жояды. Сөйтіп, Сүлеймен сенімді адам қатарында танылып, " батыр" деген атақ алады. Бүл жолғы ұрыста Мұса Тұрақбайұлы да асқан мергендігімен көзге түседі. Үшінші, Бұлғындағы сұрапыл соғыс. Сарытоғайда Ырысбектермен болған сайыс наурыздың бас шенінде аяқталды, көтерілістің басталғанына бір ай шамасы болған еді. Ақтеке, Есімхан, Сүлеймен бастаған үлкен топ Сарытоғай ұрысынан кейін Шіңгілде тұратын Ноғайбай, Зәтелбай, Көксеген қатарлы адамдарға арнайы хат жазып, бір айдан бергі болған оқиғаны баяндайды. Соңында олардың да қозғалып, қимыл жасауын өтінеді. Ноғайбай дереу үн қосады. Өйткені, Шіңгіл ауданындағы ел бастықтары да Сарысүмбеде ашылатын қару-жарақ жинаудың екінші кезекті мәжілісіне шақырылған еді. Олар да дереу бара қоймай, тартыншақтап, аңысын андап отырған. Сонымен қатар халық арасынан қару-жарақ таба алмағанын мәлімдеп, Нәзір тәйжінің інісі Сияғалиды ауданға жіберген еді. Сияғали ауданға жетісімен қолға алынып, қастандыққа ұшырайды. Есімхан жіберген адам барған кезде Ноғайбай Көктоғай жақта туылған істен құлақтанып, ауданға жіберген адамы қастандыққа ұшырап, не істерлерін білмей дағдарып отырған еді. Көктоғай халқының Қарабұлғыннан өрлей түп қопарыла көшкен жартысы Шіңгіл халқымен қосылып, көтерілісшілердің саны недәуір молайды. Бұл аралықта Шың шы цай үкіметі де тек жатпайды. Алдыңғы екі реткі соғыстағы жеңілісінен жүрегі шайлығып, көтерілісшілердің онан арман өрбіп, шартарапқа жайылып, күшейіп кетуінің алдын алу мақсатымен жедел қимыл жасайды: Көктоғай мен Шіңгілдегі әскер бөлімдерінен тыс, Үрімжіден, Шонжыдан, Алтайдан абың-күбің бір жарым мыңнан астам әскер топтайды. Сөйтіп, наурыз айының орта шенінде арт-артынан үш рет соғыс болады. Алғашқы оқ ату Шағаніргедегі айқастан басталды. Соғыс үш тәулікке созылды. Соғысқа Шың шы цай үкіметінен бір жарым мың адамдық атты, жаяу әскер, бірнеше броневик пен танк жұмсалды. Әр күні 2-3 соғыс ұшағы төбеден оқ жаудырып тұрды. Алғашқы күнгі шайқаста көтерілісшілерден Асқабыл, Шәймұрат, Жәнәбіл қатарлы он шақты адам құрбан болады. Ал жау әскерлерінен өлгендер мен айырылған қару-жарақтар саны өте коп болды. Жау алғашында арындап, апырып-жапырып тастамақ болып келсе де, кейін аптығы басылып, бүгежектеп қалады. Көтерілісшілер осы орайда Бұлғын өзенін өрлей көшіп, Моншыққа келіп алады. Алайда бірер күн дем алып, есін жиған жау әскері арттарынан қуа келіп соғыс ашады. Осы екінші күнгі соғыста көтерілісшілерден Тәлікен, Сағындық, Қасым, Әштен қатарлы жеті адам зеңбірек оғынан каза табады. Одан өзге бірсыпыра адам шығын болады. Соғыс жалыны ымырт жамылғанда ғана толастайды. Үшінші күнгі соғыс онан да сұрапыл болады. Таң рауандап атқаннан басталған шайқас бара-бара қоян қолтық айқасқа айналады. Жау жақ - қылыш, найза; көтерілісшілер сойыл, шоқпар жұмсайды. Ноғайбай, Зәтелбай, Дағыстан бастаған ел серкелері ішінде 20-ға жуық адам құрбан болады. Ақтекенің бір аяғынан оқ тиеді. Жаудың адамы, құралы аса көп болғандықтан бұдан былай қарсылық көрсетіп, төтеп беру қиындап кетеді. Содан Бұлғынға қарай жылысып шегіне соғысуға мәжбүр болады. Жылжи-жылжи Жалпаққа жетіп, өзен бойындағы қалың қамыс пен қою орманға тасалануды, болмағанда — Моңғолияға өтіп жан сауғаламақ болады. Жау әскері өкшелей қуып, қыр соңынан қалмай қояды. Көтерілісшілер ақыры шегіне-шегіне екі ел шекарасы — Бұлғынның Жалпағына жеткенде алдарынан Моңғолияның шекара қарауылы бөгейді. Олар: "Екі ел арасында ұғыныспаушылық болып қалмасын", — дегенді айтып, оларға шекарадан аттамауды, шекарадан аулақ кетуді ескертеді. Көтерілісшілер бұған көнбей "нар тәуекелге" басып, етіп шықпақ болады. Сол кезде Монғолия жақ Жалпақтың ез шекарасы жағынан, көтерілісшілер жасырынған қалың қамыс пен талға өрт қояды. Алдыңғы жақ — лаулаған өрт, арт жағы - танктің жол ашып, ұшақтың қорғауымен келген жау әскерінің қыспағына қалған малға таяу ер азамат пен салт әйелдер Бұлғын өзенінің оңтүстік жағын бетке алып, жан-жаққа бытырай қаша жөнеледі. Кемпір-шал, бала-шаға улап-шулап қала береді. Оларды Қытай әскері айдап көшірген бойы Шіңгіл бойыпа алып келеді. Кемпір-шал, бала-шағаға бас-көз болу үшін қалған Шағалақ, Қабылқақ, Мысырхан, Шатмысырхан, Тоқтамұрат қатарлы адамдарды ұстап әкетеді. Төртінші, Қаптықтағы қан төгіс. Бұлғын соғысында сәтсіздікке ұшырап, бет-бетіне қашқан көтерілісшілердің Ақтеке, Ырысхан,17 Есімхан басшылығындағы үлкен тобы он шақты күн мөлшерінде Бақыебі деген жерде бас қосады. Бірақ, бұл жер — беті ашық әрі шөл дала болғандықтан, байыздап тұра алмай, Қаптыққа18 бет түзейді. Он неше күн өткен соң көтерілісшілер өздерінің қарауылшылары — Қақаша, Қаптық арқылы қырыққа жуық, қарулы адамның жақындап келіп қалғанын біледі де, Мұса мерген бастатқан елу адамды жауға қарсы жібереді. Бұлар ұтымды жерде күтіп отырып атысып, жауды лезде тып-типыл етеді. 38 мылтық олжа алады. Бұл соғыста Мұса мергендігімен де, жүректілігімен де ерен көзге түседі. Амал қанша, соңында соғыс майданын аралап жүргенде жаралы болып жатқан біреу Мұсаны қақ маңдайдан атып жібереді. Сөйтіп, бұл жолғы шағын шайқастың алды - көрнекті жеңіспен, соңы - көтерілісшілерді қатты күйзелткен қайғымен аяқталады. Бесінші, Қарағайтыдағы шайқас. Көтерілісшілер Қаптықта бір ай шамасы аялдайды. Бірақ, жаз болса жайлауға шығып, салқынға үйренген сахара адамдары күннің ыстығына шыдай алмайды. Оның үстіне азық-түліктен тарығады. Қосарға алған аттарының бәрін сойып жеп болады. "Ендігі күнді не де болса Алтайға қайтып барып бірақ көрейік", — деген байламға келеді. Суыт үш күн жүріп Бәйтік тауының Кіші Қарағайты деген жеріне келгенде Шың шы цайдың шолғыншы ұшағы байқап қалады. Нәтижесінде, жақын маңдағы Дабысыннан бір полк әскер шығып, Қойырты деген жерде екі тәулік атыс болады. Көтерілісшілер Қытай әскерінің жүзден астам адамын жойып, 50-60 қаруын қолға түсіріп алады. Жау шегінеді. Бірақ, көтерілісшілер Алтайға қарай ілгерілей берсе, басып өтпей қоймайтын жері — Дабысын еді. Шың шы цайдың екі полк әскері осында бекініс құрып жатқандықтан, жағдайды жан-жақты байқастау үшін көтерілісшілер Қарағайтыда аялдап, он шақты күнді өткізіп алады. Осы аралықта Қытай әскері жеті ұшақтың жол ашып қорғауымен Дабысыннан бір полк, Шонжыдан бір полк әскермен қыспаққа алып, екінші рет шабуылға шығады. Бір тәулікке созылған соғыста көтерілісшілер қайсарлықпен шайқасып, жаудың жүзге тарта адамын өлтіріп, отыздай қаруын олжаға алады. Жаудың қалжыраған орайын пайдаланып бөгетті бұзып, Арматыға қарай жосыла жөнеледі. Сонда да өкшелей қуып, бората атқылаған ұшақ шабуылынан құтылып кету оңайға соқпайды. Ақтекеге әуеден атылған пулемет оғы тиіп, жеті жерінен жаралы болады. Сайыптың да бір аяғын снаряд жаралап кетеді. Ақтеке Армантыға таяған күні ат үстінде қайтыс болады. Демек, көтерілісшілер бүл жолғы соғыста өздерінің көрнекті бір басшысын жоғалтады.

Алтыншы, Ақтас, Қарашора, Қарасу бекіністерінде ұстасу.

Көтерілісшілер Армантыға келген соң он шақты күн демалады. Бұлғындағы жеңілісте басқа бір бағытқа сытылып Қарамайлыға19 келіп байқастап жатқан Сүлеймен, Жылқыайдар, Масалилер аспанда ала шапқын болып ұшқан ұшақтың бағдарын барлай отырып жүз шамалы адаммен Есімхандарды табады. Осыдан кейін Алтай тауының ұлы аңғарын өрі бекініс, әрі өріс ету үшін Шөкүртіге келіп түседі. Жан-жаққа барлаушы жіберу арқылы Құратора, Қарасу, Үштас қатарлы суы мол, шөбі шүйгін, қалайда соқпай өтпейтін жерлердің бәріне Шың шы цайдың бір-бір рота әскері әлде қашан бекініс құрып үлгіргенін біледі. Көтерілісшілер бүл бөгеттерді жұлып тастап, жол ашу үшін үш жүз адамдық еріктілер жасағын сұрыптайды. Оған Сүлеймен басшылық етеді. Бұлар тұтқиыл шабуылдап, икемді қимыл жасап, ерлікпен соғыс жүргізу әдісімен үш бекініске жеке-жеке шайқас бастайды. Жау әскері пәлендей қауқарлы болмай шығады. Барлығы Көктоғайға немесе Қаратүңкеге қарай зытып беруге дайын екендіктерін сездіріп қояды. Соңында 70-80 адамнан айырылып, көбі қашып кетеді. Көтерілісшілер 60-тан астам қару-жарақ олжалап, Теректі, Арғылтай тау аузына сәтті жетеді. Осы кезде Шіңгіл жақтан Қара Сеңгірді жағалап, Көктоғайға бет алған қытай әскерімен жолығып қалады. Шайқас таңертеңнен кеш батқанша созылады. Жау жеңілуге таяған кезде Қара Түңкеден әскер көмекке келіп, соғыс қайта өршиді. Жаудың қыспағында қалған көтерілісшілер әртүрлі айла-амалдарды, әдіс-тәсілдерді қолдана отырып, Қытай әскерінен 50-60 адамды жойып, Қара Түңкеге шегінуге мәжбүр болады. Көтерілісшілерден Нұрпейіс, Қымбыл, Кәлей сынды азаматтар қаза табады. Көтерілісшілер Қара Шораға өтіп шығады. Жетінші, Қара Шорадағы көңілсіз жағдай. Көтерілісшілер Қара Шораға келгеннен кейін екі жайсыз жайтқа тап болады. Бірі, көтеріліске қатынаскан 400 адамның қақ жартысын ілестіріп Көксеген үкірдай еліне қайтып кетеді. Бұның себебі — әлі күнге дейін анық емес. Кейбіреулер бала-шаға, ел-жұртын сағынғандықтан — дейді. Енді бір айтылуда: көтерілісшілер Қара Шораға келгеннен кейін Ырысхан, Есімхан, Сүлеймен, Сайып бастаған адамдарды басшы етіп сайланғанда, Көксеген тілге алынбай қалады, сондықтан, осыған өкпелеп осылай істеді — дейді. Енді бірі, Қапсеметтің20 қашып үкіметке беріліп кеткені болды. Осыдан барып өзгелер арасында бір мезгіл ауытқу туды. Алайда, Ырысхан, Есімхан, Сүлеймен бастаған басшы топ бекем тұрып, иландыру арқылы халқын ыдыратпай аман алып қалады. Бұдан соң Алтайдың жөн тауларына шеру тартып Ақбұлақ, Доржы жайлауларына барып тиянақтайды. Бұл 1940 жылдың маусым айының бас кезі еді. Осыдан кейінгі бір ай шамасы ешқандай соғыс болмайды. Сегізінші, Күртідегі күйрету. Шілде айының басына барғанда көтеріліс басшылары қарап жатпай, әрекеттенетін уақыт жетті — деп қарайды. Олар жұмысты — қатарларын молықтырудан бастайды. Ырысхан — Шіңгіл елі арасына, Есімхан мен Сайып Көктоғайдың — Арал елі21 арасына барып көтеріліске үгіттеуге аттанады. Артқы жұмыстарға Сүлеймен мен Кәдірбай жауапты болады. Көп өтпей Зейнел, Әділхан, Момынбай бастатқан — Арал елі де, Көксеген, Уатқан бастаған — Шіңгіл елі де көтерілісшілер жағына өтіп шығады. Осы кезде Оспан Исләмұлы да көтерілісшілер қатарына келіп қосылады. Содан бастап Оспан Исламұлы — Ырысхан, Есімхан, Сүлеймен бастаған халықтық көтеріліске белсене қатынасып, қытаймен болған барлық шайқаста ерен еңбек сіңірді. Оспан 1940 жылы шілде айының басында көтерілісшілер қатарына қосыла салып, 40 адамды ертіп жон Алтайдың Жапсар жайлауы арқылы Қу Ертіске түсіп, өзеннен сал байлап өтіп, Шың шы цай үкіметінің Көктоғай ауданына қарасты Күртіге орналасқан почта бекетіне шабуыл жасап, лезде басып алады. Осы кезде Сарысүмбеден Көктоғай кентіне бара жатқан екі хат тасушы бұлардың үстіне келіп қалады. Оспан бұларды сұраққа тарту арқылы кейінгі жақта бір взвод әскердің қорғауымен, Шың шы цай үкіметінің екі жүз түйеге артқан "қоры" (әскери жүк) — оннан аса түйе оқ-дәрі, қалғаны азық-түлік, киім-кешек сияқты заттардың келе жатқанын ұғынады. Оспан ұтымды жерден шабуылдап, бір взвод әскерді түгелдей жойып, қырыққа жуық мылтық, отыздай ат, екі жүз түйе, сондай-ақ қырық жәшік оқ, көптеген азық-түлік, киім-кешекті олжа түсіреді. Айналасы бір жетіге жетпейтін уақыт ішінде мол ырғынға кенеліп, ешбір шығынсыз аман-есен оралады. Оспанның бүл жолғы еңбегі ауызға ілініп, көзге түсіп мақталады. Оспан халықтық көтерілістің соңғы жеңісіне жетуде шешуші шайқастар — Таршаты, Аршалы, Шықынты соғыстарында өзге серіктерімен тізе қоса отырып ерлікпен айқаса білді. Тоғызыншы, ақырғы шайқастар. Шілде айының орталарынан кейін қытай әскері ездері ізденіп келіп, көтерілісшілерге жерден де, көктен де дамылсыз шабуыл жасайды. Қайырты, Астауша, Алайғыр, Сайқынбұлақ, Таршаты, Ашылы, Көктұмсық, Шықынты, Табынбелшір қатарлы оннан артық жерде шайқас болады. Осының бәрінде Қытай әскері ырықсыз орынға түсіп, жеңіліп отырады. Осы соғыстардың ішіндегі — Таршаты, Ашылы, Шықынты соғыстарының барысы былай болды. Таршаты айқасы. Шың шы цай үкіметі шілде айының орталарынан бастап Қайырты қатарлы жерлерге 5-6 рет соғыс ашады. Көтерілісшілер тамыз айының басында Төржайлаудан Ортажайлауға еңістеп, аудан орталығына жақындағанда бір полк қытай әскерінің шабуылына тап болады. Соғыстың бастауында қытай әскері айқұлақтанып, үлкен айбын, күшті арынмен алға ілгерілейді. Көтерілісшілерден Самархан, Жақыпбек, Елемес қатарлы он беске жуық адам оққа ұшты. Әуелде сасқалақтап қалған көтерілісшілер іле-шала естерін жияды. Соғыс екі тәулікке созылады. Сүлеймен батыр атой салып алға шығып, қарсы шабуылға өтеді. Қытай әскері барған сайын ырықсыз орынға түсіп, бас көтере алмай қалып, артқа шегінеді. Көтерілісшілер жаудың екі жүзден аса адамын жойып, жүз елудей қару-жарақ олжа алады. Ашылы айқасы. Таршатыдағы айқастың жеңісінен жігер алған көтерілісшілер шегіне қашқан қытай қытай әскерін қыр соңынан қалмай қуады. Ашылыға барғанда екі жақ қайта тіреседі. Соғыс бір тәулікке созылып, майдан қанға боялады. Көтерілісшілер бірте-бірте үстем орынға шығып, қытай әскері жүзден аса адамынан, жүзеге жуық қару-жарағынан айырылып, Қайыртыны басып Көктоғай кентіне шегінді. Көтерілісшілер оларды одан өрі қуаламайды. Өйткені, көтерілісшілер де бір неше күннен бергі толассыз шайқаста әбден қажып, қалжыраған еді. Сондықтан дем алуды жөн санайды. Шықынты айқасы. Тамыз айының соңында Шың шы цай үкіметі тағы бір рет екі жүз адамдық әскер күшімен, Ортажайлауда аңыс андап жатқан көтерілісшілерге қарсы жорық жасайды. Бұдан алдын ала хабар тапкан көтерілісшілер қытай әскерінің басып өтетін жері — Шықынтыдан тосады. Бұл ара қалың тал-терек, орманды-бүргенді шатқал болатын. Көтерілісшілер 4-5 шақырым аралықтағы екі жақ төскейден жоғарғы кезеңге дейін шөп жәйіп, тасаланып бекініс алады. Жау бекініс шеңберіне енгеннен кейін алды-артынан, екі бүйірден соққы алып, артқа шегініп, қаша соғысады. Бір неше сағатқа созылған шайқастан кейін жау күші өзінің сан жағынан басымдылығын пайдаланып, қоршауды бұзып шығып, Көктоғай кентіне қарай жүреді. Осы жолғы соғыста жау үш жүз әскерінен, барлық қару-жарағы мен мініп барған аттарынан айырылады. Екі жүзден аса түйе, жүз жәшік оқ, толып жатқан азық-түлік олжа алынады. Осы үш жолғы айқастың бәрінде Сүлеймен қолбасшы ғана емес, қарапайым жауынгер қатарында қол бастап алда жүр еді, шабуылды өзі бастап, ересен қажыр-қайрат, ерлік көрсетеді. Осылайша ол қолбасшылық шеберлігімен де, ержүрек батырлығымен де ерекше көзге түседі. Шықынты айқасы — тұңғыш көтерілістің ең соңғысы болды. Бар-жоғы үш жүз күнге созылған қым-қуыт шайқастарда Бұлғын жалпағындағы жеңілісті есепке алмағанда, өзге соғыстың бәрінде көтерілісшілер үнемі жеңіске жетіп отырды. Соғысқан сайын күшейді. Шың шы цай әскері соғысқан сайын жеңіліп, зияны барған сайын арта береді. Қыркүйек айының басына жеткенде Есімхан, Сүлеймен, Сайып бастаған Көктоғай көтерілісшілері — батыс жағынан Көктоғай кентін қоршауға, ал Ырысхан бастаған Шіңгіл көтерілісшілері — шығыс жағынан қоршауға алып жорық жасауға аттанды. Осы жолғы соғыстарда көтерілісшілер қалай жеңіске жетіп отырды? Қытай әскері неліктен қоғадай жапырылып, күйрей жеңіліп отырды? Бұның себебі; бірінші, соғыс дерлік таулы өңірде болды. Бұл жер сырына аса қанық көтерілісшілерге өте тиімді болды. Екінші, Қытай әскері сан жағынан басым болғанымен, олардың басым көпшілігі — Үрімжі, Шонжы, Манас, Санжы, Құтыби, Фуқаң қатарлы жерлердегі орталау, орта мектеп оқушылары еді. Олар әскерлікке еріксіз ұсталған, мардымды әскери тәрбие көрмеген, ойлы-шұңқыр, таулы жерде ғана емес, тіпті жатық жердің өзінде өбек қағып, атының басын алып жүре алмайтын. Осы кезде Шың шы цай үкіметі жалаң әскери күшпен мәселені шешудің оңайға түспейтіндігін ұғынып, ұшақ арқылы үгіт қағазын таратып, көтерілісшілерді келіссөз бен бітімге шақырады. Сондай-ақ Бұқат, Жанымхан, Рахат, Шәри22 қатарлы адамдарды елші етіп жіберіп, олармен Қайыртыда жолығып, арыз-талаптарын солар арқылы айтуларын ұқтырды. Ырысхан, Есімхан, Сүлеймендер — қыс түсіп, қар жауғаннан кейін жаздағыдай еркін қимыл жасаудың қиындығын ескеріп, қарсы жақтың еңкейіп, бітім жасауды қолқалап отырғанын тамаша орай деп қарайды. Сайып бастаған бірнеше адамды жіберіп, айтулы күні Бұқаттарды өздері тұрған жерге келтіреді. Көтерілісшілердің аттарын атап талап қылуы бойынша, бұлардың соңынан — Қалел, Дәлелхан, Нәзір ұшақпен Үрімжіден келеді. Бұлардан бұрынырақ келген бас елші — Шың шы цайдың қайын атасы Чю Зұң жүн23 Көктоғай кентінде болатын. Қазан айының бас шенінде келіссөз басталып, 18-қазанда келісімге қол қойылды. Келіссөз алғаш басталғанда көтерілісшілер: қару тапсырмау, сақшы мекемелерін алып тастау, жергілікті халықтарға өз-өзін билеу құқығын беру — қатарлы ірі мәселелерді қамтыған толып жатқан шарттарды қояды. Бірнеше күн қайта-қайта кеңесу арқылы ақыры алты түрлі шартқа бітім болды. 1. Бұл жолғы көтеріліске қатынасқандардан ешқашан, ешқандай жауапкерлік құрастырылмайды; 2. Түрмеде отырған барлық адам босатылады; 3. Аймақ аудан бастықтарына және аймақтық мекемелердің негізгі басшылық орындарына жергілікті халықтан адам қойылады; 4. Көктоғай, Шіңгіл аудандарындағы сақшы мекемелерінің бастығы немесе орынбасарлары жергілікті халықтан болады; 5. Көтерілісшілер қолдарындағы қару-жарақтарын үкіметке тапсырып береді; оның есесіне үкімет аймақ орталығында аз ғана әскер тұрғызғаннан басқа, өзге аудандарда, өте-мөте Көктоғай, Шіңгіл аудандарында әскер тұрғызбайды; 6. Халықтан алынатын алман-салық жеңілдетіледі әрі осы жолғы көтеріліс тұсында қиыншылыққа ұшыраған халықты үкімет көмек көрсетіп, құтқарады. Демек, Алтай халқының Шың шы цай үкіметіне қарсы 1940 жылғы тұңғыш халықтық көтерілісі, жалпы алғанда жеңіспен аяқталды.

Қапылыс. 1940 жылғы тұңғыш көтеріліс Шың шы цай үкіметімен алты тармақты бітім шартын жасасу арқылы жеңіспен аяқталды. Келісілген шарттардың кейбіреулері тәуір атқарылғандай болғанымен, кейбірі шала-шарпы атқарылды. Көбі тіпті атқарылмады. "Түрмеде отырған барлық адам босатылады" — деген екінші тармақтың өңі өзгеріп кетті. Аймақ бойынша "Мылтық тапсыру мәжілісіне" барып, Сарысүмбе қаласында мырза қамауда отырған үш жүздей адам мен 1939 жылы "Қазақ, моңғол, қырғыз құрылтайына" келіп, қолға алынғандарының бірнешеуі мен мырза қамауда отырғандарды ғана босатты. Биянбай, Байқадам, Ақыт, Қарағұл, Өнерхан сияқты басты кісілердің сүйегін берді. Ал Шәріпхан, Мәнкей қатарлы 70-80 адамды бітім болғанына жарты жылдан асса да босатпады. Тіпті олардың өлі-тірісінен де дерек бермеді. Керісінше, әр жерден бірлі-жарым адам ұстайтынды тағы шығарды. Бітімнің үшінші, төртінші тармақтарының атқарылуына келсек, Бұқатты - Алтай аймақтық әкімшілік мекемесінің бастықтығына, Жанымхан мен Табынды (монгол) — орынбасарлығына, Дәлелхан Сүгірбаевті — Сарысүмбе ауданының, Рахатты — Көктоғай ауданының, Көксегенді — Шіңгіл ауданының орынбасар әкімдігіне, Нәзірді — аймақтық салық мекемесінің бастықтығына, Кәдірбай мен Қайымды — Көктоғай, Шіңгіл аудандары сақшы мекемелерінің орынбасарлары етіп тағайындады. Қалған аудандарға, аймақтық, аудандық мекемелерге жергілікті халықтан адам тағайындауды доғарып тастады. Ел ішіндегі тыңшылық әрекет бәсеңдегендей болып еді, ұзақ өтпей қайта өршіді. Алман-салықты жеңілдету, қиыншылығы барларға көмек көрсету дейтін алтыншы тармақтан титтей де орындалу байқалмады. Аймақ көлемінде тұрған әскери бөлімдер бесінші тармақ бойынша біршама азайтылған. Көктоғай, Шіңгіл аудандарындағы әскери бөлімдер 1940 жылдың соңынан ілгері әкетілген болса да, 1941 жылдың сәуір айынан бастап Көктоғайға үш жүз, Шіңгілге екі жүз "алтын қазушы" делінетіндер сау етіп келе қалды. "Алты тармақты бітім шарты неліктен толық іске асырылмайды", — деп наразы болып жүрген жұрт, бұл жайттан қатты сезіктеніп қалды. Бір ай өтер өтпестен Көктоғайға — төрт жүз, Шіңгілге — екі жүз "алтын қазушы" тағы келіп орналасты. Екі ауданға екі рет келген "алтын қазушы" бір мың бір жүз адамға жетті. Бұлардың машина-машина қылып алып жүргені өндіріс жабдықтары емес, қару-жарақ екенін Көктоғай аудандық сақшы мекемесінің орынбасары Кәдірбай сезіп қойып, бұны Рахат әкімге айтады. Арада екі-үш күн өтпей Кәдірбай тұйықсыз жоғалып кетеді. Рахат өкім сұрау салса, сақшы мекемесінің хатшысы (қытай);

Үйіне адам жіберсе, бармаған болып шығады. Шынын қуғанда, Кәдірбайдың "алтын қазушылардың" шын сырын сезіп қойғанын біліп, оны қолға алып, аймаққа жөнелткен еді. Кәдірбайды іздестірген күні кеште сегіз әскер Рахатты іздеп келіп, таба алмай, қызметшісін ұстап әкетеді. Осыдан бір күн бұрын қала маңындағы үйіне шығып кеткен Рахат әкім ертеңінде келіп, жағдайдың өзгеше екенін сезіп, сол күні бала-шағасын ертіп жайлауға шығып кетеді. Осы жағдайларды Қалел қатарлы адамдарға жеткізеді. Қалел, Есімхан, Сүлеймен, Зейнел, Қалман, Шәри ақылдасып: "Шың шы цай үкіметі былтырғы бітімді атқарғанның орнына, оны жыртып тастап, еш алуға кіріскен екен. Енді қарап жатпайық", — деген бекімге келеді. Осы тұста екі жүздей "алтын қазушы": "Рахат өкім мен мекеме бастығы Кәдірбай жоғалып кетті, соларды іздеп жүрміз", — деген сылтаумен ел шетіне келіп, Сортыда отырған жиырма шақты үйдің малын булап, төрт адамын ұстап әкетеді. Бұдан хабар тапқан Сүлеймен мен Келес бірнеше адам ертіп, арттарынан қуа барып "алтын қазушылардың" бес адамын атып өлтіріп, қолды болған төрт адам мен отыздай жылқысын айырып алады. Осындай қажалыстар салдарынан 1941 жылы маусым айында екінші көтеріліс бұрқ ете түсті. Көтеріліске Көктоғай ауданының халқы түгелімен үн қосады. Осыдан кейін Қалел Шіңгілдің орынбасар әкімі — Көксегенге24 хат жазып: "Үкімет уағдасында тұрмады. Біз қайта қозғалдық, сендер де қосылыңдар", - деп кісі шаптырды. Олар дереу мақұл болды. Шіңгіл елінің бұлай тез қосыла кетуінің себебі, біріншіден, Ырысханның өлімін үкіметтен көретін, екіншіден, бұл ауданға екі ретте бес жүз "алтын қазушылардың" орналасқанына күдіктене қарап отырған, үшіншіден, осының алдында жүзге жуық "алтын қазушы" алтын шығатын жер шарлап жүрміз деген сылтаумен Бұлғынға келіп, малшылардың 40-50 жылқысын тартып алып, қарсылық көрсеткен тоғыз азаматты атып кетеді. Екінші көтеріліс басталғаннан кейін Шың шы цай үкіметі тағы да Чю Зүң жұнды жібереді. Ол келе сала мынадай екі жақты қимыл жасайды. Біріншісі, шырғамен қолға түсіру. Осы үшін көтерілісшілер жаққа қайта-қайта елші жіберіп, оларды келісімге шақырады. Енді бірі, қарулы күшпен жаньпптау. Бұл айланы іске асыру үшін, уақыт өткізіп әскер әкелуге орай алу. Сондықтан, Чю Зұң жүн бірінші жолы, шілде айының жиырмаларында көтерілісшілер жаққа Әбілмәжін күң, Қабыл тәйжі, Мамиле зәңгі қатарлы адамдарды елшілікке жіберіп:

Екінші жолы тамыздың орта шенінде — Жанымхан, Қажынаби, Қақыштарды елші етіп — Қалел, Есімхан, Сүлеймен, Зейнел, Рақат, Қалман, Шәри сынды оннан аса адамның атын атап, оларды Сарысүмбеге, ең болмағанда Көктоғайға келіп бітім жасасуға шақыртады. Бұның шырға екенін білген олар:

Үшінші жолы қыркүйектің бас шенінде Чю Зұң жүн — Бұқатты ертіп Сарысүмбеден Көктоғайға келеді. Гансу, Чиңхай жақтан жаңа оралған Дәлелхан Сүгірбаевты ұшақпен Үрімжіден тіке Көктоғайға алдыртады.

Көтерілісшілер бұл жолы да: былтырғы келісім толық іске асырылғанда ғана көтерілісті тоқтататындығын айтады. Бұдан кейін елші жіберу тоқтатылады. Өйткені, Шың шы цай үкіметі елшілердің үш жолғы барып-келуіне кеткен үш айда төменгі Алтайдан және Үрімжі мен Шонжыдан Көктоғай ауданына төрт мың әскер (кей деректе алты мың делінеді) әкеліп, соғысқа дайындалып болған еді. Алтай қолбасшылық штабының бас генералы Жяң Ю фын мен алдыңғы шеп қолбасшысы Яу Ши үңның басқаруындағы төрт полк әскерін бір-ақ аттандырып, қауырт шабуылға өтеді. Бұл жолы көтерілісшілердің адамы көп болғанымен де, қару-жарақтары тым тапшы еді. Бар болғаны жүз шамалы қару-жарақ. Бір айға жетпейтін уақыт ішінде Жебеті, Шықынты, Қу үй, Таршаты, Сайқынбұлақ, Алайғыр өңірлерінде алты рет көлемді соғыс болады. Қытай әскері жер бетімен шабуылға өтумен қатар күніне аз дегенде 3-4 рет, әр жолы 4-5-тен ұшақ келіп, көтерілісшілерді бомбылап тұрды. Жебеті, Шықынты, Қу үй ұрыстарында көтерілісшілер табандылық көрсетіп, жау бетін неше рет қайтарып, жүзге жуық қару олжа алады. Бірақ, Таршаты соғысында Сүлеймен батыр оққа ұшады. Осыдан бастап көтерілісшілердің беті қайтып, арыны басыла береді. Оның үстіне күштің арасалмағы тым зор болғандықтан да, көтерілісшілерге барған сайын тиімсіз бола берді. Бұдан кейінгі Сайқынбұлақ, Алайғыр ұрыстарында көтерілісшілер сәтсіздікке ұшырап, шегінуге мәжбүр болады. Алды — қалың қармен қымталған асқар тау, арты — баса көктеп келе жатқан жау болғандықтан да, көтерілісшілердің басым көбі бағынып, Көкбұлақ пен Сарбұлаққа көшіп келеді. Қалел, Рахат, Есімхан, Зейнел, Шәри, Қалман бастаған үш жүздей адам ғана Күрті басындағы тауға шығып кетеді. Бірнеше күннен кейін Чю Зұң жүн Жанымханды елші етіп Қалелге тағы жібереді. Жанымхан:

Қалел бастаған қырыққа жуық адам барады. Жанымхан мәжіліске келгендерге: "Шың шы цай губернатордың сәлемі", — деп жақсы сөздермен ел көңіліне жағып алғаннан кейін:

Үш күннен кейін Дәлелханнан басқасы (Дәлелхан аяқ астынан жоқ болып кетеді), Бұқат, Қалел, Есімхан, Рахат, Зейнел, Шәри, Қалман, Кәріпбай, Қақыш, Ыбырайхан, Нақыштай, Қалым, Құмарлар ұшақпен Үрімжіге әкелініп, әуежайдың өзінде-ақ тұтқынға алынып, түрмеге тасталады. Бұлардан түрмеде еңбек істеп жүргенде қашып шыққан Қалман мен Алтайдағы үшінші көтеріліс кезінде елші болып барып аман қалған Шәри, Қақыш, Ыбырайхан, Қалымнан басқасы Қытай түрмесінде қаза болады. Бұлардың ішінде ең басты қылмыскер қатарында сұраққа тартылғандар -Бұқат, Қалел, Есімхан, Рахат, Бітімші, Зейнел еді. Бұқат не себепті Қалелдермен бірге тұтқынға алынды? Дәлелхан аяқ астынан қалай жоқ болып кетті? Енді осыған тоқталсақ. Шың шы цайдың 1941 жылы сәуір айында Көктоғай мен Шіңгілге "алтын қазушы" жіберуіндегі мақсаты езіне белгілі болғандықтан, тағы да бір уақиғаның туылуы мүмкін — деп мөлшерлейді. Сәуір айының аяқ шенінде Бұқатты Үрімжіге шақыртып, сол кезде ерекше күту орны — батыс бақшадағы қонақ үйге орналастырады. "Алтай аймақтық әкімшілік мекемесінің бастығы болғаннан бері жақсы қызмет істедің. Саған разымын", — деп көлгірсиді. Сондай-ақ, әлі күнге дейін түрмеде отырған әкесінің інісі -Шәмшиді, туған інісі - Әнуарды, қайын ағасы - Мұқаш Жәкеұлын, балдыздары — Мәнкен мен Мақатты түрмеден босатады. Шәмши, Әнуар, Мұқаш үшеуін — Үрімжіде қызметке орналастыратын болады. Сондай-ақ 1938 жылы қолға алынған әкесінің үлкен інісі Мәнкейді "жүрек ауруымен қайтыс болды" деп естіртіп, сүйегін береді. Бұның сыртында Бұқаттың мініп жүруіне жеңіл көлік береді. Осылардың бодауына:

Шың шы цай үкіметі "Алтай қазақтары арасында аса ықпалды екі адам бар. Бірі - Шәріпхан, ол қазір қолда; енді бірі - Бұқат. Оның рөлі Әленнен әлде қайда зор. Сонымен бірге, ол да бір Алтай аймағының бастығы. Ендігі жерде Алтайда уақиғаның туылу-туылмауы Бұқатқа тікелей байланысты. Демек, оның мақұлдауынсыз ешкім тырп ете алмайды", — деп қарайды. Кейін көтеріліс бұрқ ете түседі. Шың шы цай үкіметі бұл көтерілістің көрнеудегі атаманы — Қалел, жоспарлаушы — Бұқат деп қарайды. Сондықтан, Бұқатты бас жауапкер деп, Қалелдермен бірге түрмеге жабады. 1956 жылы сүйегі қазып алынып, Алтайдағы өз мекені — Бітеуіргеге жерленеді. Дәлелхан 1941 жылы қыркүйек айында көтерілісшілер жаққа елші болып барып, нәтиже шығара алмай қайтуын Шың шы цай үкіметі: "Сөзіне көндіре алмағандықтан емес, барар алдында Бұқаттан құпия нұсқау алғандықтан", — деп күмәнмен қарайды. Бұқат пен Дәлелхан сол кезде өздерінің төтенше күмәнді адамдарға айналғанын біліп, не істеу керек екенін ойласып жүреді. Қалелдермен бірге Үрімжіге барып, дубанмен (губернатор) жолығудың сөзі шыққан соң, қапыда қалмай СССР-ге қашып кетуге бекінеді. Бірақ: "Уәлидің амандығына жауапкерміз", — деген желеумен аймақтық сақшының екі адамы Бұқаттың қасынан күндіз-түні екі елі айырылмайды. Бұқат қауіптен құтылуға амалсыз қалып, Чю Зұң жүнмен ілесіп Үрімжіге кете береді де, Дәлелхан 1941 жылы 10-қазанда Сарысүмбеден қашып шығып, Жеменей шекарасы арқылы СССР аумағына өтіп кетеді.

Бірінші белес, "ұшқыннан жалын қаулау": 1941 жылы екінші көтеріліс жалыны басым әскери күшпен жанышталған болса да, мүлдем құрып кетпеді. Жанымханның: "Аузымда — иман, қолымда - құран", - деген антына сеніп Қалелдер бағынғанда Оспан Исләмұлы,26 Кәмел, Қапас бастатқан бір топ қаруларын тапсырмай, жиырмадан артық үйді ертіп, Жоңғария құмы ішіне кіріп кетеді. Бұларды әуелде ешкім іздестірмейді, тіпті ешкім сезбей де қалады. Өйткені, ол кезде Оспан — көтерілісшілер арасында атағы онша шыға қоймаған, үшінші, төртінші қатардағы батырлардың бірі еді. Бұқат пен Қалелдердің Үрімжіге әкетілгенін ұққан Сүлеймен оннан аса үйді ілестіріп Оспанға келіп қосылады. "Алтын қазушылардың" сырын ұғып қалғандығы үшін қолға алынған Кәдірбай — Сарысүмбедегі түрмеден қашып шығып, Күртіде отырған аулына барады. "Келес" - деген адамның жасырын көмектесуімен, ол да туған-туыс, бала-шағасы бар жиырмадай адаммен маусым айында Оспанға барып қосылады. Осылайша олар — елуге тарта үй, екі жүздей адам болады да, Құбының құмы ішіндегі Қарағанды Шыба деген жерге бекінеді. Кейін бұлар азық-түліктен тарығады. Сол жылы Желтоқсан айында Үрімжіден Алтайға бара жатқан кірекештердің жиырма неше түйеге артқан күрішін тартып алып, адамдарын қоя береді. Осылайша өздерін әшкерелеп алады. Шың шы цай үкіметі ақпан айында оларды үгіттеп, бағындырып келуге — Уатқан би, Мағауия залың, Мәмиле зәңгі бастатқан елшілер тобын жібереді. Оспан:

Шың шы цай үкіметі: "Бұлар күн жылынып, етек-жеңі кеңейген соң Алтай тауына шығып, еркін қимыл жасап, тамыр тартып алады. Сөйтіп, үлкен әлек салады. Бұлардың құмдағы қиын-қыстау кезін пайдаланып, қарумен жайпап тастау керек" — дейді де, наурыз айының ортасында Бұрыпжапты (моңғол) бастық қылып екі жүз әскер (жартысы Монгол) аттандырады. Екі жақ Үшбұлақта кездесіп, біраз соғысқаннан кейін Оспан жағдайдың өздеріне тиімсіз болып бара жатқанын аңғарып, жиырмашақты адаммен салт қашып шығады. Бағындырғандардың ішінен Оспан, Сүлеймен, Қапас, Кәдірбайлардың қатын-баласын Сарысүмбеге әкеліп, мырза қамауда ұстайды. Осы еңбегі үшін Бұрыпжап — Дәлелхан Сүгірбаевтың орнына Сарысүмбе әкімінің орынбасары болады. Наурыз айының аяқ шенінде Көктоғай аудандық сақшы мекемесі Келесті ауданға келіп кетуге хабарлайды. Келес — мұның жақсылық емес екенін біледі. Өйткені, ол алдыңғы екі жолғы көтеріліске қатынасқан батырлардың бірі әрі Кәдірбайды үйіне жасырып, Оспандар жаққа жолға салған еді. Дынын қуғанда, оны күтіп тұрған тағдыр - түрме, өлім болатын. Ол туыс-туғандардан жиырма шақты адамды ілестіріп, Қазан құмы маңайында жүрген Оспандарға барып қосылады. Қырыққа жуық адам болып құралған олар Бәйтік тауына жақын Қарамайлы деген жерге барады. Олардың осы маңда жасырынып жүргенін естіп-білген Шың шы цай үкіметі сәуір айының орта шенінде - Мәлғаждар молда, Мәсай, Сейіт деген үш адамды бағындырып келуге елшілікке жібереді. Олар Оспан тобын таба алмай қайтады. "Таба алмадық деп өтірік айтады, әсілі, сөз байласып келді", — деп оларды қолға алмақ болғанда, олар да жиырма шақты адаммен Оспанға барып қосылады. Мамыр айының бас кезінде Оспан:

Әсілі, әр екі жақтың айтқан сөздері мен істеген істері бүкілдей өтірік болатын. Оспанның мақсаты — "бағынамын" деген сылтаумен бала-шағасын алдырып алу; үкімет жақтың мақсаты — Оспанның бала-шағасын қармақ жемі етіп шырғалап, өзін қолға түсіру болатын. Қажынаби - Оспан қатарлы төрт үйдің бала-шағасын үш жүз әскердің қорғауымен уәделі жерге алып барады. Оспан тобы ашыққа шықпай қояды. Осылай екі жақта ойлаған мақсаттарына жете алмайды. Маусым айының басында көтерілісшілер арасында енжарлық пайда болады. 9-10 ай бойы үйінен, ел жұртынан алыстан, аш жалаңаш, ұйқысыз күлкісіз, суыққа тоңып, ыстыққа күйіп жүру — шынында оңай емес еді. Осындай күйде жүргенде Шың шы цай үкіметі Оспанға Салық тәйжі мен Әділхан биді жіберіп, "насихат" жүргізеді. Бұған Оспан, Келес бастаған бір жағы кұлақ аспайды. Ал Қапас, Әбдірахман, Кәдірбай бастаған 5-6 адам нар тәуекел деп бағынады. Арада екі ай өтер-өтпестен, тамыз айында Кәдірбай қолға алынады. Бір неше айдың алдында елшілікке барып, бақылауда отырған Оспанның інісі де қолға алынады (екеуі де түрмеде өледі). Бұны білген Қапас, Әбдірахман қырық неше адаммен қашып шығып, Оспанға келіп қосылады. 1943 жылы Қаңтар айында Шың шы цай үкіметі Оспанға қарасты ел орналасқан Өндірқараға үш жүз әскермен шабуыл жасайды. Бірақ, өздері жеңіліп қалады. Көтерілісшілер қырықтан артық адамды өлтіріп, отыз неше қару олжа алады. Осы соғыста Сайып оққа ұшады. Ақпан айында Шіңгіл елінен Сұлубай, Тескембай, Тоқтаубай бастаған жиырмадан аса адам көтерілісшілерге келіп қосылады. Бұдан ілгері, үшінші көтерілісте Шіңгілден, негізінен ешкім жоқ болатын. Осыдан бастап мамыр айының аяғына дейін қытай әскері мен көтерілісшілер арасында Қарамайлы, Жиек, Құланқұдық, Бала Ертіс, Күрті, Құжырты қатарлы жерлерде атыс болады. Бұл атыстардың бәрінде, көтерілісшілер "тұтқиыл соқтығу, қаша жүріп соғысу, соғыса жүріп көз жаздыру" амалдарын қолданып, жаудың ілгерінді-кейінді 70-80 адамын өлтіріп, 40-50 қару-жарақ олжа түсірді. Бала Ертістегі атыста Оспанның атына оқ тиіп, қолға түсуге айналады. Осы кезде Сұлубай жаңбырша жауған оққа қарамай Оспанды атына мінгестіріп құтқарып алады. Осыдан бастап ол көзге түсіп, батыр атағын алады. Қорыта айтқанда, 1941 жылғы көтерілісте сәтсіздікке ұшырап бағынғандардың ішінде қолға түсу қаупінен сақтанып, бірден-екіден, бестен-оннан, тіпті, отыз-қырықтан қашып шығып, көтерілісшілердің қатарына қосылғандардың саны барған сайын көбейеді. Алтай өңірінен ғана емес, Еренқабырға, Баркөл, Құмыл өңірінен қосылушылар да болды. 1943 жылдың маусым айына келгенде көтерілісшілер — төрт жүзге тарта адамы, жүз елуге тарта қару-жарағы бар недәуір үлкен топ болып қалыптасты. Көтерілісшілердің сан жағынан молаюы, жаумен соғысуға қолайлы жағдай тудырғанымен де, азық-түлікпен, оларды ат-көлікпен және тағы басқа керек-жарақтармен қамдауда қиыншылықтар тудырды. Басқа амалы болмағандықтан, көтерілісшілер жан-жаққа шапқылап, жол тосу, жортуылға шығу, ұрлау, алып қашу сияқты басқалардың мал-мүлкіне зиянын тигізген оғаш істерге де ұрынып қалып жүрді. Бұлар Алтай, Боғда өңірінен ғана емес, сонау Монғолия шекарасынан өтіп, олардың жылқылары мен түйелерін айдап алады. Қуа келгендердің бірнешеуін жаралайды. 1943 жылы шілде айында Монголия үкіметі көтерілісшілерге хат жазып Қамқаш (сүйегі молқы) деген адамды жібереді.

Көтерілісшілер бұны құптай жөнеледі. Өзара түсінісу үшін хат жазып, Қапас, Шердиман, Тескембай бастаған бірнеше адамды жібереді. Хатты —Сұлубай ауызша айтып, Уақит Калелұлы жазып шығады. Оспан мен Қабидың мөрі басылады. Елшілер бірнеше күн жүріп қайтады. Моңғолия жақ елшілердің әр біріне - бірден наган, Оспанға - арнаулы бір автомат, бір дүрбі, Қаби Бітімшіұлына — бір наган тарту жібереді. Көтерілісшілердің қайта-қайта шақыртуы бойынша, 1943 жылы қараша айының ортасында Монголия үкіметі Қалқабай, Ғабділ, Құрманхан бастатқан алты адам ақылшылар тобын жібереді. Іле шала "Халықтың Шың шы цай үкіметіне қарсы ұйымы" құрылады. Оспан — комитет бастығы, Көксеген би, Мұқаммеджан би, Келес, Кәріп — бас мүше болған, жиырма бес адамнан құралған "Ажай қазақтарының көркею комитеті" деген жетекші ұйым ұйымдастырылады. Бұрынғы бытыранды, жүйесіз, өз бетімен әрекеттенетін көтерілісті реттеу жұмысы жүргізіледі. Осы байланыспен тай сойып, той жасап, Жәнібектің туын алып шығып тігеді. 1943 жылы қараша айының соңында Монголия үкіметі екі жүз бесатар, жиырма пулемет (он ауыр пулемет), отыз сандық өр түрлі оқ береді. Осы кезде Алтай халқының алман-салығы ауырлай түскен еді. Үкіметтің соғысып жатқан сан мыңдаған әскерінің - мінетін аты, жүк артатын түйесі, жейтін еті Алтай қазақтарының мойынында еді. Күн сайын ауырлаған қысымға шыдамаған Көктоғай қазақтарының үштен бір бөлегі 1943 жылы қыркүйек айының аяғында көтерілісшілер жаққа бір-ақ өтіп шығады. Қазан айының басында Сұлубай Шіңгіл қазақтарына барып, оларды аттанысқа келтіру ісімен айналысады. Бұдан хабар тапқан Шың шы цай үкіметі қазан айының жиырмаларында Сарысүмбе қаласынан бір полк әскер шығарып, Көктоғайдағы екі полк әскерімен бірлестіріп — Қарабұлғын, Дүре сияқты жерлерге күшті шабуыл жасайды.- Көтерілісшілер қарсылық көрсеткенімен, төтеп бере алмай, Шіңгілдің Бұлғынына шегінеді. Бұларға Сұлубайдың аттанысқа келтіруімен, көтерілісшілерге қосылуға дайын тұрған Уатхан, Жылқыайдар бастаған Шіңгіл қазақтарының жартысы қосылады. Қалған елді қытай әскері "бандылардан қорғаймыз" деген сылтаумен Шіңгіл ауданның маңына жинап алды. 1941 жылы күзде СССР жеріне етіп кеткен, 1943 жылдың соңынан бері Оспан басшылығындағы көтерілісшілермен тығыз байланыста болып келген Дәлелхан Сүгірбаев 1944 жылдың наурыз айының басында Монғолия арқылы қайта оралып, көтерілісшілердің ортасына келеді. Темірхан, Әлихан, Әріпбай, Қасен, Құрмаш, Солтан, Жағыпар, Жапар, Дүйсембек, Қали, Нұрман, Сәрди (дұңған) қатарлы он екі ақылшыны ерте келеді. Бұлар — тігіп отырған үйлерінің өңіне қарай "Ақ үйдің адамдары" - деп, ал бұның алдында ғана Моңғолиядан келген Қабай бастатқан алты ақылшы - "Көк үйдің адамдары" - деп аталады. Бұлардың сыртында СССР генералы Попов пен Моңғолиялық генерал Доржы (Мәжік) — Шіңгілмен шекаралас келетін Майқантас қорғаныс орнында тұрып кеңес беріп тұрды. Дәлелханның екі жылдан аса із-түссіз жоғалып кетуі адамдар арасында: "Оны Шың шы цай қолға алған болса керек", — деген ұғым тудырған еді. Сондықтан, Дәлелхан да алғаш келген кезде:

Сонымен қатар Оспан басқарған қарулы көтерілісшілерге ішкі-сыртқы жағдайды, дәуір беталысын, төңкеріс мақсатын айқын ұғындырады. Оларды дұрыс мақсатты, ұлт мүддесіне үйлесімді, халық көңіліне жағымды төңкерістік қимылдармен шұғылдануға үндейді. Көтерілісшілер бұрын шұғылданып келген бейбастақ әрекет шілде айынан бастап дұрыс беталысқа қарай ойысады, төңкерістік түс алады. Тағы бір жағынан, Дәлелхан Сүгірбаевтың көтерілісшілерге келіп қосылуы - төменгі бес ауданға да төңкерістің ықпалын жаюға пайдалы болды. Өйткені, ол өзі Алтай ауданының (бұрынғы Сарысүмбе ауданы) адамы, осы ауданды қамтыған Қаба, Буыршын, Жеменей, Буырылтоғай аудандарына таныс әрі ықпалды адам болатын. Дәлелхан Сүгірбаев көтерілісшілерге келіп қосылғаннан кейін жарыққа шыққан екінші бір жағдай мынау болды: өткен қараша айында ретке салынып, төңкерістік қимылдармен шұғылдануға ойысқан қарулы қосын тағы да реттеліп, төңкерістік партизан бөлімі болып ұйымдасады. Сөйтіп, 1944 жылы наурыз айының соңына келгенде Қапас пен Кәмел, Қаби мен Жылқыайдар, Нұрғожай мен Сұлубай, Келес пен Смағұл басқарған, әр қайсысы 150-200 адамдық төрт партизан бөлімшесі құрылды. Уақытша қолбасшылық штабы құрылып, Оспан —бастық, Дәлелхан Сүгірбаев —оның орынбасары болды. Осы аралықта төңкерісшілер жаққа Буырылтоғай ауданынан елуден аса түтінді ертіп алдымен Әбдірасұл, оның артынан іле шала Кәріп, Манат бастаған қырық адам салт келіп қосылады. Бірнеше жыл бойы беталыссыз, бытыранды, тәртіпсіз қимыл жасап келген қарулы көтерілісшілер — ендігі жерде нақты төңкерістік мақсаты бар, шоғырланған, ретті партизан бөлімдері болып ортаға шығады, Шың шы цай үкіметін онан арман састырды. Алтайда бұрыннан бар алты мыңға жуық әскерінің сыртында Үрімжі жақтан төрт мың алты жүзден көбірек әскер әкеліп орналастырады. Демек, қытай әскерінің Алтайдағы адамы он мыңнан асты. Төңкерісшілер — партизан бөлімдерін ұйымдастырғаннан кейін, қорғаныс соғысын жүргізуден — шабуылға өтпек болып дайындалады. Осы қажеттілікпен 1944 жылы наурыз айының аяғында Моңғолиядан елу пулемет, елу автомат, басқасы бесатар болып үш жүз қару, елу сандық гранат, отыз сандық оқ әкеледі. Сәуір айының басында Шіңгіл өзені мен Бұлғын өзеннің құйғанынан сәл төмен Ағашобаға орналасқан жаудың бес жүз адамдық бекінісіне шабуыл жасайды. Жаудың жартысы табанда жойылып, қалғаны Күмістің құйғанындағы бекінісіне шегініп кетті. Партизандар жүз елуге жуық мылтық пен толып жатқан оқ-дәрі олжа алады. Қытай әскері "бандылардан қорғаймыз" деген сылтаумен Шіңгіл ауданның маңына жинап алған халықтың көтерілісшілерге қосылып кетуінен қорқып, наурыз айының орталарында Шонжыға көшіреді. Бұдан хабар тапқан көтерілісшілер Тоқтаубай бастаған партизандарды жіберіп, елді айырып алып қалады. Бар сенген Ағашоба бекінісі талқандалған, аудан халқы көтерілісшілерге өтіп кеткен Шіңгілдегі Гоминдаң әскері мен үкімет бөлімдері табан тіреп тұра алмай, 1944 жылы сәуірдің 13-күні кентті өртеп, бейкүнә халықтың оннан асасып өлтіріп, Көктоғайға барып тығылады. Осылайша, Шіңгіл ауданы — Алтай көлемінде алғаш азаттық алған аудан болады әрі төңкерістік базаға айналады. Төңкерісшілер — Шіңгіл, Көктоғай аудандарының отыз мыңнан астам халқын негіз еткен, мыңнан астам қарулы адамы (бұның ішінде алты жүзі партизан) бар қарулы күшке айналады. Екінші белес, "балықты судан айыру": 1944 жылы маусым айында көтерілісшілер өзінің ықпалын Алтай көлеміне кеңінен жаю үшін нақты қимылға көшті. Алдымен Дәлелхан Сүгірбаевтің бастауымен төңкеріс жетекшілері әскери істер мәжілісін ашты. Тұтас Алтайдың нақты жағдайына қарай кенттерді алуға және жау әскерімен шешуші соғысқа түсуге асықпау керектігін, оның есесіне халық бұқарасын толық аттанысқа келтіріп, төңкеріс шебіне тарту, сөйтіп, жауды "судан айырылған балықтың күйіне түсіру" стратегиясын белгіледі. Халық бұқарасын өз жағына тартып, жауды "судан айырылған балықтың" күйіне түсіру - оларды әр жақтан, әсіресе экономикалық жақтан тұралатып, сонан кейін тірекгі бекіністер мен кенттерге шабуыл жасау арқылы соңғы мақсатына жету көзделді. Шілде айының басында, екі-үш жүз адамдық төрт партизан бөлімі Сарысүмбе, Буыршын, Жеменей, Буырылтоғай аудандарына аттандырылды. Қуанышбай, Нұрғожай басқарған бөлімше мен Әбдірасыл, Ноғай басқарған бөлімше Қара Ертіс мен Сомдайрақ өзені аралығындағы - Құлынембес, Екі аша, Ақбұлақ, Ұшылық сияқты Төржайлауда отырған Сарысүмбе елінің жартысы мен Буырылтоғай елінің арасына келеді. Бұны білген Гоминдаң әскер аттандырады. Екі жақ бір айға жуық тиіп-қашты соғысқаннан кейін партизандар Буырылтоғай елінің барлығын және Сарысүмбе елінің бір бөлегін Өрмегейті асуы арқылы Монғолия шекарасы ішіне өткізіп, одан соң шекараны бойлата көшіріп Шіңгілге алып келеді. Мыңның үстіндегі үйді Гоминдаң әскері қайыра айдап Ортажайлауға әкеледі. Қаби, Мұхамед басқарған бөлімше Жағаштай, Қомбасы арқылы шілде айында "Арал" деген Төржайлауда отырған Сарысүмбенің қалған елі мен Буыршын елі арасына келді. Олар ең алдымен Дәлелхан Сүгірбаевтің өз үйіндегілерге, туыс-туғандарына жазған хаттары мен халыққа жазған үгіт қағаздарын таратты. Бұл туралы ел түрліше көзқараста болды. Дәлелханның үй ішін қамтыған (мен 17жаста едім — автор) Сайфолла, Сәм, Тастембай, Қосай, Сәдуақас бастық бастаған бір топ адам партизандар жаққа дереу қосылуды құптады. Бір бөлім адамдар келген хат пен үгіт қағаздарының рас-жалғандығына жіп таға алмай, екі ұшты күйде болды. Көп санды ел: "Шіңгіл мен біз тұрған жер тым алыс—400-500 километр келеді. Келген партизандардың саны мардымды емес. Осындай жағдайда Гоминдаң үкіметінің қолына қайта түсіп қалар болсақ, онда күніміз қалай болмақ?" — деген ойда болады. Сондықтан осы елді иландыру үшін жиырма күнге жуық уақытын сарып қылды. Осы уақытта Буыршын ауданының жарты елі мен Қаба ауданының елі аралас отыратын Қанас өзенінің солтүстік батыс жағындағы елден Зұлжалал, Байтолла, Қабдыуәли, Тышан бастаған адамдар келіп:

Тамыз айының басында Қаби бастаған топ Үштас, Қаба жайлауына өтіп кетті. Аралдағы елге бір топ автоматты адамдарын тірек етіп қалдырады. Гоминдаң үкіметінің Буыршын елі арасындағы "сенімді адамдарына" таратып берген қорғасын оқты қырық мылтықты негіз етіп, жүз адамдық шағын партизан бөлімін ұйымдастырады. Арал — Сомдайрақ өзені мен Қаба өзені ортасындағы арал. Аралға Сарысүмбе, Буыршын жақтан келетіндер өтетін жалғыз көпір, бұдан тыс үш-ақ өткел бар еді. Өзеннің екі жағы жалама жартас, заңғар тау, екі беткейі ит тұмсығы өтпейтін ну орман, қалың бұға-бүргенмен бүркенген жер. Біз (автор) көпірді өртеп жіберіп, үш өткелге 30-40 қарауыл қойып, айға жуық уақыт еткіздік. Осы тұста Гоминдаң үкіметінің — Әбілмәжін, Бадауи сияқты тыңшысын ұстап алдық. Тамыз айының жиырмаларында Сарысүмбе қаласынан полк командирі Ян зы фа бастаған бір полк жау әскерді жер сырына қанық оншақты қазақтың жол бастауымен Аралға "тыныштандыруға" жіберді. Партизандар үш өткелдегі адамдарды бір өткелге шоғырландырып, қытай әскерінің жолын кесіп, қарсылық көрсетпек болады. Жау әскері 20-30 пулеметтен оқ жаудырып, партизандар бекініс алған беткейге өрмелейді. Жердің қолайлығын пайдаланып 7-8 сағат ұрыс қылған партизандар бір полк жау әскеріне төтеп бере алмай шегінуге мәжбүр болады. Бұл кезде екі мың үйдей Арал елінен бес жүз үй жоғарылап, Алтай тауының Моңғолияға шекаралас жеріне барып алған. Қалғаны бір көшіп, екі көшіп төмендей бастаған болатын. Партизандар жау әскерін тау сағасында тосқауылдап соғысып жатқан орайда осы бес жүз үй бір түннің ішінде Моңғолияға етіп шығады. Біраз күннен кейін Монголия үкіметінің жол беруімен шекараны жылжи көшіп бір ай дегенде Шіңгіл ауданның Үшкөл асуынан Алтай бетіне өтіп шығады. Аралдың қалған елін Ян зы фа полкі қару күшімен айдап, Сомдайрақ өзенінен өткізіп әкетті. Кәмел дүңше (тілмәш) бірнеше адамды жиналыс деп алдап шақырып алып, өлтіріп тастаған жерінен кейін сүйектері табылды. Тамыз айының басында Қаби бастаған топ Үштас, Қаба жайлауындағы жұрт арасына барғаннан кейін елдің басым көбі партизандар жаққа өтіп шықты. Ел солтүстік батысқа қарай көше бастады. Қытай әскерінің кешкен елдің соңына түсіп, кедергілік жасауынан сақтануды ескерген Қаби бөлімі ел көшіп алыстап алғанша Қаба ауданын қоршауға алды. Жау әскері қоршауды бұзып шығуға өрекет жасайды. Шайқас үш тәулікке созылады. Екі жақтан да бірталай адам шығын болады. Партизандар бөлімшесінің орынбасары Мұхамед қолға түседі. Көшкен елдің алыстап кеткенін білген бөлімше, қоршауды тастап шегініп шығады да, аудан халқын — Шыбаршілік, Ботамойын, Алқабек, Жалаңаш өткелдері арқылы Қазақ ССР-нің шекарасының ішіне өткізіп жіберіп, өздері келген ізімен қайтып кетеді. Шілде айының басында — Келес, Жылқайдар, Тескембай басқарған, Әріпбай, Құрмаш ақылшы болған бөлімше Жеменей меп Қобық аудандарының елі қанаттас отырған Сауыр тауының Қарағайтыдағы Төржайлауына келеді. Олар үгіт қағаздарын таратып, бұқараны аттанысқа келтіру ісін бастайды. Сөйтсе де, олардың екі істі істеуге бірталай уақытын жұмсайды. Бірі, аз санды адамдар арасында сақталып отырған күдік-күмәнді сейілту, енді бірі, ел арасында партизан тобын ұйымдастыру және басқару алқасын құру. Бұдан он неше ай бұрын: "Майқапшағай шекарасы арқылы аткезшілік (сауда — ред.) істеді" — деген жаламен қолға алынбақ болғанда Қазақ ССР-іне қашып өткен молда Сіләм Исмайылов: "Сауыр тауының Қарағайты Төржайлауына өр Алтайдан партизандар келді, ел оларға қосылып, төңкеріс жасамақ болып жатыр", — деген хабарды естіп төңкерісшілерге қосылады. Сонымен бірге ол Жеменей ауданында тұратын Қожахмет Сәлімбаев, Баһауидден Қадыров сияқты адамдарға жағдайды баяндап хат жазып, адам жібереді. Сондай-ақ оларға аудандағы27 әр ұлт тұрғындары арасынан сенімді делінген адамдарды ұйымдастырып, орайы келгенде іштен сөйлесуін, Гоминдаң әскерінің күш-қуаты, қимыл-әрекеті туралы мәлімет беріп тұруын ұқтырды. Гоминдаң үкіметінің Қобықта Манас - Сауан — Қобық арқылы Алтайға жалғасатын тас жолды қорғауға қойған бір атты полкі (жартысы жергілікті монғол) бар болатын. Арада бір жеті өтер-өтпестен осы әскери қосында рота командирі міндетін атқаратын Зұңғұрұп (моңғол) жүз адаммен көтеріліс жасап шығып, Жеменей елімен қанаттас отырған екі жүзден аса монғол туысқандарын ертіп алып, партизандарға келіп қосылады. 15-шілдеде Келес, Жылқайдар, Әріпбайлар — аудан көлемінде мәжіліс ашып, жергілікті халықтан уақыттық басшылыққа ұйытқы ұйымдастырылады. Оған — Рамазан — зәлің, молда Сіләм Исмайылов — орынбасар, Қозыхан, Мәнкен, Зәкон, Әбілмәжін, Баянды, Тағай мүше болып сайланады. Осы мәжілісте Жеменей ауданының стратегаялық маңызы ескеріліп, ауданға шабуыл жасауға бекінеді. Өр Алтайдан келген үш жүз адамдық партизан бөлімшесі, Зұңғұрұп бастаған жүз шамалы адамды көмекші етіл, оның үстіне қару-жарақсыз немесе найза, шоқпар секілді қарапайым қаруы бар елден Ахмет Тиекбайұлы, Әбен Айдарышұлы, Талқы Бекболсынұлы бастаған мыңнан аса адамды ұрандатып, қара көрсетіп, үрей тудыруға топтап, шілденің соңында ауданға қоршай шабуылға өтеді. Бүл кезде ауданда Ли хүйдің қолбасшылығындағы бір полк әскер бар болатын. Шабуыл алғаш басталғанда жау қатты қарсылық көрсетті. Соғыс қиян-кескі болды. Ли хүй — қыруар адамынан, жүзге жуық қару-жарағынан айырылды. Көтерілісшілер жақтан да азды-көпті адам құрбан болды. Екі тәулік сайысу арқылы бекіністер талқандалып, аудандық үкімет пен полк штабы басып алынды. Ақырында қытай әскері сақшы мекемесінің қорғанына тығылады. Ауданның басым коп бөлегі көтерілісшілер қолына өтеді. Партизандар сақшы мекемесінің қорғанына шабуыл жасап, орынсыз шығындалып қалмау үшін жой ғана атыс қылып, уакытты он шақты күнге созады. Қытай әскерінің оқ-дәрі, азық-түлігі сарқылып, қалжырай бастайды. Көтерілісшілер: "Енді жауды тізе бүгуге үндейміз, көнбесе соңғы айқасқа шығамыз", — деп тұрғанда, күтпеген жағдай туылады. Гоминдаңның Сарысүмбедегі қолбасшылық штабы: Жеменей жақта да партизандардың пайда болғанын әрі бір топ моңғол әскерінің көтерілісшілер жаққа өтіп кеткенін біліп, шілде айының жиырмаларында Сарысүмбе қаласындағы Шүйкий атты полкін Буыршын арқылы Жеменейге көмекке аттандырады. Жеменей ауданының қоршауға алынғанын жолшыбай естіген жау қосыны 30-шілде күні таңға жуық ауданға жақын Беларық деген жерден партизандардың солтүстік шығысынан шабуылға өтеді. Бұл шабуылға іштегі жау әскері де сәйкесе кетеді. Партизандар аз тіресіп көреді де, басым күш алдында әуреленудың қажетсіз екенін біліп, бірте-бірте қоршауды тастап шегініп шығады. Аудандағы қазақ, ұйғыр тұрғындарының көбі үйімен, кейбірі салт атымен, ер азаматтардың барлығы төңкерісшілер қатарына қосылады. Партизандар Сауыр тауына барғаннан кейін жергілікті елден жүз адамдық, жартылай қарулы торт партизан бөлімшесін құрады. Зұңғұрұп қосыны ала келген жүз мылтықпен, сондай-ақ соғыста олжа түскен жүзден астам қарумен жасақталады. Бірінші бөлімшеге — Талқы мен Ахмет Тиекбайұлы, екінші бөлімшеге — Эбен мен Әбілмәжін, үшінші бөлімшеге — Қожахмет пен Баһауидден Қадыров, төртінші бөлімшеге — Зұңғұрұп жауапты болады. Ендігі бір жұмыс: елді жаудан аулаққа көшіріп әкету. Бірақ кешіру жұмысы басталмай жатып, бұрыннан Жеменей ауданында тұратын Ли хүй полкінің орынбасар полк командир Иүи чаң жяң бастаған үш рота әскер мен Шүй кийдің атты полкі 15-16 тамыз күндері Сауыр тауындағы партизандарға шабуыл жасайды. Партизандар: олармен соғысуға — Талқы мен Қожа Ахмет басқарған екі топ жасақ жібереді. Олар Аюсайында жаумен айқасады. Шайқас қиян-кескі болады. Жау - адам санының молдығымен, қару күшінің өгейлігімен партизандарды артқа шегіндіреді. Партизандар онан кейін де бірнеше рет тосқауылдап соғысқанымен, бұдан ешбір нәтиже болмайды. Сонымен барлық аудан халқы28 Қазақ ССР-ның аумағына өтіп шығады. Келес, Жылқайдар, Тескембай басқарған партизандар Шіңгілге қайтып кетеді. Әріпбай, Құрмаш — Жеменей елінің арасында қалады. Көктоғай, Шіңгіл аудандарын негіз еткен Алтай көтерілісшілерінің төменгі аудандарға жіберген бөлімшелері тамаша жеңістерге жетіп, төңкерістік қимыл бүкіл Алтай көлемін шарпиды. Гоминдаң өктемдігіне қарсы төңкерістік қимыл жеті ауданың бәрінде жарыққа шығады. Бұдан соң Гоминдаң өктемдігінде қалып отырған Сарысүмбе, Буыршын елін өз қатарларына алып, жауды оқшау қалтыру үшін 1944 жылы қыркүйек айында - Кәмел, Нұрғожай, Әбдірасыл басқарған бес жүз адамдық қомақты партизан бөлімін осы екі ауданға жібереді. Олар айналасы жиырма шақты күнде — Сарысүмбе елінің барлығын, Буыршын елінің жартысын Алтай тауын бөктерлей көшіріп, көтерілісшілер тобына қосады. Бұл жолы Гоминдаң жақ бұрынғыдай полк-полк әскерін салып соғыспайды. Өйткені, бұдан былайғы жерде қаладан түп қопарыла шығып соғысудың зиянға ұшыраудан басқа еш өнім бермейтіндігіне көздері жеткен еді. Демек, Гоминдаң жақ қала-кенттерді негіз еткен қорғану соғысын жүргізетін күйге түсіп қалды. Алтай елінің 1940 жылдан бастап зұлымдыққа, қанауға қарсы жүргізген күресі 1943 жылдың шілде айынан,29 өте-мөте қараша айынан30 кейінгі бір жарым жыл ішінде төңкерістік арнаға түсіп, өте тез қарқынмен Алтай аймағындағы жеті ауданның (Буыршын елінің жартысынан басқа) 90% халқы Гоминдаң өктемдігінен құтылады. Осымен бір уақытта Қуанышбай бастаған 250 адамдық партизан бөлімі қыркүйек айында - Шонжы, Мори, Жемсары елі арасына барады. Бұндағы мақсат — Гоминдаңның Көктоғай, Шіңгіл ауданында орналасқан әскеріне Дабысыннан шығыс жолы арқылы тасылатын азық-түлік, кару-жарақ көмегін үзіп тастау, тым болмағанда кедергі жасау. Бұл кезде Гоминдаңның Сарысүмбеде — екі полкі, Буыршында — бір полкі, Буырылтоғайда — бір полкі, Жеменейде — бір полкі, Қабада — бір баталоны, бұдан басқа Шонжы арқылы Алтайдың Сартоғайға баратын шығыс жол бойында жөне Көктоғай, Шіңгіл аумағы ішінде төрт полкі, екі батальон әскері бар болатын. Көктоғай ауданында он бірінші двизияның 383-полкі (полк командирі Уаң), Қаратүңкеде — он бірінші двизияның 382-полкі (полк командирі Чін жүн), Сарытоғайда — қырық алтыншы двизияның 1-полкі (полк командирі Шя уй шяң), Дабысында — қырық алтыншы двизияның 2-полкі (полк командирі Ма пиң лиын), Қарасуда алпыс төртінші двизияның 3-батальоны (батальон командирі Шың уын жүн), Күмісте қырық алтыншы двизияның батальоны, батальон командирі Жу болатын. Бұның сыртында Буырылтоғайда тұратын алпыс төртінші двизияның Jly фамилиялы басшылық ететін бөлімі кейде — батыс жол, кейде - шығыс жол арқылы тасымалданатын азық-түлікпен, қару-жарақпен қамдалатын. Жоғарыдағы 5-полк, 2-батальонға Шонжыда тұратын қырық алтыншы двизияның (двизия командирі Шүй ручын) қолбасшылық жасайтын. Қуанышбай бастаған топ ел арасына келгеннен кейін, бір күштен соң бұл жердегі елдің бір бөлігі партизандар жаққа өтеді. Гоминдаңның Шонжыда тұратын әскері мұнан хабар тауып, 2-батальон әскермен ұрысқа шығады. Партизандар тұрған жер кентке 20 километр болғандықтан, қытай әскерімен қақтығысу өздеріне қолайсыз болатынын ескеріп, ұрыс салмай-ақ — Шонжыдан — Жүкей бастаған үш жүз түтінді, Жемсарыдан жүзге жуық түтінді ілестіріп Мори өңіріне өтіп кетеді. 4-5 күннен кейін Моридағы елдің бір бөлігі партизандар тобына қосылады. Демек, үш ауданнан партизандарға қосылған ел едәуір мол болады. Бұл жағдай Гоминдаң үкіметін қатты састырады. Олар әскери күшпен партизандарды бұл өңірден қуып шықпақ болады. Қазан айының басында Моридың құм жиегі Бесағаш маңында қатты соғыс болады. Гоминдаңның Морида тұрғызған әскері болмағандықтан, Шонжыдан батальон командирі Уың чю жу үш жүз әскермен келіп соғыс ашады. Партизандар келістіре соққылап қуып салады. Елу неше мылтық олжа алынады. Кейінгі деректерге негізделгенде, сол жолғы соғыста қытай әскерінің төрт офицерімен бірге қырық үш адамы өлген. Екі офицерін қамтыған он тоғыз адамы жараланған. Батальон командирі Уың чю жудың қарынына оқ тиіп, өрең қашып құтылған. Үш пулемет, елу неше бесатар мылтығынан айырылған. Қуанышбай — Шонжы, Мори, Жемсары аудандарынан бес жүзден астам түтінді көшіріп, Бәйтік тауының Алтай жақ теріскей бетіндегі қыстаулықтарға орналастырады. Өздерін қорғауға жүзден астам мылтық, үш пулемет қалдырып, Шіңгілге қайтып кетеді. Еренқабырғаның31 теріскейіне барған партизандардың осы жолғы қысқа уақыттық жорығы - Шонжы, Мори, Жемсары аудандарынан тыс — Фуқаң, Мичуан, Санжы, Құтыби, тіпті, Манас аудандарына дейін аңыс тудырды. Сөйтіп, Шонжыдан Шихуға дейінгі аудандарының қатынас жолы жансызданып қалды. Бүл барып Үрімжінің экономиясының тұралауына соқтырды. Өйткені, бұл кезде Үрімжідегі қытай әскерінің азық-түлігі осы аудандардан, не осы аудандардың тас жолдары арқылы тасылатын. Ал оңтүстік Шинжаңның жолы — өте кереғар, тас жолдар әлдеқашан тозығы жетіп, істен шыққан еді. Тасымал жұмысы ат арбамен, есек арбамен орындалатын да, өте ұзақ уақыт жұмсалатын. Дәл осы кезде Іле жақтан басталған "Үлкен уақиға да"32 — Гоминдан үкіметі үшін зор қауіп тудырды. Осылай, Алтай партизандарының төңкерістік қимылы бұл тұста аймақ көлемінен шығып, шығыс Шинжаңға ықпалын көрсетті. Жағдайдың даму барысы — төңкерісті жеңіске жеткізу үшін бір орталыққа бағынған әрі пәрменді басшылық пен ұйытқы қажет екенін көрсетті. Сөйтіп, 1944 жылы қазан айының орта шенінде Шіңгіл ауданының Бұлғын деген жерінде Дәлелхан Сүгірбаевтің ұсынысы әрі басқаруы арқылы бұқаралық мәжіліс ашылып, "Алтай қазақтарының төңкерістік уақыттық үкіметі" құрылды. Үкімет құрамында он екі адам болды. Оспан — үкімет бастығы, Дәлелхан Сүгірбаев — үкіметтің орынбасары және қосымша Алтай партизандарының қолбасшысы болып сайланды. Төңкерістік уақыттық үкіметте: қауіпсіздік істер бөлімі, сот бөлімі, бұқаралық қызмет бөлімі, артқы шеп қамдау бөлімі — сияқты бөлімдер болды. Он адамға батырлық атақ берілді.33 Ұйымдық жақтан бұрынғы төрт партизан бөлімшесі тоғызға жетті.34 Олардың қолбасшылары: Кәмел мен Қапас, Қаби мен Жылқайдар, Нұрғожай мен Тоқтыбай, Келес пен Сайфолла, Әсен мен Қапырыш, Тескембай мен Балтабай, Тастембай мен Асқабыл, Молда Бейіс пен Әбіләкім (екеуі де ұйғыр). Партизан бөлімшесін жеткілікті қарумен қамдау үшін қолда бар қарудың сыртында Моңғолиядан Жалпақ (қазіргі Буырылтоғай) қарауылы арқылы бес жүз қарулы құрал әкелінді (автомат — 100, ауыр пулемет — 20, жеңіл пулемет — 30, миномет — 6, танкі атар — 2, бесатар — 350). Мұнымен қоса 100 сандық гранат, 500 сандық әp түрлі оқ бірге келді. ҮШІНШІ белес, бекіністер мен кенттерге қадалу. 1944 жылы қазан айының соңында "балықты судан айыру" әдісі жүзеге асып болды. Енді төңкерісшілер Гоминдаң үкіметінің түйінді бекіністері мен аудан-кенттеріне шабуыл жасау басталды. Бірінші, 1944 жылы желтоқсан айында Шіңгілдегі Күмістің құйғанында тұратын қытайдың әскери бекінісіне шабуыл жасалды. Бұл бекініс — Көктоғай мен Шіңгілде топталған төрт жарым аудан халқы мен партизандарға тікелей қауіп төндіретін, ең жақын жердегі жау ойнағы еді. Бекіністегі бес жүз әскер, екі тәулік бойы жанталаса қарсылық көрсеткенімен, үш жүзден аса адамынан айырылып, екі жүздей адамы Сарытоғайдағы негізгі әскери базасына қашып тығылды. Партизандар үш жүздей мылтық, жүз сандықтай оқ, басқа да мол зат олжа түсірді. Әрине, соғыстың аты — соғыс. Бұл соғыста партизандардан жиырма шақты адам оққа ұшты, жаралы болды. Бұл төңкерістік үкімет пен партизандық қолбасшылық штаб құрылғаннан кейінгі тұңғыш жеңісті шайқас еді. Екінші, 1945жылы ақпан айында, Келес, Қаби Бітімшіұлы, Тастембай бастаған үш бөлімшенің төрт жүздей адамы Көктоғай кентін азат етуге аттанғанын білген жау, 24-ақпан күні Сарытоғай бекініске қарай жаяу-жалпы шегінеді. Бұл тұста Көктоғай өңірінде қардың қалыңдығы бір, бір жарым метр, температура 35-40 градустан кем емес еді. Үш жүз адамдық Партизан бөлімі жаудың соңынан түсіп, Сарытоғайға 70 километрдей қалғанда қуып жетіп соғыс салды. Шайқас жарты тәулікке созылды. Партизандар жаудың төрт жүздей адамын жойып, үш жүзге тарта әр түрлі қару-жарақ олжа алды. Көктоғай ауданы толық азат етіледі. Бүл — партизандар өмірінде жауды ең көп жойған, қару-жарақты мол олжалаған тағы бір шайқас болды. Партизандардан — Мырзахан, Елемес, Әбіш сияқты жиырма неше адам қаза, отыз неше адам ауыр, жеңіл жаралы болды. 19 жастағы Шәйзат Мәмедоллаұлы осы соғыста ерен ерлік көрсетті. Үшінші, Рамазан, Молда Сіләм, Әріпбай бастаған Жеменей партизандары Қазақ ССР-іне барғаннан кейін, ең әуелі елді қыстан қалай аман өткізудің қамына кіріседі. Жүз адамдық партизан бөлімінің қорғауымен үш жүзге жуық азаматты ұйымдастырып, бергі бетте (қытай жақ) орылмай қалған астықты жиып алуға аттандырды. Бір тәуірі, арғы беттегі ел мен бергі бетте қалған егістік алқаптың аралығы бірнеше километр еді. Қарулы партизандар ыңғайлы жерден бекініс алып, аудандағы қытай әскеріне құқай көрсетті әрі жиын-терінге қатынасты. Олар осы барыста Гоминдаң әскерінің кент сыртындағы ат бағушыларына бірнеше рет шабуыл жасап, отызға жуық адамын өлтіріп, үш жүзге тарта ат, жиырма неше мылтық олжа алды. Енді бір жағынан жергілікті үкімет адамдарымен қарым-қатынас жасап, жүз мыңға жуық төрт түлік малдың өрісін лайықты шешті. Осылай ел мәселесі шешілгеннен кейін, 1945 жылы қаңтар айынан бастап Жеменей ауданын азат етудің қамына кірісті. Дайындық барысында Жеменей, Қаба аудандарынан және Қобықтан қосылған моңғолдар болып толық қаруланған торт жүз адамдық, бес шағын партизан бөлімшесі ұйымдастырылды. Бұл бөлімшеге Талқы мен Ахмет Тиекбайұлы, Солтан мен Қабиден, Мәуліхан, Мұқыш, Қожахмет, Баһауидден, Зұңғұрұп басшылық етеді. 27-қаңтар күні Талқы мен Қожахметтің бөлімшелерін шабуылдаушы алғашқы қосын етіп, Жеменей ауданы маңына жібереді. Олардың біреуі кенттің бас жағынан, біреуі аяқ жағынан тиіседі. Қытай әскері алғашында СССР- дің шекарашыларының шабуылы болар деп топшылайды. Артынан партизандардың шабуылы екенін білсе де, батылы барып оқ шығара алмайды. Себебі, шекара өте жақын орналасқандықтан, оқ шекарадан өтіп кетіп, өзге елдің адамын жаралап алу жауапкершілігінен қорқады. Бүл кезде ауданда Ли күй басқарған толық бір полк әскер бар болатын. Бүл к.осын 29-кдңтар күні таң бозынан түп қопарыла шегініп, Буыршынға бет алады. Партизандар Ноқайға дейін қуалап соғысады. Жау Ноқайға35 келгенде күшті боранға жолығады. Жаудан жүз елуден астам адам үсіп өледі. Боранда алып жүре алмаған жүзден астам мылтық пен сандық-сандық оқ-дәрілерді партизандарға тастап, Буыршынға барып тығылады. Осылай Жеменей ауданы 29-қаңтарда жаудан толық азат етіледі. Бірнеше күннен соң аудандық уақыттық үкімет құрылады. Рамазан — әкім, молда Сіләм мен Мамедолла — орынбасар әкім, Қабиден — сақшы бастығы, Садық Әбзи (татар) мен Ахмет нәби — қазына істерінің жауаптысы, Әріпбай — бас ақылшы, Қажиман, Қозыхан, Зәкон, Әбілмәжін, Байанды, Тағай — ақылшы болып белгіленеді. Төртінші, 1945 жылы наурыз айында, Гоминдаң үкіметінің Көктоғай мен Шіңгілдегі берік бекінісі саналатын Сарытоғайға шабуыл жасау мақсатында, Алтай партизандары бас қолбасшылық штабы жүз адамдық қарулы қосын құрады. Сарытоғайда жаудың үш мыңға жуық әскері бар болатын. Олар партизандардың соқтығуынан бұрын-ақ бес танк пен үш броневик машинасын қалқан етіп, азық-түлік, оқ-дәрілерін отар неше автомобильге артып, Шонжыға шегініп кетеді. 1944 жылы қазан айының орта шенінен, яғни, "Алтай қазақтарының уақыттық үкіметі" құрылғаннан 1945 жылы сәуір айына дейінгі жарты жыл ішінде Гоминдаңның үш орындағы әскери базасы жұлып тасталып, төрт аудан азат етілді. Қытай әскерінің Сарытоғай жеңілісінен кейін Үрімжі — Алтай арасындағы "шығыс жолы" үзілді. Бұның өзі жау әскерінің Сарысүмбе сияқты жердегі әскери базасын соғыстық қарумен қамдауда үлкен қиыншылық тудырды... Тоғысқан тілектер, айқасқан білектер. 1945жылдың соңғы жартысы Алтайда партизандық қимылдың жеңіске жетуінің шешуші кезеңі болды. Бірінші, Жеменей партизандары ауданды азат етіп, уақыттық үкімет құрған тоғызыншы ақпаннан бастап үш ай ішінде сапа жағынан жетіліп, сан жағынан молайды. Атап айтар болсақ: 1. 1944 жылы Қазақ ССР-іне етіп қыстаған ел 1945 жылы сәуір айында мекендеріне қайта оралып жайғасты. 2. Партизан бөлімдері тағы бір мәрте тәртіпке салынып, ұйымдық жақтан сұрыпталды. Жаттығу жүргізіп, түрлі қару-жарақты қолдану қағидаларын игеріп, соғыстық өнер жағынан өресі жоғарылады. 3. Сан жағынан молайды. 1945 жылы мамыр айында, Дөрбілжін ауданы Қызылбейіт деген жердегі Пейев, Картошев бастаған жүз шамалы орыс партизандарға келіп қосылады. Партизандар оларды құшақ жайып қарсы алды әрі бұларды айырым партизан бөлімшесі етіп құрады. Сондай-ақ, Гоминдаң үкіметінің Бурылтоғай, Қобық аудандарында тұратын әскери бөлімдерінен мамыр, маусым айларында 3-4 рет, жүзден аса ұйғыр әскерлері он неше жан құрал (наган, тапанша), екі пулемет, жүз шамалы қару-жарақпен партизандарға келіп қосылады. Осылай, Жеменей партизандарының жалпы саны екі арнадан келіп қосылған жаңа күштермен алты жүз адамға, бес бөлімшеге кеңейді. 4. Үрімжі — Алтай тас жолы бойындағы Құрайты, Мұқыртай сияқты түйінді орындарға бақылау тораптары құрылады. Бұлардың міндеті — Гоминдаң үкіметінің Алтай мен Қобық арасындағы барыс-келіс жағдайын бақылау әрі қолдан келгенше тосқауыл болу. 1945 жылы маусым айында, Дәлелхан Сүгірбаев жіберген Мұқай Ақшалұлы мен Зәки төрт күн жол жүріп Жеменейге жетеді. Оларға екі міндет жүктелді. Бірі — Үрімжіден Қобық арқылы Буыршынға ұласатын жолды кесіп тастау. Екіншісі — тамыз айында Сарысүмбеге жасалатын жорыққа сәйкесіп, Буыршын, Қаба кенттеріне шабуыл жасауға дайындалу. Жеменей партизандары бүл іске дереу кіріседі. Талқы, Әбен басқарған толық бір бөлімше Құрайты мен Мұқыртайға барып, Қобық — Буыршын тас жолын үзіп тастайды. Шілде айының басында Мәуліхан, Мұқаш басқарған бір бөлімше Қаба ауданына жорыққа аттанады. Дәл осы кезде Құлжадан ұлттық армия36 Шәуешекке қарай жолға шыққан хабар келеді. Пейев, Картошев басқарған бөлімше қайтып барып, өз жерлерінде әрекет жасау талабын қояды. Бұлардың талабына қосылған басшылық, Сұлтан, Қабиден басқарған бір бөлімшені қоса аттандырады. Олар 15-16 шілдеде Дөрбілжін ауданындағы Қырық ошақтағы орыс ауылын бес тәулік қоршауға алады. 20-шілде күні Құлжадан келген ұлттық армияның бір атты ротасымен бірігіп, жауды жойып, бекіністі. тартып алады. Сұлтан, Қабиден басқарған бөлімше Дөрбілжін, Қобық аудандарын азат ету соғысына қатынасып, Жеменейге қайтады. Екінші, Сарысүмбе қаласына жасалған шабуылда жолы болмай кайтып кеткен Өр Алтай партизандары37 тамыз айының басында жорыққа қайта дайындалады. Дәлелхан Сүгірбаевтің қолбасшылығындағы Алтай партизандары бір мың бес жүз әскермен Сарысүмбе қаласын қоршауға алады. Сонымен бірге, партизандардан біраз адамды Сарысүмбенің астық шығатын негізгі өңірі - Тұлтыға жіберіп, бидай оруға орналастырып, жауды азық-түліктен қаңтаруға кіріседі. Тағы бір жағынан, Дәлелхан Сүгірбаев өз атынан Алтай аймағының қуыршақ уәлиі Гау бо үй мен қолбасшы Уан лиң иүнге: "Естеріңе келіп, шығар жолдарыңды іздейтін кездерің жетті. Егер тізе бүкпейтін болсаңдар, тез арада қылышпен көрісетін боламыз", — деп хат жазды. Қоршауда қалған жау Үрімжіге У жұң шин, Жу шау ляңға жеделхат жолдап, қоршаудан құтқаруды өтінеді. 13-тамызда партизандар Сарысүмбенің Әбитан аэропортын басып алады. 14-тамыз күні Жау бо үй, Уан лиң иүндер: "Сарысүмбе қатерде қалды. Азық-түлік, оқ-дәрі тақа таусылды. Тездеп көмек жіберіңдер. Ұшақ, ұшақ, ұшақ, ұшақ, ұшақ, ұшақ, ұшақ, ұшақ, ұшақ, ұшақ" , — деп он рет қайталап, тағаты таусылып, зар қақсайды.38 15-тамыз күні Сарысүмбе қаласына негізгі шабуылды бастамақ болып тұрғанда, Дәлелхан Сүгірбаевтің Жеменейге байланысқа жіберген Тоқтар бастаған үш адамы хабар алып қайта оралады, Олар Іледен келген ұлттық армияның Қобықтыдағы өткен бөлімі Алтайға шеру тартқалы жатқанын, Жеменей марш жандармның көп бөлімі Буыршынға жақын Көксін тауына орналасқанын, қалған бөлімі 20-тамызда Қаба ауданына шабуылға аттанбақ болғанын хабарлады. Осы хабарға байланысты жорық жоспары қайта ойластырылды. Бірінші жоспар — Жеменей партизандары ұлттық армия бөлімдерімен қарым-қатынас орнату, олардың қажеттерін қанағаттандырып, ұлттық армияның орналастыруына бойсына отырып Буыршынға бірігіп шабуыл жасау. Қаба партизандары Қабаға шабуылды дереу бастау. Сөйтіп, жауды жеке-жеке талқандауға қол жеткізу. Екінші — Сарысүмбе қаласына шабуыл жасауға келген партизандар ұлттық армияның келуін күту. Бірақ, қытай әскерінің Сарытоғай немесе Құбы құмы арқылы Үрімжіге қашып кетуінен сақтану үшін қаланы 10-15 километр кең аумақ ішінде солтүстік батыс және оңтүстік жағынан қоршауға алу. Осылай орналастыру жасайды да Жеменей партизандарына адам аттандырылады. 28-тамызда Қаба кентін азат етуге жіберілген Мәуліхан, Мұқаш, Баһауидден Қадыров басқарған үш жүз адамдық партизан бөлімі Қаба ауданын еш қарсылықсыз азат етеді. Бүл жердегі екі рота қытай әскері екі күн бұрын Сарысүмбеге шегініп кеткені белгілі болды. Демек, Қаба ауданы жаудан 26-тамызда азат болды.39 Қабадағы қытай әскерінің шегінуінің себебі, Гоминдаң үкіметі Сарысүмбенің қат-қабат қоршауда қалғанын көреді. Қобықты азат еткен ұлттық армияның Буыршынға бет алғанын, бірнеше күннің ішінде Буыршын, Қаба аудандарына шабуыл жасалатындығын межелейді. Ендігі жерде бас қолбасшы Уан лиң иүн Қабадағы қосынды Буыршынға шегіндіріп, онан соң Буыршындағы қосынмен қоса Сарысүмбеге қайтарып әкеліп, барлық күшін шоғырландырып, қаланы қоршауға алған партизандармен тіреспек ниетте болады . Қабадан шегінген қосын — Жеменей партизандарының Қаба, Буыршынға аттанғанынан хабарлы болып, Буыршынға шегінбей тіке Сарысүмбеге тартады. 28-тамызда Қаба ауданына кірген партизан бөлімі қосынның жартысын ауданның кейінгі жұмыстарын жөнге салуға қалдырып, жаңадан қосылған еріктілермен қатарын толықтап, торт жүз адамға жеткізіп, қашқан жауды Сарысүмбеге іліндірмей жоюға аттанады. Партизандар Буыршынның Шұңқыр40 деген жеріне келгенде, бүл жерде "қауіпсіздікті сақтау" желеуімен орналасқан орыс бөлімшесін үш жағынан қоршап алып, еріксіз бағындырады. 250 әр түрлі мылтық, 50 дана атты әскер қылышы, 600-ден астам өр түрлі гранат, 11 мың тал оқ, алты жан құрал (тапанша, наган) өткізіп алады. 31-тамызда бұқаралық мәжіліс ашылып, район кентінің азат болғаны жарияланып, Шұңқыр аудандық сақшы бөлімі құрылады. 1945жылы Іледен шыққан бір полк ұлттық армия бөлімі41 (командиры -Лескин, жергілікті орыс), орынбасары — Бекішевтің қолбасшылығында Жеменейден келген торт жүз адамдық партизан қосынының сәйкесуінде 1-қыркүйектің кешінде Буыршын ауданына шабуыл жасайды. Алдымен Жеменей партизандарының көбі ауданның жоғарғы және аяқ жағынан ат салып өтіп, ауданның шығыс жағына топтасып, Шегетай қабағынан оқ атып, жаудың назарын аударады. Жер сырына қанық бір топ адам тоғай арасымен ауданға кіріп, паромды тартып алады. Сонан Коксын тауының шығыс бөктерінде шабуылға дайын тұрған Кеңсай атты полкі мен Жеменей партизандарының қашқан бөліміне хабар береді. Олар ауданның батыс және шығысынан бірдей шабуылға өтіп, Буыршынды лезде басып алады. Жаудың өлгені өліп, қалғаны түгелдей қолға түседі. 3-қыркүйек күні Кеңсай полкінің бір рота "бастауыш бөлімі" Дәлелхан Сүгірбаевтің қолбасшылық штабы тұрған Әбитанға келеді. Олар Шәмши Мәмиевті бірге ала барады. Дәлелхан сол күні Шәмшиді — Сарысүмбе қаласындағы Гау бо үй, Уан лиң иүндерге "құр арамтер болмай бағынудың" қажеттілігін айтып, хат жазып, елші етіп жібереді. 5-кыркүйекге Кеңсай полкінің Буыршынға жорық жасаған негізгі қосыны Дәлелхан тұрған жерге келеді. Бұл екі жақтың алғаш бас қосуы еді. Осыдан соң екі жақ тізе қоса Сарысүмбе қаласына қадалды. 6-қыркүйекте таңға жақын жалпы үш мыңдай адам, атап айтар болсақ, Гоминдаңның Сарысүмбе қаласында тұратын екі мыңнан астам әскері, Манат пен Бұрыпжаптың "қауіпсіздікті сақтау" делінетін екі бөлімшесіндегі бес жүз адамы, төрт жүздей жәй бұқара — Алтай тауын бетке алып, Өрмегейті асуы арқылы Моңғолияға өтіп кетпек болып қашады. Сол күні Алтай партизандары мен Кеңсай атты полкі қалаға еш қарсылықсыз кіреді. Қала іші тез тынышталады. Әуелде қорқып, жау әскерімен тауға қашып кеткен жәй бұқара қайтып келеді. Екі күннен кейін Әбдірасілдің бөлімшесіндегі екі жүз партизан мен ұлттық армияның Бекішев бастаған жүз жауынгері Дәлелхан Сүгірбаевтің қолбасшылығында қашқан жауды қууға аттанып, шекараға жақындап қалған жерінен қоршауға алады. Гау бо үй, Уан лиң иұн тізе бүгеді. 10-қыркүйекте 1500 бесатар, 150 жанқұрал, 50 неше ауыр-жеңіл пулемет, 8 миномет, толып жатқан гранат тапсырылып алынады. Қуыршақ уәли Гау бо үй, бас қолбасшы Уан лиң иүн, 8-полктың полк командирі Пән жи юан бастаған 150 неше офицер, 1700 әскер қолға түсті. Бұлардан басқа қуыршақ орынбасар уәли Табын бейсі (моңғол), Бұрыпжап басқарған үш жүз адамдық "қауіпсіздікті сақтау" бөлімі тізе бүгеді. Осының алдында 7-қыркүйекте Манат басқарған екі жүз адамдық бөлім бағынған еді. Бүл жолғы олжаға алынған үлкенді-кішілі қарудың саны, Буыршын ауданын бағындыруда алынған қаруды қоспағанда, 3100 бағындырылған әскер 3000-нан астам болды. Тек полк командирі Дәй күй жио мен мекеме бастығы Ли хұң рүң бастаған 300 әскер Моңғолияға қашқан қосыннан Үсіген деген жерде бөліне шығып, Үшбұлақ жолы арқылы Үрімжіге қашып кетеді. Қолға түскен әскер арасынан 200 нешесі ұлттық армия қатарына қосып алынады. Қалғаны Кеңсай атты полкінің екі взвод әскерінің бақылауында Толы мен Бұратана арасындағы "Қызыл түз" тас жолын жасауға жіберілді. Гау, Уан, Пән сияқты орта дәрежеліден жоғарғы офицерлер Құлжаға жіберілді. Бұлар 11 тармақты бітімнен кейін Гоминдаң жаққа тапсырылды. 1945 жылы 20-қыркүйекте Алтай аймағының барлық жерінде тыныштық орнады. Қыркүйектің 20-ларында Құлжадан Әлихан төре, Ахметжан Қасым, Сәйфидден Әзизи бастаған адамдар келіп, Алтайда он неше күн тұрып қайтты. Дәлелхан Сүгірбаев әр жіктегі адамдармен бірнеше рет жан-жақтылы пікір алысты. Онан соң үлкен мәжіліс болды. Бүл кезде Оспан Көктоғайдағы өз ауылында еді. Мәжіліске екі рет адам жіберіп шақыртты, келмеді.

Үлкен мәжілісте: 1) Алтай аймақтық әкімшілік мекемесі құрылатындығы, мекеме — Құлжадағы уақыттық үкіметтің басқаруына көшті, Алтайдың уәлилігіне — Оспан, уәлидың орынбасарлығына — Дәлелхан Сүгірбаев, Шәмши Мәмиев, Әріпбай тағайындалды; 2) 1945 жылдың 6-қыркүйегінен бұрын өткен әр қандай істің (саяси істерде) бәрі салауат - деп жариялады1. Мәжіліс ашылудан ілгері, атап айтсақ, 15-қыркүйекте ұлттық армияның Алтай атты полкі мен Алтай қарулы бөлімі құрылды. Дәлелхан Сүгірбаев — полк командирі, қарулы бөлім бастығы болды. Бұдан соң ұлттық армияның Кеңсай полкі Құлжаға қайтып кетті. Іле-шала аудандық үкіметтер, аймақ, аудан дәрежелі әкімшілік мекемелер құрылып, іске кірісті. Бірнеше жылға созылған қарулы күрес бейбіт, көңілді тұрмыс жағдайына ауысты.

Алтай елінің 1940 жылдан басталған қарулы күресі 6 жылға жалғасып, 1945 жылдың қыркүйегінде жеңіске жеткені туралы бірінші бөлімде баяндалды. Ендігі бөлімде, осыдан кейінгі уақытта Алтай көлемінде туылған аумалы-төкпелі уақиғалар туралы баяндалады. Сөз басын Оспан Исламұлынан бастайық. Оспан Исламұлы — он екі абақ керейдің молқы руының Айтуған жігінен. 1899 жылы Алтай аймағы, Көктоғай ауданының Өңдірқара қыстауында туған. Ол 1940 жылға дейін Көктоғайда өз түтінінің шаруашылығымен шұғылданады. Ат жақты, ұзын жал тұмсықты, қызыл күрең шырайлы, үлкен от көзді, қою шаш-сақалды әрі бойшаң (бойы — 1,8 метр), кесек, толықша денелі, ерен қайратты адам болатын. Ол тым аз сөйлейтін, ішкі сырын оңай-оспаққа жария етпейтін, жүріс-тұрысы жайбырлау, өшіккен адамына "тістеген жерімде тісім қалсын" дейтін зейілді, бірақ адамдармен жалпы байланыста — онша анайы, бейбастақ, әпербақан емес болатын. Қатты қағылез, сақ, бел шешіп бейғам жатпайтын, жан құралы жастық астынан кетпейтін, қорамсағы белінен түспейтін, бір атын отқа қойғанда, бір аты белдеуде ерттеулі тұратын еді. Әрине, бұл тұрмысқа ол неше жылдық ұрыс өмірінде дағдыланып шыққан еді. Білім жағынан алғанда еш оқу көрмеген жан еді. Оспанның ұлы әкесі едәуір ауқатты, аз да болса дін оқуын оқыған, кейде "молда" аты қосанжарлап жүретін адам болыпты. Қыстауы — Өндірқара, жайлауы — Алайғыр, Арасан, Ақбұлақ, Құжырты сияқты жерлер болыпты. Әкесі Ислам (Сіләм) бара-бара кедей болып қалған. Оспанның ат жалын тартып мінгеннен бергі тұрмысы кедейлікпен өтіпті. 1940 жылға дейін Көктоғай ауданы Күрті деген жердегі Екі қызыл тас бұлағы бойында арпа, тары салып, жер емшегін емген. Оспан 1940 жылғы Есімхан, Ақтеке, Рысхан, Сүлеймен Бектұрұлы бастаған тұңғыш халықтық көтеріліске, 1941 жылғы Қалел, Рақат бастаған екінші халықтық көтеріліске бастан-аяқ қатынасып, көрнекті үлес қосқандардың бірі болған. Екінші халықтық көтерілісті бастаған — Қалел сияқты ел ағалары Жанымханның: "Міне —алла, міне — құран" - дегеніне сеніп бағынғанда, Оспан көтерілісті жалғастыра беруге бел байлап, тізе бүкпей, құрал тапсырмай, Жоңғария құмына кіріп кетеді. Осыдан бастап талай тар жол, тайғақ кешуді басынан кешіреді. ЬІстыққа күйіп, суыққа тоңып, өзгелерден еш көмек болмаған кезде, табандап тұрып бір жыл, он ай бойы жаумен алысып, үшінші көтерілістің жалынын қаулатады. 1943 жылдың сәуір айына келгенде қатарын 400-ге жеткізіп, 150-ден аса қаруға ие құралды топтың басшысы болады. 1943 жылы шілде айынан 1944 жылы қыркүйекке дейін "халықтың Шың Шы цайға қарсы ұйымының", "Алтай қазақтарының көркею комитетінің" бастығы әрі қарулы қосынның қолбасшысы, 1944 жылы қазан айынан 1945 жылдың қыркүйек айына дейін "Алтай төңкерістік үкіметінің" төрағасы, 1945 жылы қыркүйектен 1947 жылдың ақпан айына дейін "Үш аймақтың" Алтай әкімшілік мекемесінің бастығы, 1946 жылдан бастап Өлкелік біріккен үкіметтің мүшесі болады. 1948 жылы ақпан айынан 1949 жылы Шинжанды қытайдың қызыл армиясы басып алғанға дейін, Гоминдаң үкіметінің жәрдемімен Шонжыда құрылған уәли мекемесінің бастығы болды. 1951 жылы 1-мамыр күні Үрімжідегі халық алаңында өлім жазасы кесілді. Сүйегі — 1952 жылы қараша айында Көктоғайдағы мекеніне жерленді. Оспан екі ағайынды еді. Інісі — Дәлелхан Исламұлы 1942 жылы Көктоғайда Шың Шы цай үкіметінің қолынан қаза болды. Оспан ілгерінді-кейін үш әйел алған. Бірінші әйелі — Нұрғиза, одан Шердиман, Шерияздан, Нығыметолла, Нәби, Байдолла, Көри деген алты ұл, Кәбира, Пансия атты екі қыз болады. Нұрғиза өлгеннен кейін екінші әйелі — Мәмейды алады. Онан — Сапия, Қапия, Замбия деген үш қыз, жесірдей алған соңғы әйелінен — Амақ атты бір ұл болады. Бұл балаларынан Шерияздан 1940 жылы бірінші көтеріліс тұсында оққа ұшады. Екінші әйелі Мәмей мен үш ұлы, бес қызы — 9 жан 1942 жылы ақпан айында Шың Шы цай үкіметінің Бұрыпжап басқарған әскерлерімен болған соғыста қолға түсіп, алғашында — Сарысүмбе (Алтай) қаласында, 1943 жылы мамыр айынан бастап - Көктоғай ауданында мырза қамақта отырады. 1944 жылы мамыр айында партизандардың бір реткі қатты соққысына ұшыраған Гоминдаңның Көктоғай ауданындағы жендеттері, аудан тұрғындарынан 40 бейуаз бұқараны қырғанда Оспанның 18 жастағы Кәбира мен 14 жастағы ұлы Байдолланы — Мәмейдің көз алдында кескілеп өлтіреді. 11 жастағы ұлы Көри мен 9 жастағы қызы Сапияны 20 метр терең құдыққа тірідей тастайды. Онан соң кезек Мәмейдің өзіне келеді. Қорлыққа шыдамай жанынан түңілген ол тасып жатқан өзенге бір-ақ секіреді. Қытай әскері жапа-тармағай оқ шығарғандарымен бірде бірі дарыта алмайды. Соңынан қуа атқылауға таяу маңда бекініс алып жатқан партизандардан қорқып, батылдары бармайды. Бірнеше 100 метр жерге ағып барып, бір иенде талықсып жатқан жерінен Мәмейді партизандар құтқарып кетеді. Оспан Мәмейді ежелден менсінбейтін, оның үстіне жақында ғана дәулетті әрі сәулетті Баянмен некеленіп алған соң, Мәмейге өзінің күңі қатарында мәміле жасайды. Ақыры ол 1948 жылы жазда іргеден кетеді. Пансия деген қызы 1942 жылы Шың Шы цай үкіметі Оспанға жіберген елшілерімен бірге барып, сол беті әкесінің қасында қалып қойғандықтан, бұл жолғы қырғынға ілікпейді. Қалған үш ұлы - Шердиман, Нығыметолла, Нәби 1941 жылдан бастап Оспанмен бірге болады. 1951 жылы Оспан Гансудың Хайзы деген жерінде қызыл қытайдың азаттық армиясы жағынан қолға түскенде, қашып шығып Шинжаңға келіп, байырғы серіктерінен адам топтап, Алтай мен Боғда аралығында қарулы күреспен шұғылданады. Қызыл қытайдың азаттық армиясының қыр соңынан түсіп, өкшелей қуалап, соққы беруі, сонымен бірге қытайдың коммунистік партиясының қайта-қайта адам жіберіп насихаттауының нәтижесінде, 1952 жылы қыркүйек айында қаруын тапсырып, бағынды. Шердиман 1952 жылы желтоқсан айынан 1959 жылға дейін Алтай әкімшілік мекемесінде — мал шаруашылығы бөлімінің орынбасар бастығы, 1959 жылдан 1967жылдың басына дейін Іле Қазақ Облыстық саяси кеңесі мекемесінің орынбасар бастығы болады. "Мәдениет зор төңкеріс" тұсында, 1967 жылы 14-қаңтар күні "қызыл қорғаушылар" жағынан қолға алынып, үш жыл, үш ай түрмеде отырады. 1970 жылы 30-сәуірі күні 51 жасында өлді. Оспанның Нығыметолласы — 1972 жылы науқастан қайтыс болды. Нәби — қазір Көктоғай ауданы, Күрті ауылының Ертіс қыстағында, Амақ — Күрті қыстағында тұрады. Жатсыну және кергу. Сонымен, 1945 жылы 20-қыркүйек күні Алтай аймағының барлық жерінде тыныштық орнады. Бұл кезде Оспан Көктогай ауданының Тұрғын деген жеріндегі аулында еді. Дәлелхан Сүгірбаев Оспанға: Алтайдағы Гоминдаң үкіметінің соңғы тиянағы болған Сарысүмбе қаласының азат болуының мән-жайын, Іледегі ұлттық армияның Кеңсай атты әскерлерінің 3 полкінің келгенін толық таныстырып хат жолдады. Хатты жеткізген адамға Оспанның бар айтқаны: "Қап, әттеген-ай! Бұдан кейін бір атқа екі адам мінгесетін болған екеміз-ғой", — деген сөз болыпты. Қыркүйектің 20-ларында Құлжадан — Әлихан төре, Ахметжан Қосым, Сәйфидден Әзизи бастаған адамдар келіп, Алтайда он неше күн тұрып қайтты. Олар осы жолы Дәлелхан Сүгірбаев бастаған әр ұлт, әр жіктегі адамдармен бірнеше рет әңгіме, жиын еткізді. Соңында бұқаралық мәжіліс ашып: Алтайдағы төңкеріс — Іледегі төңкерістің ( "Үш аймақ" төңкерісінің — Т.Ж.) бір бөлегі — деп қаралатынын; Алтай аймақтық әкімшілік мекемесінің құрылғандығын; Құлжадағы уақыттық үкіметтің (Шығыс Түркістан республикасының — Т.Ж.) бір тұтас басшылығын қабылдайтындығын; Оның құрамындағы негізгі басшыларының тізімін — жариялады. Осы жолғы мәжілістердің бәрінде алдымен Оспан ерекше ұсыныс етілген болса да, ол мәжіліске қатынаспады. 1944 жылдың қараша айында — Іледе "11 қараша" төңкерісінің басталғаны, Құлжа, Сүйдін, Қорғас, Шапшал сияқты жерлердің азат болғаны жөніндегі хабар Алтайға жеткенде Оспан бұған жайсыз қараған. Мүбәда, Оспан осы жолғы мәжіліске қатынасатын болса, онда ол Алтай төңкерісі — Іледегі төңкерістің бір бөлегі — деген көзқарасқа қосылып, пікір білдіруі керек еді. Олай істеу Оспанның көңілінен өтпейді. Ал бұлай болмаса, әшкере қарсылық көрсетуі керек. Бірақ, бірден бұлай кетудің орайы келмеген еді.

Әлихан төре, Ахметжан Қасыми, Сәйфидден Әзизилер қайтып келгеннен кейін, 1945 жылы қараша айының ортасында полковник Доскенов арнайы Оспанға барып оны Сарысүмбеге келіп, бастықтық міндетін тапсырып алу үшін үй ішімен көшіріп әкелді. Бірақ, ол қызмет столында бір күн де отырмады. Ол жайшылықтағы хат-қатынастарды меншікті хатшысы Бағдат Зейтынғазыұлы42 арқылы жүргізіп отырды. Маңызды іс бола қалса, Оспанның орынбасарлары, көбінесе, Дәлелхан Сүгірбаев — Оспанның үйіне барып, оның мақұлдауынан өткізіп отырды. Соның өзінде алғашқы қажалыстар жарыққа шыға бастады. Атап айтар болсақ мыналар: Бірінші, Бұрыпжап, Манат мәселесі. Бұрыпжаптың қауіпсіздік бөлімі — 1941 жылы екінші көтерілістің жеңілісінен кейін қашып шығып, Құбының құмына бекінген Оспанмен түңғыш рет айқасқан. Сол жолы Оспан 17-адаммен ғана жан сауғалап шыққан да, қатын-баласын Бұрыпжаптың қауіпсіздік бөлімі Сарысүмбеге айдап алып кеткен еді. Ал Манат — 1945жылы ақпан айында, төңкеріске опасыздық жасап, Гоминдаңға бағынып кеткен. Сарысүмбе қаласы азат болғаннан кейін екеуі де қолға алынып, түрмеге қамалған. Демек, бүл екеуі — Оспанның қас жауы есебіндегі адамдар еді. Бірақ, Сарысүмбе қаласы азат болып, Әлихан төре, Ахметжан Қасыми, Сәйфидден Әзизилер Алтайға келгенде ашылған бұқаралық мәжілісте мақұлданған "1945жылдың 6-қыркүйегінен бұрын өткен әр қандай істің (саяси істерде) бәрі салауат", — деген ұйғарымы бойынша қамаудағы Бұрыпжап пен Манат босатылады. Оспан бұған қарсы болып, оларды қайтадан қамау ниетінде болды. Бірақ,бұл іс тойтарысқа ұшырады. Екінші, кадр мәселесі. Аймақтық әкімшілік мекемесі құрылудың алдында, атап айтар болсақ, қыркүйек айының соңынан бастап бүл мекемелердің бастықтары белгіленіп қойған еді. Аймақтық әкімшілік мекемелерге келсек, сот бастығы — Закихан Әленұлы, орынбасары — Көксеген; қазына мекемесінің бастығы — Шәмши Мәмиев, орынбасары - Мінуар Абдолла Қажиев (ұйғыр), сақшы мекемесінің бастығы — Құсайын Мазақов; бажы мекемесінің бастығы — Ләтіп Мұстапаұлы, оқу-ағарту мекемесінің бастығы — Мұқай Ақшалұлы, газет мекемесінің бастығы - Мұқаш Жәкеұлы, сауда мекемесінің бастығы - Мамұт Яқұп (ұйғыр), егін, мал шаруашылық мекемесінің бастығы — Бәди, бәйтіл мал43 мекемесінің бастығы - Ағзам Миракпаров (өзбек), почта мекемесінің бастығы — Ыбрай Сембаев, бақылау мекемесінің бастығы — Жүніс Мұсабаев, банк мекемесінің бастығы — Татай Ғалымұлы, орынбасары Полтавский (орыс денсаулық мекемесінің бастығы — Қанапия Жүнісбеков, орынбасары — Василий Иванов, діни істер мекемесінің бастығы — Білал қазырет: аудандарға келсек, Сарысүмбе ауданының өкімі — молда Сіләм Сымайлов, әкімнің бірінші орынбасар — Тастембай, әкімнің екінші орынбасары — Нұрман; Буыршын ауданының әкімі - Рашат Өміртайұлы, әкімнің бірінші орынбасары — Арыстан Ыстамболұлы, әкімнің екінші орынбасары — Петров; Қаба ауданының әкімі — Көкенай Дабылұлы, әкімнің бірінші орынбасары - Қомбыжап Қылышбайұлы, әкімнің екінші орынбасары — Шамса Тілеубердіұлы; Жеменей ауданының әкімі — Макат Қабылұлы, әкімнің бірінші орынбасары — Сағдолла Рамазанұлы, әкімнің екінші орынбасары - Түркия Біләлұлы; Бурылтоғай ауданының өкімі — Нәсіпхан, өкімнің бірінші орынбасары — Баймұқан, әкімнің екінші орынбасары — Шәкілтай; Көктоғай ауданының әкімі — Қалман Ақытұлы, әкімнің бірінші орынбасары — Шәри, әкімнің екінші орынбасары — Уақит Қалелұлы; Шіңгіл ауданының әкімі — Нәзір, әкімнің бірінші орынбасары — Уатқан Әміреұлы, әкімнің екінші орынбасары — Қайым Мұқатайұлы; Алтай атты әскерлер полкінің полковнигі — Дәлелхан Сүгірбаев, штаб бастығы — Әлихан, соғыс бөлімінің бастығы — Әйтіке Аманжолұлы, саяси бөлімнің бастығы — Хакім Өмірбаев, әскери сот бастығы — Келес, шаруашылық бөлімінің бастығы —Асқабыл Жетпісбайұлы болып тағайындалды. Бұл ұйғарымға Оспанның өз пікірі болды. Ол біріншіден: Аймақ дәрежелі 13 мекеменің жартысының жауаптылары —басқа ұлт адамдарынан болғанын қаламады. Олардың бірнешеуінің орнына қазақ тағайындалуы керек, — деп есептеді; екіншіден: атты әскерлер полкінің негізгі жауаптылары мен аймақтық сақшы мекемесінің орынбасарлары ішінде (Келестен басқа) Көктоғай мен Шіңгілден (Өр Алтай) неліктен бірде бір адам жоқ - деген пікірді көтеріп шықты. Оспан атты әскерлер полкінің полковнигіне — Қабас Тіркешұлын, штаб бастығының орынбасарына — Қанатбайды, аймақтық сақшы мекемесінің орынбасарына — Жылқайдарды, саяси бөлімнің бастықтығына — Қытайбайды, қазына мекемесінің меңгерушілігіне — Зейтынғазыны, банк бастығына — Қайымғазыны, діни істер мекемесінің бастығының орынбасарлығына — Ғаббас мүфтиді ұсынды. Үшінші, мылтық жинау мәселесі. 1945 жылы 17-қазаннан бастап, Үрімжіде Гоминдаң мен "Үш аймақ" уәкілдері арасында "Бейбітшілік келісімін" жасасу келіссөзі басталды. Қараша айының орта шенінде келіссөз екінші кезеңге өтіп, ІІ тармақты бітім шартының алғашқы нұсқасы талқылана бастады. Бітімге ресми қол қоюдан бұрын мынадай екі жұмысты істеп алу керек еді. Бірі — СССР-ден келген, өр орындарда ақылшы болып істеп жатқан адамдарды еліне қайтару. Бүл іс 1945 жылдың соңында орындалып болды. Енді бірі — 1943 жылдан кейін44 жасалғанын білдіретін таңбасы бар қару-жарақты жиып әкету. 1945 жылдың қараша айынан бастап қару-жарақ жинау басталды. Оспан батыр бұған қарсы болды. Бірақ, "Үш аймақ" үкіметі бұған жол бермеді. Төртінші, әйелдердің қоғамдық орны туралы. Оспан батыр әйелдердің қоғамдық жұмыстарға араласуын қаламады. Әйелдердің ерлермен қатар тең орында тұрып, олармен аралас жүруін — дін қағидасына қайшы өрі бұны СССР-ден көшіріп қолданған, солардың ықпалымен болып отырған, әдет-ғұрыпқа, дін қағидасына қайшы азғындық қылық - деп қарады. Бесінші, дін туралы. Оспан діни мектепте оқымаған, бірақ қатты діншіл адам болды. Ол Сарысүмбеге келісімен Ғаббас мүфтимен45 тізе қоса отырып, дін туралы: "Барлық адам — намаз оқуға, ораза ұстауға тиіс. Бұған құлақ аспаушылар шариғат үкімімен жазаланады. Мәселен, намаз оқымағандарға — 50 қамшы, ораза ұстамағандарға — 100 қамшы, арақ ішкендерге — 30 қамшы, шаш қойғандарға — 40 қамшы, темекі тартқандарға — 20 қамшы дүре соғылады. Бұл туралы аймақтық әкімшілік мекемесі мен діни істер мекемесі бұйрық түсірсін. Сондай-ақ кино қоюға, театр ойнауға болмайды", — деген ұсыныс қойды. Оспанның алдыға көлденең тартқан мәселелеріне Дәлелхан Сүгірбев және тағы басқалар басқалай пікірде болды не қарсы пікір айтты. Бұны Оспан өзіне жасалған құрметсіздік, басынғандық деп қарады. Қайшылық бірте-бірте өршіп, жағдай барған сайын ушыға берді.

Оспан Сарысүмбеге келгеннен кейін жоғардағыдай қайшылықтар пайда болды. Ол өзінің айтқаны мен ойлағанының "Үш аймақ" үкіметі алдында оңай іске аса қоймайтынын аңғарды. Сондықтан, басқадай амал-айла қарастырудың жолын іздестірді. Бірінші, Оспан — Гоминдаң жақты байқап көрмек болды. Десе де бірден өзі ортаға шықпады. Алдымен "отты басқалардың қолымен көсеп" көрмек ниетте, Құбының құмында қыстап отырған Қабас Тіркешұлын шақырып, Үрімжіде — кімдермен, қалай байланыс жасауды ақылдасады. Қабас өз атынан хат жазып, 1946 жылы қаңтар айының бас шенінде сенімді адамдарынан —Мұқаметжан Мұрсалимаұлын, Кенен мен Ердіханды Үрімжідегі Жанымханға жібереді. Хаттың мәтіні: "Алтай қызылдасып кетті. Біз қызыл болуды қаламаймыз. Көктоғай, Шіңгіл — біздің уысымызда. Оспан да біздің сөзімізді жырмайды. Сіздің нұсқау көрсетіп, әр жақтан жәрдемде болуыңызды сұраймын..." — деген мазмұнда еді. Жанымхан келгендерді өз шаңырағында 3-4 күн қондырып қайтарады. Сонымен бірге, Қабаспен бетпе-бет сөйлесіп, жан-жақты пікір алысып қайту үшін Нұрғожайды келгендерге қосып жібереді. Нұрғожай сезіліп қалды да, Қабас оны "ел ішінен ұстап алдық" — деп Салық пен Уақиттың жіберген адамы — Сейпілдер арқылы аймақтық үкіметке тапсырып береді. Оспан мен Жанымханның алғашқы жалғасуы осылай басталады. Екінші, Нұрғожай қолға түскен соң Оспан мен Қабас қимыл жасауды тоқтата тұрады. Гоминдаң жақ — Қабас пен Нұрғожайдың көптен бері хабарсыз кеткеніне мазасызданып, Әлен уаң мен Жанымханның атынан хат жазып, Фукаң ауданының орынбасар әкімі Құсайынды Шіңгілдегі Нәзірге жібереді. Нәзір - Қабас арқылы, Нұрғожайдың қолға алынғанын, өздерінің (Қабас) сәл абайлай тұрмақ болғанын Құсайынға жеткізеді. Үшінші, аз уақыт өткен соң, Жанымхан: "Сендердің қызылдасуға қарсы ниеттеріңді қолдаймыз. Бұл жөнінде бізден не күтесіңдер, бәріне мақұлмыз..." — деген мазмұнда хат жазып Нұрқасымды46 жібереді әрі Қабас арқылы Оспанға да хат жолдайды. Хатта: "Егер "Үш аймақтан" қол үзуге бел байласаң — нақты талабыңды айт. Уәкіл жібер. Уәкілдерің —Жулүңгей маңындағы құмға жақын қыстақтың бастығы Дашыр деген дүңгенді тапса, бізге кездестіреді", —делінген. Оспан хатты алғаннан кейін Гоминдаңның өзіне күшті тірек болатынына көзі жеткендей болады. Десе де Жанымханның сөзіне бірден жауап қайтармай, алдымен қыбыр еткені оңай сезіліп қалатын "қапастан" — Сарысүмбеден бойын аулақ салуды жөн көреді. 1946 жылы Оспан: "Денсаулығым жақсы емес, жайлауға шығып дем аламын", — деген сылтаумен Сарысұмбеден көшіп, Көктоғай ауданының Күрті деген жеріне барады. Көшерінде Нұрғожайды түрмеден босаттырып әкетеді.

Оспан Күртіге көшіп барғаннан кейін "Үш аймақ" үкіметінен бөлінудің қамына кірісті. Бірінші, Ләтіп, Момынбай, Мұқаметжан, Нүсіпбай сияқтыларды — ақылшы, Ғаббас мүфтиді — қазы етіп белгілеп, бұны қол астындағы еліне ұқтырды. Сондай-ақ Рақым Жақыпбекұлы бастық болған 100 адамдық қорғаушы топ құрды. Екінші, келімді-кетімді қонағым көп, қаражат жетіспейді деп Шіңгіл мен Көктоғай аудандарының шеп бажысын өз қолында ұстады. Үшінші, бір айдан бері Оспанның жауабын күтіп жатқан Нұрқасым арқылы Дашырды Көктоғайға шақыртып алды. Ондағы мақсаты — Дашырмен бетпе-бет сөйлесіп, сенімділігіне көз жеткізу. Сенімді болса — Гоминдаң үкіметіне жіберетін уәкілдерімен қоса Үрімжіге аттандыру. Осы кезде Оспан Ілеге кеткен Ләтіптің келе жатқанын естіп, Үрімжіге жіберетін уәкілдерді ірке тұрады. Төртінші, Ләтіп 1946 жылы мамыр айында Сарысүмбеге келе сала, қалаға көп аялдамай, Көктоғайда жатқан Оспанға жолығады. Оспан Сарысүмбеде уәли болып тұрған кезде туылған бір қатар келеңсіздіктен кейін, Гоминдаңның тамырын басып көрмек болып — Мұқамметжан, Қабас арқылы Жанымханмен тілдессе, тағы бір жағынан — Құлжадағы Әлихан төреден де үмітті болады. Себебі, Оспан 1945 жылы Әлихан төре мен Ахметжан Қасыми Сарысүмбеге келгенде жолықпағанымен, Әлихан төренің дін туралы көзқарасында өзімен ортақтық бар екенін білген де, оған "іші жылып" қалған еді. 1946 жылдың басында "Үш аймақ" орталық үкіметінің ұқтыруы бойынша: Алтай аймағының қызмет жайынан мәлімет беру, бұдан былайғы істер туралы пікір алысу үшін баратын уәлидің орынбасары — Шәмшиге, егін, мал шаруашылық мекемесінің бастығы — Бәди Малшыбаевке, Оспан бажы мекемесінің бастығы — Ләтіпті де қосып жібереді. Оспан хатшысы Бағдатқа: "Төраға Әлихан жанабы! Інім Ләтіп сіздер жаққа кетті. Сізбен оңаша сөйлеспек. Маған берер нұсқауыңызды, інім Ләтіпті маған балап айтсаңыз болады", — деген мазмұнда хат жазғызып жолдайды. Ләтіп — Жазықаша деген жерде Оспанға жолығып, Әлихан төренің хатын табыс етеді. Хатта: "Інім Оспан! Сені бір көруге ынтық едім, орайы келмеді. Қорқыт 40 жыл көрден қашып жүріп, ақыры алғашқы қазылған көрге түскен екен. Өзің ойланып, іс қыларсың. Қалғанын Ләтіптен ұғын", — деп жазған еді. Бесінші, "Қу үй мәжілісі". Көктоғай кенінде 1936 жылы Шың шы цай үкіметінің ұсынысы бойынша СССР-дің кен барлаушылары барлау жүргізген еді. 1937 жылы шілде айында Шың шы цай Мәскеуге барғанда, Сталинмен қол қойысқан келісім бойынша, орыстар 1941 жылы мамыр айынан бастап қаржы, техника мен мамандар әкеліп, Көктоғай кенін аша бастаған. Кейін дүниежүзілік екінші соғыстың алғашқы кезінде, СССР-дің немістерден ойсырай жеңілгенін байқаған Шың шы цай орыстардан бет бұрып, оларға қысым түсіреді. Соғыста адам күші мен заттық жақтан зиянға әрі Шың шы цайдың қысымына ұшыраған СССР кен ашушылары 1943 жылы шілде айында кенді тастап кетеді. Соғыс жеңіске жеткеннен кейін, 1946 жылы маусым айында кен ашушылар қайта оралады. Бұдан хабардар болған Оспан:

Осыдан бірнеше күннен кейін: Дәлелхан Сүгірбаев Шамши, Қажынаби, Сәлімжан Қақажанов сияқты ел ағаларын ертіп Оспанға барады. Оспан қырға көшіп кеткеннен кейін 2-3 ай бойы қаладағы қызмет орнына қайтып келмеді. Еш хабар-ошарсыз жатып алды. Онымен қоймай: Шіңгіл мен Көктоғай аудандарының шөп бажысын өз меншігіне жинап алуының, Үрімжіден Нұрғожай мен Құсайынның келуі, Ләтіптің Құлжадан келе салып Оспанға баруының бәрін ұштастыра қарағанда, жағдайдың келеңсіз жаққа бет алып бара жатқанын сезген Дәлелхан Сүгірбаев Оспанның аужайын байқап көру үшін және үш айдан бергі жұмыстан мәлімет беру үшін келген еді. Оспан мәліметті немқұрайды тыңдайды, ешқандай пікір білдірмейді. Қалаға тезірек қайтып барсаңыз деген сөзге:

Шынын айтқанда, бұның өзі бір қулық еді. Ақыры "ойынын" көрсете бастайды. Дәлелхан Сүгірбаев келгелі бірнеше күн болғанда, Оспан: "Мәжіліс бар", - деп Көктоғай, Шіңгіл елінің бастықтарын, ел ағаларын жинап алады. Осы кезде Оспан "құн дауын" қайырып қойып, Көктоғай кен ауданының мәселесін көтеріп шығады.

Бұл жауапты алып келгеннен кейін, Сарысүмбедегі СССР- дің елшілігіне Әділхан, Шәри, Әсен Рысханұлы сияқты адамдарды жіберді . Осы тұстағы елшіліктің бастығы Заров деген қазақшаны мүдірмей сөйлейтін татар еді. Заров: — Оспанмен өзім барып сөйлесейін, бірнеше күн күте тұрсын, — деп қысқа жауап берді. Бүл жауапқа Оспан:— Елшіліктің мұнысы сайқалдық. Соза берсе, тоза береді деп отыр ғой, — деп бұлқан-талқан болады. Оспан ақырында сенімді серіктерімен ақылдаса келіп, Дәлелхан Сүгірбаевты зорлап қол қойғызып алып, Оспан екеуінің атынан бұйрық түсіріп, Алтай атты әскер полкін әкеліп, оларды Көктоғайдағы кен барлаушыларына салмақ болады. Бұны Әсен Рысханұлы Дәлелханға жеткізеді. Дәлелхан Сарысүмбедегі Пәтіханға (маған): "Оспан шындап бет бұратын көрінеді. Істі кен барлаушыларынан бастамақ. Сондықтан, әр қандай жағдайда, тіпті менің қолым қойылған бұйрық болса да атты әскерлер полкін Сарысүмбеден қозғауға болмайды. Менің бұл бекімімді штаб бастығы Айтеке Аманжолов пен аймақтық сақшы бастығы Тастембайға ұқтыр", — деп хат жазды. Қандай айла-шарғы қолданса да Дәлелхан бұйрыққа қол қоюдан бас тартады. Енді Оспан басқа айлаға кешеді. Дәлелхан, Шамши, Қажынаби бастаған адамдарды "жұрт арасында бітпей қалған құн дауына" салып, шырғалап қайтармай қояды. Бір күні Оспан Қабас Тіркешұлын, Кәмел зәңгіні, Жәмет Мұсаұлын оңаша шақырып:

"Қу үй мәжілісі" жабылғаннан кейін, шілде айының ортасында Заров: он шақты түйе кездеме, шәй, ұн, күріш, қант сияқты заттармен Оспанға "амандаса" барады әрі кен ашушылардың жағдайын түсіндіреді. Осыдан кейін Оспан бүл іс жөнінде жұмған аузын ашпайды. Ал Гоминдаң үкіметімен қарым-қатынас орнату, "Үш аймақ" үкіметімен қарсыласу жағына белсене кіріседі. Өткен бір мезгіл ішіндегі "отты басқалардың қолымен көсеу" әдісін өзгертіп, өз қолымен "көсеуге" кіріседі. Десе де, дереу әшкере бой көрсете салмай, сырын "Үш аймақ" үкіметінен бір мезгіл жасырып ұстауға тырысады. "Қу үй мәжілісінен" кейін Оспан Гоминдаңмен қарым-қатынасын былай өрбітті. Бірінші, Оспан 1946 жылы шілде айының соңында өз атынан алғаш рет хат жазып, екі айдан бері күтіп жатқан Дашырға — Қанатбай, Жанат, Қақашаларды қосып, Үрімжіге жіберді. Жанат аурып қалып орта жолдан кері қайтты да, басқалары Үрімжідегі Жанымханның үйіне түседі. Жанымхан Оспан елшілерінің келгенін Жаң жы жұңға мәлімдейді. Жы жұң: Лю мың чүнді жіберіп, оларды қабылдатады. Елшілер Оспанның хатын тапсырады әрі Жы жұңның өздерін қабылдауын талап етеді. Үш күннен кейін Лю мың чүн:

Ертеңінде елшілерді Жаң жы жүң, Ахметжан, Бұрһан үшеуі қабылдағанда, осы үйретінді бойынша істейді. Жаң жы жүңға табыс етілген хатта, ең алдымен: "Бейбітшілік келісімі" жасалғаннан кейін, Алтайдың өлкелік үкіметпен қарым-қатынас жасамағаны, сондықтан аман-сәлем жасасу үшін адам жібергені жөнінде, сонан соң ел арасында беделі бар Әлен уаң, Жанымхан, Сүлеймен Бектұрұлы сияқтылардың Алтайға қайтып баруын, үшіншіден, "бейбітшілік келісімінің" мазмұндарына түсінік беруін, төртінші, жергілікті орынның қиыншылығына көмек беруін, бесінші, мемлекет армиясының келіп орналасуын өтінген. Ал Оспанның әсіліндегі хатының мазмұны былай еді. "Алтай мейілінше қызылдасатын болды. Мен қызылдасуға жан-тәніммен қарсымын. Өйткені, қызылдар — дінді жоғалтады, мал-мүлікті ортақтастырады, байларды, молдаларды, ру басыларын жер аудартады, қамайды, атады. Сондықтан, мен "Үш аймақ" үкіметінен қол үзуге бел байладым. Олармен соғысамын. Қазір СССР-дің асыл тас қазушылары Көктоғайға келді. Істі солармен ұстасудан бастамақшымын. Маған мол қару-жарақ, әскер жіберіп беріңдер. Сондай-ақ халқыма кездеме, шәй, астық тағы басқалардан көмек көрсетіңдер". Жаң жы жүң Оспанның елшілерін "Үш аймақ" уәкілдерімен бірге қабылдап, 3-4 күннен кейін Сүң ши лян, Лю мың чүн, Жанымхандармен бірге тағы да қабылдайды. Бұл жолғы қабылдауда Жаң жы жүң: "Бірінші, кен-барлаушылардың келіп кен ашу мәселесін СССР-мен дипломатиялық жол арқылы сөйлесіп, шешудің амалын қарастырамын. Оспанның олармен соғысуына болмайды. Екінші, "Үш аймақпен" соғысуға әскер жіберу мәселесіне келсек, дәл қазір бұлай істей қоярлық уақыт емес. Үшінші, Оспанның өзге талаптарына келсек, заттық жақтан көмек беріп тұруымыз мүмкін. Қалғанын жағдайдың дамуына қарай кезінде көреміз", — деп жауап қайтарады. Осыдан соң, Лю мың чүн Жаң жы жүңның жауабы бойынша Оспанға хат жазып, Қақашаны Дашырмен бірге Көктоғайға қайтарады. Қанатбайды: "Кейбір нақты істер туралы мән-жайды ұғысамыз", — деп алып қалады. Демек, Оспан 1946 жылы қаңтар айынан бастап үш мәрте, Қабас бастаған адамдарын жіберіп, Жанымхан арқылы Гоминдаң жақпен байланыс жасаса, енді өзі төте қарым-қатынасқа өтеді. Екінші, Қанатбайдың бір айға жуық уақытта оралмағанына тағатсызданған Оспан, тамыз айының соңында — Нүсіпбай, Зейнел, Үмбет сияқты адамдарын Дашырға қосып Үрімжіге жібереді. Оспанның тағатсызданған себебі: біріншіден, Қанатбай қайтар жолында "Үш аймақ" сақшыларының қолына түсіп қалды ма деп қауіптенді, екіншіден, өз қол астындағылардың өзіне сенетініне көзін жеткізу еді. Оның басты мақсаты — Гоминдаң жақтың шынайы сеніміне кіру және көмегін, әсіресе, әскери істерге жататын нақты көмегін алу еді. Бұлай болмағанда, өз орталарында оңай түңілу, ысыру, тайсақтау бола ма деп алаңдады. Әсілі, Қанатбай тамыз айының аяғында, Гоминдаңның үш тыңшысын ертіп, он шақты түйеге артқан 20 жанқұрал (тапанша), 100 тең шәй, 100 топ бұл, торғын-торқа, неше 100 топ түрлі кездеме, бір бұлғын ішік)47 жүгі бар жолға шыққан еді. Жанымхан Оспанға ақылшы болуға Сүлеймен Бектұрұлын да бірге жібереді. Нүсіпбайлар мен Қанатбайлар жолшыбай өзара кездеспей өтіп кетеді, Үшінші, Ысқақ пен Дәлелхан Оспанға барады. Оспан - Нүсіпбайларды Үрімжіге аттандырған, Қантай — Үрімжіден қайтса да, Көктоғайға әлі жете қоймаған тамыз айының бас кезінде "Үш аймақ" ұлттық армиясының бас қолбасшысы генарал-лейтенант Ысқақпен Сарысүмбеге келеді. Бұл араға кеп аялдамай, күн сайын шиленісіп бара жатқан Алтай жағдайын оңалту мақсатында Дәлелхан Сүгірбаевті ертіп, Көктоғай ауданының Төржайлауында отырған Оспанға барады. Екі генерал қатар отырып Оспанға Сарысүмбедегі қызмет орнына тезірек баруын айтады өрі "Үш аймақ" үкіметі мен халқы атынан бірінші дәрежелі "Азаттық" алтын орденін сыйлайды . "Үш аймақ" уәкілдері мен Гоминдаң жақтың "Бейбітшілік келісіміне" қол қойысқан жәйіттің барысын, басты мазмұндарын түсіндіріп, кеңес береді. Оспан оларға салқын рай білдіреді. "Күз келіп, салқын түскенде қызмет орынға баруды ойластырамын", — деп сүле-сапа жауап қайтарады. Келісім жөнінде түсіндіргенде миығынан күліп қана қояды. Кеудесіне таққан алтын орденді: "Тана, теңге тағатын әйел адам болдым, түге", - дейді. Қанша айтса да райынан қайтара алмаған Дәлелхан мен Ысқақбек тамыз айының соңында Сарысүмбеге қайтып оралады. Төртінші, Оспанның екінші рет жіберген уәкілі Нүсіпбай қыркүйек айының басында Үрімжіге келіп, Жанымхан арқылы Жаңжы жұңға жолығады. Оспанның: "Мен бұрын сендермен бірнеше жыл соғысқамын. Бірақ, қазақта "адасқанның айыбы жоқ, қайта үйірін тапқан соң" — деген мәтел бар. Өткенде қарсы болдың десең - өзің біл. Олай емес десең, сөзіңнің растығы үшін маған "Үш аймақпен" соғысуыма, біріншіден, мың әскер жіберіп көмектес; екіншіден, 500 адамдық қару-жарақ бер; үшіншіден, халқыма кездеме, шәй, астық жәрдем ет", — деген сәлемін ауызша жеткізді. Жаң жы жүң: бірінші, екінші талапты орындаудың қазірше уақыты емес. Бұның себебін алдыңғы келген уәкілдерің арқылы жеткізгем, басқа заттық көмек жайына келсек, оны орындауға болады. Бір айдан кейін Шонжыдағы дивизия командирі Хан у ынның қолынан тапсырып алыңдар, — дейді. Айтқанындай-ақ, қараша айының басында Жанат, Құмархан бастаған 7-8 адам аталған көмекті тапсырып алады. Бесінші, 1946 жылы қазан айының бас кезінде өлкелік біріккен үкімет "Бейбітшілік келісіміне" қатысты белгілемелерге сай әр ауданда жүргізілетін аудандық кеңес мүшелері мен әкімдерді сайлау қызметін бақылау үшін Алтайға да бір топ аттандырады. Топтың бастығы — Үрімжі аймағының орынбасар уәлиі Түркістан Ноғайбайұлы (Гоминдаң жақтың уәкілі), хатшы — Қамалбек Алтайға бара жатып, қазан айының 6-ы күні Дөрбілжін ауданында "Үш аймақ" төңкерісіне қарсы үгіт қағазын таратқандықтан, кинодан қайтып келе жатқан бір топ адам бейбастық істеп ұрып өлтіреді. Осы топтың орынбасары, халық істер мекемесінің бөлім бастығы Даубай Мазақовты ("Үш аймақ" жақтың уәкілі) де қатты ұрып жаралайды. Нұсфат Шәмшиұлы сияқты бірнеше адам ауьф таяқ жейді. Уақиғадан кейін Гоминдаң: "Бұл "Үш аймақ" үкіметінің жоспарлауымен туылған уақиға", — деп есептейді. 1946 жылы қараша айында, Суң ши ляннің түрткі болумен Жанымхан Шинжаң қауіпсіздікті сақтау қолбасшылығында істейтін, штаб офицері Асылбек Қабденұлын - Шіңгіл ауданындагы Әсен Рысханұлына жіберіп, Үрімжіге шақыртады. Әсен 1946 жылы желтоқсан айының басында Мәзап (Нәзір тәйжының інісі), Ыдырыс сияқтыларды ертіп Үрімжіге келіп, Жанымханның үйіне түседі. Ол кіші әкесі Түркістанның құнын жоқтап, Үрімжіде бір жарым ай шамасы болады. Осы кезде Оспанның Ләтіп бастаған үшінші реткі толық құқықты елшілері келе қалады. Жанымхан Ләтіп пен Әсеннің басын қосып, ақсарбас айтып сойып, қолдарын қанға батырып: "Өлсек — бір шұңқырда, тірі болсақ — бір төбеде" болуга серттесетіреді. Оспанға — Шіңгіл елі жақтан Ләтіптен басқа тағы бір демеуші табылады. Әсендер Шіңгілге қайтар жолында Сүң ши лян бір жанқұрал, үш бесатар, көптеген кездеме, шәй қатарлы заттармен олардың қоржынын толтырып қайтарады. Жанымхан "Үш аймақ" үкіметіне деген өшпенділігін онан арман арттыра түсу ниетінде, Әсенге — Түркістанның көптен бері ұстап жүрген жанқұралы мен дүрбісін табыс етеді. Алтыншы, 1946 жылы қараша айында Гоминдаң үкіметі жеделхат жолдап, Оспаннан ең сенімді, абыройлы адамдарынан құралған толық құқықты уәкіл жіберуін талап етеді. Оспан Ләтіпті бастық етіп, Қанатбай сияқты 8 адамдық уәкілдер тобын жібереді. Олар 1946 жылы желтоқсанның аяғында жолға шығады. Оларды "радист" генерал Pay шы жие бастап жүреді. Олар Жанымханның қорасындағы арнаулы дайындалған үйге түседі. Оларды 5-6 күннен кейін, 1947 жылы 17-қаңтар күні Жаң жы жұң қабылдайды. Ләтіп Жаң жы жұңға: Оспанның бір полк әскер, 500 бесатар, 50 пулемет, 50 мың оқ сұрап жазған хатын табыстайды. Сонымен қоса, Оспанның "Үш аймақ" үкіметімен ашық жауласуға дайындалып болғанын мәлімдеп: "Сірә, осы күнге дейін шайқас басталып кеткенде болар" — дегенді қосып қояды. Гоминдаң жедел қимыл жасап, алдымен Шонжы арқылы 400 бесатар, 20 пулемет, 40 мың оқ, оның сыртында бірер жүз түйемен кездеме, шәй, астық жөнелтеді. Іле-шала Сүң ши лянның тікелей бұйрығымен, Асылбек Қабдешұлы басқарған бір отряд пулеметшілер мен Фуқаңнан взвод комендирі Ма тян фу басқарған 250 адамдық қарулы қосын аттандырады. Сонымен қоса, бұдан былайғы жерде осы тектес көмектерді үзбей беріп тұратындықтарын уәде етті. Сөйтіп, Гоминдаң — Оспан тобының қажетін қанағаттандырып, олардың "Үш аймақ" үкіметімен қарсыласуына қару-жарақпен және заттай, рухани жақтан көмек қолын созды.

Оспан Гоминдаң үкіметінен жәрдем алғаннан кейін қарулы шайқасқа көшті. Бірінші — Бурылтоғай соңысы. Оспан соғыс отын Бурылтоғай ауданына шабуыл жасау арқылы тұтандырды. Бір кездегі өзінің ең үлкен кас жауы -Манат пен Бұрыпжапты 200 адаммен Бурылтоғай ауданына шабуылға шығарды. Олар 1947 жылы қаңтар айында Қарулы күшпен ауданды басып алып, мейілінше талан-тараж жүргізді. Ауданда әскер жоқ болатын. Аудандық үкімет орындарындағы қызметкерлер мен аудандық сақшының он шақты әскері, Манат, Бұрыпжаптардың келе жатқанын білген заманда Сарысүмбеге шегініп кеткен еді. Бурылтоғай ауданы қолдан кеткен соң солтүстік қолбасшылық штабының48 бұйрығымен, Алтай атты әскерлер полкінен Патқолла взводы мен Студенков взводы Бурылтоғайға барды. Оспан тобы азырақ ұрыс салды да, шегініп кетті. Сонымен, бұл екі взвод сол жерде тұрып қалды. Екінші, Жосаты соғысы. 1947жылы қаңтар айында Қабас Тіркешұлы 200-ден аса қарулы күшпен Сарысүмбе ауданының — Жосаты, Ішбеті деген жерлеріне келіп, халықты бұлап- талады. Солтүстік қолбасшылық штабы халықтың мал-мүлкі мен амандығын қорғау үшін төрт взвод әскер шығарды. Қабастар бұлардың алдынан тұтқиыл шабуыл жасап, екі сағат мөлшерінде соғысты. Ұлттық армия жақтан Пайжаң Тоқтыев бастаған 4-5адам құрбан болды. Бірақ, бірте-бірте соғыс ырықтылығын қолға алады. Үшінші, Ішбеті соғысы. 1947жылы ақпанда — Қабас, Нұрғожай, Бұрыпжап үшеуі 250 адамдық топты бастап, Ертіс бойындағы ел ішіне: "Үш аймақ" үкіметінен қол үзіңдер. Болмаса кейін май өкшелеріңе жақсы болмайды. Біз жақын арада Алтайды иелейміз, Гоминдаң үкіметі бізге көмектеседі...", — деген мазмұнда үгіт таратады әрі ілгерілей Қыран өзені бойындағы Бітеуіргеге дейін келеді. Бұл тұста Бітеуірге елінен Шамер Мәмаев бастаған кісілер: бір жағынан — Сарысүмбедегі "Үш аймақ" үкіметіне хабар жіберсе, енді бір жағынан — өздіктерінен топтасып, Қабастарға оңай-оспақка ырық бермейтінін байқатады. Асхат Мәңкейұлы мен Ежен Бұқатұлы уәкіл болып келіп: "Бейуаз халыққа соқтығып зиян салмауды, болмаса өздерінің де қарап тұрмайтынын", — ұқтырады. Қабастар Жосатыға қайтып кетеді. Қабастардың Ертіс, Қыран еліне келгенінен хабар алып, барлау жүргізе қаладан келген взвод командирі Дөней Молдажанов бастаған 70 шақты әскер Жосатыға іліне бергенде, тұтқиыл шабуылға ұшырайды. Шайқас қиян-кескі болады. Осы сәтте Балбағай жақтан көмекке бір отряд әскер мен өздігінен ұйымдасқан жергілікті халықтың сәйкесуінде Дөнейлер қоршауды бұзып, қарсы шабуылға өтеді. Қабастар шегінуге мәжбүр болады. Жол-жөнекей 200 ірі қараны айдап әкетеді. Төртінші, тағы да Жосаты соғысы. Оспан тағы да Қабас, Қашабат, Сайтанкөз (моңғол, шын аты Геріл) бастаған 500 адамдық топ аттандырады. Олар 1947 жылы наурыз айында Ертіс өзені аңғарындағы Жосаты маңына үшінші рет шабуылдап келеді. Солтүстік қолбасшылық штабы бұларға қарсы кіші лейтенант Машан Әлілбаев бастаған, Дауи Шәріп — орынбасар, Хакім Өмірбаев — ақылшы болған бір батальон әскер шығарады. Сонымен бірге, Бурылтоғай ауданында тұратын Патқолланың атты әскерлер взводына көмекке баруды бұйырады. Машан батальоны наурыз айының 5-6 шамасында Жосатыға келеді. Соғыс 4-5 сағатқа созылады. Екі жақ текетірес болып тұрғанда Патқолла басқарған атты әскерлер взводы көмекке жетіп үлгереді. Оспан тобынан Хакім бастаған он шақты адам оққа ұшады. Көмек алған ұлттық армияның соққысына төтеп бере алмаған Қабас тобы қаша соғыс салады. Ұлттық армия бөлімі оларды Жолсай деген жерге дейін қуып келіп, бұйрық бойынша сол жерде тоқтайды. Бесінші, Сарбұлақ соғысы. Жосаты соғысының ертеңінде ұлттық армия бөлімдері жаудың қайтып кеткен-кетпегенін білуге екі топ барлаушы әскер аттандырады. Олар Сарбұлақтың ағынына іліне бергенде қалың бейіттің арасына жасырынып жатқан Оспан тобының боратқан оғының ішінде қалады. Лектің алдында кетіп бара жатқан взвод командирі Шәріп ствани мен жауынгер Жұмағали оққа ұшады. Шәріптің қазасы жауынгерлердің қабырғасын қайыстырып, жауға кегін еселеп арттырады. Олар қарсы шабуылға өтіп, тас-талқанын шығарады. Атақты атаманның бірі - Сайтанкөз оққа ұшады. Басқа да бірталай адамдарынан айырылады. Сайтанкөздің өлігін ала кетуге де үлгермей, шегініп кетеді.

Оспан үш ай бойы "Үш аймақ" үкіметімен 5-6 рет ұрыс салды. "Үш аймақ" үкіметі мен армиясы: "Өзі соқтықса — сыбағасын беру, шегінсе — қумау, ізденіп барып соғыспау" принципінде болды. Ал Оспан бұны әлсіздіктің бейнесі деп біліп, шабуыл жасау ретін жиілетіп, адам санын көбейтіп, қимыл жасау көлемін барған сайын кеңейте берді. Сондықтан, ұлттық армия бас қолбасшылық штабының нұсқауымен жөне орналастыруы бойынша, солтүстік қолбасшылық штабы Оспанның тобын тез арада аластап, түбегейлі жою бекіміне келеді. Сөйтіп, дайындық жұмысына жедел кіріседі. Құлжадан генарал Лескин — ақылшы, генарал Әбдірашит Тұрдыев — солтүстік қолбасшылық штабының штаб бастығы, генарал-майор Юсыпжан Ясынов — Алтай атты әскер полкінің орынбасары болып келді. 1947 жылы наурыздың жиырмаларында полк командирі — Бәделхан Сүгірбаев, орынбасары — Юсыпжан Ясынов, ақылшы — Лескин болып, толық бір полк әскер Оспан тобын жоюға аттанады. Бірінші, Уылбай құдығындағы соғыс. Алтай атты әскер полкі үш күн жол жүріп, Бурылтоғай мен Көктоғай аудандарының елі көктем кезінде аралас әрі жиі отыратын Сарбұлақтағы "Уылбай құдығы" деген жерге барып орналасады. Бұл жерде олар, бір жағынан — Оспан тобының қимыл ауқымын байқаса, енді бір жағынан — елге Оспан тобына ілеспеу туралы үгіт-насихат жүргізеді. Оспан — ұлттық армия бөлімдерінің Уылбай құдығына келгенінен хабар тауып, Көктоғай, Шіңгілден мыңнан аса адам топтап, үш жақтан: Қабас, Қашапат бастаған топ — солтүстік батыс жақтан, Ма тиян фу, Асылбек басқарған Гоминдаң әскерлері — солтүстік шығыс жақтан, Жылқайдар, Әсен бастаған топ — солтүстік жақтан қоршап шабуылға өтеді. Соғыс бір жарым тәулікке созылады. Ұлттық армия бөлімдерінен батальон командирі майор Машан және 20-адам құрбан болады. Осы кезде бұйрық бойынша бірнеше күн бұрын жолға шыққан Қобық атты әскерлер полкінің полк командирі майор Ыбырайымбай бастаған бір батальон (үш взвод) соғыс майданына жетіп үлгіреді. Олар жаудың солтүстік ту сыртынан тиіседі. Жылқайдар, Әсен бастаған солтүстік топ ығысып, Қабастар тобына қосылады. Ұлттық армия пулеметшілер взводының басым бөлегі мен миномет ротасының барлық қару күшін солтүстік шығыс жақтағы Ма тиян фу, Асылбек басқарған Гоминдаң әскерлеріне шоғырландырады. Гоминдаң әскерлері төтеп бере алмай, жапырыла қашады. Нәтижеде, Оспан тобы 70-80 адамынан айырылып, шегініп кетеді. Екінші, өлкелік тексеру тобы Алтайға келді. "Уылбай құдығындағы соғыста" жеңіліс тапқан Оспан мен "радист" генерал-майор Pay шы жие, Гоминдан әскерлерін бастап келген Ма тиян фу Үрімжіге: "Ұлттық армияның шамамен екі полк әскері Көктоғай ауданына кірді. Қазір соғыс жағдайы қалыптасты", — деген мазмұнда жеделхат жолдады. Сонымен бірге, "Уылбай құдығындағы соғыстың" барысы мен нәтижесінен мәлімет берді. Бұны естіген Гоминдаң жағы жағдайдың қас-қағымда осыншалық ушыққанына әрі алғашқы шайқаста Оспан тобы мен өздерінің жіберген әскерінің бірден мұрындары тасқа тигеніне абыржып қалады. Енді қайту керек? Мол әскерді айдап салып, Оспанға үстемелеп көмек беру керек пе? Бірақ, бұл жеңіл-желпі тәуекелге баса қоярлық мәселе емес. Әлде, Оспанды осылай тастап қою керек пе? Гоминдаң жақ ойлана келіп: "Істік те күймейтін, төстік те күймейтін" шара ойлап табады. Өлкелік біріккен үкімет атынан, үш жақтан ұйымдастырылған "Алтай аймағының жағдайын тексеру әрі Оспан мен Дәлелханды райластыру" тобы Алтайға аттандырылады. Топ бастығы болып, өлкелік біріккен үкімет төрағасының орынбасары - Бұрһан Шаһиди (аралық жақ), топтың негізгі бір мүшесі, өлкелік қауіпсіздікті қорғау бөлімінің орынбасары - Даң би гаң (Гоминдаң жақ) және Өлкелік халық істер мекемесінің меңгерушісі — Рақымжан Сабырқажиев ("Үш аймақ" жақ) болады. Бұлардан өзге Қали Абақ, Қали Ысқақ, Нүсірат Шаһиди, Әнуар Сәлжан, Қанатбай сияқты топ мүшелері бар. Бұл топ 1947 жылы 4-сөуір күні арнаулы ұшақпен Үрімжіден Сарысүмбеге барды. Барған күні түстен кейін және кеште топ басшылары мен Дәлелхан арасында ресми емес кездесулер болды. Ертеңінде аймақтық әкімшілік мекемесінде, тексеру тобы мен жергілікті орындардың басшыларының басын қосқан мәжіліс өткізілді. Мәжіліс үш күнге созылды. Алдымен топ бастығы мен негізгі мүшелер Оспан мен Дәлелханды рақайластыруды мақсат ете отырып, Алтайдың мән-жайын тексере келгенін әңгімеледі. Дәлелхан Сүгірбаев Алтайдың жалпы жағдайын жан-жақты баяндады. Сонымен қоса, Оспанның "Үш аймақ" үкіметімен жауласып, бұлап-талау жүргізгенін нақты фактілермен көрсетіп берді. Дәлелхан: "Қазіргі кезде Оспан мен біздің арамыздағы қайшылық — екі адамның шығыса алмауынан туған қайшылық емес, не болмаса екеуі рақайласса — іс шешім таба қалатын әдеттегі іс те емес. Өлкеден келген уәкілдердің мұқият тексеріп, шындыққа жүгініп, қазір өмір сүріп отырған нақты, маңызды, түбірлі мәселелерді дұрыс әрі түбегейлі шешу жолын қарайластыруынан үміт етемін", — деді. Шәмши Мәмиев, Мұқаш Жәкеұлы, Қажынаби Уалиев, Мінуар Абдолла Қажыев, Мамыт Яқұпбаевтағы басқалар да Оспанның — берекесіздік, бүліншілік, аласапырандық, тынышсыздық тудырып отырғандығы, сондықтан ол Алтай халқының алдында жауапкер екені, ел назарынан қалғаны, оны қайтадан аймақ бастығы етіп қоюға мүлде болмайтындығы туралы пікірлерін айтады. Даң би гаң:

Ертеңінде Сарысүмбе қалалық халық клубында әр ұлттан, әр жіктен 6-7 жүз адам қатынасқан мәжіліс ашылды. Үрімжіден келген уәкілдер алдымен сөзге шығып, Алтайға келгендегі мақсаттарын айтты. Онан соң соз бұқараға берілді. Көпшілік: Оспанның бір жылға жуық уақыттан бергі жолсыздығы, өте-мөте таяудан бергі озбырлығы туралы сөйледі. Елдің 15 мыңнан астам қойын, 800-ден астам ірі қарасын, сан-санақсыз киім-кешек, үй жиһаздарын тонағандығын, осының салдарынан 20 мыңнан астам адамның күн көрісі мүшкіл халге түскенін айтып, Оспанды аймақ бастығы міндетінен алып тастауды ұсынды. Сөздерінің соңында Даң би гаңға: "Халық қарғысына ұшыраған қанды қол, қылмысы басынан асқан тонаушыны Гоминдаң үкіметі не үшін қорғаштап, көкке көтереді? Не үшін қару-жарақ жәрдем етеді? Не үшін он бір тармақты келісім шартына құрмет етілмейді?" — деген сұрақтар қояды әрі табанда жауап беруін талап етеді. Даң би гаң бір ауыз сөз қайтара алмай, ырықсыз орынға түсіп қалады. Төрт сағатқа созылған бұқаралық мәжіліс Даң би гаңның құтын қашырып, сүлкін түсірумен аяқталды. Даң би гаң сол күні түстен кейін асығыс жеделхат жолдап, ұшақ шақыртты. Ауа райының қолайсыздығынан екі күн кешігіп жеткен ұшаққа отырып, Бұрһан мен Рақымжан сияқты адамдарды ілестіріп, асығыс-үсігіс Үрімжіге қайтып кетті. Үшінші, "Итек қызыл соғысы" және Оспанның Бәйтікке қашуы. Оспан мен Pay шы жие жолдаған жеделхатты тапсырып алғаннан кейін, Гоминдаң "Оспан мен Дәлелханды рақайластыру" комедиясын сахнаға шығарған еді. Осы тұста Гоминдаң үкіметі үш айдан бері Үрімжіде тұрған Ләтіпті қасындағы үш адаммен бірге Көктоғайға қайтарды. Төрт уәкілдің әр қайсысына сәлемдеме ретінде 5 мың юаньнан ақша береді әрі: "Біз Сарысүмбеге уәкілдер тобын жібердік. Сендердің басты міндеттерің — күшті жаумен өздіктеріңнен ізденіп барып соғыспау. Олар іздеп келіп соғысатын болса, тіресіп тұрып алмай, жылжымалы соғыс жүргізіп, уақыт ұту. Алтай көлемінен шығып кетпесеңдер, негізгі күштеріңді әлсіретіп алмасаңдар болды. Қалғанын кезі келгенде көре жатармыз", — деп нұсқау көрсетеді. Оспан барлық күшін аса қолайлы "табити бекініс" деп — "Итек қызыл" деген үстіртті таңдап, қосылып сонда топтайды. Ұлттық армия барлау арқылы Оспан тобының қалай орналасқанын біліп алғаннан кейін, күшінің тең жартысын шағын, ықшам топтарға бөліп, атыс шебін кең жаю, тұс-тұстан от ашу, жаудың өрбір тобын өзіне тартып бөлшектеу, ал жиырма шақты миномет пен қырыққа тарта пулеметы бар қалған жарты күшті — Оспанның өзі орналасқан бекініске шоғырландырып, сілейте соққы беру тактикасын қолданады. Бұл жолғы соғыста Оспан тобынан өлгендер мен жараланғандар 40-50 адамға жетеді. Гоминдаң әскерінен екі адамы тірі қолға түседі. Оспан Ертістен өтіп, Күрті деген жерге шетінеді. Жылқайдар Шіңгіл елінен ертіп келген 200-ден аса адамын ертіп, Оспаннан бөлініп өз жеріне кетеді. Оспан Үрімжіге жеделхат жолдап: "Алтай көлемінен шығып кетпесеңдер, негізгі күштеріңді әлсіретіп алмасаңдар болды", — деген нұсқауды қаз-қалпында атқарудың мүмкін емес екенін, не Алтайдан кету, не бір адамы қалғанша соғысу, бұдан басқа жол жоқ екенін" жеткізеді. "Ондай болса Бәйтікке шегініңдер", — дейді Үрімжідегі Гоминдаң үкіметі. Сол кезде ұлттық армия бөлімдері де Оспан орналасқан жерге жетіп үлгереді. Оспан: жеті жүзден көбірек адамы бар жүзден аса түтінді өзі бастап (бұның ішінде Бурылтоғай ауданынан салт қашқан - Манат, Бұрыпжап, Бұқа, Әбдехан сияқты жүз шамалы адам тағы бар), ұзын аяқты малдарын ғана айдап, сәуір айының жиырмаларында Бәйтікке қарай көшеді. Оспанның шешесі мен бір қызы көшке үлгіре алмай, қалып қояды. Арада жарты айдан соң, Алтай аймақтық әкімшілік мекемесі мен қолбасшылық штаб Оспанның тағы да шырықты бұзып жүрмеуі үшін — Көктоғай ауданының елін Сарысүмбе ауданына қарасты жерлерге көшіріп әкеліп қоныстандырды.

Бірінші, 1947 жылы сәуір айында Оспан тобын Алтайдан қуып тастағаннан кейін, солтүстік қолбасшылық штабы олардың қайта тап беріп, елдің тынышын алмауы үшін Көктоғай, Шіңгіл аудандарының — Сарытоғай, Шаңқан, Секпілтай, Қарашора, Тұрғын сияқты жерлеріне шағын-шағын әскери бөлімдер қалдырады да, қалған әскери бөлімдерін Сарысүмбеге қайтарып әкетеді. Осы тұста Сәлде залың, Сәли сияқтылар екі жүзден аса түтінді ертіп, Бәйтіктің Ұланбұлақ деген жерінде отырған Оспан тобына барып қосылады. Бұлардың қаша көшкенін ұлттық армия бөлімдері сезбей қалады. Екінші, 1947жылы мамыр айының бас шенінде, Шіңгіл ауданындағы Әсен Рысханұлы өзіне қарасты елден жүзден аса түтінді ертіп, Бәйтікке көшіп кетеді. Ол көшер алдында Боғдабай деген адамды Оспанға жіберіп, жолшыбай ұлттық армия бөлімдерінің тосып қалмауы үшін алдарынан адам шығаруды талап етеді. Әсендердің кешкенінен хабардар болған ұлттық армияның екі рота атты әскері оларды қуады. Сонымен бірге, Қарашорада тұратын полк командирінің орынбасары Юсіпжан автомобильмен бір рота әскер бастап жолға шығып, Әсендерді Сарытоғайда қуып жетеді. Ұлттық армияның қуып жеткенін көрген Әсен қатын-бала, кемпір-шал, біткен малды қалдырып, ер-азаматтарды салт ертіп, көк жойқын болып тасып жатқан Сарытоғай өзенінен49 өтіп кетеді. Дәл осы кезде Оспанның көшкен елдің алдынан шығарған Зейнел, Рақым, Қашапат бастаған 70-80 қарулы адамы келіп, Әсендермен тілдеседі. Қарулы топ Юсіпжандар орналасқан жердің 15 километр жоғарғы жағынан өтіп, түн ішінде ұлттық армия бөлімдерінің ту сыртынан шабуыл жасайды. Қарсы жақтан Әсендер де бер жаққа өтіп, қарсы оқ жаудырады. Әскери бөлім қыспаққа қалып, өлгендер мен жараланғандар барған сайын көбейіп, жауынгерлердің қатары күрт азайып кетеді. Таң атқанша соғысқан ұлттық армияның оқтары таусылуға айналады. Юсіпжан жаралыларды автомобилге салып, қоршауды бұзып шығуға бұйрық береді. Бірақ, автомобиль енді қозғала бергенде шофер Бисұлтан оққа ұшады да, Юсіпжанның өзімен қоса жиырмаға жақын адам қолға түседі. Взвод командирі Әбдікәрім бастатқан жетпіс шақты әскер қаза табады. Әсендер Юсіпжанды Оспанға тапсырып береді. Оспан оны Үрімжіге жөнелтпек болғанда, Сүң ши лян:

Үшінші, Оспан 1947 жылы маусым айының басында, Ләтіп, Қабас бастаған 150-ден астам қарулы қосынын Шіңгіл елін көшіріп әкелуге аттандырады. Олар күндіз бекініп, түнде жортып Шіңгілге жеткен соң, Торжайлауда отырған қалың елте баруға ұлттық армияның сезіп қалуынан жасқанып, Ортажайлауда отырған Ләтіпке қарасты 500-ден аса түтінді Бәйтікке көшіреді. Ұлттық армия бөлімдері елді айырып алуға аттанып, Күмістің құйғанындағы Дөңті деген жерде екі жақ ұрыс салады. Ләтіп қосыны көшкен елді және ірі қара малдың барлығын тасып жатқан өзеннен Бәйтік жаққа өткізіп әкетеді. Қырық мыңнан астам қой ұлттық армияның қолында қалады. Ұлттық армия бөлімі бұйрық бойынша Секпілтайдағы бекініс орнына қайтып кетеді. Осы жолғы соғыста Ләтіп аятынан ауыр жараланады, 5-6 адамынан айырылады. Маусым айының соңына жеткенде Оспан тобы әуелгі алты-жеті жүз адамы бар жүз түтіннен — торт мыңға жуық адамы бар сегіз жүз түтінге артады. Төртінші, 1947 жылы сәуір айының соңында, Буыршын ауданының Қалутан деген жерінде тұратын патшалық Ресейдің полк дәрежелі офицері Ёсов бастаған он шақты орыс салт қашып Оспанға қосылады. Бұлар сан жағынан көп болмаса да, Оспанға ақыл-айла жағынан көмегі аз болмады.

Бірінші, "һал сұрау тобы" Бәйтікке келді. Бәйтікке шегініп барған Оспан іле-шала Ләтіп, Манат, Қанатбайларды Үрімжіге жіберіп: өзінің Алтайға қайта шабуыл жасамақ ойын айтып, Гоминдаң үкіметінің қару-жарақ беруін, әскер аттандырып көмектесуін талап етті. Оларды кезінде бір рота пулеметшілерге басшылық етіп барған Асылбек Қабдешұлы ертіп Шонжыға келген соң, Хан ю уын арнайы автомобильмен Жанымханның үйіне жеткізеді. Ләтіптер Үрімжіге келіп, бес-алты күннен кейін Жанымхан арқылы Сун ши ляңмен жолығып, барлық мән-жайды баяндайды. Сонымен қоса, Оспанның талабын айтады. Ақылдасып жауабын беретінін айтқан Сун ши ляң бірнеше күннен соң Ләтіптерді шақыртып алып: Оспанның талаптары толығымен орындалады, десе де бірден емес, жағдайдың пісіп-жетілуіне қарай іске асырылатынын ұқтырады. "Оспан, біріншіден, алаң болмасын, екіншіден, тым асығып кетпесін. Біз жуықта бірнеше әскери бастықты арнаулы Оспанға жіберетін болдық. Нақты істерді Оспанмен бет екі сөйлесіп шешеді. Қазірше бір топ амандаса барады. Бұл араға байланыс жасап тұратын бір уәкіл қалдырыңдар да, қалғандарың сол топпен бірге қайтыңдар", — дейді. Манат Үрімжіде қалады да, Ләтіп пен Қанатбай топтағы Зәкихан Әленұлы мен Қамит Жанымхапұлы сияқтылармен бірге алты автомобильмен жолға шығады. Сун ши ляң Оспанға Жаң жы жұңның және өзінің атынан — торт машина кездеме, шәй, ұн, күріш, қант, шекер сияқты нәрселерді, ал Жанымхан, Қадуан, Әбдіқадыр — бірден арғымақ, Хан ю уьш — екі Гансу атын сәлемдемеге жіберді. Екінші, Оспан Сун ши ляң арқылы АҚШ-пен қарым-қатынас жасады. 1). Оспан "Бәйтік уақиғасында" — Моңғолия әскерлерінен олжаға алған бірнеше медаль мен қаруды Гоминдаң ұлықтарына тарту ету үшін маусым айында Қанатбай мен Құрманды Үрімжіге жіберді. Оларды Жан жы жүн генарал салтанатты қонақасы беріп күтіп алады. Қонақасыға — Жанымхан, Қадуаң, Сәліс (өлкелік біріккен үкіметтің орынбасар хатшысы), Зәкария (өлкелік қауіпсіздікті сақтау бөлімінің орынбасары), Айсабек, Мамет Емін Бұғыра (ұйғыр), тағы басқалар қатынасады. Асылбек Қабдешұлы аудармашылық істейді. Қонақасыда — Жан жы жүн бастаған Гоминдан мансаптыларын Жанымхан қостап, Оспанға мақтау айтады. Сондай-ақ, Оспанды қолдайтындығын білдіріп талай-талай уәделер беріледі. Қонақасының соңында, Қанатбайлар Оспанның тапсыруы бойынша АҚШ-тың Үрімжіде тұратын бас елшісімен жолықпақ ниетін білдіреді. Жан жы жүн:

Ертеңінде Сун ши ляңның орналастыруы бойынша Асылбек, Қанатбай бастаған Оспан уәкілдерін Яңхандағы1 АҚШ елшілігіне алып барады әрі аудармашылық істейді. Бас елші Пакстан өзі қабылдайды. Оспанның уәкілдері: АҚШ-тан көмек тілейтіні туралы Оспанның сәлемін жеткізеді.

АҚШ — ғылым-техника саласында теңдесі жоқ күшті әрі бай мемлекет. СССР-ден, моңғолиядан қорықпаңдар. Біз сендерге көмектесеміз, — дейді. 2) 1947 жылы маусым айының соңында Сун ши ляң өзінің қорғаушысы арқылы Оспанның Үрімжідегі уәкілі Манатты шақыртып, оны Маккирнанға таныстырады.

Мұнда да Асылбек Қадешұлы аудармашы болады. Ертеңінде таңертең, Манат қосып берген Мәжит деген жігітпен бірге Маккирнан жолға шығып, Бәйтіктегі Оспанның аулына барады. Маккирнан ол арада төрт күн тұрады. Оспанмен күндіз-түні құпия әңгімеде болады. Оспанға қытайшаны қазақ тіліне Құрманбай Тиянақұлы аударып беріп отырады. Екі күннен кейін Маккирнан Қытай-Монғолия шекарасындағы "Алтын Оба" деген жалға шығып, моңғолия жақтың жер түзілісін суретке алады әрі картаға түсіреді. Сөйтіп, Оспан мен американың елшілігінің қызметкері (әрине, әскери барлаушы — Т.Ж.) Маккирнан тікелей барыс-келіс жасап тұрды. Оспан мен АҚШ елшілері ортасында бұндай қарым-қатынас кем дегенде үш рет болады. Үшінші, Оспан Гоминдаң үкіметінің анағұрлым мол, нақты көмегін алды. 1947 жылы шілденің соңында, Сун ши ляң: Хуаң фамилиялы кеңесшісі мен Асылбек Қабдешұлын ауыз екі тапсырмамен Бәйтікке аттандырады.

Өлкелік қауіпсіздікті сақтау қолбасшылық штабының орынбасар бастығы — Чың мен бесінші атты әскер бөлімінің бастығы Ма чың шяң бұларды Бәйтіктің "Алтын Оба" деген жерінде отырған Оспанға ертіп апарып орналастырады. Бұлар ол арада үш-төрт күн тұрып, елді жиып мәжіліс ашады. Мәжілісте: "Оспанның Бәйтік уақиғасында қосқан үлкен еңбегі бар. Қазір бұл уақиғаны қытайдың және шетелдің тілшілері дүние жүзіне жария етті. Батырдың ат-атағы — АҚШ, Англия, Франция сияқты үлкен-үлкен мемлекеттерге таныды", — деп Оспанды көкке көтере мақтайды. Сонымен қоса: "Гоминдаң үкіметі батырдың СССР-ға өрі оның қара қолы — "Үш аймақ" үкіметіне қарсы шыққан әділетті қимылын қолдайды. Көмек көрсетеді. Батырдың тез арада Алтайды бағындыруына жәрдем де көрсетеді", — деп уәде берді. Осыдан соң, Хуаң мен Асылбек — Оспан тобынан 800 қарулы қосын ұйымдастырып шығады. Оны екі үлкен топқа бөліп, біреуіне — Қабас Тіркешұлын бастық, Жамет Мұсаұлын — орынбасар, енді біріне — Құрман Қапышұлын бастық, Қабайды — орынбасар етіп белгілейді. Қарулы топтың артқы шеп қамдауын Үрімжіде тұрып басқаруға Қайымғазы жауапты болады. Осылайша Гоминдаңның көмегін алған Оспан Алтайға шабуыл жасаудың қамына шұғыл кірісті. Үрімжіден қыруар қару-жарақ келтірілді. Гоминдаң тәрбиешілерінің басқаруында бірнеше шағын бөлімшелерге бөлініп, қатаң әрі жүйелі жаттығады. Алтай жаққа барлаушылар аттандырып, Шіңгіл, Көктоғай өңіріне жөне басқа да жерлерге орналасқан ұлттық армия бөлімдерінен ақпар жинайды.

Бірінші, алдыңғы шептегі ұлттық армия бөлімдерінің сәтсіздігі. 1946 жылы желтоқсан айынан бастап Оспан мен "Үш аймақ" ұлттық армия бөлімдері арасындағы соғыстар 1947 жылы сәуірдің 20-дағы Оспан тобының жеңіліп, Бәйтікке шегінуімен аяқталған еді. Осыдан кейін, солтүстік қолбасшылық штабы — Қобық атты әскерлер полкінің үш взводын, Алтай атты әскерлер полкінің екі взводын қосып, уақыттық полк ұйымдастырды. Полк командирі — Ыбырайымбай, штаб бастығы — Алмасбек болды. Бұлардың міндеті — Оспан тобы қайтып келсе, тосып соққы беру. Полк — Көктоғай мен Шіңгіл аудандарының шекарасы есептелетін Шаңқанға орналасты. Алдыңғы бекініс ретінде Көктоғай ауданындағы Тұрғанға — бір взвод, Қара Түңкеге — бір взвод, Шіңгіл ауданындағы Сарытоғайға — бір взвод, Шағанқолға — бір рота орналастырды. Оспан 1947 жылы тамыздың соңында, тәрбиеленген 800 адамдық қарулы қосынына және 200 адамдық көмекші күш қосып, мыңнан астам қарулы күшіне Қабас Тіркешұлын — қолбасшы, Құрман Қапышұлын - орынбасар, Момынбай мен Шердиманды — ақылшы етіп белгілеп, Алтайға аттандырады. Қарулы қосын жолға шығарда Оспан — Құрман, Момынбай, Шердиман, Қабастарға: "Бірінші, адамның қанша шығын болуына қарамастан Алтайды иеленіңдер; екінші, барынша жаудың жоғары дәрежелі офицерлерін тірі қолға түсіріңдер; үшінші, сарбаздарды ынталандырып отыру үшін қанша олжа алса да қолын қақпандар", — деп тапсырма берді. Сун ши ляңның уәкілі, бесінші атты әскерлер дивизиясының екінші полкының командирі Хан фан да сөз сөйлеп: "Сендер бір адым ілгерілесеңдер, біз де сендерді өкшелей ілгерілеп отырамыз. Демек, сендер арт жақтарыңа алаң болмай, тоқтаусыз алға тарта беріңдер", — дейді. Алғашқы соғыс Сарытоғайда болады. Қабас барлық күшін шоғырландырып, ұлттық армияның Сарытоғай бекінісіндегі Дәней Молдахановтың взводына шабуыл жасайды. Бірнеше сағатты құрыстан кейін бұл взвод Бурылтоғай өзенін құлдап, Сарысүмбеге қарай шегінеді. Екінші соғыс Шағанқолда болады. Қолбасшы Қабас Сарытоғай соғысы аяқтала салысымен 300 адамдық топты Шіңгілдің — Шағанқол бекінісіне аттандырады. Бүл бекіністе бір пай (елу шақты адам) ескер орналасқан еді. Бекініс лезде басып алынады. Он шақты жауынгер құрбан болады. Рота командирі — Қабдыхалым Білеушінов отыздай адаммен қоршауды бұзып шығады. Рота командирінің орынбасары Әзімхан Тышанұлы он шақты адаммен қолға түседі. Үшінші соғыс Шалғыртыда болады. Оспан жіберген қарулы қосын Шіңгілдегі екі бірдей бекіністі күйретіп кеткеннен кейін, Көктоғайдың Қара Түңкеге орналасқан Патқолла взводы Шаңқандағы полк штабына қосылу үшін Шалғыртыға жеткенде, Тұрғындағы Зәкархан взводына шабуылға бара жатқан Қабастың қарулы қосымшасына тап болады. Қарулы қосын қоршай шабуылға өтеді. Соғыс екі тәулікке жалғасады. Ақырында, Патқолла 150-дей адаммен қоршауды бұзып шығып, Сарысүмбеге шегінеді. Жиырма неше адамы шығын болады. Жиырмаға жуық адам мен отыз неше түйеге артқан әскери қару-жарақ олжаға кетеді. Төртінші соғыс Тұрғында болады. Қабастың қарулы қосыны уақыттық полктың негізгі бөлімін жойып, оларға Сарысүмбе жақтан болатын көмектің жолын кесіп тастау үшін — Шаңқанның батыс жолымен орағытып, Тұрғындағы Зәкархан взводына шабуыл жасайды. Шайқас қиян-кескі болады. Шердиман жарақат алады. Қарулы топ бүл бекіністі де шығындатады. Ұлттық армия бөлімінен елу шақты адам қолға түседі. Бір талай әскер құрбан болады. Қалғандары уақыттық штаб тұрған Шаңқанға шегінеді. Бесінші соғыс Шаңқанда болады. Қабастың қарулы қосыны төрт бірдей бекіністі күйретіп, Сарысүмбе қаласынан келетін көмектің жолын кесіп тастайды. Тұрғындағы мыңға тарта қойды, запас оқ-дәріні олжалайды. Ұлттық армия арасында жуықтан бері тараған сүзек ауруы да армияның күш-қуатына елеулі ықпал етгі. Қарулы қосын уақыттық полк штабына үш жақтан қоршап шабуыл жасайды. Соғыс үш тәулікке созылады. Ақырында төтеп бере алмаған ұлттық армия бөлімі Көктоғайға шегінеді. Қабастың қарулы қосыны Шіңгіл мен Көктоғайдан бір талай адамды өзіне тартып, қатарын мың жарым адамға жеткізеді. Көктоғай ауданының маңында бекініс алған уақыттық полкті қуа келіп, шабуылға өтеді. Уақыттық полк табандап соғыса алмай шетінеді. Олар 10-қыркүйек күні Моңғолияға өтіп кетеді. Осылай Шіңгіл мен Көктоғай аудандары Оспанның қолына өтеді. Екінші, Қабастың қарулы қосыны Сарысүмбе қаласына тура тартады. Солтүстік қолбасшылық штабы — Шіңгіл мен Көктоғайдан айырылғаннан кейін, былай орналастыру жасайды. Бірінші, Алтай атты әскер полкінің Сарысүмбеде тұратын алты взводтың бірін — Сарсүмбеге қалдырып, екеуін — Сарбұлаққа, үшеуін — Шаңырықты қызылға бекініс алуға жібереді. Екінші, Қобықта тұратын Қобық атты әскер полкіндегі төрт взводтың үшеуін — Сарбұлаққа көмекке аттандырады. Үшінші, Сарысүмбе, Буыршын, Қаба, Жеменей аудандарының әр бірінен 200 адам шамасындағы партизан бөлімшесін ұйымдастырады. Қыркүйектің 9-10-дарынан бастап, Қабастың қарулы қосынының мың адамдық үлкен тобы Сарбұлақтағы ұлттық армиямен шайқасты бастайды. 12-қыркүйекте Көктоғайда қалған Құрман Қапышұлы бастаған 500 адамдық қарулы қосын өз қатарын 800 адамға толықтап, ұлттық армияның Шаңырықты қызыл бекінісіне шабуыл жасайды. Осы кезде Талқы Татайұлы басқарған Жеменей бөлімшесі мен Рымхан басқарған Буыршын бөлімшесі Сарбұлақтағы бекініске, Өгізшібай Қарағұлұлы басқарған Сарысүмбе бөлімшесі мен Жапар басқарған Қаба бөлімшесі - ПІаңырықтықызыл бекінісіне көмекке келеді. Қарулы қосын бірнеше шағын, орта топқа бөлініп, ұлттық армия бөлімдері мен бөлімшелерге тұс-тұстан шабуылға өтеді. Осылайша, қарулы топ Сарбұлақтағы соғыс шебінде басымдылық алады. Буыршын бөлімшесін басқарған Рымхан — жүз шақты адамын, Жеменей бөлімшесінен елу неше адамды бастап Қабасқа бағынып кетеді. Бұл ұлттық армия жауынгерлеріне қатты соққы болады. Әсіресе, партизандар өздіктерінен ыдырап, бет-бетімен кетіп қалады. Ұлттық армия табан тіреп соғысуға дәрмені жетпей, Сарысүмбеге шегінеді. Ал, Шаңырықты қызылдағы соғыс қызып, екі жақ қатты тіресіп тұрған кезде Иосуп (—?) бекіністің бір жақ қанатындағы тіректі күш — Алтай атты полкіндегі кержақ орыстардан құралған бір взводты бастап Қабас жаққа өтіп кетеді. Тек взвод командирі Студенков қана бірнеше адаммен қашып шығып, Сарысүмбеге келеді. Шаңырықты қызылдағы ұлттық армия бөлімдері де Сарысүмбеге жылыстап кетеді. Құрбан болғандар өте көп болады. Сарыбұлақтағы бекініске көмекке бару бұйрығын тапсырып алған Нүсілхан Кенбайұлы басқарған Қобық полкы (бар болғаны үш взвод) Бурылтоғай ауданының "Қылы" деген жері арқылы тіке Сарыбұлаққа тартады. Полк Қыран өзенінен өтіп, Мелкейті Қарасуының "Обалы" деген жерінде тамақтанып, аялдайды. Полк Сарыбұлақтағы ұлттық армияның жеңіліс тауып, Сарысүмбеге шегінгенінен хабарсыз еді. Сарыбұлақтағы бекіністі алып ілгерілеп келе жатқан қарулы қосын Қобық полкіне кенеттен шабуылға өтеді. Алыс жол басқан әрі жер сырына қанық емес полк лезде күйрейді. Екі жүз жауынгер соғыс шебінен құтылып шыққан болса да, қайта басын құрай алмай бытырап кетеді. Нүсіпхан Көнбайұлы он шақты жауынгерімен құтылып шығып, Сарысүмбеге келеді. Үшінші, уақыттық шегініс. Ұлттық армияның бірінші шебі есептелген — Шіңгіл мен Көктоғай, екінші шеп деп есептелген — Сарыбұлақпен Шаңырықтықызыл бекіністері арт-артынан талқандалып кетеді. Ендігі жерде Қабастың қарулы қосыны Сарысүмбеге қауіп төндіреді. Алтай көлемінде аса күрделі саяси, әскери жағдай қалыптасады. Оспан Бәйтікке шегініп кеткеннен кейін де үзбей ақпар жеткізіп тұрған Дәлелхан Жанымханұлы, Айдархан Шыбарқажыұлы, Керім зәңгі, Тұрдыхан зәңгі, Тұрысбек Шоқайұлы сияқтылар ұлттық армияның екі шепте сәтсіздікке ұшырағанын көріп, ашық бас көтеріп, жасақ жинап, Сарысүмбеге шабуыл жасаудың қамын жасайды. Алтай әкімшілік мекемесі мен солтүстік қолбасшылық штабы қажетсіз зор қырғыннан сақтану үшін Алтайдан уақыттық шегінуді ұйғарады. Сөйтіп, 1947 жылы 16-қыркүйек күні Дәлелхан Сүгірбаев әскери бөлімдері мен үкімет кадрлерін бастап, Сарысүмбеден шегініп шығады да, қалаға таяу жердегі Жолқарсудың кезеңіне келіп, алды-артын жиып аялдайды. Айналасы үш-төрт сағат ішінде Дәлелханмен бірге кетпек болып жиналғандардың саны мыңға жуықтайды. Дәлелхан жиналған елге:

Шәмши, Қажынаби, Ежендер қалды. Тағы да бір талай адам ермей қалып қойды. Генерал Дәлелхан Сүгірбаев, генерал-майор Мажаров, подполковник Байшурин, генерал-лейтенант Бәделхан Сүгірбаев, майор Айтыке Асанжолов бастаған үш жүзден аса офицер-жауынгер және Мұқаш Жәкеұлы, Мінуар Әбдоллақажев, Қами Асылқанов, Яқупбаев Мамыт, Ағзам Мирақбаров, Асқабыл Жетпісбаев, Назарбек Тұрашов, Ғалым Құсайынов, Патош Дулатов сияқты жүзге тарта әкімшілік мекеме бастықтары мен кадрлары батысқа беттеп жолға шықты. Қобық полкінің командирі, лейтенант Нүсіпхан Көнбайұлы он шақты жауынгермен шығысқа беттеп, Өрмегейті асуы арқылы Моңғолияға кетеді. Олар Көктоғай соғысында шегініп, Моңғолия жеріне өткен Ыбрайымбайларға барып қосылады. Дәлелхан Сүгірбаевтер сол бетімен үш тәулік жүріп, Жеменей шекарасы арқылы Қазақ ССР-нің жеріне өтеді. Бірге кетпек болып, соңдарынан қуа келген майор Николаев, Давид Студенков бастаған Алтай полкі мен Қобық полкінің жүзге жуық жауынгері және Маулыхан Нұғыманов, Сағит, Ахмет Тиекбаев бастаған отыз шақты сақшылар кешігіп келіп, шекарадан өте алмай қалады. Бұлар Жеменей ауданы маңында бекініс алып, партизандық әрекетпен шұғылданбақ болып тұрып қалады.

Төртінші, Оспан тобының Алтайды толығымен қолға алуы.

Дәлелхан Сүгірбаев шегініп кеткеннің ертесі (17-қыркүйек) Қабас бастаған қарулы қосын Сарысүмбе қаласына кіреді. Әсербайды — Оспанға жеңіс хабарын жеткізуге аттандырады. Сонымен катар, Буыршын, Қаба, Жеменей аудандарына қарай ілгерілейді. Оспанның Жамет бастаған адамдары мен Сарысүмбе ауданынан шыққан, Оспанға жақтас Керім зәңгі, Әбілмәжін молда (Тұрысбек Шоқайұлының қайын атасы) сияқтылар бірлесіп Буыршынға, одан Қаба ауданына шабуылдап барады. Қарсылық көрсететін ешқандай әскери бөлім болмағандықтан, олар екі ауданды да еш шығынсыз басып алады. Ал Жұқай бастаған топ Жеменейге барғанда, Студенков. Маулыхан бастаған топтың соққысына ұшырап, ауданды ала алмай шегінеді. Жұқайдың бірнеше адамы құрбан болады. Оспан Алтайды қолына алғаннан кейін, Алтай аймақтық үкіметті ұйымдастырады. Ләтіп Мұстафаұлы — уәли, Қабас Тіркешұлы — әскери қолбасшы, Құрман Қапышұлы — қолбасшының орынбасары, Сәулебай — бәйтіл мал мекемесінің бастығы, Құсайын ұяң — банк бастығы, Жанкерей — Алтай әкімшілік мекемесінің бас хатшылығына тағайындалады. Рымханның еңбегі ескерусіз қалмай, ол Буыршын аудандық сақшы мекемесінің бастығы болады.

Бірінші, шұғыл жасалған дайындық және жеңіс. 19-кыркүйек күні Жеменей шекарасы арқылы Қазақ ССР-нің жеріне өткен Дәлелхан Сүгірбаев 22-қыркүйекте Тарбағатайдың Қырықошақтағы шекарасы арқылы қайта өтіп, Шауешек қаласына келеді. Келе сала Ахметжан мен Ысқақбекке жеделхат жолдап, барлық мән-жайды мәлімдейді. Сонымен бірге, Алтайды тез арада қайтарып алу туралы өзінің ұсыныс-жоспарын алға қойып, нұсқау алады. Нақты істелген істер мынадай болды: Шауешекте тұратын Тарбағатай үшінші жаяу әскерлер полкі — үшінші атты әскерлер полкіне өзгертілді. Құлжадан 800 адамдық молайтылған бір батальон келтірілді. Бұрынғы Алтай атты әскерлер полкінің ілесіп келген 300-ден астам жауынгерін негіз етіп, Тарбағатайдан жаңа әскер қабылдап, Алтай полкін қайта құрды. Тарбағатай халқы мен үкіметі азық-түлік және басқа да заттық жақтан көмек көрсетті. Сөйтіп, 1947 жылы қазан айының бас шенінде, алдымен Хамит Әлиев қолбасшылық еткен — Тарбағатай үшінші атты әскерлер полкі мен Бәделхан Сүгірбаев қолбасшылық еткен — Алтай үшінші атты әскерлер полкі Оспанның қолынан Алтайды қайтарып алу жорығына аттанады. Олар Қобыққа жеткен кезде, 12-қазанда Дәлелхан Сүгірбаев пен Лескиннің басшылығындағы Құлжадан келген молайтылған батальон да Қобыққа жетеді. Сонан соң, үш бағытқа бөлініп Алтайға жорық жасайды. Бірінші бағыт — Әлиев полкі. Оның міндеті — Үліңгірдің "Қылы" деген жеріне өтіп, Бурылтоғай ауданын иелеу. Онан соң, өзен бойлап, Сарытоғайға жорық жасау. Сөйтіп, Оспан тобына келетін көмекті тосу әрі Бурылтоғайдан жоғарғы аудандардың елін Үрімжі жаққа айдап әкететін жолды бөгеу; екінші бағыт — Бәделхан Сүгірбаевтің полкі. Оның міндеті—Үліңгірдің батыс жағымен Ертістің "Сарқарын" деген жеріне өтіп, Сарысүмбе қаласына оңтүстік батыс жақтан жорық жасау әрі Ертіс, Қыран өзендері бойындағы елді үгіттеп орнықтыру; үшінші бағыт — Лескиннің басшылығындағы молайтылған батальон. Оның міндеті — автомобильмен барып, Буыршынды басып алу. Онан Сарысүмбе қаласына батыс жақтан шабуылдап кіру. Дәлелхан Сүгірбаев осы молайтылған батальонмен бірге болды. Әлиев полкі Үліңгір бойына жетіп, "Қылы" арқылы Бурылтоғай ауданына келерден бұрын, Жеменей елі арасындағы Оспанға жақтас Нұреке, Баймұқан, Дәлелхан Әленұлы сияқтылар аудан халқының бір бөлегін кешіріп, ар жаққа өтіп кетеді. Олар өткелдің батысынан Әлиев полкіне қарсы атыс береді. Әлиев Нұрекелерге қарсы тойтарыс бере отырып, бір жағынан, оңтүстік жақтан орағытып барып, Бурылтоғай ауданын басып алу, онан соң Нұрекелерге шығыс жағынан орағытып келіп соққы бермек болады. Бірақ, бұл ойларын аңғарып қалған олар елді Ертістің Дөрбілжін деген жеріне қарай көшіріп жіберіп, өздері өзен бойындағы орманды қалқа етіп, Сарытоғайдағы Оспанға кетеді. Олардың сытылып кеткенін білмей қалған Әлиев полкі көшкен елді қуалап, Ертіс бойына келіп түседі. Өзен бойында отырған ел арасынан Тұрысбек Шоқайұлы, Тұрдыхан зәңгі Әлиевтің полкіне қарсы оқ шығарады. "Өзен бойындағы қалың орман арасында жау бар", — деп қате межелеген олар ормаңды пулеметтің астынан алады. Нәтижеде, бейуаз халықтан қырық шақты адам оққа ұшады. Тұрдыхан оққа ілініп, Тұрысбек Шоқайұлы қолға түседі. Бұл уақиға қазірге дейін ел арасында "Дөрбілжін қанды уақиғасы" деп аталып келеді . Бәделханның полкі Ертістің "Сарқарын" деген жеріне келіп, елге ұлттық армия бөлімдерінің кайтып келгені, Оспан тобына ілеспеуі, қорқып-қобалжымауы туралы үгіт айта отырып, Сарысүмбе қаласына жақындайды. Молайтылған батальон 14-қазан күні түнде Буыршынның батысындағы Ертіс бойына келіп, барлаушы арқылы жалғыз паромның50 арғы жағада, Оспан тобының қолында екенін ұғады. Екі автомобильге СССР кен барлаушыларының киімін киген 60 адамды отырғызып, паромды шақыртып, ар жаққа өткізіп жібереді. Олар Оспан тобының бір рота күзетші әскерін жайғастырып тастайды да, сақшы мекемесіне от ашады. Осы кезде қалған әскер де Ертістің шығыс жағына өтеді. Аса тебінді тұтқиыл шабуылға ұшыраған Оспан тобы азырақ атыс береді де, Сарытоғайды бетке алып шегініп кетеді. Буыршын, Бурылтоғай аудандарын ұлттық армияның тартып алғанын білген Сарысүмбедегі Оспан тобы 16-қазан күні қаланы тастап, Ақдала арқылы Сарытоғайта бет түзейді. 1947 жылы 17- қазанда екінші, үшінші бағыттағы ұлттық армия бөлімдері арт-артынан қалаға кіреді. Екінші, Оспанның Алтайдан соңғы рет қуылуы. Әлиев полкінің әуелгі бір міндеті — Бурылтоғай ауданын басып алған соң, Сарытоғайға жорық жасау болатын. Оспан тобының Көктоғай, Шіңгіл, Бурылтоғай аудандарының елін Үрімжі жаққа айдап әкететін жолын бөгеу еді. Бірақ, төрт-бес күнді зая жіберіп алады. Осы аралықта Бурылтоғай, Буыршын, Сарысүмбеден шегінген топ Сарытоғайдағы Оспан тұрған жерге жиылып алады. Олар Үрімжі жақка отіп кету бекіміне келеді де, Көкготай, Шіңгіл елін түп копара көшіріп, Бәйтіке бет алады. Бурылтоғайдан — Манат Үрістемұлы, Бұрыпжап, Бұқа, Әбдехан, Айдархан сияқты адамдар кейі салт, кейі үй ішімен ілеседі. Бұл көшкендер 17 800-ге жуық адам, 3 700 түтін еді. 62 мың ірі қара, 152 мың ұсақ малды бірге айдап жүреді. Оспан тобы сол бойы Үрімжінің шығысындағы Мори, Шонжы, Жемсары, Фукаң аудандарына келіп, бөлініп-бөлініп орналасады. Осыдан соң Оспан енді қайтып Алтайға шабуылдап бара алмайды. Тек кейде қажеттілік үшін шағын, астыртын топ аттандырып отырған. 1947 жылдың қазан айының соңында Оспанның қарулы қосыны Алтай бетінен түгел аласталды. "Үш аймақ" үкіметі ендігі жерде: Алтайдан шегінген кезде тарап кеткен үкімет органдарын қайта құру, әскери бөлімдерді реттеп, қайта ұйымдастыру, іштегі Оспанға жақтас адамдарды аластау, халық тұрмысын қалпына келтіру жұмыстарын қолға алды. 1947 жылы 19-қазан күні Алтай әкімшілік мекемесі қайта қалпына келтірілді. Ұлттық армияның орынбасар қолбасшысы, генерал Дәлелхан Сүгірбаев — қосымша аймақтық әкімшілік мекемесінің уәлиі, Шәмши Мәмиев, Әбдірахыман Төкілов - орынбасар уәли болып тағайындалды. Аймақтық мекеме бастықтары мен орынбасарлары, негізінен, бұрынғы қалыптарын сақтады. Тек аймақтық сақшы мекемесінің бұрынғы бастығы Тастембайдың орнына — Қами Асылханов, әкімшілік мекеменің бұрынғы бас хатшысы Сәлімжан Қақажановтың орнына — Назарбек Тұрашов, аз күннен соң — Қали Абақ тағайындалды. Әскери бөлім құрылысы жағынан, Құлжадан Лескин бастап келген молайтылған батальон таратылып, оның бір бөлім адамдарымен Алтай атты әскерлер полкі толықтанды. Бұл полк Сарысүмбе қаласында тұратын болды. Молайтылған батальонның қалған бір болегі Тарбағатай атты әскерлерінің үшінші полкіне қосылды. Бұл полк — Шіңгілдің Бәйтікке тұлғалас келетін Сарытоғайды негіз етіп, Шәкүрті, Өндірқара сияқты алдыңғы бекініс саналатын жерлерге орналастрылды. Бұл полк — шығыста Бұлғынның құйғанынан, батыста — Бурылтоғай ауданына дейінгі алдыңғы шептің амандығына жауапты болды. Оспанға жақтас адамдардан — Керім зәңгі, Тұрысбек Шоқайұлы, Әбілмәжін молда, Айдархан Шыбарқажыұлы, Шәріпхан Тілеубайұлы, сондай-ақ Оспан тобына қолғабыс тигізген Шағия Жанымханұлы, Тоқтархан Рысбекұлы, Идімжап төре Дүңше Үлкі (монғол), Чың (қытай, бүркеншік аты Айтахұн) сияқты отыз шақты адам қолға алынды. Бұлардың көбі Сарысүмбе түрмесінде болып, кейін Құлжаға жіберіліп, еңбекпен тәрбиеленеді де, бір жылдан соң қоя берілді. Тек Оспанның Алтайда құрған үкіметінде аймақтық сақшы мекемесінің саяси бөлім бастығы болған Тоқтархан Рысбекұлы мен оның орынбасары Идімжап төре Дүңше Үлкі, сондай-ақ тыңшы Чың үшеуіне ғана жабық сотта өлім жазасы берілді.

ГОМИНДАҢНЫҢ ОСПАНДЫ ҚҰРМЕТТЕУІ ЖӘНЕ OFAH КӨМЕКТЕСУІ Бірінші, Оспан Шонжы өңіріне келіп орналасқаннан кейін, 1947 жылы қараша айында Құрман мен Қанатбайды Үрімжіге жіберіп, Жанымхан арқылы Гоминдаң үкіметінен экономикалық көмек талап етеді. Гомиңдаң жақ — төрт машина ұн, күріш, кездеме, шай сияқты заттар береді әрі бұдан былай басқа да көмектер жасайтынын білдіреді. Бұл көмек экономикалық жақтан тана емес, саяси жақтан да жасалына бастайды. 1948 жылы ақпан айында Гоминдаң үкіметі Чың бастатқан бір топты жіберіп, Шонжыда "Алтай әкімшілік мекемесін" және оған қарасты аудандық үш үкімет орындарын құрды. Оспанды — аймақ бастығы, Ләтіпті — орынбасар, Салықты — Көктоғай ауданының, Нәзірді — Шіңгіл ауданының, Бұқаны — Бурылтоғай ауданының әкімі деп жариялады. Оларға бірнеше орынбасар тағайындады. Өлкелік біріккен үкімет қазынасынан Алтай аймағына берілуге тиісті қаражат — Оспанның Шонжыда құрылған "Алтай әкімшілік мекемесіне" беріліп тұратын болды. Екінші, 1948 жылы маусым айында Гоминдан мансаптылары Закарияны жіберіп, Оспанды Үрімжіге қонаққа шақырды. Оспан мақұл болды. Бірақ, қонағасы орны — қалада емес, қалаға таяу маңда болса — дейді. Себебі, Оспан өте сақ әрі күмәншіл адам болғандықтан, тірі жанға оңай сене салмайтын. Бұл ойламаған жерден туа қалатын, әр қандай қауіптің алдын алу үшін еді. Сонымен, 1948 жылы шілденің 10-ы күні Оспан сенімді серіктерінен — Ләтіп, Момынбай, Бұқаны, ел ағаларынан — Уатхан, Әсен, Уақит, Нәзір, Шәри, Қалман сияқтыларды және жасауылдары, жиыны жүзге тарта адамды ертіп, Шүймегуде арнайы тіктірілген он киіз үй мен жиырма шақты шатырға түседі. Оспанды өлкелік үкіметтің орынбасар хатшысы — Айсабек (ұйғыр), Жанымханның Дәлелханы, Әленның Зақиханы, Закария сияқты адамдар алдарынан шытып қарсы алады. Онан соң Сүң ши лян, Жанымхан, Қадуаң, Лю мың чүн сияқты адамдар амандаса барады.

Оспан Үрімжіде сегіз күн тұрды. Мынадай үш түрлі істі істейді. 1) Төрт реткі қонақасыға қатынасады. Алдымен Сүң ши лян қонақасы береді. Онан соң Қадуаң Үрімжі аймақтық әкімшілік мекемесі атынан қонақасы береді. Үшінші қонақасыны — Әлен уаң, Жанымхан, Сәліс,51 Закария сияқты қазақтың игі жақсылары береді. Соңғы қонақасыны өлкелік Ұйғыр ұйымы атынан — Мамет Емін, Айсабек сияқтылар береді. 2) Сүң ши лянмен бірнеше рет жеке кеңес өткізіп, мың адамдық (бір полк шамасында) қарулы бөлім ұйымдастыру туралы келіседі. Сүң ши лян саяси жақтан қолдау алу үшін, Оспанды Нанжиңге барып, "Гомин дахұйға" қатынасуға ұсыныс етеді. Оспан өзі бармай, ұлы Шердиманды жіберетінін айтады. 3) АҚШ-тың Үрімжідегі бас елшісі Пакстон және оның орынбасары Маккирнанмен жолығады. 1948 жылы шілденің 16-ы күні Сүң ши лян өзінің жеке машинасын Шүймөгуге жіберіп, Оспанды өз кеңсесіне шақыртады әрі АҚШ-тың Үрімждегі бас елшісі Пакстонмен таныстырады. Бас елшінің қасында оның орынбасары Маккирнан да бар еді. Бас елшісі Пакстон:

Оспан бұл пікірді құптайды. Соңында Пакстон:

Оспан Қайымғазыны уәкіл етіп белгілейді. Соңында Сүң ши лян:

Оспан бұдан бұрын Маккирнанмен Бәйтікте қарым-қатынас орнатқан болса, бұл жолы бас елші Пакстонмен бетпе-бет жолығып, әңгімеде болады. Үздіксіз байланыс жасап тұратын болып, арнайы уәкіл белгілейді. Сондай-ақ, АҚШ-қа барып тәрбиеленуге бірнеше жас жіберетін болып келіседі. Сол жылы қазан айының ортасында Залебай сияқты төрт жасты АҚШ-қа жібереді. Олар сол беті сол жақта тұрып қалды. Үшінші, Оспан қайтып барған соң, іле-шала Гоминдаңның бірнеше әскери қолбасшылары барады. Олар қазақтан (моңғолдан азырақ бар) — 700, орыстан — 100, жалпы - 800 адамы бар бір полк жасақтайды. Полк командирі — Манат Үрістемұлы, орынбасары — Бұрыпжап, штаб бастығы — Құрман, взвод командирлері - Жамет, Нұреке, Әбдехан, Ёсов, тағы басқалар болады. Шаруашылық жұмысын басқарушыға - Наси мен Шүкірхан, Үрімжідегі жауаптысы — Қайымғазы болады. Полк орны — Жемсарының Сантай деген жері болып белгіленеді. Гоминдаң үкіметі бұл полкті — қару-жарақ, азық-түлік, киім-кешек, көрпе-жастықпен толық қамдайды. Дәреже белгілеп, шен беріп, нағыз сығайланған әскери тәртіп орнатады. Әскери мектеп тауысқан қырық шақты тәрбиешіні Үрімжіден арнаулы жіберіп, полкті машықтандырады. Бүл полк 1949 жылы шілде айына дейін толық бір жыл өмір сүреді. Гоминдаң үкіметі қамдауын тоқтатқан соң тарап кетеді. Төртінші, Үрімжі маңына келгеннен кейін, бір жарым жыл ішінде Оспан Гоминдаң үкіметі мен АКДІ елшісіне мынадай істер істеп берді. 1) 1948 жылы маусым айында, Гоминдаң үкіметінің тапсыруы бойынша Рақым, Ордабай бастаған он шақты адамды "Үш аймақ" әскерлерінің алдыңғы шебінен - Сартоғайдан "тіл" әкелуге аттандырады. Олар екі жауынгерді ұстап алып, Шонжыдағы полк командирі Хан фанға тапсырып береді. 2) 1948 жылы тамыз айында, Нұрлан, Әсербай бастаған жиырма шақты адамды екінші рет "тіл" әкелуге аттандырады. Олар Буыршын - Көктоғай тас жолындағы, Көктоғайға қарасты Сарыбұлақтың "Бас өртең" деген жеріндегі қысаңнан жол тосып, СССР кен барлаушыларының бір автомобилін өртеп, үш инженер, үш қызыл әскер, бір әйел дәрігері мен шоферін атып өлтіреді. Бірақ қолдарына "тіп" іліктіре алмай қайтады. 3) Гоминдаң үкіметінің нұсқауымен Оспан — Дәлелхан Сүгірбаевті жасырып өлтіру қаскүнемдігін жоспарлайды. Бұған — Мақымет бастаған бірнеше адамды жібереді. Олар Дәлелхан Сүгірбаевтің жексенбіге қарсы Шеміршектің Қарасуында отырған аулына барған орайында қол салмақ болады. Мақымет түн ішінде үй артындағы жақпар тасты қалқалап, Дәлелханның жатар алдында дәретке шығуын күтіп отырады. Осы кезде дәретке кесек денелі, Дәлелхан Сүгірбаев пішіндес бір адам шығады. Ол оны атып жіберіп, ауыл іргесіндегі қамысқа қашып кіріп кетеді. Оқ денеге дарымай, бас киімді тесіп өтіп кетеді. Мақыметтің атқаны Дәлелхан емес, оның қорғаушысы Ағзам Мұқышұлы болатын. 4) 1948 жылы шілде айында, Оспан Маккирнанның талабы бойынша қол астындағы Ёсов жасақтарынан — Радов, Ерадов (—?) сияқты алты орысты Көктоғай кен ауданынан шығатын тастардан үлгі — нұсқа әкелуге және негізгі кен ауданының көрінісін суретке түсіруге жібереді. Олар Алтайға келгеннен кейін өздерін көріп қалған бір почтальонды "тіл" болып қалады деп өлтіріп тастап, ойда — өзен бойын жағалап қалған бір үйге келіп қонады. Ертеңінде, "тіл" болар деп қауіптеніп, үйдегі төрт жауды өлтіріп тастайды. Арт-артынан болған қанды уақиға сезіліп қалады да, сақшы орындары мен әскери орын аттанысқа келіп, тінту жүргізіп, оларды тауып алады. Олар тізе бүгіп, кім жағынан, нендей міндетпен келгенін түгел мойындайды.

Оспан 1946 жылдың басынан бастап "Үш аймақ" үкіметіне ашық оқ атып жауласқан болса, Қытай азат болғаннан (1949 жыл) кейін де Қытай коммунистік партиясы мен қызыл қытай үкіметіне, қытай азаттық армиясына да қарсы оқ атып, қылыш сермеді. Ол бас табында, үмітті — қытайдың Гоминдаң үкіметіне, сонан кейін, бір мезгіл АҚШ-қа да артты. Сөйтіп, Оспан АҚШ-тың Үрімжідегі елшісімен тығыз қарым-қатынас орнатты. Қызыл Қытай үкіметіне қарсы әрекеттерін олармен ақылдаса отырып жүргізді. Бірінші, Оспанның діншіл, коммунистік партия мен коммунизмге қарсы ниетін білген АҚШ елшісі Пакстон мен Маккирнан — 1948 жылы Оспанмен бірлесіп "Дінді қорғап, коммунистік партияға, СССР-ге қарсы тұру комитетін" ұйымдастырды. Оспан 1948 жылы қыркүйек айында, сенімді серіктерінен — Ләтіп, Момынбай, Қабас Тіркешұлы, Ғаббас мүфти, Манат, Қанатбай сияқтылардың басын қосып, құпия жиын ашып: "Егер қытай халық азаттық армиясы Шинжаңға кіріп, оған қарсы күрес жасауға тура келсе, Құмылдағы — Жолбарыспен, Солтан шәріптермен бірлесуіміз керек. Оларсыз ешқандай істі тындыра алмаймыз", — деп келіседі. Сонан, Жолбарыспен, Солтаншәріппен қарым-қатынас жасау жөнінде Жанымханға ұсыныс жасайды. Жанымхан — Жолбарыс пен Солтаншәріпті Үрімжіге шақыртады. Жолбарыс өзі келмей, Солтаншәріп пен Түркістан бастатқан бес адамды жібереді. Олар қазанның сегіз-тоғыздарында Жанымханның үйіне келіп түседі. Оспанның уәкілі Ләтіп те келеді. Бұлар ақылдаса келе, қазанның жиырма бестерінде көлемдірек жиын ашады. Жиынға жотардағы адамдардан басқа — Тәкіман, Ақмолла, Әбсадық, Сайдолла, Сәду сияқты он төрт – он бес адам қатынасады. Үш жақ:52 "күштерін біріктіріп, Үрімжіні меңгеру, "Үш аймақ" үкіметіне қарсы тұруды негіз етіп, Қытай азаттық армиясын Шинжаңға кіргізбеу, сөйтіп, мал-мүлікті, дінді қорғау қажет", — деген бекімге келіседі. Екінші, Оспан мен Жанымхан бір жерде болу бекімін жасасады. Жанымхан 1949 жылы тамыз айында Үрімжіден көшіп, Шонжы ауданының Шүйгінтай жайлауында отырған Оспанның қасына барады. Осыдан соң Оспан, Жанымхан, Дәлелхан Жанымханұлы, Тәкіман, Оразбай, Шаймардан сияқтылар бас қосады. Бас қосу үш күнге жалғасады. Негізгі тақырып: Үрімжі маңындағы қазақтарды аттанысқа келтіріп, Шинжаңның бейбіт жолмен азат болуына қарсы түру. Соңында, Жанымхан, Оразбай, Шаймардан — Санжы, Құтыби өңіріндегі елді, Қалибек, Тәкіман, Сәліс — Үрімжінің Нанжан (Қаратау) өңіріндегі елді, Оспан — Жемсары, Шонжы, Мори өңіріндегі елді қозғауға міндетті болды. Үшінші, 1949 жылы қыркүйекте Маккирнан екі адаммен жеңіл джип машинасына отырып, Жемсары тауына барғаннан кейін, машиналарын орман арасына тастап, атпен Оспан мен Жанымхандарға барады. Маккирнан — Оспан мен Жанымханға: "Батылдықпен көлемді қимыл жасау керек. Әйтсе де, Үрімжінің иегі астында тұрмай, Баркөл жаққа шеттеп барып алу қажет", — деген ойын айтады. Ақырында, олар Алтайдан көшіріп әкелген төрт мыңдай түтін мен Жемсары, Шонжы, Мори ауданындағы мыңдай түтінді Баркөлге көшіріп, Үрімжі маңынан ауып кетудің дайындығына кіріседі. Осы кезде Оспанның қолына Дәлелхан Сүгірбаевтің тамыздың жиырмаларында жазған хаты тиеді. "Бұрынырақ, түсініспестіктен халықтың тынышын алып, көп елді шет жерге көшіріп әкеткен едіңіз, — делінген хатта, — сол елді тағы да күйзелтпей, қайтадан атамекен қонысына әкеліп орналастыруыңызды үміт етемін. Өйкені, қазіргі дүние ауқымы, мемлекет жағдайы керітартпа өктем үкіметтің халықшылдық жолға кедергі болуына, бейбітшілікті бүлдіруіне әсте жол бермейді... Қытай халық азаттық армиясының Гоминдаң керітартпашылары мен қара өктемдіктің қалдықтарына қарсы жүргізген күресінің нәтижесінде, Қытай коммунистік партиясы басшылығындағы халықтық төңкеріс — зор үстемдік орынға өтті. Қытай мемлекеті жерінен керітартпа топтарды түгелдей айдап шығып, жаңа Қытай мемлекетін құру мәселесі туралы қазірдің өзінде талқы болып жатыр. Өлкеміз — Шинжандағы қара өктемдік те түп тамырымен құру алдында тұр. Олар қанша жанталасып арпалысқанымен, күні бітіп, үні өшетін уақыт таяды. Олардың өлімге таяған кездегі кулық-сұмдықтары мен айла-әдістері іске аспайды. Халықты аздырмай, тоздырмай, өзіңіз бастап атамекен Алтайға қайтып келсеңіз және бұнда қайтып келгеннен кейін де бұрынғы қате ой-пікіріңізден қайтып, адал қызмет көрсетсеңіз, үкімет білместікпен істеген қателіктеріңізді кешіріп, оз құшағына алады. Сізді ешқандай жазаға тартпайтынына сенім беремін". Дәлелхан Сүгірбаев Оспанға бұл хатты жазған кезде — Ләтіп, Әділхан, Момынбай, Шәри, Салық, Уақит, Манат, Жүкей, Үрістем сияқты 29 ел бастықтарына да жоғардағы мазмұнда хат жазған еді. Бұның ықпалы аса зор болды. Екі ойлы болып жүрген ел бастықтарынан — Ләтіп, Әділхан, Уақит, Шәри, Салық, Момынбай сияқтылар Оспанға ілесіп Баркөл жаққа көшпейтін болып, бөлініп шығады. Ал Оспан мен Жанымхан - Нұрлан, Қабас, Қашапат, Құсайын ұяң бастаған үш жүздей түтінмен 1949 жылы қыркүйек айында Баркөлге көшеді. Маккирнан да олармен бірге кетеді. Оспан мен Жанымхан Баркөлге барғаннан кейін, Жолбарыс мен Солтаншәріп құшақ жая қарсы алады. Дәлелхан Сүгірбаев осының алдында Баркөл, Құмыл жақтағы Солтаншәріп, Құсыман, Мұқадыл, Алтынбек сияқтыларға хат жазған болатын. "Оспан өз маңындағы елді ілестіріп, Баркөл жаққа көшпекші, —делінген хатта, — онан соң Гансу, Чиңхай жаққа, тіпті шетелге кету ниеті бар. Сіздер Оспанның бүл әрекетіне қатынасып, халықты ауыр күнге кіріптар етпеңіздер". Хатпен қоса әр біріне, бір киімдіктен сәлемдеме беріп, Мұнтай деген адамды жіберген. Баркөлдегі бұл ел бастықтары Оспанға ілеспейтінін, оған кеңес беріп тосатындығын білдіріп хат қайтарды. Бірақ, кейін уәделерінде тұра алмай қалады. Төртінші, Маккирнан Шинжаңнан кетеді. Оспан мен Жанымханның қасында бір айдан астам уақыт бірге болған Маккирнан Пакстанға өтіп кету үшін, Баркөлден — Гансу, Чиңхай жаққа кетеді. Ол аттанар алдында Оспан, Жанымхан, Жолбарыс, Солтаншәріп сияқты ел атамандарымен жиын өткізеді. Оларға алған беттерінен қайтпау туралы кеңес береді. Қажет болғанда, ұшақпен әуеден қару-жарақ жеткізіп бермек ойын айтады. "Алда-жалда табан тіреп тұра алмайтындай болғанда - Шизаңға (Тибет), онан "Гаңгыр", "Усарық" деген жерлер арқылы Пакістанға өтіп шығыңдар. Шекарадан шығып кетер алдында жеке-жеке "Куәлікхат" жазып жіберіп беремін. Сол "Куәлік хат" арқылы СССР мен Моңғолиядан басқа, Шинжаңмен шекаралас қайсы елге барсаңдар да, сол мемлекет жағынан қарсы алынасыңдар, — дейді. Оларды суретке алып, әрқайсысының суретінің артына бармақ іздерін түсіріп алады. Маккирнан 1949 жылы қазан айының жиырмаларында Шинжаңнан кетеді. Оспан мен Жанымхан оны Чиңхайға дейін ертіп баруға Зәлібай, Зиратбай, Қарқа, Қария, Қайса сияқты адамдарды қосып береді. Олар Чиңхайдың "Қас" деген жерінде отырған Құсайын тәйжіге жеткізеді. Зиратбай, Қария, Қайса сол жерден қайтады. Құсайының қосқан бір адамымен — Зәлібай, Қарқа Маккирнанды шекарадан өткізіп жібереді. Кетерінде Маккирнан Оспандарға "Куәлік хат" жазып береді. Мұны Құсайын шетке қашып өтуде пайдалану үшін алып қалады. Оспан бұны білгеннен кейін ашуланып, "Куәлік хатты" қайтарып әкелуге Зәлібайды қайта жұмсайды. Бірақ, Құсайын қайтарып бермей қояды. Зәлібай Оспанға келуден қорқып, Құсайынмен бірге шетке өтіп кетеді. Қазір Түркияның Ыстанбол қаласында тұрады. Бесінші, Оспан мен Жанымханды райынан қайтарып, өз жағына тарту үшін Қытай коммунистік партиясы мен үкімет орындары қыруар жұмыстар істеді. 1) Уаң жын — Қытай халық азаттық армиясын бастап Шинжаң шекарасынан өтіп, Құмылға келе сала Уақит сияқты адамдарды Баркөлдің маңындағы "Тоқтар сайы" деген жерде отырған Оспанға партияның саясатын түсіндіріп, хат жазып, сәлемдеме жібереді. Оспан бір ауыз лебіз білдірмей, келген адамға Құрман бастаған адамдарын қосып, Уаң жынге амандасып келуге жібереді. Бұнда Оспан екі мақсатты көздеген еді. Бірі — кемеліне келіп алғанша түсін бұзбай тұрып, уақыт ұту; енді бірі — халық азаттық армиясының рухани бет-бейнесін, қару-жарағын біліп қайту. Оспан 1950 жылы сәуір айында Жолбарыспен бірлесіп қарулы соғыс жасамақ болып жоспарлайды. 2) 1950 жылы ақпан айында, Шинжаң өлкелік халық үкіметі Оспанға Құрманбай Тиянақұлын, Уақит Қалелұлын және бұрын Шонжыда тұрған бесінші атты әскерлер дивизиясының ақиқатқа қайтқан полковнигі — Ма сияқтыларды уәкіл етіп жібереді. Олар бір жұма жүріп, Баркөлдің Бисан деген жерінде отырған Оспанға барады. Оспан бас табында өліспей-беріспейтінін айтады. Соңына келгенде: "Бағынсақ — бағынайық. Бірнеше талабымыз бар, өлкелік үкіметке ауызба-ауыз айтып қайтсын", — деген жауаппен қоса, Қанатбай мен Шаймардан Ермекұлын уәкіл етіп жібереді. Бұндағы мақсаты да уақытты кешеуілдетіп тұрып, дайындалып алу болатын. Уәкілдер қайта қайтқанда, Оспан: "Орай пісіп жетілді, ең ұтымды орай осы", — деген түйінге келіп болады. Осы аралықта, Құмылдан қашып шыққан Жолбарыс бастаған жиырма шақты адам Оспанға келіп қосылады. 1950 жылы Бисанның Тар асу деген жерінде Жолбарыс, Солтаншәріп — бәрі жиын ашады. Онда қарулы соғыс қозғамақ болып тарасады. Енді бір жағынан үгіт қағаздарын таратады. Онда: "Коммунистер дінді жояды, ел бастықтарын, молдаларды қолға алады, өлтіреді. Мал-мүлікті сыпырып алады, байларды шөл далаларға жер аударады. Бәріміз коммунистерге қарсы тұрайық, кімде-кім қарсы тұрмаса, сол адам дін жауы, ұлт сатқыны..." —деп жазылған еді. Қытай азаттық армиясының бір неше реткі үгіт, насихатынан еш нәтиже болмаған соң, қарулы күшке жүгінуге тура келді. Азаттық армия бөлімдері 1950 жылы маусым айында Тар асудағы Оспан тобының тас-талқанын шығарады. Оспан, Жанымхан, Жолбарыс, Солтаншәріп бастаған бір топ Бисан тауының шығыс жақ сілеміндегі жыныс орманға кіріп кетеді. Қабас Тіркешұлы, Қашапат бастаған жиырма шақты адам - Фуқаңға Қанатбай, Құсайын ұяң, Құрман бастаған отыздай адам — Шонжыға келіп, қару тастап бағынады. Алтыншы, Жанымхан қолға түседі. Оспанның Бисан тауының шығысына баруы — Чиңхай арқылы шетелге қашу екенін аңғарған халық азаттық армиясы оларды өкшелей қуады. Қыркүйектің жиырмаларында Ақбұлақ деген жерде бой тасалап жүрген оларды қоршап алып, тағы да шайқасады. Осы жолы Жанымхан Тілеубердіұлы қолға түседі. 1950 жылы желтоқсан айының соңында Үрімжіде оған өлім жазасы беріледі. Оспан, Жолбарыс, Солтаншәріп және Жанымханның Дәлелханы, Қамит, Мәжит деген ұлдары бастаған топ қазан айында Чиңхайдың Хайзы деген жеріне барады. Қыркүйек айында Қабас Тіркешұлы, Қашапат қайта қашып шығып, Оспанның соңынан бет алады. Олар жолшыбай "Ташбұлақ", "Шопы" деген жерлерде халық азаттық армиясымен бір неше рет соғысып қалады. Осы соғыстардың бірінде Қабас қара санынан оқ тиіп, ауыр жараланады. Олар әрең дегенде, Хайзыға жеткеніне бірнеше күн ғана болган Оспан тобына қосылады. Қытай халық азаттық армиясының тағы да соңынан із шалып келіп қалуынан сақтанған Жолбарыс, Солтаншәріп, Жәнабіл және Жанымханның үш ұлы "Қас" деген жерде отырған Құсайын тәйжіге барып қосылады. Ауыр жаралы: не өлмей, не жазылмай хал үстінде жатқан немере інісі, кезіндегі әскери қолбасшысы Қабасты тастап кете алмаған Оспан, Қабасқа қарайлап, Жолбарыс, Солтаншәріптен бөлініп, Хайзы маңында отырып қалады. Жолбарыс, Солтаншәріптер "Қасқа" барған кезде, оңтүстік Шинжаң арқылы қашқан Қалибек, Тәкіман, Бала Хамза, Сәлістер де Шаршан, Шақылықты басып өтіп, оларға қосылады. Бұл араға көп аялдамай, олар бірнеше шағын топқа бөлініп, Пакістанға өтіп кетеді. Пакістан шекарасына таяғанда, Сәліс ауылымен бірге қашқан Жолбарыс олардың алтын-күмісі мен асыл бұйымына қызығып, бір-ақ қырып тастайды. Сәлістің қараңғыда көз жаздырып қалған жеті-сегіз жастағы Әбсен деген ұлы мен Әбдікәрімнің сегіз-тоғыз жастағы Тоқтар деген ұлы ғана тірі қалады. Жетінші, Оспан қолға түседі. Оспанның Хайзыда екенінен хабардар болған халық азаттық армиясы, жершіл жол бастаушылардың көмегімен, 1950 жылдың аяғында, таң ата Оспан ауылын қоршауға алады. Белдеуде тұрған жайдақ атқа міне салып, қоршауды жарып шыққан Оспанды Тоқанай деген жол бастаушы танып қойып, дереу армия командиріне хабарлайды. Оспанның артынан бес-алты жауынгер қуа жөнеледі. Амал қанша! Оспанның аты тайғанап жығылып, арыс ер қапылыста қолға түседі. Бір жұмадан соң Оспан автомобильмен — Құмылға, онан ұшақпен — Үрімжіге әкелінеді. Қоршауда Қабас Тіркешұлы да қолға түседі. Бірақ, жарасы асқынып кеткендіктен, емдеуге келмей өледі. Оспанның — Шердиман, Нығыметолла, Нәби деген ұлдары қоршаудан қашып құтылып кетеді. Олар Шинжаңға қайтып оралып, Боғда өңіріндегі Құрман, Нұрлан, Қанатбайлармен бірлесіп, бір жарым жыл уақыт тіреседі. Адамдары ең көп болған кезде төрт-бес жүзге жетеді. Олар 1952 жылы қыркүйекте — Көктоғай ауданына қару тапсырып, бағынады. Шинжаңға кірген Қытай халық азаттық армиясы Оспанды 1951 жылы бірінші мамырда, Үрімжідегі халық алаңында елу мың адамдық ашық сотта өлім жазасына үкім етіп, табанда атады.

соңы

Дәлелхан Сүгірбаевтің өмірінен қысқаша мәлімет Дәлелхан Сүгірбаев — 1906 жылы сәуір айында дүниеге келген. Он екі абақ керейдің шеруші руынан. Дәлелхан бала кезінен ауызда ескіше, кейін жаңаша мектепте оқыған. Орыс, моңғол тілдерін өздігінен үйреніп, едәуір толық сөйлей алатын және жаза алатын болған. 1933 жылы — Шәріпхан Көгедаевтің басшылығындағы Алтай халқының Ма жүн иыңға қарсы көтерілісіне, 1936 жылы Алтайда "империализмге қарсы тұру қоғамына" қатынасқан. 1939 жылы Шың шы цай үкіметі ашқан "Қазақ, моңғол, қырғыз құрылтайына" қатынасуға Үрімжіге келіп, бір жыл мырза қамақта отырған. 1940 жылдың қазан айынан 1941 жылдың қазан айына дейін Сарысүмбе ауданының әкімінің орынбасары міндетін атқарған. 1941 жылы қазан айының басында СССР-ге өтіп кетіп, Алматыда оқыған. 1944 жылы наурыз айының басында СССР-ден Монғолия арқылы Алтайға қайтып оралып, Шіңгілдегі көтерілісшілерге қосылған. "Халықтың шың Шы цай үкіметіне қарсы ұйымына" және "Алтай қазақтарының көркею комитетіне" қатынасқан әрі орынбасарлық қызмет атқарған. Дәлелхан Сүгірбаев - 1944 жылы қазан айында "Алтай қазақтарының төңкерістік уақытша үкіметі" бастығының орынбасары және қарулы партизандардың қолбасшысы болып тағайындалды. 1945 жылы қыркүйек айының ортасында подполковник шенімен ұлттық армияның Алтай атты әскерлер полкінің командирі және Алтай гарнизоны бөлімінің бастығы болып белгіленді. Қазан айының басында Алтай аймағының уәлиінің орынбасарлық міндетін қосымша атқарды. 1946 жылы маусым айында генерал-майор шенімен "Үш аймақ" ұлттық армиясы бас қолбасшысының орынбасары, шығыс солтүстік әскери шептің бас қолбасшысы болды. 1947 жылы наурыз айынан кейін Алтай аймағының уәлиі болды. 1947 жылы шілде айында Өлкелік біріккен үкіметтің мүшесі, Өлкелік денсаулық сақтау мекемесінің бастығы болып белгіленді. 1948 жылы тамыз айында "Шинжанда бейбітшілік пен демократияны қорғау одағы" орталық комитетінің тұрақты мүшесі болып сайланды. 1949 жылы маусым айында "Үш аймақ" шаруашылық істерін дамыту комитеті бастығының орынбасары болып тағайындалды. Қытай Халық Республикасының құрылуын жариялау мақсатында ашылмақ болған бірінші кезекті мемлекеттік саяси мәслихат кеңесінің бірінші мәжілісіне қатынасу үшін "Үш аймақ" үкіметінің Ахметжан бастаған басшыларымен бірге Дәлелхан Сүгірбаев "Қытай халық саяси мәслихат кеңесіне дайындық комитетінің" меңгерушісі May зы дүңның ұсынысы бойынша Бейжиңге бара жатып, 1949 жылы 27 тамыз күні СССР-дың Байқал өңірінің әуе кеңістігінде ұшақ апатынан 43 жасында құрбан болды.

Бірнеше тарихи құжаттар

Еліміздің Империализмге, феодализмге, бюрократ капитализм және Жяң Жие шы бастаған Гоминдан билеушілеріне қарсы халық азаттық майданы бүкіл қытай көлемінде, тез арада жеңіске жеткелі түр. Қытайдағы демократиялық партия-топтарды, халықтық ұйымдарды, халық азаттық армиясының дала армияларын, азат аймақтарды, еліміздегі аз ұлттарды және шетелдегі мұқажырларды қамтыған мемлекеттік жаңа саяси мәслихат кеңесі — мұқият дайындық арқылы қыркүйек айынын, ішінде жалпы мәжіліс ашады. Бүл реткі жалпы мәжіліс — мемлекеттік халық саяси мәслихат кеңесінің ұйымдық заңын жасайды, өзінің мемлекеттік комитетін сайлайды. Сонымен бірге Қытай Халық Республикасы орталық халық үкіметінің ұйымдық заңын жасайды, орталық халық үкіметі комитетін сайлайды. Сендердің талай жылдан бергі күрестерің — Қытайдың демократиялық төңкерістік әрекетінің бір бөлегі. Солтүстік батыстағы халық азаттық соғысының жеңіспен дамуына ілесіп, Шинжаңның толық азат болатын уақыты онша алыс емес. Сендердің күрестерің жақын келешекте ең соңғы жеңіске жетеді. Біз сендердің өз уәкілдерің ретінде бес адамды мемлекеттік халық саяси мәслихат кеңесінің жалпы мәжілісіне қатынасуға жіберулеріңді шын жүрекпен қарсы аламыз. Егер қосылсаңдар, қыркүйектің алдыңғы он күні ішінде Бейжиңге жетулеріңді сұраймыз. Жеделхатты алғаннан кейін жауап қайтаруларыңызды өтінеміз.

Хатыңызды тапсырып алдым. Хатта айтылған мәселелер өлкеміздегі барлық халықтың көптен бергі үміті еді. Біз қытай халық азаттық армиясының ұлы жеңісін өлкеміздің де және дүние жүзі халқының да ұлы жеңісі деп есептейміз. Хатыңызда алға қойылған мәселелерге шексіз борыштылық білдіреміз. Сонымен бірге біз Бейжиңге уәкіл жіберуге қосылатындығымызды қуанышпен білдіреміз.

Шинжанда Бейбітшілік пен демократияны қорғау одағы орталық комитетіндегі сүйікті жолдастар! Қытай халықтық саяси мәслихат кеңесі жиынына қатынасатын Шинжаң халқының бірінші топтағы уәкілдері — Шинжаң өлкесінің орынбасар бастығы Ахметжан жолдас, Шинжаң өлкесі Іле, Алтай, Тарбағатай — "Үш аймақ" ұлттық армиясының бас қолбасшысы Ысқақбек жолдас, Шинжанда Бейбітшілік пен демократияны қорғау одағы орталығының мүшесі Әбдікәрім жолдас, ұлттық армияның бас қолбасшының орынбасары Дәлелхан жолдас және Шинжандағы Қытай — СССР достық қоғамындағы Ложы жолдас 1949 жылы тамыз айында Бейжиңге келе жатқан сапарында ұшақ апатынан бақытқа қарсы қазаға ұшырады. Бұл — Шинжаң халқы мен қытай халқы үшін орны толмас қаза болды. Мен бұған аза білдіремін. Ахметжан бастатқан бес жолдас тірі кезінде ІІІинжан халқының азаттық істері жолында ерлікпен күрес жасады. Ең соңында Қытай Халық Республикасын құру жолында құрбан болды. Бұл — кытай халқының мәңгі еске түсіруіне татиды. Ахметжан жолдас, Ысқақбек жолдас, Әбдікәрім жолдас, Дәлелхан жолдас және Ложы жолдас мәңгі жасайды!

Шинжанда Бейбітшілік пен демократияны қорғау одағы орталық комитетіндегі жолдастарға! Шинжанда бейбітшілік пен демократияны қорғау одағы орталық комитетінің төрағасы, Шинжаң өлкесінің орынбасар бастығы Ахметжан жолдас, Шинжаң өлкесі Іле, Алтай, Тарбағатай — "Үш аймақ" ұлттық армиясының бас қолбасшысы ЬІсқақбек жолдас, Шинжанда бейбітшілік пен демократияны қорғау одағы орталық комитетінің мүшесі Әбдікәрім жолдас, ұлттық армияның бас қолбасшының орынбасары Дәлелхан жолдас, сондай-ақ Шинжандағы Қытай-СССР мәдениет ұйымындағы Ложы жолдас Шинжаң халқына уәкіл болып, Қытай халықтық саяси мәслихат кеңесі мәжілісіне қатынасу үшін аттанған сапарында, 1949 жылы тамыз айында ұшақ апатынан құрбан болды. Бұл — Шинжаң халқы мен қытай халқының төңкерістік істері үшін ауыр қаза болды. Мен осы жеделхат арқылы аса қайғылы екенімді білдіремін. Ортақ күш салу арқылы құрбандардың рухын жалғастыруды және өріс алдыруды үміт етемін.

Шинжанда бейбітшілік пен демократияны қорғау одағы орталық комитетінің төрағасы Ахметжан жолдас, одақ орталығының ұйымдастыру мүшесі ЬІсқақбек жолдас, одақ орталығының мүшесі, қосымша ақпарат басқармасының бастығы Әбдікәрім жолдас, одақ орталығының мүшесі Дәлелхан жолдас, Қытай-СССР мәдениет қоғамы Шинжаң бөлімшесінің бастығы Ложы жолдас бақытқа қарсы қазаға ұшырады. Бүл — Шинжандағы және Қытайдағы төңкерістік істері үшін ауыр қаза болды. Бұған аза білдіреміз.

Фатхан (Пәтіхан) Дәлелханұлы Сүгірбаев — 1927жылы 10-сәуір күні Алтай аймағының Сарысүмбе ауданында дүниеге келген. 1944 жылдың шілде айында Алтайда "Үш аймақ" төңкерісіне қатынасады әрі партизан қосынының қару-жарақ бөлімінің меңгерушісі болады. 1945 жылдың қыркүйек айынан 1946 жылдың қыркүйек айына дейін — әскери шаруашылық бөлімінің бастығы, 1946 жылдың қыркүйек айынан 1947 жылдың қазан айына дейін — Алтай әкімшілік мекемесі үгіт бөлімінің бастығы, 1947 жылдың қараша айынан 1949 жылдың маусым айына дейін — Алтай аймақтық банктың бастығы және "Үш аймақ" төңкерістік жастар ұйымының орынбасар төрағасы, 1949 жылдың шілде айынан 1949 жылдың желтоқсан айына дейін — Алтай аймақтық қазына басқармасының бастығы әрі Шинжанда Беибітшілік пен демократияны қорғау одағы Алтай аймақтық комитетінің бас хатшысы, 1949 жылдың желтоқсан айынан 1954 жылдың қараша айына дейін — Алтай аймақтық әкімшілік мекемесінің бастығы және аймақтық халық соты мекемесінің бастығы міндетін атқарды. 1954 жылдың қараша айыңда — Іле Қазақ автономиялы облысының бастығы болып сайланады да, 1955 жылдың қыркүйек айынан — 1966 жылдың қыркүйек айына дейін Шинжаң Ұйғыр автономиялы районының төрағасының орынбасары міндетін атқарды. 1952 жылдың тамыз айынан 1954 жылдың қазан айына дейін —Алтай аймақтық партия комитетінің тұрақты мүшесі, 1955 жылдың қаңтар айынан 1956 жылдың қазан айына дейін — Іле аудандық партия комитетінің тұрақты мүшесі, 1957 жылдың қыркүйек айынан 1966 жылдың қыркүйек айына дейін — Шинжаң Ұйғыр автономиялы аудандық партия комитетінің мүшесі міндетін атқарды. 1954 жылы — бірінші кезекті бүкіл мемлекеттік халық құрылтайының уәкілі, 1956 жылы — Қытай коммунистік партиясы сегізінші кезекті халық құрылтайының уәкілі болып сайланды. 1980 жылдан 1985 жылға дейін Шинжаң Ұйғыр автономиялы аудандық саяси мәслихат кеңесінің мүшесі болған.

Мен осы естелігімде, "Үш аймақ" төңкерісі қарулы күштерінің негізгі күші болып келген бірнеше атты полктің қысқаша құрылу тарихы туралы білгендерімді тарих зерттеушілері мен қалың оқырман қауымның пайдалануына ұсынып отырмын. Менің де білетінім шамалы. Олардың барлығы осыдан жарты ғасыр бұрын өткен оқиғалар болғандықтан да, сол кездегі тарихи ахуалды толық білетіндердің көбінің көзі бүгінде жоқ. Көзі тірілерінің көбі шетелдерге кеткен (Ресейге, Қазақстанға, Қырғызстанға, Өзбекстанға — ред.). "Ахуалды біледі" — деген қарттардың естеліктері мәдениет төңкерісі кезіндегі апатта өртелген. "Кейінгі ұрпақ оған да зар боп қалмасын" деп, солардан қалған деректерді іздеп, жинастырып, құрастырып баспаға беріп отырмын. Бұл мақалаларды толық деуге болмайды. Кемшілік қателіктері болуы мүмкін. Мен сөзді кәсіп еткен адам емеспін. Сондықтан да түрлі кемшіліктер мен шашыраңқылықтар болса, өздеріңіз байқап, оймен ретке келтіріп аларсыздар. Осы тарихқа куәгерлердің бірі Бұрһан Шаһиди: "Шың шы цай үстемдігінің соңғы кезіндегі әртүрлі кері баққан қылықтары Шыңжандағы әр ұлт халқының наразылығын туғызды. Үлкенді-кішілі күрестер ең алдымен, Шыңжаңның солтүстік өңірлерінде басталды", — деген болатын. Естелікте "Үш аймақ" деп Жоңғар ойпатын қоршай орналасқан Іле, Алтай және Тарбағатай аймақтары айтылып отыр. Бұлар Қытайдың батыс шекарасына, Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық районының батыс солтүстігіндегі ұлан-байтақ өңірге жайласқан. ХҮІІІ ғасырдағы әкімшілік бөлініс бойынша: Ілe, Алтай және Тарбағатай аймақтарының баскдрылу қуқыгы орталыққа (Бейжиңге — ред.) төте қарайтын еді. 1916 жылы Іле шекара қорғаныс мекемесі күшін жойып — қалалық шекара мекемесіне, Шәуешек уәзірлік мекемелік күшін жойып — Тарбағатай аймағына, 1919 жылы Алтай іс басқару бектігі күшін жойып —аймақ ретінде Шыңжаң өлкесіне қарайтын болып өзгертілген болатын. "Үш аймақтың" жер көлемі — 350000 мың шаршы км. 1940 жылдан бұрын адам саны сирек еді. 1944 жылты Шыңжаң өлкелік Қауіпсіздік қорғау басқармасының санаты бойынша Үш аймақтың жалпы адам саны —725 мың 948 адам ғана болған. Бұл санның аса көп бөлігін қазақ ұлты құраған. Яғни, қазақтар: Іледе — 220 672, Тарбағатайда — 103 180, Алтайда — 53 352, жиыны — 383 559 адам болған. Ұйғырлар: Іледе — 76 229 адам, Тарбағатайда - 1015 адам, Алтайда — 25 961 адам, жиыны — 90 212 адам еді. Қытайлар: — Іледе — 27 661 адам, Тарбағатайда - 26 229 адам, Алтайда -2 331 адам, жиыны — 56 121 адам болған. Моңғолдар "Үш аймақтың" көлемінде жиыны — 43 164 адам, дүңгендер — 21 399 адам, орыстар — 18 522 адам болатын. Бұлардан тыс татар, өзбек, қырғыз, тәжік, сібе, дағұр сияқты ұлттар болды. Бұл сандық мәлімет Іле облыстық архивінен көшіріліп алынды. Осы арада оқырмандарға ескерте кететін бір мәселе, Шың ша цай үкіметінің Қауіпсіздік сақтау басқармасы халық санағына тараншыны бір ұлт деп санаққа алған. Олардың жалпы саны — 9 203 адам делінген. Жұртшылыққа белгілі, Мәнжүр үкіметінен бері қарай Шыңжаңды билеген Яң зың шин, Жин шу рің, Дың шы цай сияқты губернаторлар —Шыңжандағы ұлттар ортасына іріткі салып, оларды бірін-біріне айдап салу арқылы өз биліктерін нығайтып отырған. Осы себептерге байланысты сол кезде Іледегі ұйғырлар — тараншы деп аталған. Оларды 1870 жылдарда Зуо зуң таң - Оңтүстік Шыңжаңнан тың игертуге қоныс аударып әкелген. Олардың бір бөлігі Ақсу, Үштұрпандағы көтеріліске қатысқан ұйғыр диқандары еді. Үш аймақтың ауа райы жанға жайлы, қоңыржай, шөлейт болса да жауын-шашын мол түсетін, топырағы құнарлы жер. Онда Іле, Еміл, Ертіс қатарлы суы мол өзендер бар. Алтай, Тянь-Шань, Боғда, Еренқабырға, Сауыр сияқты үлкенді-кішілі таулар бар. Халқы егін және мал шаруашылығымен айналысады. Сонау ХҮІІІ-ХІХ ғасырдан бастап осы өңірлерге патшалық Ресей отарлау саясатын жүргізді. 1871 жылы Іле өңірін әскери күшпен басып алып, он жылдан астам өктемдік жүргізді. Ата-бабаларымыздың мал-мүлкін талан-таражга түсірді. 1881 жылы "Үш аймақ" халқы патшалық Ресей үкіметіне қарсы күрестері арқылы Ілені өз қармақтарына қайтарып алды. 1944 жылы он бірінші айдың он екісі күні Іле өңіріндегі Құлжа қаласы -Гоминдаң үкіметінің қолынан қарулы күрестер арқылы тартылып алынды. Сөйтіп Құлжада — "Шығыс Түркістан үкіметі" құрылды. Сол бойынша, 1944 күзден бастап 1946 жылдың көктеміне дейінгі аралықта Үш аймақ — Шығыс Түркістан деп аталды.

"Үш аймақ" ұлттық армиясындағы бірнеше атты полктің қысқаша тарихы: "Үш аймақ" төңкерісі деп — 1940жылдың ақпан айынан 1947 жылдың шілде айына дейін Гоминдаң үкіметіне қарсы жүргізген Іле, Алтай және Тарбағатай халқының қарулы көтерілісін айтамыз. Шың шы цай бүкіл Шыңжаң халқына фашистік үстемдік жүргізді. Халықты аяусыз қанады. Ұлттар қорланды. Алым-салық өте көп болды. Осындай қысым көрген халық оған шыдап тұра алмады. Халық арасындағы елім деген ер жүрек азаматтар қолына қару алып, атқа мінді. Алтайдың Көктоғай ауданында — Есімхан, Ырысхан, Ақтеке би, Сүлеймен, Мұса мерген бастаған қарулы көтерілістер болды. Іленің Нылқы ауданында — Фатих, Әкпар, Сейіт, Қайнам, Науан, Байшорын сияқтылар бастаған қарулы көтеріліс болды. Тарбағатайдың Майлы-Жайыр тауында — Нұрсапа, Байкенже; Еренқабырға тауында — Нұпай, Қабдолла, Қалибек, Тәкіман бастаған қарулы көтеріліс болды. "Үш аймақ" қарулы көтерілісі дегеніміз, міне, осылар. Бүл күрестерге Кеңес үкіметі, моңғолия үкіметі көмек қолын созды. Жауға қарсы бірінші оқты Есімхан атып, алғашқы болып жеңіске қол жеткізді. Ең алғашқы көтеріліс құрбандары да қазақтар болды. Алтайдағы төңкерісті кейін Оспан батыр, генерал Дәлелхандар жалғастырып, жеңістен жеңіске жетіп отырды. Жеңіс соңында Оспан, Қалибек, Тәкімандар төңкерістен бет бұрып кетті. Фатих, Қайнам, Нұрсапа, Қазыхан, Байшорымдар Кеңес одағына кетті. Осы партизандардың "Үш аймақтың" тауларынан ойға түсіп, диқандармен, қала халықтарымен бірге қалаларды, кенттерді азат етіп, Уақытша үкімет кеңесі —Құлжа қаласында 1945 жылы 8-сәуір күні қызыл армиясы үлгісінде ұлттық армия құруды белгіледі. Онда: үш жаяу әскер полкі — Кеңсай үшінші атты әскер полкі, Текес атты әскер полкі, Тоғыз тарау атты әскер полкі; Тарбағатай азат болысымен — Тарбағатай қазақ атты әскер полкі, Сауан жетінші атты әскер полкі; Алтай азат болысымен — Сарысүмбе үшінші атты әскер полкі, моңғол сегізінші атты әскер полкі, Сібе атты әскер батальоны, дүңген атты әскер батальондары құрылды. Полктерге жасыл түсті ислам туы берілді. Ұлттық армияның қолбасшысы генерал — Полинов болды. Штаб бастығы — Мажаров болып белгіленді.

ТОҒЫЗ ТАРАУ ҚАЗАҚ БЕСІНШІ АТТЫ ӘСКЕР ПОЛКІНІҢ ҚЫСҚАША ТАРИХЫ Бұл полк — 1944 жылы шілде айында құрылған. Бұл полк: Ластай партизандарының Нылқыдағы жеті шайқасына, Құлжа қаласындағы — төрт шайқасқа, Ашалыдағы — бес шайқасқа қатысқан партизандардың ішінен жасы 18-35 дейінгі соғыста батырлық көрсетіп, еңбек сіңірген жиыны 1200 адамның негізінде құрылды. Қатардағы жауынгерлерді тәрбиелеуге Кеңес қызыл армиясынан 24 офицер келді. Олар ерекше қамқорлықга болды. Мен солардың асханасына азық тасушы болып жұмысқа тұрдым. Полкте — бес қылыш, бір миномет, бір пулемет, бір байланыс эскадроны, бір комендант (полк штабын қорғайтын) және емдеу жасағы қатынас, қожалық (қамдау) бөлімі, полк штабы болды. Полк командирлігіне - полковник Нүсіпхан Кембайұлы, пост командирінің шаруашылық жөніндегі орынбасарлығына - Матназаров Тұрсын (қырғыз), полк штабының бастығына — Торғаев (қырғыз) тағайындалды . Бұл адамдар Қырғызстаннан келген, дүниежүзілік екінші соғысты басынан кешкен адамдар. Полктің артқы шептегі қамдау бөлімінің бастығы — Ажыбек, саяси бөлімнің бастығы Тұрсын Қардыбев болды. Әрбір эскадрон командирі Кеңес одағынан келді.

Бесінші эскадронның командирі Миномет эскадронының командирі — Ахмет Рақымбев (жергілікті адам). Пулемет эскадронының командирі — Мұқамия (Нылқы). Комендат эскадронының командирі — Төлеш, Кеңес, одағынан келген. 1946 жылы шілде айындағы бейбітшілік бітімінен кейін еліне қайтты. Бұл полктің негізгі белігін — Әкпар, Сейіт бастаған партизандар жасағы құрады. Полктің алғаш ұйымдастыру жұмысына бас штабтан Құсайын Сиябаев, Швелов (орыс) сияқты бірнеше кеңесшілер келді. Әкпар, Сейіт партизандарының ішінде елеулі еңбек сіңіргендері — Манатқан, Нұрахмет Шымболатұлы, Мұқамия, Матсофы Селбеуұлы, Нүптіғалым Мамырбекұлы, Байжұма, Ақметбек, Мазақ, Аренжан, Ініс, Зікірхан, Ахмет Кеншібайұлы сияқты азаматтар болды. Мен 1950 жылы мамыр айында Алтайдан Ілеге келдім. Сол күні Іленің уәлиі Әбілқайырдың үйіне барып сәлем бердім (аталас туысым болады). Сол күні Нылқыдан басталған төңкеріс пен Әкпар туралы ол кісіден сұрап, егжей-тегжейін ұғыстым. Он шақты күн өткеннен кейін Нылқы ауданының әкімі Фатих Мүслімовтың үйіне әкем Доққа мені ертіп барды. Әкемнің Фатихқа жолығудағы мақсаты — сол кісі арқылы мені әскерден босатып алып, Нылқыға ауыстырып, жергілікті жерге қызметке орналастырып алу еді. Ал, менің мақсатым — Нылқыдан басталған қарулы күрестің тарихын білу болатын. Әбілқайыр мен Фатихтың әңгімелерінен ұққаным мынау болды: қарулы көтеріліс арқылы гоминдаңға қарсы тұруымызды кеңес үкіметі қолдап, көтеріліс басталудан бұрын олар жасырын түрде кеңесшілер жіберіпті. Ластайда партизан штабы құрылғанда бір қазақ майоры болыпты. Ол бұл жаққа келісімен қытайша киініпті. Ол орыс тіліне жүйрік, жасы қырықтар шамасындағы адам екен. Есімі есте қалмапты. Нылқының қарулы күрестің базасы ретінде ұйымдастырылуы мына шарттарға негізделіпті: Нылқы ауданының жері кең, ұзындығы — 243 км, ені — 70 км келді. Шығысы — биік тау, батысы — еңіс. Таулары биік. Арыстан тауының биіктігі — 4590 метр. Ортасынан Қас өзені қақ жарып ағып, Іле дариясына құяды. Төрт жағынан тау қоршап тұрады. Нылқы — 1939 жылы Күнестен бөлініп, аудан болып құрылғанда халқының саны — 36 236 адам болатын. Оның көбін қазақтар құрайтын. Қазақтардың саны — 26 248 адам болатын. Қазақтардан басқа: моңғол, қырғыз, ұйғыр, өзбек, сібе, татар, қытай сияқтылары да бар және орыс, түрік, кер жақ сияқты шет ел азаматтары да бар болатын. Жер жағдайы партизандарға қолайлы, жауға қолайсыз. Биікте тұрып, етектен келген жауға соққы беруге оңтайлы, партизандардығ жасыруына, жауға тұтқиыл соққы беруіне, жауды қоршап жоюуына, алдап, адастырып кетуіне қолайлы. Нылқыдағы әр ұлт халқы гоминдан үкіметіне қатты наразы болатын. Олардың партизандарды қолдауы, қорғауы сөзсіз еді. Гоминдаң үкіметінен жәбір көрген, түрмеге қамалған азаматтар көп еді (олар кейін партизандарға қосылып, ерен ерліктерімен көзге түсті). Нылқы ауданы — мал шаруашылығымен айналысатын болғандықтан да, көтерілісшілерді — мінер ат, ішер астан тарылтпайтын еді. Нылқыда Гоминдаңның қарулы күштері әлсіз болды. Фатих: "Менің ағам Садық Мүслімов - Құлжадағы кеңес азаматтарының бастығы болатын. Онда: қазақша білетін Крыленко деген бір орыс арқылы, Құлжадағы сауда серіктестігінің бастығы — Байшорин арқылы, Құлжадағы кеңес консулының қызметкері — Рафик арқылы байланыс жасап, кеңес консулы арқылы Кеңес одағының көмегін алып тұрдық. Садық пен Жақанбайды гоминдаң үкіметі тутқындап әкетті. Крыленко олардан бүрынырақ кимылдап, Кеңес одағына өтіп кетті. Осыдан кейін біз — Байшорин, Рафик арқылы кеңес консулынан нұсқау алып тұрдық. Бізге бұлардан басқа ешкім ақыл айтып, қолбасшылық жасамады. Құлжа қаласын азат етуде ұйғыр туысқандар көтеріліске шығып, көп үлес қосты. Қала азат бола салысымен, Кеңес одағының қолдауымен әскери қолбасшылық штаб құрылды. Біз сол штабтың әскери қолбасшылығына қабылдандық", — деген болатын.

Жоғарыдағы екі адамның сөзінің маңызды түйіні де осы болды.

Гоминдаңға қарсы тұңғыш оқты Нылқының Ластай тауында Әкпар атты, ол алғашқы жеңіске жеткен соң, Нылқының отыз алты мыңнан астам бұқарасынан 8 мың азаматы оның жасағына қосылып, жойқын күшке айналды. Нылқының өз төңірегінде тоқсан күн ішінде 7 рет қарулы шайқас болды. Бірінші Ластай шайқасы: Партизандар Кеңес үкіметінің көмегіне қолдары жетіп, қаруланып, адам санын 3 400-ге жеткізіп, үгіт жұмыстарын жүргізіп жатқан кез еді. Гоминдаң үкіметі: "Ластайда — Фатих, Әкпар, Сейіт, Ғани, Науан, Байшорин бастаған "алты ұры" шығыпты, оларды ұстағандарға — сыйлық беріледі, ілескендерге — өлім жазасы беріледі. Үкіметке қарсы өтірік, өсек-аяң таратып, бұзықтық істегендер —тұтқынға алынады", — деп жар салды. Осы үгітті таратумен бірге жүзге жуық қазақты тұтқындады. 1949 жылы 17-тамыз күні Гоминдаң керітартпашылары Нылқының сақшы мекемесіндегі 50 адамды қаруландырып, Ластайдағы партизандардың көзін жоюға жіберді. Бұл жіберілген 50 адамның 30-ы әскер, 20-сы үгіт жүргізуші қызметкерлер еді. Олар сол арадағы қазақтарға зорлықпен жол бастатты. Олардың келе жатқанын көре сала, Әкпар бірнеше қарулы адаммен олардың қарсы алдындағы сайдың аузын ала жасырынып, мылтықтарына оқ басып, дайын тұрды. Әкпар оларды дүрбімен көріп тұрып, қасындағыларға:

Марқұм Шалпар деген адамның оң жақ шекесін оқ сызып өтіп, қалпағын ұшырып жіберген екен. Ол адам дегбірсіздеу жан болса керек: "Ойбай, аттан! Аттан, аттан! Жау келді! Қырып салды! Жойып кетті!", — деп, тізгін ұшыменен самайын қызыл қанға бояп Нылқының қалашығына шауып келіп, сақшы мекемесіне хабар беріпті. Оны сақшы мекемесі елге хабар жеткізіп қояды деп, қайтармай қамап тастапты. Партизандар сол жолы Әкпардың орналастыруы бойынша шайқасты жеңіспен аяқтап, жаудың 12 әскерін өлтіріп, 8-ін тірідей қолға түсіріп, 20 ат, 20 мылтық, 2000 дана оқ олжалапты. Бұл хабар елге жетіп, Әкпардың тобы күн санап арта түсіпті. Екінші шайқас. 21-кыркүйек күні Әкпар, Сейіт, Хамит бір топ адаммен "Уәйіс мазарына" (осыдан екі тасыр бұрын Уәйіс деген арап ислам дінін таратып, Нылқы қаласынан батысқа қарай 60 км жердегі қызыл топырақты тау бөктеріндегі Қас өзенінің бойына ірі мазар тұрғызған екен. Сол мазар "Уәйіс мазары" деп аталыпты. Бұл қазір мемлекеттік қорғауда) келіп, сол мазарға жасырынып, жау жағдайын барлайды. Таң атысымен ат суарғалы келген он шақты әскердің көзін жоғалтып, жиырмадан астам мылтық, оқ олжалайды. Гоминдаңның Құлжадан келе жатқан екі машина әскері бұдан хабар алған соң, қайта қалаға қашып кетеді. Үшінші шайқас. Бұл Нылқы қалашығын азат етудегі ірі шайқастардың бірі болды. 1945 жылы 6-қазан күні Әкпар мен Хамиттің қолбасшылығымен партизандар үш топқа бөлініп, қалашықты үш жақтан қоршауға алады. Бір тәулік бойы қатты шайқасып, қалашықты азат етті. Жау жақтан отыздай адам өліп, алпыс адам тірідей қолға түсті. 2 пулемет, 140 мылтық, 60 жәшік оқ, 1 машина олжаланды. Ауданның өкімі, сақшы бастығы, сот бастығы, Қанатбек деген жансыз сияқты, барлығы алты адам халықтың тілегі бойынша атылды. Бас ілген шайқасы. Нылқының батыс оңтүстігінде Басілген деген бір асу бар. Әкпар мен Сейіттің тобы жау әскерінің келу жолына тосқауыл қояды Және алдарқата шегініп, Гоминдаңның бір батальон әскерімен шайқасып, оның 80 адамын өлтірді. Одан тірі қалғандары қашып кетті. Бүл жолы 62 мылтық, 1 пулемет, 9 тапанша, 60 мың дана оқ, бірнеше жәшік гранат және ат, түйе, азық-түліктерді олжалады. Басілген кезеңіне жау әскерлері келіп тасты қалқалап, бекініс алған екен. Гоминдаң әскерлері жасырынып жатып алып, алдыға мылтық атып жатқанда, Жаңабай деген (лақап аты Жалбас) адам жер бауырлап барып, екі әскерді таспен ұрып жығып, мылтығын тартып алыпты. Кейінгі кездерде естігенімізде Жаңабайдың батырлық еңбегі "Қазақстан" газетінде жарияланыпты. Кейін келе оған қолбасшылық штаб жағынан батырлық орден берілді. Бесінші шайқас. 22-кдзан күні Гоминдаңның әскери штабы: Нылқыны партизандар қолынан тартып алу үшін екі рет әскер жібереді. Оларды "Тастабан" деген жерде Әкпардың орналастыруы бойынша партизандар қоршап, 80 әскерін жойып, 70 мылтық олжалайды. Кәмал деген келіншек су әкелуге бара жатып, қарумен қашқан екі әскердің қаруын тартып алып, оларды әкпішпен ауылға айдап келіпті. Осы әйел әлі тірі. Алтыншы шайқас. 29-қазан күні Гоминдаң әскерлері "Уәйіс мазарын", үлкен-кіші "Қарасуды" партизандар қолынан тартып алмақшы болып бара жатқанда, Әкпардың тобы шегінуге мәжбүр болған партизандардың үшінші тобына көмекке келіп, Гоминдаңның бірнеше әскерін жойып, 17 әскерін қолға алып, 24 мылтық олжалайды. Жетінші шайқас. 3-қараша күні Гоминдаңның жүздеген жаяу әскері екі бомбылаушы ұшақтың көмегімен шабуыл жасап, "Қарасуды" басып алып, Ластайға қарай бет алған кезде, партизандар — "Ақши", "Тақырмәлі" деген адырлы жерде жауды шыргалап, бір сайгға қамап алып, үш жақтан шабуылдайды. Түстен қас қарайғанға дейін жалғасқан шайқаста, жау жақтан - 47 әскер өліп, он шақтысы қолға туседі. 32 мылтық, 10 жәшік оқ, 3 пулемет олжа алынды. Партизандар жағынан 6 азамат құрбан болды. Марқұм Әкпарға сол жолы жау оғы тиіп, ауыр жаралы болды. 10-қараша күні үйінде қайтыс болды. Нылқы партизандары — Әкпар мен Сейіттің қолбасшылығында 1949 жылы тамыздың соңынан 6-қарашаға дейін Нылқы төңірегінде 7 рет соғыс жүргізіп, жау әскермен 248 адамды жойып, 169 адамды тұтқынға алды. Өз қосынымыздан 1944 жылы 6 қарашадан 1945 жылы ақпан айының соңына дейін Құлжа, Ашалы сияқты жерлердегі жиыны 16 реткі шайқаста — 57 адам құрбан болды. Олар мыналар: Әкпар Есбосынұлы, Сейіт Көрпебайұлы, Хамит Мүсілімов (татар), Әлиарыс Салқабайұлы, Бәкір Сыдықұлы, Әбдіақпан Ахметұлы, Мұратбек Жайырбайұлы, Зікірия Әшімұлы, Меделқан Сауырықұлы, Сыразбек Садақбайұлы, Жүніс Ыбырайымұлы, Аубалы, Нұрай Ыбырайымұлы. Шеру Дәуітұлы (дүнген), Илі ахұн Сабыров (ұйғыр), Бекбосын Мамырбек, Бексұлтан Нүсіпақынұлы, Сыдық Тұрсынбайұлы, Біләл Телемішұлы, Шаңырың Сауыр (монғол), Гоншың Доржы (монғол), Тұқымды Әтекеұлы, Сатымқұл Күдірұлы, Бимолла Изам (ұйғыр), Әрдин Жаппар (ұйғыр), Нұрдыақын Жанпейіс, Орлов (орыс), Федор (орыс), Иван Тошов(орыс), Шора (орыс), Қожакелді Нілдыхыметұлы, Әбіш Қапасұлы, Мұқай Нұрсапаұлы, Нәсіп Есімбайұлы, Нұрсолтан Мамұтұлы, Нұралы Қалиасұлы, Шаймардан Такежанұлы, Бегаділ Зиябайұлы, Айдарәлі Татанайұлы, Нұрданбек Қамысбайұлы, Заманбек Шүкірүлы, Әуесқан Базарбекұлы, Магзамбек Сабырәліұлы, Мұқаш Әбдуашұлы, Нышан Жұмәділұлы, Нұрданбек Балабекұлы, Арсалаң (монғол), Ботқа (монғол), Сымайыл (дүнген), Дәулетбек, Отарқан, Жұмәділ Радымұлы, һошыр (ұйғыр), Ыбырайым (ұйғыр), Әбдіхалық Сәйпіұлы (ұйғыр). 1944 жылы 6-қараша күні таңға жақын Нылқы партизандары Құшқа қаласының шығысынан және батысынан қалаға басып кірді. Сейіт тобы (600 адам) қаладағы Гоминдаң қолбасшылық штабын алу міндетін мойнына алып, қолбасшылық штабқа шабуыл жасады. Қақпаға жақын келгенде қақпа жабулы тұрыпты. Сыбанбек, Қашықбай, Нұрғали, Матсофы, Атқожалар қақпаны балталап шауыпты, партизандар қақпаға басып кіріп атысып, 32 әскерді өлтіріп, 22 мылтық олжалайды. Қолбасшылық алынған соң, ол орынға партизан штабы орналасты. Электр станциясы алынып, Гоминдаңның бір взвод әскері жойылды. Құлжа қаласында төрт шайқасқа қатысып, 11-қараша күні Сейіт құрбан болды. Манапқан, Нұрболат және кеңестік Қазақстаннан келген бір майор қазақ отрядына қосылып Жың ауданынан — Құлжадағы Гоминдаңның қалдық күштеріне көмекке келе жатқан әскерлеріне қарсы соққы беруге аттанды. 2000-ға таяу әскерге партизандар төтеп бере алмады. Шегінуге мәжбүр болды. Бұл оқиға партизан штабына мәлім етілген соң, штабтан Фатих Мүслімов пен кеңестік бір орыс полковнигі 100-ге таяу ауыр құралдармен қаруланып келіп, жауды жойды. Бұл жолы 1300-ден астам жау әскері жойылып, 200-ге таяу әскерді қолға түсіріп, көптеген қару-жарақты олжалады. Құлжада құрылған Шығыс Түркістан уақытша үкіметінің ұйғаруы бойынша: Ілe аймағы тынышталған соң, партизандар ішіндегі жастарды іріктеп алып қалып, қарт партизандар аулына қайтарылды. Сол жолы алып қалған 300 партизанды жасақтап, Тоғызтарау ауданының кентінде қазақ атты бесінші полкін құрды. Осы полктің адамын толтыру үшін Нылқы, Күнес, Тоғызтарау аудандарынан 900 адам әскерге шақырылды. Әскерге шақырылған жастарға "мырза жасақ" деген ат берілді. Полк толық құрылып болған соң, кеңестік 24 офицер келіп, атты әскери машықтарын жүргізіп, соғыс тактикаларын үйретіп, жастарды нағыз әскер етіп тәрбиелеп шықты. Полк алдымен оңтүстік бағытқа жауапты болып, Ақсудың Бай ауданынан келетін жолдағы асуды күзетуге бір батальон әскер орналастырылды. Олар сол жақтан келген әскерлерге бір рет соққы беріп, қайтарып жіберді. 1945 жылы шілдеде орта бағытқа жорық жасап, қашқан жауды қуып, Манас өзенінің басындағы таудан — Шоқан деген қызыл шоқының етегіне дейінгі он шақырым аралықтан бекініс алып, сонда бір қыс жаттық. 1946 жылы шілде айында Шыңжаң өлкелік үкіметі мен "Үш аймақ" халық уәкілдері арасындағы Үрімжіде өткізілген "Бейбітшілік бітімінен" кейін, полк қайта реттеліп, 5-6-7 полктар біріктіріліп, екінші Қобық полкі болып құрылды. Полк командирі — Нүсіпқан Көнбайұлы, полк командирінің орынбасары - Жағда Бабалық болып бекітілді. Кейін Жағда ауысып кетіп, орнына Ыбырайымбай болды. Штаб бастығы — Рамазан Оспанұлы, полктің имамы — Қанапия, саяси бөлім бастығы — Қазықан, қожалық бөлім бастығы — Ажыбек болды. Полк үш батальон болып құрылды. Бірінші батальонның командирі — Мәлік Ажы (1950 жылы атылған); екінші батальонның командирі — Әсен Жүнісұлы; үшінші батальонның командирі — Ысқақ болды. Полк — 1947 жылы шілде айының соңында Қобықка барып орналасты. Полк бес жылдан артық уақыт Гоминдан үкіметімен қиян-кескі соғыс жүртізіп, талай құрбандық берді, Алтайды азат етуде үлес қосты. Алтайдың уәлиі — Оспан Ісләмұлы 1946 жылдың сәуір айынан бастап Сарысүмбе қаласын тастап, Көктоғайдағы Күрті деген жерге көшіп барды. Үрімжіге өкіл жіберіп, Гоминдаң үкіметіменен ымыраласып, қару-жарақ алды. 1947 жылы қаңтарда Оспан 200 адамды жіберіп, Бурылтоғай ауданын басып алды. Бұдан хабар алған солтүстік қолбасшылық штаб: Пәтхолланың эскадроның Стадинько деген орысты — Қобық полкінің жансызын (әскери барлаушы), Байжұманың эскадронын бұйрықпен Бурылтоғайға аттандырды. Үш эскадрон Оспан әскерімен соғысуға төтеп бере алмаған соң, Қобық полкінің бірінші эскадроны, Матсовтың (Мальцевтің —?) эскадроны алдыңғы шепке аттандырылды. Алтай полкінің үшінші эскадроны, Қобық полкінің екінші эскадроны бір қыс Оспан әскерімен соғысты. Ұлттық армиядан подполковник Нүсіпқан, майор Машан (Алтай полкінен), капитан Әбдуайт, Байжұма (Қобық полкінен) сияқты отыздан астам жауынгер-офицер құрбан болды. 1947 жылы наурыз айында Оспан қолы қайта шабуылға шықты. Солтүстіктегі әскери қолбасшылар жағдайдың күрделілігіне байланысты атты үшінші полкті, Қобық полкін Алтайға жөнелтіп, Оспанның қолымен соғысты. Оспан қолы Уәлибай құдығының төңірегінде үш топқа бөлінді. Олар: Қапас, Көшепат, Матенфу, Асылбек, Жылқайдар, Әсен тобы. Қобық полкінен үш эскадрон көмекке жіберіліп, Оспан шабуылының бетін кайтарды. Наурыз айының соңында таты бір рет соғыс болды. Оспан - ұлттық армияны қоршап жоймақшы болып, соғыс ашты. Ұлттық армия екі атты полкті, алты эскадронды, ауыр құралдарды іске қосып, Оспан тобын ортасынан бөліп, ішке кірді. Оспанның Жылқайдар тобы — Шіңгілдегі жұртына кетті. Оспан — Бәйтікке карай шегінді. Оспан жақтан елудей адам өлді. Ұсақ малдары қолға түсті. Оспанның шешесімен бір қызы қолды болды. Қырық мың ұсақ мал олжаланды. Полк Оспанның соңынан қумай, бұйрық бойынша бекініс алып, сонда жатты. 1947 жылы 16 қыркүйек күні Оспан мың адамдық қолымен шабуыл жасап, Алтайды басып алды. Ұлттық армияның екі полкі жеңіліске ұшырап, шегінді. Қобық полкі туынан айырылды. Полктің жеңілу себебі: командирлер Оспан қолын осал, өздерін күшті санап - бұзақылық істеп, жаман ықпал туғызып, халықтың наразылығын қозғады.

Бұл естелікті Байжұма Берікболұлы (жетінші атты полктің хатшысы болып істеген, кейін Іле кен мекемесінің орынбасары болған, қазір зейнеткер) айтып берген. Жетінші атты полк — 1945 жылы маусым айында Нылқыда құрылған. Полк үш эскадроннан құралған. 350 әскері бар. Полк командирі — Қазықан Манасбаев, орынбасары — Қанапия, комиссары - Сәрсенбек Әбішұлы. Бұл полктің құрылу тарихы: 1945 жылы сәуір айынан бастап Сауан ауданының Нұрбай, Қалибек, Тәкіман, семіз Хамза, бала Хамза сияқты азаматтары Алтай мен Іледе болып жатқан қарулы күрестің хабарын естіп, ішкі жақтан ұйымдасып, Гоминдаңға қарсы көтеріліске дайындалып жатқанда, Майтаудағы Гомиңдаң әскерлерінің ішіндегі қазақ- ұйғыр болып 13 әскер — Сопахунның бастауымен Гоминдаңнан бөлініп, Нұрбайға келіп, Ілеге баратын жолды сұрайды. Нұрбай — өзінің інісі Мұқамадиді Ілеге жол бастауға қосып береді. Бұл хабарды Гоминдаң жансыздар арқылы естиді. Сонымен Гоминдаң жағы Нұрбайды үкіметке қарсы адам деп танып, оның ауылын қоршауға алады. Нұрбай батырлықпен қаруын көтеріп қарсы шығады, бірақ оқ тиіп құрбан болады. Гоминдаң әскерлері Нұрбайдың жетпіс жастағы анасын, төрт жастағы ұлын қинап өлтіріп, отыз жеті адамын тұтқынға алады. Бұл оқиға Сауандағы Қызыл өзен қазақтарының Гоминдаңға деген өшпенділігін қозғайды. Гоминдаң әскерлері Нұрбайды өлтіргеннен кейін, көп өтпей алпыс жастағы Қабдолланы, оның екі ұл, бір қызын жөне немере келінімен қосып атып тастайды. 1945 жылы мамыр айынан бастап халық ұйымдасып, Гоминдаң үкіметінің сол арада тұрған әскерлеріне шабуыл жасайды. Жау әскерінің біразының көзін жояды. Ел азаматтарынан — Абдулла, Мүтәліп деген кісілер құрбан болады. Тауға қарай шегінген ел азаматтары, қаптаған қалың әскерге он шақты мылтықпенен төтеп бере алмайтынын біліп, семіз Хамза, бала Хамза, Зайкен, Бейсенбай, Төлегендерді Ілеге жіберіп, Шығыс Түркістан үкіметінен Сауан халқын қорғау үшін көмек сұрайды. Құлжадағы әскери штаб қызу қарсы алып, бес адамға отымен бес мылтық және бір пардан әскери киім кигізіп қайтарады. Сонымен бірге оларға жәрдем беру үшін, 350 адамнан ұйымдасқан Қазықан, Қанапия, Сәрсенбек, Жолдас сияқты басшылардың қолбасшылығында бір жасақ аттандырылады. Сол отрядтың хатшысы — Байжұма болыпты. Партизандар Қызыл өзенге келіп — Манас, Сауан қазақтарының қарулы көтерілісімен бірлесе соғыс жүргізіп, жеңіске жетеді. Кейін келе жетінші полк болып құрылды. Оның құрылу барысын былайша таныстырады: "Үш аймақ" әскери қолбасшыларының орналастыруы бойынша партизан отрядының бастығы — Қазықан, Қанапия 1944 жылы қыркүйек айынан 1945 жылдың қаңтар айының соңына дейін Әкпар — Сейіт тобында кіші жасақтың бастығы болып, ерлік көрсетіп, еңбек сіңірген ерлер еді. Ол екеуін қолбасшылық штаб Құлжаға шақырып алып, басшылық қызметке тағайындап, адам санын белгілеп, бірақ кімді таңдап алуды өз еріктеріне қалдырады. Олар: Нылқы төңірегінде жеті рет, Құлжада төрт рет, Ашалы асуында, Көгершін кезеңінде, Құс емшек, Борбосын, Панжым сияқты жерлерде бес рет, жиыны он алты рет шайқаста өздерімен бірге ерлік көрсеткендердің атын атап, шақыртып алады. Олар: Нылқы ауданынан — Сәрсенбай, Жұмаділ, Шарапи, Қанағат, Жүнісқан, Байжұма, Жолдас, Құнанбай, Керімбай, Әлиза, Нүсіпбектер, Күнес ауданынан — Асқар, Қали, Байеке, Базарбайлар, жиыны отыз бес адам. Отряд хатшылыгына — Байжұма белгіленеді. Байжұма: "Нылқы қаласында бір апта шамасында партизандық соғыс тактикасын үйреніп, материалдық дайындықтар жасап, ұлттық армияның әскери формасын киіп, қару асынып, Іле тұлпарына мініп, Қас көпірінің аузында, сарқырап аққан Қас өзенінің бойында Әкпар-Сейіттің суретінің алдында: "Төңкерістік құрбан Әкпар-Сейіт, сендер езілген, қорланған халқымызды азат ету үшін қарулы күрес қозғап, халық азаттығы жолында ыстық қандарыңызды төгіп, қарулы күрес жолын аштыңдар. Қарулы күресті өздерің батырлықпен бастадыңдар. Біз -сендер ашқан жолмен жүріп, сендердің төңкерістік рухтарыңнан үйреніп, сендерді үлгі етіп, азаттық үшін жанымызды құрбан етуден аянбай, алға басып, артқа бір қадам да шегінбей — Сауан, Манас, Қызылөзендердегі туыстарымызды жаудан қорғап, Нұрбай, Қабдолла сынды ерлердің кегін қайтарып, жауды жеңіп, жеңісті қолға келтіреміз! Алға! Алға!", — деп ұрандатып тұрып серт берген едік. Артынан бір молда келіп: "Сендер соғысқа кетіп барасыңдар, қиян-кескі соғыста құрбан болып кетсеңдер, ондай өлім мен өмір арасындағы уақытта жаназаларың шығарылмай қалады. Сендер мұсылмансыңдар! Сол себепті шариғаттың белгілемесі бойынша соғысқа аттану алдында жаназаларыңды шығарамыз", — деп бізге топтық жаназа оқыды. «Бөріміз ол молдаға намаз ақы бердік», — деп есіне алады. Одан кейінгі әңгімесін былай жалғастырды: Бірінші шайқас. Біз жанаттай жайнаған ата мекенімізді қия алмай, көк шалғынды шайқалта басып, салтанатпен шалғайдағы шепке қарай Нылқыдан аттанып, Бубұлақтағы ел ішіне келіп қондық. Ел жайлауына енді ғана келіп, бие байлап, сахараның шаттығына бөленіп жатқан кез екен. Бізді қызу мерейменен қарсы алып, ертесі қимастық сезіммен көздеріне ыстық жас алып, ұзатып салды. Қариялар ақ жол тілеп, ақ батасын берді. Күнес ауданының басындағы Жұлдыз жайлауына келіп қондық. Ол жер тіпті тамаша болды. Әр үй партизандарды бестен-алтыдан бөліп алып, үйлеріне ертіп барып, дарқан дастарханын жайып, құрметтеп күтіп, ақ жол тілеп ұзатып салды. Кейбіреулері нашарлау деген аттарымызды алып қалып, өздерінің жүйрік сәйгүліктерін берді. Оның ертесі - Жұлдыздың ең жоғарғы басына келсек, қырық үйлі монғол туысқандар бар екен. Олар өте қызу пиғылымен қарсы алып, өздерінің ұлттық салты бойынша қонақ қылып, аттандырып салды. Жетпіс жас шамасындағы бір монғол қария бізге жол бастап, биік тау, заңғар жалама жартас, құз-қия, бұйрат-бұйрат жон-жоталардан өтіп, биік шоқылармен қар жамылған тау ішіне барғанда, қақаған аязға тап болдық. Қарыс жер көрінбейді. Көзге түртсе көртісіз. Тас қараңғы. Тау сағалап соқыр тұман басып тұр. Өзіміз аспанға жақындап калғандай, заңғар биік шоқылар аспанды тіреп тұрғандай сезінеміз. Содан әлмисақтан бері адам баласы аяқ баспаған бір тарғыл таудың күнгей бетіне келгенімізде екі Хамза: "Ендігі жолды өзіміз білеміз. Сізге рахмет. Аулыңызға қайтыңыз!", — деп жол бастаған монғол қарияға жетектегі аттың бірін беріп, жолға салды. Хабарымызды естіп, қарамызды көре сала — Қалибек, Тәкімандар да келіп жетті. Қалибек, Тәкімандар біздің келгенімізге ерекше қуанды. Ылғи да ересек, сақа жауынгерлердің, біздің ұстаған құралдарымызды көріп, тіпті де қуанған Қалибек:

Қалибектің ұсынысы бойынша партизан басшылары өзара ақылдасты. Шабуылға шығу бұйрығын алған соң, бет алдымыздағы тауда атыс болып жатқан майданға барып, Қызылөзен елінің партизандарымен бірлесіп атыстық. Біздің алдымыздан шыққан жау әскерінің бір тобы, бізді бұрыннан бері атысып, жеңіліп, шегініп, тау саталап жүрген жергілікті партизандар деп қате межеледі білем. Тайсалмай келе жатқан еді. Оларға Жұмаділ пулеметтің бір дискі отын төгіп жібергенде, жаудың алдыңғы легі жапырылып түсті. Оқтан құтылғаны тым-тырақай қашты. Екі топтың жауынгерлері жау әскерлеріне оқ жаудырғанда, жер күңіреніп, көк шайқалғандай, тау жаңғырып, жаудың есі шығып, шетінуге мәжбүр болды. Қалибек, Тәкіман, бала Хамза жауға төтеп беріп, қан қарызына батқан жауыздардан кек қайтарып, жеңіске қолы жетеріне көздері жетіп, өздері білетін жер жағдайын пайдаланып, жауды өкшелей қуып, тұйықтарға қамап, көбін жайратып салды. Тәкіман құралайды көзге ататын мерген екен. Сол жолы жиырма бес оқпен жау әскерінің жиырмадан астамының кезін жоғалтты. Дәл сол шайқаста біз жаудың бір ротасын жойдық. Сай-сайда, бұталар арасында өліп жатқан жау әскерінің сексенге жуық мылтығы мен оғын олжаға алдық. Екінші шайқас. Таудың төменгі салмауындағы қыраттарға жасалған екі орында екі паутай (қазақтар — ботай дейді, бекініс, дзот — Т.Ж.) бар екен. Паутайға пулемет орнатылған. Алдына ит байлап қойған. Ит күзетші екен, жергілікті партизандармен бірлесіп отрядымыз екіге бөлінді, бірінші топқа — Қанапия, екінші топқа — Қазықан бөлінді. Қанапия тобы — басқы паутайға, Қазықан тобы — төменгі паутайға шабуылға аттанды. Атты қалтарысқа тастап қойып, белімізге гранат байлап алып, жақындап барып лақтырдым. Сөйтіп, паутайдың бір жағын үңірейте талқандап тастадым. Қанағат деген жауынгер тездікпен қырандай атылып барып, төменгі паутайға бірнеше гранат тастап, паутайдың күл-талқанын шығарып, атқылап жіберді. Екі паутайдың күл-талқаны шыққан соң гоминдаңның паутайларының ішінде бұзылып-шағылған пулемет және бірнеше әскер қалған. Жарылған гранат тасқа тиіп, тас жарықшаларынан, шаң-тозаңнан жер беті көрінбей кетті. Осы орайда жау әскерлері артқа, яғни, шепке қашып барып паналады. Осы шайқаста 40-тай мылтық, 16-дай ауыр-жеңіл пулемет, 20-дай жәшік оқ олжа алдық. Жау әскерлерінің тірі қалғандары артқы шебіне қашты. Біз оқ, құралға қарық болдық та қалдық. Осы күнгі шайқаста біз шоқыларға қалбитып қарақшы тігіп қойғанбыз, жау жақ соны біз екен деп қарауылға алып, шоқыларды атқылап жатгы. Олар сөйтіп әуре болып жатқанда, біз сайды құлдап, жау оғының астымен барып жаудың ойран-топырын шығарып, зор жеңіске жеттік. Бізден бірде-бір адам шығын болған жоқ. Таң атқан соң барсақ, паутайдың артқы жағындағы қалтарыстағы жау әскерлері жатқан жер үйде дағар-дағар ұн мен күріш қалыпты, оны Қалибек халыққа таратып берді. Үшінші шайқас. Екінші шайқастың жеңісін ел тойлап, үйлеріне қонаққа шақырды, алыс жердегілер азық әкелді. Демалып жатқанымызға екі сағаттай болғанда бір шұғыл хабар келді. Сайды өрлеп бір рота жаяу әскер келе жатыр екен. Қазықан мен Қанапияның аузынан: "Дереу соғысқа дайын болыңдар", — деген бұйрық шығысымен, пулеметші Жұмәділ мен Шарапи, Жаннүсіп, Жүнісқан, Сәрсенбай, Байжұма сынды бір топ жауынгерді Қанапия өзі бастап, биік шоқыны иелеп алып, жаудың таяп келуін күтті. Мөлшерлеген жерге келгенде: "Атыңдар!" - деген бұйрық құлағымызға тиісімен пулеметтен, автоматтан, мылтықтан оқты бұршақтай төгіп жіберген едік, 10-нан аса әскер жалпасынан барып түсті. Тірілері қайта қалыпты, олар алдындағы кезеңнен асып, көзден таса болғанша бұйрық бойынша оқ жаудырмай, нысанаға алып дәлдеп, біразын жер қаптырдық. Осы 3 шайқасымызда олжаға алынған қару-жарақ түгелдей Қапабек пен Тәкіман бастаған Қызылөзен партизандарына таратып берілді, сөйтіп, қарулы қосынымыздың саны көбейді. Жау беті қайтып, бізге қайта шабуыл жасауға бата алмады. "Үш аймақ" армиясы Жың ауданын азат етіп, Шихуға қарай аттанғалы жатқан кез еді. Біздің отрядымыздың ендігі міндеті — Үрімжіден келетін гоминдаң әскери күштерінің жолындағы көпірді бұзу (Шайтан көпір, Жаңзыхай көпірлері), телефон сымдарын қиып, алдыңғы шебі мен артқы шебінің байланысын үзіп тастап, Алауыс, Сауан, Тасыркай, Янзыхай, Сандыхозы, Манас өзендерінің жағасына дейінгі қатынас желілерін әр түн сайын барып бұзып тастау болды. Біз міндетгі жеңіспен орындадық. Төртінші шайқас. Қызылөзен жондарынан бекініс алған гоминдаңның бір полк (900 адам) әскері барлығын жергілікті барлаушылар арқылы білдік. Партизандардың айбатын көрсетіп, халықтың күрес жеңісіне сенімін орнату үшін оларды жойып жіберуге келісіп, екі отрядты толық аттандырып, жауды қоршап, шабуылға шыққан едік. Жау жақ — бекіністе, біз жақ - ашық аланда. Сондықтан да жауды шегіндіре алмай, өзіміз шегіндік. Тактиканы қайталай өзгерттік. Ол жерде бекініс алып жатқан жау әскерлеріне оқ-дәрі, азық-түлік әкелетін жолды кесіп тастадық. Бір күні оқ-дәрі, азық-түлік алып келе жатқан жаудың 170 әскерінің жолын аңдып тосқауылдап тұрып, бірнешеуін жер қаптырдық. Оларды әкеле жатқан заттарын тастап, қашуға мәжбүрледік. Азықтан тарыққан бекіністегі әскерлер ақырында каша жөнеліп, Қызыл өзен өңірін халыққа еріксіз беруден басқа амалы қалмады. Қызыл өзен халқы апанда жатқан қауіпті қасқырдың аузынан құтқарылып қалынды. Бесінші шайқас. 1945 жылы шілденің 15-і күні Бөртінке кентінде жатқан жаудың 700-ден астам әскеріне тұтқиылдан шабуыл жасадық. Бір паутайын гранат тастап бұзып тастадық. Маялы шөптеріне өрт қойдық. Жолда кетіп бара жатқан бір машинасын атып, балонын жарып тастаған едік, үстіндегі әскерлері қашып кетті, машинадағы заттарын олжаладық. Алтыншы шайқас. Жол тосқауылдап, жаудың артқы шебінен келетін заттай көмекті қолға түсіру оңайлау болды. Бөртінкенің аяғындағы жолда 20 түйеге азық-түлік, оқ артқан бір взвод әскер кезікті, оларды ай-шайға қаратпай, әскерлерін жойып, 20 түйені жүгімен олжаладық. Жеңіспен жолға шығып келе жатсақ, Үрімжі жақтан келе жатқан 14 машинаға отырған әскер кезікті. Олармен қиян-кескі соғыс жүргізіп, машиналарын түгел қолға түсірдік. Осы шайқаста Қанағат жолдас құрбан болды. Жетінші шайқас. Шілде айдың соңғы бір күні еді. Шихаңзыдағы гоминдаң әскерлеріне шабуыл жасап, 9 сағат күрес жүргізіп, оларды Шихаңзыдан шегініп кетуге мәжбүрледік. Сол шайқаста Нүсіпбек жолдаска оқ тиіп, құрбан болды. Біздің адам санымыз аз болып, жау жақ жеңістік бермей жатқанда, артымыздан және тау асып, Затолокин деген орыс бастаған бір бөлім қарулы күш келді. Оның артынан Нылқыдағы запастағы 7-полктен Қашқынбай бастаған 150 қарулы жауынгер келді. Қызыл өзен елінің азаматтары да бір үлкен қарулы партизан отряды болды, оларға Іледен келген қосын қосылды. 700-ден астам қосын — бір атты батальон болып құрылды. 1945 жылы қыркүйектің 18-і күні Сауан ауданы азат болды. Ауданның әкімдігіне - Калибек, орынбасарлығына - Дәулет, сақшы бастығы — Тәкіман болды. Қалибек, Тәкімандар гоминдаң керітартпашыларына қарсы карулы күрес жүргізіп, құрбандық беріп, жеңісті қолға келтіруде үлес қосты. 2 жылдан соң Үрімжідегі гомиңдаң керітартпашыларының алдап-арбауына түсіп, төңкерістен бет бұрып, Түркияға қашып кетті. "Жел айдаған бұлттай боп жарты ғасырға таяу уақыт өте шықты. Мен Қызыл өзен елімен алғаш бет көріскен кезімде, жүрегімнен жалын ұшқан қыршын жас едім. Көрген елім, жүрген жерім кешегі күндей көз алдыма елестейді де тұрады. Біз Қызыл өзен елінің азаматтарымен бірге отырып, гоминдаң әскерлерін жеңіп, әр шайқастан жеңіспен қайтқан кезімде Қызыл өзендегі туыстарымыз алыс жол жүріп алдымыздан шығатын. Жеңісімізді құттықтап, шашу шашып, қарсы алушы еді. Жорыққа аттанарымызда қариялар, әжелер қолдарын жайып, батасын беріп, тілеуімізді тілеуші еді. Бүкіл Қызыл өзен төңірегіндегі жауды жойған кезімізде — Қызыл өзен, Сауан, Манас тауындағы туыстар бізді өздерінің құтқарушысындай көрді. Ақпейіл, адал ниетін бейнелейтін талай-талай жүрек сөздерін айтқан аталар мен әжелер қазір о дүниеге кеткен шығар. Бізбен бірге қарулы күрестерді басынан кешірген Зикен, Нұрқожа сияқты батырлар егделеп те қалған шығар, сол кездегі ел басына күн туып, ер азаматтар шепке аттанғанын көре алған жастар бар шығар, мен сол ел, сол жерді көзімнің тірісінде бір көруді арман етемін", — деп Байжұма жолдас 7-атты полктың тарихын ұзақ айтып берген еді. Тарбағатай қазақ 6-атгы полкының 1-белім жауынгерлері мен офицерлері кеңестік Қазақстаннан құпия көмекке келген азаматтар екен. Солардың 40 офицері 7-атты полкті әскери устав бойынша машық жүргізіп, тәрбиеленген екен. 1946 жылы 6-айдың соңында бүл полк өзіне жүктелген тарихи міндетін өтеп, еліне қайтты. Олар кеткен соң полк ыдыратылып, 5-,6-,7- атты полктер қосылып, 2-Қобық атты полкы болып құрылған екен.

ТАРБАҒАТАЙ 6-ҚАЗАҚ АТТЫ ПОЛКІНІҢ ҚЫСҚАША ТАРИХЫ Бұл полк — 1945 жылы 8-айдың соңында құрылған екен. Бастап құрылған орны — Толы ауданының Жаматы деген жері болыпты, кейін, яғни, қарулы күрес тоқтап, бейбітшілік бітім жасалу барысында Шихаңзыда тұрыпты. Полктың шығу тарихы былай екен: 1945 жылдың 3- айларында Майлы, Жайыр тауында Байкенже, Нұрсапа деген азаматтар Ілe, Алтайдағы қарулы көтерілістің ықпалымен өз ауданында халыққа үгіт айтып шығады. Байкенже — Қызылтұздағы ел ішінде, Нұрсапа — Жайырда адам ұйымдастырып, гоминдаңның Чазы деген жеріне жайғасқан Тартас деген жердегі 100 әскеріне үсті-үстіне шабуыл жасап жеңіске жетіпті. Бұл хабарды білген сол кездегі ұлттық армияның қолбасшылық штабы мен "Шығыс Түркістан уақытша үкіметі" оларға "Майлы партизан полкі" деген атақ береді және полк дәрежелі қарулы қосынға берілетін ту тарту етіп, Майлы партизандарын қолдап, мадақтап шабыт беріпті. Сол Майлы партизандарына Шағантоғайдағы Жағда мен Балқаштар ұйымдастырған қазақ отряды, Дөрбілжің ауданындағы Сағай бастаған партизан тобы қосылады. Шәуешек азат болғанда гоминдаңның әскерлері мен әкімшілік мансаптылары, ханзу бұқаралары Кеңес шекарасына қарай қашты. Лижыншың деген гоминдаң офицері 200-ден астам (екі эскадрон) ұлттық әскерді бастап, ақиқатқа қайтқан (өз еркімен берілген — Т.Ж.) екен. Сол әскерлерді қосып 6-қазақ атты полкі болып құрылыпты. Полктің адам саны — 850, полк командирі - Қайса Дүйсенбеков, осы полктің құрылымына 92-і офицер қатынасыпты. Бұлардың дені - кеңестік қазақстандықтар екен, бұлардың келу себептерін бұрыннан қазірге дейін екі түрлі пікірде айтады. Бірінші пікірдегілер: 1944 жылы қарашаның 16-сы күні Ысқақбек пен Александров — орыс, қазақ, қырғыз, татар ұлттарынан ұйымдастырылған бір атты батальон әскери-офицерлерді бастап, Кеңес елінен Қорғас арқылы Құлжаға келіп, Құлжа қаласын толық азат ету күресіне қатысқан, солардың бір бөлегі. Олар полковник Доскенов бастаған Кеңсай 3-атты полкімен бірге Сантай, Утай, Кеңсай, Арасан, Бұратала, Жынды азат етіп, Тарбағатайды азат етуге барған дейді. Екінші біреулер: олар - Бақты шекарасынан бір түнде жасырын өткен кеңес әскері — деседі. Кеңес елінен келген әскери көмек күші қайсы жолмен келсе де, "Үш аймақты" азат етуде, ұлттық армия құруда, әскери тәрбие жүргізуде, соғыс тәжірибесін үйретуде үлкен үлес қосып, өз елдеріне 1946 жылы шілде айында қайтты. Тарбағатай қазақ атты 6-полкы негізінен Майлы партизандарын негіз етіп құрылғандықтан да, сол негізде қарулы күрес тарихын білгенімше таныстырып өтейін: Майлы партизанының құрылу тарихын 1946 жылы 3-айда Жағда Бабалықов (6-полктің штаб бастығының орынбасары, 1946 жылы шілде айынан кейін — Қобық 2-атты полкінің полк командирінің орынбасары болып тұрған кезінде) Алтайға аттанғалы тұрған Қобық 2-атты полкінің эскадронына былай деп таныстырған еді: — 1945 жылы 4-айдан бастап Іле, Алтайдағы қарулы көтерілістің ықпалымен Толы ауданының Майлы, Жайыр тауын мекендеген малшылар көтеріліс жасап, гоминдаң керітартпа үкіметін аударып тастап, Кеңес елі сияқты еңбекшілер үкіметін құрамыз десіп жүріп, Байкенже, Нұрсапа қатарлы азаматтар партизан тобын құрды. Гоминдаң үкіметі Тартасқа - 100, Чазыға - 60 әскер орналастырып, аталмыш "бандылардан" халықты қорғамақшы болды. Ру басыларына: "Елді қорғаңдар", — деп, бірден мылтық таратты. Сол жылы Толыда қыс қатты болып, мал қырғынға ұшыраған еді. Осыны сылтау етіп Тарбағатайдың уәли мекемесі Кәсіпбай деген адамды бастығы етіп, Толыға "хал сұрау үйірмесін" жібереді. Олардың мақсаты: халықтың көтерілісшілерге қосылып кетпеуі үшін оларға шәй, кездеме, мал таратып, малшылардың көңілін аулау болды. Іс жүзінде елге айтқан үгітінің мазмұны мынадай: "Байкенже деген бұзақы Қыызылтұзда адам ұйымдастырып, халықты қырмақшы. Одан сақ болу керек, оларға ілесіп кетпеу керек. Кім ілессе — соның басын аламыз!", — деп халықты қорқытпақшы болады. Нұрсапа мен Байкенже өзара байланыс жасап, сөздерін біріктіріп алған соң, Нұрсапа: "Халық атынан хал сұрай келдім" — дегенді сылтау етіп, Тартас пен Чазыға келген әскерлердің арасына барады. Әскерлердің рухани бейнесін көреді, орналасу орнына, тіпті, жатақтарына дейін кіріп, қару-жарақтарын, адам санын толық біліп алады. Оларға: сойыс малын, мінуге — ат, ішуге — сүт жеткізіп беруге уәде беріп, қайтып барып Байкенжеге айтады. Байкенже 40 адамды бастап, Айса деген батырдың үйіне жетеді. Сол заман Нұрсапа 150-дей адам жиып дайын болады. Екі топ, яғни, 200-ге тарта партизан жауынгерлер Чаздағы 60 әскерді қоршап алып, шабуылдап, бір кұн атысып жеңеді. Оқ-дәрі, гранат, өскердің бір айлық азық-түлігін олжаға түсіреді. 30-дан аса әскер қашып кетеді. Алғашқы шайқаста жеңіске жеткен партизандардың рухы өсіп, сенімі күшейеді. Дәл осы кезде гоминдаң үкіметі өзі сеніп мылтық таратып берген ру басыларын шақыртып алып, жиын ашып, оларға: 1) Бандыларға ілеспей, өздеріңді қорғаңдар. 2) Бандылар келсе үкіметке хабарлаңдар, оларға қарсы тұрып, олардан шекара айырыңдар. 3) Тез көшіп Жайырға шығыңдар, сендерді Тартас пен Ұтыда тұрған әскерлер жаудан қорғайды. Егер буған кұлақ аспай, бандыларға ілессеңдер — түгел қырыласыңдар, — деп құқай көрсетіледі. Жау жағдайын білген Нұрсапа мен Байкенжелер Толыдағы төрт рудан төрт шағын партизан тобын ұйымдастырып, дайындық жасап жатқанда, шпиондар арқылы хабарланған үкімет көтерілісшілердің көзін жоюға 100 әскер аттандырады. Олар суыт жүріп, Айырдың кезеңіне түске таяу келгенде партизандар олардың алдынан оқпен қарсы алады. Эскадрон командирі мен бірнеше әскерін атып түсірген соң, қалған әскерлер жан сауғалап қашып Толыға кетеді. Сол шайқастан соң Тартасты алады. Осы кезде халық жұртшылығы: партизандардың күрес жолынан үміт бар екен — деп сенеді. Партизандардың адам саны көбейіп 300-ге жетеді, жартысынан көбі олжаға түскен қару-жарақпен қаруланады. "Тастыдағы" соңғы бір шайқаста Байкенже батыр бір шөлдің төбесіне ту көтеріп шығады, ол сол шоқыдағы жау әскерімен болған қарама-қарсы атыста құрбан болады. Сол шоқыны халық — "Байын" (Байкенже — ? — Т.Ж.) шоқысы" деп атап кетті. Майлы партизандары — Тасты, Чазы, Ұты, Айырдың кезеңі қатарлы жердегі гоминдаң әскерлерімен төрт рет қарулы шайқас жасап, 200-ден астам жау әскерін жойды. Көптеген қару-жарақ олжалады. Осы шайқаста 9 адам құрбан болды. Толыны азат етуге дайындық жасап жатқанда Кеңсай 3- атты полкі келіп, армия мен партизан отряды бірлесіп, шілденің 6-сы күні Толыны азат етті, Дөрбілжінге шабуыл жасап, гомминдаңның 2 полкын жойып, Шәуешекке жорық жасаған кезде, Шәуешектегі гоминдаңшылар қаланы тастап, кеңес шекарасына қашып барып паналапты. Шәуешек, Дөрбілжін, Шағантоғай, Толы азат болысымен Кеңсай 3- атты полкі кеңейтіліп құрылып, 2-атты дербес бригада болды, оған Кеңсай 3- атты полкі, Дөрбілжін 4-атты полкі, Тарбағатай 6-атты полкі қарады. Бригада бастығы — Палинов болды. Партизандармен 3-атты полк бірлесіп шабуылға өткенде — Тартас,Дөрбілжін, Шәуешек маңындағы соғыста гоминдаңның екі полкын жойып жіберді. Көптеген қару-жарақ олжалап, дербес бір бригада қаруланатындай қаруды олжаға түсіріпті. Мұнда жау жағдайын, ел жағдайын толық білген партизандардың рөлі өте зор болған екен. Сонша көп үлес қосқан Майлы партизанын негіз етіп құрылған қазақ 6-атты полкінің қолбасшылары мына адамдардан құралыпты: полк командирі — Қайса Дүйсенбеков, комиссары — Әбдірахман Өркенов (Доскенов - ?), штаб бастығы... Сәбитұлы, бірінші орынбасары - Нұрлан, екінші орынбасары -Жағда. Шабуыл жасаған 6-полктың алдыңғы шебі ауыр қырғыншылыққа тап болып, бірнеше минут ішінде 100-ден артық жауынгер мен кеңесгік Қазақстаннан келген екі офицер құрбан болып, полк амалсыздан шегінуге мәжбүр болыпты. Полк бір тәулік дайындық істеп алып шабуылға шығады. Оған 1- және 6-полк, монгол атты батальоны мен жөне жергілікті партизандар болып, жиыны 4000-нан астам адам катысады. Сонымен қатар 2 соғыс аэропланы, 3 үлкен зеңбірек, 10 миномет сияқты ауыр соғыс құралдары іске қосылады. Олар жау бекінісін бомбылап, гоминдаңның берік бекінісінің күл-талқанын шығарады. Жаудың көбі қырылып, тірі қалғаны түн жамылып Шихуға қашып кетеді. 8-айдың 5 күні сол жойқын күшпен Шихуға шабуыл жасалды, берік бекініс алған жау әскерлері қатты қарсылық көрсетіп, 1- жаяу әскер полкінен 90-дай жауынгер мен офицер құрбан болып, 1-шеп шегініп артқы шепке жиылып алады. 8-айдың 7 күні біз күшті жиып, Шихудың жан-жағынан шабуылға өттік. Аэропланмен бомбалап, зеңбірекпен атқылап, жаудың 580 әскерін өлтіріп, 1000-ға жақын адамын тұтқындаған екенбіз, сөйтіп қыруар қару-жарақ олжаланды. Шепейзы — Шиху соғысында 133 қазақ, 93 ұйғыр, 5 хуйзу, 18 орыс, 1 татар, 4 монғол, 1 ханзу қаза табады. Осы екі орындағы төрт реткі соғысқа — Суйдің 1-жаяу әскер полкі, алтыншы атты полк, монғол атты батальоны, жергілікті партизандар қатынасқан екен. Бір ғана Шепейзіні азат ету соғысында Шағантоғайдан — 47 азамат жөне Қазақстаннан көмекке келген Әріпжан, Қамза Шәріп деген кіші офицерлер құрбан болған екен. Ұлттық армия орта бағыт бойынша жауды ойсырата жеңіп, Манас өзенінің бойына жеткенде жоғарының бұйрығы бойынша қорғанысқа көшеді. 1947 жылы шілдеде Өлкелік үкімет пен "Үш аймақ" халық уәкілдері арасында бейбітшілік бітім болғаннан кейін, маусым-шілде айларында полктер қысқартылып, жастары ересектер үйіне қайтарылды. Сау денелі жастар мен офицерлерден құралған бесінші қазақ атты полкі қосылып, үш полк бірігіп, Қобық екінші атты әскер полкы болып құрылды. Бұл полк басшыларының құрамындағылар бесінші қазақ атгы полкінің қысқаша тарихында таныстырылғандықтан да, бұл арада қайталанбады. Қортынды: алтыншы полктің құрылуы тез, тарихы қысқа, (қарашада, яғни, 1945 жылдың тамызынан 1946 жылдың шілдесіне дейін өмір сүрді) күрес жеңісі мол, берген құрбаны сол кездегі полктер ішінде ең көбі болды.

"Үш аймақ" ұлттық армиясының Алтай атты полкі 1945 жылы қыркүйек айының орталарында құрылды. Ол 1940 жылы ақпаннан бастап Алтай халқының Шың шы цай үкіметінің қанауы мен езгісіне, көптеп адам ұстауына, халық қолындағы қару-жарақтарды жинап алуына, ауыр салық салуына қарсы көтерілген, көтеріліс барысында талай тауқыметті күндерді бастарынан өткізе отырып, 1943 жылы желтоқсанда Өр Алтайда дүниеге келтен төңкерістік, қарулы партизан отряды негізінде бой көрсеткен. Бұл партизан отряды дүниеге келгеннен бастап 1945 жылдың қыркүйегіне дейінгі бір жыл, 9 ай уақыт барысында бүкіл Алтай көлемінде гоминдаң армиясымен сан рет қиян-кескі, сұрапыл соғыстар жүргізді. Сөйтіп бастапқы 10 ай ішінде ғана Шіңгіл ауданының даласы мен қаласын түгел азат етумен бірге, тек Буыршын ауданының халқының жартысынан басқа қалған алты жарым аудан халқын гоминдаң керітартпашыларының темір бұғауынан құтқарып, түгелдей өз қатарларына қосып алды. Гоминдаң үкіметі мен армиясын мүшкіл күйге түсірді, әрі төңкерістік қимылдың ықпалын Шынжаңның Мори, Шонжы, Баркөл сияқты жерлеріне дейін кеңейтті. Нәтижесінде Шонжыдан Шихуға дейінгі тас жол бойындағы аудандардың қатынас байланысы үзіліп, Үрімжідегі гоминдаң үкіметін тығырықка тіреді. Әрі берекесін кетірді. Бұндағы маңыздысы — Алтай партизандары дәл осы мезгілге жеткенде, өзінің "Алтай Халық Уақытша Үкіметін" ресми құрды. Осыдан кейінгі бір жылға жетпейтін уақыт ішінде, 1945 жылғы 26 тамызға дейін, бүкіл аймақтағы 7 аудандық кенттің, тек Сарысүмбе кенті мен Буыршын кентінен басқа қалған бес аудан кентін жау қолынан бірінен кейін бірін тартып алды. Сарытоғай, Қаракүңке, Дабысын сынды жерлерге орналастырылған гоминдаңның бірнеше әскери базалары мен пункттерінде тұрған армиясы амалсыздан Үрімжі жаққа қарай шегініп кетуге мәжбүр болды. Сөйтіп Үрімжіден Алтайға әскери қару-жарақ және азық таситын шығыс жолы кесіліп тасталды. Партизандардың өз қатары барған сайын ұлғайып, төрт мыңнан астам адамға жетті. Қару саны, халықтың қолындағыны қосқанда, бес мыңға жетіп, қабағат құдырет байқатқан ұлы күшке айналды. Мұндай ұлы күш белгілі мағынадан айтқанда, Іледегі, Тарбағатайдағы "Үш аймақ" төңкерісінің тез қарқынмен жеңіске жетуіне де жанама түрде болса да өз үлесін қосты. Өйткені бүл екі аймақта төңкерістік соғыс жүріп жатқан шешуші кезеңде, гоминдаң үкіметі бүкіл Алтай көлемінде әрекеттеніп жатқан партизандарға төтеп беру үшін өзінің толық қаруланған тоғыз полк, үш батальон әскерін Алтай көлемінде шып-шырғасын шығармай жалғасты түрде ұстап тұрудан басқа лажы қалмады, 1945 жыл 9-айдың 2-күні Іледен шыққан ұлттық армияның үшінші атты полкі Алтай партизандарының Жеменейдегі бөлімше отрядымен тығыз сәйкесуі арқылы Буыршын кентін азат етті де, дереу Сарысүмбеге қарай жорық жасады. Бұл кезде: бұдан он шақты күн ілгері Алтай бас партизан отрядының 1500 кісілік қосыны Дәлелхан Сүгірбаевтің тікелей қол басшылығында Сарысүмбе қаласына шабуыл жасаған еді. Олар Ұлттық армияның Кеңсай үшінші атты полкінің Алтайға қарай шеру тартып келе жатқандығынан хабар алып, олармен тізе қоса отырып, әрекет жасау үшін қаланы үш жағынан 10-15 км аралықтан қоршауға алып, оларды күтіп жатқан еді. Бесінші сентябрь күні Кеңсай атты үшінші полкі Дәлелхандар жатқан жерге келіп, екі қосын сәтті де салтанатты түрде тоғысты. Наурыз айынан бастап — шытыс жолы, тамыз айынан бастап — батыс жолы кесіп тасталғандықтан да оқ-дәрі мен азық ташпылығын өлердей тартты. Оның үстіне рухани жақтан барынша торытушылыққа тап болған гоминдаңның Сарысүмбедегі армиясы мен үкіметі олармен соғысып, төтеп бере алмайтындықтарына көзі жетті. Сөйтіп, Моңғолияға өтіп, саяси баспана табу үшін алтыншы қыркүйек күні тануға жақын Алтай тауын бетке алып қаша жөнелді. Ұлттық армияның әскери бөлімдері мен Алтай партизандары сол күні түсте қалаға келіп кірді. Ертесі Алтай партизандары мен ұлттық армияның әскери бөлімдерінен құралған 300 кісілік қосын Дәлелхан Сүгірбаевтың қол басшылығында Монғолия шекарасына қарай қашқан гоминдаң армиясының соңынан жолға шықты. Жаудың алдыңғы жағынан өтіп, оныншы күні олардың ілгерілеу жолын бүкілдей кесіп тастады. Осыдан соң Дәлелхандар күшті стратегия, жанды тактика қолдану арқылы өздерінен жеті-сегіз есе көп жауды жеңіп, жеңіске жетті. Гоминдаң армиясы еріксізден құралын тапсырып, бағынды. Олардың 1500-ден астам мылтығы, 150 дана "Маузер" наганы, 50-ден аса пулемет, 8 дана миномет және көптеген оқ-дәрі қарулары тапсырып алынды. Гоминдаңның Алтайдағы қуыршақ уәлиі Гау боу и, Алтай қосындарының бас қолбасшысы генерал Уан лин ин 8-полктің командирі полковник Пан дю ан сынды 150 офицері, 1700- ден артық әскер тұтқынға алынды. 1945 жылы сентябрьдің орталарына келгенде, бүкіл аймақтың барлық жерінде бейбіт жағдай орнап, бейғам өмірдің жаңа заманы туды. Жүйеден өр дәрежелі үкімет құрылымдары, әскери құрылымдар түсе бастады. Сонымен қыркүйек айының орта шенінде: ұзақ уақытқа созылған сан арпалыс, сансыз шайқастарда сыннан өткен, шыңдалып шыққан 4000 кісілік партизан жасағының ішінен сұрыпталып, еріктілерден құралған ұлттық армияның Алтай атты полкі дүниеге келді. Оның сол кездегі жалпы адам саны — 1200 адам шамасында болды, 8 эскадронная ұйымдасты, полк командирі міндетін бір мезгіл Дәлелхан Сүгірбаев қосымша атқарды, кейін Бәделқан Сүгірбаев болды. Штаб бастығы — Әлиқан, соғыс бөлім бастығы — Айтке Аманжолин, саяси бөлім бастығы — Хакім Омарбаев, әскери сот бастығы — Келес, қожалық бөлім бастығы — Асқабыл болды. Бірінші эскадронның бастығы — Ақтанбай, екінші эскадронның командирі — Құрманғали Бұршақұлы, 3-эскадронның командирі — Шәріп Стуани, 4-эскадронның командирі — Хакімсейт, 5-эскадронның командирі — Студенков, 6- эскадронның командирі — Әсен Құрманбек, 7-миномет эскадронының командиры — Әнуар, 8-пулемет эскадронының командирі — Молдақанов болды. 1946 жылы 1-февраль күні гоминдаң үкіметі мен "Үш аймақ" уәкілдері ортасында он бір тармақты бейбітшілік бітімге қол қойылды. Сол бітімнің қатысты белгілемесі бойынша сол жылы 6-июнь күні қол қойылған қосымша 2-қүжаттың рухына сай, бұрынғы ұлттық армия - 1200 адамнан құралған алты полк болып қайта ұйымдастырылатын болды. Бұл полк мемлекет армиясы құрамы есебіне құрылмақ болган 3 полктің бірі ретінде — 3-полк деген атпен сақталып қалды. Полктың орынбасар командирлігіне — Юсіпжан Смайлов, штаб бастығына — Салайдин белгіленді. Полктің адам санын көбейтуге тура келгендіктен, жаңадан тағы да бір эскадрон қосылды. Оның командирі — Машан Әділбаев болды. Жалпы адам саны 1500-ге жетті. Алтай 3-полкі 1945 жылы дүниеге келгеннен бастап, жауынгерлер мен офицерлердің саяси-идеалық санасын, жауынгерлік соғыс өнері мен сапасын барған сайын жоғарылату мақсатында әскери устав бойынша жалпы жаттығу мен тәрбиені кеңінен өрістетіп отырды. Дегендей-ақ, 1946 жылдың алғашқы мезгілінен бастап Алтайдың сол кездегі уәлиі Оспан Үрімжідегі гоминдаң үкіметімен астыртын байланыс орнатып, "Үш аймақ" төңкерісіне опасыздық жасады. 1947 жылы 2-айдың басында ашық қарулы бүлік тудырды. Мұндай жағдайда Алтай 3-атты полкі әуелде өзін тежеу позициясында болса да, гоминдаң жағынан мол қару-жарақ және басқа да заттай және адам күші жағынан мол көмекке ие болған Оспанның қосыны Бурылтоғай, Сарысүмбе аудандарына үсті-үстіне шабуыл жасады. Солтүстік қолбасшылық штабының орналастыруымен және бұйрығы бойынша 3-айдың басынан бастап қайтарма шабуылға өтіп, Бурылтоғай, Жосаты, Сібеті, Сарыбұлақ, Ұлбай және басқа да орындарда Оспан бандылармен қиянкескі соғыстар жүргізді. Олардың жанды күштерін жойып, басымдылыққа ие болды. 4-айдың 15 күні солтүстік қолбасшылық штабының басшысы, генерал Дәлелхан Сүгірбаевтің бұйрығы бойынша көмекке келген Қобық атты полктың бір батальон әскерінің сәйкесуімен Итеқызыл деген жердегі Алтай полкі Оспан тобын негізінен аластады. Қалғандары Қу Ертіске қашып барды. Соңынан қуа келген ұлттық армияның әскери бөлімдерінің соғысына ендігәрі төтеп бере алмайтындығына көздері әбден жетіп, Үрімжідегі гоминдаң шонжарларының бұйрығы бойынша 20-апрельде Байтерекке қарай беттеді. Сонымен, бұл жолы да Оспанды аластау соғысы жеңіспен аяқталды.

Қосымша 1947 жылы 9-айда гоминдаңның Үрімжідегі керітартпа үкіметі армиясының әскер бөліп, заттай және қару-жарақтай көмек беруінің арқасында Оспан Алтайды уақытша басып алды. Алтайдағы бұрынғы 3-, 2- полктер соғыста жеңіліске тап болып, бұйрық бойынша уақытша шегінді. Содан Кеңес шекарасынан өтіп, Шәуешекке келіп, Тарбағатай полкін атты полисе өзгертіп құрып, бұрынғы Қобық полкі мен Сарысүмбе атты 3-полкін құрды. Іледен Лескин бастаган 700 адамдык автоматтандырылган қосын келтіріліп, Алтайга кайта жорық жасады. Алтайды бүкілдей тазалап, екінші рет азат етті. Сондағы қайта құрылған Сарысүмбе 3-атты полктің командирі — Дәлелхан Сүгірбаев, орынбасары — Шаһиза, комиссары — Көкім, штаб бастығы — Сайқы Салайдин, оның орынбасары — Әске Жүнісұлы, саяси бөлім бастығы — Әбілуәли болды.

4-эскадронның командирі - Қасен (азаттықтан кейін Кеңес еліне кетті. Руы — албан, тегінде кеңес елінен келген). 5- эскадронның командирі — Болатқадыр, кейін ол ауысып Ілеге кетіп, орнына Май софы Салбеуұлы болды. Миномет эскадрон командиры — орыс болды. Пулемет эскадрон командиры - Әнуәр еді.

Кеңсай атты 3-полкі тегінде Кеңсай партизандарын негіз етіп құрылған еді. Сондықтан да полктің тарихын партизандардың басып өткен күрес тарихын таныстырудан бастаған жөн. Бірінші, Кеңсай соғысы. 1945 жылдың қысы қытымыр келген еді. Кеңсайдың екі жағы жалама жартас, қысаң тар сай, иір-қиыр тас жол. Заңғар басын қар басып, қапалақтап кар жауып тұрады. Сай ішін құлдай соққан үскірік жел қарды ұшырып, биік-биік қиялар мен қалың орманды омбы қармен қымтап тастайтын. Сай ішінен аспанға қарасаңыз көшкен бұлттан көгілдір аспан әрең көрінеді. Орта бойлы, қызыл шырайлы, көк көзді, жас шамасы отызды еңсеріп қалған, тон киген, басында қазақ тымағы, аяғында пимасы бар бір орыс тор аттың үстінде орыстарға — орысшалап, қазақтарға — қазақшалап, партизандарға бұйрық түсірді:

Барлығымыз түгелдей шұғыл қимылдап, қар мен мұзды жолға таудай қылып үйіп, жол жағасындағы ағаштарды кесіп, жолды бөгеп тастадық деген күні жау келмеді. Ертесі түс ауа гүрілдеген машина дауысы шықты. Қарасақ: екі танк келе жатыр, артында қалың әскері бар екен. Кеңсайдағы бекетті көре сала сайды құлжаға пулеметтен, мылтықтан оқты төкті. Менің соғысты көргенім сол еді. Партизан ағаларымыздың аттарын ұстап, қалтарыста тұрған бірнеше жастарға гүрсілдеген оқ дауысынан күңіреніп жаңғырған тау — сол күні күл-талқан болып, жер көк астаң-кестең болып кететіндей көрінді. Үстімізге бомба түсіп кете ме деп, жүрегіміз тас төбемізге шықты. "Иә, құдай сақтай гөр", — деп тұрдық. Бірнеше минуттан кейін біздің партизандар да оқ шығарды. Қыратқа шығып қарап едік, біз жасаған тосқауылға көміліп-күйреп, жанып жатқан екі танкіні көрдік. Танкінің артына жасырынып келе жатқан әскерлер бейне шалғымен шапқандай жапырылып түсіпті. Жаудың артқы жағы қашып, бір қалтарысқа кіріп жоқ болыпты. "Қашқан жауға қатын би" — дегендей, орыстардың әйелдері мен балалары да түгел майданға шығыпты. Партизан ағаларымыз атпен қашқан жауды қуалап, екі сағаттай кешігіп барып қайтып келді. Ұлықсат деген орыстың баласы құрбан болыпты. Күйретілген екі танкі мен 300 адам оққа ұшыпты, 30 астам адам үсіп өліпті. Тірідей қолға түскендердің құлағы, беті, қол аяқтары түгел үсіп кетіпті. 500-ден астам қару-жарақ олжаланыпты. Гоминдаң әскерлерінде матадан тігілген жұқа мақталы сым түжірке, аяғында — мақталы шүберек шақай, бір метрдей мата шұлғау ғана бар. Біздің партизандарға қарсы қарулы күресті қойып, сол жылы қыстың қаттылығына да төтеп бере алмайтындай халде екен. Сөйтіп, Кеңсай ішіндегі арпалыс үш тәулікке жалғасты. Тек атыс бірнеше сағаттай болды. "Шегінген әскерлердің барар жері Сантай болуы керек", — деп мөлшерлеп, басшыларымыз Талқының кезеңіне барлаушылар жіберіп, жағдайды ұғысқан екен. "Кезеңнің аса қалған жеріне бір эскадрон әскер орналасыпты, кезеңге қарауыл қойыпты", — деген хабар келген соң, екінші шайқасқа әзірлік жасалды. Екінші, Талқы кезеңіндегі шайқас. Қаңтардың соңғы күні түн ортасында қаруымызды құшақтап, бел шешпей, жалама жартастың қалтарысына от жағып жылынып отырғамыз. Көзіміз енді ұйқыға кеткен екен: "Тез жиылыңдар", — деген хабар келді. Аспан шайдай ашық, бірақ ай әлі тумағанға ұқсайды. Аспанда жұлдыздар жамырап тұр. "Көк саланың аузына дейін атпен жүреміз, одан кейін жаяу шығамыз. Дыбыс шығармаңдар. Кезеңнің екі жағындағы тар жыраны өрлеп, Талқы асуының екі жағындағы биікті алып, таң ата шабуылға етеміз. Жау әскерлерінің саны шамалы. Жеңіспен — алға!" — деген бұйрық ақырын ғана айтылды. Бұйрық құлаққа жеткен заманда дыбысымызды шығармай жүріп кеттік. Таң атып келеді. Омбы қарды бұзып, шоқыға қарай келе жатырмыз. Шоқының басы аспанмен тіресіп тұрғандай еді. Құдай оңдағанда алай-дүлей боран соғып, қарға адым жер көрінбей қалды. Мұндайда екі жақтың да қарсы жағын көруі мүмкін емес еді. Командиріміз: "Қорықпай алға тартыңдар! Таң атпай жалдың басына шығып алайық" — деп бізге құзау салып қойды. Біз шаршап-шалдығып биік жалға әрең шықтық. Таң атып, жерге жарық түсті. Біз жау әскерлердің қарауылына қарамызды әдейі көрсетіп алып барып жасырындық. Поста тұрған әскерлер бастықтарына хабарласа керек. Біз өте биікке шығып алғандықтан, гоминдаң әскерлері мен біздің аралығымыз алыстап кетті. Бұйрық бойынша қарды бұзып, жал тағанына қарай түсіп келеміз. Қар кешіп, жыра, жылғаларды құлдап келе жатқанда, жау көзіне шоғырымыз өте көп болып көрінсе керек. Біз Талқы кезеңіндегі жау әскерлерінің бекінісіне жетіп үлгіргенше, олар жатақтарына от қойып, ауыр құралдарын Сайрам көліне тастап, тым - тырақай зытып берді. Партизан аталарымыз жауды қуа соққылап, бірталайын жер қаптырды, құралдарын олжалап алды. Үшінші, Утай соғысы. 1945 жылы 17-ақпаннан 19- февралға дейін Утай мен Сантай аралығындағы тау бөктерін алып, сай-сайға бытырай орналастық. Бастығымыз Лескин артқы шептен көмек сұрағалы кетті. Артымыздан келген хабарда: "Кеңес елінен генерал Горницов ауыр құралдарымен қаруланған бір батальон әскерімен Қорғас шекарасынан көмекке келіп, Мугитновтың отрядына көмектесіпті. Сүйдің мен Қорғасты, Күрені зеңбірекпен, минометпен атқылап, ол арадағы жау әскерлерінің бекіністерін күл-талқан етіпті. Бұл жердегі партизандардан Лескин көмек әкеліп, жау әскерлерін қырып салып, Бұратананы азат етеді екенбіз", — деп жүрген кезде, Лескин жергілікті партизандардан — 100 адам, орыстардан — 200 адамды бастап, ол Дәшкүрдеге шығып, Ақсу асуынан асып, Ақбайталды басып, түске таяу тау бөктерінде шеру тартып келе жатты. Кеңсайдың тау шоқыларын қара бұлт торлап көрсетпей тұр. Үскірік аяз, азынаған суық жел бет қаратар емес. Бірақ, жеңістен жеңіске жету — рух жалынын тасыпты. Тау асып, тас басып, қар кешкен болса да келе жатқан әскердің жүрісі сергек еді. Аттарының танауынан будақтаған ыстық бу ауаға көтеріліп кетіп жатты. Біз олардың қасымызға тезірек келуін асыға күтіп, әр сайдың аузындағы айналма тұмсыққа қарап тұрмыз. Утайға жіберген барлаушыларымыз келіп, бастығымызға кергендерін сөйлеп берді. Екі малшы-барлаушы партизаннан (Әбіл, Тілеубек) алған олардың хабары мынадай болды: Утайдың іші өте сүркейлі, әскерлердің рухы түсіп, құттары қашқан. Үрейлері ұшып, қорыққандарынан жандарын қоярға жер таппай, тамағынан ас өтпей жүр екен. Осы келе жатқандардың, тілі, діні, түрі, салт-санасы бір-біріне ұқсамайды. Олардың ішінде бай-манаптар да, адал, момын малшылар мен диқандар да бар. Саудагерлер мен қаңғыбастар да, жанкеспе ұрылар да, содыр-сотқарлар да жоқ емес. Күнгейден, теріскейден, қаладан, даладан келгендер түгел бас қостық. Басым көпшілігіміз — ортақ жауымыз гоминдаңы аударып тастайтын болсақ, түгел азат боламыз деп ойлаймыз. Нысана-бағытымыз қалай боларын білмейміз. Адамды, атты азықтандырып үш сөтке дайындық жасадық. Жау жүрек батырлар Утай мен Талқияның жолын бұзып, жаудың телефон сымын үзіп, көмекке келе жатқан машиналарын өртеп жіберіп келді. Күшті жинап, төртінші күні сәскеге таяғанда сай-сайдан Утайға қарай минометпен атқылап, бес жүзден астам атты қосын еңіске қарай шабуылға шықты. Қарсы жағымыздан аздап оқ борады. Бірақ бізге төтеп бере алмасына көздері жеткен жау Талқияға қарап тоз-тозы шығып қашты. Партизан аталарымыздың аты жүйріктері бейне көбік қарда қоян қуалап соққандай, жау әскерлерін өкшелей соққылап, жетпістен астам адамын жайратты, сөйтіп, Утайға жақын аралықты басып алдық. Төртінші, Уаң ордасын айламен алу. 1945 жылы ақпанның аяқ шені. Бұраталадағы моңғол азаматтарынан ұйымдасқан Ерденің партизандары Бұраталаны азат ету үшін шекарадан өтіп, Кеңес шекара полктерінен азын-аулақ мылтық, оқ-дәрі алады. Моңғол мен қазақ малшыларының аң құралымен де қаруланыпты. Сөйтіп, гоминдан әскерлерінің артқы шебі мен алдыңғы шебінің жолын кесіп тастап, Жың жақтан гоминдаңның Бұраталаға келе жатқан бір машина әскеріне тұтқиыл шабуыл жасапты. 17 әскерін өлтіріп, олардың қару-жарақтарын, оқ-дәрілерін олжалап алғаннан кейін, Бұраталадағы және Арасан ауданындағы гоминдаң әскерлерін жою үшін Кеңсай партизандарынан жәрдем беруін сұрап келген екен.

Лескин Андревтің отряды мен Шақанбектің отрядын көмекке жіберді. Сантайдан кешке таяу аттандық. Батыста — Алатау, артымызда — Талқының тауы, шығысымызда — Еренқабырғаның тауы, оң жағамызда — Бұраталаның қара күнгейі көсіліп жатыр. Біз жылжып келеміз. Бізге берген міндет — Уаң ордасын азат ету екенін ордаға бес километр қалғанда, түн ортасында ұқтырды. Бұрын бұл жерді Бөке жамбылы деп атайды екен. Осы араға жаудың бір батальон әскері жасырынғанын білдік. Уаң ордасының шығысынан барып Шақанбек оқ шығарды. Жамбылдағы әскерлер түгел оқ шыққан жаққа қарай оқ жаудырды. Шақанбек азырақ оқ жаудырып шегіне берді. Бізді қашты деген межемен жау жақ аз әскерін қарауылға қалдырды да Жамбылдан шықты. Таң ата Андреевтің отряды Жамбылға басып кіріп, орданы алды. Мен сол отрядта минометші едім. Ақыры гоминдаң әскерлері қашуға мәжбүр болды. Жамбыл берік салынған, қора жайлары кең, ішіне азық-түлік көп жиылыпты. Олардың бәрі біздің олжамызға айналды. Осы кезде Бұратала азат болып, жау жүздеген машинасымен Жуға қарай қашты. Партизандардың аты жүйріктері жаудың артынан қуып жетіп, жүздеген әскерін қырып салып, қыруар қаруларын олжалап қайтты. СОҒЫСТАН КЕЙІНГІ РЕТТЕУ. ПАРТИЗАНДАРДЫҢ РЕСМИ АРМИЯ ҚАТАРЫНА ӨТІП, КЕҢСАЙ АТТЫ ҮШІНШІ ПОЛКІ БОЛЫП ҚҰРЫЛУЫ 10-наурыз күні партизан отрядтары Сантайдағы гоминдан салған казармаға жиылдық. Ол жерде бірінші істелген іс: бұйрық бойынша — партизандар Уаң ордасынан олжалаған қымбат заттарды жинап алып, жоғарыға табыстады. Шел адырды қыстаған қытай елі көктеуліктеріне қарай көше бастады. Көшкен елді көріп ауылымыз еске түсіп, ауылға барып уыз ішсек деп жүргенімізде, бүкіл отряд бойынша үлкен жиын ашылды. Лескин: "Жасы егделер мен ауру-сырқаулар, жаралылар еліне қайтады, — деген бұйрығын жариялады. Жиыннан тарап, кешкі астан соң қайтатындар мен қалатындар құшақтасып, қоштасып, ұзатып салдық. Ертесі күні түске дейін әскери жаттығу жасадық. Сол тұста Іле жақтан бір әскери джип машинасы отряд штабының алдына келіп тоқтай қалды. Машинадан басына сәлде ораған, сом денелі, жасы қырықты еңсеріп қалған ұзын ақ шапанды бір кісі түсті. Лескин оған қарап: "Құрметті Әлихан төрем! Сізді қызу қарсы аламыз", — деп құрмет жасады. Ол қасындағы оққағарлары мен хатшыларын ертіп Лескиннің кеңсесіне кіріп, істі отряд бастықтарын жинап жиын ашты. Бұйрық бойынша барлығымыз дәрет алдық. Ислам дініндегілеріміз сапқа тұрып, Әлихан төремен бірге бесін намазын оқыдық. Намаздан соң Әлихан төре ұзақ сөз сөйледі.

Онан соң полисе жасыл түсті туды табыс етті. Лескин табыстап алған туын аташқа байлап тігіп қойды. Жасыл ту көктем самалымен желбіреп тұрды.

Оның әр сөзіне ду қол шапалақ соғып: "Алға! Алға!", — деп айғайлап тұрмыз. Оның сөзінің соңында:

Лескин орысша сөйледі, аудармашы қысқартып аударды. Ұққанымыз: ол Әлихан төреге Алтайды азат етеміз,— деп уәде берді. Полк командирі - Лескин, орынбасары - Денисов, комиссары және ақылшысы болып — Доскенов тағайындалды. Полк бес эскадронная құралды. Бұл полк Алтай азат болғаннан кейін, Манас бойына ауысып келді. 1945 жылы қыркүйек айында Лескин атты бригаданың командирі болып тағайындалды, оның орынбасары — Мұратжан болды. Штаб бастығы -Бекешев (?) болып тағайындалды. Осы бригаданың қарауында Манас бойындағы Кеңсай 3-атты полкі және 5-, 6-, 7-полктер тұрды. Солтүстік үш бағытқа қарай жорық жасау. 1945 жылы 20-маусым күні таң ата Толыға қарай бет алып, қалың құмды даланы басып өттік. Толының Байбұлағына жеткенде Толы партизандарымен қуаныш құшағында қауыштық. Толы партизандарының бастығы Байкенже қырық жастар шамасындағы шымыр денелі, қызыл шырайлы, маңдайы кере қарыс, жүзінен күлкі ескен, жайдарлы азамат екен. Шілде айының 24-күні Толы партизандары Тартас деген жерде гоминдан әскерлерімен соғысып, жеңіске жетіпті. Байкенже батыр Лескин мен Доскеновке өз адамдарын ертіп келіп, бірден таныстырды. Толы партизандар отрядының комиссары — Сағитов (татар), орынбасарлары - Нұрсапа, Қали, Ғизамадин, Қайса деген азаматтар екен. Содан кейін полк басшылары мен партизан басшылары екі сағаттай жиын ашып, Тиірменге (қазіргі Толы ауданының орны) тығылып жатқан бір эскадрон әскерді жою керек деп белгілеп, партизандар мен әскерлерге бұйрық берілді. Бұйрық берілісімен біздің қалың қол диірменді қоршап алып, жауға соғыс ашты. Жауға Дөрбілжің жақтан төрт машина әскер көмекке келді. Біз бұйрық бойынша жолдың екі жағына тығылып жатып жаумен соғыстық. Келген жау әскерлері машиналарының басын кері бура алмай қалды. Әскерлер амалсыз машинаның астына тығылып алып соғысты. Біз жаудың үш машинасын күйреттік. Тиірмендегі жау әскерлерінің тірі қалғандары қашып құтылды. Келген төртінші машинаның шофері бір қолынан жараланса да машинасымен Дөрбілжінге қашып құтылды. Біз жақтан взвод командирі Мақсұтпен бірге алты жауынгер құрбан болды. Гоминдаңның Толы төңірегіндегі әскерлерін толық жойып, 26-маусым күні Толыны азат еттік. Дөрбілжінді азат ету. Толы азат болысымен Дөрбілжінге қарай жол тарттық. Толы партизандарына Толыдағы ел тай-тұяғына дейін келіп қосылып, жер қайысқан қалың қол қалыптастырды. Ақсу деген жерде гоминдаңның бір эскадрон әскерін әп-сәтте жойып салдық. Дөрбілжін кентін төрт жақтан қоршауға алдық. Командирлер: "Жау әскерін қоршаудың ішінде жою керек", — деп шешім шығарыпты. Армиядан гөрі партизандар жер жағдайына қанық болғандықтан, алдымен солар шабуылға өтті. Соғыс екі тәулікке жалғасты. Екінші күні жаудың қорғанын атқыладық. Кешке қарай жау тізе бүкті. Алтайдағы партизандардың қысымынан қорқып, Алтайдан шегінген жау армиясының қатын, бала-шағалары мен жаралыларын және жоғары дәрежелі мансаптылардың байлықтарын алып қайтқан машина жолдары кесілгеннен соң, Дөрбілжінде тұрып қалған екен. Олар түгел қолға түсті. Шағантоғай, Дөрбілжін, Тартас, Тиірмен, Ақсу сияқты жерлерге гоминдаң бір полкін шашыратып орналастырған екен. Онысы бізге өте қолайлы жағдай тудырып берді. Айбынды қосынымыздың келе жатқанын көрген Шәуешектегі гоминдаң әскерлері бет-бетімен қашып кетті. Шәуешек азат болысымен жергілікті үкімет құрылды. Басбай - Тарбағатай аймағының уәлиі болып тағайындалды. Ұлттық армияның қосыны кеңейтіліп құрылды. Майлы партизандары негіз етіліп, алтыншы полк құрылды. Дөрбілжінде төртінші полк құрылды және Сібе атты батальоны үшінші полкке қосылды, монғол дербес атты екінші бригадасы құрылды. Бригаданың командиры — Палинов, комиссары — Доскенов болды. Біздің полк командиріміз — Лескин болды, комиссарымыз — Кәкім Бекешұлы болды. Біз, үшінші полк — Алтайды бетке алып, екі қатардан тізіліп, Дөрбілжіннен 25-тамызда жолға шықтық. Мыңдаған халық жиылып бізді ұзатып салды. Түс ауа Қара пұшық деген бір жел өткелі бар екен. Содан өткен соң Қобық шекарасына қарай бет алдық. Ара қонып, 27-тамызда Қобықтың бергі бетіне келіп төңірекке көз салдық. Гоминдаң әскерлері қалашықты сым тормен қоршап, екі қатар терең окоп қазып, бетін қалқалап тастапты. Биік жерлерге паутай тұрғызып, пулемет құрып, берік бекініс жасап, өліспей беріспеуге дайындық жасап алыпты. Қобықтағы гоминдаң қосындарына — Бұраталадан, Дөрбілжінен қашқан әскерлер келіп, естерін жинап, бізбен атысуға толықтай дайындалыпты. Алдымен біздің жақтан өкіл жіберіліп, бейбіт жолмен тізе бүгуге үгіт жасалды. Олар көнбеді. 29-тамыз күні таң атудың алдында біз шабуылға өттік. Бір взвод әскеріміз гоминдаңның паутайына басып кіріп, пулеметшіні өлтіргеннен соң, біз гоминдаң әскерлерін қоршап алып соғыстық. Біздің бір топ әскерімізді (ішінде бір орыс санитар әйелі бар) жау жақ ұстап алып, барлығын кескілеп өлтіріпті. Сол жолы құрбан болған 17 қазақ, 5 моңғол, бір орыс әйелі — жиыны 23 адам болды. Жерге жарық түсіп алға ілгерлеуге мүмкіндік болмады. Шегінуге бұйрық келді. Келесі күні ауыр құралдарды түгел іске салып, паутайлардың барлығының күл-талқанын шығардық. Жаудан екі жүз әскер шебімізді бұзып қашты. Қобықтың партизан бастығы Зүңгүру батыр жүз адам бастап, эскадрон командирі Шақанбек жүз әскерді бастап, қашқандарды қуалап жүріп жүзден астамын өлтіріп, қарулары мен аттарын олжалап алып келді. Тірі кеткендері Сауанға барыпты деп естідік. Гоминдаң әскерлерінен мыңнан астам адам жойылып, үш жүз адам тірідей қолға түсті. Алты жүзден артық мылтық, отыз пулемет, бір-екі миномет, зеңбірек, оқ-дәрі олжаға түсті деп жариялап, қызмет көрсеткендерден Шақанбек пен Андреев сияқты отыз жауынгерге батырлық орден беріліп, сыйланды. Сөйтіп Буыршынға кірдік. Гоминдаң әскерлері тізе бүкті, полкіміз одан ары Алтайға қарай шеру тартты. Алдымыздан қазақтар ет, қымыз, айран алып шығып, қарсы алды. Қуанышымыз қойнымызға симай Алтайдың Шеміршек деген жеріне барсақ, Тілеубек Артынбайұлы бастаған бірнеше әскеріміз Дәлелханға барып хабар жеткізіп болған екен. Дәлелхан сол Шеміршекке келіп бізді қарсы алды. Содан кейін Сарысүмбе қаласында тығылып жатқан гоминдаң әскерлеріне елші жіберілді. Бірақ олар бір түнде үркіп Моңғолияға қарай жіңішке Қыранды өрлеп қашты. Ертесі Дәлелхан бір топ батырларымен бірге Бекешев Кәкім деген офицерлерді, Шақанбек бастаған жүз әскерді ертіп, қашқан жауды Өрмегейті деген асудан тосқауылдап, жауды түгелімен колға түсіріп, ертесі жаудың мыңға тарта адамын Сарысүмбеге айдап келді. Гоминдаң Алтайды соғыспай-ақ босатып берді. Алтай партизандары Алтайға қарасты алты ауданды біз барудан бұрын түгел азат етіп болыпты. Алтайда партизандар іріктеліп, үшінші атты полк құрылды. Біздің полкымыз орта бағытта - Манасқа баратын болып дайындалып, ат тағалап жатқанда, жергілікті бір ат тағалаушы мен біздің командиріміз Андреев сөзге келісіп қалып, Андереев сол арада тағашыны атып тастапты. Халықтың қарсылығы қозғалып, Андреев қолға алынып, сотқа тартылатын болды. Кейін: оқыста оқ атылып кетті, — деп оған кеңшілік жасалды. Алтайда бір айдай тұрып, қыркүйекте Сауанға келдік. 1945 жылы қазан айында Сауанға орналасып алдық. Атты дербес бригаданың бұрынғы командирі, генерал-майор Палинов ұлттық армияның қолбасшысы болып белгіленді. Оның орнына — Лескин бригада командиры, орынбасары — Молдажан, штаб бастығы — Борисов болды. Кеңсай үшінші атты полкі Сауанға орналасты. Полк командиры — Иминов, орынбасары — Ыбырайымбай, комиссары — Әбілез Рақымов, штаб бастығы — Мәлі Гамадиев, саяси бөлім меңгерушісі - Айдар болып тағайындалды. Адам санымыз бір мың бір жүз шамасында еді. 1950 жылы полкіміз Сауаннан ауысып, Күнестің Аралтөбесіне барып орналасты. 1951 жылы мамыр айында оңтүстікке ауысып, Ақсудағы 37-полктің құрамына өтіп, полктің 3-батальоны болып құрылды. Сонымен 3-полк өзіне жүктелген міндетін орындады, — деп Атыхан сөзін аяқтады. Кеңсай үшінші атты полкінің тарихын қысқаша баяндап берген — Атхан Ысқақұлы. Атхан жолдас 1944 жылы қараша айынан бастап төңкеріске қатынасып, үшінші полктің құрылғанынан тартып, бастан ақыр сол полктің құрамында жауынгер, минометші, бөлімше, взвод, батальон бастығы қатарлы қызметтерді істеген. Жаңа қытай үкіметі құрылғаннан кейін жетекші, бөлім бастығы, қарулы бөлім бастығы сияқты қызметтерді істеп, 1986 жылы зейнеткерлікке шықты. Ол адал ниетті, турашыл адам. Соғыста бірінші дәрежелі еңбек көрсетіп, батырлық орденмен марапатталған.

"Үш аймақ" төңкерісі және оның жеңісі туралы сөз болғанда: ынтымақтаса тізе қосып, гоминдаңға қарсы шайқаста бірлесе күрес жасап, ерлік көрсеткен, халықтың бақыты жолында бастарын бәйгеге тіккен өр ұлт халқының ардагер азаматтарын ауызға алмай, емірене жырламай отыра алмаймыз. Солардың ішінен қолдарына қару алып, шайқастың алдыңғы легіне лап қойған, Кеңес одағының көмегін қолға келтіруде елеулі еңбек сіңірген татар халқының аяулы ұл-қыздарын мақтанышпен атап еткіміз келеді. "Үш аймақ" төңкерісі басталысымен-ақ татар халқы оған белсене ат салысып, өз азаматтарын алдыңғы шепке аттандырып жатты. Іле, Тарбағатайдағы көптеген татар байлары төңкерісті қолдап, ат-көлік, азық-түлік, киім-кешек сияқты заттай көмектерін аяған жоқ. Артысын қозғамаған күннің өзінде де, Қазан төңкерісінен кейін Солтүстік Шинжаңға маркизм-ленинизм идеяларын таратуда татар зиялылары белсенді рөл атқарғандығын аңғарамыз. 1944 жылы Нылқыда басталған төңкеріске татар халқы өз перзенттерінен екі жүз адамды күреске аттандырған. Нылқыдағы төңкерісті ұйымдастырушылардың бірі - татар азаматы Фатих Мүсілімов болды. Фатихтың атасы Садық — Құлжа қаласындағы Кеңес одағы азаматтары ұйымының бастығы болатын. 1944 жылы ол Құлжадан Нылқыға аттаньш, Кеңестер одағының төңкерісшілдерді қолдайтындытын хабарлау мақсатымен жүргенде, гоминдаң сақшылары жағынан қолға алынған. Садықтың үлкен ұлы Хамит — Ластай тауында төңкерістік база құруға қатысады. Ол Алматыда әскери мектеп бітірген офицер екен. Рафих Байшорин деген татар азаматы Құлжадағы кеңес елшілігінде кірекеш болып жүріп, кейіннен Фатихтардың ықпалымен төңкеріске қатынасты. Нылқы партизандары мен Құлжадағы Кеңес одағы елшілігі арасында байланысшы болып істеді. 1949 жылы ұлттық армия Қытай халық азаттық армиясының құрамына кірді. Татар азаматтары отанның тұтастығын, ұлттардың ынтымағын қорғауда белсенді рөл атқарды. 1950 жылы 23-қыркүйекгегі бірінші нөмерлі архивтің 12- бетінде азаттық армиясының құрамына кірген ұлттық армияның саны берілген: қазақ — 6 866 адам, ұйғыр -536 адам, қырғыз - 206 адам, дүнген - 229 адам, татар - 185 адам, орыс - 487 адам, моңғол - 731 адам, солаң — 4 адам, сібе — 159 адам, тәжік - 8 адам, өзбек — 183 адам, жиыны — 14 534 адам тізімге алынған. Төңкеріс қарулы күреске айналып, ұлттық армияның саны жиырма тоғыз мыңға барғанда, татар халқының саны да екі жүзден асқан болатын.

"ҮШ АЙМАҚ" ТӨҢКЕРІСІНДЕГІ ҚҰРБАНДАР ТУРАЛЫ АЗ АЯЛ "Үш аймақ" армиясы 1944 жылы тамыз айынан бастап 1947 жылы қазан айына дейін гоминдан әскерлерімен соғысты. Сол соғыста 1 300 адам құрбан болды. 1950 жылы 23-қыркүйекте азаттық армияның құрамына кірген ұлттық армия "бандыны тазалау" соғыстарына қатынасты. Автономиялы райондық халық істері мекемесінің құрбандар тізімінде жазылған дерек бойынша: 1944 жылдың тамыз айынан 1950 жылдың 23 қыркүйегіне дейін, яғни, азаттық армиясының құрамына кіргенге дейін құрбан болған жауынгерлер мен офицерлердің саны — 1 599 адам болғандығы анықталды. Олардың ұлттық айырмасы бойынша мынадай: Қазақ— 616, Ұйғыр - 480, Қытай — 8, Дүнген — 4, Моңғол — 46, Тәжік — 71, Сібе - 35, Қырғыз — 38, Орыс — 15, Өзбек — 5, Татар — 5, Дағұр - 3, Салар — 1. Құрбан болғандардың ішінде қыздар да болды. Құлжа ауданынан төңкеріске қатысқан қазақ қыздары Гүлсім Біләлқызы мен Айымқан Атықанкызы — Құлжа қаласын азат етудегі Айранбақ соғысында құрбан болды.

Құлжа ауданынан ұйғыр қызы Рызуангүл де сол шайқаста құрбан болды. Орыс қызы Старикова Клава — Шәуешек қаласынан, Қобықты азат ету соғысында жау қолына түсіп, өте аянышты жағдайда өлтірілді. Құрбандардың ішіндегі 126 орыс, 3 Қазақ — Кеңес одағынан келген азаматтар еді. Шығыс Түркістан үкіметі 1946 жылы 10-маусым күні N303 қарар шығарып, соғыста сіңірген еңбегіне, істеген ерлігіне қарай — Әкбар Есбосынұлына, Фатих Мүсілімге, Өңкеге, Ғайнамға — "Халық қаһарманы" деген атақ берілген. 1950 жылы Фатих пен Ғайнам Кеңес одағына кетіп қалды.

Соңы Естелік авторы Қожай Досжанұлы — Шығыс Түркістан ұлт- азаттық көтерілісіне алғашқы күннен бастап қатысқан жауынгер. Кейін "Үш аймақ" әскерінің құрамында Қытай ұлт-азаттық; армиясына қараған полк офицері. "Офицердің қойын дәптері" ретінде екі естелік кітабы жарық көрген. Мұнда жалпылама баяндаудан көрі нақты деректер басым болғандықтан да жинаққа енгізілді. Дайындаған — "Отырар кітапханасы" ғылыми орталығының жетекші ғылыми қызметкері Еркінжан Сіләмхан мен Қарлығаш Хамзина.

Атамекеннен, кіндік кесіп, кір жуған жерден кетуімізге себеп болған оқиғалар мыналар. 1911 жылы Қытайда үлкен өзгеріс болып, Сун ят сен хандық үкіметті құлатып, "Жүңхуа-минго" (Қытай халық мемлекеті, 1912-1949 жылдар аралығында билік құрған - Т.Ж.) атты халық үкіметін құрды. 1912 жылы Яң зы шыңды — Шинжаңға, яғни, Шығыс Түркістанға басшы етіп жіберді. Бүл адам 1912 жылдан 1928 жылға дейін халыққа жағымды саясат қолданып келді. Оны 1928 жылы Фан яу нан деген біреу атып өлтірді де, оның орнына Жин шу рын келді. Бүл адам — өте залым, қатыгез, қатал саясат қолданып, коммунистік тәртіпті жүргізе бастады. Халық қатты күйзеліске тап болды. 1931 жылы көктемде Аратүрік деген жерде Әбдінияз деген кісі Жин шу рын үкіметіне қарсы көтеріліс бастады. Бір жыл ішінде көтеріліс Құмыл аймағын түгелге жуық қамтыды. Қозғалыс барған сайын өршіді. Көтерілісті баса алмаған Жин шу рын көтеріліске қосылған, қосылмағанына қарамастан Құмыл аймағына қарасты жердегі қытайдан басқа жергілікті халықты жаппай қырып, жазалау туралы бұйрық шығарды. Үкімет бар күшін Құмыл аймағына жинады. Көтерілісшілер зор қысымға түсті. Көтерілісшілер Ганьсу өлкесіндегі қарулы жасақтың басшысы дүнген Каслинді (қолбасшы, генерал Ка, шын аты Ма жүң иың)көтерілісті қолдау үшін Құмылға шақырды. Бұл адамның көмегімен Құмыл, Баркөл ауданы басып алынды, алайда ол Лодың деген жерде жараланып, кері қайтып кетті. 1931 жылғы көтеріліске бүкіл халықтың қосылуына себеп болған жай — Жин шу рынның қанды саясаты еді. 1932 жылы күзінде үкімет әскер шығарып, Әліптің ауылын шапты. Бір күнде қатын-бала аралас 93 адамды қырып тастады. Сол жылдың қысында Шұлғаудың ауылын шапты. Келесі қыста Әбдуалидің ұлы атасы Сағындықтың ауылын қырып салды. Жазында Шақпақбайды ойранға ұшыратты. Ұйғырлардың арасында да дәл осындай қырғынға ұшырағандар болды. Жин шу рын қашып кетісімен орнына Шың сы цай тұрды. Бұл адам Россиямен келіссөз жасап, аэроплан, танк, әскер алып келіп, Үрімжіден Каслинді қуып шықты. Ақыры Каслинды Еркештам деген жерде орыс үкіметі алдап ұстап әкетті. Ол сонымен тынды. 1933-1934 жылдар арасында Алтайда қатты жұт болып, мал қырылып, халық аштықтан өліп, қиыншылыққа тап болды. Оның үстіне 1934 жылдың күзінде сырт Моңғолияның үкіметі аэропланмен әскер түсіріп (әскери десант) Алтай елін шапты. Шабындыға ұшыраған неше мыңдаған үй Баркөл жеріне келді. Сол жылы Шың сы цай билікті қолға алып, террорлық саясат жүргізе бастады. Халықтың ішінен жүздеген ел басшыларын ұстап түрмеге жапты. Халық тағы да күйзеліске тап болды. Жанынан қорыққан рубасылары қашып кету қамына кірісті. 1935 пен 1936 жылдың арасындағы қыста Адубай бастаған біраз ел Гансуға өтіп кетті. 1937 жазғытұрым Елісхан, Секей қария, Атшыбай, Аңғалбай бастаған екінші көш шекарадағы әскермен атыса жүріп, оларды қатты шығынға ұшыратып, Гансуға өтті. Сол жылдың күзінде Зайып тәйжі, Шерікбай, Дәуітбай бастаған үшінші көш Гансудағы елге келіп қосылды. 1938 жылдың соңы мен 1939 жылдың басында Сұлтаншөріп Тайжы, Нұралы, Құсайын, Айымбет, Шақпақбай, Салаһитден Тоқай, Мардан, Бисұлтан, Ыбырайхан, Іркітбай сияқты ру басшыларының бастауындағы мыңдаған үй, қалың ел Баркөлден шығысқа тартты. Олар сырт Моңғолдың шекарасына жеткенше Шың сы цайдың аэроплан мен танктің күшіне сүйенген, атты әскерлерімен қанды қырғын соғыс жүргізіп отырып, бар малдан айрылып, монгол шекарасына өтті. Шекарадағы моңғол әскерімен соғыса жүріп, 1939 жылдың басында Гансудағы елге келіп қосылды. Мұнда келгенімен де рахат тұрмыс көрмеді. Мабуфан олардың ат-көліктерін сыпыртып алды. Малдан айрылып, азып-тозып келгенде ашаршылыққа тап болып, қатты күйзеліске ұшырады. Қолайлы жерге барып жан сақтау үшін алды Гансудан Шыңхай аймағына өтіп, аң атып, жан бақты. 1940 жылы босқындардың Гансудан Шыңхай жерінен ауып кетуіне себеп болған оқиғалар мыналар: Бірінші, жергілікті халықтың, яғни, тибеттіктердің ұрыларымен арадағы қақтығыс үлкен себепші болды. Екінші, дүнген үкіметі Тибетпен арадағы дау-жанжал мәселесін шешуде әділетсіздік жасады. 1939 жылдың қысында Елісханның немере інісі Қабиды тибет ұрылары атып кетті. Елісхан Долан ауданының үкімет билігіне Қабиды атқан тибетті сотқа берді. Жеменгер үкіметтің бастығы Тибеттен параға тойған соң, Елісханның өзін жазалы етіп ұстайтын болды. 1940 жылы көктемде Елісхан, Сабырбай, Бисұлтан, Аңғалбай, Қойшы батырлармен ақылдасып: "Үндістанға өтетін жолды шолып көріп, келіңдер", — деп Қойшы батыр мен Күністі жібереді. Олар: "Жол ашық екен", — деп келген соң, жоғарыда аты жазылған адамдар ақылдасып, көктемде көшіп кетгі. Бұл Үндістанға қарай бет алудың бірінші көші еді. Доланға сотқа барғанда: "Сені үкімет ұстайды, Жамбылға кірме", — деп ақыл беріп, Елісханды құтқарып жіберген Секей шаңия еді. Елісхан бүл кісіні үнемі ризалықпен ауызға алушы еді. Елісхандар көшіп Алтыншөге деген жерге барып: "Жайлап мал семіртіп алып кетеміз", — деп жатқанда дүнген, моңғол, тибеті аралас мыңның үстіндегі әскер олардың соңынан қуып барады. Әскер басы Фулижар деген адам: "Сен де, біз де мұсылманбыз, қайтып көшіп келсеңдер тиіспейміз", - деп "Құран" ұстап ант берген соң, қазақтар құралдарын тапсырьш беріп, қайта көшеді. Құралды жиып алған соң, жылқыны да түгел сыпырып алады. Қатын-бала демей, неше көш кейін Сайапайдар Зувна деген жерге әкеліп Елісхан, Ғұсман, Қойшы батыр сияқты бірнеше адамды кісендеп, байлап алып, елге қысым жасайды. Өнді жас әйел, бойжеткен қыздарға құрық сала бастайды. Бұл қорлыққа шыдамаған халық бұл істі кісендеулі жатқан Елісханға жеткізеді. Елісхан: "Бүйтіп ар-намысымызды қорлатқанша, бүгін түннен қалмай жау кіріңдер", - деп тапсырады. Сол түнде жиылып Рахи молда мен Сүлеймен моллаға жаназаларын оқытып, тесе, темір күрек, сойылмен кіріп араласып, Фұлұйжан бастаған, өздерін айдап келе жатқан дүнген әскерін қырып, құралдары мен аттарын қолға түсіріп, Елісханды босатып алып шығады. 1940 жылы Шыңхай өлкесіне — Шыңжаң өлкесіндегі Байынғолдан сегіз айда Мұқай, Қармыс, Құмар, Түктіаяқ, Рақадыл бастаған екінші көш Ласаға қарай жол тартты. Сол жылы күз айларында Шыңхай өлкесінен Дакова, Сақа, Долан жерлерінен Зайып тәйжі, Серікбай, Алпыс, Дәуітбай, Шақпақбай, Ырыбайқан Мардан, Босжан, Әкеми, Азан молла, Жүсіп ақын сияқты рубасылары қалың елді бастап, алдыңғы кеткен елдің ізімен Секей шаңияның елі бар Ласаға қарай көшті. Гималай жолымен Нағшаға бір күндік жер қалғанда екінші көшті тоқтатқан жерге артқы қалың елді де тоқтатты. Кейінгі қалың елді Шыңхай мен Тибет шекарасына келгенде дүнген әскері біраз адамды қырып, бес-алты жүздей адамды тірі айдап кетіпті. Жаудан құтылған ел малдан айрылып, аш, жаяу шұбырып, жоғарыдағы айтылған жерге келіп, бір айға жақын отырғаннан кейін, Тибет үкіметі қайта көшірді. Оның айдаған жөніне кетпедік және қақтығыс шықты. Гималай жонымен батысқа тарттық. Бізден кейін Елісхандарды да біздің артымыздан айдап жіберген екен. Қыс ортасы ауа олар да бізге қосылды. Ыстан, суықтан қырыла-қырыла қыстай, жаздай көшіп отырып, 1941 жылы тамыз айының басында Кашмир шекарасына жеттік. Сол жерге келгенде артымыздан Тибет әскері, алдымыздан Кашмир әскері келіп, үш күндей атыс болды. Артымыздан келген Тибет әскері қырғынға ұшырады. Малы жау қолына түсіп, ашаршылық керіп келе жатқан халық енді суықпен ыстың апатына кез болды. Талай адамдар аштан, ыстан өлді. Кебінсіз, көмусіз қалды. Зайып тәйжі, Секей шаңия да сол қыста Гималайдың жонында қайтыс болды. "Өлмегенге өлі балық жолығады" — дегендей, өлтірмеген Алла Тибетті жолымызға кез келтірді де (естелік иесі еріксіз тибеттіктерді тонауға мәжбүр болғанын меңзеп отыр — ред), өлмегендер сонымен жан сақтады. Біздің артымыздан Нақшадағы Елісхандарды да біздің ізімізге салып, айдап жіберген екен. Қыс ауып қалғанда олар да бізге келіп қосылды. Сонымен Қытай жерінде кешумен қысты өткіздік, жаздай көштік, күзге қарағанда Тибет пен Кашмир шекарасына таяғанда артымыздан Ласадан шыққан Тибет әскері келіп, үш күн атыс болды. Бізден Нұрпуке мен Кемал шахит болды, тағы бір әйел өлді. Келген әскер өздері де қырғынға ұшырады. Бірталай құрал түсті. Алдымыздан Кашмир әскері келіп, олармен атысқандардың ішінде Деле зәңгі бастатқан жеті-сегіз адам өлді, Смағұл деген жігіт жараланып, Кашмир әскерінің қолына түсіп, сол арқылы араға тіл алыстық. Мардан, Қарамолла, Седейлерді Кашмир әскеріне елші етіп жібердік, олар Кашмирдің әскер бастығымен жолығып, кері қайтып келді. Әскердің айтқаны: Кашмирге келмейтін болсаңдар, Кашмир мен Қытай арасындаңы Искардо деген жерге кетесіңдер. Бізге өтеміз десеңіздер, құралдарыңды тапсырасыңдар, — депті. Ақылдасып Кашмирге өтейік деген шешімге келдік, құрал тапсырып, өттік те, Кашмирдің Ладақ деген шекара ауданына келдік. 1941 жылы 8-айдың 18-күні сол жерге тізімге алындық. Жан санымыз - 3039 адам болды. Бізді шекара аймағының орталығы Сиринағарға жібермей, бүгінгі Пәкістан шекарасына жақын Мұзаппарабат деген жерге әкеліп лагерьге алды. 5-6 ай лагерьде қалдық. Халыкауруға шалдығып, қырыла бастады. Мал да қырылды. Үкіметтің де жәрдемі болмады. Лагерьден шығып шаһардан тамақ алу үшін де рұқсат керек болды. Ол кезде Кашмир -Үндістаннан бөлек, өз ішінде ақшасы бар бір раджалық үкімет. Сорен Сингх деген раджасы бар еді. Ол кезде Үндістан ағылшынның отарында. Зайып тәйжі, Секей шаңия қыста Гималай жонында қайтыс болған. Мұзаппарабат лагерінде Ғұсыман қажы мен Елісхан екеуі жауапты басшы және лидер болды. Лагерьде алты-жеті ай өткен мезгілде жаңбыр маусымымен қатар халыққа ауру да келді. Халық қырыла бастады, үкімет те жәрдем бермеді, бір жағынан ауру, бір жағынан аштық халықты қатты күйзелтті. Елісхан Мақбұл Рахман деген арабша білетін бір жерлік адамды тыңшы және мұқпыр (тілмәш) етіп ұстады. Үкіметтің бізге қандай саясат қолданатынын ұғып бер деп тапсырды. Біздің тілмаш — Ахмет молла мен Қайдар қари еді. Бір күні Мақбұл Рахман Елісханға келіп: "Кашмир үкіметі сіздерді Панжапқа жібермейді. Аурудан әбден есі шығып, өлі кеткен елді қайтып қытайға өткізіп бермекші ойы бар екен. Бүрсігүні сағат сегізде Жамудан Кашмирдің премьер-министрі осы арадан алты километрдей төмендегі бір сарайға келеді екен. Бір амалын тауып жолығып, арыздарыңды айтып көріңдер. Бұл іс жасырын болсын, білсе — лагерь бастығы жібермейді", — деді. Келеді деген күні таңертең сағат алтыда Елісхан, Ахмет молла, тәржіман ұйғыр Ғұламхан, мен — төртеуміз лагерьден жаяу шығып кетіп, премьер-министр келеді деген сарайға бардық. Сағат сегізде ол келді. Кездесіп, басымыздағы ауыр жағдайды айтып, бізді Панжапқа өткізіп қоя бер деп өтініш айтып едік, ол күліп алды да: "Сабыр етіңдер", — дегеннен басқа ешқандай жауап бермеді. "Болмаса бізді қашан босатады, соны айт", - деп еді. "Пәлен уақыт деп уәде бере алмаймын"— деді. Елісхан: "Онда бізді лагерьде құртпақшы екенсіздер ғой. Панжапқа жіберсең де, жібермесең де, бір аптаның ішінде өтіп кетемін. Осыны аударып бер", — деп тәржіманға қарап еді, ол қорықты. "Бұл үлкен адам, ондай айтуға болмайды",— деді. Елісхан: "Неге айтпайсың, алса — менің басымды алмай ма", — деді де өзі орнынан түрегелді аздап урду тілін білетін премьер-министрге тілінің жеткенінше айтты да, шығып жүріп кетті. Сол күні кешке лагерьдің айналасына әскерді төгіп жіберді. Сол түні Елісхан да: "Кашмирдің шекарасының сыртындағы Үндістан жеріндегі Кәрі Қабиболла қаласына өтетін жасырын тау жолын шалып кел", — деп Қинаят пен Садықаны аттандырды. Олар жолды көріп келгеннен соң, бір түнде Елісхан Ахмет молла, Садей, Мұқай, Қинаятты ертіп алып, Кәрі Қабиболлаға өтіп, сол жердің жауаптысы Исламханға бүгін болған жайды айтып, Делидегі ағылшын бас елшісі лорд Уе Вулға жайды ұғындырып, телефонмен Панжапқа өткізіп алуын талап етті. Ол орынбасарын және жүзге жақын әскери машина жіберіп, бір апта ішінде Панжапқа өттік. Тернауа деген жерге келдік. 1942 жылы жазда ол жерде де лагерьде қалдық. Ауру ол жерге де келді. Адамдар қырылды. Тек үкіметтің қарауы жақсы болды. Тамақ, киім сияқты әр түрлі керек-жарақтармен қамдады. 1942 жылдың аяғында регистр деген еркін жүру белгі қағаз таратты. Сол жылы Үндістаннан Науаг Рашид Әли деген кісі келіп: "Бұл мұқажырларды мен алайын, Радалпур деген жерде бос жер бар", — деді. Елісхан сол жерді көріп келуге Мардан, Ғұмар, Сәдей, Қара моллаларды жіберді. Олар барып көріп келді. "Жері ыстық, жайсыз екен", — деді. "Сен жамандап келдің", - деп, Ғұмарды үкімет бір күн қамап, жазалады. Онан кейін Попалдың науабы Қамидолла хан алатын болды. Ол жерді барып көргендер: "Жері жақсы екен", — деген соң, елдің көбі Попалға көшіп кетті. Бұл 1943 жылы еді. Елісхан, Ғұмар, Мардан, Қарыштай қажы, Дәуітбай, Беги қажы, Алпыс, Сәдей бастаған бірнеше ел көшпей қалды. Ағызам молла көшіп еді, қалғандар тарап, өздері кәсіп істеп жан бақты. Попалға барғандарды үкімет бақты. Олардың қырылғаннан қалғандары кейін Ғұсман қажы бастап Пәкістанға келді. Олар да көп қырылған екен. Елісхан: "Ауғанстанға өтеміз бе?", — деп сұрастырып еді, "Ол жер де ойлағандай емес" - деп тоқтап қалдық. Жанду уіл деген жерде 1944 жылы күзде Елісхан батыр 35 жасында қайтыс болды. Екі әйелі, екі баласымен Ағызам молла 45 жылы Шатыралда, Көшіт 1946 жылы қайтыс болды. Мардан 1944 жылы қайтыс болды. 1941 жылы рубасыларының көбі қайтыс болды. 1857 жылдан бері Үндістанды басып алып, қанын құныдай сорған ағылшын империясына қарсы үнді халқы 1906 жылдан бері күрес жүргізіп келді. Екінші дүниежүзілік соғысы Үндістан халқына пайда әкелді. Қысылған ағылшын соғыстан қалып, Үндістан халқына тәуелсіздік береміз деп уәде етті. 1945 жылы соғыс аяқталысымен — 1946 жылы Британия лорды Петек Андерсон, министр Артер Хиндерсон, сэр Горпис бастаған комиссияны Үндістанға жіберді. Бұл комиссия үкіметті Үнділерге берді. Бұған мұсылмандар Мұхамед Әли қарсы болды. Сөйтіп үнділер мен мұсылман арасына соғыс отын туғызды. Үндістанда да, Пәкістанда да үнді мен мұсылман бірін-бірі қырды. 1947 жылы мартта лорд Уе Вол Үндістаннан кетті. Оның орнына елші болып лорд Маунт Бетин келді. Екінші дүние соғысы басталғанда Лахор шаһарында мұсылмандар жиналысы өтіпті. Жиынға келген делегаттардың ой бірлігімен Пөкістан партиясы құрылады. Төрағалығына Мұхамет Әли Жаннахт ұсынылады. Сол жылы Англиядан министр Горпис Үндістанға келеді. Үнді конгресс партиясы ілгері келгендерін жинады. Бұл соғыс Британия үкіметін үлкен шығынға ұшыратты. Сондықтан да үнді халқына: "Бізге әскери көмек беріңдер, соғыс бітіп соғыстан шыққаннан кейін, қалаған тәуелсіздікті береміз. Әкелген күлгін қағазға қол қойыңдар", — депті. Тратдут Жаннах қол қойып, үнділер келісіпті. Соғыс кезінде мұсылмандар ағылшындарға 120 мың әскер беріпті. 1945 жылы соғыс бітті, енді Британияның Үндістанға тәуелсіздік беретін кезі болды. Англиядан лорд Петек Ларинже, министр Артер Хиндерсон, сэр Герпис Үндістанға келді. "1946 жылы май айында біз Үндістанға тәуелсіздік береміз. Шарт мынандай болады: Үкімет он төрт адамнан: бесеуі — конгресс партиясынан, бесі — мұсылмандардан, қалған төрті ұсақ партиялардан болсын. Орталық үкімет Делиде болады. Бұған Жинах келіспейді, ұсақ партиялар: үнді, махсаба, ашгуд, ікісі (?) де үнді конгресс партиясымен бірлесуі мүмкін, — деді. (Жаннах мұны кейін түсінді) Жаннахтың ойлағанындай болды. Конгресс партиясымен бірлесті. Сонымен 1946 жылы ағылшын конгресі болмай қалды. Үнді мен мұсылмандар арасында қанды қырғын шықты. 1947 жылы мартта соңғы елші лорд Маунт Бетен келді. "1947 жылы маусым айына дейін Үндістанды босатамыз.Үндістан жеке ерекше үкімет болады. Заңдары да ерекше. Үнділердің көп тұратын жері — Үндістан үкіметіне, мұсылмандардың кеп тұратын жері — Пәкістанға қарайды", — деді. Екі жағы да бұған қол қойысты. Соңында, 1947 жылы 14-тамызда Үндістан екіге бөлініп, екі үкімет болды. Біз Пәкістанның топырағында қалдық. Үндістанға кеткендер де Пәкістанға келді. Пәкістанға жиналдық та, әр шаһарға тарап, сауда сатып, кәсіппен шұғылдандық. Үндістаннан бірнеше миллион мұқажыр Пәкістанга келді. Сонымен 1947 жылы 14-тамызда Үнді жарым аралы екіге айрылды. Үндістан, Пәкістан болды. Үндістанға таралып кеткен қазақтар да Пәкістанға келді. Коммунист қытайлар да Пәкістанға келді. Үгіт жүргізді. Бұған сенген бірнеше қазақ қайтып кетті. Бұл қазақтардың ішіне іріткі салды. Бұған қандай бір шара қолдану керек? Әбдірахман Сабыри деген қытай тыңшысы қазақтардың арасына кіріп: "Ұйым құрайық", — деп іріткі салды. Басқармаға айтып едік, ол: "Шпион болар", — деді. Онысы рас болып шықты. Бұлар үш адам екен, бірі — Рауалпинде, бірі — Қарашиде, бірі — Келгітте де (Калькутта) ұсталды. 1949 жылға келгенде маған Халифа Алтай: "Біз бір ұйым құрсақ", — деген пікірін айтты. Халифа Алтай мен Ұяданның үйінде бас қосып, ұйым мәселесін талқыладық. Пәкістанның әр шаһарындағы адамдарды жинауымыз оңай емес, Пешабардегілерге ақыл салайық дестік. Пешабардегі қажы Қарыштай, қажы Қамза, қажы Сауытбай, қажы Беги, қажы Қалимолла, қажы Бөкей, Халифа Алтай, мен, Құланбай, Ұядан қажы, Абдулкебір қажы, Әли, Тұрсынбай — осы жоғарыдағы адамдар жиналып, ұйым туралы пікірді айтып едік. Қарсы шыққан болмады. Бәрі қостады. Бастығы Қарыштай қажы, барлығы Тексиладағы Ғұсман қажыны мұның ішіне алайық, туған жерден келген басшымыздың бірі ғой дестік. Бәрі қабылдады. Пешабардан басқа жерден ешкім жазылмады. Ұйымның атын "Шархи Түркістан қазақ анжыманы" деп қойдық. Бастық етіп Ғұсман қажыны қойдық. Сөйтіп әрекетімізді істей бердік. Халифа екеуміз анжыман жарғысын үкіметке бекіттіріп, іске асырдық. Пәкістанда "Шаһар хукуку" дейтін бір заң бар. Мағынасы отандастыққа өту немесе келіп жатқан босқындарға берілген құқықтардан игіліктену туралы заң. Бұл үшін ауданның премьер-министрі Абдулхайым ханнан ранду (қабылдау) сұрадық. Ранду алдық. Халифа, мен, Құланбай үшеуміз, ранду күні жолығыстық. Арызымызды айтып едік: "Сендер де құқылысыңдар, осы күнде келіп жатқан босқын көп. Үкімет те жаңа құрылған үкімет. Сендер жақсы орнығып қалдыңдар, мұны мен Қарашидегі орталыққа жеткізейін, болғанмен бес-алты жылсыз нәтиже шықпайды", — деді. Ол жағынан үміт болмайтын болды. Халифа екеуміз енді Түркияға кету жағын қарасытырсақ деп ақылдастық. Бір күні Халифа маған: "Түркиядан келіп жүрген бір тілші бар екен, соған сөйлесейік",— деді. Іздеп барып, сөйлестік, атым — Мұхамед Ирпан, тілшімін, — деді. Біз: Пәкістанда Түркістаннан қашып келген 1500-ге жақын адам бармыз, Түркияға кетсек деген ойымыз бар, сен бізді Қарашидегі Түркияның бас елшісімен кезіктірсең,— дедік. "Мен он күнсіз Қарашиге бара алмаймын, бір аптадан кейін келіндер, кезіктірейін", — деді. Бір апта өткен соң, анжыман (ұйым бастығы —?): "Сен бар", — деді. Менің қасыма Қажен қажыны қосып беретін болды. Мен Халифаға: "Сен де жүр", — деп едім, "Менің екі күндік ісім бар, сіздер кете беріңіздер, мен артынан барайын", — деді. Қажен қажы екеуміз Лахорға жүріп кеттік. Халифаны сол жерден тоспақ болдық. 1950 жылы 2-айдың 11-күні Халифа да келді. Сол күні Батай қажының үйінде қонақ болдық. Түнгі поезбен Қарашиге жүргелі отырғанда Мұхамеди Қылыш келіп: "Сіздердің тілшілеріңіз Лахорда, кетпепті", — деді. Қылыштың да сөйтіп пайдасы тиді. Ертесі тілшімен кездесіп, сөйлестік. "Сендердің келгендерін жақсы болды, бас елші бүрсігүні Лахорға келетін болды. Мен сендерді осы жерден сөйлестірейін", - деді. Айтқан күні түнгі сағат тоғызда Лахорға келді. Ертесі үкіметпен ресми кездесуі болды. Мұхаммед Ирпан бізге 1950 жылы 2-айдың 14-күні, сағат бір жарымға кездесу ұйымдастырды. Айтылған уақытта Лахор "Пилет" (?) қонақ үйінде бас елші Небл Бату деген кісіге кездестік. Италиядағы бас елші Инал Батудың ағасы екен. Лахордан бізбен Сүлеймен Қамел, Мұқамеди Қылыш та еріп барған, келген жөнімізді айтып едік: "Пәкістанда қанша адам бар, бәрі кетпекші ме?", — деді. "Бәрінің тілегі — осы" —дедік. "Сендердің тұрақты жерлерің бар ма?", — деді. Пешабардағы анжыманның өдірісін бердік. "Мен Анқараға жазамын", — деді. Қажен қажы екеуміз қалдық. Халифа қайтып кетті. 1951 жылдың жазында Қарашиден: "Түркияның бас елшілігінде Анқарадан келген министрлер сендерді 21-мамырда қабылдайды", — деген хабар келді. Онан кейін: " Бұлғарстаннан екі жүз елу мың босқын келді. Сендер біраз сабыр етіп тұра тұрыңдар", — деді. Біздің кешігуімізге бұлар себеп болды. Бүл арада Қытайдың насихаттауымен туған жерге қайтып кеткендер де болды. Алдымен Меркіт Сабырбайдың екі баласы қайтып кетті. 1952 жылы Сарбас Байдолла, найман Жұмаділдер қайтып кететін болды деп естідік. "Бүйте берсе болмайды екен, елдің арасына іріткі түседі екен" - деп анжыман мені Қарашидегі Түркияның бас елшісіне тағы жұмсады. 1952 жылы көктем айлары еді. Менің қасыма бұл жолы Қамза қажыны қосып берді. Османжан: "Қарашиден сауда аламын", — деп еріп жүрді. Қарашиге бардық. Кетеді дегендері рас екен. Төтей Ожынайлар да қытай насихатшыларының жолымен қайтып кетті. Түркия елшілігі Қарашидің Ват Айленді деген жерінде, теңіз жағасында екен. Алдымен барып көрдім. Хамит Өзгран деген елшіліктің хатшысы бар екен. Онымен таныстым, Небл Бату кетіп, орнына Ияхия Кемал би деген кісі келген екен. Ол кісі Анкараға кетіпті. Ол кісіні тосып бір талай жатып қалдық. Бір күні елшілікке барып едім: "Бас елші келді, ертең кел", — деді Хамит Өзгран. Ертесі бір жазу машинасына ағылшынша жаздырып, өтінішті Хамитқа алып барып едім. "Бас елші екінші қабатта, өзің алып бар", — деді. Сәлем беріп, жазған арызды беріп едім. Оқыды да, жыртып себетке тастады. "Мен сендердің өтініштеріңді білемін" деді. Аудармашылық істейтін мисс Кос дейтін бір әйел бар еді. Хамитке: "Жазу машинкасын алып мұнда келсін", - деді. Хамит алып келді. Маған: "Сен өз тіліңмен қысқаша айт", — деді. Мен Лахордағы Небл Батуға берген арызды айтып едім: "Оның бәрінен хабарым бар, енді мен саған бір ескертпе айтайын, Түркияда босқын екі түрлі болады, бірі — ерікті босқын, бұған үкімет жәрдем бермейді, өзі кәсіп істеп жан бағады. Екінші сканлы (саяси —?) босқын, бұған әр түрлі жәрдем береді. Үй, жер сияқты әр нәрсемен қамдайды. Сендердің шамаларың қандай?", — деді. Мен: "Ерікті көшпен болатын шамамыз жоқ", — дедім. "Мен де соны ойлап ескерттім. Мен Анкараға бір хат жазамын, Иншаллаһ бір жылдың ішінде Түркия жолы сендерге ашылады", — деген қуаныш хабарын берді. Дегеніндей, 1953 жылы Түркияның жолы ашылды. Ол жылы Ияхия Кемал кетіп, Салахатдин Ербіл келді. Түркиядан елшілікке Әмір де келді. "Босқындарды жүргіз", — деген мәселе жалғасын тапты. Түркия: "Бағдатқа өздерің келесіңдер, онан бері Түркия көшіріп алады", — деді. Стамбұлдан Түркияның теңіз жолдары бойынша жұмыс істейтін "Пекливан" фирмасы дейтін бір фирмадан хат келді. Олар адам басынан 100 рупи Пәкістан ақшасын береміз деді. Онан кейін, Бамбейден бір фирмадан хабар келді, Биритч Үндістан Маритин Лине анды. Сол: "Біздің үш кемеміз бар. "Дара дауаркд дарисса" атты апта сайын Басыраға жүк тасиды. Адам басына 52 рупи, бір жолда әкете алмаймыз, әр сапарда қонтажын айырамыз" деді. Соған келісіп бөлек-бөлек топ болып, 1953 жылдың соңына дейін Түркияға келіп болдық. "Көштің артына дейін бір кісі қалсын, бізге тіл жағынан жәрдемдессін", — деді. Халифа Алтай қалды. Ол кісі 1954 жылы келді. Бізден кейін әйелі де қайтыс болыпты. Менің өзім 1953 жылы 11-айдың 18-күні Стамбұлға келдім. Сиркежі босқын лагерінде екі жыл қалдық. Қызыл ай одағы екі жыл бақты, Алтай аулына 1955 жылы 7-айдың 30-күні келіп орналастық. 1950 жылдары Отаннан қашып Түркияға келген Сұлтаншәріп тәйжінің ауылы бізге келіп қосылып, орналасты. Сонымен 160 үй болып орналастық. Үкімет әр нәрсені қамдады: жер, үй берді. Біз сияқты басқа аймақтарға ілгері-кейін келгендер араласып орналасты. Салихлыға, Кония аймағына, Исмилнигде аймағына, Сұлтанхани Кайсериге, Дебелидің ауылды жерлерінде орналасты. Кейін әркім өзі кәсіп істеп, келешегіне рахат тұрмыс әзірлеумен шұғылданды.

* * * Әтейхан Қайсаұлы — Шинжаңның Баркөл ауданының Қабойы деген жерінде туған. Руы - Абақ керейдің ішінде Жәнтекей, Тасбике. Тасбике ішінде Ақша деген атадан, Ақшадан Бектемір, одан Мыңжасар, одан Қайса мен Әліп туған. Қайса мен Әліп бір туысқан. Елісхан — Әліптің баласы, Әтейхан Қайсаның баласы. Пәкістанда — Түркия үкіметіне хат жазғандардың, "Түркістан қозғалысын" құрғандардың бірі. 1953 жылы Түркияға барған. 1953 жылы Түркияда қазақтардың Алтай ауылы құрылғанда ауыл әкімі болып, сол жұмысты 20 жыл істеген. Алтай ауылы — Стамбұлдан 800 шақырым жердегі Лада қаласында құрылған. Естелікті ғылыми жоба жетекшісі Т. Жұртбайдың өтінішімен Әтейхан Білгіннің немере туысы Мүбәрәк Шалышқан Түркиядан әкеп тапсырған. Дайындаған — филология ғылымдарының кандидаты Иманғазы Нұрахмет.

Мұхаметжан ЮСУПОВ 1937 жылы қазан айының аяқ кезінде Шығыс Түркістанның (Шыңжаңның) астанасы Үрімжі қаласында Қожанияз қажы бастаған бір топ адамдар: "Үкіметке опасыздық көрсетіп, импералистік мемлекеттердің пайдасына шпиондық жасағандары үшін", — айыпталып, Шәуешек халқының жалпы жиыны алдында жария етілді. Осы хабардан кейін бірнеше күн өткен соң Тарбағатай аймағының әкімі (дутыңы) — Жау ди шу қолға алынды. Бірер күннен соң тағы да Шәуешек ауданының әкімі — Мансұр шаңжаң (аудан әкімі), білім беру мекемесінің бастығы —Хәй-и жу, ертеректе ел басқарған Ши Ғалданның үлкен ұлы — Капу жәй абақтыға қамалды. Үрімжіде — Хұсайын бай Чанышев қолға алынғандықтан да, Чанышевтердің фирмасының Шауешектегі бас кеңсесі мен барлық қамбалары жабылып, есігіне мөр басқан қағаз ілінді. Хұсайын бай (жай көрініс үшін) бостандықта өз жұртында қалды. Осы оқиға елге өте ауыр әсер етті. 1934 — 35 жылдарға дейін Шығыс Түркістанда әр түрлі саяси мекемелер, полиция құрылымы болмағандықтан да, бірер тосын жағдайлар болмаса, мынадай көрнекті адамдарға саяси жақтан күмән тағылып, қолға алынып, ауыр жазаға душар болғанын көрмеген болатын. Көрші мемлекеттегі (Россиядағы) төңкеріс салдарынан онда абақтыға жабылып, әр түрлі жазаланғандардың болғанын естіп-білсе де, бұл жақтағы ел: "Мың жылдап үйренген ескі өмір салты сол қалпында жалғасын табады. XX ғасырда асқан жылдамдықпен ауысып келе жатқан әр қилы жаңалық-өзгерістердің бізге әсері болмайды", — деп санап, тыныш ұйықтап, жайлы түс көретін еді. Алайда, осы жылдары орнаған үкіметтің саяси істер басқармасы ( гоминдаң жүйесі) белсенділікпен іске кірісті. Үрімжіде қолға алынғандар негізінен бай адамдар болғандықтан да, мұндағы дәулетті адамдарды да ептеп ойға қалдырды. Әр кім өз басынан қорқа бастады. Аузына не келсе соны іркілмей айта беретіндер, енді айналасына сақтықпен қарап, өзінің бір сенімді адамы болмаса, өз пікірін көрінген жерде айтудан калды. Полиция мекемесі ұйымдастырған арандатушылар мен тыңшылардың көбейгенін сезіп, халықты үрей биледі. Шауешекте қолға алынған — Жау ди шу, Мансұр, Хайс жу, Капу жайлардың қол-аяқтарына кісен салып, оларды Үрімжіге әкеткендігі туралы хабар тез тарады. Осыдан кейін ел іші біраз уақыт жым-жырт болды. Аздан кейін: Құлжада көп адамдардың, негізінен ұйғыр байлары мен мекеме бастықтарының абақтыға жабылғандығы, мұнымен бірге - Алтай, Алтышаһар тұрғындары ішінен де қолға алынғандардың бар екендігі туралы хабар тарады Үрімжіге алып кеткен Тарбағатай аймағының өкімі Жау ди шудың (ол христиан дінінің католик мәзһәбіндегі кісі болатын) орнына Үрімжіден — Жау жән фән деген кісі келді. Бұл өте сыпайы, білгір саясатшы болатын. Келе сала қаладағы белгілі адамдарға барып, олардың хал-ақуалын сұрастырып, көңіл аулап жүрді. Өзінше елді тыныштандырмақ болды. Алайда жергілікті халық алаңдаумен күн өткізді. Арада біраз уақыт өткенде Мансұр шанжаң атынан оның Шауешектегі інісі — Хажы ахун қажыға жеделхат келді. Онда ағасы Мансұр: өзінің бостандыққа шығып, үкімет қызметінде жүргендігін, кейбір мәселелерді анықтау үшін інісі Хажы ахунға Үрімжіге келіп кетуін өтініпті. Осы мағынада тағы да бірталай адамдарға жеделхат тапсырылды. Үрімжіден жеке сауда жұмысымен келген Хайдар әфенді Сайрани біздің үйге келді. Бүл азамат 1911 - 1914 жылдары Шауешекте марқұм мұғалім Мұқип ұлпа Хабибуллинге көмекші болып бала оқытқан. Сол кезден бастап бізбен ағайын-туыстай болып кеткен. 1928 — 1929 жылдары болса керек, Хайдар әфенді белгілі көпес Бұрһан әфенді Шаһидидің қарындасына үйленіп, Шауешектегі Хисан, Бауин үшеуі саудамен коммерциямен айналысты. Хайдар әфенді Троицкінің "Расулия" медіресесін бітірген болатын. Хайдар әфендінің түрінен абыржығаны, қайғырғаны білініп тұрды. Ол кісіні де жеделхат арқылы Үрімжіге шақыртыпты. Бірден өзінің жағдайы жөнінде айта бастады: "Бұл шақырудан ешқандай жақсылық күтпеймін, бұл - қулық, басқалар сияқты камаққа алу үшін құрылған тұзақ", - деп сөзін жалғады. Жағдай өте күрделі. Бұрынғыдай жан сауғалап, бұл жерден басқа жаққа көшудің қисыны тағы жоқ. Қожанияз қажы жөнінде әр түрлі өсек-аяңдар көп. Сайып келгенде, үкімет: өлкедегі мұсылман - түрік нәсілділерді (әсіресе көзі ашық зиялыларды) арадан аластау саясатын ұстанып отыр. Қазіргі өмір көрінісінің өзі менің сөзімнің шыңдығын байқатып отыр", — деді. Ел абыржуда. Көпшілік бұрын емін-еркін жүрсе, енді алды-артын жинақтай бастады. Арада төрт айдай уақыт өтті. Әр күні алаңдаумен болдық. 1935 жылы бірінші болып Шауешекте дәріхана аштым. Дәрі-дәрмек, басқа да медицина жабдықтарын алу үшін "Совсинторгпен" болған шартты өз атыма жасаттым. Кейін Құлыншақовтарды серіктес етіп алдым. Мал ішектерін экспорттау шартын да Құлыншақовтармен бірге істедік. Ескі — 1937 жыл аяқталып, жаңа — 1938 жыл келді. Шартты жаңартып, керекті жаңа дәрілермен қоса басқа да керек дүниелерді сатып алу мақсатында қаңтардың басында Ғани Құлыншақов екеуміз "Совсинторг" мекемесіне бардық. Олар әдеттегідей жылы қарсы алды. Керек дәрілерді алу үшін жаңа шарт жасау керек болды. "Совсинторгтың" директоры маған қарап: бұдан былай шарт тек Құлыншақовтардың атына жасалатындығын, Юсуповтың атына жасалмайтындығын айтты. Себебін сұрағанымда, қанағаттандырарлықтай жауап ала алмадым. Амалсыздан Құлыншақовтардың атына шарт жасап шықтым. Ақпанның орта шені. Үйде бала-шағамызбен отыр едік, екінші қызым Никара тұрып: "Мен бүгін түс көрдім. Түсімде үйге бірнеше қытай әскері келіп, әкемнің басындағы бас киімін алып, жерге лақтырып тастады", — дей бергенде, өзіме ұнамаған бұл сөздерді тыңдағым келмей, сөзін бөліп жібердім. 24-25-ақпанда мен де түс көрдім. Түсімде: ескі танысым, алтайлық мұғалім Кәрім Дүйсебай екеуміз абақтыда, яғни, қамауда дастарқандас болып отыр екенбіз. Түсімнен шошып ояндым, садақа берген болдым. Үйдегілерге: Ғани Құлыншақовтан күманданатынымды айттым. Олар: "Түске не кірмейді, алаңдама", — дегендей пікір айтты. Ақпанның 26-сынан 27-не (сенбіден жексенбіге) қараған түні: "Совсинторгпен" болған бұрынғы мал ішектері мен дәріхананаң дәрі-дәрмектерінің есептерін, Құлыншақовтармен серіктестіктің есеп-қисабын тексеріп ұзақ отырып қалдым, содан кейін балалардың жанына барып жаттым. Марқұм апам қайтыс болғаннан кейін (31-желтоқсан) біз Әннәсі (әйелім) екеуміз балалардың жанына жатушы едік. Балаларым (ұлдарым) — Найль, Надир, Насим бар, ал Тойшы төрт айлық болатын. Марқұм апам Зұлхиша балалармен бірге жататын. Біз басқа бөлмеде ұйықтайтынбыз. Қарсы бөлмеде қыздарым Райхана мен Никара бірге жататын. Көзімнің ілінгені сол еді, Райхана мені оятып, қақпаны біреулер қатты-қатты қағып тұрғанын айтты. Өте кеш болса да электр әлі жанып тұр екен. Қақпаның бейуақыт қағылғаны бізді күдіктендірді, әрине, жақсылық күтпедім. Тез-тез жеңіл киініп, Әннәсі мен Райхана үшеуміз сыртқа шығып, қақпаның жанына келіп: кімдердің, не үшін келгендерін сұрадық. Қақпаның ар жағында бірталай адамның қимыл-әрекеті, сөздері естілді. Сол кезде ар жақтан өзбектің шаңзұңы (ақсақал сияқты мансап) Әминтай Измайылбаевтың дауысы естілді. Ол: "Мұқа! Қорықпа! Біз жай бір іспен келіп тұрмыз. Қақпаны ашыңыз, кіріп сөйлесейік", — деді. Мәселе түсінікті болды. Түн ортасы ауған кезде жай жұмыспен жүрмес болар. Әлбетте, мені қолға алуға келді... Қақпаны аштық. Құрал асынған полиция әскерімен қоса басқа да көп адамдар (негізінен қытайлар) баса-көктеп кіріп келді. Келгендердің арасында қалалық гәнәнжұй — полиция бастығы — Ло и ту, мұсылмандардан жалғыз Әминтай шаңзұң бар еді. Әминтай: "Кәне Мұқа, жақын бөлмеге бастап жүр",— деді. Біздің шағын жатын бөлмеміз (бұрын апамның өз бөлмесі еді) келгендермен лық толды. Сүйікті көз қарашығым — балаларым төсектерінде ештеңе сезбеген күйі тәтті ұйықтап жатыр еді. Әминтай сөз бастады: "Мұқа! Әкім мырзаның сізде бір өте маңызды жұмысы бар екен. Соған сізді шақырып келдік",— деді. Мен: "Шаңжұң! Мұндай уақытта қалжың сөзге орын жоқ. Әкім мырзаның түн ортасында менде қандай жұмысы болсын. Баланы алдағандай қалжың сөзді доғарып, шындыққа көшейік. Әлбетте, мені қолға алуға келдіңіздер. Барлық қимыл әрекеттеріңіз соны дәлелдейді. Менен қарсылық жоқ" — дедім."Ондай болса қалың киініп, төсек-орныңды және біраз ақша ал",— деді Әминтай. Мен тез-тез киіне бастадым. Қасымда қорыққан, сасқан, қайғырған, өзін жоғалта жаздап Әннәсі мен Райхана тұр. Қызметшілер қораның басқа жағында, өз бөлмелерінде ұйқыда жатыр. Киініп жатып, костюмымның қалтасындағы естелік дәптерімді Райханаға тапсырып беру үшін Лу и пудан рұқсат сұрадым. Лу и пу дәптерді алып, өз қалтасына салып қойды. Райхана жалынып сұраса да дәптерді бермеді. Мен киініп, бөлмеде ұйықтап жатқан сүйікті балаларымды құшақтап бәрін сүйіп шықтым. Осы кезде Найль оянып кетіп, айналасындағы адамдарға қарап: бұлар кім, неге келген? — деп сұрады. Мен: "Менде жұмыстары бар екен. Алаң болмай ұйықтай бер, жаным", — дедім.

Әннәсімен қоштастық. Ол өте қайғырып, азаптанып тұр.

Райханамен қоштасқанда, ол мойныма асылып, дауыстап жылай бастады. Мен оған қарап: "Райхана! Сен былай жылап өзіңді жоғалтпа. Қайратқа бас. Әмина апайың (Райхана апай әжемнің қызымын деп, әкесін — абзи, шешесін — апай дейтін — Н.Б.) сені бұл халде көрсе оның жағдайы не болады. Әмина апайыңа көмекші бол. Балаларға көмектесіп, бас бол. Сен үлкенсің ғой. Алла аман сақтап қайтып келсем, балалардың жүріс-тұрысын, тәрбиелерін сенен талап етемін. Інші алла куә! Үкіметке қарсы істеген қиянатым жоқ, уайымдамаңдар", — дедім. Менің сөздерімнен кейін Райхана біраз өзіне келді және: қарсы бөлмеде ұйықтап жатқан Никаріңізді де сүйіп шығыңыз, — деп өтінді. Мен Никардың маңдайынан өбіп (сүйіп) шықтым да әскерлерге: "Мен әбден дайынмын", - дедім. Көрпе-төсектерімді алып шығып, қақпаның алдында тұрған жүк машинаға отырдық. Жанымда 4-5 мылтықты әскер бар, жүргізушінің жанына бастықтар жайғасты. Тура жаңа жамбылға (полиция мекемесі) тарттық. Кіріп келгенімізде сол мекемеде істейтін Ілияс деген татар алдымыздан шықты. Ол — бүтін қалталарымды тінтіп, қалам, қарындаш, бәкі, бумажниктерімді алып қалды да, бір әскерге: бәлендей нөмерлі камераға алып бар — деп бұйрық берді. Ілиястің қылықтары өте өрескел, тұрпайы еді. Мені тіпті қол-аяғыма кісен салып, байлап тастар ма екен деп те үрейлендім. Ондай іс болмады. Сонда да: А, құдай, енді қайда, қандай камераға апарып қамап қояр екен, — деп мазаландым. Барған камерамның есігі ашылғанда көргенім: кішкентай бөлмеде сығырайған электр лампасы жанып тұр екен. Үш қабат сәкінің ең үстінде малдастарын құрып отырған ташкенттік Ғұлам қари Тиллашайхов пен қашқарлық саудагер Қадірқажы Тұрдиевті көрдім. Олар менің төрге шығуымды өтінді. Олар өздерінше мені жұбатты. Бір-біріміздің жағдайымызды ұғысып, қолға алғандағы көріністер жөнінде әңгімелестік. Мен өмірімде абақты дегенді естігенім болмаса, онда отырып көрмегенмін. Қорыққандықтан жүйкелерім құрысып, кіші дәрет қыса бастады. Кіші дәретті сол камераның бір шетінде тұрған керосин құятын бидонға сындырады екен. Мен барғаннан 10-15 минуттан соң хотандық Фазыл ахун бай, бір аздан кейін Миряхия әкә Мирзашатбаев, Александр Кашкаров, сағатшы Уалихажы Юсупов, мұғалім Хисам Бауин, Германиядан келіп сауда істерін жүргізген "Фауст" фирмасының қызметкері Шаляпин, Акрам хазірет Мұнасипов т.б. келе бастады. Біздің жатқан камерамыздың дуалында тесік бар екен. Сол арқылы екі жақтағы камерадағылармен сөйлесіп қоямыз. Бір жақта —Мирхамит Мирзаитбаев, Уахап Сағитов, Ғабдырахман Тұрдыбаев, Хафиз ахун Шитан, Мақсұт қажы, өкпе ауруына шалдыққан Мұқамет қари, Рақымжам Сасықбаев, Әлімғазы болыс және басқалар бар екен. Екінші жақта — осыдан үш жыл бұрын Шауешектен Алтайға Шәріпханның шақыруымен кеткен семейлік мұғалім Кәрім Дүйсебаев бар екен. Ол бұдан көп бұрын Алтайда қолға алынып, жақын арада ғана Шауешекке әкелініпті. Бізбен бірге қолға алынғандар: 1. Әкірем хазірет Мұнасепов; 2. Ғұлам қари Тиллашайхов; 3. Миряхия Мирзаһитбаев; 4. Хотандық Фазыл Ахун бай; 5. Хасанбай Шанышев; 6. Уалихали Юсупов (сағатшы); 7. Мұғалым Хисам Баулин; 8.Рақымжан Сасықбаев; 9. Әлімғазы Бафин; 10. Мұхаметжан Юсупов; 11. Мирхамит Мирзаитбаев; 12. Ғабдырахман Тұрдыбаев; 13. Қадыр қажы Тұрдыбаев; 14. Мырзахмет; 15. Ғафиз ахун Шитан; 16. Уаһап Мырсағитов; 17.Ғабдулхақ Бектемиров; 18.Мұхаммадкари (Мақсұтхажылар); 19. Шаляпин; 20. Александр Кашкаров; 21. Шәуешек коммерция банкісінің бастығы (қытай, хотандық) 22. Жау ди шан (бұрынырақ қолға алынған, Тарбағатай аймағының әкімі Жау ди шудың інісі, католик). Жоғарыдағылардан басқа Кеңес одағынан Шауешекке 4- 5 ай бұрын келгендерден: Ғұмар ахун және Тұрды Алимов (үйғырлар). Ташкенттегі Шыңжаң өлкелік үкімет елшілігіндегі елші найб, ақ сулық Нияз Даутай —Ташкенттен келе жатып шекараға келгенде қолға алынып, біз жатқан абақтыдағы Кәрім мұғалым жатқан камераға кіргізіліпті. Алтайдан қолға алынған Кәрім Дүйсебаев мұғалым және бірталайдан бері абақтыда жатқан зайсандық Ибырайым Сайфуллин. Барлығы - 27 кісі. Бәріміздің де сасқандығымыз байқалады. Көңіл-күйіміз өте нашар. Камерамыздың екі жағындағы тесіктер арқылы сөйлесеміз. Осылай бір мезгілде көп адамның қолға алынуын түсіне алмаймыз. Таң қаламыз. Көпшілікпен бірге болғандықтан да, өзімізді азды-көпті жеңіл сезінеміз. Бір-бірімізді үміттендіріп, жұбатамыз. Қаланың осылайша мәртебелі адамдарын қолға алып, абақтыға жауып, барлық жұртты қыра ма? Үкіметке де жұмыс істеп, байлықты көбейтетін адамдар тегінде керек болар — дегендей әртүрлі оймен өзімізді жұбатамыз. Қайғырып, азаптанып тыныш ұйықтай да алмадық. Әйтеуір көздің шырымын алдық. Таңды атырдық. Таңертең әр камерадағыларды бөлек-бөлек дәретханаға шығарды. Күн суық. Алды-артымызда, үйдің үстінде мылтықтарын бізге қаратып ұстаған әскер. Қорқа-қорқа дәретке отырдық. Құдықтың зәрлі суық суымен бетімізді жуған болдық. Қайта камераға кіргізіп, бекітіп қойды. Сыртқа шығып келгеніміз үрейімізді үстемелей түсті. Осыншама құралды әскердің бізді күзеткенінде қандай мағына жатқанын білмей дал болдық. Ғажап! Біз сонша үрей тудырарлықтай кімбіз? Біраздан кейін әрқайсымыздың жан ұямыздан тамақ, шай келе бастады. Біздің үйден — қою сүтті шай, тоқаш, шекер, сары май, тосап келді. Тамақ ішуге тәбетіміз жоқ. Күштеп бір-екі кесе шай іштік, тамақтан дәм таттық. Бесінде тамақ келді. Жағдай жоғарыда айтқандай. Бір-екі қасықтан артық жеуге көңіл тартпады. Осындай жағдайда 2-3 күн өтті. 2-наурыздың кешінде Хасанбай Шанышевті әкеліп Кәрім Дүйсебаев жатқан камераға кіргізді. Әкірәм хазірет тесік арқылы сөйлесті. Біраздан кейін Ташкенттегі Шыңжаң елшілігінде көмекші елші жұмысын атқарған Нияз Даутаевті алып келді. Ол да Хасанбай жатқан камераға кіргізілді. Бірер сағаттан кейін сақшы қызметкерлерінің бірі (қытай) камераға кіріп, әрбір мәхбуске (абақтыда жатқан адам) дәптердің жарты бетіндей қағаз бен қарындаш беріп: "Үйлеріңізге тілек өтініштеріңізді жазыңыздар. Керектеріңізді алдырыңыздар. Ертең 3-наурызда таңертең Үрімжіге кетесіздер", — деді. Асығыста ойға келген қоштасу хатын жаздық. 3-4 сағаттан кейін көпшіліктің үйінен жолға азық-түлік, киім-кешек келе бастады. Біздің үй — майлы бауырсақ, қазы, құрт жіберіпті. Бірталай адамдардың үйінен ақша да келді. А дегенде біз онша сенбеген едік: жай көңіл жұбатқандары шығар, — деп шештік. Бірақ жазған хатымызға жауап ретінде келген дүниелер бізді біраз тыныштандырды. Сол арада камераға — Миряхия ағайдың тәрбиесінде болып, оқытып жеткізген, 1935 жылы Ташкентке жіберіп, мекемелерді басқару жұмысы курсында оқып қайтқан Нурмәди кіріп келді. Көпшілікке қарап: "Ағалар, аталар, әсіресе Яхия ағай! Тынышталыңыздар, мына көңілсіз оқиға, қамаққа алыну — үкіметтің уақытша бір саясаты ғана. Үрімжіге барып, біраз уақыттан соң қайтасыздар. Қайталап айтам, ренжімеңіздер. Орынсыз әртүрлі ойға берілмеңіздер. Аман барып, қуанышта сәлемет қайтыңыздар", — деп шығып кетті. Біз таң қалдық. Сақшы мекемесінің біздерге істеген тұрпайы қарым-қатынасы мен жанұямызбен кездесуге рұқсат бермегенін ойлап, Нұрмәдидің сол жендеттердің ортасынан өтіп, көңілімізді көтерерліктей сөздер айтқанына өзімізше әртүрлі мағына бердік. Қалайда, Нұрмәдидің бұл сөздері бізге тұмандау болсада біраз үміт тудырып, жұбаныш болды. Сонда Ғұлам қари Миряхия ағайға қарап: "Молла Миряхия, Нұрмәди сіздердің тәрбиелеріңізді көріп, адам болды. Бала-шағадан айырылған мынадай ауыр сағаттарымызда, біздің от басымыздан, туған-туысқандардан, жақын ағайындардан, достардан бір адам мына тозаққа өтіп келе алмағанда, оның бір-екі минутқа болса да кіріп, жағдайымызды біліп үміттендіруі, мейлі оның айтқаны келер, я келмес, бірақ келгені — жеген тұзын ақтағаны", — деп қойды. Яхия ағайға мына сөздер қатты эсер етті. Көздеріне жас алды. Ел-жұрттан, сүйікті от басымыздан айырылдық. Алдымызда бізді қандай зауал күтіп тұрғанын бір құдай тана біледі. Түні бойы әр түрлі ой мазалап, ұйықтай алмадым. Таңсәріден заттарымызды жинастырып, далаға шығуға бұйырды. Асып-сасып сыртқа шықтық. Аулада үш тонналық екі жүк машинасы тұр. Айналасы, төбесі ақдабымен (мата) жабылған. Арты ашық. Тез-тез машинаға шығып отыруға бұйырды. Мен отырған машинада — Әкірәм хазірет, Миряхия атай, Ғұлам қари, ақсулық Нияз Даутай, Ғұмар ахун, Жау ди шан және бірнеше тұтқындар жайғасты. Машинаның арт жағына екі сақшы (ұлты— солаң) шығып отырды. Екі машина толған тұтқындар, барлық тағдырымызды бір аллаға тапсырған күйде, Үрімжіге қарай бет алдық. Жолда машиналарымыз Дөрбілжіңнен өтіп, Еміл өзенінің жағасына тоқтады. Дөрбілжіңнен тағы бір машина қосылды. Ішінде — Шейх дамолла, Ғұмәр ахун және бірталай тұтқындар бар. Енді үш машина болып жолымызды жалғастырдық. Дөрбілжіңнен 15-20 шақырым шығып, "Көрти" қараулына келіп машиналар асхананың алдына тоқтады. Сақшылар тамақ ішуте асханаға кетті. Машиналарды қарауылдап бірнеше әскер қалды. Асхананың айналасында ақ матамен жабылған үш машинаны көріп қызықтаған жұрт жиналып қалды. Осы кезде Ғұләм қари машинаның арт жағына келіп отырып, екі аяғын кезек-кезек көтеріп (аяғына мәсі кигендей) әрекеттер істеді және бізді де сондай әрекеттер жасауға шақырды. Біздер оның себебін сұрағанымызда: "Ана тамашалап тұрғандар, өздерінің көргендерін телефон — телеграфтың жылдамдығымен бірдей өзге елге жеткізеді, олар Шауешекке, ел-жұртқа, ағайынға, әсіресе, өзіміздің от басымызға жеткізеді. Сонда біздің қолымызды байламағанын, аяғымызда кісен жоқтығы мәлім болады", — деді. Жолда қар қалың болғандықтан, машиналар жылдам жүре алмады, бірнеше жерде түсіп түзге отырдық. Кешке Маупаңға (Толы) келіп, сондағы дендегі (бекет) бір үлкен бөлмеге үш машинадағы адамдарды бір-ақ орналастырды. 4-5 күннен бері бір-бірімізді жақыннан көріп жүргендіктен — жақындасып, хал-жағдайымызды білістік. Кешке Шихудан екі бекет бері Шипейзыға келдік. Мұнда да бәрімізді бір бөлмеге орналастырды. Сол үйдің жанындағы асханадан тамаққа тапсырыс беріп, алып жеуге рұқсат етілді. Бәріміздің бір жерде болғанымызды пайдаланып ұзақ әңгімелестік. 5-наурызда таңертең Шихуға жақындағанда машина бұзылып, жүргізуші жөндей бастады. Осы уақытқа дейін машинаны жүргізуші кім екенін білмеп едік, машинаны айналып жүрген Мирюсуп Мирзаһитбаевтың машинасын айдайтын Ахад екенін білдік. Ахад машинаны жөндеп, бізге жақындаған кезде Ғұлам қари ағай естірліктей етіп: "Ахад бауырым, қожайының Мирюсупке Үрімжіге барғанда біздің абақтыға алынғанымыз жөнінде хабарлап қой. Біздің ақуалымыздан хабар алып тұрсын", — деді. Ахад: "Қожайын абақтыда", — деп ақырын жауап берді.1936 жылдың аяғынан бастап 1938 жылдың басына дейін Мирюсуп және һашым шаңзун Измайыловтар транспорт серіктестігін құрып, Шауешек, Үрімжі, Құлжа, Іле арасында көлік жүргізіп тұрған. Транспорт істерін басқару бас кеңсесі Үрімжіде болатын. Осы хабарды естуіміз, бөрімізді алаңдатып, ауыр әсер қалдырды. Әсіресе Миряхия ағай: "Барлық ауыртпашылық біздерге Мирзайтбаевтарға келген екен", — деп жылап алды. Ауа ашық, айналамыз қар, күн суық. Шихудан кейін Үрімжі — Құлжа арасындағы тас жолмен кетіп барамыз. Манас қаласына жақындағанда жолда үш-үш қатардан (мүмкін торт шығар, менің есімде солай қалған) тізіліп бара жатқан жүзден артық атқа мінген әскерлерді көрдік. Мінген аттары семіз, әскерлердің үстінде теріден тігілген шолақ тон, құрал-саймандары жетерлік. Алдарында командирлері бар. Олар Кеңес одағының әскерлері еді. Шығысқа қарап Үрімжіге кетіп барады. Ғұлам ағай мына әскерлерді көре сала: "Ағайындар! Біздің келешегіміз қуанарлықтай емес екен. Мына жерге шет елдің әскерінің бара жатқаны тегін емес, мемлекетте кездейсоқ бір жағдай болған, соған байланысты бізді абақтыға қамаған, бүл — қалайда жақсылықтың нышаны жоқтығын білдіреді",— деп қалды. Не болса да аллаға тапсырдық. Кешкі сағат 9-10 шамасында Үрімжіге барып кірдік. Машина бір жерге келіп тоқтады. Әрбір машинадағы ақындарды бөлек-бөлек түсіріп, ішке алып кетті. Бізді — Әкірәм хазірет, Ғұлам қари, Миряхия, Нияз дутың, Қадырхажы, Ғұмар ахун, Ыбырайм Сейфуллин, Жауди шанды — бір камераға кіргізді. Бөлме недәуір таза, жарық еді. Біраздан кейін камераға орта жастағы, толық, кеуделі ұйғыр кіріп келді. Түрі зиялылардан көрінеді. Отырып хал-ақуал сұрасқан болды. Сөз арасында: бір уақытта көп адам абақтыға алынғандықтан да орын жетпей, осы орынды әзірлеген болдық, — деген болды. Біраз үнсіздіктен кейін әр қайсымыздың аты жөнімізді сұрастыра бастады. Кезек Ғұлам қариға келгенде, Қари: "Атым — Ғұүлам қари, фамилиям Қариев" деді. (Ғұлам қари Шауешекке 1926 жылы келіп, бұрынғы фамилиясы Тиллашайховты қалдырып, Қариев деп қана жүрген). Сұрақ берген адам Қариға біраз тесіліп қарап тұрды да, мазақтағандай: "Ғұлам қари Тиллашайхов дей бермейсіз бе. Тоси допысын (тақия) киіп алып, фамилияңызды өзгерткенде, мұнда сізді білмейді деп ойладыңыз ба?" — деді. Ғұлам қаридың өңі өзгеріп кетті. Азырақ отырып тергеуші (біз оны солай атадық) кеткеннен кейін Қари ағай: "Іс біткен екен. Біз мұнда келмей тұрып өмірбаянымыз, ғамал дәптеріміз (ғамал дәптер — періштелердің кісінің жақсы, жаман істерін жазатын дәптері — Н.Б.) мұнда дайын болған-ау. Шыңжаңның астанасы Үрімжіге келгенімізде, әрине, жақсы тексеріп, шындықты анықтап, көпшілігімізді босатқан шығар деген үмітте едік. Өйткені біздің жергілікті үкіметке ешқандай қарсы қимыл-қылмысымыз жоқ қой. Енді үлкен қармаққа ілінген екенбіз. Құдайға жалбарынып, ақыры қайырлы болсын дегеннен басқа шара жоқ", — деді. Аздан кейін сұйық, жылы шай әкелді. Өзіміздің әкелген тағамдарымызбен шай іштік. Шай ішіп болған соң, әрқайсымызды жеке-жеке атап, өзімізге тиісті заттарымызды алдыртып, айырым алып кете бастады. Біз енді жолдастарымызбен айрылысудың сағаты жеткен екен деп қоштаса бастадық. Кезек келгенде мені де алып шығып, 10-15 адым жердегі бір камераға кіргізді. Онда өзімізден бұрын шығып кеткен жолдастарымызды көріп көңіл біраз орнықты. Мұнда 3-4 сақшы жаңа келушілердің қоржынын, ыдыстарын, қалталарын ақтарып, тұтқындарға пайдалануға тиым салынатын күдікті заттарды ала бастады. Бөкі, пышақ, ине, көзілдірік, сағат, қағаз, қарындаш, ұзын орамал, кендір арқанды алды және дамбалдың бауы мен шалбарға тігілген ілгіштерді де кесіп алды. Пияла кесе, шайнектерді де алды. Киім-кешек, көрпе-төсек пен алып келген тамақтарымызды ғана қалдырды. Ақшаларымызды есептеп бөлек жазып алды. Міне, енді бірінші рет Үрімжінің камерасындамыз. Бұл камерада 8-9 адам бар, бәрі де Шауешектен келген тұтқындар. Камера тар, ауасы ауыр. Терезелерге пияла орнына қағаз жапсырылған. Есік үстіндегі 2-3 кесек кішкене әйнекке пияла жапсырылған қағаздар арқылы жарық кіреді. Жататын орнымыз жерден 1 -2 метрдей биігірек тақтай жайылған сәкі. Үстіне ескі алаша, киіздер төселген. Өзіміздің көрпе-төсектерімізді жайып, сонда жаттық. Камера пешпен жылытылса да салқын. Бірге келген жолдастардан — Әкірәм хазірет Мұнасипов, Ғұлам қари Тиллашайыхов, Миряхия Мирзаһитбаев, Қадырқажы Тұрдиев, Жау ди шан, Ибраһим Сейфуллин, Нияз Даутай, Ғұмәр ахүн және мен. Таңертең оянғанымызда сырттан кісілердің жүргені, сөйлеген дауыстары естіле бастады. Мен ақырын сәкінің шетіне аяғымды басып, есік үстіндегі пияладан далаға қарадым. Біздің камераның қарсысында 6-7 камераның есікгері көрінді. Оң жақта да 4-5 камера бар. Ортасы кең, төбесі жабылған қора. Бір-екі сақшы келіп, қарсыдағы камераның құлыптарын ашты. Есіктен семейлік Ғабдыл хақ хазірет Ғимадилдинов, Закір Әбдішев (ол — Семейдің белгілі сауда фирмасы "Торговый домның" иесі Ғабдұлжаппаровтардың жиені болып келеді, сол кезде фирманың Үрімжі филиалын басқаратын) және мен танымайтын 4-5 кісі шықты. Он минуттай уақыт өткенде оларды қайта камераға кіргізіп, есіктерін бекітіп қойды. Енді әр жақтан есіктердің салдыр-сұлдыр ашылғаны естілді. Абақтыда жатқандар біздің камераның алдынан өте бастады. О, Алла, солардың ішінде Мирюсуфымыз да бар. Төмен қарап, ойға батып кетіп барады. Біздің есікке жақындай бергенде, мен естілерліктей етіп: "Яхия ағай, Ғұлам қари ағай, Мирхамит қайсы камерада екен?" — деп дауыстадым. Мирюсуф сескеніп басын көтерді, жай басып дәретхана жаққа кетті. Он минут өткен соң Мирюсуф баска жолдастарынан айырылып, біздің камераға жақындай бастады. Бұл жолы Ғұлам қари ағай: "Молла Мұхаметжан! Біздің мұнда екенімізді Мирюсуф біліп қалса жақсы болар еді", - деді. Ғұлам қари, Миряхия, Мирхамид және менің осы абақтыда екенімізді түсіндірген болдым. Сыртқа дәретке бару кезегі бізге де келді. Камераның есігін ашып, дәретхана жаққа алып кетті. Дәретхана кір, лас екен. Зәрдей суық су құйылған қолжуғышқа беті-қолымызды жуып, 6-7 минут дегенде камераға келдік. Біраздан кейін шайсымақ ыстық су мен бір данадан тандыр нан берді. Кеселерімізді алып қойғандықтан да, бізге сапал кеселер берді. Шайды сол сапал кесемен іштік. Сағат бірлер шамасында тамақ келді. Сұйық сорпасымақ, ет орнына қой майын еріткен жып-жылы бір нәрсе. Ғұләм қари ағай: "мыңдай тамақты аузыма да алмаймын", — деп ауыз да тимеді. Қалғанымыз амалсыздан "сорпаға" нан турап ішіп алдық. Үрімжіге келгенімізге 2-3 күн болды. Әр күні бізді шақырып тергеу жүргізер деп күтудеміз. Әр күні таңертең, кешке дәретханаға апарады. 4-күні болса керек, сақшы әскерлердің бірнешеуі келіп, Үрімжіге келген күні өткізіп берген ақшамыздың есебін анықтап кетті. Бір күннен кейін камерамызға бірнеше сақшылар дорба, жәшіктермен азық-ауқаттар алып келді. Онда қант, темекі, шокалад, жаңғақ, махорка, тіс парашоктері, сабын, тіс щеткасы сияқты заттар бар екен. Мекеме кассасында ақшасы барлар тілегенінше алды. Кебіне махорка, темекі, қант алуға тырысты. Мен де тағамдардан басқа 3 қорап "Казбек" папиросын алып қойдым. Көбінесе үйімізден өзіміз алып келген және осында сатып алған азықтарымызды пайдаланамыз. Үйлерінен тамақ келмеген, ақшалары жоқтармен барымызды қолдан келгенше бөлісіп жейміз. Камерамыз қараңғы. Түнде тіпті көзге түртсе көргісіз. Күндіз көзі өткірлер ине сабақтай алмастай қараңғы. Ауасы да нашар. Ғұлам қари терезенің үстіңгі жағына жапсырылған қағаздың бір шетін жыртып алды. Камераның ауасы біраз жақсарып қалды. Ғұмар ахун 1937 жылдың ортасында Тұрды Алимовпен бірге Кеңес одағынан Шауешекке келгенде, Шауешек ұйғырлары арасында өздерін замана барысымен жақсы таныс кісілер ретінде көрсетіп, басқалардан өздерін жоғары ұстап жүруші еді. Бір күні Ғұмәр ахун жүйкесі жұқарып айғайлап, үкіметті coге бастады. Біраздан соң тұрып, есікті қатты соғып, теуіп еді сақшылар жетіп келді. Ғұмар ахун қатты айғайлап: "Біз келгелі қанша күн өтті, тез тергеуші тексерсін. Кінәсіз мынадай қараңғы зынданда жатпаймыз. Тез босатсын", — деп айғайлады, боқтады. Сақшылар шығып кетіп, есікті бекітіп қойды. Біраз уақыт өткенде 4-5 сақшы келіп, Ғүмар ахунның аяғына кісен салып кетті. Ғүмар ахунның ашу-ызасы арта түсті. Қышқырды, бақырды, боқтады. Бірақ, мұның бақырып-шақырғанына мән беріп жатқан жан болмады. Аяғында айғайлағаннан шаршап, өз орнына келіп жатты. Бір рет түн ортасында есігіміз салдыр-сұлдыр ашылып, сақшылар біреуді итеріп кіргізіп, есікті кіліттеп кетті. Қараңғыда кімнің келгенін тану мүмкін емес еді. Келген адам дауысын шығарды: "Ағайындар! Сіздер кімсіздер?" — деп сұрады. Мен бұл дауысты таныдым. 1936 жылы мамыр айында Құлжаға барған сапарымда Уаққа хажы Миршановтың үйінде бірге болған Иминахун Хожамяровкд дауысы ұқсайды, Мен: "Сіз Иминахун әка емессіз бе?" — дедім. "Ой, бауырым! Сіз кім боласыз?" — деді. Мен қысқа ғана өзімді таныстырдым және тор жақтан орын алуын өтіндім. Иминахун: "Ой, бауырым, мен өз мінезімнен алланың азабына кезіккен адаммын. Мұсабаевтардың бас өкілі ретінде өзімді бір жанға тең көрмей тәкәппәрләніп жүрген жан едім. Енді соның азабын шегіп жатырмын. Сіз мені төрге шығаруға әуре болмаңыз. Мен сіздердің аяқжақтарыңызға жатып, сіздерге қызмет көрсетейін. Мүмкін бір жаратқан күнәмді кешірер ме екен", — деп жылағаны естілді. Иминахун — Құлжаның атақты байлары Мұсабаевтың бас өкілі болып жұмыс істеген, мінезі теріс, тәкәппар адам болатын. Күн артынан күндер өтіп жатты. Тергеу-сұрақтан дерек жоқ. Бәрімізді ауыр ой тырмалап: "Мына жағдайда келешек не болмақ. Бізді осындай ауыр жағдайда қанша уақыт ұстар екен?" — деген ой мазалай береді. Наурыздың шамамен жиырмасы еді. Түн ортасында есігіміз салдыр — гүлдір ашылды. Сақшы әскерлердің қолында газовый лампа. Бізді тез киініп, жабдықтарымызды дайындауға бұйырды. Біз таң қалдық. Ой, алла! Бізді қандай көңілсіз жағдайлар күтіп тұр екен? Әскерлердің арасынан бір ұйғыр жігіт: "Ағалар! Саспаңыздар, сіздерді жақсырақ, түзуірек бір жайға көшірмекшіміз", — деп қалды. Осы сөзден соң біраз тыныштанып, азық-түлік, киім-кешегімізді жинастыра бастадық. Камерадағы тұтқындар арасында ең көп заты бар — мен екемін. Қасқыр ішігімді Яхия әкаға кигізіп, біраз дүниелерімді әскерлерге ұстаттым. Далаға шығып, 40-50 адым аттаған соң мен жүгімді көтере алмай жығылып қалдым. Жанымда келе жатқан әскер қолымдағымды алып, қолтықтап алды. 250-300-дей адым жердегі бізге арнаған бөлмеге келдік. Едені тақтай, ауасы біраз жақсы, бөлме ортасында 7-лампа жанып тұр екен. Шынында да, бұрынғы камераға қарағанда мұнда бірталай жақсы еді. Ғұмар ахун да аяғындағы кісенін салдырлатып орынға жайғасып жатыр. Есік тарс жабылып, құлыппен бекітілді. Біраз дем алып, әл жинап, жан-жаққа көз салып, бөлмені тексере бастадық. Мен орналасқан жақта бір тесік көрінді. Ақырын барып құлақ салсам, көрші камерадағы кісілердің дауыстары естілді. Тесікке жақын барып қатты жөтелген болдым. Ар жақтан бір адам жөтеліп жауап қайтарды. Мен дыбыстап, онда кімдер бар деп сұрадым. Ол жақтан: "Біз Шауешектен келгендерміз. Мен Уаһап Мұсағиевпін", — деді. Мен тез ғана өзімді және жанымдағыларды таныстырдым. Көрші камерада Уаһаптан басқа шауешектіктерден Хисам Бауи, Ғабдулхақ Бектемиров, Мирхамит Мирзашбаев, Хафизахун Шаптан, Мырзахмет, Мақсұтхан Мұхамет қари және Шыңжаңдағы ақ гвардияшылардың бастығы, қытай езушілеріне қарсы күрескен Қожанияз бастаған көтерілісші мұсылман-түріктерге қарсы қытай жақ болып соғысқан Антонов та бар екен. Камераның екінші жағында пешке таяу жерде жарық бар. Сол арқылы екінші жақтағы камерадағылармен де әңгімелесіп тұрамыз. Мұнда дөрбілжіндік Шайхы дамолла, Файзула ахун бай (хотандық), Хасанбай Чанышев, Ғабдурахман Тұрдыбаев, сағатшы Уалихали Юсупов, Тұрды Алимов, Александр Кашкаровтар бар екен. Бір жақта — тышқандар тесіп ашқан тесік, екінші жақтан пештің жарығынан көрші жолдастармен сөйлесеміз. Әкірәм хазірет, Миряхия ака, Қадырхажы, Имин ака және мен бір дастарханға бөліндік. Қашғандары да екі-үштен бөлінді. Қанша дегенмен де біраз тыныш ұйықтадық. Таңертең күн шыға далаға дәретке шығарды. Мұндағы дәретхана өткендегіге қарағанда біраз кеңірек, айналасына ақ топырақ төгілген. Жуынуға 4-5 жәй қол жуғыштар қойылған. Суық суға жақсы жуынып алдық. Біз дәретханаға барып келгенше камераның есігі ашық қалдырылып, ауасы тазартылған. Далаға шыққанда байқағанымыз: біз жатқан түрме 6 бөлмелі пәтер екен. Таңертең жылы шәй келді жөне тандыр наннан бір-бірден берді. Қант, конфетпен шәй іштік. Екі жақтағы тесік арқылы ақырындап Шауешектен келген жолдастармен сөйлестік. Бірінші камерада Әлімғазы Бафин бар. Екінші камерада Мирюсуптың анасының ағасы (атын ұмыттым) бар. 3-4 камерадағылар жоғарыда жазылды. Бізбен келгендерден — Рахымжан Сасықбаев, Кәрім Дүйсебаев және Шауешек банкісінің бастығы (қытай) жоқ болып шықты. Камералар арқылы қысқа-қысқа жағдайымызды айтып, сөйлесіп тұрамыз. Сол күні камерамызға құмылдық бір қытайды әкелді. Бүл кісі майда саудагер екен. Біз сияқты не үшін қамалғанын, қандай күнөсі барлығын білмейді. Аң-таң. Жау ди шу екеуі бірге тамақтанатын болды. Камерамызда екі қытай бар. Дәрет алуға су жоқ. Ғұзыр (себеп) болғаннан кейін тәй ойым жасап бес уақыт намазымызды оқимыз. Имам — әр кезде Әкірәм хазірет. Намаздан кейін Ғұлам қари ақи құран оқиды. Өзімізше бір талай жұбаныш табамыз. Екінші күні камерамызға екі ұйғыр жігітін кіргізді. Біреуі Люкшивациннің (—?) кенже ұлы — Ескендір, екіншісі — Қожанияз қажының әскерінің қатарында болған Самсақ деген жігіт. Бұларды басқа түрмеден алып келіпті. Олардан қазіргі Шыңжаң жағдайын сұрадық, таныс-білістер жөнінде мағлұмат алғымыз келеді. Әлгі жігіттердің көріп-білгендері, басқалардан естігендері мынадай: қазір Шыңжаңның түкпір-түкпірінде көзге түсетін адамдардан ешкім қалмапты. Қамаққа алынғандардың дені — жергілікті ұйғыр және қазақ, татар тектес түрік ұлтының адамдары екен. Қытайлардан шағын ғана адам қамалған. Біздің таныс-білістерімізден ешкімді білмейтін болып шықты. Бір күні камерамызға бір қазақты алып келді. Жасы 50-лер шамасында. Зор кеуделі, келіскен екен. Оны Құмылдың солтүстігіндегі Баркөл жақтан алып кепті. Жанына барып амандастық, өзімізше жұбатқан болдық. Бейшара әбден сасқан. Еркін сахараның еркін ерке баласы мынадай ауасы нашар тар қапасқа қалай, не үшін келгенін түсіне алмай дал. Оның айтуынша: бұдан 10-15 жыл бұрын Алматыдан Баркөл жағасына көшіп келіпті. Ол ез ел-жұртының арасында абыройлы, дәулетті адам болыпты. Кейінгі күндері Баркөлде мәжіліс болады деп шақырыпты. Онда таныс дос болып жүрген сақшы бастығы қазақ мұны абақтыға жауып, айтпағанды айтып, өзін әбден сыбаған. Қол-аяғына кісен салып, азықсыз машинаға салып, Үрімжіге әкелші. Оның баласын да қолға алып, бірге Үрімжіге әкелген көрінеді. Ұлының қайда екендігінен хабары жоқ. Қол-аяғы байлаулы болып, жүк машинаның үстінде арлы-берлі домалап, әбден жапа шеккен. Жанына барып, үйден келген қазы, бауырсақтарды беріп, тамақтандырдық. Қазақ тілін жете білгендерге жолыққанына қуанып, аллаға шүкір етті. Тағы бір күні орта жастағы орысты әкелді. Ол Сүйдүң қаласының тұрғыны Калачов екен. Кіріп келгенде өзін жоғалтқан түрі байқалады. Сұрағанымызға жауап қайтаруға шамасы жетпеді. Қарыны аш екенін айтты. Сол күні сақшылардан сатып алған жұмыртқаларымызды бердік. Камерадағылардың кей біреулері: "Мұнан 3-4 жыл бұрын қытайдың феодал үкіметін жақтап, солармен бірігіп талай мұсылмандарды құртқандардың біреуі болуы керек. Ол кезде қылышын ойнатып, мылтығын асып, талайды тонаған мал-мүліктері жөнінде мына батыр қандай пікірде екен? Жанын беріп, жәрдем жасаған жөңгүдей (қытай қожайындары) ертең өзін абақтыға қамап тастағанына қандай баға береді екен?" — дегендей мазақтаған сөздер естілді. Ол да біз сияқты амалсыз абақтыға қамалған мәхбус еді. Біраз күннен кейін камерамызға орта жастағы қытайды кіргізді. Әдеттегідей емес, сақшылар бүл адамға ерекше құрмет көрсетіп, биязы мәміледе болды. Сақшылар кетіп, есік құлыпталғаннан кейін, ол кісінің кім екенін сұрастырдық. Бұл 1934-1935 жылдарда Манжұриядан дубан Шың шы цайдың арнайы шақыруымен келген бес зиялы жігіттің біреуі екен. Бұл бесеуі Жапонияда Шың шы цаймен бірге оқып, тәрбие алғандар. Фамилиясы Лянг екен. Сол күні көрші 5-камераға солардың тағы біреуін алып келіпті. Бұларға әр күні айырым жақсы тамақтар алып келеді. Төсек-орны да жұмсақ. Камерада: 3 — өзбек, 2 — татар, 4 — ұйғыр, 3 — қытай, 1 — қазақ, 1 — орыс болдық. Сәуірдің ортасында сақшылар келіп бүгін кешке моншаға барып жуынатынымызды айтып, жуынуға уақыт аз бөлінгеніне орай, артық көп киім алмай, жеңіл киім-кешек, сүртінетін орамал алуды тана бұйырды. Кешті асығып күтудеміз. Кешке сақшылар келіп, абақтыдағыларды камера бойынша, тергеу бөлімінің сыртындағы кең қорада тұрған автомашинаға кіргізіп, сыртын бекітіп қойды. Бұл машина — жедел жәрдем көрсететін машинаға ұқсайды екен. Бірталай жер жүріп барып машина тоқтады. Машинаның терезелері ақ бояумен боялған. Сондықтан да сырттағы дүниені көруге мүмкіндік жоқ. Алдымызда 3-4 сақшы, артымызда 3-4 сақшы, моншаның жуыну бөліміне кірдік. 30 минуттан қалмай жуынып шығуды бұйырды. Тез-тез шешініп, жуынуға кірістік. Қолымызға кір сабынның алқымдарын берді. Көптен бері жуына алмай жүргендіктен денеміз су көріп, сабынданып, асығыс болса да тазарғандай болдық. Біраз жеңілдікті сезіндік. Уақыт тар. Сырттағылар асықтырып, тез киініп далаға шықтық. Машинаға отырып, камерамызға қайттық. Моншаға кіргенде де, моншадан шыққанда да бірде-бір монша қызметкерін көрмедік. Камерамызға қайтып келген соң Яхия аға: "Мен моншаға кірерде жан-жағыма қарап, бір қозылы қойды көрдім. Жануарларды көру маған ауыр әсер қалдырды. Өткендегі еркін тұрмысты еске түсірді", — деді. Моншаға барып жуынып қайту біз үшін жаңалық болды. Сәуірдің аяқ шенінде тағы бір жаңалық — қатарымыздағы бірнеше камерадағылардың есіктерін бірер сағаттай ашып, тұтқындарды далаға таза ауаға шығарды. Киім-кешек, көрпе-төсектерді шығарып, күнге жайып кептіріп, қақтырып тазартқызды. 4-күні бұл кезек бізге де келіп жетті. Таңертең он шамасында сақшылар келіп, есігімізді ашып, сыртқа шығуға бұйырғанда, асып-сасып сыртқа қарай атылдық. Ай жарым күн сәулесін көрмеген едік. Я, жаратқан! Қара көлеңке, күн сәулесі түспейтін камерамызда онша білінбесе де, енді таза ауаға, күннің жарығына шығып, бір-бірімізге қарап қайран қалыстық. Бәріміздің жүзіміз сарғайып, жүдеп, арықтағанымызды енді білістік. Барлық киім-кешек, көрпе-төсектерімізді сыртқа шығарып жайдық. Тар қорада ары-бері жүрдік. Сақшылардан жасырынып есіктің ортасындағы тамақ беретін тесік арқылы жанымыздағы 5-камерадағы жолдастармен сөйлесеміз. Олар да бізді көріп, сөйлесіп қалуға тырысады. Бізден кейін 5-6 камерадағылар да өз кезегі келгенде далаға таза ауаға шығып, кірді. Осыдан кейін әр күні кезекпен 20 минуттай далаға шығып тұратын болдық. Осы қысқа ғана 20 минуттай далаға шығып, саф ауа жұтып, күн көзін көру бізге жақсы әсер етті. 1933 жылғы Шынжаң көтерілісіне байланысты 14-сәуірде әкелген тамақтары жақсырақ, ал 1-мамырда берген тамақ тіпті өзгеше болды. Еті бар майлы сорпа, ақ нан... Мынаны көрген Ғұлам қари аға: "Біздің Шыңжаңның ұлы төңкерісі күнгі 14-сәуірде берген тамақтары мен 1-мамырға байланысты берген тамақтарды салыстырдым, дәмін көріп, қортынды шығара беріңдер", — деді. Екі айдан бері бір түзу тамақ жей алмаған тұтқыңдар үшін бұл ерекше еді. 2-мамырда қайтадан бұрынғы қалпына түсті. Мамырдың ортасында камерадағы 3-4 адамды шақырып алып кетті. Олар 15-20 минуттан кейін қайтып келді. Олардың айтуынша: біздің камерамыз орналасқан қораның бір шетіндегі бос бөлмеде 2-3 тергеуші бар екен. Тұтқындардың қысқаша өмірбаяндарын жазып алыпты. Тергеушілердің арасында ең қауіптісі "һашимажы" деген тергеуші екенін айтып келді. Мына һашимажы деген тергеуші тегінде қырғызстандық Хасан Ысқаққлы Палатов тегінде Шыңжаңға 1935 жылдары арнайы жіберілген. Ұзақ жылдар саяси органдарда істеп атағы шыққан адам екен. (1910 жылы туылып, 1970 жылы Бішкекте қайтыс болған. Сүйегі мұсылмандар зиратында ескерткіш (құлыптас) қойылған). Кезек маған да келіп, тергеушілер отырған бөлмеге келдім. Кішкентай бір жазу столының жанында мен көрмеген, танымайтын 2-3 кісі отыр. Арасында орта бойлы, орта жаста, қара заһарлы көзді, суық жүзді біреуі мені шақырып, сұрақ қойып жаза бастады. Маған қарап: "Иә, күнәңді білесің бе? Шауешектен Үрімжіге не үшін тұтқын болып келдің? Түсінесің бе? Қысқаша айтып бер", — деді. Мен өзімнің үкіметке, елте ешқандай зиянды жұмыста болмағанымды, қарсы істер жүргізбегенімді, керісінше, ескі үкімет кезінде — ескілікке қарсы, жаңа заманауи пікірде болып, Кеңеске жақсы көзқарасымның нәтижесінде әр түрлі сөгістер естігенімді, жапа шеккенімді айттым. Тергеуші: "Мұндай тамаша, мағынасыз сөздеріңнің бізге керегі жоқ. Шыңжаңның қала, қыстақтары толық, адамдары көп, әрбір адам қылмыс жасап, еркін жүріпті. Оларды қолға алмастан, сіздерді тұтқындағанда, үкіметтің қандай мақсаты бар деп ойлайсыз? Бостан-босқа ұзақ һам жақын жерден әкеліп мында жинап не қылмақшы? Бекер ойын ісі ме?", — деп кескіні ашулы сөздерді айтты. Кейін: "Әзірше барып тұр жөне шақырып сөйлесеміз. Бірақ, біліп қой. Мен кінәсізбін дегендей шырайлық сөздерді қалдырып, үкіметке қарсы істеген кінәларыңызды тәфсілі сөйлеп, мойындамасаң, құтыла алмайсың. Біз сендердің құрық (бос) гәпләріңе (сөздеріңе) сенбейміз", — деді де қайтуға рұқсат берді. Бүтін денем бір ысып, бір суып, салқын тер шығып, өзімді жоғалтқан халде камераға қайтып келдім. Камерадағылардың әрқайсысы өз жағдайын ойлап әуре. Бәрі де таң! Жоқ кінәні қайдан тауып береміз. Бір күні камерадағыларды қораға шығарып, алдымыздан, жанымыздан суретке түсіріп алды. Сол күні шаштараз келіп шашымызды, сақал-мұртымызды алды. Сақшылар тарапынан тұтқындарға ара-тұра азық-ауқаттар әкелдіріп, кассада ақшасы барларға сатады. Кейде 5-6 күнде бір келсе, кейде 20-25 күн өткізіп келеді. Өткенде Үрімжіге келгеннен кейін 5-күні басқа азық-түлік қатарында 2 қорап "Казбек" темекісін алып қойғанымды жазып ем. Біздің бұрынғы тар қараңғы камерадан жаңа камераға көшіп келгенімізден кейінгі 3-4 күн темекі шегушілер үшін өте көңілсіз күндер еді. Бәрінің темекі, махоркасы біткен, екі күннен бері темекісіз. Тұтқындардың өз азап-қасіреттерінің үстіне, темекі келіп қосылды. Бәрінің жүйкелері тырысып, жоқ нәрсе үшін айғайға басып, айтысатынды шығарды. Ғұлам қари ака мен кісенді Ғұмар ахун екеуі ұрсысып қалды. Араға түсіп әрең бастық. Сонда менің ойыма бір қажеті болар деп алып қойған 2 қорап темекім түсті. Дереу түйіншегімді шешіп, папиростың бір қорабын алып, темекі шегетіндерге 2-3 данадан үлестіріп бердім. Бейшаралардың қуанғанын айтпа, аз уақыт ішінде тыныштана қалды. Бірнеше сағаттан кейін екінші қораптағы (25 тал) темекіні де үлестіріп бердім. 2-күні сатушылар келді. Әркім өз керектерін алды. Осыдан кейін сатушылар ұзақ уақыт келмеді. Үйден алып келген азық таусылды. Әзіргі сорпалары да сұйылып кетті. Тандыр нанның орнына, қытайдың буға піскен тұзсыз жың момыларын береді. Кұрсақтарымыз ашып, жүдей бастадық әлсіредік. Бірде сатушылар келіп қалды. Кезекке тұрып, біздің дастархан мүшелеріне (олардың өз есебіне) әр түрлі азық-ауқат ала бастадым. Бұрын қытайдың жың момысын жеп үйренбеген бізге оны жеу өте ауыр болды. Кептіріп сухари жасап, тұз сеуіп те жеп көрдік, бірақ нан жегендей болмадық. Ол да біз үшін қинаудың бір түрі болды. Кейде сақшыларға жалынып, өз есебімізден базардан тандыр нан алғызып, оны жың момыға қосып жеп, қанша қатып, түрі өзгерсе де 15-20 күнге дейін сақтап, пайдаландық. Камерада бізбен бірге жатқан тұтқындардың ішіндегі Шың дубанның жақсы жолдасы-мектептесі қытай ұлтының өкілі — Ляң (Ляйг) мағыналы, аз сөйлейтін байыпты адам екен. Құрымды қантқа қосып, қара сия жасап шықты. Арамызда шахмат ойнайтын Ғұлам қари ака ғана екен. Екеуі ұдайы шахмат ойнап, уақыттарын оздыра бастады. Біз де шетте қалмадық. Қант оралған ақ-көк қағаздың үстіне жың момыдан желім жасап, дойбы ойнай бастадық. Бұрын бұл ойынды білмегендер бір-екі күнде үйреніп, ойнай бастады. Бұл да уақыт оздыруға, ойымызды бөлуге себеп болды. Қанша уақыт оздырып, ойды белуге көмектескенімен де, абақтыда жатудың қайғы-қасіреті өз дегенін істей берді. Бәріміздің жүйкеміз әлсіреп, дойбыдан ұтылып қалғандар кәдімгідей ыза болып, ойыншылық шеберлігімізді арттыра бердік.

Енді абақтыда біздің камерада жатқан адамдар жөнінде айтайын: 1. Ескендірхан. Ақырғы Ләкші уаңның кенже ұлы, жасы 30-дар шамасында. 1934-1935 жылдары Шыңжаңдағы мекеме қызметкерлеріне болған тапшылықтың орнын толтыру үшін Ташкенттегі екі жылдық мәкбури (администрация) кадрлар дайындау курсында оқып қайтқан. Мінезі өте халим. Білімі мұсылманша, бастауыш дәрежесінде, кейіннен Кеңес одағының бірталай қалаларында (Мәскеу, Ленинград, Қадрым) болып, сауатын біраз кеңейткен. От басы Үрімжіде болғандықтан, үйінен ылғи тамақ келіп тұрады. 2. Әкірем хазірет Мұнасипов. Семейдің мешітінің имамы. Бұқарада оқыған. 1930-1931 жылдары Шауешекке көшіп келген. Екі қатынынан 6 ұл (Зұфар, Ситиню, Файз, Сәлим, Фидай, Рафик) һам бір қызы (Сити) бар. Тұңғыш ұлы Зүфар — Шауешек аймақтық сақшы мекемесінің бастығының орынбасары (бірақ, үлкен бастық сияқты көрінетін) еді. 1937 жылдың басында оңтүстік Шыңжаңға жұмысқа жіберіліп, 1939 жылдың аяғында абақғыға қамалып, қайтыс болған. Әкірем қазірет абақтыдағы кезімізде діни рәсімдерін орындап, су жоқтықтан, тәйәмиммен дәрет алып, оқыған бес уақыт намазымызда имам болып, намаз соңынан діни уағыз айтып, құран оқып, оны тәфсирлеп (түсіндіріп) беруші еді. 3. Ғұләм қари Тіллашайхов. Ташкенттік. 1926 жылы Семей арқылы бирасми шекарадан өтіп келген. Бұрынырақ Ташкенттің бай, абыройлы саудагері болып, тижарат істерімен айналысқан. Мағұлиматы — жалғыз діни схоластикадан ғибарат алса да, өзінің өжеттігінің арқасында бірталай тәжірибелі, кең пікірлі жан еді. Камерамызда, не көрші камерада бір жаңалық бола қалса, Ғұлам қари өзінше мағына беріп, дереу қортынды шығаратын. Бұл кісінің әр мәселені тез түсінетін, көріпкелдігі бізді таң қалдыратын. Оның ең үлкен арманы — өмірінде көрген жалғыз ұлы Әнуарды кетерінде жүрегіне басып, құмары қанғанша иіскей алмағаны еді. Осы арманы жөнінде жиі айтып отыратын. "Неге балаңызды құшақтап сүймедіңіз?" — дегенге ол: "Тәтті ұйқыда жатқан сәбиді (3 жасар) оятқым келмеді. Бірақ, жүзіне, жатқан түріне көзімді толтырып, толтыра қарадым",- деуші еді. Aһ ұрып, жыламсырап, іштегі дертін сыртқа шығарушы еді. Шауешекке келген соң бірнеше жылдан кейін Ташкентте қалған әйелі мен 3 қызын алдырды. 5-6 жыл Шауешекте тижарат істерімен айналысып, жақсы ғана дәулет иесі болды. Камерамыздағы тұтқындарға ақыл айтқанда жұбату сөздерін аямайтын. Жасы 49-50 шамасында. 4. Миряхия Мирзаһитбаев Шауешектің белгілі саудагерлерінен. Мирзаитбаевтың інісі — Мирбабаның тұңғыш ұлы болып есептелетін, негізінде Миргабитбайдың (қазақтар осылай атаған) күйеу баласы еді. Жасы 44-45 шамасында. Ташкенттік өзбек жастарымен бірге Миргабиг аканың қолында тәрбиеленді, кейінгі кезде Мирзаһитбаевтардың сауда істерін басқарды. Мағлұматы — ескіше оқыған болса да, сауданы жақсы және тәртіпті алып жүрді. 5. Шауешектіктердің тағы біреуі — қашқарлық Хажы Тұрдыбаев және оның туған ағасы Ғабдырахман ( ол да қолға алынған). Екеуі де Шауешектің орта саудагерлері болатын. Қоғам ісіне араласқан-араласпағандары маған белгісіз. Өздерінің жеке меншік жұмыстарымен айналысатын. 6. Шауешектен бізбен бірге келген және бізбен бір камерада жатқан зайсандық — Ибраһим Сайфуллин. Ол бізден бір жыл бұрын Шауешектің түрмесінде жатқан. Абақтының жайы оған белгілі, бұл оның жүрегіне нашар салмақ салды. Арықтаған, келбеті өзгерген. Шауешекте де, Үрімжіде де оның жақын туысқандары, жан ашырлары болмағандықтан оған ауыр әсерін тигізген. 7. Жау ди шан. Тарбағатай аймағының бұрынғы әкімі Жау ди шудың інісі. Бұрын Құлжада тұрған, кейін ағасы Тарбағатай аймағына әкім болып тағайындалғанда Шауешекке (1934 жылдың басында) келіп, бажы саласында істеді. Діни сенімі христианның католик мәзһәбінде (ағым, бағыт) болып, орыс тілінен басқа, ұйғырша да жақсы сөйлейтін. Ағасы орыс тілін жақсы меңгерсе де ұйғырша нашар білетін еді. 9. Нияз даутай. Бірнеше жыл бұрын Шыңжаңның Ақсу аймағында даутай (әкім) болған, кейінгі жылдары Шыңжаң үкіметі ашқан Ташкенттегі елшілікте елшінің орынбасары жұмысын атқарған. Ескіше оқыған, қытайша ептеп сөйлейтін, орысшасы да шамалы болатын. Ташкенттен отанына Шауешек арқылы өтпек болған. Бақтыдан өтіп Шауешекке келгенде, абақтыға жауып қойған. Бірге келген әйелі мен 10-12 жастағы баласы сыртта қалған. Нияз даутай түрмедегі кезінде басынан өткен әр түрлі қызықты әңгімелерді айтып беруші еді. Менің есімде қалғаны мына әңгіме:

Шілде ортасында шауешектіктердің үйлерінен поськалар келе бастады. Жібергендері — қант, конфет, печенье, киім-кешек, темекі сияқты заттар. Ақша жібергендер де болды. От басымыздан келген дүниелер бізді қатты қуантты. Бала- шағаларымызды еске алып жылап та алдық. Камерамыздағы үйлерінен посылка келмегендермен азық-ауқаттарымызды бөлістік. Көрші камерадағы шауешектіктерге де посылка келіпті. Маған тамақтан басқа, жазда кию үшін шиблет (аяқ киім), жаздық пальто, костюм, көйлектер және сабын жіберіпті. Келген жейделердің біреуін Самсаққа бердім (ол Хожа Нияз хажының хас (оқ қағар) әскері болған. Бір жетіден кейін Самсақ жейдені жұмақ болып, шешіп жейдені аударғанда, жейденің арқасында қарындашпен Райхананың: "Біз бәріміз аман-есенбіз. Сізді ғана сағынамыз", — деген жазуын Самсақ маған көрсетті. Жүрегім сағынышқа толып, тулап өксіп-өксіп жыладым. Бір күні камерамыздағы Қадырқажы Тұрдыбаевтың атына бір передача келді. Ішінде сол кезде Үрімжіде шығатын ұйғырша газетке оралған бу шай (бу шай — көбінесе қытайлар мен ұйғырлар пайдаланатын шайдың бір түрі). Сақшы әскерлер кетісімен бәріміз газетке жабыстық. 3-4 айдан бері дүние жағдайынан бейхабар едік. Газеттің аты есімде сақталмапты, бірақ, газет тақырыбында 3-4 күннен бұрынғы, ең соңғы хабарлар бар еді. Газеттің бұл санында — кейбір жаңалықтар, шетел жаңалықтары, Кеңес үкіметіне арналған мақалалар жазылыпты. Басқа шетел хабарларында: Германияның Чехословакияны басып алуы, Кеңес үкіметінің оған протест (наразылық) білдіргені, шығыс Қытайдағы жағдай, Жапонияның зұлымдығы, Испаниядағы жағдай т.б жазылыпты. Бұл жаңалықтарды тезірек айналамыздағы камераларға жеткіздік. Өзіміз тәмәм қанағаттанарлықтай оқып болған соң, басқаларға оқуға бердік. Ол үшін таңертең - кешке дәретке шығарғанда газетті шелекте жатқан ақ топырақтың ішіне жасырып қалдырдық. Оны көршілерімізге түсіндірдік. Күндер, апталар, айлар бірінен кейін бірі өтіп жатты. Бірақ бізді шақырып, салмақты тергеу жасамады. Шілденің ортасында бірен-саран тұтқындарды шақырып, тергеу жүргізе бастады. Жанымыздағы 5-камерадан тұрпандық бір ұйғырды шақырып, тергеу жүргізіп, көбінше Тұрпандағы ұйымдар мен Махмуд ақаң (генерал) Мұхитов жөнінде сұрапты. Бұл бейшара жәй қызметкер болғандықтан да: саяси ұйым, әскери жұмыстардан хабарсыз екенін баяндаса да қинап, 2-3 күн аяғынан тік тұрғызып, қинап қайтарған. "Жасырын ұйымның тарихын, мақсатын айтып бер. 4-5 күн ойлан", депті. Ол омірінде саяси ұйымның не екенін естіп-көрмеген, ондай ұйымның барынан хабардар болмағандықтан, табиғи жалғанды айта алмаған. Бейшараның басынан, бетінен, нәзік жерінен ұрып, азаптаған. Боқтық сөздердің бірін қалдырмай қайталаған. Қол-аяқтарын байлап, жерге жатқызып, дауысын шығармау үшін аузына шүберек тығып, кеудесіне салмағы зор қызметкерлерді шығартып тепкілеп, екі кісі аяқ-кеудесін езіп, жыныс мүшесін қысып, шертіп қинапты. "3-4 күн ойланып кел, егер күнәларыңды мойныңа алмасаң, мұнан да артық қинау жазасын көресің", — депті. Камераға қайтып келіп, езілген, үзіліп, сынып түскендей болып тұрған ағзаларын қатты ауырсынып, әрекетке келмей, он екі мүшесінің ауырғанына шыдай алмай, қатты қиналды. Егерде, босап, еркіндікке шықса да адам қатарына қосылуы күмәнді еді. Осы күндері жанымыздағы 3-камерадағы Хасан Шанышевті шақырып, тергеу жүргізді. Ол шақырған күннен бастап 17-18 күндей камераға қайтпады. Бір күні сыртқа шыққанда 3-камераның алдынан бір пар хром етікті, қанға боялған шұлықты, шұлғауды көрдік. Түзге отырып, камерамызға қайтып, есігіміз бекітілген соң, белгілі тесіктен 3-камерадағы Уалихажы Юсуповтан (сағатшы) оның мәнін сұрастырдық. Өткен түні түн ортасында Хасанбай Шанышевті есінен танған күйінде камераға әкеп тастапты. Таңертең біраз езіне келгеннен кейін жағдайды сұрастырыпты. Сонда тергеушілерден көп жәбір-жапа көргенін, Рахматолла деген бір жас тергеуші (Үрімжідегі белгілі түрік Мухарам каридың күйеу баласы еді. Бірнеше жыл өтпей, өзі де қолға алынды. Елдің айтқандарына қарағанда, бұрын тергеу жүргізіп, өзі қинаған адамдар ұрып өлтіріпті) сұрақ жүргізген. Өмірбаянын жаздырыпты. Онда саяси ұйым жөнінде бір сөйлем жазылмағанына ашуланып, боқтап: жергілікті үкіметке қарсы шет мемлекеттердің — Жапония мен Германияның, тағы басқа да жиһангер мемлекеттердің пайдасына жасаған шпиондық әрекетін, олардың тапсырмалары жөнінде толық мағлұмат жазуын талап етіпті. Хасанбай бұлардың біріне де қатысы болмағанын қайта-қайта айтса да, тергеушілер қатты жаза астына алған. Он шақты күн ұйықтатпай, тік тұрғызып қойған. Аяғы талып, не ұйқы басып отырып қалса, жанындағы екі сақшы бамбуктен жасалған таяқпен бас-көз демей ұрып, қинап, қайта тұрғызып қойып, сұрақ алып отырған. Жазаның басқа да әдісін қолданған. Ең соңында басына электр қысқышын кигізіп қысқан. Сонда бір көзі мүгедек болып, Хасенбай қайта-қайта талып, әлсірегеннен кейін камерасына қайтарған. Бұл хабарды естігенде біздің камерамыздағылардың зәре-құты қалмады. Бәрін де қорқыныш билеп алды: "Мұндай азап-қинауларды көргенше, тергеуші не десе соған "жарайды" деп, істемеген күнәні мойынға альш, тезірек өлім жазасына кесіліп, иә, атылып, иә, шапшылды дүниеден тез кетуден басқа шара жоқ. Мына түрімізде бізге құтылып шығу үміті көрінбейді", - дегендер де болды. Көпшілігі, мынадай орынсыз тергеулерді, күнәсіз жазалаудың шын мәнісіне жете алмай, жұмбақты шеше алмай қайран қалды. Бір күні Ғұләм қариды шақырды. Оны да Рахматолла тергепті. Қари ака бір сағат өтпей қайтып келді. Қари аканың айтқаны:

Тергеуші: — Күнәларыңды бір-бірден баянда.

Қари: — Менің ақылым өзімде, денім сау кезіңде һиш жерде, һиш уақытта үкіметке қарсы әрекетте болмадым. Саяси ұйымдар жөнінде естіп білмедім. Тергеуші: — Қапада, сахараларда қанша адамдар еркін ерікті өз тіршіліктерімен күн көріп жүріпті. Солардың бәрін ұстап абақтыға қамамай, сіздерді ұстап абақтыға қамағанша қандай түсінік бере аласыз? Үкімет ақымақ па, әлде залым ба?

Осындай сұрақтардан кейін тергеуші тағы шақырып әңгімелесеміз, - деп қайтарды — деді. Тамыз айының басы болатын. Түнгі сағат он екі шамасында біздің камераның есігі ашылды. А, қудай! Тағы қандай пәле күтіп тұр. Көпшілігі терең ұйқыда жатқан болатын. Тағы қайсымызды шақырып, орынсыз сұрақтармен жанымызды алып, қинар екен деп күттік. Сақшылардың біреуі: "Мұхамеджан Юсупов кім? Тез дайындалып, бізбен бірге жүр", — деп бұйрық берді. Камерадағы жолдастарымның көмегімен киініп, сақшылардың алдына бардым. Есік алдына шыққанда, басыма дорба кигізіп, екі әскер қолтығымнан жетектеп, сыртқа қарай ала жөнелді. 50-60 қадам жүргеннен кейін бір бөлмеге кіргізді. Басымдағы дорбаны алып, сақшылар шығып кетті. Мен жарық бөлме ішінде қарсы алдымдағы үстелдің жанында отырған адамдарды көрдім. Біріншісі — бұдан бұрын көрген қаһарлы көзді, бет-әлпетінен жауыздық пен мейірімсіздік аңқып тұрған һашым хажы да, екіншісі — қазақ жігіт. Маған орындыкқа отыруды ұсынды. Сондағы бір сақшы жігіт арқылы біреуді шақыртты. Біраздан кейін бөлмеге жас ұйғыр жігіті келіп кірді. Һашим хажы: "Ғабдулләм, сізге тергеу жүргізу үшін шауешектік Мұхаметжан Юсуповты тапсырамыз. Жақсылап тергеу жүргізіп, қортындысын бізге хабарлаңыз", — деді. Ғабдоллам мені ертіп бір тар бөлмеге кіргізді. Үстел жанындағы орындыққа отырғызып, алдыма 4 беттік дәптердің бетін жайып, менің аты-жөнімді, тегімді, жасымды, туып өскен жерімді, жалпы туған күнімнен тартып, абақтыға қамалғаныма дейінгі басымнан өткен өмірбаянымды толық жазуға бұйырды. Есте қалғандарды жаза бастадым. Өмір бойы күндер, апталар, айлар, жылдар болып озған оқиғаларды тәптіштеп жазу мүмкін емес. Мен өмірімде болған, жадымда қалғандарды қалдырмай жазуға тырыстым. Бір сағаттан артығырақ уақыт өткенде Ғабдуллам жаныма келіп, жазған қағаздарымды алып оқи бастады. Қанағаттанбағанын байқатып, басьш шайқап қойды. Я, алла! Тағы не пәле? Түсі өзгеріп кетті. Көзін алайтьш маған қарап: "Сенің мына ертегі сияқты жазғандарыңның бізге бір тиындық та құны жоқ. Бізге мұнда жазбай жасырып қалған үкіметке қарсы үйымдарды, үкімет саясатына қарсы жүргізген үгіттерінді, бірге істеген үйым мүшелерін жаз. Сендер барып тұрған пантүркист, панисламисіңдер. Ел арасында қандай үгіт-насихат жүргізгендерінді жаеырмай әшкерелеп жаз. Мен жоғарьща қойған талап негізінде өз еркіңмен барлық мағлұматтарды бер. Ондай болмаған жағдайда көп азап-қинаудан кейін бәрі бір егжей-тегжейлі жазып беруге мәжбүр боласың. Онда кеш болар. Кінәң арта түсер. Сендердің айла-қулықтарыңды біз жақсы білеміз. Қысқасы, үкіметке қарсы ұйымдарыңды, оның мүшелерін жасырмай анықтап жазып бер. Болмаса бәрібір қинау-азаптардан кейін жазып бересің", - деді. Мен: "Пірадар (ағайын), ондай істерде, ұйымдарда болмасам..." — деп аузымнан шыққанша, Ғабдуллам орнынан атып тұрып, жаныма жетіп кеп, бетіме шапалақпен тартып жіберді. "Мен сендей сатқындардың пірадары емеспін", - деп өте бір сұмдық сөздермен ата-анамды балағаттап шықты да қайта барып отырды. Үстелдің суырмасынан қағаз құжаттарды сақтайтын бір-екі папкаларды алды да, ішінен 2-3 дана жазылған қағаздарды алып менің алдыма қойды. Маған қарап: "Мынаны қарап оқып шық! Теріс әрекетшілердің саған ұқсап, еш нәрсе білмеймін, күнәм жоқ. Ақпын, пәкпін, емін-еркін оз жұмысымызда болғанбыз деп, кейіннен қинау-азаптарды көріп, істеген күнәларын егжей-тегжейлі жазып, қылмыстарын мойындағанын көр!" — деді. Қағаздарды бір-бірлеп оқи бастадым. Жазудың біреуі құлжалық, мен танымайтын өзбек ... қожаныкі (кісі аты қолжазбада жазылмаған — ред.) еді. Жазғаны сіліс мәнеріндегі өзбек тілінің жазылуы, мұның сол... қожаныкі екендігіне менің күмәнім жоқ еді. Ол: пәленінші жылы Өзбекстаннан Құлжаға көшіп келгендігін, бір жағынан сауда пижаратымен айналысып, екінші жағынан жергілікті үкіметке қарсы жасырын ұйымда істегенін, ел арасында үгіт жұмысын жүргізгенін айта келіп, ұйымда болған мүшелердің қатарына — Мирқасым қажы Миршановты (ол кезде қажы жүзден асқан қария еді), Тұрды ахунбай Алмасбековті, Ташмұхамедия Имғамбаевты, Хаким қожаны бас қылып, жиырмадан астам адамның атын атаған екен. Енді біреуі — қашқарлық ұйғыр, ол жақта болған үкіметке қарсы ұйымды, мүшелерінің тізімін, үгіт тәжірибелерін жазған. Осыларды оқып таң қалдым. Мирқасым қажының ұйым құрып, үкіметке қарсы шығуы мүмкін емес, ақылға симайды. Неде болса қатты қинап, азаптағаннан кейін жазуға мәжбүр болып, өтірік болса да жазып құтылған болар. Бірақ өтірік жазып құтылғанымен оның ақыры не болмақ? Бұл ең ауыр мәселе! Ғабдолла: "Міне, күнәларын мойындап, тіл хат бергендердің бірнешеуін көріп шықтың. Керек десең ондайлардың 20-30-ын көрсетуге болады. Бәрібір шындықты (мифтік демекші) айттырмай, күнәлеріңді мойындатпай қоймаймыз. Сендерді бостан-босқа қамақта ұстамаймыз. Мен сені қатгы қинамаймын. Бірақ та қинаудың жеңіл түрін көрсетпекпін. Мұнан кейін жақсы ойланып, әлбетте біздің талабымызға сәйкес жауап беретін боларсың", — деді. Ғабдуллам жаныма келіп, екі қолымның саусақтарын бір-біріне кіргіздіріп, үстел үстіне қойғызып, қолдарымен біраз басты. Шыңында да қатты ауырды. Саусақтарым сынғандай сезіндім. Ғабдуллам маған қарап: "Міне, көрдің бе! Бүл бір мысал. Ақырын басқандағы хал. Егер аямай қатты басқанда қаншалықты ауыратынын түсіне бер және бір кішкене мысал", — деп, менің жыныс мүшемнің екі жұмыртқасын саусағымен ақырын ұстап шертті. Бұл жолы да қатты ауырды. "Енді қазірше камераңа бара тұр. Жақсылап ойлан, әне-міне деген соқыр жармақтық, салмағы жоқ сөздеріңді қалдыр. Егер келесі шақырғанымызда өз сөзіңді сөйлеп, қылмысыңды жасырсаң, қатты қинап азаптайтын боламыз. Ол кезде кеш болады. Қайталап айтамын, жақсылап ойлан", — деді. Камераға қайтып келіп, жанымдағыларға бәрін баяндап бердім. Оларға ауыр әсер етті. Екінші күні көрші камерадағылар да болған жағдайды естіді. Үш күннен кейін тағы тергеуге шақырды. Тергеуші Ғабдуллам: "Жә, енді жақсы ойланып келген боларсың. Мына қағазға өмірбаяныңды, үкіметке қарсы істеген істеріңді, жасырмай жазып бер", — деп қағаз бен қаламды қолыма ұстатты. Мен ұзақ отырып, бұрынғы жазғандарыма біраз өзгерістер енгізіп жаздым. Саяси ұйым, үкіметке қарсы істер туралы бұл жолы да ештеңе жазғамын жоқ. Өйткені, ол негізінде жоқ мәселе. Жоқты бар деп жазу мүмкін емес еді. Түбінде өтірік жазғандардың шындығы ашылып қалса, азап-жазаның үлкені сонда болар деген пікірге тоқтадым. Ғабдуллам оқып шығып, түс-әлпеті өзгеріп, ашуланған қыяпатында: "Сендер үкіметтің кеңшілігін, қамқорлығын түсініп, білмейсіңдер. Сендерді бекер сатқын, керітартпа деп атамайды. Үкімет біліп, түсініп тұрып сендерді түрмеге жапты. Арам шөптерді егіннің ішінен тазаламаса болмайды. Сендер сияқты сатқындардың көзін жойып, Шыңжанды тазалап, тыныштандырмаса болмайды. Басқа шара жоқ", - деп жаныма келіп, әлгі мен жазған өмірбаянды көрсетіп тұрып: "Мына жазғандарыңмен кімді алдамақ боласың? Жиһангер мемлекеттердің жасырын өкілдерімен болған байланыстарыңды, олардың берген тапсырмаларын жасырып қалмақшы боласың ба? Жоқ, жасырып қала алмайсыңдар!", — деді де, екі бетімді шапалақпен тартып-тартып жіберді. Адам үшін ең қымбат болған әке-шеше, ата-баба, әжелерімді қосып тоқтаусыз балағаттауы — менің өмірімдегі ең ауыр минуттар еді. Ғабдуллам келіп екі қолымды артыма байлады. Я, алла! Енді не болар деп күтем, қорқам. Бір ұзын арқан әкеліп, екі аяғымды біріктіріп қатты байлады. Арқанның бір ұшын төбедегі доға темірге өткізіп тартты. Басым төмен салбырап, аяғым жоғарыда асылған халде қалдым. Осыларды орындау үшін көмекке бір сақшыны шақырған болатын. Осы қалпымда 4-5 минуттай тұрдым. Аз ғана уақыт болса да қатты киналдым. Ғабдуллам жаныма келіп: "Хош, енді кінәлеріңді мойныңа аласың ба, жоқ па?", — деп сұрақ қойды. Каншалықты қиналсам да, қинаушыларға менде іштей қарсылық күшейген еді. Жауап қатпадым. Асылған аяқтарымды төмен түсіріп босатты. Аяқ-қолым байлаулы күйіңде жерде жатырмын. Бір ұзын орамал сияқтыны әкеліп, зорлап аузыма тықты. Мұрыннан ғана дем аламын, ауыздан дыбыс шығару мүмкін емес. "Қылқындырып өлтірмекші шығар", — деп жатырмын. Сырттан әлде кімді шақырьш еді, зор денелі орыс кіріп келді. Кейіннен білдім, бұл орыс сол мекемедегі орыс тұтқындарының тергеушісі екен. Ғабдуллам екеуі аяғымның басынан тіземе дейін мыжып, жаныштап арлы-берлі жүрді. Аяқтарымның ауырғанына шыдамай, бақырайын десем, аузымдағы тығындаулы орамалдан дауыс шығара алмадым. Шауешекте 33-35 жылдары көріп жүрген Нұрсапа деген казақ жігіті келіп кірді. Ол кезде мен оқу-ағарту, мәдениет жұмыстарына белсене араласып жүргенімде Нұрсапамен көп кездесетін едік. Ол Кеңес одағынан келген көзі ашық, зиялы, оқу, оқыту ісіне көп араласатын еді. Қазір осы мекемеде тергеуші екен. Нұрсапа менің жағдайымды көріп, Ғабдулламға қарап: "Бұл жолы Мұхаметжанды қинағанды тоқтата тұрыңдар. Қалай қинайтындарыңды көргеннен кейін, ендігі тергеуде кінәларын мойындап, тура жауап берер. Мұнан кейін де өз сөзінде тұрып, канағаттандырарлықтай жауап бермесе, өз обалы өзіне. Шындап қинағанды сонда көрер. Қазір кеш, сағат үш больш қалды. Бұл қинаудан кейін, камерасына барып, өзіне өзі келіп ойлансын", — деді. Аналар мені босатты. Ызадан жарыла жаздадым. Кінәсіз мұнша қинап-азаптау, өмірімде естіп көрмеген балағат сөздерді есту - менің оларға деген карсылығымды арттырған еді. Сүйретіліп, езілген халде, ішім ызаға толып камераға қайттым. Мен келгенде оянған жолдастарға бәрін жасырмай айтып бердім. Бәріне де ауыр әсер етті. Қанша кеш болса да, көрші камерадағылар жағдайымды сұрап білісті. Екінші күні біраз әл жинап, жанымыздағы 5-камерадағы қазақ Мырзахметпен сөйлестім. Ол өткен түндегі басымнан өткізгендерімді тыңдады да, жауап ретінде: "Мұқа, мен сізге бір пікір айтайын. Бірақ қапа болмаңыз. Бұлардың аяқ алуы өзгеше. Ақты қара деп, қараны ақ деп мойындатпақшы. Үкім өз қолдарында. Не істеймін десе де қолдарынан келеді. Абақтағылардың қолынан не келеді. Онан-мұнан естуімше, талайлар өз жанын қорғап, болмаған істі болды деп, көріп-білмеген ұйымдарды болған деп қол қойып бергендер бар көрінеді. Мұның аяғы не боп тынар? Айту қиын. Бірақ сол кінәларын мойнына алып, қол қойып бергендердің әзірше сұрақ-мұрақтардан тыныш екендігі белгілі. Менің байқауымша, осында жатқандардың көпшілігінің кінәсіз екендігін үкімет жақсы білсе керек. Бірақ, бұларды қолға алып, ұрып, соғып, қинап болса да қол қойдырып кінәсін мойындату — үкіметтің саясаты. Шыңжандағы қалған ел-жұртты үркітіп, қорқытып тыныш ұстамақшы. Сөзімнің қалғанын өзіңіз ұғып білерсіз", — деді. Екі күннен кейін камерадағы жолдастардан құлжалық Иминахун Хожамяровты (Құлжа мен Қашқардағы Мұсабаевтардың белгілі сауда фирмасының бас өкілі болған) үш күннен кейін әбден сілесін шығарып камераға әкеп тастады. Бейшараның жағдайы мүшкіл, сөйлейтін шамасы жоқ, өте әлсіреп қалыпты. Қалған-құтқан азық-ауқатымыздан беріп, аздап әл кіргеннен кейін басынан өткендерін айтып берді. Иминахунға бір ұйғыр жігіті тергеу жүргізіпті. Өзінің өмірбаяның өмір тарихында есте қалғандарын жазып беріпті. Мұның жазғанына қанағаттанбаған тергеуші Иминахунның құлжалық бірнеше таныстарын камерасына шақырып (айырым-айырым) беттестірген. Олар Иминахунға: "Болған оқиғаларды мың рет жасырып, пәлен-пәштуән деп үкіметті алдамақшы болсақ та, шындық майданға шықпай қалмайды. Бізде ұйым болған. Мүшелері пәленшелер еді ғой. Біз шындығын анықтап жазып бердік. Сөйтіп шындықты жазғанымыз үшін үкімет басымызды алған жоқ. Қанау-азаптардан құтылдық. Біздің кеңесіміз, болған ұйым мен олардың мүшелерін, олардың жүріс-тұрысын толық жазып беріңіз. Сөйтіп азаптан құтылып қаласыз", — депті. Иминахун оларды қатты сөгіп: "Ұятсыз сатқындар, болмаған істі шын деп кайтып жазамын", — деп айқайлапты. Осыдан кейін тергеуші Иминахунды бір бөлмеге кіргізіп, жанына бір айырым сақшы қойып, отырғызбай тік түрегеп тұрғызуды тапсырып кеткен. Екі тәулік бойы тікесінен тұрып, қатты қиналыпты. Иминахунды да "ойлан" деп қайтарыпты. Осыдан кейін айналадағы камералардан әр түрлі хабар келе бастады. Екінші камерадағы құмылдық бір ұйғырды шақырып, тергеу жүргізіп, жауаптарына қанағаттанбай көп азаптап қайтарыпты. "Хожанияз хажының, Махмұдсалықтың, Юлбарыстардың тапсырмаларын айтып бер", — деп әуреге салған. Бір қанша құмылдық бұзық қылмыскерлерді кіргізіп беттестірген. Олар — болмағанды болды деп, өмірде болмаған ұйымдардың мүшелерін санап берген. "Бізге андай тапсырма берді, мыңдай тапсырмалар болды, онда сен де бар болатынсың", — деп әлгі адамдар "қылмысын" мойнына қойып беруге тырысқан. Бейшара адам мүндай қиыншылықты тоқтаусыз көргенінен өліп кетпейін деп, тергеушінің талаптары бойынша жазып, қол қойып шыққан. Содан бері тергеуге шақырмай, тыныш жатыр. Берген жауаптарыңда өкіметке қарсы әрекеттерін жазғандықтан, өлім жазасын қашан орындайды екен, — деп күтті. Тағы бір тұрпандық ұйғырды шақырып, тергеу жүргізген тергеуші — үрімжілік Мухәрәш қари деген түріктің күйеу баласы, өте залым, рақымсыздығымен аты шыққан тергеуші екен. Оның сұрақтарында "ұйым мүшелері", "Герман, Жапон, жалпы жиһангер мемлекеттердің өкіл сатқындарымен болған байланысына" еш қандай жауап қайтара алмаған. "Жиһангер мемлекет" дегенді естіп-білмеген, естігеннің өзінде де олар қандай адамдар, қай тарапта, шығыста ма, батыста ма екенін білмейтін. Өз елі айналасындағы адамдармен ғана араласқан жәй ғана бір кісі. "Сен өтірік білместікке салындың", — деп азаптайды, талай уақыт отырғызбай, тікеден тік тұрғызып қойып, қол-аяғын байлап, жыныс мүшелерінің екі тұқымын шертіп қинаған азаптарынан кейін талып кетерлік халде камераға қайтарған. Камераға келген соң 2-3 күн орнынан қозғала алмай жатып қалған. Бесінші камерадағы шауешектік Хафиз ахунның сөзіне қарағанда: "Қиналған тұтқын бишараның мұнан кейін адам қатарына кіруі күмәнді. Мұнан гөрі тез өлуге разымын. Бірақ қанша қинаса да шындықтан қайтпаспын", — депті. Мені шақырып тергеу жүргізгендеріне екі жұма өтсе де қазірше тыныш. Бүл ортада 5-камерадагы бірталай адамдарды шақырып, сұрақ алған. Көбін тура жауап бермедіңдер деп біраз қинап, ұрыпты. Ал бірталайын қатты жазалап, болмаған ұйымдарды зорлықпен жаздырып, қол қойдырып босатқан. Бейшаралар өздерін жоғалтқан халде, ұждандарының тапталған азабын тартты. Егерде қайта шақырып, тергеу жүргізіп, бұрынғы сұрақтарға қатаң жауап талап етсе, болмағанды болды деп жазып берсем, аяғы неге апарады сонда? Бір күні Яхия акамен сырластым. Ақыл сұрадым. "Егер камераның темір решеткасына орамал байлап, асылған болып көрінсем, бұл адам тергеу барысында қинаудан құтылу үшін асылып өлмекші болған деп, қинап-тергеуін тоқтатар. Шындықты жазып берсем соған қанағаттануы мүмкін бе?", — дедім. Яхия ака бұған қарсы шықты. "Асылып өлмекші болып қорқыту орнына, расында да, өліп кетсең, ол — арам өлім мурдәт кетуіңіз мүмкін. Онан да тергеушінің талап еткен "ұйымы болды" деп аздап мүшелерін көрсетсең қалай болар екен? Тергеушінің тамырын ұстап көріп, соған қарай іс жүргізсең қалай болар? Үмітсіздік — сайтан ісі, сабыр ет", — деп қосып қойды. Шындығына жүгінсек, жаннан таярлық жағдайда едік. Қазіргі жағдайда еш күнәсіз қамақта отырып, кез-келген уақытта шақырып, орынсыз сұрақтар қойып, тура жауап бергеніңді қабылдамай, адам баласы көрмеген азапқа салса, одан көрі біржола құтылу жақсырақ болар — деген ой мені мазалай берді. Кезек Яхия акаға келіп, оны тергеуге алып кетті. Бірнеше сағаттан кейін қайтып келді. Одан 1920 жылы Шауешекке Үрімжі жақтан келген жапондық әскери адамдар жөнінде сұрапты. Оларды Тарбағатай әкімі Шауешектегі ең жақсы ғимаратқа есептелетін Мирғабит байдың (Миряхия аканың қайын атасы) үйіне түсірген. Тергеушілер: сол кездегі әскери адамдардың тапсырмаларын, кімдермен байланыс жасағандарын, әлбетте өз үйінде болған адамдарды да жасырмай айтып бер, — деп қыстапты. Яхия ака: "Расында да 1920 жылы жазда бірқанша Жапондық адамдар Шауешекке келген. Ол кезде Тарбағатай аймағының дутыңы Жан дудың әмірі бойынша, қаланың жақсы үйлерінің бірі болған біздің мейманханамызға түсті. Бірнеше күн қонақ болды. Мен жас едім. Біздің ғұрып-әдетіміз бойынша олармен әңгімелесу — үлкендердің ісі деп қарадық. Оларды өз үйімде көрсем де, олармен әңгімелеспедім және ол кезде менің ісім - сауда істерін басқару ғана еді. Мен сол сауда істерімен айналысып, басқа істерге мән бермедім. Бұл мәселе жөнінде жас болса да көзі ашық, газет-журналдарды коп оқитын туысқанымыздан Мирюсуп Мирзатбаев білсе білер" — депті. Яхия аканың тергеушіге берген жауабына мен керемет ашуландым. "Сіз Мирюсупты түп тамырымен байлап беріпсіз ғой. Кіріп-шығып жүрген жапондық әскерлерді және қытай бастықтарын көргеннен басқа ол істен Мирюсуптың мағлұматының жоқ екендігі маған мәлім болатын. Бұл жөнінде Мирюсұптың басына қандай жағдайлар туар екен", - дедім. Бірнеше күннен кейін Миряхия аканы тағы тергеуге шақырды. Бұл жолы және қандай жаңалық, қандай сұрақтар болады деп күттік. Бірнеше сағаттан кейін Миряхия ака камераға келді. Яхия ака бізге қайтып камераға кіргенде: "Әлхамдулла, құдайға шүкір, сіздерді көруге бұйырған екен" — деген еді. Ол енді сәләмәт айтып, сіздермен бірге бола алдым демекші еді, күзетшілер оған: сен басқа камераға көшесің, — деді. Ол көрпе-төсек орындарын жинап алып шығып кетті. Миряхия ака кетуімен камерада бір алаңдатқан бостық сезілді. Бесінші камерадағы Мырзахметпен белгілі тесік арқылы сөйлестім. Тағы шақырып тергеу жүргізіп, кінәларыңды мойныңа ал деп қинаса не істеймін деп ақыл сұрадым. Мырзахмет: "Үкіметтің бізді қолға алып, абақтыда жатқызуының себебін, өз пікірімше, істің қалай бара жаткднын бүдан бурьш айтгым. Одан кейін де талай ойланып, толғандым. Түбінде не қылса да айтқандарына қол қойдырып, мойындатпай қоймайтын көрінеді. Мен өзім болсам, ыңғайына қарап, қолдан келген дәрежеде жеңілірек жолменен айтқандарын мақұлдап, қол қойып беруге бел байладым. Басқаша еш қандай шара жоқ көрінеді. Қалғанын өзіңіз білесіз", — деді. Менің басым қатты. Камерадағылардың ішіндегі бірталай тәжірибелі, сөз білер Ғұлам қари акамен сөйлестім. Ол кісінің де басы қатқан, сасқан. Бүгін болмаса — ертең шақырып, қатты қысып, ұйым, басқалар жөнінде тергеу жүргізуі мүмкін. Айналамыздағы камерадан алынған хабарларға қарағанда, еш үміттенерлік, жан тыныштандыратындай хабар жоқ. Кей біреулерді қорқытып, жоқ ұйымды, олардың мүшелерін жаздырып, кінәсін мойнына алды қылып, қол қойдырып босатқан. Яғни, сұрақтан босатып, камераға қайтарған. Бірталай тұтқындарды: ойланып пікіріңді айт, — деп қайтарған. Қари ака көбінесе қиялға батқан күйде болатын. Ызасын тоқтаусыз темекі шегуден алады. Денсаулығы нашарлады, жүдеп кетті, көп жөтеледі. Осындай жағдайда ол да кесіп бір кеңес бере алмады. "Ақуалды естіп-біліп тұрып, құлақ естіп, көз көргенді алдымыздан оздырып тұрмыз. Бұларда — шындық деген бүтін адамзат үшін қасиетті ұғым жоқ. Бұлардан шындық деген атаулыға — мейірімділік, құрмет күту, қара тастан ақ сүт күткендей ғана. Басқа қандай теңеу айтуға да келмейді", — деді. Үшінші камерадағы Валихан Юсупов (сағатшы) ауырып, ауруханада 3-4 күн жатып шықты. Ауруханада бірталай адамдарды көріпті. Құлжалық саудагерлерден Ташмұхамед Инғамбаевты көріп, әңгімелесіпті. Ол да басынан өткен хикаяларын айтып: "Мені де тергеуге шақырып, тура айтқан жауаптарыма қанағаттанбай біраз қинап, жеке бөлмеге кіргізіп, жаныма жас ұйғыр сақшы жігітті қойып, тікемнен тік тұрғызып қойды. 4-5 сағат тұрып қиналдым. Азық-түлік тапшы болғандықтан әлсіреп, есімнен айырылуға айналғанда, мені күзетуге қойған жігіт: "Ака, былай өзіңізді қинап, өліп кетуіңіз мүмкін. Мен мұнда бірталай адамдарды, қылмыскерлерді де көрдім. Күнәсі бар, жоғына қарамастан, күнәлерін мойындаған болып тілхат бергендер, осындай ауыр қинаулардан құтылып, күнәлерінің ауырлығына қарап, ауыр жаза күтіп қорыққандар, бірнеше айдан бері аман-есен тыныш камерада жатыр. Бірқаншасы түрлі жерге қызметке де орналасты. Сіз өзіңізді қинамаңыз. Менің сіздің жеке басыңызға дұшпандығым жоқ. Түріңізді көріп аяймын. Осы кеңесті сізге шың пейіліммен беріп отырмын", — депті. Сонан кейін тергеушіні шақырып, күнәлерімді растап, қол қоятынымды айтып босанып камераға қайттым. Біраз ес жиып, болмаған ұйым, оның мүшелері жөнінде тергеушінің талабына сай жазып, қол қойып бердім. Ұйым мүшелері деп бір қанша қайтыс болған адамдарды қосып көбейттім. Содан бері тергеу деген пәледен құтылдым. Анда-санда шақыртып: "Құлжа мен Іледегі пәленшені білесіз, солар қандай адамдар", — деп бір қанша сұрақ беріп қайтарады. Әлгі сақшы жігіттің әбден қиналып, азаптанған кезімде берген кеңесі өзімнің де жанымнан түңіліп, не болса сол болсын, тәңірден көрдім деп алды-артыма қарамастан имза (қол қою) бергеніме енді разы болып қалдым, һам басқа тұтқындарға қиналмастан қол қойып беріп, азаптан құтылуға кеңес бере бастадым", — деген Ташмұхамед аканың бүл кеңесі менің де көңіліме орныққандай болды. Енді тағы да тергеуге шақырса, жағдайға қарап әрекет жасауға бекіндім. Міне, тағы тергеуге шақырды. Тергеу бөлмесінде мені Ғабдуллам қарсы алды. Қабақтары түйілген, түрінен зәр-зұлымдықтың лебі есіп тұр. Қыли көзін маған қадап, қысқа ғана: "Мұхаметжан, бірталайдан бері сені ойлансын деп шақыртпадым. Енді ойланып, бір шешімге келген боларсың. Жә! Тағы қулық жасап шыңдықты жасырып, істеген күнәлеріңді мойныңа алмақшы болдың ба, яки, ұйымның және оның мүшелерін, қылмыс істерің жөнінде жасырмай баян қылып жазып беруге разы боласың ба? Бүл менің соңғы ұсынысым. Не дейсің?" — деді. Мен ақырын ғана ұйым жөнінде жазып беруді келісетінімді айттым. Ғабдуллам мені жеке бөлмеге кіргізіп, қағаз-қалам беріп, біраз түсіндірме берген болып шығып кетті. Жә, не деп бастап, нелермен толтыруым керек. Күнәсіз бір қанша адамды үйттік, бүйттік деп жазу керек пе? Ойланып көруім керек. Бірақ, бүл залымдар біздің өз еркімізбен шындық, ұждан талабына сай әрекет істеуімізге жол бермейді. Оларда аяушылық, адамгершілік, шын мәніндегі шыншылдық мүлде жоқ екендігі көрініп тұр. Өздерінің а дегенде құрған жоспарларын өмірге келтіру үшін әр қандай ауыр жаза қолданудан тартынбайды. Қысқасы, қазіргі сағатта менің алдымда өлім мен өмірдің мәселесі тұр (Я хаят, я мамай). Бір қанша адамдарды болмаған ұйымның мүшелері еді деп өтірікті шын деп жазып беру, яки, шындықты айтып, азаптап қинағандарын көру! Аннан құрап, мұннан алып біраз жазған болдым. Ұйым мүшелері еді, үкімет саясатына қарсы үгіт таратушылар деп бірнеше тірі (ол кезде) адамдарды, көбінесе, өліп кеткендерді көрсеттім. Біраздан кейін Ғабдуллам келіп, менің жазғандарымды көріп, қанағаттанбай, қайтадан жазғызып, анадай-мынадай тақырыптарды қос деп бұйырды. Оның айтқанындай қайтадан жазып шықты. Бірақ ұйым мүшелерін өзім жазғандай қалдырдым. Ғабдуллам тағы оқып шығып, бірнеше сөйлем қостырып, қабылдады. Жоғарыдағы бастықтарына көрсетіп, мүмкін қорытындысын хабарлаймыз деп мені босатып, камераға қайтуымды бұйырды. Камерадағы жолдастарға: "Жай тергеу жүргізді" — дедім. Күнәсіздердің үстінен берген өтірік куәлігім үшін ұжданымның алдында азап шеге бастадым. Кірпік қақпай таң атырдым. Тамақ ішуге тәбетім болмады. 1-2 күн өткеннен кейін менің азап шеккен түрімді байқаған Ғұлам қари ака жанына шақырып: "Мулла Мұхаметжан! Сізді ақырғы тергеуден кейін бір нәрсе мазалап жүр. Себебі не?" — деп сұрады. Мен қысқаша баяндап бердім. Менің жауабымды естіген Ғұлам қари ака бірталай уақыт үндемей қалды, ойға батты. Содан басын көтеріп: "Молла Мұхаметжан! Тағдырдың жазғаны ғой, біздер мұнда қаншама ауыр жапа тартсақ та саф ұжданымыздың алдында жиіркенішті өмір сүріп жатырмыз. Осыншама қара күндер мен күнәсіз азап-зардаптардың салдарын көргенше, ажал мәрғұт бізді ертерек өз билігіне алса көп жақсы болар еді. Ендігі жағдайымыз мынау. Бізді ақты — қара деп, қараны — ақ деп түсінуге мәжбүрлеп жатыр. Бізде бұған қарсы шығар еш қайран шара жоқ. Біздер адам емес, хайуаннан да төмен мақұлықтармыз. Жазмыштың біздерге дайындаған сынағы бар шығар. Соларды басымыздан өткеруге мәжбүрміз. Қайғырмаңыз! Көпшілікпен көрген бұл істің ақыры қайырлы болсын деп жата беріңіз", — деді. Екеуміз де көзімізге жас алдық. Ішіміздегі тығылып тұрған хисімізге жол бердік. Мұнан кейін де Қари акамен жоғарыдағы мәселе жөнінде ақыл алыстым. Ол әр түрлі ақылдар айтып: егер оны да шақыра қалатын болса, тергеу үстінде қиналмастан айтқан ұсыныстарын орындап, өмірбаянын жазып, ұйым және олардың мүшелері жөнінде қосып жазуға бел байлағанын айтты. Бұдан соң белгілі тесік арқылы, көрші камерадағы Мырзахметке де қысқаша жағдайды айттым. Ол: "Ақыры қайырлы болсын. Тергеушілердің көз-қабақтарының бітісі сорақы. Кейіптері де өте жаман. Бұлардан жақсылық күту, қара тастан сүт күткендей, жаныңызды қинамай құтылғаныңыз жақсы болыпты", — деп жұбату айтты. Енді келешегімді тәңірге тапсырып жата бердім. Біраз уақыттан кейін тергеуге тағы шақырды. Бұл жолы мені шауешектік (негізі тұрпандық) Исмағилбаевтардың Дөрбілжіңдегі сауда серіктігінің өкілі болып тұрған танысым Ясинахун қабылдады. Ептеп жағдайымызды сұрасқан болдық. Ясинахун: "Мұхаметжан әфәнді! Сіздің бір адам жөніндегі пікіріңізді білуге шақырдым. Сіз шауешектік Мирғабытбай Мирзаитбаевтың ұлы Мирхамидті жақсы білуіңіз керек. Ол қандай адам. Мақсаты, нысанасы неден ғибарат", — деп сұрады. Мен: "Мирхамидті жақсы білем. Ол газет-журнал оқып, я дүниедегі саясатқа қызығып, сөзге араласқан адам емес. Ол Мирғабит аканың жалғыз ұлы. Бар өмірін ойын-күлкі, тамашамен өткізді. Оның мұндағы саяси тұтқындармен бірге болғанына қайранмын", — дедім. Сөйтіп сөзіміз аяқталды. Мен де камерама қайттым. Ғұлам қари акаға тергеушінің неге шақырғанын айтып, оған берген жауабымды қайталадым. Қари: "Жарайды, жақсы жауап қайтарыпсың", — деді. Бірнеше жылдан бері Үрімжіге жақын жерде Кеңес үкіметі жағынан қандай да бір зауыт салынып, жұмыс істеп жатыр — деп естігеміз. Үрімжіге келгеннен бері әр күні қаланың төбесінен ұшқан ұшақтың дауысы құлақ тұндыратын. Енді естуімізше, әлгі зауыт дегені — сырт елде орналастырылған әскери ұшақ зауыды екен. Айтқандарына қарағанда, мұнда астанадан арнайы келген мамандар мен жергілікті жәй жұмысшылар да бар екен. Зауыт өте үлкен, ғимараттары да зор. Мұнда астанадан келген мамандар орналасқан. Жергіліктілердің кіруіне тиым салынған. Арнайы рұқсат қағазымен ғана кіре алады екен. Арнайы ғимараттардың ішінде жергілікті жұмысшылар мен ұсақ саудагерлер үшін орын әзірленген. 1942 жылдың аяқ шенінен 1943 жылдың басында Шыңжаңның жергілікті дубаны Шың шы сай бастаған үкімет пен Кеңес үкіметі арасында келіспеушілік салдарынан аталған зауыт жабылып, ғимараттарының көбі бұзылған. Бір күні Әкірәм қазіретті тергеуге алып кетті. Көп ұзамай қайтып келді: "Жәй тергеу жүргізді. Маған тамақ берді, қымыз ішкізді", — деді. Аузынан спирттің иісі аңқып тұр. Ғажап! Бірінші тергеуде басқалардың жанын көзіне көрсетіп, ұрып-соғып, қорқытушы еді, қазіретке осынша ілтифат көрсеткендеріне таңдандық. Сол күні біздің камерадағы Шың дубанның жақын жолдастарының бірі Ләнді де тергеуге шақырған еді. Бірнеше сағаттан кейін қайтып келді. Әншейінде өте биязы, ұстамды адам, өте абыржыған түрде оралды. Біраз демалып, тыныштанғаннан кейін Жау ди шанның берген сұрағына Ләң: "Мені тергеуге шақырды. Тергеу жүргізген — көзі көк, сары шашты, бірақ қытай тілін жақсы меңгерген еуропалық екен. Бұл жағдайды көріп енді Шыңжаң халқының тағдыры кімдердің қолына өткенін түсініп, өте кейідім, көндім бұзылды", — деді. Абақтыларға сатып беру үшін (әрине кассада ақшасы барларға) анда - санда азық әкеліп тұрады. Осы жолы піскен қозы еті, сүрленген қазы да әкеліпті. Бұл қазы — бізге ұқсаған бір бейшараны үкіметке қарсы шықтың деп, кінәсіз тұтқындап, мал-мүлкін тәркілеген біреудікі шығар. Қытайлар қазыны сүрлеуді қайдан білсін дестік. Бұдан басқа балық консервісі, какао, конфет бар еді. Мен өмірімде қырықтан асқанша балық консервасын жеп көрмеппін. Қызанақ пен шоқыр араласқан балық маған ұнап қалды. Кейінге де алып қойып, жеп жүрдік. Қанттың бағасы арзан болғандықтан да, мол алып қоямыз. Кейде піскен жұмыртқа да әкеледі. Тұтқындар арасында үйлерінен ештеңе келмейтіндері де бар. Алған ауқаттарымыздан оларға да бөліп береміз. Үйінен бір рет те сәлемдеме алмағандардан зайсандық Ибыраһим Сайфуллинге Миряхия ака өзінің жүннен тоқылған жейдесін берді. Ибыраһим ұзақ түрмеде жатқандықтан ба ашуланшақ, күйгелек болатын. Бірнеше жұмадан кейін жоқ бір нәрсеге ашуланып әлгі жейдені Яхия акаға қайтарып берді. Яхия ака сол жейдені камерадағы кембағал қытайға берді. Ол алғысын айтып қабыл алды. Тамыз-қыркүйек айлары өтіп барады. Күз де келді. Әр түрлі жеміс жидектерді жей алмадық. Алма, алмұрт, қауын, қарбыз, жүзім сұрасақ: "Тұтқындардың ішінде іш ауруы бар, бере алмаймыз", — деп қайтарды. Миряхия аканы тағы тергеуге алып кетті. 3-4 сағаттан кейін камера есігі ашылып Миряхия ака көрінді: "Құдайға шүкір, сіздерді аман-есен көре алдым", — деп өз орнына жақындай бергенде, артынан 3-4 сақшы келіп: "Сен басқа камераға көшесің", — деп Яхия аканы көрпе-төсек, киім-кешектерін жинаттырып, өзімен қоса алып кетті. Жөндеп қоштаса да алмай қалдық. Шауешектен бірге келгендерден Яхия аканың орны бос қалды. Не шара! Бұл арада тұтқындарға азық-ауқат алып келіп сататындар келмеді. От басымыздан сәлемдеме, ақша келу тоқтады. Енді қинала бастадық. Кассадағы менің есебімдегі ақша да аз қалған. Өзімізді зорлап баяғы сусымақ сорпа, ми таң (күріш суы) һам нанды жеуге кірістік. Арамыздағы Құмыл жағынан келген қарт қазаққа бұл жағдай өте қиын соқты. Өйткені, ол ми танды былай қойып, тіпті түрменің нанын да жей алмайтын. Камерамызды тексеріп келгендерінің біріне өзінің жағдайын айтып, ет әкеліп беруін жалынып сұраушы еді. Келген өкілдер осы адамның тілегін дәптерлеріне жазып алып кетсе де, ешқандай өзгеріс болмайтын. Екінші камерадағы тұрпандық жігітті тергеуге шақырып, тура жауап бермедің деп коп қинады. 2-3 күн ұйықтатпай тікесінен тік тұрғызып қойды. Әбден жағдайы нашарлап, талып түскенде ғана камераға сүйретіп әкеп тастады. Жанымыздағы 5-камераға қазақ жігіт келіпті деп хабарлады. Белгілі тесік арқылы сөйлестік. Ол алтайлық екен. Замана ақуалынан хабардар екені байқалады. Ол Мирюсуп отырған камерадан келгенін айтты. Мирюсуптың мінез-құлқын мақтады. Бірақ кейінгі тергеуде он күндей тікесінен қойып, ұйықтатпай, қинап азаптаудан екі аяғы күп боп ісіп, жүру-тұрудан қалғандығын айтты. Тамаққа мүлдем тәбеті соқпайды екен, үйінен келген тамақтардың да дәмін ғана көріп, қалғанын камерадағыларға таратып беретін көрінеді. Мүмкін Мирюсуптың мұнша қиналғаны — Миряхия аканың 1920 жылдары Шауешекке келіп Мирғабит бай мейманханасына жайғасқан жапондар жөнінде тергеу жүргізгенде: Мирюсуп білсе білер, — деп Мирюсупке аударғанының салдары ма екен? Кейінгі кезде айналамыздағы камер алардан тергеуге шақыру көбейе бастады. Олардың тергеу кезінде білмеген, хабары жоқ сұраққа тура берген жауаптарына қанағаттанбай, күнәсіз бейшараларды орынсыз қинап, азаптады. Біздің камерадан Қожанияз хажының арнас (оқ қағар) әскерлерінен болған Самсақты тергеуге шақырды. 2-3 сағаттан кейін ес-түссіз сүйретіп, оны камераға әкеп тастады. Оның сөйлеуге шамасы жоқ. Бір уақытта өксіп-өксіп жылап, 2-3 сағаттың ішінде көрген азап пен қорлығын көз жасымен жуып, тоқтаусыз Қожанияз хажыны coға бастады. Оның жанында қызмет істегеніне өкініп, күйінді. Тергеу кезінде қалай қинағаны жөнінде сөйлемеді. Бірақ тергеу Қожанияз жөнінде екені байқалып турды. Осы жағдайларды көріп, естіп отырып ептеп сираһат көпірінен өткен болып есептелсең де, жүрегіңнің бір түкпірінде: тағы бірдеңе тауып әуре қылмаса жарар еді, — деп көп ойланып толғанамын. Өйткені бұлардың сөздерінде де, уәделерінде де сенім жоқ. Кейінгі он күн ішінде тағы бір қорқынышты хабар тарала бастады. Біздің қатардағы б-камерадан біреу ауырып қалып, бірер жұма ауруханада жатып, емделіп келіпті. Ауруханада (әлбетте, тұтқындарға арналған хәстәханада) Үрімжінің түрлі жерінен "саяси қылмыстылар" деп тұтқындалған аурулардың саны бірталай сияқты. Ара-тұра сөз арасында естуімше: құмылдық пәленше — тергеу кезінде қинағандарына шыдай алмай өліп кетіпті. Ақ сулық пәленше — тергеу кезіндегі қинағандары үшін ақылынан адасып, жынданып кетіпті. Кейбіреулер тергеушілер жағына шығып алыпты. Өзінің таныстарының, бұрынғы жолдастарының тергеуі үстінде орынсыз, негізсіз қойылған айыптарын мойындамаса өтіріктен: "пәленше келіп, пәленше уақытта, пәленшенің үйінде жасырын мәжіліс өткізіп, үкіметке қарсы үгіт-насихат жүргізуді ұсынған емес пе едіңіз? Орынсыз сылтаулар көрсетіп, үкіметіміздің әділ шешімінен құтыламысың? Турасы, күнәңізді мойындап үкіметіміздің әділ де мейірімді шешіміне разы болып, өзіңізді тапсырыңыз. Сонда ғана мынадай азаптардан құтыласың", — дейді екен. Бірнеше күннен кейін мені тағы тергеуге алып кетті. Бұл жолы мені бас тергеушінің бөлмесіне апарды. Мұнда мені белгілі Һашімхажы мен онша таныс емес бір қазақ жігіті қарсы алды. Һашімхажы маған қарап, қарсыда отырған жігітті таныстырып: "Мына кісі Виян жанның (Шыңжаң өлке бастығы, гоминдаңға Шың дубанның демекші) арнайы өкілі пәленше (аты есімде қалмапты)", — деді. Біраз үндемей отырғаннан кейін әлгі жігіт менен хал-ақуалымды, әсіресе, түрме жағдайын сұрастырды. Мен жақында тергеуде болғанымды, олар: еш қандай болмаған істерді — болды, істемеген істерді -істедің деп зорлықпен нақақ қол қойдырғандарын, абақтының жағдайының нашарлығын айттым. Жігіт қапа болмастан, ықыласпен менің сөзімді тыңдап отырды. Артынан біраз жымиып: түрме жағдайы әр кезде, әр заманда осындай болғанын, абақтыдағы тұтқындардың тура мағлұмат бермейтіндіктері жөнінде ұзақ сөйлеп өтті. Ол сөз арасында орысша сөйледі және қимыл-әрекеттерінен бұның да шыңжандық емес, батыстан, яғни, Кеңес одағынан келгені байқалды. Әлгі қазақ жігіті жеке маған қарап: "Сізді мұнда шақырғанымыздың себебі — сіздің көп және жас балаларыңыз бар екен. Өзіңіздің Шауешек тұрғындары арасында, әсіресе, жастар арасында беделіңіз бар екен. Соның үшін Шауешекте және қала айналасында біздің осы мекемемізге жұмыс істеп, қолғабыста болуыңызды тапсырмақшымыз. Мына ұсынысқа қалай қарайсыз?" — деді. Мен мынадай саяси істерге қатынаса алмайтынымды, қолымнан келмейтіндігін айттым. "Сіздің қолыңыздан не келіп, не келмейтіндігін біз жақсы білеміз. Сіздің шаһарыңыздан қаншама тұтқындар қолымызда. Сіздің жас балаларыңыз көп, қалада абройыңыз бар, жұмыс істеп, соның арқасында күн көрсін деп сізге ұсыныс жасап отырмыз. Басқаларға айтсақ, мұндағы жағдайдан қажығандар еш қандай қарсылықсыз қабыл алатындарын түсінеміз", — деді. Һашімхажы тұрып: "Қабыл алмасаң, алма! Осы абақтыда өмір бойы жатып, шіріп өл. Сен жақсылықты түсінбейтін адам екенсің", — деп айғайлады. Қазақ жігіті: "Һашімхажы, сабыр қыл. Жақсылап түсіндірдік. Әлбетте қабыл алар" — деді. Маған қарап: "Сізге шаһарыңызға қайтып бара сала жұмысқа кірісіп, аспандағы айды алып кел деп тапсырма бермейді. Әр кімнің әліне келетін жұмыс тапсырылады. Осыны жақсылап ойланыңыз", - деді. Мен: "Тым құрығанда 2-3 күн ойлануға мұрсат беріңіз, ойланайын", — дедім. Жігіт: "Жарайды, ойланыңыз, бірақ камерадағыларыңызға сырыңызды білдіруші болмаңыз. Әрине, ол жағынан да біз хабардар бола аламыз. Сонда сізді ауыр жазаға тартамыз", — деді. Мен өз камерама қайтып келдім. Әр жақтан шақырудың себебін сұрастырып жатыр. Мен әдеттегідей тергеу туралы ашып жауап қайтармадым. Екінші күні ебін тауып Ғұлам қари акаға жағдайды айттым. Ол кісі ұзақ ойланып, ұсынысты қабыл алуымды мақұлдады. "Өйткені, қазіргі жағдайда тез босап кетуден үміт жоқ. Қалай дегенде де еркін дүниеге шығып, от басыңды көріп, жалпы дүниенің қазіргі жағдайымен жақсы танысып, ағымымен жүру керек. Сіз ұсынысты қабылдамасаңыз, Шауешек үшін екінші біреуді босатып, тапсырма беруі сөзсіз", — деді. Мен Ғұлам акадан сырымды басқаларға айтпауын қайта-қайта өтіндім. Қари: "Басымнан талай сынақты өткізгемін. Мен жас емеспін, алаңдамаңыз. Егер босап кететіндей болсаңыз, от басыма тапсырмаларым болар", — деді. Үшінші күні белгілі тесік арқылы Мырзахметпен сөйлесіп, оған: Өзім емес, камерадағы басқа біреуге босану жөнінде айырым шарт қойып, ұсыныс жасапты. Ол адам қабыл алмай тұр. Сіз қалай қарайсыз? — дедім. Мирзахмет ака Ғұлам қаридың пікіріне жақынырақ сөйледі. Егер өзіне осындай ұсыныс болса, ешқандай қарсылықсыз қабыл алатынын айтты. Мен тағы 1-2 күн ойландым. Қабыл алмай осы абақтыда ұзақ уақыт жата бергенімді, артынан босап шығып, туып өскен жерді, елді, от басымды көргенімді бір-бірден көз алдыма келтірдім. Сайып келгенде: не де болса айтқандарын қабылдап, елге қайтып бірнеше ай тұрсам да, олардың тапсырмаларын орындай алмасам бәрібір осы абақтыға қайтып ораламын. Маған ел-жұртымды тағы бір рет көрейін, оған дейін дүние ақуалы тағы өзгеріп қалар — деген қорытындыға келдім. Әлбетте, әр түрлі ауыртпашылықта заман кешірермін. Мына заман менің пікір қорытындыма қандай жауап берер? Тағдырдың алдымда тағы қандай сиы бар? Бұл жағы қараңғы. Қазіргі жағдайда не үміт бар. Алдымда — қара түнек. Не де болса тәуекел! Екінші рет шақырды. Шақырушылар Виян жанның арнайы өкілі қазақ жігіті және Һашімхажы еді. Һашімхажы бастап: "Біздің ұсынысты қабыл алатын болдың ба? Не қараңғы түрмеде азап шегіп, қалған өміріңді осында оздырайын деген қорытындыға келдің бе? 2-3 күн ойлануға мүмкіндік бердік. Бұл аз уақыт емес. Тез өз пікіріңді баянда. Біздің басқа жұмысымыз көп", — деді. Мен тітіркеніп, қалтырап: "Қолымнан келетін іске дайынмын. Бірақ ауыр істерге баруды тілемеймін", — деген болдым. Қазақ жігіті күлімсіреп: "Сізге қолдан келмейтін жұмыс тапсырмайды. Бұрын айтқанымдай, аспандағы айды алып кел деп ешкім бұйрық бере алмайды. Мына ұсынысты екіленіп тұрмай қабыл алыңыз. Бұл сөздердің қанша тура екенін босанып шыққаннан кейін түсіне жатарсыз. Аймақтың тұрған жеріндегі елші қызметкерлерге де және гомин жүйге (полиция) де сездірме. Олар жақтан қызметке ұсыныс болып жатса қабыл алма. Тек қана өзіңнің лақабыңды айтқан кісімен ғана ашылып сөйлесесің", — деді. Һашімхажыға қарап: "Біздің ұсынысты қабыл етіп, жұмыс істеу жөнінде қол қойдыр", — деді. һашімхажы бұрыннан дайындап қойған болуы керек, менен қайталап аты-жөнімді, тегімді, туған жерімді, қазіргі жұмысым мен тұрған жерімді, жасымды сұрап жазды да: "Сенің жасырын лақабың "Портос" болды. Мұны ұмытушы болма. Көрінген жерге жазып жүрме. Кісіге тіпті сөйлеуші болма. Енді жақын арада абақтыдан босап шығасың. Камерадағыларға сездірме" — деп шегеледі. Камераға қайтқан соң ондағылар неге шақырды деп сұрай бастады. Мен: "Жәй сұрақтар. Білмеген, көрмегендерді сұрап әуреледі", — деп жауап бердім. Екінші күні Ғұлам акаға сырымның бір шетін айттым. Ол жақсы қарсы алды. Тездеп өзінің де сондай бір қызметке ұсыныс аларына үміттеніп, босай қалса — от басына барып, әсіресе, кішкентай ұлын көкірегіне басып, арманына жетуді көз алдына елестетіп, құзырланып сөйлеп кетті. "Бұл бір бастама ғана. Артынан бірталай адамдар босатылуы мүмкін. Мұнда бізді босқа ұстап артық қаражат жұмсағанша, бұларды босатып, үкімет тапсырмасын орындаушыларды көбейту — қаржы, саяси жақтан тиімді" екенін баяндады. Мен қашан босап шығатынымды күтіп жаттым. Әр күні сақшылар камера есігін аша бастаса, мені босатуға келген шығар деп күтудемін. Арада бір жарым айдай уақыт өтті. Ғұлам қари анда-санда: "Молла Мұхаметжан! Сізді ұмытқанға ұқсайды, әлде бұл да бір саясат па екен. Осы күнге шейін бір дерек жоқ", — деп қоюшы еді. Егер мен босанып шықсам, оның да босап шығуына үмітінің барлығын, әзірше ең керегі — үлкен мамық жастық жіберіп берсе, жатуға жұмсақ, рахат болатындығын тапсырған еді. Қарашаның ақыры еді. Күн бірталай суытқан. Камера суық, әлі от жақпады. Менің киімім, төсек орным қалың болғандықтан онша қиналмадым. Жазда жұқа киіммен келген бірнеше тұтқындар қиналып кетті. Оларға уақытша пайдалануға киім-кешекпен көмектестік. Әсіресе Құлжаның Сүйдүң қаласынан келген Калачов деген орыс (қазақ орыс офицері, ақтардан болған) өте жеңіл киіммен келген еді. Оған пальтомды бере тұрдым. Өзімнің қасқыр ішігім бар еді. Дайындалған екі шағын автомашинаға 14 кісі отырды, маған және үрімжілік Ғаббас әфендіге орын болмағандықтан, сол жерде тұрған бір "мафаге" (екі дөңгелекті қытай арбасы) отырғызып қақпадан шығарды. Машинадағылар тез көзден ғайып болды. Ат жеккен мафаға отырған біздер ақырын ғана кетіп барамыз. Неше айдан бері қараңғы зынданда жатып, міне, бүгін бірінші рет ашық күзде еркін, халық жүріп жатқан көшеде басқа мафаларға ілесіп кетіп барамыз. Шет көшелерден өтіп базар ішіне кірдік. Шауешектен келген біздің машиналардың жүргізушілері Фатих Шанышев пен Мифті қақты, тағы бірнеше адамдарды көрдік. Біз аз тоқтап, біздің азат болғанымызды, енді босап шығып қайтатынымызды айттық. Шауешектегі бала-шаға, ағайындарды сұрастырдық. Мафа жүріп кетті. Қаптаған адам жүрген сол базардан шәуешектік Тұрсын Измайылбаевты көріп қалдым. Ол мафаға ілесе жүгіріп, хал сұрап келеді. Базар толы халық. Дүкендер толы зат. Бұларды көріп, бірнеше сағат бұрынғы жатқан жағдайымды көз алдыма елестетіп қайран болдым. Түс көргендеймін. Жолда Ғаббас әфеңдінің 14-15 жасар баласы кезігіп қалды (Ғаббас әфенді 15-16 жылдары болуы керек Тұрпанда балаларды жаңаша оқытқан Хайдар Сайранидің шәкірті, соңынан өзі де біраз уақыт бала оқытып, кейіннен "Совторгпен" сауда істерін жүргізген. Сәуір төңкерісінен кейін (1933 жылғы) Қожанияз хажымен араласып, әскери, мүлки істеріне араласқан). Ғаббас әфенді баласына абақтыдан бір жолата босап шыққандығын айтып, сабын зауытына арбамен келіп, заттарын алып кетуін тапсырды. Бір аздан кейін сабын зауыты моншаханасына жеттік. Екі сақшы қақпаны ашып кіргізді. Кең, үлкен қора ішінде бір қабатты ғимараттар салынған. Жартылай еуропа, жартылай қытай үлгісінде. Біздерді үлкен қамба сияқты бір үйге кіргізді. Еденге ескі, тозығы жеткен киіздер төселген. Үй үлкен темір пешпен жылиды екен. Бір неше құлжалық (арасында Құлжада бұрын мен керген, сақшыда істейтін таз бар. Тұрпандық да бар. Шаушектіктерден 1918-1919 жылдары "Тарбағатай бүркіттері" атанған, ақтарға қарсы күрескен партизандардың бастығы (соңғы кезде Мирюсуфте қызмет істеген) орысты көрдім. Қорада арлы-берлі жүрген әр түрлі қызметтегі адамдар. Көбі оңтүстік Қашқар жақтан келгендер екен. Бұрын бастамашылық жасап, кейін қытай топырағына кірген өзбектер көрінеді. 4-5 орыс, бірнеше қытай, ұйғырлар бар екен. 10-15 сақшы бар. Бастығы бір ұйғыр жігіт екен, өзі ақ көңіл, шала сауаттау адам. Келген күннің ертеңінде бізге ақылын айтты: "Ағайындар, сіздер біздің зауыт (сабын) мекемесіне жаңадан келгендерсіздер. Мұндағылардың жақсы-жаманын танып білмейсіздер. Мен сіздерге бірнеше адамды көрсетіп қояйын. Олар мұнда үкіметтің жасырын агенттері. Сақ болыңыздар. Олардың алдында түсінбей, қалай болса солай сөйлеп, пәлеге ұшырап қалып жүрмеңіздер", — деді. Алысырақ тұрған бір ұйғыр жігітті көрсетіп: "Әнеу тұрған, қолын дәкемен байлаған жігіттен сақ болыңыздар, тағы бірнешеуін көрсетіп қоямын. Сіз бен біз біртүтас мұсылман балаларымыз. Жаным ашып сіздерге айтқаным ғой", — деп қойды. Күндіз камерадағыдай тамақ келді (әрине абақтыдағыдан біраз жақсырақ), ыстық, жаңа тандырдан шыққан нан жедік. Әсіресе, тандыр нан бізге қатты ұнады. Тандырдан шыққан нанды дайындағандар жоғарыда айтылған Қашқардан шыққан өзбектер екен. Қораға шығып жүрдік. Енді бізді қашан босатады екен деп күтумен болдық. Мұнда қораға шығып жүру еркін болса да, қақпадан шығуға тиым салынған. Кеш батты. Нанымызды жеп, шәйімізді ішіп, жататын болдық. Дәретке арнап бидон қойды. Біз тәңертең босап кетіп қалуды үміт етіп ұйықтауға жаттық. Я, Алла! Мұндағы қақпаланың көптігі сонша, түнімен кірпік қақпай шықтық. Таң атты, есік ашылды. Енді күн ұзын қорада жүреміз. Бүгін де босап шығудан дерек жоқ. Осы жерде шағын (4-5 кісі жұмыс істейтін) сабын зауыты, киім тігу машиналарында киім тігетін 15-ке жақын ұйғырлар, кішкентай орыс баспасы, ағашшылар жұмыс істейтін жер, наубайхана бар екен. Сабын зауытында өзбектер, баспа, ағаш істерінде - орыстар жұмыс істейді екен. Бізді әлі де жұмысқа тағайындаған, не ұсыныс жасаған кісі жоқ. Күні бойы бос қорада арлы-берлі жүріп, ісханаларға кіріп, тамаша қылған болдық. Кешке таман өз еркімізше асықпай моншаға кіріп жуынып, кірімізді жуып шықтық. Түнімен қандалалармен алысып шықтық. Бұл жерде үшінші күнбіз. Әлі де босатып шығарудан дерек жоқ. Енді тағы біраз уақыт осында қаламыз деп шештік. Абақтыға қарағанда мұнда көп еркін. Тілеген кезде дәретке бара аласың, дайын қайнаған судан шай шығарып ішіп, тандыр нанын жеу мүмкіндігі бар. Моншалары қала бойынша тәртіпті монша деп, көпшілік тұрғындарға кызмет етеді екен. Түрмедегі кезімізде бірнеше рет келген болатынбыз. Кешке (қала халқы тоқталғаннан кейін) тілегенімізше жуынамыз. Біраз күннен кейін біздің арамыздан бірнеше адамды киім тігу ісханасына жіберді. Бірқаншасын моншаға жұмысқа белгіледі. Мені мен Ғаббас әфенді екеумізді кішкентай баспаханаға қызметке алды. Мәтбуғат (баспахананы) басқарушы ішкі Қытайдан Манжұриядан келіп шыққан, әбден орыстанып кеткен поляк еді. Мағлұматы бастауыш орыс тілі болып, жазғанында орыс грамматикасынан көп қате жіберетін. Оған қарағанда менің мағлұматым артық болып шықты. Баспаханада әр түрлі есеп-қисап бланкалары сияқты ұсақ-түйек істер көп, заказдар жетерліктей еді. Бастық поляк баспа машинасын (кішкене станок) әр кезде жөндеп, ретке салып берді. Мен де заказдарды көрсеткеніндей басып шығара бастадым. Ғаббас маған көмекші болды. Бастығымыз әр күні еркін қалаға шығып, базарға барып, түрлі мекемелерді аралап, заказ қабылдап қайтады. Ақшамыз болғанда ол арқылы базардан керегімізді алдырып тұрдық. Менің баспаханаға орналасуыма бұрынғы танысым, ескі Колчактің ақ офицері Потапов себеп болды. Зауытта кейбір қызметкерлер үкімет тарапынан тағайындалған екен. Баспаханамыздың үлкен терезесі көше жаққа қараған. Моншадан шыққандар біздің тереземізді жанап өтеді. Терезеге жақынырақ тұрып, моншаға келген таныстармен ишарамен амандасып қаламыз. Айналамызда бөтен кісі болмаса, аздап сөйлесіп те үлгіреміз. Қараша бітіп, желтоқсан кірді. Босату жөнінде еш дерек жоқ. Біздің баспахана жақсы жұмыс істегендіктен 2-3 күнде бір қойдың етін сыпырып, сүйегі ғана қалған тос алып келіп береді. Мәзнұр оны үлкен шелекке салып асып, сорпасына кеспе салып береді. Мен Шауешекте жүргенде осындай сүйекті сатып жатқанын көп көруші едім. Оны алушылар көбіне сібе-солаң, кедей қытайлар болатын. Осыдан қандай тамақ жасауға болады екен деп ойлаушы едім. 2-3 күнде бір әкелетін осы сүйекті енді біз де қуана қарсы алатын болдық. Өйткені, сорпасы тәтті де күшті еді. Жұмыстағылар (ақшасы барлар) осында анда-санда ақша жинап, палау жасатып жеуді әдетке айналдырды. Желтоқсанның аяқ шені. Түрмеден келген 16 адамды шақырып: "Сіздерді босатамыз. Рәсмиет үшін қалаға шығып, таныстарыңыздан кепілдік қағаз әкеліңіздер", — деді. Қасымызда 3-4 әскер еріп қаланың ортасына, біздің таныс-білістеріміз бар Яңханға (бұрынырақта орыс тұрғындары тұрған район) кеттік. Яңханда таныстардан Юсупжан қари Ильхамжановты, тағы бірнеше кісілерді тауып, мөр басылған үш кепіл қағазын алып қайттық. Осы жолы бірталай таныс ағайындарды көрдім. Бала-шағаларымның амандықтарын білдім. Енді зауытқа барып, біржолата босап шығатынымызды ойлап қуанып келдік. Бірақ бүл күні босату әрекеттері байқалмады. Бірнеше күннен кейін, жаңа 1939 жылды қарсы алу істері басталды. Асханалардың алдына қытайша — ұйғырша жазылған үгіт-насихат транспоранттары ілінді. Тұтқындарға үш күн демалыс жариялады. Біз Құлжа, Тұрпан, Құмылдан келген ұйғырлардың көмегімен кішкентай әдеби кеш өткіздік. Мұнда ұйғыр жастарынан тұрпандық Қасымахун Парсаев, Махмұд Сыжаңның ұлы Ғабділхамиттердің орындауында көсем дубан Шың сы цыйды мадақтап декламация, оның артынан бұрын жаттап алған ұйғырша өлеңдер болды. Біздің баспаның меңгерушісі поляк - орыс әр түрлі фокустар корсетті. Қайдан әкелінгені белгісіз, ұйғыр музыканттары келіп, кештің аяғы биге ұласты. Мен кешті басқарушы болдым. Осылай кішкене бір бөлмеде әдеби кешпен жаңа жылды қарсы алдық. Жылға жақын уақыт абақтының қараңғы түнегінде жатып, қиналып, өмірден үміт үзген біздер үшін осы жай бір ғана кеш мәдениетті елдердің үлкен қалалардағы опера, театр, балет кештерінен артық кеш болды. Жаңа жылдың үш күнінде тұтқындардың бәріне ерік берілді. Әлбетте, сыртқа еркін шығып жүруден басқа. Үш күн ұйғыр, қытайлар құмар ойынына берілді. Құмар ойыны үкіметтің арнайы шешімі негізінде 1934 жылдан бері қатаң тиым салынған болатын. Тұтқындарға күнделікті беріліп тұратын тамақтарға біраз өзгеріс енгізіп, манты (көкөністен), жыңму, фунтозы сорпалары сияқты тамақтар берді. Осылай жаңа жылдың үш күні де өтті. Біз зауыт пен моншада тұтқындар есебінде қала бердік. Баспахана терезесінен шәуешектік, үрімжілік таныстарды көріп ымдап сәлемдесіп қаламыз. Мұнда бірнеше рет шәуешектік Тұрсын Измайлов терезе арқылы Шауешектегі отбасымыздың аман-есендігін және менің абақтыдан моншадағы зауытқа ауысқанымды отбасыма хабарлағанын білдіріп келіп кетті. Күн жылына бастады. Көше жаққа қараған форточканы ашып қойып, жыр жырлап (көбінше татарша), музыка ойнап өмір оздыра бастадық. Зауыт, монша, ісхана бастықтары мына әрекетімізден хабардар ма, жоқ па, білмейміз, бірақ біз уақыт тауып өз концертімізді жалғастырдық. Моншаға келушілер терезе жанынан өткенде, біздің жақтан шыққан музыка әуеніне таң қалып, біраз тоқтап өтуші еді. Көктем келді, сәуір жақындады. Ол кездерде барлық Шыңжаң (Шығыс Түркістан) үшін ең қымбатты, қадірлі күндердің бірі 12-сәуір — Төңкеріс күні үлкен мереке болатын. Оған да санаулы күндер қалды. А, құдай! Зарығып күткен осы 12-сәуірде азаттыққа шықпай қалсақ, келешегіміз не болмақ? "Түрмеден шығасын" деген уәделері қайда қалды? Бәріміздің де жүйкеміз жұқарып, қапа бола бастадық. Арамыздағылардың ішінен үкіметке тіл тигізіп, балағаттағандар да болды. 11 - сәуір күні болатын. Күн ашық, жылы. Біз әдеттегіден ертерек тұрдық. Таңертеңгі шәйге тәбетіміз жоқ. Бүгін біз бостандыққа шығамыз, не ұзақ уақыт тұтқын болып қала береміз. Сағат жылжып өтіп жатыр. Жағдайымыз күндегідей, бір қалыпты. Жүйке тамырымыз әрекетке келе бастады, нәумездік басты. Осы уақытқа дейін бір белгі, ишара болмаған соң, таты ұзақ уақытқа тұтқын болып қалдық деп шешім жасадық. Кең қораның әрбір жерінде топтасып өзара сөйлесіп, мұңдарын шағады. Түрлері солғын. Түстен кейін сағат төрттер шамасында Һашімхажы, жанында 2-3 көмекшісі бар, бір камераға кірді деген хабар жетті. Бізге жан кірді. Екінші жақтан бұл залым-бәтбахит тағы қандай мақсатпен келді деп алаңдадық. Аздан соң біздің группамыздағы 16 адамды бірден шақырып, 5-10 минут сұрақтар қойып, шығара бастады. Ең ақырында мен кірдім. һажімхажы маған қарап: "Ертең ұлы мейрам — 12-сәуір. Сол ұлы күн құрметіне Вияң жаң сізді босатуға шешім қабылдады. Берген уәделеріңізді жадыңыздан шығармассыз. Шапағатты, мейірімді әділ үкіметтің қадірін біл. Сенің үстінде көп істер бар екен. Бірақ: Вияң жаң үкіметіне адал жұмыс істеймін — деп қол қойғандықтан сені босаттық. Өткендегі кінәлеріңді ұмытпа. Сенің кінәлеріңді біліп тұрып, сені азат еткен үкіметке әрдайым адал бол. Қазірден бастап біржола босайсыңдар. Бір неше күнде рұқсат жол хат алып, тұрған жақтарыңа қайтасыңдар", — деп сөзін бітірді. Түрмеде бірге болған жолдастармен бірге жабдықтарымызды жинастырып, қақпаны ашып, босатып жіберуін күте бастадық. Бұрын осында тұрғандардың кейбіреуі қоштасып кетіп жатты. Қашқардан келген бір түрік те келіп, бәріміздің қолымызды қысып қоштасып кетті. Біздің кетіп, өзінің қалатындығына ренжулі еді. Көздеріне жас толған кейпінде камераға кіріп кетті. Міне, зарығып күткен минут жақындады. һашімхажы бәрімізді бір-бірден көзімен тінтіп, қағазға жазылғандарды қайта тексеріп шықты да, қақпаны ашып, біздің группамыздағы 16 адамды сыртқа шығаруды бұйырды. Гуілдесіп, асығыс көшеге шықтық. Бірнешеулері кез келген арба-мафаларға жабдықтарын тиеп кетіп те бара жатты. Құлжалық екі кісі, біреуі Хасанахун, үшеумізге көлік болмай қалды. Тез көлік алып келу үшін Хасанахунды жабдықтарымыздың жанына қалдырып кеттік. Көше бойлап кетіп барамыз. Артымыздан шақырып заводқа, кейінгі мекен жайымызға алып кететіндей қорқамыз. Асығыс жүріп екінші бір көшеге бұрылып, монша-зауыдтың қақпасы көзден ғайып болғанда ғана, көшенің екінші жағына шығып демалдық. Еркін дүниені көргенімізге құдайға шүкір айттық. Рахаттанып қалдық. Орнымыздан тұрып көлік іздеуге кірістік. "Хотан" атты бір деңге келіп, бір бөлме жалдап, зауыт қақпасына барсам Хасанахун көлік тауып кетіп қалыпты. Яңханға (Үрімжінің ең үлкен көшесі) барып, шәуешектік Тұрсын Измайлбаевті көріп, босанғаным жөнінде айтайын деп барсам, ол бір жаққа кетіп қалыпты. Табылмады. Үрімжілік таныстарымыздың біреуіне өзімнің "Хотан" сарайында екендігімді, босағандығымды айтып қоюын өтініп сарайға қайттым. Хасанахун да келіп үлгірген екен. Оның таныстарынан бір ұйғыр күзгі Тұрпан қауынынан үлкен біреуін алып келіпті. 1938 жыл бойы аузымызға тимеген қауыннан бірнеше тілім жеп рахаттандық. Уақыт құтпаннан кейін болатын. Хасанахун: "Жақынырақ сарайларға барып, Құлжадан, Шауешектен келуші шофер — саудагерлер болуы мүмкін. Ішінде таныстар да бар шығар. Жүріңіз, барып қайтайық", — деді. Екеуміз жақынырақ орналасқан сарайлардың бірнешеуіне кіріп шықтық Біз іздеген адамдар онда жоқ болып шықты. Жоғарырақ жайғасқан бір дөңге бардық. Бір үйдің есігін ашып кіріп едік 5-6 шәуешектік таныс саудагер - шоферлер отыр екен. Біздің аяқ астынан кіріп келгенімізді көріп, олар абыржып қалды (түрмеде отырған адамдар бір мақсатпен келіп қалды ма деп сасқалақтапты). Мен бірнеше сағат бұрын босап шыққанымызды, Шауешектегі бала-шағамның аман-есендігін білейін деп келгенімді айттым. Таныстарым а дегенде кішкене кідіріп, кейіннен ашылып сөйлесе бастады. Ішінде Камалиддиннің ағайындарынан біреу біздің сұрағымызға толық мағлұмат бере бастады. Мені қолға ала сала складтарды, бірнеше бөлмелерді печаттап қойғаны және қолда қалған мал-мүлік жөнінде сөйлеп шықты. Бұларды ол менің балдызым Камалиддиннен естіген болуы керек. Біз қолға алынғаннан кейін ағайындардың ішінде қайтыс болғандары жөнінде де естідік. Отбасымыз жөнінде қанағаттанарлық хабар естіп сарайға қайттық. 12-сәуір күні ерте тұрып, шәй ішіп, базар жаққа беттедік. Мерекеге байланысты жиынға — алаңға кетіп бара жатқандарды көрдік. Мұндағы ұйғыр, қытай үйірмелері (олар өздерінің ұлттық музыкаларын ойнап бара жатты), өзбек, татар үйірмелері өздерінің транспаранттарын көтеріп алдымыздан өтті. Біраздан кейін Тұрсын Иманалиев келді. Құшақтасып жылап көрістік. Ғаббас әфенді де келіп қалды. Үшеуміз мерекеге араласып, жиын өтетін жерге қарай беттедік. Ол жерге адам өте көп жиналыпты. Түрлі ұлт ұйымдары жиналып, өздерінің түрлі өлеңдер жазылған траспаранттарының жанында тұр. Әр жерде 3-4 сақшы тоқтаусыз темекі шегуден алады. Денсаулығы нашарлады, жүдеп кетті, көп жөтеледі. Осындай жағдайда ол да кесіп бір кеңес бере алмады. "Ақуалды естіп-біліп тұрып, құлақ естіп, көз көргенді алдымыздан оздырып тұрмыз. Бұларда — шындық деген бүгін адамзат үшін қасиетті ұғым жоқ. Бұлардан шындық деген атаулыға — мейірімділік, құрмет күту, қара тастан ақ сүт күткендей ғана. Басқа қандай теңеу айтуға да келмейді", — деді. Үшінші камерадағы Валихан Юсупов (сағатшы) ауырып, ауруханада 3-4 күн жатып шықты. Ауруханада бірталай адамдарды көріпті. Құлжалық саудагерлерден Ташмұхамед Инғамбаевты көріп, әңгімелесіпті. Ол да басынан өткен хикаяларын айтып: "Мені де тергеуге шақырып, тура айтқан жауаптарыма қанағаттанбай біраз қинап, жеке бөлмеге кіргізіп, жаныма жас ұйғыр сақшы жігітті қойып, тікемнен тік тұрғызып қойды. 4-5 сағат тұрып қиналдым. Азық-түлік тапшы болғандықтан әлсіреп, есімнен айырылуға айналғанда, мені күзетуге қойған жігіт: "Ака, былай өзіңізді қинап, өліп кетуіңіз мүмкін. Мен мұнда бірталай адамдарды, қылмыскерлерді де көрдім. Күнәсі бар, жоғына қарамастан, күнәлерін мойындаған болып тілхат бергендер, осындай ауыр қинаулардан құтылып, күнәлерінің ауырлығына қарап, ауыр жаза күтіп қорыққандар, бірнеше айдан бері аман-есен тыныш камерада жатыр. Бірқаншасы түрлі жерге қызметке де орналасты. Сіз өзіңізді қинамаңыз. Менің сіздің жеке басыңызға дұшпандығым жоқ. Түріңізді көріп аяймын. Осы кеңесті сізге шың пейіліммен беріп отырмын", — депті. Сонан кейін тергеушіні шақырып, күнәлерімді растап, қол қоятынымды айтып босанып камераға қайттым. Біраз ес жиып, болмаған ұйым, оның мүшелері жөнінде тергеушінің талабына сай жазып, қол қойып бердім. Ұйым мүшелері деп бір қанша қайтыс болған адамдарды қосып көбейттім. Содан бері тергеу деген пәледен құтылдым. Анда-санда шақыртып: "Құлжа мен Іледегі пәленшені білесіз, солар қандай адамдар", — деп бір қанша сұрақ беріп қайтарады. Әлгі сақшы жігіттің әбден қиналып, азаптанған кезімде берген кеңесі өзімнің де жанымнан түңіліп, не болса сол болсын, тәңірден көрдім деп алды-артыма қарамастан имза (қол қою) бергеніме енді разы болып қалдым, һам басқа тұтқындарға қиналмастан қол қойып беріп, азаптан құтылуға кеңес бере бастадым", — деген Ташмұхамед аканың бұл кеңесі менің де көңіліме орныққандай болды. Енді тағы да тергеуге шақырса, жағдайға қарап әрекет жасауға бекіндім. Міне, тағы тергеуге шақырды. Тергеу бөлмесінде мені Ғабдуллам қарсы алды. Қабақтары түйілген, түрінен зәр-атты бір дөңге келіп, бір бөлме жалдап, зауыт қақпасына барсам Хасанахун көлік тауып кетіп қалыпты. Яңханға (Үрімжінің ең үлкен көшесі) барып, шәуешектік Тұрсын Измайлбаевті көріп, босанғаным жөнінде айтайын деп барсам, ол бір жаққа кетіп қалыпты. Табылмады. Үрімжілік таныстарымыздың біреуіне өзімнің "Хотан" сарайында екендігімді, босағандығымды айтып қоюын өтініп сарайға қайттым. Хасанахун да келіп үлгірген екен. Оның таныстарынан бір ұйғыр Тұрпан қауымынан үлкен біреуін алып келіпті. 1938 жыл бойы аузымызға тимеген қауыннан бірнеше тілім жеп рахаттандық. Үрімжіде 8-9 күндей кідіруге тура келді. Сол кезде тағы бір рет һашімхажы істейтін мекемеге барып, онымен кездесіп, жол хат (рұхсат қағаз) алу керек болды. Ол сақшы мекемесіне хабарласып, сол жерден жол хат алуды бұйырды. Екінші күні сақшы мекемесіне бардық. Біздің группадағы Құмұл мен Хамиликтер бір-екі күн бұрын жол хатын алып кетіп қалыпты. Құлжалықтар сол күні жол хатты алысымен жолға шықты. Шаушекке қатынайтын машина болмағандықтан маған 2-3 күн күтуге тура келді. Әрең дегенде, Ғұсманахунның жүк машиналары Шауешекке қайтатын болып, 19-сәуірде тура пешін кезі сағат 12-де солармен Шауешекке қарай жолға шықтым. Жүргізуші түні бойы айдап 2-күні сағат 9-дар да Шихуға жеттік. Мұнда 4-5 сағат кідіріп, Шихуда болған Ғұсманахунға тиесілі 3 машинаны бірге алып (Ғұсманахунның 1934 жылдары 5 машинасы болған) Шауешекке қарай жолға шықтық. Жолда екі күн жүріп, 21-сәуірде ақшам кезінде Шауешекке от басыма оралдым. Түрмедегі кезімде менің атыма әр кезде посылка, киім-кешек, азық-ауқат, ақша келіп тұрушы еді. Әр жолы посылканың үстінде маған таныс Райхананың жазуы болушы еді. Осыған қарап, менің жұбайым Әмина апатқа ұшырап қалмады ма деп күманданатынмын. Шәуешекке кірісімен Найыл, Надир, Насим, Камалиденнің қыздарынан Сураялар арбамен алдымнан шығыпты. Машинаны тоқтатып, балалармен көрісіп, сүйіп, құшақтап машинаға отырып жүріп кеттік. Жолда салық мекемесінің алдында жолаушылар түсіп, әкеле жатқан мал-мүліктерін, билеттерін көрсету керек болды. Бізде машинадан түстік. Сонда кішкене кіріп қалған Надирден сұрастыра бастадым. Ең әуелі Тойшы, Никар, Райханаларды сұрадым. Олар үйде қалды деді. Кейін қорқа-қорқа Әннәм қайда деп сұрадым. Надир: "Үйге, қораға көп қатындар келді. Әннәм солармен қалды", - деді. Кірсіз көңілді жас баланың сөзіне шексіз қуандым. Өмірлік жолдасым Әминаның аман болып, отбасымда балаларымның жанында болғаны мені рухтандырып, қуанышқа бөледі. Тәдиешіні (Надирдің еркелетпе аты) құшақтап, көкірегіме басып, құшырлана сүйдім. Бажы мекемесінде тексеру жұмыстары біткен соң, қала ішіне қарай жылжып келеміз. Мен кеткен 13-14 ай ішінде біраз ғимарат өзгерістерін байқадым. Ескі жамбыл бүтіндей бұзылған. Клуб алдында да өзгерістер байқалады. Біраз жүріп біздің көшеге жақындадық. Қақпа алдында жүздей үлкен-кішілі адамдар. Олар мені қарсы алуға келген екен. Үйге бірер жүз қадам қалғанда алдымыздан Райхана шығып, мен машинадан түсіп көрістім. Никар, кішкене Тойшы да бар еді (ол кезде Тойшы 17-18 айлық бала болатын). Балаларды құшақтай жүріп, қақпаға қарай жүрдім. Сол қысқа да жақын жолда мені қоршап алып, көрісулер көп болды. Жүруге ерік бермеді. Ақырындап қораға келіп кірдім. Қақпаға кірер алдында енем Диқан апа, Әмина, Сұлтандар көзге шалынды. Ол кезде Миряхия әкейдің ұлы Ғисматты көріп қалдым. Яхия ака қолға менімен бірге алынып, бүгін мен аман отбасыма қайттым. Жас буын балаларға абақтыда қалған әкелерін ойлап, алаңдауы табиғи құбылыс екенін ойлап, ең әуелі бұрылып Яхия аканың ұлы Еисматты құшақтап, бетінен сүйдім. Әкесі аман-есен, мүмкін тез арада босап қалар деген болдым. Одан бұрылып енем бастаған отбасымның мүшелері мен ағайын туғандарға келдім. Әуелі енем маңдайымнан сүйіп, басымнан сипап, арқамнан қағып амандасты. Артымнан Диқан апа: "Марқұм шешесі үшін көрісемін", — деп жылап көрісті. Оның артында қайғы-қасіреттермен жүдеп, торыққан Әннәсіне келіп көрістім. Ол: өңім бе, түсім бе деп ойлап, сасқандықтан да көзінен ағып кеудесіне түскен жас тамшыларын да сүртер емес. Бұл оның өте қобалжып тұрғанын байқатты. Енем, балалар, Әминамен көріскенде оларға жақсы әсер қалдыру үшін өзімді тетік ұстадым. Елжіреп тұрған жүрегімді басып, жыламадым. Қуаныш кейпінде едім. Ақырында келіп көріскен Сұлтанды көргенде өзімді ұстай алмадым. Еріксізден көзден жас ытқып шықты. Құшақтасып көрістік. Ол да көз жастарын тия алар емес. Балалар Наиль, Никар, Тади мені орап алып: "Үйге кіріңіз, үйге кіріңіз", - деп қысталайды. Басқа көрісушілерге ерік бермеді. Балаларымның тілектерін орындау үшін үйге кірдік. Бата жасадық. Осы арада Султан кіріп: "Кіші бөлмеде, қорада ағайындар көрісуге күтіп тұр, мұнда шық", — деп ұсыныс жасады. Кішкене бөлмеге бардым. Онда Ахметжан Сайфуллин (сабыншы), Аминтай шаңзуң Измайылов, Мирбаба Ханбабаев, Ыуридин ака т.б. адамдар бар екен. Керістік, Ахметжан Сайфуллин бастап ақуалымды сұрастырып: "Сізбен кеткен ағайындардың жағдайы қандай?" — деп сұрап қалды. Бұл сұрақ басқа кезде жай көрінгенімен сол кезде, сол сағатта маған жауап қайтару өте күрделі де нәзік, мүмкін, мұнан кейінгі менің тағдырымды шешуші жауап болуы ықтимал. Мен: "Үкімет әділ, ешкімді орынсыз ұстап, орынсыз абақтыда азаптамайды. Осыны біліңіздер, ақырындап тексеріп, күнәсізді міндетті түрде босатады. Кінәсі барлар, кінәсіне лайық ауыр-жеңіл жазасын тартар. Ол табиғи", — деп жауап қаттым.Отырғандардың бәрі де (тілер — тілемес): "Әрине, үкімет әділ, жақсылап тексеріп, күнәсіз ағайындар қайта оралады", — деп шуласты. (Ескерту: Өкінішке орай әкемнің "Түрме хатиралары" осы жерге келіп қайтыс болуына байланысты үзілген – Никара Мұхаметжанқызы (Юсупова) Бафина).

* * * Мұхаметжан Ғабдулкаримұлы Юсуп Батыс Қытайдағы Тарбағатай аймағының орталығы Шауешек қаласында 1897 жылы (құжатта 1896 жыл деп көрсетілген) ескіше 1-қаңтар, жаңаша 14-қаңтарда дүниеге келген. Әкесі Ғабдулкәрім (лақабы Керімтай) XІX ғасырдың 70-75 жылдарында Бұхарадан Құлжаға барып, одан 90- жылдары Шауешекке келген. Шешесі Зульхижа найманның қаракерей табының тума жұртынан. 1902 жылдан бастап медіресе де, 1907 жылдан бастап Шәуешек қаласындағы орыс мектебіңде оқыған. 1915 жылы фотоға түсіруді үйренген. 1918 жылы көкек айында Шәуешекке барған А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Р.Марсековты және Ә.Найманбаевты суретке түсірген. Жастар арасындағы ойын-сауық ұйымдастыруға белсене қатысқан. 1920-1925 жылдары "Тарбағатай" шеркетінде ұйымдастырушы, 1925-1928 жылдары сауда жөніндегі сенімді өкіл, 1928-1935 ресми фотограф, 1935-1945 жылдары қалалық дәріхананың бастығы болған. 1938-1940 жылдары Үрімжі абақтысында отырған. 1945 жылы Тарбағатай аймақтық денсаулық сақтау мекемесінің бастығы болған. 1951-1952 жылдары қудаланып, 1955 жылы Кеңес одағына қоныс аударды. Бішкек шаһарында 1975 жылы қайтыс болды. Күнделікті баспаға дайындаған қызы — Никар Мұхаметжанқызы Бафина мен жиені Әмина Сейітқызы.

Совет Одағының қысымының нәтижесінде Шығыс Түркістан армиясының жеңістен-жеңіске ұласқан екпінді шабуылын кенет доғарып, қытаймен келіссөз жүргізуге мәжбүр болуы жұртшылық арасында: "...Бұл істің артында орыстар бар екен. Орыстар армияның алға тарта беруіне кедергі жасапты", — деген сияқты сыбыс-жорулардың тарауына жеткізді. Үрімжіде қол жеткен келісім шартынан кейін, Шығыс Түркістан жұмхүриетінің (республикасы) атының мүлдем аталмайтын болуы халықты, әсіресе, саналы кісілерді үрейлендіре бастады. Біздің Манас — Сауан өңірінде сондай күдік-үрей пайда бола бастаған кезде, яғни, 1946 жылдың қараша айында: "Алтайда Оспан батыр, өзінің Алтай уәлиі міндетін тастап, Сарысүмбе қаласынан кетіп қалыпты. Орыстың қуыршағы "Үш Аймақ" үкіметіне қарсы күрес бастапты", — деген хабар бұрқ ете түсті. Оспан батырдың аты — бүкіл Шығыс Түркістан жұртшылығына, әсіресе, Шығыс Түркістан қазақтарына отызыншы жылдардың аяғынан бері әйгілі болатын. 1939 жылдың аяқ шенінде Алтай аймағының Көктоғай, Шіңгіл аудандары арасындағы Загиопа деген жерде бас қосқан Алтай қазақтарының атқамінер кісілерінің бірқатары Шың шы цайдің зомбылығына қарсы күрес бастауды ұйғарған. Оларға Ноғайбай, Есімхан, Зәтелбай, Ақтеке би, Мұса Мерген, Рысхан, Оспан, Сүлейман, Қаббас және Бүркітбай сияқты кісілер жетекшілік еткен. Ол қарулы қарсылық халықтың қолдап-қостауы арқасында бүкіл Алтай аймағының көлемінде кең етек жайды. Сол үшін де қытай әкімшілігі 1940 жылы Үрімжіден 13 кісілік өкілдер тобын жіберіп, көтерілісшілерді келісім өткізіп, ымыраласуға шақырды. Ішінде Оспан да бар, Ноғайбай, Ақтеке би мен Есімхан және Рысхан жетекшілік еткен көтерілісшілер Шың шы цайдің көлгірсіген алдау саясатына иланбады. 1940 жылдың көктемінде қытай қарулы күштерінің кенеттен жасаған бір шабуылы кезінде Алтай көтерілісшілерінің жетекшісі Ноғайбай мен Ақтеке би шейіт болды. Одан кейін, Алтай елінің сол көтерілісіне Ноғайбайдың ұлы Рысхан мен Есімхан және Оспан жетекшілік етті. 1940 жылдың жазында қытайлар оған дейінгі ең үлкен шабуылын жасап, Алтай елі көтерілісін мүлдем жоюға ұмтылды. Ол соғыста Оспан ерекше ерлік көрсетіп көзге түсті. Қытайлар мақсатына жете алмады. Алтай елі көтерілісін күшпен жаныштай алмаған Шың шы цайдің өзі: "Құрылтайға қатысады" — деп алдап шақырып алып Үрімжіде қамаған қазақтың 350 жетекшісінің ішінен алтайлықтарды - Мамиұлы Мұқатты, Тілеубайұлы Жанымханды, Тымытыұлы Халелді, тағы басқалар бар, босатты. Оларды өкіл етіп көтерілісшілерге жіберді. Нәтижеде 1940 жылдың шілде айында Алтай көтерілісшілері мен Шың шы цай арасында келісім жасалды. Соған орай көтерілісшілер қолдарындағы қаруларын тапсыратын болды. Бірақ оған Оспан қарсы шығады. Бір өзі қаруын тапсырмай тауға шығып кетеді. Әне, сол күннен бастап Исламұлы Оспан "Оспан батыр" деп аталды. Алғашында жалғыз өзі тауға шығып кетіп қарсылық көрсеткен Оспан батырға, кейін Шың шы цайдің зомбылығынан ығысқан Халел тайжі мен Есімхан тобы қосылды. 1941 жылдың қазан айында Шың шы цайдің Жанымхан Тілеубайұлы арқылы жасаған келісу ұсынысын елдің қыс күнінде душарласқан ауыртпалығы салдарынан Халел тәйжі мен Есімхандар қабылдады. Бірақ Оспан батыр тағы кері қақты. Қабылдамады. 1942 жылдың ақпан айында, Халелұлы Сайып пен Келес батырлар 55 кісілік тобымен Оспан батырға барып қосылды. Сөйтіп, Оспан батыр халықтың қостауымен өз күресін ұластыра берді. Алтай халқы оған қытайдың зомбылығынан құтқарады деп сенді. Сол үшін де 1943 жылдың күзінде Қызылқия деген жерде жұртшылық Оспан батырды "ақ киізге отырғызып хан көтереді". Туған халқының Оспанға ондай үлкен сенім, құрмет көрсетуі Оспан батырдың жауға қарсы шабуылын үдете түсті. Нәтижеде 1945 жылдың жазында Оспан батыр қосындары Алтайды қытайдан түгел құтқарып азат етті. Өзі Алтайдың уәлиі болып тағайындалды. Оспан батыр алғашында Әлихан төре басқарған Шығыс Түркістан жұмхүриетінің үкіметін толық қостады. Бірақ қытайға шабуылдау ісі кенет доғарылып, Үрімжіде келіссөз өткізіле бастасымен, әсіресе, "Шығыс Түркістан жұмхүриеті" деген атауға тиым салынып, "Үш Аймақ төңкерісі", "Үш Аймақ үкіметі" деген атау шығып, Әлихан төре де сахнадан тайдырылуына байланысты, Оспан батыр езі: "Орыстың ойыншығы", "Қуыршақ" — деп атаған бұрынғы Шығыс Түркістан жүмхүриетінен іргені аулақ сала бастады. Бұл Оспан батырдың және дәл соған мезгілдес Қалибек хакімнің тәуелсіз Шығыс Түркістан үкіметінен емес, қайталап айтуды тарихи маңыздылығына сай қажет көріп отырмын, "орыс ойыншығы", "қуыршақ" "Үш аймақ" үкіметінен іргені аулақ салып, коммунизмге қарсы күрес бастауы еді. Сонымен, Оспан батыр "орыстың қуыршағы" "Үш аймақ" үкіметіне қарсы қарулы күреске кірісті. Бұл арада ол бұрынғы жауы гоминдаң үкіметімен ымырласуға да мәжбүр болды. Оспанның, сондай-ақ, Қалибектің олай ығысуына коммунизмнің ызғары әсер етті. Өйткені, Оспан батыр да, Қалибек хакім де коммунизмнің Қазақстанда салған жауыздық ойранын жақсы білетін-ді. Сол үшін де олар "суға кеткен тал қармайды" деп гоминдандық қытай үкіметімен ымыраласудан басқа шара таба алмаған-ды.

Оспан батырдың әскерлері Алтайда "Үш Аймақ үкіметі" әскерлеріне қарсы көп соғысты. Өкінішке орай, онда төгілген қан орыс немесе қытай қаны емес-ті. Кілең қазақтың және Шығыс Түркістандағы өзге ұлт өкілдерінің қаны еді. "Үш аймақ" қарулы күштерін басқарушы орыстар Оспан батырды қолға түсіру үшін оған қарсы кілең қазақтарды, кей жерлерде басқа ұлттардан алынған (орыс емес) әскерлерді аттандырып отырды. Ол кезде "Үш аймақ" әскерлерін Оспан батырта қарсы соғысқа бастап барған қолбасы қазақ жігіттерінің бір қатарын қазір де (1999) Алматыда кездестіруге болады. Әрине, кінә оларда емес-ті. Белгілі дәрежеде олар оз амандықтары үшін солай істеуге мәжбүр-ді. Ал екінші жағынан, коммунистік үгіт-насихат олардың кейбіреулерінің миын жуып, мүлдем шатастырып қойғанын да айтып өткен жөн. Мәселен: "<...> Оспан - банды, найманның жауы, қолына түскеннің бәрін өлтіреді...", — деген сияқты жалған насихат кезінде көп айтылған. Сондай өтіріктің ықпалынан әлі күнге дейін құтыла алмаған бұрынғы офицерлер мен қытай жақта жүріп "орыс граждандары" атанған кісілердің қалдығын осыған дейін 12 рет барған сапарымда Алматыда кездестірдім. Алайда Оспан батырға қарсы шабуылдаған "Үш аймақ" әскерлерінің ішінде Еренқабырға мен Тарбағатай елінен әскерге алынған керей жігіттері де көп болатын. Солардың бірі әлі көзі тірі, Түркияның Ыстанбұл қаласының Зейтін бұрын ауданында тұратын Омарбайұлы Сабихан Пынар. Сол сияқты кезінде "Үш аймақтың" әскері болып, Оспан батырға қарсы соғысқан еренқабырғалықтардан Түркияға барған тағы бір жігіт, Түркияның Салихлы қаласында 1986-жылы жазда қайтыс болған Мұстапаұлы Нұрсейт Үстін-ді. Марқұм Нұрсейт Үстін де, қазір көзі тірі Сабихан Пынар да, өздері ішінде болған "Үш аймақ" әскерлерінің Оспан батыр еліне қай жерлерде, қалай шабуылдағандықтарын, оған Оспан батыр сарбаздарының қандай тойтарыс бергендіктерін және өздерінің сол соғыстардағы командирлерінің кімдер болғандығын аттарын атай отырып талай әңгімелеген-ді. Ал орыстың қазақты қазаққа қырдырған соғысында, Оспан батыр жағынан болғанындай, "Үш аймақ" әскерлері жағынан да көп шығын болғаны анық. Солардың бірі — біздің жақын туысымыз, яки Қожалақтың алты ұлының бірі Қалпақбайдың немересі Зейнелхамиттің баласы Сәду. Ол 1946-жылы Қызылөзенде әскерге алынып, сол кездегі "Шығыс Түркістан жүмхүриеті" армиясының 2-полкінің 2-эскадронында әскери міндетін атқаруға кіріскен-ді. Кейін Үрімжіде қол қойылған келісім шарты бойынша, Манас өзенінің батыс жағындағы әскерлер шегіндірілгенде, олар Қобық — Сауырға көшірілді. Содан ол да Оспан батырға шабуылдағандардың ішінде болды. Біздің тағы бір жақын туысымыз, 1960-жылдары қытай коммунист жендеттері жағынан көшеде сүйретіліп жүріп ұрып өлтірілген Қара Смайыл да Оспан батырға қарсы соғысқан "Үш аймақ" әскері қатарында болған-ды. Соғыс кезінде оқ тисе немесе басқадай жағдай болса, ол да сол соғыста қаза болған болар еді. Өйткені, атысқан кезде ешкімнің қарсысындағы жаудың руын сұрау мүмкіншілігі болмайтыны анық. Қысқасы: "Оспан батыр наймандарды өлтірді. Наймандарға жау болды...", — деген қауесет мүлдем негізсіз жалған. Нағыз коммунистік тоқыма. Қазақты бір-біріне арандатып, рушылдық сасық сезімді желіктіруді көздеген зымияндық Алматыдағы кейбіреулер айтып жүргеніндей "200 найманды" емес, Оспан батыр екі найманды да найман болғаны үшін әдейілеп аттырған емес. Оспан батыр қазақты әдейі аттыру былай тұрсын, 1946- жылдың қыркүйек айының орта шенінде, өзі Алтайдың уәлиі және дара билеушісі болып тұрғанда бір орысты аттырмай өлімнен арашалаған. 1996 жылы көкекте, екінші басылымы Пекинде жарық көрген: "Офицердің қойын дәптерінен" деген кітаптың авторы, 1946 жылдан 1950 жылға дейін Алтайда қызмет істеген Қожай Доқасұлы аталған кітабының 22-23 беттерінде сол оқиғаны өз көзімен көрген Әтихан Ысқақұлының аузынан мына естелікті келтірген: "1946 жылы 9-айдың алтысы күні Сарысүмбе азат болды. Алтай аймағының үкімет органдары құрылып, Оспан уәли болып белгіленді. Әскери істерге Дәлелхан Сүгірбай колбасы болды. Қолға түскен гоминдаң әскерлерін Манасқа апарып, гоминдаң жағына өткізіп беру үшін дайындық жасап, ат тағалап жатқан бір орыс эскадрон командирі ат тағалаушы адаммен сөзге келісіп қалып, оны сол майданда атып тастаған екен. Ертеңінде атушыға өлім жазасын бергелі, Әбитан жақтағы бір жазыққа әскер мен халық жиылды. Оспан батыр келгенше күтіп тұрдық. Біраздан кейін Оспан келді. Әскери орынның өлім жазасын беру бұйрығы жариялағанда Оспан ортаға шығып: "Мына қылмыскер халықты гоминдаңнан азат ету үшін сонау Іледен Алтайға келіпті... Мақсатты болмаған, оқыстан болғандығынан бұның шыбын жанын маған беріңдер. Адам өлтірген қателігін алдағы өмірінде ақтасын", — деді. Халық қол шапалақ соқты. Адам атқан орыс эскадрон командирі сол заман азат болып, Оспанның аяғын құшақтап жылаған еді. <...>". Өзі "Үш аймақ" әскерінің Оспан батырға қарсы соғысына да қатысқан автор, сол кітабының 86-бетінде ол соғыстарда "Үш аймақ" шығыны 250 кісі болғанын, Оспан батырдың да 50-дей адам жоғалтқанын (85-бетте) жазған. Ал сонда Оспан батыр жақтан қаза болғандарды кім өлтірді дейміз? "Офицердің қойын дәптерінен" деген сол кітабының 45- бетінде Қожай Доқасұлы: "Штаб бастығының орынбасары Жағда Бабалықов. Осы адамның қолбасшылығында Шепейзідегі гоминдаң әскерлерінің бекінісіне тәуекелшілдікпен шабуыл жасап, потайдың (бекініс) алдында окоп, окоп алдында сым темір, сымның алдында көмілген мина болса да, бұйрық бойынша шабуыл жасаған жауынгерлерден үш қабат бөгеуде 140-тан астам жауынгер құрбан болып кетеді...", - деген дерек келтірген. Ал енді осынау 140 кісіні (бәрі Тарбағатай 6-казақ атты полкінің әскері) Жағда Бабалық "өлтірді — қырғызды" делінсе, әділетсіздік болмай ма? Соғыс майданында, қарсыласының руын сұрап атуға бола ма? "Оспан батыр 200 найманды өлтіртті", - деп өсек айтушылардікі, баяғы коммунистік сарын. Алайда мәселені жақсы білетін, адал ниетті жас тарихшылар, қытай қол астындағы үй іші туғандарының жағдайымен байланысты Оспан батырдың атын тіке атамағандарымен, мәселен, Нәбижан Мұқаметқанұлы: "... Алтайдың қатыгез жаратылыстық ортасы мен аумалы-төкпелі қоғамдық жағдайы Алтай қазақтарына ер жүректілік пен қайсарлықты, батылдықты, намысқойлықты және қайырымдылықты бойларына сіңіреді. Бұл жалпы қазаққа ортақ ерекшелік болса да, Алтай аймағындағы қазақтарда бұл қасиеттер өте басым...", — деп жазады. 1947 жылдың аяғында Қызылөзенде советтік қолбасы (орыс) Марковтың және біздің үйімізге талай келген татар текті Марғұн Ысқақовтың айдап салуымен бізге шабуылдаған "Үш Аймақ әскерлері" де қазақ-ты. Олар Тарбағатай, Іле — Құлжа жақтан әскерге алынған жас жігіттер болатын.

Оспан батырдың "орыстың ойыншығы" — "Үш аймақ" үкіметіне қарсы шығуы — Мәскеудің мүддесіне қайшы болғаны анық. Сол үшін, Мәскеу басшылары қайткенде де Оспан батырды құртудың шарасын қарастырды. Алдымен оған қарсы "Үш аймақ", яғни, бұрынғы Шығыс Түркістан әскерлерін аттандырып, қазақты қазаққа қырдырды. Бірақ мақсатына жете алмады. Содан кейін Мәскеу Оспан батырды құрту ісін Монғолия Халық Республикасына тапсырды. Бұның басты себептері: біріншіден, Оспан батыр ол кезде аялдаған Бәйтік тауы мен Жергөктінің құмы Моңғолиядан қашық емес-ті. Екінші жағынан, Оспан батыр мен МХР бұрын жақын байланыста болған. Мәселен, 1944-жылдың ақпан айының 25-і күні МХР-ның бастығы маршал Чойбалсын өзі бастап, қасына Моңғолиядағы Совет Одағының бас елшісі Ивановты, Байқал фронтының командирі Ұлубынды, моңғолиядағы советтік барлау орнының бастығы Ламбарткинді, моңғолияның ішкі істер министрі Шанкірзатты ертіп, Қобданың Бұлғын өзенінің бойында Оспан батырмен жолыққан-ды. Сол жолығу кезіндегі келісім шартына сай Оспан батыр Моңғолиядан бір қатар қару-жарақ алды. Содан кейін Монғолия мен Оспан батырдың адамдары араласып тұрды. Мысалы, сол кезде Моңғолияда партия мектебінде оқып жүрген Ноғай Шымшырұлы және монғол ішкі істер министрлігінің тыңшысы Қалқабай деген сияқтылар Оспан батырдың маңайына жиналған. Әне сондай себептерге байланысты, 1946 жылынан бастап Мәскеу Оспан батырды өлтіру ісін Монғолияға жүктеді. Соған орай алдымен Монғолия жақтан, бұрын Оспан батырлармен аралас болған моңғолиялық Тескенбай деген жіберілді. Ол "туысшылап келдім" деген сылтауды алға тартты. Бірақ, Оспан батырдың қауіпсіздік орындары мен батырдың өзі оған сенбеді. Ол байлауда тұрған жерінен қашып құтылып, Моңғолияға барды. Одан кейін Сағадай және Марқаба дегендер жіберілді. Алғашында олар батырға жақындап үлгергенімен, жауыздық жасау тапсырмаларын орындай алмады. Одан кейін Оспан батырдың нағашылары жағынан ілік-жілігі бар Тұтан Хамитұлы деген де: "Оспанды өлтір" деген тапсырмамен аттандырылады. Ол келген бойда, оны Оспан батырдың өзі тергеп-тексереді. Нәтижеде, Тұтан Хамитұлы өзінің ерекше тапсырмамен келгендігін мойындайды. Жеке баскесерлер жіберу арқылы Оспан батырды өлтірте алмаған Монголия мен оның қожайыны Мәскеу — Оспан батырдың Жөргектінің құмында отырған ауылына қарулы қосып аттандырды. Оны Моңғолияның батыры атағын екі рет алған Тандырбат басқарып барады. Олар да жауыздық мақсаттарына жете алмай, өздері әрең қашып құтылады.

ҚАЛИБЕК ХАКІМНІҢ "ОРЫС ОЙЫНШЫҒЫ" - "ҮШ АЙМАҚ" ҮКІМЕТІНЕ ҚАРСЫЛЫҒЫ Қытайдың талай зұлым-зомбылығына душарласып, соңында 1945 жылы көтеріліс бастап, жауға қарсы құр қол соғысқан Қызылөзен мен Ұлужан (Бортынке) елінде 1946 жылдың маусым айының басында өткізілген "Түркістан тойынан" кейін Шығыс Түркістан жүмхүриетінің "орыстың қуыршағына" айналып бара жатқанына абыржып сескенушілік бар еді. Бірақ, соның өзінде Шығыс Түркістан жүмхүриеті әкелген, әлі толық жойыла қоймаған азаттық пен кеңшілік жағдайға масаттанушылық көзге түсетін... Мәселен, өз атын жазып қол қоюды білмейтін қарапайым кісілер ай-жұлдызды мөрлер ойдырып, балаларына жаздырған хаттарды бір-біріне жіберіп, қытайсыз, орыссыз және ай-жұлдызды Шығыс Түркістан жұмхүриетінің қысқа мерзімді кезеңімен шаттанатын-ды. Басқа жақты білмеймін, біздің Қызылөзен өңірінде 1946 жылдың басымен 1947-жылдың күзіне дейін ай-жұлдызды мөр ойдырып, соны басып хат жазу ел арасына кең тараған-ды. Ол жағдай той-жиындарда айтылатын әзіл-әңгіме, қалжыңдардың тақырыбына да айналған. "Пәленшекең ай-жұлдызды мөрін көрсету үшін түгеншеге мөр басып хат жазыпты", — деген әңгімеге арқау етілетін-ді. Ай-жұлдызға деген сол бір құштарлық халықтың тәуелсіздікті армандауының белгісі еді. Ұзақ жылдардан бергі жат жұрттық қысым-зомбылықтан құтылып, өз көлеміндегі соғысты да жеңіспен аяқтаған біздің Қызылөзен мен Ұлужан елінде сол 46-47 жылдары әлгі "қазақ байыса қатын алады, сарт байыса там салады", — дейтін сипаттаманы айқындайтын құбылыстар да баршылық болатын. Жоғарыда айтылғанындай, әкем 1945 жылдың аяғында тоқал алған-ды. Сол үлгі болды ма, әлде жаңа айтылған атамыз қазақтың мақалының дәлдігі ме Тәкіман, бала Хамза, семіз Хамза және Қайнаш пен Қайрақбайдың Ахметі, кейіндеп біздің Ілияс ата мен Байқонақтың Омары тоқал алды. 1946 жылдың аяғында әкем өз аулы мен үй-ішіндегі әлгіндей істермен қатар өмірінің үлкен бетбұрысына қарай да бейімделуде еді. Небәрі бір — бір жарым жылдың алдында ғана үлкен үміт қуанышпен қарсы алған Шығыс Түркістан жұмхүриетінің аты өшіп, "Үш Аймақ үкіметі — "Үш аймақ" төңкерісі" деген пайда болған-ды. Сонымен бірге, ел арасында "граждан болыпты" дегендер де көбеюде еді. Алғашында жұртшылықтың көбі "граждан болыпты" дегеннің не екенін ұқпады. Кейін оны бір-біріне "орыстың адамы болыпты", "совет азаматтығын қабылдапты" деп түсіндіретін болды. Гражданин болғандар оны өте құпия ұстайтын. Ол құпиялық ол істің артында орыс бар екенін аңғаратын-ды. Орыстың Қазақстан жақта қазаққа істеген жауыздықтарын білетін кісілер ол құбылысқа үрейлене қарайтын. Әне сондай істер Сауанда да ұласқан кезде, жоғарыда айтылғанындай, Алтайда Оспан батырдың "Үш аймақ" үкіметіне қарсы күрес бастағаны естілді. Екінші жағынан, бұрынғы Шығыс Түркістан шекарасы ішінде қолданылатын "Шырқан доллары" деген ақшаның үстінде "Жанымхан" деген қазақтың қолы бар-ды. Алтайлық Жанымхан қажы Шыңжаңның қаражат министрі еді. Үрімжіде оның маңайында әскери салада істеуші Зәкәрия Әшенұлы, үкіметте (бас уәли) Қадуан ханым (Әленнің әйелі), қаражат министрлігінің кеңсе істерін атқарушы Нығмет Мыңжанұлы сияқты қазақтар бар-ды. Бұл бұрын болмаған құбылыс-ты. 1947 жылы Қызылөзен мен Бортынкедегі "Қалибектің елінің" Үрімжімен байланысы нығая түсті. Бүл арада аты "Үш Аймақ үкіметі" болып өзгерген, бұрынғы Шығыс Түркістан жұмхүриеті жағының да ол кезде және кейін де "Қалибектің елі" деп аталған Қызылөзен мен Бортынке елін сол жаңа беталысынан қайтаруға тырысқан әрекеттері де жиілей түсті. Мәселен, 1947 жылдың мамыр айының басында, "Үш аймақ" үкіметі қарулы күштерінің бас қолбасшысының орынбасары генерал Зүнүн Тайыпов жанына бес офицер мен күзетшілерін ертіп, Қызылөзеннің батыс жақ қабағындағы Тасшапқан жазығына Сауаннан жаңа ғана келіп қонған, кіші шешеміздің шаңырағындағы әкеме келіп жолыққан-ды. Әкемді Шиху — Майтауда болатын бір жиналысқа шақырды. Генерал Зүнүн Тайыпов Тасшапқанның жазығындағы үйде екі күн аялдап қайтты. Одан кейін кіші шешеміздің үйі Доңжайлаудағы "Үлкен үй" аталатын апам отырған ауылға келіп қосылды. Бұл әкемнің Сауаннан түбегейлі көшіп шығуы еді. Енді қайтып Сауанға бармайтынын өзі ғана білетін. Соған мезгілдес Сауан қоғамдық қауіпсіздігін сақтау мекемесінің бастығы Тәкіман да қаладан көшіп, Бортынкенің Ұлужан жайлауына шыққан-ды. Ол да Тәкіманның Сауаннан біржолата көшіп шығуы еді. 1947-жылы мамыр айының ішінде Тарбағатайдан үлкен бір өкілдер тобы келді. Оның ішінде Тарбағатай аймақтық сақшысының бастығы Ахметқали Бітімбай, Мұқаш молла, Ғұсман молла, Дубек Шалғынбай, ұйғыр Юсупбек Мұхлисилер болды. Олар халық арасында түрлі жиындар ашып, қытайдың зұлым-зомбылығын еске түсіріп сөз сөйледі. Сол жиналыстардың бірі әлі есімде. Ол кезде мен 14 жасқа шыққанмын. Жиналыс Ұлужан жайлауында болған-ды. Қалың ел жиналды. Жиналыс Мұқаш молланың құраннан бір аят оқуымен басталды. Одан кейін Тарбағатайдан келген өкілдерден сөзге шығушылар болды. Мұқаш молланың өзі де сөз сөйледі. Ол кісі "Ислам туының астында мұсылмандардың бір ыңғай өз тобымен тұрғаны жөн", — деді. Оның артынан Юсупбек Мұхлиси сөзге шығып, қытайдың зұлым-зомбылығы мен ісләм туы туралы айта келіп, еңіреп жылап жіберді. Тарбағатайдан келген сол топтың ішіндегі Ғұсман деген ақсақалды қарт молда маған бір құран сыйлаған-ды. Мен сол құранды әлі сақтап келемін, оны оқығанда сол молданы еске аламын <...>. Алғашында генерал Зүнүн Тайыпов, кейін Ахметқали Бітімбай мен Дүбек Шалғынбайлар бастаған топтар келіп қайтқаннан соң да "Үш аймақтың" адамдарының біздің ауылымызға келуі ұласты. Татар тұқымды офицер Айтуаров — Шихудан, қазақ қолбасы құлжалық Зікірқан — Сауаннан және басқалары жаз бойы келіп-кетіп тұрды. Ол кезде әкемдердің "орыстың ойыншығы" "Үш аймақ" үкіметіне қарсы жасырын күрестері де үдей түскен-ді. Әлгі біздің ауылға үзбей келіп-кетіп жүрген "Үш аймақтың" тыңшылары мен үгіт-насихатшыларының қолына әкем бірер жапырақша-жарнама ұстатып жіберетін. Әкем дәл ол кезеңде ашық түрде "Үш аймақтан" кетем және қарсы соғысамын демей, әлгі келіп-кетушілерге: "Мына бір жапырақша жарнамаларды біздің ауылдың маңайына біреулер тастап кетіпті. Сіздер оқып көріңіздер жөне ала кетіңіздер", — деп қолдарына ұстататын. Алайда ол жапырақша жарнамалар Хамза Шөмішбайұлының ауылында, Нариман Жабағытайұлы жағынан тас баспаға басылып көбейтілетін. Оның сөзін жазу ісіне әкемнің ұйғарымына Жабағытай ақсақалдың өзі, Хамза Шөмішбайұлы Ұшар және басқалары көмектесетін. Жабағытай ақсақал орыстың зұлымдығын да, оның коммунизмін де жақсы танитын-ды. Орыстың арғы дәуірде және коммунизм кезеңінде қазақ халқына салған лаңын, көрсеткен зұлым-зомбылығы мен жасаған қырғындауын жеке әңгімелері кезінде мұңая отырып айтатын. Ол кісінің залым Шың шы цай кезіндегі тұтқындаулар мен қудалаудан жасқанып, мүлдем үйінде бұғып қалғандығын айтатын-ды әкем. Шығыс Түркістан үкіметінің алғашқы кезінде (1945 жылдың күзінде) әкем Жабағытайды өз ұсынысына сай Іле — Құлжаға жіберді. Жәкең ақсақал Қызылөзендегі көтерілісші қазақтардың бастығы Қанбектің өкілі болып Әлихан төреге де жолығып сөйлескен. Әкемнің кейін айтуынша, Жабағытай ақсақал Құлжадан оралғаннан кейін:

Әне сол Жабағытай ақсақалдың өзі де көмектескен, баласы Нариман жазып тас баспамен көбейткен жапырақша жарнамалардың бірінде мынадай шумақтар бар-ды:

"Үш аймақ" басшылары мен советтік қожайындары Қалибек хакімнің негізгі беталысын толық аңғарған-ды. Бірақ дәл ол кезде оған қолданар шарасы шамалы еді. Қызылөзен — ол кездегі шекаралық Манас өзеніне жақын-ды. "Үш аймақ" әскерлері Манас өзенінің ой жақтағы тас жол өткелін ғана бақылауда еді. Ал Манас өзенінің алқым жағындағы Шорқұдыққа өтетін көпір және басқа өткелдер толығымен Қалибектің адамдарының бақылауында болатын. Сондықтан, Қызылөзен елі Үрімжі жақпен кедергісіз қарым-қатынас жасауда еді. Бүл жағдайда егер "Үш аймақ" жағы қоқанлоқылық шара қолданса, Қалибек елінің қарсылық көрсетері хақ-ты. Олар оны жақсы түсінетін. Сол үшін де "Үш аймақ" басшылары мен советтік қожайындары Қалибек хакімді алдап қолға түсіру тәсілін қолданды. Ал Қалибек хакім болса, елдің егін жинауын және тауға, жайлауға кеткен малдың бектерге түсуін, сондай-ақ, өзге бірқатар істің беталысын күтіп, "Үш аймақпен" ашық жауласуға кіріспей, арбасуда еді. Жоғарыда да айтылғанындай, сол жылы жаздың басында генерал Зүнүн Тайыпов Қызылөзендегі Қалибекке келгенде Шихуда "Үш аймақ" қарулы күштері бас қолбасшысы генерал Ысқақбек Мәнановтың Ахметжан Қасымимен кездесу үшін Іле — Құлжаға барып қайтуға шақырған-ды. Қалибек хакім 1947-жылдың маусым айының аяғында Шихуда болған жиналысқа барды. Сол жолы оны Ілеге де баруға үгіттеп, "Ахметжан Қасымидың жеке сәлемі бар", — деп Ахметжан өзі қол қойып "Қалибекке арнадым" деген бір суретін беріп, оны Ілеге арнайы түрде шақыратындығы қайталап ескертіледі. Әкемнің кейін түсіндіруінше, ол кісінің Шихуға барған сол сапары да қауіпті болған. "Үш аймақ" жақтың оны сол жолы тұтқындауы мүмкін-ді. Бірақ елдің түбегейлі көтерілуінен жасқанғаны үшін ол жолы тұтқындауға бармаған.

1947 жылдың қыркүйек айында, оған дейін ашық ортаға шықпаған бір жағдай болды. Бір күні, бесін уақыты ауа бастаған тұста, шолғыншылар Төңкеріс алаңына қарай (Нужаңзыға) Үшбұлақты өрлеп бір машина келе жатқанын хабарлады. Ол кезде бұл өңірде машина мүлдем жоқ-ты. Тек, ойдағы тас жолда ғана әрі-бері өткен машиналар көзге түсетін. Біраздан кейін әлгі машинаның Нуржаңзыға жетіп аялдағаны, ішінде үш кісі бар екендігі, біреуінің орыс, жүргізушісінің қазақ екені білдірілді. Көп ұзамай әлгі бір орыс пен жолдасы Нужаңзыдағы ауылдардан ат сұрап мініп Дөңжұрттағы біздің ауылға келді. Машинамен келген Тарбағатай аймағының орталығы Шәуешектегі орыс (совет) консулы жанындағы тілмашы еді. Консул өзінің Қалибекке совет үкіметі атынан келгенін ашық айтқан-ды. Оның өз сөзі бойынша, ол Қалибекті "Үш аймақ" үкіметін қостап отырған орыстарға (совет үкіметіне) сендіруге келген. Бұл оған дейін осыншама ашық айтылған жағдай емес-ті. Бүкіл жаз бойы "Үш аймақ" жақтан келіп-кеткен өкіл, үгіт-насихатшылар Қалибек хакімді өз бағытынан қайтара алмаған соң, енді орыстар (совет үкіметі) Шәуешектегі консулын жіберген еді. Орыс консулы Қалибек хакімге қытаймен ымыраласудан бас тартуын, "Үш аймақ" үкіметіне адал болуын, Тарбағатай аймағының уәлиі болу үшін Шәуешекке келуін ұсынды. Қалибек хакім "Үш аймақ" үкіметінің бұрынғы Шығыс Түркістан үкіметі емес екендігін, оның советтің қуыршағына айналғанын айта келіп, Тарбағатай аймағының уәлиі бол деген ұсынысқа рақмет деді. Көне Сауандағы өз кеңсесінің Сандыққозыға (қазір Сауан деп аталады) көшірілуін, егер ол солай етілсе, өзінің елге бір табан жақын Сандыққозыға барып өкімдік қызметін жалғастыратындығын айтады. Орыс консулы Алтайдағы Оспан батырдың және Үрімжідегі қазақтардың іс-бағыттарына сілтеме жасап: "<...> Сіздер, қазақтар, осыншама белсенділікпен Шығыс Түркістанды құтқарамын деп ойлайсыздар ма? Босқа әуре болмаңыздар. Олай ете алмайсыздар. Айталық сіз Шығыс Түркістанның тәуелсіздігін алыңыздар, онда да сіздер қазақтар билік басында болмайсыздар. Ұйғырлар сіздерден көп. Сіздердікі босқа маңайға жексұрын болудан басқа ештеңе емес...", - деген. Қалибек хакім совет консулының ол сөзіне былай деп жауап қайырады: "Біз тәуелсіздік үшін күресудеміз. Біз ұйғыр, қазақ деп бөлектеніп отырғамыз жоқ. Тәуелсіздігімізді алғаннан кейін, билік басына арамыздан кім шықса, оны қабыл етеміз..." Орыс консулы: "Сіздер, қазақтар, "Үш аймақ" үкіметін құлатуға ұмтылудасыздар. Ал ұйғырлар оны қолдауда". Қалибек хакім: "Басында Әлихан төре болған Шығыс Түркістан үкіметін біз бәріміз қолдап-қостадық. Сол жолда көптеген құрбандықтар беріп, кан төктік. Бірақ кейбіреулер оны сатты, Шығыс Түркістан үкіметін қуыршаққа айналдырды. Бұл жағдай Шығыс түркістандықтардың мүддесіне қайшы және өте зиянды. Қазіргі жағдайды адал түрде, шын көңілден қостайтын кісі жоқ...", - деп жауап қайырған. Орыс консулы тағы қайталап, Қалибек хакімді Шәуешекке келіп, Тарбағатай аймағының уәлиі болуға шақырады. Жіберілген қателіктердің кешірілгендігін, совет үкіметінің жақтасы болуын, қытаймен келісімдерін бұзуын сұрайды. Арада коп өтпей тағы бір орыс келді. Ол жаздың басында Сауаннан тауға шығарда Қалибек хакімнің: "Сырқатпын, тауға шығып қымыз ішіп емделемін", — деген сөзіне сілтеме жасап, Қалибектің Мәскеуге барып емделуіне болатындығын білдірді. Және: "Совет үкіметінің сыйлығы", — деп бір костюмдік мата, дүрбі әкелді. Дәл сол кезде татар тұқымды Айтуаров деген капитан келіп, генерал Ысқақбек Мәнановтың: "Шихуға келіп қайтсын", — деп шақырғанын хабарлады. Оған әкем: "Жақында кездесеміз", - деп жауап қайырды. Сол 1947 жылдың жазында "Үш аймақ" жағы әкемнің көңілін алып, өзіне тарту үшін басқа да айла-шаралар қолданды. Түрлі топ-үйірмелер жіберіп, бірнеше алтын медаль де тақтырды. Сол жаздағы екі медальді қосқанда әкеме тағылған медальдардың саны алтыға жеткен-ді.

1947 жылдың басынан бері нақтылы түрде бастаған Қалибек хакімнің Үрімжімен сөйлесуі ол Сауаннан Тайға көшіп келгеннен кейін де жиіледі. Қалибек хакімнің Үрімжіге жіберген кісілерін Шықжандағы қытай қарулы күштері бас қолбасшысы генерал Сүн Ши ланның өзі қабылдап сөйлесіп, бір келісім жасалуын ұйғарады. Үрімжідегі Сәліс Әміреұлы, Зәкәриа Әшенұлы жөне Жанымхан Тілеубайұлының қатысуымен жасалған келісім шарты мынадай: 1. Оспан батыр мен Қалибек хакім қол астындағы қазақ сарбаздарына қару-жарақты қытай үкіметі береді. 2. Үкімет қызмет орындарына қазақтар молырақ тағайындалатын болады. 3. "Үш Аймақ" жақ орыс ықпалынан құтқарылады. Қытайлармен осылайша келісілгеннен кейін, 1947 жылдың тамыз айында Шығыс Түркістандағы (Шыңжандағы) қытай қарулы күштері бас қолбасшысының орынбасары Шежу Жан мен Шыңжаңның қаражат министрі Жанымхан Тілеубайұлы Манас өзенінің шығыс жағындағы руы шұбар айғыр Нұрбек қажының Шорқұдықтағы аулына келіп, Манас өзенінің батыс жағындағы, яғни, бұрынғы Шығыс Түркістан жұмхұриеті, сол кездегі "Үш аймақ" үкіметі қарауындағы Қызылөзенде тұрған Қалибек хакіммен бетпе-бет сөйлесті. Ол кездесуге әкем төрт алтын, екі күміс, барлығы алты медалін тағып барады. Оны көрген Шежу Жан: "Не деген көп медаліңіз бар" - дейді. Әкем оған: "Бұл медальдарды маған халқыма өкіл болып келгендіктерін айтқан түрлі топтар тақты. Мен бұларды маған тағушылардан гөрі, осы медальдердің үстіндегі белгі — рәміздер мен жазуларға лайық болуға тырысудамын", — деп жауап қайырған (Олардың үстінде ай-жұлдыз белгісі және "тәуелсіздік, жанқиярлық, азаттық" деген сияқты сөздер бар-ды). Манас өзенінің шығыс жағында болған сол кездесуден кейін, қытайлар бірқатар қару-жарақ берді. Дәл сол кезеңде "Үш аймақ" жақтың өкілдері келіп-кетуімен болды. Тамыз айының бас шенінде Тарбағатай аймағының орынбасар уәлиі ұйғыр Қасымов бастаған бір топ өкілдер де келіп-қайтты.

МӘСКЕУДІҢ ҚУЫРШАҒЫ - "ҮШ АЙМАҚ" ҮКІМЕТІНЕ ҚАРСЫ ҚАРУЛЫ КҮРЕСТІҢ БАСТАЛУЫ Шорқұдықтағы құпия сөйлесуден кейін Үрімжі жақтан жіберіле бастаған қарулар біздің Дөңжұрттың оңтүстік жағындағы Әубәкірсайдағы жаңа қыстау үйге апарылып жиналды. Кейін жасалған тізімге сай қарулар үлестірілді. Ауыр қару жоқ-ты. Төрт пулемет-оқшашар, қалғандары кілең орыс бесатары - мылтық-ты. Мылтық aтy үшін келгендер алдымен Дөңжұрттағы үйге соғып, әкеммен сөйлесіп, ауылдағы бір жігіттің бастауымен Әубәкірсайға барып, мылтықты сол жерден алатын-ды. Ұлужан - Бортынке жақтан келген, Тәкіманның қолбасшылығы астында күреске шығатын бір топты бір күні Дөңжұрттан Әубәкірсайға мен бастап бардым. Қызылөзен мен Бортыңке (Ұлужанның) елі сол мылтықтарды үлестіріп алып, екі жағы бір күнде кенеттен шабуылға өтуді жоспарлады. Ұлужан — Бортынке жақтағы жасақтардың бастығы Тәкіман еді. Оған Түйебайұлы Зейтікен, Шойынбек және тағы басқа ержүрек, мерген азаматтар көмекші болып сарбаздарды басқарды. Қызылөзендегі жасақтарды Зейнембай, Дулатқан, Бақтияр, бала Хамза және өзге соғыс тәжрібиесі бар кісілер басқаратын болған-ды. Екі жағы да жалпы нұсқауды Қалибек хакімнен алатын <...> Қарулы жігіттер Ысқақтың аулына жан-жақтан құйылып келе бастады. Сиыртүс кезінде Қалибек хакім, Арыстанбай молла және елдің барлық атқамінер кісілері сонда келді. Бір көк қасқа тай сойылды. Бесін намазы оқылғаннан кейін жиналған жұртшылық түгел ауылдың жанындағы жазықка барды. Ол жерде алдымен Қалибек хакім сөйледі:

Содан кейін, Арыстанбай молла сөйлеп, Дін үшін, Отан үшін соғысудың, сол жолда шейіт болудың үлкен мәртебелі іс екенін айтты. Сол кезде ақ шүберекке оралған құрандар әкелінді. Атқа мінген екі кісі екі жағынан керіп ұстап тұрған арқанның бірнеше жеріне әлгі құрандар ақ шүберекке ораулы күйінде байланды. Әлгінде бесін намазын оқыған жұрттың бәрінің дәреті бар-ды. Соның бәрі Арыстанбай молланың бастауымен; "Аллаху-акпар, Аллаху-акпар, Ләй-илләхэ иллә Аллах. Аллаху-акпар, Аллаху-акпар", — деп дауыстап тәкбір түсіре бастады. Содан кейін, жауынгерлер түгел аттарына мінді. Дауыстап тәкбір түсіре тұрып, кезекпен Арыстанбай молланың қолындағы құранды ұстап, сол бойы керулі арқандағы құранның астынан өтті. Ол рәсім біткеннен кейін, жауынгерлердің бәріне бірдей жаназа намазы оқылды. Бұл менің тірі адамға жаназа намазының оқылуын тұңғыш көруім еді. Жаназа намазы аяқталғаннан кейін қызылөзендік жауынгерлер бірнеше рет әлгі тәкбірді дауыстап қайталады. Содан соң "Алла! Алла! Мұхаммед! Мұхаммед! Алаш!Алаш!" — деп Үшбұлақ жаққа карай шаба жөнелді Ұран салып жауға қарай шаба жөнелген бүл жауынгерлердің осыдан екі жыл бұрынғы беталысынан өзгешеліктері бар еді. Біріншіден, бұл жолы олардың бәрінің мылтығы және жеткілікті оқтары бар-ды. Екіншіден, сәл соғыс тәжірибесіне де ие болған-ды. Бірақ, екі жыл бұрын (1945) олардың дұшпаны — қытай еді. Ал бұл жолы қарсыласып, бір-бірін өлтіруге тырысатын жаулары болса, орыс айдап әкеліп арандатып отырған, өзінің туыс қазақтары мен қаны бір, діні бір ұйғыр туысқандары еді <...> Орыс офицерлері тікелей басқарған "Үш аймақ" әскерлері Ұлужан —Бортынке жаққа шабуылын сәл саябырлатып, барлық күшті Қызылөзен жаққа бұрды. Оның екі түрлі стратегиялық мәні болды. Біріншіден, бұл кетерілістің бас пәтер штабы — Қызылөзендегі Қалибек хакімнің ауылы еді. Екіншіден, егер Қызылөзен жақтағыларды ысырып, Манас өзенінің басындағы Шорқұдық тұсынан өтетін көпірдің батыс жақ аузын қолға түсірсе (көпірдің шығыс жағын қытайлар күзетуде. Манас өзені — шекаралық сызық) онда Бортынке — Ұлужан қоршауда қалып, ондағы сарбаздар қол қусыруға мәжбүр болады. Сөйтіп "Үш аймақ" коммунистері барлық күш-қуатын Қызылөзен жаққа шоғырландырды. Олардың басты нысанасы әлгінде айтылған Манас өзеніндегі көпір еді. Сол үшін жаудың негізі күші солай қарай беттеді. Қызылөзен елінің сарбаздары жаудың осы тобына қарсы шықты. Бұл арада Қызылөзендегі біздің ауылға сұқтанған ерекше шабуыл да үдей түсті. Олардың шолғыншылары ауылдың жақын маңында да кездесті. "Біз Манас жаққа қарай ығыса көшсек, басқа ел түгел үркеді, сарбаздардың қарсылық көрсету жігері азаяды", — деп әкем біздің ауылды орнынан қыбырлатпады. Сондықтан, мейлінше жақындаған жаумен атысқан дауыс біздің ауылдан да естіле бастады. Жағдайдың өте қауіпті болуына байланысты, 1947 жылдың қараша айының аяқ шенінде, бір түні ауыл адамдары Шишаң жолы арқылы Манас өзеніндегі тау алқымындағы көпірге қарай жылжыттық. Әрине, әкем үйде емес-ті. Ол 1945 жылғы соғыс кезіндегідей жауынгерлерінің қасында, дұшпанның қарсысында еді. Әкем содан кейін де, сонау Үндістанға жетіп, оның шекарасында қару тапсырғанға дейін, жайшылықта көштің алдында шолғыншы жөне бастаушы болып, жау шауып, ел қашқан кезде елдің артында, дұшпанның қарсысында, еліне қорған болуға тырысып далада жүрді. Әкемнің аулына, оз үй-ішіндегі ісін, сол жаугершілік кезінде немерелес ағасы Мұхамметжанұлы Сәбәділ атқарды. Сәпең ымыртта, қараңғы түсе бергенде ауылды Қызылөзендегі қыстаудан алып жүрді. Жанымызға көп ештеңе алмадық. Тек киіз үйдің ағашы мен үзік-туырлық сияқты бұйымдарын бірнеше түйеге арттырды. Қазан-ошақты алдық. Сонымен Манас көпіріне қарай үрке жөнелдік. Таң ата, үркіп бара жатқан қалың ел қатарында Шишаңды басып өтіп, Манас көпіріне қарай асатын белге өрлейтін сайға жетіп қондық. Ол жерге келгеннен кейін байқадық, қыстаудан үркер кезде ішіп-жейтін тамақтық ештеңе алмаппыз. Және біздің ауылдың жүзден аса сиыры қыстау жұртта қалыпты. Күндіз Сапең жанына бірнеше жігіт алып, "ауылдың азаматы" 14 жастағы мені де ертіп, кейін жұртқа қарай жүрді. Біз Шишаңнан өтіп, Қызылөзенге қарай қиялап бара жатқан жолда бала Хамза Шөмішбайұлын кездестірдік. Бір қолын мойнына асып алыпты, Аты жығылып мертігіпті. Бізге: "Айналайын, тез қайтыңдар. Жағдай қауіпті", — деді. Одан өте бере, Арыстанбай: молланы жолықтырдық. Ол кісі беліндегі наганын түсіріп алыпты. Көш ізімен соны қарап келеді екен <...> Бұл жерде ауылымыздың жақын туыстары әлі күнге дейін өкінішпен еске алатын бір жағдайды да айта өтейін. Сол бір аса ауыр, кей кісілер "мынау — қияметтің қылкөпірі болды" — деп теңеген, Манас көпірінің екі жағындағы аса қиын жағдайда біздің ауылды басқару ісі кімде екені белгісіз еді. Әйтеуір қойшы — қойына, жылқышы — жылқысына ие болыпты. Алайда бұрын әкем сыртта, жау алдында, ел соңында жүргенде, тіпті, бейбіт-тыныштық уақытта да Райымбек ауылының барлық ісін Ілияс аға басқаратын-ды. Бірақ, бұл жолы олай емес-ті. Сол жылы жазда (1947) әкем мен туған інісі Ілияс аға арасында өкпе пайда болған. Оған кіші шешеміздің төркін жұрты себеп болды деушілер де бар. Сөйтіп, 1947-жылдың жазында Ілияс ағаның үйі бізден бөлініп кеткен-ді. Сол үшін де біздің ауылымыз Манас өзеніндегі сол бір аса қарбалас жағдайда иесіз қалғандай еді. Он төрт жастағы әкемнің үлкен ұлы менің жағдайым да шамалы болатын. Бірнеше күннің ішінде Қызылөзен елі түгелімен, Бортынке елінің де бір бөлігі Манас көпірінен өзеннің шығыс жағына өтіп үлгерді. Соғыс кезінде қаза болғандар да, қолға түскендер де бар. Ең маңыздысы, Ұлужан — Бортынке елінің бір бөлігі, Тәкіман батыр жетекшілік еткен жауынгерлер жау қоршауында қалған-ды. Оларға көмек жіберу, жағдайынан хабар алу мүлдем мүмкін емес-ті. Тікелей орыс қолбасылар басқарған "Үш аймақ" қосындары Қызылөзен, Қорқыс және Манас өзені арасын толығымен басып алған-ды. Тәкіман батырдың сарбаздары Қорқыс өзенінің батыс жағында қалған. Бізбен олардың ара қашықтығы, мықты атпен қатты жүрген кісіге екі-үш күндік жол. Ал ол жолдың бәрі жаудың қолында. Қызылөзендегі қыстауға барып, қалған заттар мен сиырларды айдап қайту үшін кеткен Сәпең бастаған біздің тобымыз жау шебінің артында қалып, "қолға түсіп кетті" деп үрей туғызған төрт-бес күннен кейін, әлгінде айтылғандай, салт басымыз аман-есен елге жеткенбіз. Бірақ жағдайдан өлі апамның хабары жоқ-ты. Біздің өлі-тірімізді білмейтін. Сәпеңе: апама барайын, — деп сұрадым.

1947 жылдың күзінде басталған соғыстың алғашқы кезеңінен бері Бортынке — Ұлужан елі мен Қызылөзен елінің байланысын үзу, Бортынке елінің Қызылөзен елінен көмек алуына кедергі болу, сондай-ақ Манас өзені басындағы көпірді қолға түсіру тактикасын қолданған және орыстар тіке басқарған "Үш аймақ" қосындары сол мақсаттарына жеткен-ді. Жоғарыда айтылғанындай, Қызылөзен елі мен Бортынке елінің қомақты бір бөлігі Манас өзенінің шығыс жағына өтіп үлгерген кезде көпірдің батыс жағына орыстар басқарған "Үш аймақ" әскерлері де жеткен-ді. Бұл жағдайда Қорқыс өзенінің батысында қоршауда қалған Тәкіман батырдың енді Манас өзенінің басындағы көпірден шығыс жаққа өтуі мүмкін емес-ті. "Үш аймақ" әскерлері бұдан кейін барлық күшін Тәкіман батырды қолға түсіруге жұмсады. Тәкіман батырға көмек жіберуге тырысқан Қалибек хакімге қытай үкіметі кедергі жасады. Қытай үкіметі 1946 жылы Үрімжіде жасалған келісім шартына сай: екі жақ бір-біріне шабуылдамауы тиіс, сіздердің Манас өзенінің шығысынан өтіп барып Тәкіманға көмектесуіңіз, қытай жақтан жасалған шабуыл боп есептеледі, — деді. Манас өзенінің шығысына өткен Қалибектің елі Тәкімандардың тағдырынан бейхабар болып, өте бір қынжылысты да, шарасыз жағдайда тұрғанда, 1948 жылдың ақпан айының ішінде, сол маңдағы жердің жағдайын жақсы білетін жұртшылықты таңырқатқан: "Тәкіман батыр бастаған ел Жушай дарасын басып, Жыланды асуын асып, Дазмияудың басынан айналып, Қарабұғытыдан Манас өзенінің шығысына өтіпті...", - деген хабар келіп түсті. Бұл — аталған жерлерді жақсы білетін жергілікті халық үшін американдықтардың айға барып қонғандығы сияқты таңырқарлық ерекше оқиға болды. Тәкіман батыр жетекшілік еткен ел Шиху — Орманбақ (Анжыхай) жақтан келген жаумен шайқасып жатқанда, арт жағынан, яғни Қызылөзен жақтан да шабуылға ұшырайды. Сонымен олар Қорқыс өзенін өрлеп, арасанға қарай ығыса соғысады. Арасанға өрлегенде сол жақтағы Қайынды сайына бұрылады. Қайындының басынан асып барып, Қызылөзеннің басына түседі. Одан Қызылөзенді өрлеп соғыса отырып, Жушай дарасына асады. Жушай дарасы Манас өзеніне құятын арналардың бірі. Сол арнадан Жыланды асуын асып, Дазмияу жаққа қарай құлдайды. Бұл айтылған жерлер қыстың сондағы қарлы күндерін былай қойып, жазда мергендердің жаяулап әрең өтіп аң қарайтын, яғни, жабайы тау ешкі сияқты аң ғана өмір сүретін жерлер-ді. Қайыңды мен Жушай дарасына асатын асу және Жушай дарасының өзі ғана жазда отар мал апарылатын жерлер-ді. Ал түйе мен сиыр сияқты ірі малдар мен қатын-бала оған дейін ол жерлерге жұмыр дүние жаратылғаннан бері бармаған еді. Алайда Тәкіман батырлар қысылғанда аталған жерлерден қатын-баланы, тіпті, түйе мен жылқы, сиырды да өткізген. Олар мәңгі-бақи ерімейтін ақ қар мен көк мұздың үстіне текемет, туырлық жайып өткен. Құз жартасты қиялардан көлікті арқанмен тартып шығарған <...>. Тәкіман батыр бастаған сол елдің "Үш аймақ" әскерлерімен қарсыласқан соғысы өте қанды қырғын болған. Қорқыс өзенін өрлей қашқанда, оларды қуған "Үш аймақ" әскерлері Қайынды сайының басындағы асуда Тәкіман батыр сарбаздарының батыл қарсылық көрсетуіне тап болады. Сол жерде "Үш аймақ" жағынан көп әскер қырылады. Өкінішке орай, олардың бәрі дерлік жас қазақ жігіттері еді. Яғни қашқан да, қуған да қазақ-ты. Орыс қолбасылар Алтайда Оспан батырға қарсы қазақ әскерлерін апарып арандатып, кейін: "Оспан батыр наймандарды қырды", — деп жалған пропаганда жасағанындай, Еренқабырға төсіндегі Қызылөзен мен Ұлужан —Бортынкедегі Қалибек, Тәкімандарға да қазақтарды айдап салған-ды. Қайыңдыдағы соғыста Тәкіман батырдың жақын серіктерінен Бәйзек бар бірқатар кісі оққа ұшқан. Бірақ "Үш аймақ" жағының шығыны мол болған. Оны олар кейін шегінгенде соғыс майданында қалған оққа ұшқан әскер сүйегі аңғартқан. Сол өңірдегі ел "Тәкіман әскер қырған" деп те атайтын жерде жөне Қайыңдыда өздері соғыс кезінде өлтіруге мәжбүр болған "Үш аймақ" әскерлерінің жаназасын оқып, жерлеуде Нұрмұхаммет Атамбайұлы және Тәкімандарға нәсіп болған-ды (Тәкіманның молдалығы да бар-ды) <...>.

Тәкімандардың соншама үлкен батырлық көрсетіп, ол күнге дейін өте шебер мергендерден басқа жан өтпеген қиын таудан асып келіп, бізге қосылуы — біз үшін қуанышты да өте таңырқатқан құбылыс болған-ды. Ал қытайлар болса, Тәкіманның маңайындағы сарбаздарына үрейлене қарады. Өйткені, олардың бірқатарының үй-іші жау қолына түскен. Олар ез үй-іштері туралы хабар алу, егер олар өлтірілген болса, өшін алып, кек қайтару үшін Манас өзенінен батысқа қарай өтіп, "Үш аймақ" әскерлеріне тұтқиылдан шабуылдар жасауды жобалауда еді. Қытайлар өз әкімшілігі астындағы жерден ондай шабуыл жасалуына рұқсат еткісі келмеді. Бұл Тәкіман батырға ұнамады. Тәкіман: "Үш аймақ" үкіметі бір қуыршақ, оның артындағы орыс біздің жауымыз. Ол — қытайдың да жауы, онда неге оған қарсы шабуылдамасқа", — деген тұжырыммен даярлық ісіне кіріскен. Оған қарсылық көрсеткен қытайларды да елегісі келмеді. Сол үшін де 1948 жылдың жазында қытай үкіметі Тәкіманды кенеттен қолға алып қамады. Оны әкем мен қазақтың Үрімжідегі игі жақсылары қытай түрмесінен әрең құтқарды.

Манас өзенінің батыс жағынан бұрынғы Шығыс Түркістан жұмхүриеті, кейін "Үш аймақ" үкіметі деп аталған орыс ойыншығына айналған үкіметке қарасты Бортынке — Ұлужан мен Қызылөзеннен шығысқа өткен, жалпысына бірден "Қалибектің елі" делінетін елдің саны 8000 үй шамасында еді. Елдің ауыр жағдайы және 1947 жылы жазда Шорқұдық келіссөзі кезінде келісілген, қытай әкімшілігі астында тұңғыш рет ұйымдастырылатын ресми қазақ қарулы күштері мәселесін сөйлесу үшін 1948 жылдың басында Қалибек хакім Үрімжіге барып, сондағы қаражат министрі Жанымхан Тілебайұлы, Сәліс Әміреұлы, Зәкәрия Әшенұлы және Нығмет Мыңжанұлы сияқты қазақтармен, сондай-ақ, қытай басшыларымен сөйлесіп, батыстан ауып келген елге қосымша азық-түлік көмегін беруді қамтамасыз еткен-ді. Үрімжідегі сол сөйлесулер және Зәкәрия Әшенұлының біз тұрған Тасырқай жаққа келуі, сондай-ақ, Оспан батырға да барып келісімін алуы нәтижесінде 8-қазақ полкы құрылды. Оның жалпы қолбасшысы ресми түрде Зәкерия Әшенұлы еді. Ал шындығында ол Оспан батыр мен Қалибек хакімге бағынатын. Оған Оспан батыр мен Қалибек хакім елінің жігіттері әскер етіліп алынған-ды. Полктің Еренқабырғадағы бөлімшесі Тасырқай өзенінің батыс жағында орналасты. Оның лейтенат және аға лейтенант, капитан деңгейіндегі жаттықтырушылары мен әскери тәлім-тәрбие берушілері қытайдың әскери мектептерінде оқыған, қытайша "жауған" деп аталатын жас қазақ жігіттері еді <...>. МАНАС ӨЗЕНІ МЕН ТАСЫРҚАЙДАН БОҒДА — ҚАРАТАУ ЖАҚҚА КӨШІП, ҮРІМЖІГЕ ЖАҚЫНДАУЫМЫЗ Тасырқай өзенінің басындағы Сандумашан жайлауы өте бір келісті жер екен. Біздің ауыл соның жақсы бір жылғасына барып қонды. Жергілікті ел жалпысына бірден "Қалибектің елі" деп ат қойған Манас өзенінің батысынан ауып келген басқа жұртшылықта сол жайлауға шыққан-ды. Олардың өз қонысы мен өрісіне еншілесуін жергілікті ел ұнатпайтын-ды. Сондықтан, кей келіспестіктер пайда болып, сойыл-шоқпар жұмсалған қақтығыстар да болатын-ды. Сандумашан жайлауында ауыл балалары Атамбайұлы Нұрмұхаммет молдадан оқи бастадық. Нұрмұхаммет молда атақты Нұрпай батырдың інісі. Молла бізге құраннан сабақ беріп, "құран аударатын" жағдайға жеткізуді жобалауда еді. Молланың Қамила деген әйелі бар-ды. Қамиланың әкесі Шығыс Түркістан қазақтарына аты таныс Иманқұл деген кісі. Ол ғасырдың бас шенінде, Бөке батыр ауғанда, соған ілесіп барып қайтқан, өте қайсар және батылдығымен аты шыққан тұлға. Сол Иманқұлдың — Қыжыкен, Сәкей деген әкелеріне тартып туған балалары да 1948 жылы Сандумашан жайлауын жайлаған-ды. Қыжыкеннің — Қабыкен деген, ол кезде жасы отызга толмаган бір баласы ел арасында жүрген қытай тыңшыларьш сабап: "Қытайыңа айтып бар, біз орыспен қоса қытайды да қырамыз", - деп астындағы атын тартып алып, жаяу жіберіпті. Бұл оқиға қытайларды күдіктендірді. Сондай-ақ, Қабыкеннің тұтқындалуына себеп ететін бір іске айналды. Ал Қабыкен тұтқындалып, қамалса, оның әкесі мен ағалары және басқа туыстары Қабыкенді құтқаруға ұмтылып, көзсіз батырлық жасауға баратыны анық-ты. Ондай бір жағдай қытаймен қақтығыс шығуына жеткізер еді. Дәл сол кезеңде ондай бір қақтығыстың қазақтың пайдасына болмайтыны даусыз-ды. Ол істі реттеу де әкемді әжептәуір әуре қылған-ды. Әкем Нұрмұхаммет молланы жіберіп, әйелі Қамиланың тете бауыры, Иманқұл ауылының атқа мінер азаматы Сәкейді шақыртып алып, ол арқылы Қабыкенге қытай тыңшының атын қайтарып, өзінен кешірім сұратып бітістірген-ді <...>. <...> Ол жаз бізге көбірек келіп-кеткендердің бірі 8-кдзақ полкының қолбасшысы Зәкәрия Әшенұлы еді. Біздің үйде қонақтармен болатын әңгіменің басты тақырыбы — ішкі Қытайда, қытай коммунист қосындарының алға басып жатқандығы және батыстағы "Үш аймақ" пен Совет Одағының соның сыбайласы екендігі болатын-ды. Әңгіме бұл тақырыпқа ойысқанда, әркімнің ойына коммунистердің Қазақстан және жалпы батыс Түркістанда істеген және ұластырып отырған зұлым-зомбылығы түсетін.

Міне, сол: "Сонда кайту керек?" — деген сауалдың жауабы әкемді де көп толғандырып, ойға шомытатын. Сол үшін ол өзінің сенімді кісілеріне: "Келешек қайда болады?" — деген сауалмен ой сала отырып: "Осы біз енді бұрынғы мекенге қайта алмайтын түріміз бар. Сол үшін де Үрімжі маңына қарай жылжиық. Оның аржағының беті ашық. Яғни қысылшаң күн туса, әрі қарай кете беруге болады", — дейтін. Бұнымен ол қажет болса елден кету керек дегенді меңзейтін. Әне сол шешімге сай 1948 жылы Сандумашан жайлауынан түскен бойда біз Керметас - Қызылтастың үстіңгі жағымен Үрімжі маңындағы Боғда мен Қаратауға көштік. Бұл көшке Қызылөзен мен Ұлужан — Бортынке елінің көбі ермеді. Немесе жағдайларына байланысты ере алмады. Сөйтіп, көптеген жақын туыстарымыз бен ұзақ жылдардан бергі іргелес қоңсы-көршілерімізден айырылдық. Сонымен үздіксіз оншақты күн көшіп отырып, 1948 жылдың күзінде Үрімжіге жақын Қаратау (Нәнжан) етегіне барып жеттік. Біздің ауылдар, яғни Қожалақтың алты ұлының тұқымы толығымен сол жаққа бардық. Омарбай ауылы, Байқонақ ауылы, Хамза Шөмішбайұлының ауылы. Қайнаштың ауылы, Ахмет Қайрақбай (Ақыштың) ауылы, тағы көптеген Қызылөзен мен Ұлужан — Бортынке елі де солай барды <...>.

ҮРІМЖІДЕГІ ҚАЗАҚ ЗИЯЛЫЛАРЫМЕН ҚАРАТАУ ЕТЕГІНДЕГІ КЕЗДЕСУ 1948 жылдың күзінде Қаратаудың (Нәнжан) бөктеріне, Тәшүнку өзенінің батыс жақ қабатына келіп қонғаннан кейін, әкем Үрімжідегі қазақ және ұйғыр зиялыларын қонаққа шақырды. Иса Юсуп Алытекін бастаған ұйғырлар, сондай-ақ, Үрімжідегі барлық қазақ зиялылары (Жанымхан мен Қадуан ханымнан басқа) үлкен екі жүк машинасына отырып бізге қонақ болды <...>. 1948 жылдың қысын біз Тәшүнкү өзенінің шығыс жағындағы Биянго жотасының бір қойнауында, сол маңдағы қытай әскерлері салып берген үйлерде өткіздік. Хамза Шөмішбайұлы мен Омар Байқонақұлының ауылдары бізге жақын қыстады. Сол қыста әкем жанына Хамзаны және басқаларды ертіп бүркіт саламыз деген сылтаумен жер шолып қайтты. Одан кейін Мөрдіқан мерген мен Адамбай Сауашты: аң қарап келіңдер, — деп Өри, Ұсты жаққа жіберіп, жерді және келер жазда көш өтетін жолды шалдырды. Аталған жерлерде қазақ жоқ-ты. Тоқсын мен Тұрпан жақтың ұйғырлары қойларын жайлауға өргізетін Қарашәрі аймағына қарасты өңір еді. 1948-жылдың сол қысында әкем: "Коммунистер билікті қолға алса елден кетуге, шет елдерге барып паналауға бекінгендікті" байқатып, ол жөніндегі өз ой-жобаларын ашық айта бастаған болатын. Өзінің көңілдес кісілерін шақырып алып, алдына картаны жайып салып, оларға ұзақ түсінік беретін. Шығыстан келе жатқан қытай коммунистерінің өзімізді Ұлужан мен Қызылөзеннен қуған орыстардан айырмашылығы жоқ екенін, негізінен қытай коммунистерін демеп қоздырушы — орыс коммунистері екендігін, ал орыс коммунистерінің жауыздығын ана жылы Қазақстаннан қашып келген елдің ауыр жағдайы мен коммунистік зұлымдық жөнінде олардың айтқандары айқындап бергенін баса ескертетін.

1948 жылдан 1949 жылға өтер кез бе екен, әлде 1949 жылдың басы ма еді, өте суық бір күні Мөрдіқан мерген бір ұйғырды айдап келді. "Мынау шпион сияқты. Осы суықта қазақтың арасында бұның қандай жұмысы бар?", — деді. Ол кезде әкем сақтық шараларында қолданып отыратын. Қытайлардың және орыстардың қастандық жасауынан қауіптенетін. Әлгі байғұс ұйғыр өзінің құшынаш балгер екенін, құмалақ салып, алда болатын және болғалы тұрған оқиғаларды біліп айтып беретінін айтты. Содан кейін үйде отырғандар оған құмалақ салдырып сөйлете бастады. Ең соңында әкем әлгіге: "Қане, айтшы! Менің жеке бір кісілік және 21 кісілік екі сапарым бар. Сол жүзеге аса ма?", — деді. Әкемнің ол жұмбақ сөзінің мәнісін үйде отырғандар түсінбеді. Құмалақ салған балгер-құшынаш ұйғыр: "Ха! Екі сапарыңыз да болады. Екеуіне де барасыз", — деді. Ол қандай сапар дегендей үйде отырғандар әкеме таңырқай қарады. Әкем оны:

Әкем жеті рет қажыға барып, өзіне ерген бір қатар елмен Түркияға келіп орналасып, сол арманына жетті. <...>.

<...>. Соңғы бір-екі жылдан бері әр жылы басқа бір өңірде қыстап, басқа бір өңірде жайлайтын болдық. 1949-жылы қайда жайлауға шығып, қайда қыстайтынымыз белгісіз еді. Бірақ 1949 жылдың өте бір күрделі жыл болатыны аңғарылуда еді. Әкем: "Елден кету керек", — деген тұжырымын ашық айтып, көңіліне алған кісілерге ол жөнінде ұзақ түсінік беру істерін үдете түскен-ді. Елден неге кетуіміз керек екендігі туралы және жолда өтілетін шөл, асатын асусыз таулар, баратын шет елдер жайында айта келіп: "...Бүгін бізге ілеспей қалғандар кейін біздің атымыздың басқан ізін сүйіп, арманда болады...", — дейтін-ді. Әр күні дерлік біздің үйге ондаған кісі келіп, ондаған кісі аттанып жататын. Олардың көбі әкемнің: "Коммунизмнің адамгершіліксіз қанды шеңгеліне түспей, шетке шығып кету керек", — деген жобасын түсіндіру үшін шақыртқан кісілері болатын. Істің олай жеделдетуіне ішкі қытайдағы жағдайдың барысы әсер етті. Өйткені, күн сайын ішкі Қытайда коммунистер жеңіске жетуде, гоминдаң үкіметінің қосындары шегінуде, — деген хабарлар келіп түсуде еді. Сол бетімен қытай коммунистерінің Шығыс Түркістанға да кешікпей басып кіретіні сөзсіз-ді. 1949 жылдың көктемінде Үрімжі қаласына 60 километрдей қашықтықтағы Қошты деген жерге барып қондық. Қой мен жылқымыз сол маңға жуық қыстатылған-ды. Көктемнің сол бір қарбалас кезеңінде біздің ауылда малдың жағдайы, төл алу ісі сияқты шаруашылық емес, "елден кету" немесе "елдің, яғни, Шығыс Түркістанның оңтүстік жағына шеп құрып, Пәкістан арқылы Америкамен жалғасып, коммунистерге қарсы соғысу", — деген мәселе күн тәртібінде еді. Ол, әрине ауыл адамдарының ісі емес-ті. Ауылға күн сайын топ-тобымен келіп-кетуші кісілермен болған кеңестердің күн тәртібі еді. Қоштыда біздің ауылға келіп жиналысқа қатысушылар тек қазақтар ғана емес-ті. Қытайдың әскери бастықтары, әсіресе, қытай қарулы күштерінің қатарындағы дүнген қолбасылар түнделетіп біздің ауылға келіп, сөйлесулерге қатысып қайтатын. Ол кезде Үрімжіде дүнген генералы Мажұң-жаңның басқаруында дүнген әскерлері бар-ды. Қоштыда біздің ауылда болған жиналысқа қаражат министрі Жанымхан Тілеубайұлы мен Оспан батыр қатыспаған-ды. Бірақ, олардың өкілетті өкілдері келген-ді. Генерал Мажұң-жаңның өкілі ретінде Канду-жаң деген бір полковник келгенді. Олардың тысында Үрімжі қаласында тұратын қазақ зиялыларының бәрі дерлік келген-ді. 1949 жылдың көкек айының басында Қоштыда болған сол жиналыстың күн тәртібінде екі мәселе болды: 1. Қытай коммунистері суыт түрде жақындап келеді. Олар Шығыс Түркістанға басып кіргенде не істеу керек? 2. Оған қарсылық көрсете аламыз ба? Бұл жөнінде әркім әр түрлі пікір баяндады. Соңында мынандай қорытындыға келді: 1. Гоминдаң үкіметі жағынан, ішінде Шығыс Түркістан да бар, солтүстік-батыс қытай қарулы күштерінің бастығы етіліп тағайындалған, Шыңхай өлкесіндегі дүнген генералы Мабү-Фаңға бір кісі жіберіп, жаңа қызметімен құттықтау және онымен егжей-тегжейлі сөйлесу.2. Ұйғырлармен, олардың Үрімжідегі басшыларымен байланысқа еніп, жағдайды түсіндіріп, Қошты жиналысында қабылданған қаулы-қарарға олардың да қосылуын қамтамасыз ету. 3. Бұл жиналыста қабылданған қаулының Қалибек хакім жағынан Оспан батырға білдірілуі. 4. Бұл жиналыстағы қаулыға сай Қалибек хакімдердің Қарашәрі аймағына қарасты Көклік тауы жаққа көшуі. 5. Үрімжідегі АҚШ консулымен байланыс құрып сөйлесу. 6. Коммунистерге бас имеу, коммунистік пропагандаға қарсы шығу. Қытай коммунистері Шығыс Түркістанға бастап кірсе, Оңтүстік Шығыс Түркістанға қарай шегініп, Қарашәріде бір шеп құрып, сол жақтағы шекара арқылы Пәкістан, Үндістан және Ауғанстаннан көмек сұрау, Америкамен жалғасу. 7. Гоминдаң үкіметінің Шығыс Түркістандағы қарулы күштерімен (антикоммунист болғандарымен) де селбесу. Бұл үшін дүнген генералы Мажүң-жаңның іске кірісуін қамтамасыз ету. Қошты жиналысының шешімдерін жүзеге асыру ісі дереу басталды. Қабылданған шешімнің бірінші тармағында көрсетілуіне сай Шыңжаң (Шығыс Түркістан) қазақтары атынан Құтыби ауданының әкімі Оразбай Қалиұлы — Солтүстік-Батыс Қытайдың дара бастығы етіліп белгіленген дүнген генералы Мабү-фаңға барып құттықтап қайтуға жіберілді. Шешімнің екінші жөне үшінші тармағында белгіленгеніндей, Үрімжіге барып ұйғыр жетекшілерімен сөйлесу және Оспан батырға барып түсінік беру ісі Қалибек хакімге жүктелді. ҚАЛИБЕК ХАКІМ МЕН ОСПАН БАТЫРДЫҢ ЖОЛЫҒУЫ ЖӘНЕ ҮРІМЖІДЕГІ АҚШ КОНСУЛЫМЕН ЖАСЫРЫН КЕЗДЕСУ Қоштыдағы сөйлесулерден кейін біздің ауыл және Қожалақтың алты ұлының өзге ауылдары Қаратаудағы Көктал - Толы деген жерге барып қонды. Сонымен бірге бізге еретін, сонау Қызылөзеннен бері әкемнің серіктері болған Хамза Шөмішбайұлының төңірегі, Омар Байқонақұлы мен Қайнаш Мұхамметжанұлының, Ақыштың Ахметінің төңіректері, Омарбай ақсақал, Шөкен ақсақал, Нұрсапа Зәңгілер, Шойынбек және Мұхамметкәрім Оралбайұлы мен семіз Сәдудің төңіректері және басқалары да сол Көктал — Толыға барып қонған-ды. Әкем мамыр айында қасына он шақты кісі ертіп Оспан батырға аттанды. Ол кісінің отырған жері мен біздің арамыз мықты атты кісіге 7-8 күндік жол болатын. Әкемдер тете жолмен және елдің шетімен жүруді жөн көрген. Оның бірінші себебі, сақтық шараларынан, екінші, тез барып қайтудан туындаған. Әкемдер сол төте жүрген бағытында, бұрын атты кісілер өтпеген кей асулардан да асқан. 1984 және 1988 жылдары елге барғанымда естідім, жергілікті қазақтар оны "Қалибек асқан" деп атап кетіпті. Әкемдер Оспан батырдың ауылында үш күн аялдап, ұзақ сөйлесіп, көптеген мәселелерде келіскен. Жай әңгімелер кезінде Оспан батыр, арғы аталары немерелес кісілер болған Беке батыр еліне ілесіп, өзінің бес жастағы кезінде өз аулының да қазіргі Қалибек хакімдер отырған Қаратауға дейін келіп, кейін Алтай жаққа қайта көшкенін айтқан. Оспан батыр мен әкем Қонпы жиналысының шешімдерін талқылап толық келіседі. Қайтар жолында әкемнің Үрімжіге Американ консулымен сөйлесуін ұйғарады. Содан сәл бұрын Америка консулы Оспан батырға өзі барып сөйлесіп қайтқан екен. Қошты шешімдері және Оспан батырдың оны ұйғаруына сай, әкем Оспан батырдың аулынан қайтар жолда Үрімжіде ұйғырлардың жетекшілері Мәсгүт Сабри, Мұхаммет Емін Бұғра және Иса Юсуп Алптекінмен сөйлеседі. Оларға Қоштыда болған жиналыстың шешімдерін түсіндіреді. Ол жөніндегі пікірлерін сұрайды. Ұйғыр жетекшілері 1949 жылдың мамыр айында Үрімжіде болған сол сөйлесуде өздерінің Қошты шешімдеріне қосылатындығын білдіреді. Қалибек хакім сонымен бірге Үрімжідегі дүнген генералы Мажұң-жаңмен де кездесіп сөйлескен <...>. 1949 жылдың мамыр айындағы сол сапарында Қалибек хакім Қошты жиналысының шешіміне сай, Үрімжідегі АҚШ консулына барып, бас консулдың орынбасары (ол кезде бас консул жоқ-ты) Mr. Douglas Mackamen-гe жолығып, сөйлескен. АҚШ консулының ғимаратына кешкі қараңғыда барған. Mr. Douglas Mackarnen Қалибекпен үйдің шамын сөндіріп қойып, қараңғыда отырып сөйлескен. Консул өзінің Үрімжідегі орыс және қытай коммунистері жағынан ылғи бақылануда екенін айтқан. Mr. Douglas Mackamen мен әкем бірер айдан кейін, яғни, 1949 жылдың маусым-шілде айларында, Үрімжіге жақын Қаратау қойнауының Көктал — Толы жайлауындағы Шығыс Түркістанның қаражат министрі Жанымхан қажының аулында, Оспан батырдың қатысуымен тағы бас қосып сөйлеспек болып келіседі. Ол кездесудің нақ қай күні болатыны туралы Қалибек хакім: Оспан батыр және Жанымхан қажымен ақылдасып хабарлайтын болады. Сөйтіп, әкем Жәкең қажы және Ошын батырдың ұйғарымын алғаннан кейін: "Шілде ішінде Көктал — Толыда кездесейік", — деп хабарлайды. АҚШ консулы Douglas Mackarnen ол кездесуге АҚШ консулы Көктал — Толы жаққа аң қараған болып келіп қатысуды жобалаған. Оспан батыр сонау Бәйтік тауы жақтан, Қалибек хакім де Көклік — Ұсты жақтан: "Жанымхан қажыға амандасамыз", — деп мүмкіндігінше дабырасыз түрде Көктал — Толыға баратын болған. Солай келісілген.

Негізінен алғанда, Оспан батыр ұзақ сапарға шықпайтын. Ол тек 1948 жылы жазда ғана Үрімжіге келіп қайтқан-ды. Басқалары оған барып амандасатын. Ол Шығыс Түркістан қазақтарының ең құрметті тұлғасы еді. Одан бірнеше жыл бұрын Алтайда "ақ киізге отырғызылып хан көтерілген-ді". Ол Алтайдың губернаторлығына және өлкелік үкімет мүшелігіне (министрлігіне) сайланса да, Бұрхан Шаһидидің сөзімен айтқанда "пысқырып қарамаған-ды". Бәрінен маңыздысы, ол сонау 1939 жылдың аяғынан бері елінің тәуелсіздігі үшін қытайға да, орысқа да қарсы күресіп келген Шығыс Түркістан көлеміндегі теңдессіз тұлға болатын. Әне, сол үшін де Оспан батырды тек қазақтар ғана емес, шет елдіктер де жоғары бағалайтын. Мәселен, Үрімжідегі АҚШ-тың консулының өзі кезінде Ошын батырға барып амандасқан-ды. Prof. Dr. Barnett сынды американдық ғалымдар да 1948-жылы ол кісінің үйіне барып, әңгіме өткізген болатын. Сол кездегі Шыңжандағы (Шығыс Түркістандағы) қытай қарулы күштерінің бас қолбасшысы генерал Сүн ши лан және қытайдың Үрімжідегі қазақ зиялыларының бәрі дерлік Оспан батырға барып амандасқан-ды. Сонымен қатар, қытай үкіметі де Үрімжіге келіп, қонақ болып қайтуға талай рет шақырған да болатын. Сол үшін Оспан батыр 1948 жылы жазда жүздеген жауынгерін және кеңесшілерін ертіп Үрімжіге барды. Үкіметтің ресми қонағы болып барды. Қытай басшылары Оспан батырдың Үрімжіде үлкен салтанатпен қарсы алынуы үшін жарлық түсірді. Ол кезде Шыңжаңның (Шығыс Түркістанның) жалпы губернаторы ұйғыр Мәсғұт Сабри, оның хатшысы (орынбасары іспетті) тағы ұйғыр, Иса Юсуп Алптекін-ді. Үрімжіде Оспан батырды үлкен салтанатты қошаметпен қарсы алу ісін басқаратын топтың ішінде сол Иса Юсуп Алптекін де болды. Шыңжаң үкіметі мен қарулы күштің басшылары Оспан батырды үлкен құрметпен қарсы алып, зор қошаметпен шығарып салды. Өйткені, Оспан батыр үкіметтің қонағы болатын. Ал Үрімжідегі Оспан батырдың өз туыстары, яғни, қазақтар батырдың Үрімжіде үкімет жағынан үлкен қошаметпен қарсы алынуына сүйсіне қараумен ғана болды. Жоғарыда түрлі орайға байланысты бірнеше рет ескертілгеніндей, Шығыс Түркістандағы барлық қазақ атаулы — керей немесе найман болуына қарамастан, Оспан батырды піp тұтып, ерекше құрметтейтін-ді. Соның көптеген куәлерінің бірі ретінде 1946 жылдың 26-қыркүйегі күні Найман Әбдікәрім Ынтықбайұлы жағынан жазылған, кейін Үрімжіде шығатын "Алтай" журналында басылған "Сәлемде!" деген тақырыпты өлең-толғауды еске алуға болады. Ол толғауында Әбдікәрім Ынтықбайұлы: "Не оған, не бұларға сатылды ма ?!." — деу арқылы, Оспан батырдың орысқа да, қытайға да сатылмағандығын баса көрсеткен. Онда былай делінген:

Ұстаған панам сенсің ел шетіне. <...>.

Үрімжідегі қытай қарулы күштерінің бас қолбасшысы генерал Сұң ши лан ішкі Қытайға шақырылып, орнына Тао зұң сылың деген басқа бір қытай генералы келді. Оның із ашарындай жігерлі антикоммунист еместігі байқалды. 1949 жылдың басынан ол ішкі қытайдағы коммунистерге және Мәскеудің қуыршағы "Үш аймақ" жаққа жағымпазданған саясат жүргізді. Сол бағытына орай ол 1948 жылы құрылған 8-қазақ полкін таратты. Ол полктің 2 эскадроны (кілең Қызылөзен мен Ұлужан қазақтарынан құралған әскерлер) қаруларын қытайға тапсырмады. Олар қаруларын өз қолбасылары Зәкәрия Әшенұлына апарып берді. 8-полктың таратылуы Шыңжанда коммунистік әкімшіліктің орнайтындығының тағы бір нақтылы белгісі саналды.

ҚАЗАҚ ЕЛІНІҢ ШЕТІНЕН ШЫҒЫП, ҚАРАШӘРІ ЖАҚҚА КӨШУІМІЗ Әкем Оспан батырға барып кездесіп, қайтар жолында Үрімжіге соғып, түрлі келіссөздер жүргізіп оралғаннан кейін, 1949 жылдың мамыр айының аяғында біз, "Қалибектің елі", Қаратаудан (Нәнсаңнан) Қарашәрі аймағына қарасты Өри деген өзенге қарай көштік. Бұл батыстағы сонау Еділ, Жайықтан бері тұтасып жатқан іргелес қазақ елінің шетінен шығып, мүлдем жат жұрттарға қарай беттеуіміздің табалдырығы еді <...>. Қаратаудан басталған көш бірер күн аялдап, екі аптада Қарашәрі аймағына қарасты Үш Тасырқай, Алғи, Ұсты өзендерінің басындағы жайлауға барып қонды. Ілияс аулынан басқа біздің жақын туыстар, Қожалақтың алты ұлының ауылдары, Хамза Шөмішбайұлының ауылы, Омар Байқонақұлының ауылы, Қайнаш Мұхамметжанұлының ауылы, Омарбай ақсақалдың ауылы, Нұрсапа зәңгінің ауылы, Шүкен ақсақалдың ауылы, Ахмет-Сәдудің ауылы, Шойынбек-Бығайдың (Мұхамметкәрім) ауылдары, Сармерген ақсақалдың ауылы, меркіт Қадырмолланың ауылы, тағы басқалары болып, жалпы саны 700-дей кісі қалың қазақ елінен шығып, осы қиыр шетке келіп қонған-ды. Бірақ, арттан тағы көп ел келеді және ішкі қытайда коммунистер жеңіліске ұшырап, Шығыс Түркістанға коммунистік қауіп-қатер төнбесе, елге қайтамыз — деген үміт ұшқыны сөнбеген-ді. <...>.

ҰЙҒЫР ЖЕТЕКШІЛЕРІ МЕН ДҮНГЕН ГЕНЕРАЛДАРЫНЫҢ КЕНЕТТЕН ҚАШУЫ Жоғарыда егжей-тегжейлі түрде баяндалғанындай, Бәйтік тауы жақта — Оспан батыр, Қаратауда (Нәнжан) — Жанымхан қажы, Қарашәрі аймағына қарасты Ұсты-Көклікте — Қалибек хакім, сол 1949-жылдың көктемінде Қоштыда өткізілген жиналыста және одан кейінгі сөйлесулерде болған келісімдерге сай: Оңтүстік-Шығыс Түркістанда бір шеп-майдан құрып, Қарашәріден былайғы жерді қытай коммунистерінен қорғаймыз, Пәкістан арқылы батыс елдерімен байланыс жасаймыз, — деп өз шама-шарықтарынша жедел даярлық көріп жүргенде, Үрімжідегі ұйғыр жетекшілері мен дүнген генералдарының қашып кеткендігі жөнінде хабар келді. Оны бізге Шыңжаңның (Шығыс Түркістанның) қаражат министрі Тілеубайұлы Жанымхан қажы жіберген кісі хабарлаған-ды. Ол кісімен Жанымхан қажы әкеме бір хат жіберіпті. Онда Үрімжідегі ұйғыр жетекшілері Иса Юсуп Алптекін, М.Емін Бұғра, дүнген генералы Мажұң-жаңның машиналарға отырып, (21.09.1949 күні) Үрімжіден Оңтүстік-Шығыс Түркістанға қарай қашып кеткендігі жазылған. Жағдайдың өте қауіпті екені білдірілген. "Дереу кісі жіберіп бізді көшіріп ал", — деген. Ол хабар келген бойда әкем ішінде Хамза Шөмішбайұлы, Қайнаш Мұхамметжанұлы, Зазен (Зейнұлла) Райысұлы бар, 50 кісіні жедел аттандырып, Жанымхан қажыларды көшіріп әкелуге жіберді. Бірақ, ол кісінің жіберген адамының бізге алты күнде келіп жетуі, бізден аттанғандардың да Жанымхан кажы тұрған жерге бір аптада баруы, арада екі аптадай уақыт өтуіне әсер етті. Сол арада Жанымхан, баласы Дәлелхан және басқаларының кеңесіне сай, бізге алты күндік жердегі Қаратаудан, одан әлде қайда ұзақтағы Оспан батырға қарай көшіп кеткен. Жанымханды көшіріп алғалы кеткен Хамза, Қайнаш, Зазен (Зейнұлла) және басқалары - Үрімжіден қашып шыққан, ішінде Шығыс Түркістан үкіметі бас хатшысының орынбасары Сәліс Әміреұлы, ақын-жазушы Әбдікәрім Ынтықбайұлы және Әділ Сексенұлы бар жиырма шақты үйді көшіріп келді. Олар Үрімжіде шығатын қазақша және қытайша газеттерді де әкеліп, коммунист қытайдың "Халық азаттық армиясы" дейтіннің Шыңжаңға (Шығыс Түркістанға) қарсылықсыз келіп кіргенін хабарлады. Сол газеттердің бірінде (қытай тілдегісіндегі) Шыңжаңның генерал-губернаторы Бұрхан Шаһидидің, "Бандит Оспан, хайн (опасыз) Қалибек", — деген ұзақ бір мақаласы жарияланыпты. Оны Сәліс Әміреұлы әкеме оқып беріп: "Сізді Ошыңнан бөлек сипаттапты", — деп күлген-ді. Бұл арада коммунист қытай әскерлерінің Үрімжіге келіп жеткені де хабарланды. Сонымен қатар бізге қосылуға ұмтылған бір бөлім елдің Санжы өзенінің басынан кейін қайтуға мәжбүр болғандығы да мәлім болды. Одан кейін Оспан батыр мен Жанымхан қажы бастаған елдің жағдайы жөнінде ұзақ уақыт хабарсыз қалдық. Екі жақтың арасы өте ұзақты және араға коммунист қытай әскерлері түскен-ді. Бізбен бірге Үштасырқай мен Ұстыға келген бірқатар ауылдар бөлініп қайта көшті. Олардың ішінде Арыстанбай, Зейнембай моллалар сияқты Қызылөзеннен бірге шыққан, талай ауыр жағдайдағы атыстарда бірге болған кісілер де барды. Олардың бізден кенет бөлініп қайтуы бізді абыржытып, кейітті. Оларға әкем талай кісі жіберіп: "Қайтпаңдар, кейін күн келеді, біздің атымыздың басқан ізіне зар боласыңдар. Егер расында да қайтатын болсаңдар, онда Үрімжі маңына аялдамай, тіке Қызылөзенге бір-ақ тартыңдар. "Үш аймақпен" Үрімжі қосылыпты. Қайтып барғаннан кейін үкімет не айтса, соған көніп, тыныш отырыңдар", — деп ескертті. Олар кері қайтқаннан кейін әкем олардан қауіптеніп, Ұстыдан көшіп, Көклік дарасына барып аялдай тұруды жөн көрді. Арыстанбай мен Зейнембай моллалар жетекшілік еткен сол ел 1951 жылдың басында баяғы бізден бөлінген жұртқа қайта келді. Жазда Такламакан шөлінен өтудің мүмкін еместігін аңғарып, Қаратау мен Еренқабырға бөктеріне барып, сонда қытай әскерімен соғысады. Кейін қолға түседі. Ішінде Арыстанбай мен Зейнембай моллалар бар, көптеген кісі атылады.

Сөйтіп, қазақ болып, ұйғыр болып, дүнгендер мен антикоммунист қытай әскерлері болып, жалпы бір майдан шебін ұйымдастырып, Қарашәріден былайғы, бүкіл Оңтүстік — Шығыс Түркістан өңірін қытай коммунистерінен қорғап, Пәкістан арқылы батыс елдерінен көмек аламыз деген жоба ұйғыр жетекшілері мен дүнген генералдары елден қашқаннан кейін жүзеге аспайтын болған-ды. Оспан батыр мен Жанымхан қажы Баркөл - Құмыл жақта қалды. Олармен арамыз өте алыс. Арамызда ешқандай қатынас жоқ-ты. Бұл жағдайда "Қалибектің елінің" де атамекеннен кету ісіне кірісуі тиіс болды. Олай етпегенде алдағы жолдың жау күштері жағынан бөгелуі, сондай-ақ, жаудың кенеттен шабуылға өтуі де ықтимал-ды. Бірақ, "Қалибектің елінің" ұйғыр жетекшілері мен дүнген генералдары сияқты машиналарға отырып қашатын жағдайы жоқ-ты. Олар бала-шаға, қатын-қалашымен, малын айдап, түйесін жетелеп, бірінші кезеңде дүниенің ең қауіпті шөлі — Такламаканды басып өтіп, Гималай тауының етегіне барып ілінуді жобалауда еді. Сол мақсатқа орай, 1949 жылдың қазан айының ішінде Қалибек хакім мен Сәліс Әміреұлы, жанына бірқанша кісі алып, Көклік тауынан Такламакан шөліне қарай өтетін жолды шолып қайтты. Олар жолда ауыз судың жоқ екендігін, қардың жаууын күту қажет екендігін анықтады. Соған орай, жоғарыда да елестетілгеніндей, суы жоқ тау дарасы (бекініс) саналатын Көклік дарасына барып, қардың жаууын күту қажет болды. Бұл арада коммунист қытай қарулы күштерінің бізге шабуыл жасауы да ықтимал-ды. Сол үшін де оларды аңдай тұруды көздеген әкем немерелес інісі Зазен (Зейнұлла) Райсұлын Үрімжіге жіберді. Оның қолына Бұрхан Шаһидиге қаратылған бір хат жазып берді. Ол хатында әкем:- Өзі бастаған елдің де жақында қайта көшіп, елге барып қосылатындығын", — білдірген-ді. Ол хатты алған Шыңжаңның генерал-губернаторы Бұрхан Шаһиди Зейнұлла Райұлын коммунист қытай қарулы күштері бас қолбасшысына ертіп барып: "Мыналар да қайта көшіп келетін болды", — деп таныстырған. Сөйтіп, ол Зейнұлла Райұлын: "Тез көшіп келіңдер", — деп қайтарады. Зейнұлла әкелген ол хабар коммунист қытайлардың бізге шабуылдай қоймайтындығын аңғартқандай болды. Әрине, соның өзінде де сақтық шараларын қолдануда едік. Жау әскерлерінің келуі ықтимал жолдарға күзетшілер қойылды. Ал екінші жағынан болса, киімдік мата, бүл және шай, астық сияқты заттарды сатып алу үшін Көклікке жақын Тоқсын қаласына Сәбәділ Мұхамметжанұлы бастаған бір топ жіберілді. Мұхамметбай молла бастаған бірнеше кісі де Қарашәрі жаққа кетті. Тоқсын қаласына кеткен Сәбәділ Мұхамметжанұлы бастаған кісілер аман-есен тез оралды. Ал Мұхамметбай моллалар Қарашәрі жақтан тез оралмады. Олар бізге қайта қосыла алмады. 1949 жылдың желтоқсан айының басында Такламакан шөлі жаққа тағы бір шолғыншы жіберілді. Оның ішінде Хамза Шөмішбайұлы мен Сәбәділ Мұхамметжанұлы және Мөрдіқан Омарбайұлы, Мадалым Байқонақұлы сияқты Түркияға дейін келіп жеткен кісілер болды. Олар: біз Үштасырқай — Ұстыда отырғанда, Үрімжіден қашып бізге келіп, бір мезгіл аялдап, кейін алға қарай кетіп қалған антикоммунист қытай қолбасшылары мен әскерлерінің: "Біз жүреміз" — деп жобалап отырған жолмен кеткен ізін көргендіктерін де айтып келді.

Сонымен атамекеннен, елден-жерден кететін күн келіп жетті. Қар жауған-ды. Егер қар жаумаса да кетуге мәжбүр едік. Үрімжі, Тоқсын, Тұрфан жақтан келіп Қарашәріні басып, Қашқар, Хотан жаққа баратын тас жол — біз тұрған Көклік тауының етегін көлбеп өтетін. Сол тас жолдан күндіз-түні дамылсыз әскер машиналары ағылуда еді. Оны біздің шолғыншылар барып анықтаған-ды <...>. Көкліктен 1949 жылы 12-айдың 23-күні Такламакан шөліне қарай көшіп, тау арасындағы бекіністен түсіп, бөктерге барып қондық. Нақтылы санын білмеймін. Кейінгі топшылауларға қарағанда 200 үйден астам ел едік. Оның бәрінің айдаған — қойы, жылқысы, жетелеген — түйесі барды. Көкліктен көшіп-қонған күннің ертеңінде, Үрімші — Қашқар, яғни Оңтүстік Шығыс Түркістан мен Солтүстік Шығыс Түркістанды байланыстырған тас жолды кесіп өтуге тиіспіз. Тас жолдан үздіксіз әскер өтуде еді. Олармен біздің кездесуіміздің қарулы қақтығысқа жетелейтіні сөзсіз-ді. Сондықтан да, бүкіл 200 үй шамасындағы елдің көші, қоралы қойымен, үйірлі жылқысымен тас жолдың оң жағындағы бір жылғаға келіп жиналды. Іңірде, қасқарайып, көз байлана бергенде, елдің кеші. мен малы бірден тас жолдан өтуге даярланды. Тас жолдың дәл көш өтетін жерінің екі жағына, бірер шақырым қашықтыққа, оңтайлы жерлерге он кісілік мергендер орналастырылды. Олар көш тас жолдан етіп жатқан кезде, әскери машина келетін болса, дөңгелектерінен атып, тоқтататын болған-ды. Сонымен, 24.12.1949 күні кешке, іңірде, касқарайып көз байлағанда, "Қашбектің елі" Үрімжі - Қашқар тас жолын кесіп өтті. (Кейін, Тарым жаққа айдауға барған қазақтардың айтуынша, тас жолдың сол біз өткен нүктесінің екі жағы, көш ізімен ойылған аңғар болған. Оны халық "Қалибек өткен" — деп атап кетіпті). Бұл тас жолдан өтуді ел бейне бір мемлекеттік шекарадан өтіп, жаудан құтылғандық ретінде бағалаған-ды... Көклік тауы жақтан келіп тасжолдан өтіп, біз ылғи ылдилап ойға қарай тарттық. Көштің ең алдында Сәпең келеді. Ол кісі жоғарыда айтылғанындай, бұл жолды шолып қайтқан топта болған. Әкем көштің, жалпы елдің артында еді. Көштің арт жағы тасжолдан өткен кезде: қытай әскерлерімен ұшырасып қала ма, немесе қуған жау бола ма? — деген қауіптенушілік болды. Бесін уақыты шамасында артынып-тартынып, тас жолдың үстінгі жағынан қозғалып, іңір түсіл, қас қарайғанда қозғалған көш түн ортасы ауып, үркер жанбасқа қарай төмендегенде, бір жерге барып тоқтады. Маңайда қамыс, жыңғыл сияқты өсімдіктер бар-ды. Жер шым емес, қиыршық қаратасты құмайт. Үздік-создық болып елдің бәрі сол жерге келіп шоғырланды. Таңертең сиыртүс шамасында көш тағы жөнелді. Бұл көштің сонау Үндістан шекарасына дейін ұласатындығын ол кезде қанша кісі білгенін айту қиын. Тас жолдың астыңғы жағына өткен күнгі көш те ылдилап ойға қарай тартты. Тек сол күні түс ауа, екінті кезінде көш адырлы бір өңірге қарай өрлеуге бет бұрды. Кейде бозғыл, кейде мүлдем қап-қара тасты, көк-жасыл өсімдіктен ада төбешіктер мен жылғалар, жасыл жайлау жақтан келген бізге тым сүйкімсіз, тіпті үрейлі көрініс туғызды <...>. Сонымен Көкліктен көшкеннен кейін 13 күн жүріп, Лоп-Нор өзеніне келдік. Өзеннің екі жағына қатқан мұздан өтуге болатын. Өзен бойында қамыс, жыңғыл, оның түбіне біткен өсімдіктер баршылық екен. Бірақ, терек және қарағай сияқты зәулім ағаштар жоқ. Өзен қабағынан онша ұзап шықпадық. Әкемнің шолғыншы ретінде жіберген жігіттері: "Жандыда қарақұйрық бар екен", — деп келді. Сонымен бірге Лоп-Нор өзенінің жағалауында, бұрын қарақұйрық сияқты аңдарды аулап келген болуы ықтимал кісілердің көне іздері де кездесті. Оны сол маңға жақын көрші және басқалар сияқты ұйғырлардың елді мекендерінен келген кісілер шығар, — деп жорыдық. Басқадай Лоп-Нор өзені төңірегінде ешкімді кездестірмедік <...>. Лоп-Нор өзенін жағалап апталар бойы көштік. Өзен жағалауында кейде көне құрылыстардың қалдығын да кездестірдік. Оны зерттеп, мән-жайын аңғаруға тырысатын бізде уақыт та, дәл сол кез үшін айтқанда, саналы ой да жоқ еді. Күндер, апталар өткен сайын көлігіміз де арықтай бастады. Көш қатарында жаяу жүрушілер де кездесетін болды. Сол жаяу жүріс басталған күндердің бірінде Сәліс Әміреұлының Әбдікәрім Ынтықбайұлына: "Әй, Әбеке, анада маған бермеген кітабыңды тастағанша, енді маған бер",— дегенде, Әбекеңнің: "Бермеймін, көтеріп жүремін. Дымым құрыған жерде ағаш басына байлап кетемін", — дегені әлі есімде. Ол соншалық қандай кітап еді!? Олардың екеуі де, Тибет жерінде ұйғыр Жолбарыс пен оның ұлдары жағынан өлтіріліп, кітабы да өртеліп жіберілді.. Лоп-Нор өзенін көлге қарай құлдиап бірнеше апталар бойы көшкеннен кейін, өзен жағалауына қонғанымызда, түнде мұздың астынан қорқылдаған ғажайып дауыстар естілетін болды. Ол бұрын біз естімеген дыбыс-дауыстар-ды. Кейін біз Үндістанның Бомбей қаласында және Түркияның Ыстанбұл мен Ізмір қалаларындағы хайуанат бақшаларына барып аралағанда, сондағы су астында жүретін төрт аяқты үлкен хайуанның дауысының Лоп-Нор өзенінде мұз астынан естілген дауысқа ұқсайтындығын аңғардық.

ЛОП-НОР ӨЗЕНІ ЖАҒАЛАУЫНДА КӨШТІҢ АРТЫНАН КЕЛГЕН БЕЙТАНЫС КІСІЛЕР Өзенді құлдилап көшудегі мақсат — өзеннің аяғындағы Лоп-Нор көлін айналып, Такламакан шөлінен өтіп, Алтын тауға жетіп, содан Гималай тауының етегіндегі Гаскөлге бару еді. Олай етпегенде Лоп-Нор өзенінің көлге құйған жеріне жақындап барып, сол жерден Такламакан шөлін кесіп өтіп, шөлдің екінші жағындағы адырдағы ауыз суы бар бұлақка жету керек. Лоп-Нор өзенінің аяғын айналғанда да осы бұлаққа соғу, соның жанындағы өзіміз "Ұзынсай" деп атаған сайды өрлеп, межелеген жерге қарай беттей беру қажет еді. Лоп-Нор өзенін жағалап дәл қанша күн көшкеніміз белгісіз. Кейін Гималай тауында апам, Нұрқамал деген баласы өлгенде, сол қарындасымның түйіншектерін шешіп отырып, соның бір кішкене дорбасының ішінен 28 тас шығарып: "Мыналарды Лоп-Норды жағалап көшкенде Нұрқамалым "әр қонған жердің белгісі", — деп алып, осы дорбасына салушы еді. Айналайынымның осы тастардың санындай да өмірі болмады ғой", — деп егіле жылағаны есімде. Бір күні көштің артындағы қарауылдан жедел хабар келді. "Артымыздан бейтаныс үш кісі келді. Жетелеген екі аты бар. Үшеуі де ұйғыр. Сізді көріп сөйлесеміз — дейді", — деді әкеме хабар жеткізген жігіт. Біраздан соң олар да келіп жетті. Лоп-Нор өзенінің басындағы Көнші деген ауданның әкімі Емін Дамолла деген кісі екен. Жанындағы атшысы Айсары деген жігіт. Үшіншісі оларды бізге жеткізіп салып, қайту үшін келген басқа бір ұйғыр жігіті. Емін Дамолла кезінде генерал Махмұт (Махмұт Сыжаң) пен бірге елден қашып шығып, сонау Жапонияға дейін барып, кейін елдегі жағдайдың сәл дұрысталғанын естіп қайта оралыпты. Кезінде Мәскеудің Үрімжідегі қуыршағы залым Шың шы цайдан қашқан бұл кісі, енді May зы дүңның (қытай коммунисттерінің) зұлымдығынан үрейленіп, қашып бара жатқан бізді естіп, бізбен еріп шетке шығып кету үшін келіпті. Қытай коммунистерінен қашқан ұйғыр Емін Дамолланың қанын қытайшыл ұйғыр Жолбарыс пен ұлдары ағызып, шейіт етті. Емін Дамолла да, Сәліс Әміреұлы, Әбдікәрім Ынтықбайұлы және Әділ Сексенұлдарымен бірге Тибет жерінде Жолбарыс пен ұлдары жағынан өлтірілді.

JІoп-Hop өзенінің көлге жақындаған мойнағына таяғанда, өзен мұзының жұқарғандығы, тіпті кей жерлерде мүлдем ерігендігі байқалды. Бұл арада әкем, тиісті кісілерді шақырып ақылдасып, өз ұйғарымын айтты:"Көлді айналып өту ұзақ. Көлігіміз арықтайды. Екінші жағынан көлдің айналатын жағасы батпақ болып, өткел бермеуі де ықтимал. Сондықтан осы тұстан Такламакан шөліне кіріп, әрі қарай өтіп шығайық", - деді. Сол ұйғарысқа сай Лоп-Нор өзенінің екінші жағына өтуге тиіс болдық. Бірақ, әлгінде де айтылғанындай, өзен мұзы бұл тұста жоқ еді. Сондықтан бір-екі күн кейін көшіп барып өту керек болатын. Әкем оны дұрыс санамады: "Не де болса осы жерден өтуге тырысайық" - деді. Сонымен дағдысына сай өзі көштің алдында шығып өзеннен өтуге кірісті. Мұз опырылып кетті. Аты малтый жөнелді. Аттан айрылмаған әкем де аман-есен ар жаққа өтіп шықты. Артынан сәл кейіндеп көш пен малымыз да өзеннен өтті. Бірақ елдің қомақты бір бөлігі өзеннің ар жағында қалып қойды. Олар кемінде бір-екі күн кейін көшіп барып өзеннен өтпекші болды. Елдің алдыңғы бөлігі артқы елді тоспай жүре беруді ұйғарды. Соның өзінде де Такламакан шөлінің шетінде бірер күн аялдауға тиіс болдық. Өйткені, бүл жерден тіке шөлге кіру керек. Шөлдің дәл сол маңынан бұрын біреу-міреудің ар жаққа өтіп шыққаны белгісіз. Біздің қиыншылығымыз: бала-шағамызбен, айдаған малымызбен шөлдің бұл тұсынан өтуге мәжбүр болып отырғандығымыз-да. Сол ерекшелігімізге сай, бірер күн кідіре тұрып, алдыңғы жаққа шолғыншы жіберуді дұрыс санадық.

Такламакан шөліне шолғыншы ретінде алдымен Сәпең (Сәбәділ Мұхамметжанұлы) мен Тәкіман батыр аттанды. Ол екеуі шөлге тереңдеп кірмей, беріректен қайтатын болып міндеттенді. Шолғыншылардың екінші тобы, Адамбай Арықбайұлы, Мәдәлім Байқонақұлы, Емін Дамолла, атшысы Ақсары төртеуі шөлді тереңдеп жүре беретін болды. Өткен жерлеріне белгі қойып отырмақшы бонды. Такламакан шөлінің бұл тұсының жер жаратылысы мен табиғат өзгешелігінен бұл елде ешкімнің мәліметі жоқ еді. Шел дегенде олар — тек сусыз дала, құм-құмайт жазық деп ойлаған болуы ықтимал. Бұны шолғыншылар өткен жеріне, "Белгілер қойып отырсын" — деген ұйғарым анық байқатады. Сонымен бірінші топтағы шолғыншылардан Сәпең қайта оралды: "Көрінерде еу, есімдік сияқты ештеңе жоқ", — деп келді. Тәкіман батыр тағы бірнеше күн алға барып қайтпақшы болыпты. Екінші топ одан әрі тереңдеп шөлге кіре берген. Сәпең қайта оралған күннің ертеңінде: "Я, Алла!" — деп Такламакан шөліне кірдік. JІoп-Hop өзенінен сәл ұзап шыққаннан кейін-ақ, аяғымыздың асты топырақ та, құм да емес, кілең тұз екені байқалды. Алғашқы күні кешке таяу бастапқы шолғыншылардан Тәкіман батыр көрінді. "Ешқандай су да және өсімдіктің де белгісі де жоқ", — деді. Бірақ әкем алға тарта берді. Бір күннен кейін, екінші топтағы шолғыншылардан Мәдәлім Байқонақұлы ұшырасты: "Түк жоқ. Адамбай Арықбайұлы, Емін Дамолла, Айсарылар алға кетті", — деді. Лоп-Нор жағасынан көшкенімізден бері 48 сағат өтті. Аяғымыздың асты өлі тұз. Бірақ бүл тұз — біз көріп жүрген тұз емес. Табақтай-табақтай, тағы үлкендеуі — қазанның аузындай, одан үлкендері — алты қанат үйдің жұртындай болып дөңгелектеніп-дөңгелектеніп, ернеулері көтеріліп қатқан, немесе кепкен тұз-ды. Әлгі ернеулерінің қаттылығы соншалық, тиген жерін пышақтай тіліп кетеді. Кейбіреулерінің үстіңгі жағы қоңырқай түсті, ол дөңгелектердің не екенін түсіне алмай, күрекпен қазып көрмекші болғандар, оған күрегін өткізе алмай, бажамен шауып әрең сызат түсіріп таңырқады. Балта тигенде әлгі тұздан темірге темір тигендей дауыс шықты. Оның үстіңгі қабаты соншалық қатты болғанымен, астыңғы жағы жұмсақтау, ақ түсті, немеее, сарғыштау түсті тұз екен. Тереңірек қазғандар шыққан дәмі удай және мөп-мөлдір суды татып жиіркенді. Лоп-Нор өзенінен шыққанымызға 60 сағаттай болған. Су да, суды байқатар бір белгі де кездеспеген. Аракідік демалу үшін аялдаған көш ұдайы алға қарай тартуда еді. Ең алдында — әкем, одан кейін - Сәпең бастаған жіптей тізілген көш. Бұл арада Тәкіман батыр мен тағы бірнеше кісі, кейін шауып барып, Лоп-Нордан су әкелейік, - десті. 60 сағаттық жолмен кейін барып, тағы 60 сағат жүріп су әкелгенде көштің сол орнында тұрмайтыны анық-ты. Сонда да олар, мықты түйелермен кейін шапты. Су әкелуге кетті. Тастай қатты тұздың үстінде жүргенімізге толық үш күннен (72 сағаттан) асқан-ды. Аш және сусыз қалған мал, бір-біріне ауыз сала бастады. Мен жылқы айдауда едім. Жылқылар қайта-қайта ығысып, бірінің жалқұйрығына екіншісі ауыз салып, қайта айналушы еді. Ал қойлар жаппай маңырап, иріле береді екен. Хайуан, мал екеш — малды, осыншама қатын-бала, кәрі-жасты осындай ауыр жағдайға түсірген — жат-жұрттық отаршылық, олар басшылыққа алған коммунизм деген зұлымдық еді. Егер орыс пен қытай біздің елімізді жаулап алып, отаршылық зомбылығы астына алмағанда, егер орыс пен қытай халықты қырғындамағанда, бұл халық қашып келіп осы Такламакан шөліне түсіп, осыншама азапқа душар болмас еді. Төртінші күнге айналғанда, көштегілердің бір-бірімен сөйлесуі де азайған-ды. Төрт күн, төрт түннен бері анда-санда ұйлығып бір жерде отырып дамылдап, одан кейін қайта жүрумен келеміз. Қайда кетіп бара жатқанымызды да, алда судың бар-жоғын да білмейміз. Алдағы шолғыншы Адамбай Арықбайұлы, Емін Дамолла, Айсарылардан, кейін шауып мұз су алғалы кеткен Тәкімандардан да дерек жоқ. Осынау көште, бір кісі ғана, қайда және қалай кетіп бара жатқанын білетін. Ол — Қалибек хакім-ді. Қолындағы картасына қарап алып, алдағы су көзі — "Сор бұлақ" — деп көштің алдында кете беретін. Бірақ картада көрсетілген "Сор бұлақ" дел біздің алдымызда ма? Біз дәл сол "Сор бұлақтың" тұсынан шығамыз ба? Істің ол жағы белгісіз болатын. Оны Қалибек хакім де білмейді. Ол Құдайға, ал оған ерген ел де бір білгені бар шығар — деп Қалибек хакімге сенуші еді. Бұл сенім, яғни Аллаға және басшыға деген сенім — елден осылай аууға, Такламакан шөлінен өтуге, Гималай тауынан асуға, сонау Түркияға дейін баруға жеткізген күш еді.

Лоп-нор өзені жағасынан көшіп, Такламакан шөліне кіргенімізге бес күннен асқан еді. Мал айдаған жігіттердің кейбіреулері шөлге шыдамай, қойды бауыздап, қанын ішіп жатыр — деген үрейлі хабар тарады. Енді біреулер: малдың қарнындағы жынын сығып, су шығарып ішу үшін соны сүзуде,-десті. Қан ішкендер, кеуіп құрғаған тамақ-кеңірдегін алғашқыда жібіткенмен, кейін қанның одан әрі шөлдеткенін айтысып жүрді. Игі болғанда — күн ыссы емес. Керісінше аңызақ, суық еді. Жауын-шашын да жоқ. Жалпы алғанда, Лоп-Нор өзенін құлдай көшкен бір жарым ай шамасындағы мерзімде ауа райы ашық болды. Күннің ашық, ауа райының жауынсыз болуы бізге ыңғайлы болды. Өйткені, жауған жаңбыр, немесе қарда малмандап жол жүру, сондай-ақ, қонған жерге қос тігу оңай іс емес еді. Оның ауыртпалықты азабы алдағы күндерде душарласатын-ды.

Такламакан шөліндегі бесінші күн. Астымыздағы атымыздың, жетелеген түйеміз бен айдаған қойымыздың да су ішпегеніне, талшық шөп ауызына салмағанына 108 сағаттан астам уақыт өткен. Жолда тұздың үстінде сәл аялдай қалғанымызда, аттарымыздың, тіпті айдаған жылқымыздың ішіндегі бұрын құрық тимеген, асау да үркектерінің біздің үсті-басымызды иіскелеп, ішетін су, жейтін тамақ іздеуі, адамның жүрегін тебірентетін еді. Біз жүріп келе жатқан тұздың үстінен анда-санда қаздың өлексесі кездесетін-ді. Оны кейбіреулер жақсылыққа жорып: "Алдымызда сулы жер болғаны ғой", — десе, енді біреулер: "Әй, қайдам! Мынау ана артта қалған Бағыраш көлінен қай хан қаздар ғой. Мына бетпақ шөлдің үстінен ұшқанда қанаты талып түскен ғой!" — деп үрейлендіретін. Шөлдегі бесінші күн түс ауа алдан ұзақта бұлдырап адыр-төбелер көзге түсті. Кештің ең алдындағы Қалибек хакім дүрбі салып қарап алып, солай тарта берді. Оның артында Сәпең бастаған біздің ауылдың түйелі көші. Оның артында жылқы айдаған мен. Менен кейін басқа ауылдардың көштері жіптей тізіліп, ілбіп келе жатырмыз. Бесін уақыты ауа бергенде, тұздан шығып, әлгі адыр-төбелерге жеттік. Өсімдіктен ештеңе жоқ қоңыр құм. Тұздан шығып, құмға келіп жеткен көш, қалай жүруін біле алмай иіріліп қалды. Құм төбелердің біріне шыққан Калибек хакім, жан-жаққа дүрбі салды. Құмға келіп жеткен көштегі кісілер де Калибектің жанына жиналды. Бүл арада біреуі жерден жеті. қоян тапқандай қуанып: "Ой! Мынаны қара! Өлген жылқының, түйенің сүйегі жатыр. Демек, бұл жақтан адам баласы өткен", — деп үміт отын жақты. Оған кейбіреулер: "Ой байғұс-ау! Отан несіне қуанасың? Астындағы аты, жетелеген түйесі өліп, осы жерде қырылып қалған сорлылардың қалдығы шығар!" — деп тойтарыс берді.

Тебе жақтағылардан: "Ағаш көрінеді!" — деген дауыс естілді. Қалибек хакім өзі сол төбеде отырып, әлгі дүрбімен ағаш көрген жаққа Хамза Шөмішбайұлын жіберді. Егер ол жақта су болса, Хамза тымағын бұлғап, белгі беретін болған еді. Көштің арты тұздан шығып, құмда шоғырлануда. Жұрттың бәрі өте абыржулы. Егер бұл жерде су табылмаса, онда қалай және қанша жүре алатынын ойлап үрейленуде. Сондай үнсіз де абыржу басып тұрғанда, төбеде дүрбі салып тұрған Қалибек хакім, Хамзаның тымағын бұлғаған белгісін көріп солай жөнелді. Көшке де солай жүруге жол сілтеді. Сәлден кейін Такламаканның шөлінің шетіндегі бірден-бір ауыз су көзі — "Сорбұлаққа" жеттік. Мен айдаған жылқы мен астымыздағы аттарымыз әуелде жабыла суға бас қойды да, бірден шегіншектеді. Суды ішпеді. Аттан қарғып түскен кей жігіттер де суға ұмтылып барып: "Ойбай-ау! Мына су тұзды екен, ішуге болмайды", — десті. Ол жұртшылыққа жай түскендей жаман хабар болды. Сорбұлақтың басында, біраз қамыс және жыңғыл сияқты аласа біткен бұта бар екен. Аш және сусыз жылқы, әлгі қамыс пен бұталарды кемірді. Сәпең (Сәбәділ Мұхамметжанұлы): "Тұзды судың мұзы тәтті болады, мұз жеңдер", — деп дауыстады. Расында да солай екен!..

Ел Сорбұлаққа келіп жиналғанда, Қалибек үшін ауыр да, аянышты бір хабар келді. Туған ағасы Әділбек Райымбекұлы (ел арасында "Ақ молла" деп те аталатын) Такламакан шөлінде адасып кеткен-ді. Біз балалар ол кісіні "Ата" деуші едік. Атамның Такламакан шөлінде адасып кетуі, ол кісінің өмірімен қоштасқаны, қаза болғаны деген сөз еді. Марқұмның әйелі Күлән апа 1948 жылы жазда Тасырқайда қайтыс болған. Кіші қызы Қалия және жалғыз ұлы Қапан үшеуі бір үй еді. Атамның бұндай қазаға ұшырауы әкеме өте ауыр тиді. Жалғыз інісі Ілияс Райымбекұлы — Қаратауда (Нәнжанда) бізге ермей қалып қойған. Енді міне бір туған жалғыз ағасы Әділбек Райымбекұлынан да айрылды. Әкем кейін қайтып, ағасының сүйегін тауып арулап жерлеуге ұмтылды. Бірақ, әкем кейін қайтып, ағасының сүйегін іздейтін болса, онда барлық ел бөгеліп қалатын болды. Елдің дәл сол жерде бөгелуі, халықтың жаппай апатқа ұшырасуына соқтырар еді. Сол жағдайға байланысты әкем Қалибек Райымбекұлы: елді алға қарай бастай беруге, ал ағасын іздеуге немерелес ағасы Сәбәділ Мұхамметжанұлы мен немерелес інісі Зейнұлла (Зазен) Райсұлын және Мөрдіқан Омарбайұлын, түйе және атқа мол мұз арттырып кейін жіберді. Сәпен бастаған атамды іздеген үш кісі Лоп-Норға барғанда, әлгі шолғыншы болып көштен бірнеше күн бұрын алға кеткен Адамбай Арықбайұлы мен Емін Дамоллаларды кездестіреді. Олар өздері жол таба алмай, Такламакан шөлінде үлкен қауіп-қатерге ұшырап, Емін Дамолланың атшысы Айсарыны жоғалтып, алдыңғы жақтан үміт үзіп, баяғы ел көшкен, өздері кеткен Лоп-Нор өзені жағасындағы жұртқа қайта барыпты. Олар сол жерге барғанда, Лоп-Нор өзенінен өте алмай екі күн кейін көшіп барып, жоғарыдан өтіп келген елмен кездеседі. Оларға: "Алда үміт саңылауы жоқ. Кеткен ел шөлде қырылған шығар", — деген үрейлі тұжырым айтады. Сонымен ол ел сондай абыржушылық жағдайда тұрғанда атамды іздеген Сәпендер барады. Сөйтіп олар атамды таба алмаса да, жүз үйден астам елді бастап, біз Гаскөлге жеткенде артымыздан келді.

"Сорбұлақта" екі күн аялдағаннан кейін тағы көштік <...>. Ол жерден көшкен күні үлкен бір жыраны өрледік. Әкемнің картадан көріп жобалауынша, ол жыраның басы қытайдың Шыңхай өлкесі мен Шығыс Түркістан арасындағы тасжолға шығады. Біз сол жолды кесіп өтіп, Гаскөл мен Темірлікті басып, Гималай тауының етегіне ілінуді жобалауда едік., Сайдың басының Шығыс Түркістан мен Шыңхай тасжолына шығатындығы, бізді: "Қытай әскерлері бізді сонда тосып жатқан болуы мүмкін", — деген қауіпке де жетеледі. Дәл сол күндері жаумен қарсыласқандай бізде қауқар да қалмаған еді. Адамдар шаршап-шалдыққан-ды, көлігіміз де арықтаған. "Сорбұлақтың" жанынан өрлейтін сол жыраны "Ұзынсай" деп атадық. Біз "Сорбұлақтан" көшіп, сол Ұзынсайдың аяғынан өрлеген күні, ауа райы кенет өзгеріп, ызғарлы қарлы боран соға бастады. Кешке таяу қалың қар жауды. 7-8 күннен бері су ішпеген айдаған малымыз бен мінген көлік, ат-түйеміз, жаңа жауған қарға ауыз салды. Аш қарынға құм аралас ақша қарды жұтқан мал, сәдцен кейін қалжырап жолда қала бастады. Жол бойы жүре алмай сілейіп тұрған, немесе жығылып жатқан, қазақтың бұрын "бір қызға бергісіз", — деп бағалаған небір жақсы аттары, бүрісіп әрең кетіп бара жатқан қатын-бала, көлігі өліп айдалада жаяу қалған талай кісілер көзге түсуде еді. Әлсіреген аттарын аяп, жаяу жетелеп бара жатқандардың ішінде кімдер жоқ десеңші. Шығыс Түркістан үкіметінің бұрынғы генерал секретары Сәліс Әміреұлы, атақты ақын- жазушы Әбдікәрім Ынтықбайұлы, Үрімжінің көрнекті байларынан — Әділ Сексенұлы, бұл елдің имамы Нұрмұхаммет Атамбайұлы сияқты көптеген кісі алға қарай үнсіз ілбуде еді <...>.

Картасына қарап алған әкем: "Шығыс Түркістан — Шыңқай тасжолына жақындаған болуымыз керек. Алдымызда қытай әскері болуы мүмкін", — деп шолғыншы аттандырды. Дағдысына сай өзі де алдыңғы жаққа барып, көш жүретін жолды шолып қайтты. Расында да, Шығыс Түркістан — Шынхай тасжолына жақындаппыз. Әйтеуір, көрінеуде жау жоқ. Шолғыншы жігіттер тасжолда жуырда жүрген машиналардың ізі бар екендігін, ілгеріде бір там үй тұрғандығын, бірақ ішінде ештеңе жоқ екендігін де айтып келді. Әлгі шөбі, суы бар жерде бірер күн аялдап, тынықтырғаннан кейін үдере көшіп, Шығыс Түркістан — Шыңхай тасжолына келдік. Бұл жолы Үрімжі — Қашқар тасжолынан үрейленіп қауіптенгеніміздей, сақтық шараларды қолданбадық. Коммунист қытай әскерлері әлі бұл жаққа келіп жетпеген шығар деп тұжырымдадық. Сол үшін бір қатар жерге дейін тасжолдың үстімен жүріп, әлгі бос тұрған екі там үйге келдік. Көш сол жерден Гималай тауына қарай бұрылды. Бос там үйлерді барып тексерген Сәліс Әміреұлы, үйдің дуалына қытайша жазылған жазуларды оқып: "Гоминдаң әскерлері де, коммунист қытай әскерлері де бұл жолдан өтіпті. Міне, солардың жазған ұрандары", - деп көрсетті. Әлгі екі үйден оңашаланып, Гималай тауы бағытына қарай сәл өрлеп барып қондық. Ол маңның шөбі шүйгін екен. Суы да бар. Шолғыншы жігіттер: жақында жүрген атты және түйелі кісінің ізін кездестірдік—десті. Арадан бірер күн өткенде қарауыл-күзетте жүрген кісілер бейтаныс екі қазақты ұстап әкелді. Дүниенің бұл шетінде қазақпен кездесу таңғажайып оқиға еді. Сонымен қатар бұл сақтануды да қажет ететін құбылыс-ты. Ол екі кісі жаудың жіберген шолғыншысы, жансызы болуы да ықтимал. Бейтаныс екі қазақтың жетелеген екі түйесі бар екен. Бастарында "Алтай керейі тымағы" дейтін үшкір төбе, кең етекті тымақтары бар. Оларга әкем:

Одан кейін өлгі екеуін өз бетімен жібердік. Олар Шыгыс Түркістанның кілең үйтырлар түратын, Шәршен Шағлық қаласына карай кете барды. Біз олар айткдн жолмен Гаекөлге кдрай көштік. Жиі көшіп Гаскөлге, сондағы елге жеттік. Бүл 1950-жылдың ақпан айы еді.

Гаскөлге барған күніміздің ертеңінде, 1950 жылдың ақпан айында, біздің ауылға қарай түйеге мінген бірнеше бөгде кісінің келе жатқанын көрдік. Олар не қазаққа, не қытайға ұқсамайды. Алдында келе жатқан біреуі мінген түйесін шөгерген бойда, қарғып түсіп құшағын ашып Қалибек хакімге қарай ұмтылып барып құшақтады. Ол 1949 жылдың көктемінде Үрімжіде Қалибек хакіммен кездесіп, үйдің шамын сөндіріп қойып, қараңғыда отырып сөйлескен, кейін Оспан батырмен, Жанымхан қажымен жөне Қалибек хакіммен Көктал — Толы жайлауында жиналыс өткізбек болған, АҚШ-тың Үрімжідегі вице-консулы Mr. Douglas Maskernen еді. Жанындағылар консулдың хатшысы Mr. Frank Basseіc және атшы ретіндегі антикоммунист екі орыс. АҚШ — қытай коммунистерінің билік басына етуін мойындамаған болатын. Қытай Халық Республикасын заңды үкімет деп тануды кері қаққан-ды. Гоминдандық қытай үкіметін (Тайуан аралына қашып өткен маршал Жаң қайшы үкіметін) қытайдың заңды үкіметі деп тануын ұластыра беретінін мәлімдеген. Сол үшін қытай коммунистері Үрімжідегі Американ дипломаттарын тұтқындауға ұмтылды. АҚШ-тың Үрімжідегі бас консулы Mr. Yall Paxton бұрынырақ еліне демалысқа кеткен екен. Ал бас консулдың орынбасары Mr. Douglas Maskernen мен бас хатшы Mr. Frank Basseіc Үрімжідегі антикоммунист орыстардан алған қызметшілерін ертіп, машиналарымен Үрімжіден қашып шығады. Жемсарыға барғаннан кейін, машиналарын тастап, атпен Оспан батырдың аулына барып паналайды. Оспан батыр АҚШ-тың дипломаттарын өз панасына алып, қамқорлық көрсетеді. Ат, түйе сияқты көлік беріп, өз аулынан Залабай деген жігітті, Жанымхан қажы аулынан Қиса дегенді қосып, Сұлтаншәріптің інісі Қариғаға жол бастатып Гаскөлде отырған елге жібереді. Ол елдің бұл шетелдіктерге көмек көрсетіп, Тибет жаққа шығарып жіберуін тапсырады. Қалибек хакім өзі 1949 жылы Қошты жиналысы шешімі бойынша Үрімжіге барып сөйлескен АҚШ вице-консулы Mr. Douglas MaskernenMeH Гаскөлде де жеке сөйлесулер еткізді. Бұл сөйлесулерге Сәліс Әміреұлы да қатысты. Қалибек хакім мен Mr. Douglas Maskernen арасында бірқатар келісімдер де болды. Соған орай Mr. Douglas Maskernen АҚШ-тың долларын ортадан жыртып, бір бөлегін әкеме берді. Екінші бөлегін өзі алды. Оның екеуіне де әкемнің бас бармағын бастырды. "Осы жарты долларды әкелген кісіні дос деп санаңдар", — деді. Сонымен бірге, Mr. Douglas Maskernen өз айтуы бойынша: "Үрімжі қаласы маңындағы төбелердің біріне апарылып жасырылған құрал-саймандардың орнын" берген-ді. Ол кезде біз елден мүлдем кетіп қаламыз деп нақтылы шешім қабылдай қойған жоқпыз. Әлі де болса одақтастық құрып, қайта соғысамыз ба деген үмітте едік. Американдық достармен де сол жөнінде кеңескен едік. Mr. Douglas Maskernen Қалибек хакіммен қоштасьш тұрып, көзіне жас алып: "...Сіздің еркіндік, тәуелсіздік жолындағы қызметтеріңіз, мен өлсем де Америкаға белгілі болды. Егер азат дүниеге шықсаңыз, американдық ресми бір қызметкер көрсеңіз, оған ана доллардың жартысын көрсетіңіз...", — деді. Қалибек хакім оз тобының ұзақтан арып-шаршап жаңа келгеніне, көліктерінің қоңсыз екеніне сілтеме жасай отырып, Құсайын тәйжіге көлік тұрғысынан АҚШ консулына көмектесуін өтінді. Сонымен американдықтар алтын беріп, Құсайындардан 8 түйе сатып алып, Тибет жерін басып Үндістанға қарай аттанды. Қалибек хакім олар арқылы бұрын шетке шығып кеткен ұйғыр жетекшілеріне және маршал Жаң Қай шыға хаттар жіберді. Өкінішке орай, Тибет жерінде АҚШ вице-консулы Mr. Douglas Maskernen қаза болыпты. Mr. Frank Basseіc аман есен еліне барыпты <...>.

1949 жылдың желтоқсан айының аяғында Көклік тауынан шығып, 1950 жылдың ақпан айында шаршап-шалдығып Гаскөлге келгеннен кейін, Қалибек хакім сол жерде 12 жылдан бері өмір сүрген Құсайын тәйжіге кейбір ұсыныстар да жасады. Бізге тың көлік беруін өтінді. Ондағы мақсат: тың көлікпен бірқатар кісілерді Баркөл — Құмыл жаққа Қанамбал жолы арқылы жіберіп, Оспан батырмен және Жанымхан қажылармен хабарласу еді. Оларға тез арада біз тұрған Гаскөл жаққа келуін ұсына отырып: кешіксек Үндістан — Қытай ( Тибет — Үндістан) шекарасы жаққа коммунист қытай әскерлері түседі. Шекара бекіп қалады, — деп те ескертіп еді. Бірақ Құсайын тәйжі ол істің мән-маңызын түсінбеді. Қалибектің елінің Гаскөлде аялдауының екі түрлі басты себебі бар. Біріншіден, Қалибек хакім Оспан батыр мен Жанымхан қажының келуін күтті. Екіншіден, Такламакан шөлінен өтіп, шаршап-шалдығып келген елдің көлігін тынықтыру қажет болды. Гаскөлде мүлдем бос отыруды дұрыс санамаған Қалибек хакім: Хамза Шөмішбайұлы мен Тәкіман батыр бастаған бір топ жігітті - Шыңхай өлкесі жаққа аттандырып, сол жақтан хабар алып қайтуға; Қайнаш Мұхамметжанұлы мен Зейнұлла Райысұлы (Зазен) бастаған жігіттерді -Қанамбал - Дүңхуан жаққа; Нұрмұхаммет Атамбайұлы, Нұрсапа Мергенбайұлы және басқалар бар бір топты — Оңтүстік Шығыс Түркістан (Шершен - Шағлық) жаққа жіберді. Шәршен — Шағлық жаққа барғандар сол жақта жасырынып жүрген Мұхаммет Тұрдықары деген ұйғырды ертіп келді. Ол кісі 1946 жылдың басында Іледегі Шығыс Түркістан жұмхүриеті үкіметінің бастығы Әлихан төренің өкілі ретінде Манас — Сауанға келіп қайтқан, сонда Қалибек хакіммен танысқан-ды. Ол кезде Әлихан төренің хатшысы болып істейтін. Құранды толық жатқа білетін. Ол Әлихан төре орыстар жағынан ұсталғаннан кейін, Іледен қашып шыққан. 1949 жылдың 21-қыркүйегінде ұйғыр жетекшілері Үрімжіден қашқанда М.Тұрдықары соларға ілескен. Шығыс Түркістан — Үндістан шекарасында 400 кісі (кілең ұйғыр) 11 қытай әскеріне қаруын тапсырып, қол қусырғанда Мұхаммет Тұрдықары солардың ішінде болған <...>.

ОСПАН БАТЫР МЕН ЖАНЫМХАН ҚАЖЫ БАРКӨЛ — ҚҰМЫЛДА 1949 жылдың қазан айында Шығыс Түркістанның қаражат министрі Жанымхан қажы Үрімжі маңынан көшкеннен кейін, Шонжыдағы Оспан батырға барып қосылған. Олар одан кейін Құмылға жуық өңірге көшіп барады. Бес айдай сол маңда аялдайды. Бұл арада оларға коммунист қытай үкіметі үш рет өкіл жіберіп, бас иіп бағынуын талап етеді. Олар оны кері қаққан. 1950 жылдың қаңтар айында Оспан батырдың ауылында үлкен бір жиналыс өткізіледі. Оған сол маңдағы қазақтың игі жақсыларымен қатар, ұйғырлар, гоминдаң әскерлерінің кей қолбасшылары, Алтайда тұратын антикоммунист орыстардың өкілдері, дүнген қосындарының басшылары қатысады. Сөйтіп, шамасы елу мың кісілік бір әскери күштің басы қосылады. Бас қолбасшы — Оспан батыр, орынбасары ұйғыр — Жолбарыс болсын деп келіседі. Ол одақтастықка қарсы коммунистердің үгіт-насихаты да күшейген. Кейін солардың біреуі бір күні: "Ей, байғұс қазақ! Түйеге мініп Америкаға кетпекшімісің! Түйе мұхиттан өте алмайды!" — деген сөзін, сонда сол жерде болған, кейін Америкаға барып келген бір кісі Түркияда отырып: "Құдайға сенген қазақ түйемен Құмылдан шығып, міне, Америкаға барып келді!" — деп еске түсіріп тұрып: "Коммунизмге сенген, ей, сорлы сенің жемтігің қайда қалды екен?" — деп езу тартқан-ды. 1950 жылы 2-айдың 10-ы күні Құмылдың Қуарша деген жерінде Оспан батыр сарбаздары мен коммунист қытай әскерлері арасында тұңғыш соғыс болады. Сол тұңғыш шайқаста Оспан батыр сарбаздары басым болған. Соның нәтижесінде қытайға тағы да орыс көмектескен. Орыстардың бұрынғы үлгі-кеңесіне сай, бұл жолы қытайлар қазақты қазаққа қырдырады. Бұрынғы тәуелсіз Шығыс Түркістан, кейінгі "Үш аймақтың" қазақ пен ұйғырдан құралған (көбі қазақ) әскерлері, қытай коммунистерінің 5-корпусының бөлімшесі ретінде Оспан батырға қарсы аттандырылды. Тағы да қазақты қазаққа қырдыру зымияндығы жасалды. Жан-жақтан ұдайы шабуылдаған жау әскерлерімен соғысқан Оспан батыр мен Жанымхан қажы сарбаздары мың кісілік бір қарулы күш ретінде Бәйтік тауына қарай шегінеді. Ол жақта алдарынан Монғол әскерлері шығарылады. Сонымен, олар қайтадан Құмылға қарай беттейді. Олардың Құмылға баратындығын жобалаған жау күштері ол жақта да төтенше шаралар көреді. Сөйтіп Құмыл төңірегінде тағы да үлкен қанды соғыс болған.

ЖАНЫМХАН ҚАЖЫ ТІЛЕУБАЙҰЛЫНЫҢ ЖАУ ҚОЛЫНА ТҮСУІ Оспан батыр мен қаражат министрі Жанымхан қажы Тілеубайұлы Бәйтік жақтан Құмыл төңірегіне қайта оралғаннан кейін, Шыңхай өлкесі шекарасына өтіп, Тибет арқылы шет елдерге кетіп, жан сауғалауды жобалайды. Соған орай сол бағытқа қарай бет бұрады. 1950 жылдың 7-айының 23 күні Дарақты деген жерге келгенде, тұман түсіп, көзге түртсе көрінбейтіндей жағдай болған. Оспан батыр мен Жанымхан Тілеубайұлы сәл қашықтау екі бөлек жерге қос тігіп аялдаған. Айлар бойы дамыл көрмей арпалыспен жүрген сарбаздар да қалжырап жата қалады. Таңға жақын олар жаудың зеңбірекпен және пулеметпен атқылаған дауысынан оянады. Қараса - Дарақты сайының алды-артын түгелімен жау әскері қоршап алыпты. Сонымен сарбаздар қия бетке шыға атысады. Атысу ұзаққа созылады. Жанымхан ауылының қатын-баласы сол жерде дерлік толығымен қолға түседі. Жанымхан қажының өзі және Дәлелхан, Хамит, Мәжит деген ересек үш ұлы мен Нұрғожайлар қия бетке шығып, тау арасына қарай беттейді. Бірақ, Шығыс Түркістанның қаражат министрі Жанымхан қажы Тілеубайұлы жасы ұлғайған кісі болғандықтан да ұзап жүре алмайды. Сол жерде қолға түседі. Ұлдары қашып шығып, Оспан батырға барып қосылады. Қолға түскен Жанымхан қажыны қытай коммунистері алдымен Құмылға апарады. Коммунистердің жауыздық дағдыларына сай ол жерде қала халқы жиналған жиын өткізіледі. Оған Жанымхан қажы апарылады. Коммунистер белгілі көпірме балағаттарын бастайды. Одан кейін Жәкең қажыны Үрімжіге апарады. Талай жиындар өткізіледі. Көптеген "күреске салады". Екі қолы байлаулы және мойнына ажырғы салынған күйде ол кісіні жаяу айдап көшелерді аралатады. Сол жағдайды өз көзімен көрген, Англияның Үрімжідегі сол кездегі бас консулы Mr. George Fox Holmes 1954 жылдың күзінде Түркияның Салихлы қаласында Қалибек хакімнің үйіне келіп бір апта жатқанда, өзі көрген сол жағдайды қынжыла отырып айтқан-ды. Жанымхан қажы қаражат министрі болған кезде министрлікте бас хатшы болған, әйгілі тарихшы ғалым Нығмет Мыңжанұлы да 1984-1988 жылы Үрімжіге барғанымда, сол жағдайды растады. Жанымхан қажы Тілеубайұлы Үрімжіде 1950 жылы 4-айдың 2-і күні атылды <...>.

Жанымхан қажы жау қолына түскеннен кейін Оспан батыр және Жанымханның үш ұлы Шығыс Түркістан шекарасынан шығып, Шыңхай өлкесіне қарасты Қанамбал тауына қарай беттейді. Қытай әскерлері де, Оспан батырдың алды-артын орап қуа береді. Жол бойындағы барлық ауыз су көздерін бұрын барып басады. Оспан батыр, тасбике Жанабіл және басқаларының жанқиярлығымен әйтеуір аман-есен Қанамбал тауына жетеді. Ол жерде баяғы 1930 жылдарда Баркөл - Құмылдан ауған елден қалған бірнеше ауыл тұратын. Соларға келіп жетеді. <...>.

1950 жылдың қазан айында әкем мені Қанамбал тауы жаққа барьш, Оспан батырға амандасып келуге аттандырды. Жаныма қазір (1999) Ыстанбұл қаласының Зейтінбұрын ауданында тұратын Мұса Омарбайұлы Сатай, барқы Мағзұм мен Зарлықан және Молқы Тұралбайды қосты. Ол кезде біз Гаскөлге жақын, өзіміз Қызылтас деп атаған жерде тұратынбыз. Сол жерден аттанып, бір апта бойы күндіз-түні суыт жүріп, Қанамбал тауының етегіндегі Мақай деген жерде тұрған Оспан батырға бардық. Ол кісіге әкемнің жіберген атын және жазған хатын бердім. Әкемнің хатын оқығаннан кейін Оспан батыр, жанында отырған әйеліне қарап: "Дереу көшіп келіңдер депті", — деді. Оспан батыр — сом денелі, балуан бітімді, ұзын бойлы, кең жауырынды, қалың тұйық қабақты, қою сақал-мұртты, қызыл шырайлы, сәл дөңестеу қыр мұрынды, көз шарасы үлкен әрі отты кісі еді. Ол кісі онда өте жұпыны бір қоста отыр еді. Кейін сол жердегі елден естуімізше, Оспан батыр үй-ішінің жөне сарбаздарының азық-түлігі үшін Қанамбалда бұрыннан отырған елден сойып жейтін мал сатып алған. Гаскөлге алғаш келгендегі біз іспетті Оспан батыр да қулан қара атып жеу тәсілімен күнделік азығын қамтамасыз еткен. Өз үйіндегі сол әңгіме кезінде Оспан батыр: "Биыл елу бір (51) жастамын", — деді. Ол 1950 жылдың күзі болатын <...>. Әйгілі Оспан батыр, өне, сондай дерлік, әр үйден кемінде бір өлім шыққан қаралы шағын елдің арасында, Қанамбал тауының етегіндегі Мақай деген жерде тұр еді. Ол елдің ішінде Оспан батырдың қадыр-құрметін білмейтін, небір кеудем соқ батырларды, бір қора қойы мен жиырма шақты түйе-жылқысына масаттанып, өзіне қытай берген "тәйжі" деген мансабына босқа шіреніп жүргендерді де көрдік. Біз Оспан батырдың үйіне барғанда үлкен ұлы Шердиман — інілерімен және басқа да бір қатар жігіттермен үйге кіріп-шығып жүрді. Біз барған күні Ошыңның үйіне қондық. Жұпыны қосының ішіне өздері жатты. Бізге сыртқа, қостың іргесіне төсек салып берді. Оспан батыр өзін тоспай, тіпті қоштаспай кетіп қалғаны үшін Жанымхан қажының балаларына, әсіресе, үлкен ұлы Дәлелханға (Жаналтай) ренжулі еді.

Оспан батыр біз аулынан аттанарда үйінен шығып, өзі қоштасып тұрып: "..Дәл қазір ол жаққа көшіп бара алмаймын. Бұл жер ел жаққа бір табан жақын. Ел жақтан тағы келетіндер болуы мүмкін. Ал сендердің де ол жақта алдарыңнан тауып отырған жұрттарың жоқ. Баяғы Макпен де (Макарнен, АҚШ консулы) бір байланыстарың жоқ. Мен елден кете алмаймын да, шыға алмаймын. Жағдай туса кейін қайтып, коммунистермен соғысамын. Түсімде, ақ боз атқа мініп, ақ киім киіп, елге қайтып барып, жап-жасыл бір төбенің басындағы ақ үйге кірдім. Ана Жанәбіл де маңайымда еді...", — деді. Сонымен Оспан батырды бізбен бірге Гаскөл жаққа көшуге көндіре алмадық. Марқұм әкеме бір хат берді. Алдағы күндерде үлкен ұлы Шердиманды бізге жіберетінін айтты. Соған орай Шердиманға қарап:

Шердиман ештеңе демеді, жөнсіз жымиып күлді. Оның сөзін:

Сұлтаншәріп пен Қәбен Төлеубайұлының ауылдары бізбен еріп көшті. Олар жолда, Тажынор деген жерде Құсайын тәйжілердің жанында қалды. Біз Қызылтастағы өз елімізге оралдық.

1950-жылдың қараша айында бұрын-соңды елден қашып шыққан қазақтар үш жерде шоғырланды. Оспан батырлар — Қанамбал тауында, Құсайын тәйжі, Сұлтаншәріп, Дәлелхан және Мағзұмдар — Тажынорда, Қалибек хакімдер — Гаскөлде. Әркімнің әр түрлі жобасы бар-ды. Оспан батыр қайтадан елге қарай барып, күрес бастау ойында еді. Құсайын тәйжі өткен 12 жылдан бері ұласып келген дағдысына сай, сол маңды қыстап-жайлап өмір сүре беруді көздеуде еді. Қалибек хакім: шет елге кетуден басқа шара жоқ, — деген шешімге келген-ді. Бірақ Гималай тауы қыс айларында аса қауіпті еді. Қыс айларында Гималай тауында адамға да, ол жерге үйренбеген малға да ыс тиді. Сол үшін келер жазды күтуге тура келді. 1951 жылы 1-айдың 2-і күні Шыңхайдан шыққан қытай әскері — Тажынордағы қазақтарға, Шыңжаңның Шағлық — Шәршенінен шыққан әскер — Гаскөлдегі Қалибек хакімдерге, Гансуден шыққан әскерлер — Мақайдағы Оспан батыр мен Жанәбілдерге шабуылдады. Жасырынып келіп шабуылға өткен әскерлер, Оспан батыр мен Жанәбілдің ауылын түнде қоршаған. Олар қатты қарсылық көрсетіп, қытайдың талай жендеттерін жер қаптырған. Бірақ қоршаған қалың жаудың қабат-қабат шеңберін жарып шыға алмаған. Жанәбіл сол жерде шәйіт болады. Өкінішке орай, Оспан батыр жау қолына тірі түседі. Оспан батырдың қолға тусуіне, ауылдың маңындағы бір көлдің қасына атының тайып жығылуы себеп болған. Ал балалары мен бірқатар сарбаздары қашып шыққан. Қолға түскен Оспан батырға қытайлардың істемеген қорлық-зәбірі жоқ. Оның бетіне күйе жағып, екі қолын мойнындағы ағашқа қайыра байлап, Үрімжі көшелерінен талай рет жаяу айдап өткізген. Талай жиындар ашып, ол кісіні "күреске салған". Шығыс Түркістан қазақтарының әйгілі қаһарманы, аты әлемге таныс Оспан батыр 1951 жылы 4-айдың 28-күні Үрімжіде атылды. Сол күні Үрімжі радиосы: "Оспан батырды Әнуар Жакулин деген бір қазақ атты", — деп хабарлады. 1984-1988 және 1992 жылдары Үрімжіге барған кезімде, Нығмет Мыңжанұлы және басқалары: "Оспан батырдың Әнуар Жакулин жағынан атылды дегені өтірік. Оспан батыр қытайдың арнаулы қосын бөлімшілері жағынан, жұртшылық алдында атылды", - деді. Олар: "Оспанды Әнуар Жәкулин атты деу, әлгі Оспан батыр 200 найманды аттырды деген сияқты, орыс пен қытай отаршыларының қазақты қазақпен араздастыру тактикасынан туындаған зымияндық", - деген пікір білдірді. ҚАСКӨЛДЕН БІЗГЕ ЖАСАЛҒАН ШАБУЫЛ ЖӘНЕ БІЗДІҢ ГИМАЛАЙ ТАУЫНА БЕТТЕУГЕ МӘЖБҮР БОЛУЫМЫЗ 1951 жылдың ақпан айының бірі күні бізден кемінде мың километр ұзақтағы Оспан батырларға шабуылдаған коммунист қытай қарулы күштері Гаскөлдегі Қалибек хакімдерге де шабуылдады. Құдай сақтап, келе жатқан жау әскерін, дағдысына сай ылғи қарауылдап жүретін Қалибек хакімнің өзі бұрын көріп, алдын ала шаралар қолданды. Дәл сол күні (01.02.1951) таңертең әкем мені шақырып алып: "Бүгін аралдағы жылқыны көріп кел", — деп тапсырды. Содан кейін өзі де Шыңхай — Шығыс Түркістан тас жолы жағындағы өзіміз "Таскөл" деп атаған асу белге қарай кетті. Әкем ешуақыт мылтықсыз және дүрбісіз жүрмейтін. Мен де тапсырма бойынша, мылтығымды мойныма асып алып, Таскөлдің Темірлік деп аталған жерінен жылқымыз апарылған аралға қарай беттедім. Жолда бір қарақұйрық атып, бауыздап тастап, жаяу жайлап жүріп Ахмет Арықбайұлының қосына келдім. Кеш болды. Тамақ ішкеннен кейін сыртқа шықтық. Ай қараңғы, бірақ ауа райы ашық. Көкте жұлдыздар сайрап тұр. Сол кезде әлті Таскөл жақтан бір зат жарқырап көкке шығып, сәлден кейін өшті. Оны біз, "жұлдыз ақты", "алтын көшті" — деп жорып әңгімелесіп отыра бердік. Сәлден кейін, қараңғыда біреудің бізге қарай келе жатқан дыбысы естілді. Сөйтсек ол — Нұрмұхаммет Атамбайұлы екен.

Нұрмұхаммет Атамбайұлы түйесін қарап келіпті. Ол кісі сол елдің имам молласы болғаны үшін, жұртшылықтың бәрі "молла" деп атайтын. Мен ол кісіге:

Айдарқан Хамзабайұлы екеуміз Ахметтің қосынан сәл ұзай бергенімізде арт жағымыздан, қараңғыда тағы бір кісінің дыбысы естілді. Оның бәсең дауыспен: "Қасен! Қасен!" - дегені құлағымызға шалынды. Сөйтсек ол — Адамбай Арықбайұлы екен. Оны да әкем жіберіпті: "Аралдағы барлық жылқыны Төсбастауға қарай айдап шығыңдар", — деп тапсырыпты. Адамбай Арықбайұлы бізге: "Ана жарқырағанның бәрі ауылдың оты емес, жаудың танкісі мен машинасының шамы. Алдымен танкі жүреді екен, артынан әскер толы машиналары жүреді. Хакімнің өзі бақылап отырып, дүрбімен көріпті", — деді. Гаскөлдің жері жазықты. Танкі мен әскери үлкен машиналар өте алмайтын жері жоқ-ты. Тек анда-санда аққан қарасу жыралары ғана бар-ды. Сол жағдайды ескеріп әкем Адамбай Арықбайұлына:

Біз үшеуміз тың тыңдай жүріп аралға барғаннан кейін, таңның атуын күттік. Өзара ақылдасып, таң атқанда Адамбай Арықбайұлының арал жанындағы бір төбеде қарауылда отыруын, жау келе жатса бізге белгі беруін, Айдарқан Хамзабайұлы екеуіміздің аралдың арғы шетіне барып, мылтық атып жылқыны бір-ақ үркітіп айдауды жобаладық. Таң қылаң бере бергенде біз жылқыны бір-ақ үркітіп Төсбастау жаққа қарай жөңкілттік. Дәл сол сәтте төбеде қарауылда отырған Адамбай Арықбайұлы мылтық атып бізге: "Жау келе жатыр!" - деген белгі берді. Ол біздің мейлінше үрейленіп, жылқыны одан әрі тез айдауымызға түрткі болды. Соның арасынша төбеде отырған Адамбайдың жанына басқа біреу барды. Сөйтсек, ол Сәбиқан Омарбайұлы екен. Әкем оны да жіберіпті. Адамбай алғашында оны жау екен деп ойлапты. Сол үшін бізге мылтық атып белгі беріпті. Сонымен, Гаскөлдегі барлық елдің жылқысын аралдың қалың қамысынан айдап, Төсбастаудың тақырына біз де шықтық, жау әскерлері де екінші жақтан аралға келіп жетті. Жау әскерінің аралды алдымен басып, жылқыны алуға ұмтылуы, Таскөлге келіп аялдап, елді түнде қоршап, таңертең шабуылдауды жобалауы — оларды сол жер жағдайын жақсы білетін біреудің бастап жүргенін аңғартқан-ды. Құдайдың бізді сақтағаны әкемнің жауды бұрын көруі еді. Қалың жылқыны айдап біз Төсбастауға бара бергенде, оң жағымыздан түйеге мінген біреу шыға келді. Оның алды-артында жау әскері бар ма? — деп тағы үрейлендік. Сөйтсек ол Шірзат Сәбәділұлы екен. Әкем оны арал жаққа бару енді қауіпті деп көлденеңінен Төсбастауға жіберіп:

Сонымен мен Адамбай, Сәбиқан, Айдарқан, Шірзат болып жылқыны айдап, Құмсуға шыққан елге жеттік. Гаскөлден үріккен күні әкемнің жинаған кітаптарының бәрі жұртта қалыпты. Кейін әкем, Қызылөзенде отырғанда өзі Жабағытайға әдейілеп көшіртіп алған, Шәкәрім Құдайбердіұлы жинақтарының сол жерде қалып қойғанына қатты өкінген-ді. Сол өкінішін Түркияға келгеннен кейін де бірнеше рет айтып отырғанын естідім. <...>. 1951 жылдың ақпан айының үші (03.02.1951) күні Таскөлдегі бізге шабуылдап келген қытай әскерінің елшілері болып бір қазақ, бір ұйғыр Құмсуға келді. Олар арқылы қытай генералы Лука Мин өзі қол қойып хат жазып, Қалибек хакімді және барлық елді қару-жарақ тапсырып бағыттауға шақырыпты. Әкеме қаратып: "...Баратын алдындағы Тибет жерінде де біздің әскеріміз бар. Егер өзің келіп берілсең, сенің кешірім етілуіңе көмектесемін...", — депті. <...>.

Гаскөлдің жиегі саналатын Құмсу деген жерде едік. Кейін де анықталғанындай, аттысы бар, танкілісі бар, 5 000 шамасындағы қытай әскерлерінен небәрі 40 километрдей ғана ұзақта тұрыппыз. <...>. Алда тұрған ауыр жағдайды толық аңғарған Қалибек хакім Құмсудан Гималай тауына қарай көшу алдында өзі бастаған сол шағын елдің әр шаңырағының отағасын шақырып, бәріне жағдайды қайталап түсіндірді. Арттағы жауды, елден қашып сол жерге келуіміздің негізгі себебін, алда тұрған табиғат апаттары мен Тибет жерінде бізді қолға түсіру үшін кес-кестеп жүрген жау әскерінің болу ықтималдығын, барып шет елде де жағдайымыздың оңай болмайтынын ұқтырды.

Әкем сондай ерікті маған да берді. Мені жеке шақырып алып: "Сен жассың. Кейін қайтсаң бәлкім сені өлтіре қоймас. Ойлан, еркің өзіңде", — деді. Мен қалжыңдап тұр ғой деп ойладым. Қарасам шын айтып тұр: "Өзіңмен бірге өлемін!",— деп қостан шығып кеттім. Әкем басқа жақын туыстарын да шақырып алып: "Кейін, Қалибек сен бізді осылай еттің деп жүрмеңдер", — деп ескертті. <...>. Сонымен, Құмсуда біздің Зейнелбек Райысұлы, Талғатбек Райысұлы, Зейнұлла Райысұлы, Баймолла Райысұлы, Зейнелхамит Қалпақбайұлы және үй-ішілері мен Мұратбек Түсіпбекұлы, Әнуарбек Сауабынұлы, ішінде жақын туыстарымыз да бар, жүздей кісі кейін қайтты. Әкем олардың қолына қытай генералы Лука Минге қаратылған бір хат жазып берді. Ол хатында әкем: "Маған көрсетемін деген көмегіңді мыналарға көрсет. Мен кеттім...", — деген-ді. Қайтқан ел де, кететін ел де ұлардай шуласып қоштасты. Қайтқандар — Гаскөлге қарай, кеткендер — Гималай тауының Есекбатты асуына қарай беттеді.

Құмсудан көшкен күні ауа райы өте суық-ты. Қар жапалақтап жауып тұрған. Жау бізді артымыздан қуа ма? Немесе, Құмсудың шығысындағы алқапты өрлеп алдымызды орай ма? Ол жағы белгісіз. Қалай болғанда да, өте сақ болуымыз керек, алды-артымызға қарауыл қойып жүруіміз тиіс-ті. Құмсудан көшкен күні әбден қараңғы түсіп, көз байлағанда бір жерге барып қондық. Қардың қалыңдығы тізеге жеткен. <...>. 1951 жылдың ақпан айында (06.02.1951) жиырмасыншы тасырдың басында әйгілі Беке батырдың інісі Шөке қайтыс болған, сол үшін де "Шөкенің бейіті" деп аталатын Есекбатты деген жердің шығыс жағына барып іліндік. <...>. Біз Есекбаттыға келгенге дейін де, бірнеше кісіге ыс тиді. Бұл ыс — Гималай тауына тән, әсіресе, қыс айларында өте қауіпті апат. Ыс тиген адам дереу өледі. Немесе бүкіл денесі ісіп, іскен жерлер бейне ыстық суға күйген іспеттеніп қолдырап, қол тисе жарылып, су ағушы еді. Гималай тауының ысы жөнінде, Гаскөлде 12 жыл отырған елден бұрын естігенбіз. Бірақ ыс тиген адамды оған дейін көрмегенбіз. Есекбаттыда 70-тей адамға ыс тигендігі белгілі болды. <...>. Ыс тек адамға ғана емес, ол жердің ауа райына үйренбеген, біздің елден бергі көлігімізге, айдаған малымызға да тиюші еді. Ыс тиген небір жақсы аттарымыз, маңдайынан оқ тигендей бірақ ұшып түсетін. <...>. Қойлар мен түйелер де солай ететін. Аттарымыздың, түйелеріміздің ыстан қырылуы, адамдардың жаяу жүруіне жеткізген-ді. <...>. Есекбаттыдан Мыңбүлаққа қарай кешкен күні ауа райы керемет жаман болды. Өте қатты боран соқты. Боранның қаттылығынан көш ығысып жүре алмай, әрең дегенде ойпатқа жетті. Мыңбұлаққа барып қонған күні, елде еш қауқар-күш қалмаған-ды. Ертеңінде таңертең әр ауылдан өлім белгісі саналатын, жылаған дауыс айтып жоқтаған, мұң-зарлы, еңіреген үндер естілді. <...>.

МЫҢБҰЛАҚТАН - КЕРМЕТАС, САБЫНЖЫКӨЛ, БҰҚАДАУАНҒА БЕТТЕУІМІЗ Жоғарыда да елестетілгеніндей, Мыңбұлақта ойлағанымыздан көбірек отырып қалдық. Оған ыс тиіп өлгендер мен ауырғандардың кенет көбеюі себеп болды. Ал күн өткен сайын ат-көлігіміз азаюда және арықтауда еді. Сол үшін мүмкіндігінше алға қарай жылжи беруіміз қажет-ті. Олай етпейінше, көздеген жерімізге межелеген мезгілінде жетуіміз мүмкін емес-ті. Мыңбұлақтан көшкен жұртта — көптеген жабайы бұқаның екі мүйізі арбиған басы көзге түседі. Әр бұқаның басының маңайында бірнеше кісі көмулі еді. Қайтыс болған кісілердің әрбірінің басына, маңайдан тас-мас жинап әкеліп, бейіт бейнесі жасалғаннан кейін, тапқан әркім "қодас" делінген жабайы бұқаның басын бейіттің үстіне қойған. Олай етпегенде, бейіттерді аю қазып, жаңа қаза болған кісілердің мәйіт-денесін жеп кету қауіпі барды. Аюлар бұқадан қорыққаны үшін, оның қу басы тұрған жерге де келмейді екен. <...>. Киім-кешек тұрғысынан да жұтай бастағанбыз. Басымызда тымақ, үстімізде ішік-тон барды. Аяқ киімдеріміз айтарлықтай тозған. Киіз байпақтың тысынан өлген жылқы, түйелердің, немесе өзіміз атқан құландардың жон терісін сылым алым, ықшамдап кесіп, шетінен жіп өткізіп "шаққа" етіп лекерлейтінбіз. Қалың қарда ол дымқылданып, жүре- бара су өтіп, аяғымыз тоңатын. Дымқыл тартып су, болған байпақтарымызды құрғату түгіл, ыстық тамақ ішу үшін отқа жағатын бірдеме табу да қиын болатын. Отқа жағу үшін қар астынан құланның, жабайы қодастың тезегін, табылған жерде бүрген бұта бірдемелердің түбірін іздейтінбіз. Ең басты көлігіміз — түйелерге ерекше мән беріп, оларды жабулайтынбыз. Жылқының саны күрт азайды. Жылқы ыс тиіп өліп, арықтап жүре алмай жолда қалып, күн сайын кеміді. Әрбір көшкен жұртымызда бір төмпешік, яғни, бір өлінің бейіті қалатын. Мыңбұлақтан Керметас асуына келіп қонған жұртта Хамзаның, Адамбайдың балалары бірер төмпешік болып қала берді. Керметас асуынан асу үшін тағы өрлей көштік. Көш алдында әкем кетіп бара жатыр еді. Жанында Қайнаш Мұхамметжанұлы бар-ды. Кенеттен бейне маңдайынан оқ тигендей болып, Қайнаштың торы аты омақасты. Ат сол бойы қимылсыз қалды. Қайнаш аға да, жаяу жүргендер қатарына қосылды. Керметас асуын асып, Сабынжыкөл деген жерге келдік. <...>. Бүл жерде әкеме де ыс тиіп ауырды. Марқұм (ұйғыр) Мұхаммет Тұрдықары әкем өлсе, бұл көштің тоқырайтынын біліп, әкемнің қасында жылап отырып құран оқитын. Әкемнің бала күнінен бірге өскен, әрі жездесі, әрі жолдасы, шұбар айғыр Нұрсапа Мергенбайұлы: "...Әй Қалибек-ай! Қу далада мына елді қаңғыртып тастап шыныңмен кеткенің бе?..", — деп өксіген-ді. Әйтеуір құдай сақтап, әкем ыс тиіп жазылған санаулы кісілердің бірі болды. Біз Сабынжыкөлде екі-үш күн аялдаған едік. Артымыздан екі қазақ келді. Олар Тажынордағы елден екен. Гаскөлде бізбен бірге отырған, жау келген кезде бөлініп кеткен Шақабай Мұса деген кісілердің аулынан екен. Олардың айтуынша: Оспан батыр қолға түсіпті. Сөйтіп, Оспан батыр жөніндегі көңілсіз хабарды біз ақпан айының соңғы кезінде (1951 жылы) Сабынжыкөлде естідік. Сабынжыкөлден көшкенде де Бұқандауанаға қарай өрледік, Гаскөлден шыққаннан бері ылғи өрлеп көшіп келеміз. Ол жердегі ыстың күштілігі соншалық, тез қимылдайтын жағдай жоқ-ты. Тез отырып, лып етіп тұруға шама келмейтін. Оның өзі қауіпті еді. Біреуге сәлем беріп амандасқанда да ентігіп, жайлап сөйлейтін жағдайға тап болдық. Әр отбасында ыс тиіп ауырған кісі бар-ды. Біздің үйде де қарындастарым Шәрбән мен Нұркамал ауру еді. Бұқадауан асуына жақындаған күндердің бірінде (1951 жылдың ақпан айының аяқ шені) түнде апамның жылаған дауысынан ояндым. Нұркамал қарындасым қайтыс болыпты. Бүл апамның қайтыс болған үшінші баласы еді. <...>. Бұқадауанды асқаннан кейін сәл ылдилап келіп, бір жыраға ауыл да қоныпты. Бұқадауанды асқаннан кейін жол ойпатқа қарай мүлдем құлдап ылдиламайды екен. Басқаша айтқанда, ол - Бұқадауанды асу емес, Бұқадауан жотасына шығу екен. Сол Бұқадауан жонындағы бір жылғаның тұмсығына төрт күннен бері артып келе жатқан қарындасым Нұркамалдың сүйегін қойдық. Мұхаммет Тұрдықары мен Нұрмұхаммет молла жаназасын оқыды. Ол жерді біз "Нұркамалды қойған жұрт" — деп атадық. Сол жұртта екі-үш күн аялдап, артта - Бұқадауан жонына шыға алмай қалған ауылдарды күттік. <...>.

Бұқадауан жонында ілбіп күнде көшетінбіз. Көшіміз келіп қонған күндердің бірінде, Нұрмұхаммет молланың жалғыз ұлы Тұрдыақын қостың жанындағы төбеге шығып алып: "Ей, бері тарт, бері тарт!" — деп айғайлап ойнап жүрді. Оны естіген апам: "Мына бала ел шақырып тұр ғой", — деп ырымдады. Апамның баланың ойынын ырымдауын өзімше ерсі көріп: "— Бұл сары жонда бізден басқа қаңғырып жүрген қайдағы ел болсын?", — деп мысқылмен езу тарттық "...Атамыз: қазанның қайнағанына, баланың ойнағанына қара, - деп ырымдаушы еді", — деді апам. Арада бірнеше күн өткеннен кейін бір жылғаға келіп қонып, бірер күн аялдадық. Әкем дағдысына сай, бір түйеге мініп (мінетін қонды ат қалмаған-ды), маңайдағы төбелерге шығып дүрбі салып, жан-жақты шолуда еді. Кенет ауылға оралып: "...Ұзақта бір көш келе жатыр. Жау ма? — деп анықтап бақыладым. Жауға ұқсамайды. Айдаған малы бар. Тажынор жақтан қашқан ел болуы ықтимал. Қалайда сақ болған жөн. Алдарынан бірнеше кісі бақылап барсын...", — деді. Сәлден кейін міндеттелген жігіттер қайта оралды. Қастарында басқалары да бар-ды. Қарасақ олармен бірге келе жатқанның біреуі, Көкліктен бізбен бірге шығып, Гаскөлге келген найман Шүкен ақсақал еді. Артынан: Сұлтаншәріп, Құсайын тәйжі. Дәлелхан Жанымқанұлы, Нұрғожай батырлар келді. Олар өздерінің де 1951 жылдың 2-айының 1-і күні Тажынорда қытай әскерлерінің келе жатқанын көріп, қашқандықтарын айтты. Бұлардың айтуынша, Тажынордағы елдің көбі Қажыра деген жерде қалыпты. Бұл келген елдің ішінен бірнеше ауыл бөліне көшіп, бізге келіп қосылды. Олардың айтуынша: аналардың ішіндегі біреулер бұлардың Жуанған деген жігітін өлтіріпті. Дауласушы екі жақ та рулас найман-ды. Сонымен бірге, Қиса батыр деген бір жігіт те арыз айтып бізге келді. Ол — керей, жәнтекей-ді. Оның шағымданып жүргені тағы да керей, керей ішінде жәнтекей Дәлелқан Жанымханұлы еді. СОНЫМЕН ҚАЗАҚТЫҢ "АЛТЫ БАҚАН АЛА АУЫЗДЫҒЫ" ГИМАЛАЙ ТАУЫНЫҢ САРЫЖОНЫНА ДА КЕЛІП ЖЕТКЕН-ДІ Гаскөлден қашқан біздің елге (Қалибектің еліне) қарағанда, Тажынор жақтан қашып шыққан бұл елдің көлігі мол және қойлары да тың еді. Одан маңыздысы — бұл елдің көлігі, Гималай тауының әлгі ыс деген бәлесіне үйреншікті еді. Өйткені олардың көлігі өткен 12 жылдың ішінде осы төңіректен алынған. Ол жағдайды көрген әкем: Құсайын, Сұлтаншәріп, Дәлелқандарға: "Бірге көшейік, мына көліктеріңнен көмектесіңдер", — деді. Олар оған: Келістік, — деді. Сонымен бірнеше күн аралас көштік. Бірақ, Құсайын тәйжілер күн өткен сайын бізден қарасын үзе берді. Олардың көлігі мол және тың. Біздің көлігіміз былтыр Көкліктен көшіп, Такламакан шөлінен өтіп келген арық-тұрық. Біз олардың ізімен жүріп отырдық. Арада бірнеше күн өткеннен соң, бір жұртта әлгі Жәдік Ісләм ақсақал балаларымен үйіліп отырғанының үстіне келдік. Олардың айтуынша: "Құсайын тәйжілер, көшке берген көлігін қайтып алып, өздерін жұртқа тастап кетіп қалыпты". Ол жағдай Гималай тауында, қазақтар арасындағы ала ауыздықтың асқынуына жеткізді. <...>.

ГИМАЛАЙ ТАУЫНДА АДАМЗАТ ІЗІМЕН КЕЗДЕСУІМІЗ ЖӘНЕ ШӘРБӘННІҢ ҚАЗАСЫ Өзіміз "Сары жон" деп атаған Гималай тауы мен Тибет жеріндегі көшіміз қыс бойы жалғасты. Алайда, көкек айына да кірдік. Бізден озып кеткен елдің ізінен басқа, бір адамзат ізіне кездеспегенбіз. Бір күні келген жерімізде тас үйінділерін, тастан тұрғызылған мал қораларды көрдік. Оны көріп: адамзат бар өңірге келдік, - деп қуандық. Ал екінші жағынан: бұл маңда біздің алдымызды тосуға шыққан қытай әскері бар ма? Алдыңғы елдің өтіп кеткенін естіп, олардың ізімен келетін басқаларды қолға түсіруді көздеуші жау әскері болуы мүмкін, — деген қауіптенушілік те пайда болды. Сол қауіптенушілікке орай, маңайда Тибеттіктер бар ма? Олардан қытай әскерлерінің бұл төңірекке келген- келмегендігін анықтау мүмкін бе, — деген ой туды. Соны анықтау үшін әкем: Хамза, Нұрсапа, Қайнаш, Мөрдіқан, Тұрдықара бар бір топ кісіні — бір жаққа, Адамбай, Мәдәлім, Нұрмұхаммет Молла, Мұса, Сәбиқандар бар екінші топты - басқа бір жаққа жіберді. Бұл арада, марқұм Жүніс қажының бәйбішесі Бөтей сол жұртта қайтыс болды. Апам оның көңілін сұрап барып келіп ол кісінің:

Одан бір-екі көшкеннен кейін, тете карындасым Шәрбан да қайтыс болды. Шәрбанның қайтыс болуымен, апамның қолында менен басқа баласы қалмаған-ды. <...>. Тете қарындасым Шәрбәннің жерленуі де өте аянышты бір оқиға еді. Бұрын ыс тигендерді жерлегенде, "аю жемесін" деп басына жабайы бұқаның басын қоюшы едік. Тибеттіктер бар жерге келгеннен кейін, өлген кісілердің сүйегін жергілікті тибет халқынан да жасыруға тиіс болдық. Өйткені тибеттіктер өз жерлеріне қойылған шет елдіктердің сүйегін шығарып тастайды екен. Шәрбән қайтыс болғанда көкек айы болатын. Жаздан әлі онша қылаң жоқ-ты. Жер тоң еді. Тоң жерді терең қазу, ысқа байланысты қиын-ды. Сонымен Шәрбән марқұмның қабырын қосымыздың ішіндегі от жаққан жерімізден қазып, сол жерге қойдық та, үстіне от жағылғандай етіп, күл-көмір, отты шалаларды орналастырдық. Оның жанына әкеліп бұқаның басын қойдық. Бұқаның басы да әр жерден табыла бермейтін. Сол үшін де, жігіттерді арнайы жіберіп, бұқа аттырып, соның басын әкелтіп қойғанды әкем . <...>.

Тибеттіктермен байланыс құру үшін жан-жаққа жіберген кісілеріміз қайта оралды. Тибеттіктер оларды көрген жерде аузынан толтырылып оқталатын өте көне мылтықтарымен атқылаған. Бірақ тибеттіктерді қолға түсіру қиын болмаған. Екі жақ бір-бірінің тілін білмегені үшін ұғыса алмаған. Тибеттіктердің өздеріне қаратылып оқталған мылтықтан гөрі түйеден қорқатындығы байқалған. Олар өмірлерінде түйе көрмеген халық екен. Бізге, тибеттіктердің аттары керек-ті. Оларға біз түйе берсек, қорқып маңайына жуымай қашатын. Басқадай оларға береріміз жоқ-ты. Сол үшін де біз олардың аттарын көрсек, еншілес кісідей ала беретінбіз. Тибетте жылқы өте аз екен. Біз кездестірген тибеттер, ете жабайы кісілер-ді. Үсті-бастарында мата-бұтадан жасалған ешқандай киім жоқ-ты. Ер-әйел бәрінің үстінде ұзын бір тон, басқа еш киімдері жоқ. Тазалық тұрғысынан да өте нашар жағдайда болатын. <...>..

ТИБЕТ ЖЕРІНДЕ ҚЫТАЙ ӘСКЕРЛЕРІНІҢ БІЗГЕ ШАБУЫЛДАУЫ Ауа райы сәл түзеліп, күн жыли бастаған. Бірақ, біздің өмірімізде онша бір өзгеріс жоқ-ты. Жаяуларымыз, сол баяғы жаяу күйінде. Бізді тастап озып кеткен Құсайын — Сұлтаншәріптерден де бір белгі жоқ. Жартылай жабайы біз кездестірген тибеттіктермен ұғыса алмадық. Олар бізді көрсе қашатын. Ал түнде келіп түйеден басқа көлігімізді ұрлайтын. Олардың жылқысы көрінсе, біз де тартып алатынбыз. <...>.. 1951 жылдың шілде айының басында, бір күні ұзақтан бізге қарай шауып келе жатқан жеті-сегіз кісі көрдік. Олардың тибеттіктер болуы мүмкін емес-ті. Тибеттіктер бізді көрсе қашатын. Сөзсіз бұл көрінгендер жау еді. Олар бізге жақындап келіп, бір қыраттың ар жағына түсе қалып, бізді атқылады. Бізді шағын атқылауымен қолға түсетін адамдар деп ойлаған болу керек. Біз де қарсы оларға оқ жаудырдық. Олар қайта қашты. Бұл арада біреуіне оқ тиді. Оны екіншісі өңгеріп әкетті. Оқ тигеннің аты қалып қойды. Атын барып алдық. Қарасақ қытай әскерінің аты. Сол оқиғадан кейін коммунист қытай әскерлерінің бізді торып жүргенін аңғардық. Көптен бері жүк арасында артылып келе жатқан пулеметті-оқшашарды теңнен шешіп алып, пулеметшіміз Мұса Омарбайұлына тапсырдық. Ертерек келіп, қонған жұртта ол пулеметті тазалап, атып көріп дайындалды. Сол күні кешке көз байланып, қараңғы түскен кезде Нұрсапа Мергенбайұлы біздің қосқа жетіп келді.

Нұрсапа сөзін аяқтай бергенде, қосымызға Қайнаш Мұхамметжанұлы кірді. Ол кісі де ауылдың сыртынан өтіп бара жатқан атты кісілер көргендігін айтты. Дәл сол күні көш артында аялдап қалған Қанапия Байқонақұлының әйелі де жоғалып кеткен-ді. Оны көш артынан келер деп күткен. Сонымен: бүгін бұл жерден таң атпай тұрғанда, қараңғыда жүрейік. Қоршаған жау болса, арасынан қараңғыда сытылып шығып кетейік, — деп шештік. Түн ортасы ауа бергенде жүкті артып, тамақтанып алып жүрдік. <...>. Біздің ауылдың көші дағдысынша алда жүруі керек-ті. Түйелі көштен сәл бұрын малды айдадық. Алдында қой, оның артында оннан астам жылқыны айдап мен келем. Түн қараңғы. Ештеңе көрінбейді. Қой ұйлытып жүрмейді. Арттан көш те келіп қалды. Сол сәтте атылған бір мылтықтың дауысы шықты. Одан кейін жан-жақтан оқ жауып кетті. Сөйтсек, қойдың арасына араласқан қытай әскерлері қой айдаған жігіттерді үнсіз ұстап алуға ұмтылған. Оны байқаған Адамбай Арықбайұлы Сауаш жау қоршауы бар екенін арттағы көшке аңғарту үшін мылтық атыпты. Ондай оқ атылуын шабуыл белгісі санаған болу керек, қытай әскерлері де бізге оқ жаудырды. Содан бір аптадай бұрын жігіттер тибеттердің бір атын әкелген-ді. Оны әкем мінген. Сол атпен шауып көш алдына шыққан әкем (Қалибек) көшті негізгі бағытынан бұрып, сол жағымыздағы жоталарға қарай бастады. Сол арпалыс кезінде таң да атты. Әйтеуір адам аман деп қуанып жүргенде біреу: "Ой, әлгі Әбіл қайда?", — деді. Сөйтсек біздің қойшы Әбіл қолға түсіпті. Көш сол жақтағы жотада жинала бергенде, алдын орау мақсатымен қалың атты әскер көштің алдындағы төбеге қарай шапты. Біздің жігіттер де сол төбеге қарай ұмтылды. Төбеге екі жақ қатарласа жетті. Қатты атыс болды. Көш сол төбенің жанындағы жылғамен құлдилады. Түске таяу көштің артынан әкем келді. Астында қонды да, айбынды бір құла қасқа аты бар. Ер-тоқымы толықтай әскердікі. Сөйтсек, әлгі соғыс кезінде біздің мергендер талай әскерге құм қаптырып, 12 ат түсіріпті. Сонау, Кызылөзеннен бері айдап келе жатқан қойымыздың өңшең еркек қойы іріктелген болатын. Сол қойымыз да, мылтық дауысынан үріккен бойы алдымыздан шықты. Апам оны:

Талай күннен бері, күндіз-түні дамылдамай көше қашуда едік. Шолғыншылар мен қарауылда жүргендер: "Көрінерде жау жоқ", — дейтін. Сонымен бір күні түсте бір жерге келіп қондық. Бір жағымызда ағып жатқан су бар-ды. Екінші жағымыз жартасты жоталар. Біз ертеңінде сол сайды құлдап жүрмекпіз. Әлгі күні жұрт тынығуды жақтап, түстен кейін көшкісі келмеді. Сонымен ол күні ол жерге түнедік. Таң атты. Сиыртүс болғанда (сәскеде) көш жүрді. Бір апта алдыңғы соғыста жаудан үркіп алдымызға шыққан қойымызды айдап, тиісті жігіттер жүріп кетті. Артынан әкем, Омар Байқонақұлы, М.Тұрдықары, Дәлелхан Жанымқанұлы сияқты кісілер жүрді. Олар сайды құлдап барып бір қысаңнан өтіп, көгал бар жерге аялдады. Негізгі көш жұрттан жаңа шыға бергенде алдыңғы жақтан мылтық дауысы естілді. Артынан пулемет-оқшашар сақылдап оқ жаудырды. Арттағы кеш не қыларын, қалай жүрерін біле алмай ұйлыққан кезде, Қайнаш Мұхамметжанұлы шауып келіп, көшті жартасты сайға қарай бұрды. Алайда, оқ жаудырған оқшашарлар мен мылтықтардың дауысы сол жақтан естілуде және жауған оқ та сол жақтан келуде еді. Көш солай қарай жөңкіліп бара жатқанда, әкем (Қалибек Хакім) алдыңғы жақтан қайта шауып жетіп: "Олай кетпе! Кері тарт!", — деп айғайлады. Сонымен көш су жаққа - бағанағы көшкен жұртқа қарай кері бұрылды. Алдағы қысаңнан, сондай-ақ, солымыздағы жартасты беттен оқшашардың оғы жауып тұр. Әр үш жағымыздан да қытай әскерлері жүгіре атып, қаптап келеді. Әкем дереу Мөрдіқан мерген, Адамбай Сауаш, Мұса Сауашан, Сәбиқан Пынар, Қиса батыр бастатқан жігіттерді әлгі қаптап келе жатқан жауға қарсы жіберді. Ол күні осы аттары аталған жігіттер өте жанқиярлықпен ел қорғады. Асқына басып, қаптап келе жатқан жау әскерін қадап атып ойсырата қырды. Мұса Сауашанның пулемет-оқшашары да сол күні жауға өлім шашты. <...>. Біз батпақтан өтіп болғанда, қытай әскерлерінің бір бөлімі алдымызды орауға ұмтылды. Қытай әскерлерінің атқан оғы қарша борады. Әкем шауып келіп, ұйлыққан көштің ұзақтағы бір мойнаққа қарай беттеуін бұйырды. Бірақ, көштің алдында ешкім жүргісі келмеді. Жау әскері көштің алдында жүргенді ерекше атқылауда болатын. Әкем маған "Сен баста!", - деп бұйырды да, өзі елдің артында жаумен атысып жатқан жігіттерге қарай шаба жөнелді. Мен әкем сілтеген қияға қарай біздің ауылдың көшінің алдында жүрдім. Дағдысына сай басқа ауылдардың көштері ерді. Ол күні менің астымда бірнеше күн бұрын тибеттерден алған бір ақ көк ат бар-ды. <...>. Қытайлар: "Мына ақ көк атты осы елдің бір батыры шытар", — деп ойлаған болуы мүмкін. Оқты мол жаудырды. Мен ол кезде 18 жасқа жаңа шыққанмын. Мойнымда мылтығым бар. Талай аң атқанмын. Бірақ жауға қарсы оқ атқан емеспін. Әйтеуір құдай сақтап, біз аман-есен батпақтан өтіп, әлгі қиямен келіп Мойнақты асқан кезде, жаудың біз өткен саз батпақ жақ алдымызды орау үшін ұмтылған әскері сол Мойнақтың екінші жақ жотасының төбесінен көрінді. Құдай оңдағанда олар көздеген жеріне жетіп үлгермей, біз бұрынырақ келіп Мойнақтан асып кеттік. Сонымен ол қоршаудан да аман құтылдық. <...>. Қытай әскерінің алғашқы оғы Қалибек, Омар, Дәлелқан және Тұрдықары төртеуі көштен бұрын қысаңнан өтіп барып, бір көгал жерге отыра қалған кезде атылыпты. Омар Байқонақұлының атына оқ тиген. Ол кісіні әкем мінгестіріп алып шығып кешке жеткізген. Әлгі Мойнақты асып барып, елдің бас-аяғын жинап, адам басының амандығына қуанып, сәл аялдағаннан кейін тағы жүріп кеттік. <...>. Мен айдаған он шақты жылқы да атқылау кезінде жау жаққа үркіп кеткен-ді. Апамның ақбас атаны мен шаңырағы да батпақта қалды. Сонымен дерлік "салт атты, сабау қамшылы" болып алға тарта бердік. Бұл төңіректе атып жейтін құлан жоқ екен. Сол үшін де "әлі жеткен әлі жеткенді жейтін" заманға айналды. Қытай әскерлері біздің малымызды, азық-түлігімізді тартып алуда. Аштан өлмеу үшін, жолда қалып қолға түспеу үшін біз де, тибеттіктерден қажет заттарды тартып алуға мәжбүр болдық.

Жігіттердің кейбіреулері: бүл тибеттер Ладақтың (шекарадағы қала) жолын сілтеу барысында өтірік айтуда, — деп ашу шақыртатын. Алайда, кінә тек оларда тана емес-ті. Олардың тілін білмеген, жерінен баса көктеп өтіп, өзімізге қажет заттарды тартып алып жүрген біз де кінәлі едік. Сол жағдайды байқаған кей ойлы кісілер:

Бүл арада бір күні түсте қытайдың шағын бір әскерімен тағы кездесіп қалып атыстық. Өздеріне қауіп төнгендігін байқаған олар қашып құтылды. 06.08.1951 күні "Ұрдық" деген жерге келдік. Бұл екі жағы құз жартас, өте қатерлі бір қысаң-ды. Егер онда жау болғанда, бізді өткізбейтіндігі сөзсіз-ді. Әкем: Хамза Шөмішбайұлын шақырып, қасына таңдап он мерген жігіт алып, жасырынып әлгі қысаңның аузына баруға тапсырды. Сол арада қысаңның сәл қашықтығында жүрген адамдар да көзге түсті. Хамза бастаған мерген жігіттер қысаңның аузына барғанда, қалың көшіміз тұмсықтан кенет шыға келіп, әлгі қысаңға қарай жүрдік. Бізді көрген әлгі адамдар қысаң жаққа қарай жүгірді. Бірақ олар жүгірген жақты біздің адамдарымыз, жасырынып барып, бұрын ұстап үлгерген-ді. Соның арқасында әлгілер қарсылық көрсете алмады. Біз сол қысаң өткелден өтіп алғаннан кейін, әлгілерді қос шатырымызға шақырдық. Бірнеше мылтық, сыйлық бердік. Олар Үндістан жөне Ладақ деген атауларды түсінетін. Ол жерден екі көшкеннен кейін, ақ бормен ақталып боялған бір үй көрінді. Ол Тибет жерінде біз кездестірген тұңғыш үй еді. Дереу оны барып көрдік. Маңайында ешкім жоқ екен. Арпа қоймасы екен. Ондағы адамдардың қашып кеткендігі байқалды. Біз көптен бері дәнді дақыл көрмегенбіз. Күнделік азығымыз - негізінен ет болатын. Арпа алып, қосымызға апарып қуырып жедік.

Арпалы қамбадан көшкен күні жолда екі атты кісі кездесті. Жуан денелі, біреуі сәл ұйғырша біледі екен. Бұрын ұйғыр саудагерлері мен үндістандықтардың арасына тілмәш болыпты. Оның айтуынша, екі күннен кейін біз Үндістан шекарасына жетеді екенбіз. Оны естігенде біз, бейне алдымызда әкеміз күтіп тұрғандай қуандық. Енді бізге керегі болмас деп жан-жаққа оқ атып қолымыздағы оғымызды, соңғы рет қолданғымыз келді. Өйткені қаруымызды Үндістан әскеріне тапсырып, сол елдің жеріне өтіп, бейбіт өмір сүреміз деген сенімде едік. 18.08.1951 күні Үндістан шекарасына жеттік. Әкем бірнеше кісі ертіп, шекараны күзетуші Үндістан әскерлеріне барып, әлгі "салдырбайдың" тілмәш болуымен сөйлесті. Әкемдер қайта оралғаннан кейін, қап-қара сақалды бір мыңбасы (майор) бастаған Үндістан әскерлері келіп, тізімдеп, қаруымызды тапсырып алды. Бірақ біз әлі тибет жерінде едік. Сол күні қару-жарақсыз Тибет жерінде түнедік. Артымыздан қытай әскерлері келіп шабуылдаса қайтеміз? Қолда қару жоқ, жатқанда ұстап алады ғой деп үрейленіп ұйықтай алмадық.

ҮНДІСТАН ӘСКЕРЛЕРІНІҢ ҚАРУЛАРЫМЫЗДЫ ҚАЙТАРЫП, ВИЗА БЕРМЕУІ Ертеңінде біз шекарадан өтеміз деп асыға күтіп тұрғанда, Үндістан әскерлері төрт атқа артып қару-жарағымызды қайта әкелді: "...Орталықтан жарлық бар, сіздерді дәл қазір Үндістан жеріне кіргізе алмаймыз. Мына қаруларыңызды қайтып алыңыздар, керек болар...", — деді. Ол бізге күтілмеген өте ауыр соққы болған-ды. Өліп-тіріліп, соншама ауыр азап шегіп, ұзақ жол жүріп келгенде, Үндістанның бізді қабылдай алмаймыз деуі — біз үшін жаппай қырылу қауіпін тудырған-ды. Енді не істеуіміз керек-ті. Артымызда жау әскері бар. Күнде төбесі көрінуде. Ол қашан шабуылға өтеді деп күнде үрейленудеміз. <...>. Сонымен Үндістан шекарасында 56 күн виза күттік. Әр өткен күн бізге бір жылдан ұзақты. Артымыздағы жау әскерінің мейлінше молайып, бір даярлық көріп жатқандығын да сезетінбіз. Ал біз болсақ, көлік тұрғысынан айтарлықтай жұтағанбыз. Қыс та жақындаған. Бұл жерде атып жейтін Тибеттің сары жонының қалың құланы жоқ-ты. Азық-түлік те күн еткен сайын азайған-ды. Кейін бұрылсаң, бассалғалы тұрған қытай әскері, алға жылжиын десең, Үндістанның мемлекеттік шекарасы. Оны күзеткен Үндістан әскерлері...

Үміт пен үрейлі күндер өтуде еді. Бұл арада коммунист қытай әскерлері екі рет шабуылдады. Құдай қуат беріп, екі жолында да қытай әскерлеріне тойтарыс бердік. Қытай әскерлері шегінгеннен кейін, соғыс болған жерге үндістандық қолбасылар барып көрді. Соғыс болған жерлерге оларды Сәбиқан Пынар бастап барды. Ол үндістандық қолбасыларға қан ұйлыққан талай шұңқырларды, тас түптерін көрсетті. Үндістандық қолбасылар оны суретке түсіріп, маңайын да сызып, қазақ жағының оларды қай жерде тұрып, қалай атқанын сұрап жазып алды. Бұл арада кейбіреулер: "...Осы Үндістандықтар бізді қытай коммунистерінің шекарадан әдейілеп кіргізіп жіберіп, елдің ішкі жағында кейін бүлік шығартатын бұзақылары деп күдіктенетін шығар...", — деген топшылау айтатын. Сол тұжырымға сай, қытай әскерлері Үндістан шекарасында бізге екінші рет шабуылдағанда, әйгілі Нұрпай батырдың інісі, Нұрмұхаммет Атамбайұлы бір қытай әскерін қадап атың, басын кесіп әкелді. Қытай әскерінің сол кесік басын: "Міне, біз коммунист емеспіз", — деп үндістандық әскерлерге апардық. Олар оған онша разы болмады... Тіпті, ашуланды. Үлкендер оны: "Көпірлігіне тартып тур ғой...", — деп бағалады. Ал кейбіреулеріміз: "Осы үндістандық әскерлердің өзін бір түнде басып алып, Пәкістан жаққа ауытқып кетейік. "Қытай көпір мен үндістандық кәпір бізді қыратын болды" — деп Пәкістан шекарасына барсақ, заты мұсылман ғой, олар бізді далаға тастамас...", — деген ой айтатын. Бірақ, ол жерден Пәкістанға өту мүмкін емес-ті. <...>.

1951 жылдың қыркүйек айының аяқ шені болатын. Үміт-үреймен Үндістан шекарасындағы виза күтуіміз ұласулы еді. <...>. Екі айға жуық отырған жұртымызда шөп қалмаған-ды. Қолдағы көлігіміз бен тибеттерден алған азын-аулақ малымыздың өрісі тарылды. Тибет жаққа өрістейік десек, қырамын деп коммунист қытай әскері тұр. Үндістан жаққа Үндістан әскерлері өткізбейді. <...>. 26.09.1951 күні сол бозбала жігіттер өрістен кешке ауылға оралғанда: Ауылдың Тибет жері жағына келіп шоғырланған қалың әскер көрдік, — деп хабарлады. Демек қытайлар тағы бір шабуылға өту әзірлігін көруде еді. Оны естігеннен кейін әкем өз айтқанынан шықпайтын Мұса Омарбайұлы, Мөрдіқан мерген, Адамбай Арықбайұлы сияқты бірнеше жігітті күзетке шығарды. Басқа бір қатар жігіттердің де күзетке шығып, ел отырған жер төңірегіндегі төбелерде болуын тапсырады. Ол "батырлар" ол күні сол тапсырманы орындамаған. ...Таң құлан иектене бергенде, ауыл жақтан күрсілдеген минаметтардың және сақылдаған оқшашардың (пулемет) дауысы естілді. Төбелерге жүгіріп шығып қарасақ, ауыл минаметпен атқылануда. Қытайлар жаудырған минамет оғы ауылдың ортасына, кей қостардың шаңырағынан түсіп жарылуда. Ауылдан қашқан бір қатар жаяулар үндістан әскерлеріне қарай жүгіруде. Көпшілік Үндістан мен Тибет шекарасы арасындағы жартасты бетке қарай қашуда. Ауылдың отырған жері бір жартасты жалдың тұмсығы болатын. Ол тұмсықты солтүстік батысқа қарай айналғанда Үндістан шекарасына өтетін. Біз, қытай әскерлерінің одан бұрынғы шабуылдарынан әбден шошынып-қорыққанымыз үшін, сол тұмсықтың Тибет жағына, Үндістан әскері мен шекарасына арқан тастам жерге ығысып барып паналаған едік. Қарсы жалдан біз, қытай әскерлерінің ауылға барып кіргенін, байлаулы түйелерімізді шешіп айдап бара жатқанын да көріп тұрдық. Қолдан келер қайран жоқ-ты. Ауылға Тибет жерін басып ат апару мүмкін емес-ті. Сол үшін де мен, Сәбиқан Пынар, Мәжит Жаналтай үшеуіміз, не де болса, Үндістан жерін басып, ауыл отырған тұмсықтың солтүстік батыс жағынан ат апаруды ұйғардық. Қалғандарымыз, сонда тұра-тұратын болды. Сол ұйғарымымызға сай, біз үшеуміз паспорт визасыз Үндістан шекарасына қарай шаптық. Қытай минаметы мен пулемет-оқшашарының дауысы үздіксіз естілуде еді. Ол қытайлардың ауылға шабуылының ұласып жатқанының белгісі еді. Біз сәл ілгерілеп едік, алдымыздан Үндістан әскерлері көрінді. Бәрінің мылтығының аузы бізге қаратылған. Біреуі, бірдеме деп айғайлап еді, әлгінің бәрі мылтықтарын бізге оқтап, бір тізерлеп отыра қалды. Тағы бір айғай шығып еді, әлгінің бәрі біз үшеуімізді нысанаға алды. Үшінші айғайда да, үндістан әскерлері бізді сығалап нысанаға алып, мылтықтарының шақпағының артын қайырып енді "Ат!" деп берілетін жарлықты күтті. Біз үшеуміз қолды көтеріп: "Лә-илләһа ил-Алла, Мұхаммедар Расұлалла", — деп иман айтудамыз. Дәл сол сәтте үндістандық әскерлердің арт жағында тұрған біреуі: "Қалибек! Қалибек!" — деп айғайлап әскерлерге бірдеме деді. Бізді нысанаға алып, атқалы тұрған әскерлер орындарынан тұрды. Сөйтсек, әлгі үндістандық бұдан бұрынғы қытай шабуылдарының бірінен кейін, атысулар болған жерлерге, Сәбиқан Пынар бастап барып аралатқан офицер екен. Ол соңғы сәтте Сәбиқанды танып: "Қалибектің адамы!" — деп айғайлап, атпаңдар деп тоқтатыпты. Әлгі үндістандық қолбасы Сәбиқан Пынарды танымағанда, біз үшеуміз мемлекеттік шекараны бұзған, "қытай әскерлері" ретінде саналып, атылып кеткендей екеміз. Әлгі үндістандық офицер бізге ымдап: барыңдар жүре беріңдер, — деді. Біз дереу шаба жөнелдік. Алдымызда қашып бара жатқан қазақ баласын көрдік. Олардың бірі қазір Ыстанбұлда Зейтінбұрын ауданында тұратын қазақшыл, ұлтжанды азамат Сыдыққан Омарбайұлы Ұлышай екен. Сол кезде ол әлі онға тола қоймаған бала. Екіншісі де, ол кезде 6 жастағы Мұхамметбай Нұрсапаұлы Енгін-ді. Қазір ол Германияның Мюнхен қаласында тұрады. Оларды үндістандықтар су беріп қамқорлығына алды. Жалпы алғанда, ол сәтте үндістандықтарда бір мейірімділік аңғарылған-ды. Бірақ, оның мәнін байыптап түсінуге тырысарлық уақыт жоқ-ты. Біз ол жерден сәл ілгерілеп едік, жалаң-аяқ, жалаңбас қашқан, қатын балалар жолықты. Бәрі шошыған, үрейлі еді. Даңқы бүкіл Еренқабырға бөктеріне таныс, атақты Иманқұлдың қызы, атақты Атамбайдың келіні, Нұрмұхаммет молла Атамбайұлының әйелі Қамила марқұм мен апам марқұм ішінде шұбырып келе жатқан әйелдерді кездестірдік. <...>. Сонымен біз төбеге шықтық. Жаудың беті қайтыпты. <...>. Біз сол аянышты ауыр жағдайдағы күйімізде Үндістан әскерлерінің жанына барып үйірілдік.

МҰҒЖИЗЕ!... МҰҒЖИЗЕ! ҮНДІСТАННЫҢ ҚАБЫЛДАП ВИЗА БЕРУІ Біз сол аянышты ауыр жағдайда үйіріліп тұрғанымызда, Үндістан әскерлері бізге жылы шыраймен күле қарай бастады. Сөйтсек оларға: "Бұларды Үндістан жеріне қабылдаңдар", - деген бұйрық түсіпті. Егер ол күні Үндістан бізді қабылдап, шекарасынан өткізіп алмағанда, біздің қытаймен атысып жүріп, бір бөліміміз қытайдың қолына тірі түсіп, қырылатынымыз сөзсіз-ді. Сонымен, Үндістан әскерлері қару-жарағымызды тапсырып алды. Тізімімізді жасады. 174 кісі едік. Сол күні және ертеңінде, шекараның Үндістан жағында түнедік. Бүл арада, талай опасыздықты бастан өткізіп, әбден қорқып зәтте болып қалған кей кісілер:

Соған орай, шекарада тұрған екі күнді ұйқы-күлкісіз, үрей-қорқумен өткіздік. Шекарадан Ладақ — Кашмир жаққа қарай жүргенге дейін қобалжып қауіптендік. Кейін естуімізге қарағанда, коммунист қытай үкіметі Үндістан үкіметіне нота тапсырып, бізді шекарадан кіргізбеуін талап етіпті. <...>. Тағы кейін естуімізше, Үндістан үкіметі оған: "Міне шекарада отыр. Қайтарып әкет, болмаса халықаралық келісімдерге сай біз қабылдауға мәжбүрміз", — депті. Сол үшін де қытай әскерлері бізге 56 күннің ішінде жедел-жедел үш рет шабуыл жасапты. <...>. Ең соңғы шабуылында да қытай әскерлері бізді қайтарып әкете алмағаны үшін, Үндістан үкіметі бізді қабылдапты. Сөйтіп, Тибет шекарасында қару-жарақ тапсырып, Үндістан жеріне өткеннен кейін, әскерлердің қоршауында, жаяу-жалпы жүріп 14 күнде Үндістанның шекарадағы әкімшілік орталығы Ладақ деген шағын қалашыққа жеттік. <...> Ладақтағы үкімет кісілерінен және ұйғыр саудагерлерден естуімізше, Тибенің Сарыжонында бізден озып кеткен Құсайын, Сұлтаншәріптер жолда ешқандай жаумен қарсыласпай және Үндістан шекарасында виза күтіп зарықпастан Ладаққа келіп, одан Кашмир өлкесінің астанасы Сиринагер қаласына кеткен. Олардың ондай жолда жаусыз және шекарада кедергісіз өтуінің басты себебі, біріншіден: Тибет жерінің ол аудандарына қытай әскерлері дәл сол кезде жетіп үлгермегендігі. Ал олардың сол аудандарды басып өтіп кеткендігінен хабар алған коммунист қытай әскерлері, ол жолмен келетін басқаларды қолға түсіру шарасын қолданған. Сол үшін де "Қалибектің елі" жеті рет қытай әскерінің шабуылына душар болған. Екіншіден: олардың Үндістан шекарасынан кедергісіз өтуінің басты себебі, олар шекарадан өтіп кеткеннен кейін, коммунистік қытай үкіметі, Үндістан үкіметінен ондай "қашқындарды қабылдамауды" талап еткен.

Қысқаша мағлұмат: Хасен Қалибекұлы Оралтай, әлемге танымал халықаралық қаламгер — 1933 жылы Шығыс Түркістанның Тарбағатай аймағындағы Майлы-Жайыр жайлауында туған. Ауыл мектебінен сауатын ашқан. 1945-жылдан бастап Шығыс Түркістан ұлт-азаттық көтерілісі жетекшілерінің бірі болған әкесі Қалибек хакім Райымбекұлының қолғанаты болған. 1947 жылдан бастап "Үш аймақ" үкіметіне наразылық танытып, Кеңес одағының империялық саясатына қарсы шығып, Қызылөзеннен Еренқабырғаға қоныс аударған. 1949-жылдан бастап қуғынға ұшырап, жазалау әскерімен соғыса жүріп тұз қақтаған Такламакан шөлін кесіп өтіп, Тибеттің қуаң Саржонын басып, ыс басқан Гималай тауын асып, 1951жылы Үндістанның Кашмир аймағына өткен. 1954-жылы Түркияның Салихлы қаласына тұрақты қоныстанған. Түрік, ағылшын тілін меңгеріп, шетелдік саяхатшыларға арналған дүкен мен қонақ үйде қызмет істейді. Сонда танысқан американдық әскерилердің ықпалымен 1957 жылы НАТО-ның Ізмірдегі әуе күштері мекемесіне қызметке алынады. І960 жылдан бастап бірыңғай қаламгерлікпен айналысқан. "Бұйұк Түркелі" (1962), (Түркелі" (Ізмір) журналдарын, "Коммунизммен күрес" (Ізмір, 1965) газетін ашқан. 1967 — 1988 жылдары Мюнхендегі "Азаттық" радиосының қызметкері, 1988 жылдан бастап "Азаттық" радиосы қазақ бөлімінің директоры боды. 1993-жылы Алматыда қазақ бөлімінің бюросын ашты. 1995 жылы зейнетке шықты. Қазір Мюнхенде тұрады. "Шығыс Түркістан қазақ түріктері — азаттық жолында"(1961), "Бұйүқ түрікшіл Мағжан Жұмабаев (1965), "Алаш — Түркістан түріктерінің ұлт-азаттық ұраны" (1971), "Алтайдағы қанды күндер" (1977), "Қазақша — түрікше сөздік" (1984), "1986 жылғы 17-18 желтоқсандағы Қазақстан оқиғалары" (1988) және осы жинақта үзінділері қысқартылып беріліп отырған "Елім-айлап" өткен өмір" (1999, Станбол, 2005, Алматы) атты ұлтжанды кітаптардың авторы. Естеліктің баспаға дайындағандар Т.Жұртбай мен Е.Сіләмханұлы.

профессор.

Міне, ойға алған, Біртүтас алаш идеясының тарихи заңды жалғасы, қазақтың ұлт-азаттық көтерілісінің құрамдас бір бөлігі ретінде қарастырылған, Шығыс Түркістандағы ұлт-азаттық қозғалысы туралы әуелде бес том ретінде ойластырылып, тіршілік талабына орай үш томмен беті қайырылып отырған басылымның да соңғы бетін жабуға тура келіп отыр. Әр қоғамның, әр ұлттың, әр мемлекеттің, әр түрлі көзқарас иелерінің мүддесі мен қарама-қайшы пікірлері тұрғысынан талданатын бұл тарихи оқиға қақындағы қағидалар мен тұжырымдардың барлығын қамту, әрине, мүмкін болмады. Соны түсіне отырып, осынау бір бақ-талайсыз, тағдырлы, "ұмытылған мемлекеттің" тарихына тікелей катысты ұстаным тұспалы тоғыспайтын идеологияның ықпалымен, әр қилы көзқараста жазылған қазақ, қытай тарихшылары жүргізген ғылыми зерттеулер мен жылнамалар (хроника), ұлттық қозғалысқа тікелей қатысқан төңкерісшіл тұлғалардың естеліктері мен деректі жазбалары, саяси қайраткерлердің пікірлері мен жеке адамдардың күнделіктеріндегі ойлар оқырман назарына ұсынылды. Ал осынау тағдырлы тарих пен азаттық аңсаған көштің жанкештілерінің тіршілік тауқыметі, арман-мақсаты, "өмір ішінен — өлім, өлім ішінен — өмір іздеген" аңсары суреттелген көркем дастандар мен шежірелер, күнделіктер мен жазбалар арнайы жинақ ретінде екі том болып дербес дайындалып отыр. Оны тарихи пайымдауларға қоспай жеке жариялауды жөн көрдік. Зады ол күн де алыс болмаса керек. Сол туындыларда Шығыс Түркістан тарихынан орын алған 400-ден астам көтерілістің (Ж.Бабалықтың мәліметі) ұлт-азаттық бұлқынысының толайымы мен төлейі, тауқыметі мен талайы, қасиеті мен қасіреті, өкінішке орай, біртұтас ұлт-азаттық майданнан азаматтық соғысқа айналып кеткен аласапыраны, араласқан үмітті көз жасының айғыздалып кепкен сорасы, жанкешті ғұмыры барынша ащы шындықпен баяндалған. Зерттеулер мен жылнамаларда қамтыла бермейтін, бірақ кей тұстарда тарихи оқиғаның бетін оңды-теріс бұрып жіберген себептер мен салдарлар, мінез бен жағдай билеп кеткен бұлтарыстар мен қалтарыстар ашылады. Оларды бұл арада талдап жатудың реті бола қоймас. Тарихи оқиғаны көркем талдау — дербес тақырыптың аясы болса керек. Алайда ұзын ырғасы он томнан асатын "ұмытылған мемлекетгің тарихы" туралы қазақ, қытай, орыс, татар, ұйғыр, моңғол, ағылшын, түрік, өзбек, қырғыз тілдеріндегі зерттеулер мен мақалаларды, естеліктерді, мұрағат деректерін оқып шығып, басылымға іріктеп дайындау барысында және аяқтау тұсында, іздеген сұрақтарға жауап алудың орнына, қосымша және бұрынғыдан да терең әрі талқылы сұрақтар көңілімізде ұялап қалды. Бүгін елеусіз көрініп, ескерусіз қалғандай көрінген Шығыс Түркістанға қатысты геосаяси мәселені түптің түбінде Қазақстанның шүйіле зерттеуіне тура келетініне еш күмәнім жоқ. Осы өлкедегі ұлт-азаттық көтерілісіне тікелей ықпалы мен қатысы болған Қытай, Ресей, Америка, Жапон, Монғолия, Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Индия, Пакстан, Түркия мемлекеттерінің де саяси көзқарастары қорытылып, 1945 жылғы - Америка, Англия, СССР - үштігі мен сол жылғы 14 тамыздағы СССР мен қытайдың Чан кайши үкіметі арасындағы келісімдерінен бастап, 1949 жылғы ұлт көсемдерінің ұшақ апатынан қаза табуына дейінгі аралықтағы талай құпиялардың ашылатынына сенемін. Өйткені тарихтың шығыршығы бұл оқиғаны еске түсіретіндей кеңістікке заманнан заман озғанда қайта айналып оралатыны анық. Сол тұста тарихшылардың ой екшеуіне мүмкіндік берсе — жоба мақсатының орындалғаны. Ал әзірге айтарымыз, тарихи тұжырым мен қорытынды пікірді кейінгі толқының еншісіне қалдыра отырып, өзіміздің көңіл ауанымызда көлеңкесі қалған кей тұстарға ғалым ретінде емес, жазушы ретіндегі алған әсерімді баяндай кеткім келді. Онсыз бұл басыльм аяқталмай тұрғандай сезілетінін жасырғым келмейді. Діттеген мақсат жүзеге асырылғандай болған тұста неге мұндай сауал сарсаңына түстім? Мәселе өзгеде емес, тура менің өзімнің өмір жолымда, яғни, өткен ғасырдың жетпісінші жылдарынан бастап құшақтарына кіре араласқан осынау тұйық көтерілісті басынан кешірген, жоғарыдағы үш томдық жинақта аттары аталған жанкешті адамдардың тағдырында екен. Бесігімді тербетпесе де, көңіл бесігін тербетіп, маған беймәлім ұлт тағдырына қатысты өмір есігін айқара ашқан бұл адамдардың түгелі де Шығыс Түркістан ұлт-азаттық көтерілісінің ұйытқысы мен қормалы еді. Қайын атамыз - Сейіт Дүрімбайұлы Итемір осында айтылған Алтайдағы арпалыстың ішінде елу алтыншы жылға дейін болған орман технигі, ал енеміз — құлтасыл Әлімғазықызы мен осы жинақтарда көтерілісті ұйымдастырушылардың қатарында аталатын қайын атамыз Балхаш пен Закария Әлімғазыұлы Бафиндер — Баспай Шолақұлы Бафиннің немере туыстары еді. Ұлт-азаттық көтерілістің Тарбағатайдағы көсемі ретінде танылған Дүбек Нұртазаұлы Шалғынбаевтің де кіндігі бізден алыс емес болатын. Шығыс Түркістан деген сөздің олар үшін құдіретгі де қасиетті, киелі ұғым екенін терең сөзіне бастадым. Олар орайына қарай Алматыдағы Совет және Талғар көшелерінің қиылыс қалтарысындағы бір жылдары Ұзақбай Құлымбетов тұрған жатаған екі бөлмелі үйде мына дегдарлар жиі бас қосатын: Шығыс Түркістан армиясының полковниктері мен подполковниктері, прокурорлары мен сот төрағалары, әкімдері мен оқу-ағарту қайраткерлері — Жағда Бабалық, Балқаш Бафин, Қалдыбай Қанафин, Абдолла Тұрдыбаев, Ахметқали Бітімбаев, Мұсылманбек Төгісов, Төлмұхамет Қанағатов, мәдениет министрі Бұқара Тышқанбаев, ұлт-азаттық армиясының бас қолбасшысының орынбасары, генерал-майор Зүнүн Тайыпов, атақты Монғол атты полкінің командирі, халық батыры Ерде Бұлғынов, көтеріліс ақыны Юсупбек Мұхлисов, Қабанбайдың тұқымы Періште Сүлейменов, жауынгер-қызметкерлер Шаяхмет Тойқан, Шәуен Мәсәлімов, Қадыр Сәменов, Әнуар Төгісов, Ақас Садықов, Жәудет Мұхамед-Рахимов, Жүнісқали Сүлейменов, Ғалым Нөкіш, Жексембай Еділов, Баязит Ахметов, Құсайын Хиссамединов, капитан Найль Юсупов, жастар ұйымының жетекшісі Тұрсын Киізбаев, Мүтән Абдуллин, "Іле" газетінің редакторы Құрманбай Толыбаев пен кино сыншысы, Аяған Сағаев, әнші Дәнеш Рақышев, жазушы Қабдеш Күдеріұлы Жұмәділ, тарихшы Лұқпан Бәдауанов, күйші Уәли Бекенов, қаламгер Ғалым Тыныбаев, Шығыс Түркістанның алғашқы жауынгер қыздары Сара Таңжарыққызы мен Карима Хафизқызы, уәли мекемесінің кеңсе хатшысы Райса Төгісова, Фаузия Садыри, Шаһадат абыстай, әнші Әмина Нұғыманова, Ғарифа апай, әйелдер қозғалысының қайраткері Фатима Ниқанбаева, Шәуешектегі алғашқы астыртын ұйым құрылған үйдің иесі Әубәкір Бабалық, алғашқы партизан ұйымы құрылған үйдің иелері Закария мен Сейіл Әлімғазыұлдары, Басбайдың ұлы Құрманқажы, қызы Самархан, күйеу баласы Масғұт Шафиғи, елуінші жылдары атылған Таңғыт үкірдайдың (аға сұлтан дәрежелі) ұлы Мейірхан мен Айыпхан, Хамитхан, отызыншы жылдардағы Қашқар көтерілісін ұйымдастырушылардың бірі, сол үшін ауыр жазаға бұйырылған Шәріпбайдың ұлы Зуфар Шәріпбаев, Іле көтерілісін ұйымдастырушыларының бірі Жабықбай ақалақшының (аға сұлтан дәрежелі) келіні Фарида, сондай-ақ Ташкенттен, Фрунзеден (Бішкекген) анда-санда ат басын бұратын, Шығыс Түркістан қозғалысын қаржылай қолдаған атақты көпестер Шәнішевтің қызы — Ғарифа Шәріпбайқызы Шанышева мен Ыбырайым байбатшаның ұлы — Талғат және Рафхат Сағди, Хасен Хайбуллин, Құрбанғали Халидидің ұлы Масғұт Құрбанғалиұлы Халиди, Райхана Мұамеджанқызы Халиди тағы басқалар еді. Бұдан басқа жадымда сақталмаған және ауызекі әңгімелескен қарапайым жауынгер адамдар қаншама десеңші. Жасымыз бен жолымыз кіші болғандықтан да біз жанкешті сарбаздардың сырын босағада отырып тыңдайтынбыз. Әңгіме әзіл-қалжыңмен басталып, бірте-бірте тереңдеп, Шығыс Түркістанға ауысып, Уәли Бекенов пен Абылай Түгелбаевтің ән мен күйге, Әнуар Төгісовтің мандалиініне қосылған Райса апай мен Зуфар әбзидің жырларына ұласатын. Жағда Бабалықтың "Ер Тарғын" операсындағы ариясымен аяқталып, тұнжырап барып тарқасатын. Сол аралықта Шығыс Түркістанның әр оқиғасын талқыға салып, таразылайтын. Маған соның барлығы елес сияқты көрінетін. Осы үш томдықты дайындау барысындағы деректермен таныса отырып, олар еске алып отыратын оқиғалардың шындығына көзім жетті. Оларға да қауіпсіздік мекемесінің тыныштық бермегені түсінікті. Тіпті менің өзімді де салпаң құлақ еткісі келген пиғылдары да болды. Әйтеуір, ділімізге тартып ол тұзаққа түспедім. Өкініштісі, айтылған жайлардың жаңғырығы ғана жадымда сақталып, ол естеліктердің барлығы нақтылап айтуға келмейтін, дерексіз әфсанаға айналып кетіпті. Енді оны орнына келтірудің орайы жоқ. Ол ағалардың денінің қабіріне топырақ салдым. Енді "дүниенің кезегі келіп", біз де төрге шығыппыз. Әр кеш Жәркен Бөдештің сөзіне шығарған Абылай Түгелбайдың шеру екпінімен айтылатын:

Бұдан кейінгі көңіл-күйді айтпай-ақ түсінуге болады. Жазушы, баспагер Дидахмет Әшімханұлы Шығыс Түркістандағы ұлт-азаттық күресі туралы көп томдық басылымды дайындауды ұсынғанда ғылыми жобаға лайықтап, оны жүзеге асыруға келіскенімнің басты себебі де осы жайлар еді. Аздаған ғылыми дайындығым болса да, іс барысында өте күрделі сұрақтарға тап болдым. Бұрынғы анық жайлардың тарихи астары қатпарланып, тереңдеп сала берді. Ал көтеріліс туралы жазбалардың күрделі де ауыр, жауапсыз сұрақтарды маған ұсынуы заңды еді. Түйсікпен түйгенімнен көрі астарлы мағыналар көбейіп кетті. Шығыс Түркістандағы ұлт-азаттық көтерілістің шығу себептері, қарулы көтерілістің тууы, дамуы, азат республика атануы, ұлттық армияның құрылуы, оның жеңіске жетуіне дейінгі қозғалыстың барысы түсінікті. Ал Нұрғожай батыр жазғандай: "Кейбір ағайындарымыз болса: — Көтерілістің басы дұрыс еді. Аяғы қате болды", - деседі. Расында да, көтерілістің басы дұрыс әрі ғылыми еді. Оның аяғын кім бұзып отыр?" (Азаттықтың өшпес рухы. А Сардар 2008, 130-бет). Жауабы тылсым сұрақ. Үш томдықта бұл оқиға туралы қарама-қайшы пікірлердің барлығы да қамтылды. Сондықтан да мен тарихи оқиғаға төрелік айтпаймын. Тек қойылған мәселелер мен ол туралы деректерді қайталай еске сала отырып, оған жауапты әр адамның өз жүрегінен іздеуін өтінемін.

Шығыс Түркістан республикасының президенті Әлиханның бір түнде қолды болып кетуінен басталып, Оспан Исламұлы мен Қалибек Райымбекұлының, Тәкіманның ұлттық майданды азаматтық соғысқа айналдыруы, республика туының жығылуы, көсемдерінің апатқа ұшырауы, кейінгі кезеңдегі саяси қудалаулардың түпкі астарымен танысқан он томға жуық зерттеулерде де толық ашылмапты. Алтайдағы көтерілістің отызыншы жылдардың соңында ұшқын атқаны белгілі. Ал Нылқыдағы ұлт-азаттық қозғалысының басты ұйытқысын Нұрғожай батыр: "Ресей 1944 жылы 7 қараша күні Құлжаның Нылқы шекарасынан қазақстандық Әнуәр полковник бастаған 2000 армия адамын (әскерін — Т.Ж.) жасырын өткізді. Осыдан кейін Ресей үкіметі бандит Шың шы цайдің орнына келген У жу шиге: Бізден 2000 адам қашып өтті. Олар соғыстан қажыған әрі қашқан отан сатқындары, қылмысты элементтер еді. Осы адамдарды ұстап беріңіздер, — деп талап етті. Бұл не деген ептілік! "Құлжа қозғалысы" дейтін қозғалыс, міне, осы" (сонда, 125-бет), — деп көрсетеді. Мәселе, қай аймақта қозғалыстың бірінші басталуында емес, оның бастапқы себебінде. Бұл уәж сол естеліктегі Дәлелханның Оспанның жасағына қосылғанда айтқан: "— Мен елдің бәріне: "Гоминдаң ұрлап әкетгі.Үрімжіден қашып шықтым", - деген едім. — Мен, шынында, Алтайдың өзінен Ресейге өтіп барған едім. Ресей мені жасырын, зорлық қылғандай етіп алып кетті. Мені Ресейге апарып түрмеге салып қойды

Осы пікірім үшін екі айдай түрмеде жаттым. Түрме жазасы жаныма батқандықтан, төңкеріс істеуге мақұл болдым. Совет өкіметі мен Монғолия үкіметі:

Ақыры мен де мақұл болдым. 1942 жылы 20-қарашада, яғни, мен барғаннан кейін 71 күннен кейін: "Шығыс Түркістан — тәуелсіз ел" — деп жарияланған "Интернациональдың" жарнамасын (бағдарлама — Т.Ж.) алып келіп, мені бірнеше күн оқытты. Сонымен қатар 1943 жылы 2-қаңтардан бастап Шығыс Түркістан азат болғанша жүргізілетін (жұмсалатын — Т.Ж.) шикізат, товар, мал саудасының тармақтарын орыстар өздері түзіп әкеп оқытып берді. Бұл тармақтарды мен табандап екі ай оқыдым. Бұдан басқа Шығыс Түркістанды ел етіп құрудың бір қанша саяси дәрістерін оқытты. Сонымен Оспан жайындағы болып жатқан қозғалыстардың ахуалын айтып тұрды. Халықаралық жағдайды әрдайым айтып, одан дәріс беріп отырды. Алтайдағы қозғалыстарды ұтып жатсам да, оған: тәуелсіз ел болуды жүзеге асыра алмайды — деп қарап келдім. Өйткені оның халықаралық жақта белгілі иесі жоқ. Орыстар 1932 жылы Шығыс Түркістан жарнамасын (бағдарлама — Т.Ж.) жариялап, Қожаниязды қолдаған болса да, соңғы кезде алдап кеткен еді. Сонымен бірге: Алтайдағы көп ел — жәнтекей. Оларға Көкен мен Тұпанның билігінен басқа орындар билік айтса, жәнтекейлер тоқтамайды. Сондықтан менің мұндай қиын жерде жұмыс істеуім қиынға түседі деп ойлап келдім. Қазір де мен сол ойымнан арылып кеткемін жоқ. Ең ақырда жарнама (бағдарлама - Т.Ж.) мен жазба тоқтамдарды оқып, Оспанның жетістіктерінің біраз ілгерілеп жатқандығын көріп, істесем — істейін деп келіп отырмын. Ендігі істерді сіздерге сүйеніп істеп көрелік, — деуші еді. Бірақ кейіннен Дәлелхан алғашқы мінез-құлқынан барған сайын алшақтап, Оспанды надан деп қарап, басқа билікті жүргізетін әдетке көше бастады. Міне, тағдыр — Оспан мен Дәлелхан арасына бұл мінезді әдейі алып келді" (сонда, 153-154-беттер), — деген сөзінде тарихи шындықтың шыжымы жатыр. Жалпы алғанда, мұнда айтылған толық тәуелсіздік мәселесі түсінікті. Бірақ та СССР, Англия, АҚШ, Жапония және Чан кай шы мен Мао бастаған Қытай үкіметтерінің әскери, саяси, экономикалық үстемдік пен қысым жағдайында, солардың империялық мүддесіне орай шайқалып саяси сақнаға шыққан Шығыс Түркістан республикасының өмір сүруі мүмкін бе еді? Егерде: 1945 жылғы 14 тамыздағы Сталин мен Чан кай шының келісіміне дейін және одан кейінгі екі жылғы өліарада Оспанның қосыны мен Шығыс Түркістан армиясы өзара төрт жыл қатарынан қақтығыспай, бір майданды бетке алғанда, мейлі социалистік жолға түссін, бәрі бір, Шығыс Түркістан тәуелсіз де тиянақты мемлекет құрып үлгерер ме еді? "Біріккен ұлттар ұйымының қарарына сәйкес Ресей, Америка, Англия, Қытай мемлекеттерінің сыртқы істер өкілдері 1945 жылы 3 қарашада Манас өзеніне кеп ту тікпесе" (сонда, 131-бет), шарасыз күй кешкен саяси тосқауыл қойылмаса, мүмкін еді ғой, — деген дәмелі ой мені қатты мазалап, соған жауап іздедім. Шет елде ағылшын тілінде жарияланған Томас Лайэрдың "Тибеттен бет алғанда", профессор Линда Бенсонның "Іле көтерілісі", "Қытайдың соңғы көшпенділері" және Жамес Милвардтың "Тоғыз жолдың торабындағы Еуразия", Джорж Маслидің " Үш аймақ туралы зерттеу" атты еңбектерінде де бұл мәселе бір мүдденің тұрғысынан қамтылыпты. Ал Хасен Оралтай ағамыз "Елім-айлап" өткен өміріндегі" пайымдауларында: " 1945 жылдың жазында Оспан батыр қосындары Алтайды қытайдан түгел құтқарып, азат етті. Өзі Алтайдың уәлиі болып тағайындалды. Оспан батыр алғашында Әлихан төре басқарған Шығыс Түркістан жұмхұриетінің үкіметін толық қостады. Бірақ қытайға шабуылдау ісі кенет доғарылып, Үрімжіде келіссөз өткізіле бастасымен, әсіресе, "Шығыс Түркістан жұмхұриеті" деген атауға тиым салынып, "Үш Аймақ төңкерісі", "Үш Аймақ үкіметі" деген атау шығып, Әлихан төре де сахнадан тайдырылуымен Оспан батыр өзі "орыстың ойыншығы", "қуыршақ" деп атаған бұрынғы Шығыс Түркістан жұмхұриетінен іргені аулақ сала бастады. Бұл Оспан батырдың және дәл соған мезгілдес Қалибек хакімнің тәуелсіз Шығыс Түркістан үкіметінен емес ... "Үш Аймақ үкіметінен" іргені аулақ салып, коммунизмге қарсы күрес бастауы еді. Сонымен, Оспан батыр "орыстың қуыршағы" "Үш аймақ" үкіметіне қарсы қарулы күреске кірісті. Бұл арада ол бұрынғы жауы — гоминдаң үкіметімен ымырласуға да мәжбүр болды. Оспанның, сондай-ақ, Қалибектің олай ығысуына коммунизмнің ызтары әсер етті. Өйткені, Оспан батырда, Қалибек хакім де коммунизмнің Қазақстанда салған жауыздық ойранын жақсы білетін-ді. Сол үшін де олар "суға кеткен тал қармайды" деп, гоминдандық қытай үкіметімен ымырласудан басқа шара таба алмаған-ды", — деп мәселеге басқаша бата береді. Өзгені былай қойғанда, үш күн соғысып, Шихуды таңға қарай алған кезде, қоян қолтық шайқастан штабқа шақырылған подполковник Жағда Бабалықұлының айтуы бойынша, 1945 жылы 8-қыркүйекте таңғы сағат 8-де соғысты тоқтату туралы бұйрық жарияланыпты. Сол кезде ұлт-азаттық армиясының командирлерінің біразы өзін-өзі атып өлтіріпті, алғы шептегі жауынгерлер мылтықтарын тастай салып, мәңгірген күйі ен далаға кетіп қалыпты. Олардың дені кеңестік әскери кеңесшілер екен. Егерде шұғыл түрде кеңес мамандары мен ауыр қару бір түннің ішінде кері әкетілмегенде, ашынған жауынгерлердің бетінен қайтпайтындай, бұйрыққа бойсынбайтындай сыңайы байқалған. Сол кездегі қоғамдық көңіл-күйдің тұрақсыздығын осыдан-ақ байқауға болады. Тарихтың өзі берген мүмкіндікті пайдалана алмаған республиканың тұйыққа тірелу мәселесінің ашық қойылуы — "ұмытылған мемлекеттің" тағдырына қатысы бар алпауыт мемлекеттер мен ұлттардың көңіліне келмейді, бүгінгі саясатына іріткі салмайды, — деп ойлаймын. Өз тарихындағы 400-ге тарта көтерілістен сабақ алмаған бұл қандай ұлт-азаттық қозғалысы? Мен түгілі сол оқиғалардың тікелей ұйымдастырушыларының бірі болған Пәтхан Дәлелханұлы Сүгірбаевтің естелігіндегі: "Есте қалғандардың" екінші бөлімінде Оспанның әрбір тарихи кезеңдегі саяси тұрғысы жөніндегі көзқарастарымды баяндадым. Бұлай жазуыма біз өмір сүрген қоғамдағы кейбіреулер Оспанды: "Тума банды", - дейтін; енді біреулер: "Оспан әуел бастан бастап ақыр соңына дейін дұрыс істеген адам", — дейтін; ал көп сандылар: "Оспанның іс-әрекеті түрліше дәуірде түрліше сипат алды", — дейтін идеялық ағыстардың (мұндай аңыстағылардың арасында — түсінбейтіндер де, сезіміне бой алдыратындар да, бұрмалайтындар да бар) белең беріп келе жатқаны себепші болды. Оспанның 1946-жылдан кейінгі гоминдаң керітартпашыларымен қарым-қатынасындағы жәйіттерде: сол кездегі объективтік себептердің салдарынан қазірге дейін мен біле алмаған, біле алуым мүмкін де болмаған жайлардың аз еместігінде дау жоқ. Сондықтан да, кезінде басы-қасында болған немесе басы-қасында болғандармен жанай жүрген, хабары бар жолдастардың толықтыру пікірін күтемін. Мен ортаға жайып салған фактілер мен көзқарастар жөнінде түрліше пікірде, көзқараста болушылар болса, олардың да шындық тұрғысынан негізделген өз пікірлері мен көзқарастарын айтуын шын ниеттен тілеймін", — деген сөздердің астарында үлкен мән және айтылмаған, ашылмаған шындықтардың емеуріні жатыр. Оспан батыр 1946 жылдан бастап гоминдаң жағына шықты да, олардан қару-жарақ, азық-түлік, күш-көлік алып, арнайы әскери жаттығу өткізіп, Шығыс Түркістанның ұлт-азаттық армиясына қарсы соғысты. Мақсат — біреу, ол — ұлт азаттығы. Ұлтымыз — біреу, ол — қазақ. Өзінің ата жауымен неге, қалай тіл табысты? Хасен Оралтай: "...Тарбағатай аймағының орталығы Шәуешектегі орыс (совет) консулы өзінің Қалибекке совет үкіметі атынан келгенін ашық айтқан-ды. Оның өз сөзі бойынша, ол Қалибекті "Үш Аймақ үкіметін" қостап отырған орыстарға (совет үкіметіне) сендіруге келген. Бұл оған дейін осыншама ашық айтылған жағдай емес-ті... Орыс консулы Қалибек хакімге: қытаймен ымыраласудан бас тартуын, "Үш Аймақ үкіметіне" адал болуын, Тарбағатай аймағының уәлиі болуы үшін Шәуешекке келуін ұсынды. Қалибек хакім: "Үш Аймақ үкіметінің" — бұрынғы Шығыс Түркістан үкіметі емес екендігін, оның советтің қуыршағына айналғанын айта келіп, Тарбағатай аймағының уәлиі бол деген ұсынысқа рахмет деді. <...> Орыс консулы Алтайдағы Оспан батырың және Үрімжідегі қазақтардың іс-бағыттарына сілтеме жасап: "... Сіз қазақтар, осыншама белсенділікпен Шығыс Түркістанды құтқарамын деп ойлайсыздар ма? Босқа әуре болмаңыздар. Олай ете алмайсыздар. Айталық сіз — Шығыс Түркістанның тәуелсіздігін алдыңыз, онда да сіздер, қазақтар, билік басында болмайсыздар. Ұйғырлар сіздерден көп. Сіздердікі босқа маңайға жексұрын болудан басқа ештеңе емес...", — деген. Қалибек хакім совет консулының ол сөзіне былай деп жауап қайырады: "Біз тәуелсіздік үшін күресудеміз. Біз ұйғыр, қазақ деп бөлектеніп отырғамыз жоқ. Тәуелсіздігімізді алғаннан кейін, билік басына арамыздан кім шықса, оны қабыл етеміз..." Орыс консулы: "Сіз қазақтар, "Үш Аймақ үкіметін" құлатуға ұмтылудасыздар. Ал ұйғырлар оны қолдауда". Қиянбек хакім: "Басында Әлихан төре болған Шығыс Түркістан үкіметін біз бәріміз қолдап-қостадық. Сол жолда көптеген құрбандықтар беріп, қан төктік. Бірақ кейбіреулер оны сатты, Шығыс Түркістан үкіметін қуыршаққа айналдырды. Бұл жағдай шығыс түркістандықтардың мүддесіне қайшы және өте зиянды. Қазіргі жағдайды адал түрде, шын көңілден қостайтын кісі жоқ..." — деп жауап қайырған" ("Елім-айлап" өткен өмір", А.Білім.2005, 52-бет). Кеңес одағы: өздері тарих сақнасына шығарған Шығыс Түркістанның мүддесін асығыс аяққа таптап, уәделерін ұмытып, соншама құныға кірісіп, "Үш аймақ" пен гоминдаңның тіл табысуына неге құштар болды? Мәселенің күйдіргі жауабы — Ерғожай батырдың естелігіне түсінік жазған ғалым Әбууақап Қараның (шет ел ғалымдарының, оның ішінде Оспанның ауылында айлап жатқан Маккирнанның барлау мәліметі де бар) пікірінше, барлық тағдыр тәлкегі атом бомбасының азығы — уранға байланысты сияқты. И.Курчатовтың мәлімдеуінше, атом бомбасын жасау үшін 50-100 тонна шикі уран талап етіпті. Ал СССР-де 1-2 тонна ғана шикізат бар екен. Кеңестік өнеркәсіп қажетті өнімнің 33 пайызын ғана өндіре алады екен. Қалған 50 тоннаны және одан кейінгі шикізатты Шығыс Германиядан, Чехославакиядан, Болгариядан, Польшадан және Шығыс Түркістаннан, оның ішінде Көктоғайдан әкелген. Семей полигонына жақын әрі арзан. Сол жылдары қазылған бір шұңқыр — бүкіл қытайдың кеңес өкіметі алдындағы қарызын өтепті-міс. Ал Оспан болса, Пәтхан Сүгірбаевтің естелігіне жүгінсек: "Осы кезде Оспан "күн дауын" қайырып қойып, Көктоғай кен ауданының мәселесін көтеріп шығады.

Сөйтіп, Оспан орыс кен барлаушыларын Алтай кенінен қуып шықты. Ал оны бұған итермелеген және ақыл берген, тыңшылық пен елшілікті қатар атқарған, СССР-дің атом сынағын өткізгені, не өткізбегені туралы хабар беруге жіберілген Маккирнан екені қазір күдік тудырмайды. "Сталин жөне атом бомбасы" атты еңбекте бұл мәселе барынша қамтылыпты. Кеңес барлаушылары Маккирнанның тапшылығын жақсы біліп отырыпты. Ендеше оны паналатып отырған Оспанның тірі жүруі — Кеңес одағының атом бомбасынсыз қалуымен тең еді. Ал оған қол жеткізу үшін Шығыс Түркістан да, Оспан да, тіпті сол тұста азаматтық соғыс жүріп жатқан қытай да оларға бөгет бола алмайтын. Мұқым Азияның асты мен үстін ғана емес, мұқым Тынық мұхитының асты мен үстін бірдей қарумен құрсаған Жапонияның өзін екі аптаның айналасында быт-шытын шығарған кеңес армиясы мен Оспанның соңындағы екі ауданның балалы-шағалы көші ерген қосының ара күшін салыстыруға да келмейтін. Сондықтан да. "Үш аймақ" пен гоминдаң, одан кейін гунсандан үкіметтері Көктоғайдың ұранын түгел, тіпті, бүкіл Алтайды қазып әкетсе де, мақұл еді. Қытай компартиясының саяси бюросының мүшесі, ОК-тің төрағасы Лю шао ци 1949 жылы маусым мен тамыз айының аралығында құпия түрде Мәскеуде болды. Сол кездесуде оған: "Синьцзянды басып алуда жайбасарлыққа салынуға болмайды. Өйткені жайбасарлық ағылшындардың Синьцзянға сіңіп кіруіне жағдай жасауы мүмкін. Олар коммунистерге қарсы азамат соғысын әрі қарай жалғастыра беру мақсатында мұсылмандарды, тіпті, үндістерді де қозғауы мүмкін. Оны былай қойғанда, Синьцзянда Қытайға шұғыл қажетті мұнай мен мақтаның мол қоры бар. Қытайлар Синьцзянда жан санының әрең 5%-тін иелейді екен. Синьцзянды алғаннан кейін, ондағы қытай тұрғындарының санын 30%-ке дейін арттыру ләзім. Қытай тұрғындарын көшіріп келу — осынау кең-байтақ қазыналы өлкеге жан-жақтылы иелік ету және Қытай шекарасын өнімді қорғау үшін керек... Өздеріңіз Ма Буфанның күшін мөлшерлеп көрдіңіздер ме, онда артиллериямен жабдықталған атты әскерлер (кавалерия) баршылық. Егер сіздер қаласаңыздар, біз оның осы атты әскерлерін тез арада талқандап, тоз-тоз ғып жіберетін 40 истребитель (қуа соққылаушы ұшақ) берейік ", — деп кеңес беріп, Шинжаңның байлығын есептеп, шотқа қағып отырған Сталин Шығыс Түркістанды қалай уыстан шығарсын. Оның мақсаты қытай мен қазақтың арақатынасын 3:1-ге жеткізу еді. Міне, мәселе қайда? Американың барлаушылары мен елшілерінің дерегіне сүйенген зерттеушілер: Сыртқы Моңғолияның тұрақты әскерінің аспаннан да, жерден де, танкіменен де Оспанға шабуыл жасаған атақты "Бәйтік қырғынының" басты себебі осы,— деп сендіре жазыпты. Расында да, СССР үшін атом бомбасын қолға түсіру — сол жылдары өмір мен өлімнің шекарасы еді. Міне, мен осы кілтипанға сенемін. Х. Оралтай: "Оспан батырдың "Үш Аймақ" үкіметіне қарсы шығуы — Мәскеудің мүддесіне қайшы болғаны анық. Сол үшін, Мәскеу басшылары қайткенде де Оспан батырды құртудың шарасын қарастырды. Алдымен оған қарсы "Үш Аймақ", яғни, бұрынғы Шығыс Түркістан әскерлерін аттандырып, қазақты қазаққа қырдырды. Бірақ мақсатына жете алмады. Содан кейін Мәскеу Оспан батырды құрту ісін Монғолия Халық Республикасына тапсырды. Бұның басты себептері: біріншіден - Оспан батыр ол кезде аялдаған Бәйтік тауы мен Жоргөктінің құмы Моңғолиядан қашық емес-ті. Екінші жағынан, Оспан батыр мен МХР бұрын жақын байланыста болған. <...> Соған орай Монғолия жақтан бұрын Оспан батырлармен аралас болған Тескенбай деген жіберілді. Ол: "Туысшылап келдім" — деген сылтауды алға тартты. Бірақ, Оспан батырдың қауіпсіздік орындары мен батырдың өзі оған сенбеді. Ол байлауда тұрған жерінен қашып құтылып Моңғолияға барды. Одан кейін Сағадай және Марқаба дегендер жіберілді. Алғашында олар батырға жақындап үлгергенімен, жауыздық жасау тапсырмаларын орындай алмады. Одан кейін Оспан батырдың нағашылары жағынан ілік-жілігі бар Тұтан Хамитұлы деген де: "Оспанды өлтір" — деген тапсырмамен аттандырылады. Ол келген бойда, оны Оспан батырдың өзі тергеп-тексереді. Нәтижеде, Тұтан Хамитұлы өзінің ерекше тапсырмамен келгендігін мойындайды. Жеке баскесерлер жіберу арқылы Оспан батырды өлтірте алмаған Монғолия мен оның қожайыны Мәскеу Оспан батырдың Жөргөктінің құмында отырған аулына қарулы қосын аттандырды. Оны Моңғолияның батыры атағын екі рет алған Тандырбат басқарып барады. Олар да жауыздық мақсаттарына жете алмай өздері әрең қашып құтылады" (Сонда). Шығыс Түркістан республикасының аты — "Үш аймақ төңкерісі" деп өзгертілуі, үкімет төрағасы Әлиханның ізім-қайым жоғалуы, ұлттық-азаттық армиясының 30 мың жауынгерінің 25 мыңға жуығы қазақ болса да басшылардың, армия қолбасыларының басқа ұлт өкілдерінен тағайындалуы, гоминдаңмен келісімге баруы, онда тек ұйғыр автономиясы, ұйғыр тілінің мемлекеттік тіл ретінде кәдеге асуы, ішкі армияның құрамын есепте жоқ ұйғыр полкі ретінде жасақтауға ұмтылуы, әрине, майдандағы жанкешті соғысты басынан кешіп жүрген офицерлер мен майдан командирлеріне күмән туғызып, күдік ұялатты. Бір қазақты бір қазаққа қырғызып қойып, өздері саяси саудада жүргендей әсер де қалдырды. Әсіресе, сондай бір озара шайқастан соң құрбандардың өлігін көргенде түңіліп тұрып: "Біз күткен азаттықтың сыбағасы осы ма еді? Ертең осылардың орнында біздің өзіміз қырылып жатпаймыз ба? Бізді де күтіп тұрған осы болмасын. Осыларға қосылып кетсек қайтеді?", — деген Балқаш Бафин сияқты офицерлер де болды. Кейін бұл "Жеті полковниктің ісі" деп аталып, олардың барлығы да жазаға тартылды. 1947 жылы Жағда Бабалықов сияқты майдан командирінің өзі Оспан мен Қалибекке іш тартқызып үшін сегіз ай түрмеге қамалды.

ҚАЛИБЕКТІҢ ТӨҢКЕРІСТЕН СЫРТ АЙНАЛЫП, ШЕТ ЕЛГЕ ЫСЫРЫЛА КӨШУІ ДЕ СОЛ ТҰС Хасен Оралтай: " <...> 1947 жылдың басынан бері нақтылы түрде бастаған Қалибек хакімнің Үрімжімен сөйлесуі ол Сауаннан тайға көшіп келгеннен кейін жиіледі. Қалибек хакімнің Үрімжіге жіберген кісілерін Шыңжандағы қытай қарулы күштері бас қолбасшысы генерал Сун Шиланның өзі қабылдап сөйлесіп, бір келісім жасалуын ұйғарады. Үрімжідегі Сәліс Әміреұлы, Зәкэриа Әшенұлы және Жанымхан Тілеубайұлының да қатысуымен жасалған келісім шарты мынадай: 1. Оспан батыр мен Қалибек хакім қол астындағы қазақ сарбаздарына қару-жарақты қытай үкіметі береді. 2. Үкімет қызмет орындарына қазақтар молырақ тағайындалатын болады. 3. "Үш Аймақ жақ" орыс ықпалынан құтқарылды" (сонда, 53-бет). <...> 1947 жылы жазда Шорқұдық келіссөзі кезінде келісілген, қытай әкімшілігі астында тұңғыш рет ұйымдастырылатын ресми қазақ қарулы күштері мәселесін сөйлесу үшін 1948 жылдың басында Қалибек хакім Үрімжіге барып, сондағы қаражат министрі Жанымхан Тілебайұлы, Сәліс Әміреұлы, Зәкәрия Әшенұлы және Нығмет Мыңжанұлы сияқты қазақтармен, сондай-ақ, қытай басшыларымен сөйлесіп, батыстан ауып келген елге қосымша азық-түлік көмегін беруді қамтамасыз еткен-ді" (сонда, 60- бет). Үрімжідегі сол сөйлесулер жөне Зәкәрия Әшенұлының біз тұрған Тасырқай жаққа келуі, сондай-ақ, Оспан батырға да барып келісімін алуы нәтижесінде 8-казақ полкі құрылды. Оның жалпы қолбасшысы ресми түрде Зәкәрия Әшенұлы еді. Ал шындығында ол Оспан батыр мен Қалибек хакімге бағынатын. Оган Оспан батыр мен Қалибек хакім елінің жігіттері әскер етіліп алынған-ды. Полктің Еренқабырғадағы бөлімшесі Тасырқай өзенінің батыс жағында орналасты. Оның лейтенат және аға лейтенат, капитан деңгейіндегі жаттықтырушылары мен әскери тәлім-тәрбие берушілері қытайдың әскери мектептерінде оқыған, қытайша "жауған" деп аталатын жас қазақ жігіттері еді..." ("Елім-айлап өткен өмір", А.Білім.2005, 61-бет). Пәтхан Сүгірбаев: "АҚШ елшісі Пакстан мен Маккернан — 1948 жылы Оспанмен бірлесіп "Дінді қорғап, коммунистік партияға, СССР-ге қарсы тұру комитетін" ұйымдастырды. Оспан 1948 жылы қыркүйек айында, сенімді серіктерінен — Ләтіп, Момынбай, Қабас Тіркешұлы, Ғаббас мүфти, Манат, Қанатбай сияқтылардың басын қосты" (осы жинақта). Гоминдаң мен Американың желпуіне сүйенген Оспан жасағы Дәлелханның әскери полкін тас-талқан етті. Оспанмен соғыста, жалпы алғанда, ұлттық армия 4 000 адамынан айырылды. Бір полк дерліктей жойылып кетті. 236 тұтқын әскер атылды. Аса діндар, жау жүректі, өте сақ адамның қасындағы ақылшылары мен дін кеңесшісі оқиғаны теріс түсіндіріп, санасын улады ма екен. Әйтпесе, орысша да, ағылшынша да білетін, Еуропа мен Түркияны айналып келген сауатты діни кеңесші Ғаббас мүфти (Ақас — ? — Т.Ж.) оған қайдан тап болды? Осы мүфти мен Маккирнанның арасында әлдеқандай бір байланыс жоқ па? — деген күдік те бас көтереді. Хасен Оралтай: " <...> Тәкіман батыр бастаған сол елдің "Үш Аймақ" әскерлерімен қарсыласқан соғысы өте қанды қырғын болған. Қорқыс өзенін өрлей қашқанда, оларды қуған "Үш Аймақ" әскерлері Қайыңды сайының басындағы асуда Тәкіман батыр сарбаздарының батыл қарсылық көрсетуіне тап болады. Сол жерде "Үш Аймақ" жағынан коп әскер қырылады. Өкінішке орай, олардың бәрі дерлік жас қазақ жігіттері еді. Яғни қашқан да, қуған да қазақ-ты. Орыс қолбасылар Алтайда Оспан батырға қарсы қазақ әскерлерін апарып арандатып, кейін "Оспан батыр наймандарды қырды" — деп жалған пропаганда жасағанындай, Еренқабырға төсіндегі Қызылөзен мен Ұлужан-Бортынкедегі Қалибек — Тәкімандарға да қазақтарды айдап салған-ды. Қайыңдыдағы соғыста Тәкіман батырдың жақын серіктерінен Бәйзек бар бір қатар кісі оққа ұшқан. Бірақ, "Үш Аймақ" жағының шығыны мол болған. Оны олар кейін шегінгенде соғыс майданында алған оққа ұшқан әскер сүйегі аңғартқан. Сол өңірді ел:"Тәкіман әскері қырған" — деп те атайтын және Қайыңдыда өздері соғыс кезінде өлтіруге мәжбүр болған "Үш Аймақ" әскерлерінің жаназасын оқып, жерлеуде Нұрмұхаммет Атамбайұлы және Тәкімандарға нәсіп болған-ды (Тәкіманның молдалығы да бар-ды)..." ("Елім-айлап өткен өмір", А. Білім. 2005, 46, 60-бет). Сөйтіп, әр империялардың қыспағына түскен Шығыс Түркістанның азаттық туы гоминдаң үкіметінің алдына жығып берілді. Дербес ақша айналыстан алынды. Сапта тізіліп тұрған ұлттық армияның жауынгерлері әуелі демократ қытайға (гоминдаңға), одан кейін қызыл қытайға (гуньсандаңға) өткізіліп берілді. Қытай армиясы жер дүниені күңірентіп, барабанын соғып, даңғарасын қағып, Шығыс Түркістанды шынымен азат еткендей салтанатпен шеру жасап, туын түсірген ұлт азаттық армиясының алдынан өтті. Ұлт азаттық армиясының жауынгерлері: "Қайран азаттық! Қайран боздақтар! Сорлы Шығыс Түркістан! Неткен қасіретті едің. Қайран ел сорың енді кайнайтын болды. Мынау "сарыаяқтар" — азаттық армиясы емес, жазалау армиясы. Әй, енді бұл бұғаудан құтыла алмассың! Әттең!..", — деп тапаншаға қолды апарып қайтып жылап тұрды. Ұзамай Оспан да ұсталып, Үрімжінің түрмесіне әкелінді. Шинхай, Ганьсу, Тибет жоталарында жортқан, сол жерге ілгерінді-кейінді ауып барғандардың арасындағы кикілжің мен қақтығыстар, түйелі тоғанаққа алтын тиеп, тибет жалмандарының қолынан оққа ұшқан, американың елші-тыңшысы Маккирнанның өзі бас сауғалай қашып, Оспанды жалғыз тастап кетуі, "іштен шыққан шұбар жыландардың" шығуы — ақыры Оспанның оқыста, адам сенбейтіндей жағдайда қолға түсуіне әкеп соқты. Оспанның тергеуі мен сот барысы осы уақытқа дейін құпия күйінде сақталып келеді. Өйткені "құпия тергеуді" арнайы құрылған партия тобы мен қауіпсіздік мекемесі, әскери барлау басқармасы жүргізді. "Ұлттық әдепті сақтау үшін" сол кездегі Қытай халық азаттық армиясының Шыңжаң әскери округінің саяси басқармасының орынбасары (Бұл — генерал шеніндегі қолбасылық қызмет еді), қосымша СУАР партия мектебінің орынбасар бастығы Жағда Бабалықұлын сот төрағасының орынбасары етіп бекітті. Тергеу мен сот барысы туралы аңызға бергісіз әңгімелер мен дақпырт сөздер осы уақытқа дейін үзілмей айтылып келеді. Сондықтан да осы күндері көзі тірі, ұлт-азаттық армиясының партизандар қосынының, кейіннен эскадрон, батальон, полк командирі ретінде жиырма үш рет майданға кірген, төрт рет түрмеге қамалған, соның үшеуінде Оспан мен Қалибектің көтерілісіне қатысы бар деп айып тағылған, Оспанмен қарама-қарсы майданда қанды қырғын соғысқа қатысқан Жағда Бабалықұлымен бірнеше қайыра жолығып, әр жолы осы мәселені қазымырлай қаузастырып, қадала сұрадым. Жарты сағатқа созылған бұл қысқа бет көрісу — Оспанға қатысты басты үш мәселенің себептерін ашып, түсіндіріп беретін кездесу болыпты. Өйткені, енді оларға өткенді әңгіме етудің еш қажеті жоқ болатын. Қарама-қарсы жанкешті майданда тұрып бетпе-бет соғысқан қолбасылардың арасында мұндай тілдесулер болады. Өйткені екі жаққа да екі жақтың да сыры мен сипаты мәлім. Араларын мыңдаған құрбанның әруағы бөліп тұр. Сонда олар өздерінің сарбаздарын не үшін құрбан етті? Жағда аңсаған Шығыс Түркістан мемлекеті де жоқ, Оспан аңсаған қазақ мемлекеті де жоқ. Екеуі де ұлтының азаттығы үшін жан алып, жан берді. Ал сол сәтте екеуі де тұтқын еді. Айырмасы, Оспан — соғыс тұтқыны, Жағда — уақытша бостандықта жүрген саяси тұтқын. "Жағда Бабалықұлы: — Менің сот төрағасының орынбасары болуым — жай гана халықкэ көз етіп, алдарқату болатын. Оспанның ісін кьітай коммунистік партиясының арнайы тексеру тобы, армияның барлау бөлімі мен кдуіпсіздік комитетінің, қупия сақшы мекемесінің қытай тергеушілері жүргізді. Мен олар ушін дойбының тасы гана болатынмын. Тергеуге жақын жолатпады. Қолымыздан келгені үлттық зиялылар мен қызметкерлер: Оспанды өлім жазасына кеспей, кешірім жасау туралы хат ұйымдастырдық. Сонда бұрынғы гоминдаңның да (Чан кай ши үкіметінің), кейінгі гунсандаңның да (компартияның) Шығыс Түркістан мәселесіндегі сенімді өкілі, бірегей көсемі, мәйітінің өртенген күлін Шыңжаңға ұшақпен шашуды өсиет еткен және кейін ол өсиеті орындалған Уаң мың жин: "Оспанға екі-ақ метр жер беремін", — деп жауап берді. Сондықтан да жоғарыдағы құқымды пайдаланып: "Бір тіл қатысып, жауаптасуға қақым бар", — деп жүріп арнайы рұқсат алдым. Оспанмен түрменің сұрақ-жауап бөлмесінде оңаша жолықтым. Тым құрығанда үйіне, ұрпағына айтар соңғы аманатын алып шықсам деген де дәме болды. Батыр десе — батыр тұлғалы, түсі жылы болғанымен мысы басым, сөзі ауыр, емеуірінмен сөйлейтін адам екен:

Ол өз тағдырының атумен аяқталатынын біледі. Ал мен күдіктің құрсауындамын. Қашан кісен салатынын кім білсін: "Оспанмен, Қалибекпен астыртын байланысты", — деп өзім құрысқан Шығыс Түркістан мемлекеті сегіз ай тұтқында ұстағанда, мына мемлекеттің маған жаны ашуы мүмкін емес еді. Мұны екеуміз де айтпай түсіністік. Екеуміздің ашық сөйлеспеске, ашық жауап бермеске мұршамыз да жоқ еді. Мен бірден:

Ол маған ауыр да салмақты жанармен қарап қысқа ғана түйіп:

Мұның астарында: "Шығыс Түркістан мемлекетінің төрағасы Әлиханды орыстың екі жансызы ұстап, Кеңес одағына жасырып әкетіпті. Ол — мемлекет басшысы. Жазаласа да, орнынан алса да, мемлекет басшысы ретінде жұртқа жариялап істемей ме? Әлиханның үнсіз кеткені қалай. Лақ құрлы құны болмады. Сонда, ауызына ел қарап, ұранына құрбан болған боздақтардың да жоқтаусыз кеткені ме. Бұл қай қорлығы? Демек, бұл мемлекет куыршақ мелекет болғаны ғой. Ертең кеңес өкіметіндегі топалаң біздің басымызға туады. Мешітіміз — қамба мен атқораға айналады. Сондықтан да азат туып, азат күйімізде қан майданда өлуді таңдадым. Амалы табылса, үйреніскен қытаймен қойындасып, соғысып, Ауғанстан арқылы Америкамен жалғассам, мүмкін...", — деген жан қилы үміт жатыр еді. Бұл жауапқа не деп уәж айтуға болады. Адамдық тұрғыдан алғанда өте қисынды, ал геосаясат, қарулы майдан, экономикалық қуат тұрғысынан алғанда мүмкін емес жай болатын. Шығыс түркістандықтар да орыстың дінін, тілін, ділін қабылдайық деп соғысып жүрген жоқ еді. Мақсаты — империялар өзара қырқысып, жансыраған тұстағы тарих берген мүмкіндікті пайдаланып, халықаралық қауымдастық мойындаған дербестікке қол жеткізіп алу еді. Ал азаматтық мәселені содан кейін реттеуге де болатын еді. Кеңес өкіметіне сүйенбесе, қалың қытай әскеріне қалай қарсы тұрады. Сол Оспанның қолындағы қарудың өзін кеңес үкіметі бермеп пе еді? Егерде: Оспан жасақтарына қарсы ұстап отырған Алтайдағы Дәлелхан Сүгірбаевтың дивизиясы Манас өзеніндегі қанды қырғыннан кейін тоз-тозаласы шығуға дайын тұрған гоминдаң әскерінің ту сыртынан шабуыл жасаса және Оспанның өз жасағы Үрімжінің желкесінен соққы берсе, Үрімжі — Шығыс Түркістанның қолына өтіп кететіні сөзсіз еді. Үрімжі алынса, гоминдаңмен де, кеңес өкіметімен де, тіпті, америкамен де сөз басқа болатын ба еді, кім білсін. Оның есесіне, өз ішіндегі азаматтық қақтығысқа алты ай уақытты бос өткізіп алды. Тағы да 4 жыл ырғасты. Тіпті елуінші жылдардың ортасына дейін басылған жоқ. (Нысаналы түрде: көтерілістің соңғы жауынгері Ұябай мергеннің мәйіті алпысыншы жылдардың аяғында ағаштың басынан табылғаннан соң ғана бұл көтеріліс толық аяқталды деуге болады). Бұл екі арада ірі империялардың арасындағы геосаясат өзгерді. Ұлы отан соғысы кезіндегі СССР — Америка — Англия одағы "қырғи қабақ" соғысқа ұласты. СССР - Жапония — Қытай (гоминдаң мен гуньсандан үкіметі) арасындағы саяси, әскери күштің салмағы ауысты. Бұрын кеңес өкіметі: Шығыс Түркістанды — өзіне қауіп төндіріп отырған, қытайға билік жүргізген жапон әскеріне қарсы пландарым ретінде қарастырып, қоластына ұстауға мүдделі еді. Жапондар жеңілді. Шығыстан коммунистік қытай бас көтерді. Олардың да араны кең, қарымы қуатты еді. Сталин солардың ауызынан сыртқы Моңғолияны жырып алды да, Шығыс Түркістанды қытайдың екі өкіметінің ортасына додаға тастай салды. Ұлт-азаттық армиясының Манас өзеніндегі шабуылының екпінін қатаң бұйрықпен тоқтатты. Ұлт азаттық армиясы кешігіп қалды. Әйтпесе, сол кездегі ұлттық армияның күші мен рухы, соғыс тәжірибесі сыртқы Моңғолияның әскерінен үстем еді. Кеңес өкіметі бір-ақ күнде ауыр, жеңіл қару-жарақты, әскери офицерлерді кері шақырып алып, барлық үміттің жолын кесіп тастады. Шығыс Түркістан азаматтық майданның шырмауында қалды. Оспанмен келісу нәтиже бермеді. Міне, бірінші сұрақтың астарында осындай мән бар еді. Тек орысша, ағылшынша білетін діни кеңесші кімнің ырқымен жоғарыдағыдай кеңесті берді екен?" — деген ащы өкініш өзегіңді қариды. "Жағда Бабалықұлы: - Сізге қоятын екінші сұрағым мынадай. Сіз ғой, батыр адамсыз, діни парыз бен иманның обал-сауабын, кешімін, соғыстың заңдылықтарын жақсы білесіз. Ашық майданда қаза тапқандардың құнын екі жақта жоқтамайды. Олар — шейіт. Ал тұтқындалған әскер — сіздің деңгейіңіздегі әскер. Соғыс жолында да, дін жолында да олар сіздің қарауыңыздағы мүсәпірлер, әскери мейман. Оның үстіне олар және олардың үй-іші, туыстары, рулары — сіз күресіп жүрген мемлекеттің азаматтары. Бәрі қазақ. Оның ішінде сіздің өз руластарыңыз да бар. Қолға түскен 236 тұтқын әскерді неге аттырдыңыз?. Олар да мұсылман еді ғой? — деп сұрадым.

Бұл сұрақты қоюға Жағда Бабалықұлының да толық қақы бар еді. Қаза тапқан 4 000 жауынгер мен атылған 236 тұтқынның нақты тізімі, аты-жөні, қай жерде, қалай қазаға ұшырағаны жөнінде әскери есеп қызметінің толық мәліметі, куәлардың жазбалары, олардың мәйіттерінің орны бар. Одан бас тартуға Оспанның мүмкіндігі жоқ еді. Сондықтан да осы сұрақты Оспанға өзге адамдар қойғанда: "Ақиқатты оқпен өлшейтін соғыс қой бұл. Біз де қырылдық. Ол — ашынғандықтың салдары. Енді не істеуіміз керек еді?", — депті. Шындығында да не істеуі керек еді? Бүл сұрақ жасанып келмеген, іштен шыққан, бауыры бөлінбеген бауырлас "жауларды да, жауынгерлерді де" қатты толғандырса керек. Мұндай қиянатты шақтарды Оспанның тоғыз қолбасының бірі Нұрғожай батыр "Құз қияда өткен 72 жыл" атты естелігінде: "Көп өтпей: "Бес жүз әскермен Бәделхан шығыпты", — деген хабар дүңкілдеп тұрды. "Біз — үш аудан елі соғыстан қорықпаймыз. Он жыл соғысып, соғыс дегеніміз әбден әдеттегі істерге айналып алған. Өлтіріп тұрсақ, өліп тұрсақ, ол біз үшін — қазылық пен шәйіттік", — деп қоятын едік. Бүл жердегі ең жаман іс мынау болды. Екі жағымыз да қазақ едік. Бауырдың — бауырды өлтіруі біздің санамыздан өтпеді. Оның ішінде менің санамнан тіпті етпеді. Мен жатсам, тұрсам да: "Енді не істеу керек? Жау десе — жарғақ құлағым жерге тимейді. Жауды құртып, жеңіп болғанша тамақ ішпейтін әдетім бар еді. Мына жау деп отырғанымыз — қазақ еді. Қазақ ішінде өзімізбен абақ керейдің ұл-қызы еді. Япырай, орыс пен Моңғолдың өзімізді өзімізге салып кеткені неткен сұмдық еді! Неткен жәдігөйлік! Неткен аянышты тірлік! Неткен бақытсыздық! Неткен надандық! Неткен қараңғылық! Он жыл соғысып, қазақ үшін қан кешілгенде, енді бауырдың оғынан өлеміз бе? — деген ойлардың бірі кіріп, бірі шығып, тынышымды кетіріп жатты. Дәл осы кезде 30 адаммен Бәделханның алдын тосып, жер шолып кел деп маған бұйрық келді...<...> Ежен Бейсі кезіге кетті... "Ертіске кетіп барамыз", — деді. Мен: "Ертіске баратын ретің көрінбейді. Жер шалып, Дәлелханға шпион болып, тың тыңдап жүрсің ғой. Атаң істемеген істі Оспан істесе жаман болмаған еді. Ең аяғы Дәлелханың болып, Мәми ауылы болып Оспанның қадірін біле алмадыңыздар. Мен: қазақты — қазақпен соғыстырмай, Оспан мен Дәлелханды татуластырсам, - деп жүрмін", - деп қинала еске алады (Азаттықтың өшпес рухы. А.Сардар. 2008, 146-147-беттер). Бірақ, Оспан батыр айтқандай, "ақ оқпен шешетін" қатал да қатыгез, жанкешті заман бауырдың бауырын тілуге жан ұшыра жанталастырған. Осы ретте сол Нұрғожай батырдың жаңағыдай тебіренісінен кейін, араға қас қағым уақыт өткендегі қанды оқиғаны: "... Қапасқа айттым: — Қазақөзімізбен өзіміз соғыспалық. Қазақтың қанын төкпелік. Бұл ел — қашанда біздікі. Қойларын қоздатып жата берсін. Дәлелхан елдің ылғи соғыс көрмеген жас баласын алып келеді. Олар біздің бір шарпуымызға келмейді де босқа қырылады, — дедім. Қапас мақұл болды. Біз қайтып кеттік. Бәделхан ілгерілеп келмеді.Қайтып барсам, Бектұров, Моготнов саяси комиссар болып, Іледен Түсіпхан жынды, шпион әскер бастап, Бурылтоғайдан түсіп өрлеп келеді, — деген хабар келіп жатыр екен. Оспан 200 әскермен Түсіпхан шпионды қарсы алуға тағы да мені жіберді... <...>... Сол қойнауда өзенге жақын тұрған ескі бір қорған бар екен. Сол қорғанның op жағына біз барып, бұрын қарауыл орнын алып қойдық. Біз аз адам болғандықтан бір үлкен қорғанның ығына сыйып кеттік. Олар қалың әскер болғандықтан кішігірім жерге сыймайды. Қарауыл бізде болғандықтан елу атар пулеметтен төгіп-төгіп жіберіп едік. Бүкіл бір үлкен қойнау жарым сағат ішінде адам мен ат өлігіне үйіліп қалды. Қырылғаннан қалғаны қайта қашты. 80 адам өлген екен, 80 адамды тірідей қолға түсіріп алдық. Бізден бір адам — ителі Дәлелхан Қасенұлы жаралы болды. Біздің артымыздан Оспанға бағынып келген Борбыжаптың әскерлері жәрдемге келді. Түні бойы шпион, сатқын қызай Түсіпханның әскерін өзенге де, жыраға да, тоғамға да қамап алып, аяусыз қырдық. Бастықтары орыс екен. Таң ата қашты. Жау қашқан соң біз шегініп, Дүреге келіп, бас-аяғымызды жинап, адамдарды түгендедік <...> Қолға түскен 80 адамды атын, азығын беріп, жеріне қайтарып жібердік. Қазақ пен қазақтың соғысқаны, соншама қазақ жастарының қырылғаны менің идеяма сыймады. Мен Оспанға барып: "— Бәйтікке шығып кетелік", — деп едім. Оған көнбеді. Сұпты Күртіге қарай көшті. Мен елге: "Қош!", — айтып, өзіме қараған туыстарымды алып, Үрімжіге қарай көштім" (сонда, 147-148-беттер), — деп баяндауы тағы да ойға қалдырады. Сөйтіп, Шығыс Түркістан ұлт-азаттық армиясының құрама полкінің көзі жойылады. Өзара соғыстан сескенген Нұрғожай батыр да Оспаннан іргесін ажырата бастайды. Мен бұл оқиғаның баянын оқығанда: мүмкін жалған лақап шығар, мүмкін кездейсоқ оқиға болған шығар деп те ойлағамын. Иманы үйірілер алдында оны Оспанның өзі жоққа шығара алмағанына қарағанда, бұл оқиғаның шын болғаны. Демек, ол арада Оспанның өзі болмағанын ескеріп, мұны 8-қазақ полкіне командирлік еткен гоминдан, офицерлерінің — "жауғандардың" жауыздығы деп есептеуге болады. "Жағда Бабалықұлы: "Оспанның осы оқиға үшін қабырғасы қатты қайысатынын аңғардым. Әрі қарай қинамай үшінші сұрағымды қойдым:

Орнынан қозғалып барып, дауысы күңірене шығып, құмыға, шарасыздықпен:

(Ұстап алған әскер — саптағы әскер де емес, жай күтуші, әскер атысып жатқанда сытылып бара жатқан бір аттыны көріп, қуа жөнелген бозөкпе. Бірақ кейін: оның күтуші екенін жасырып, кәнігі әскер, қытай армиясының батыры ретінде көрсетіпті — Т.Ж.). Түрменің жайы маған мәлім болғандықтан да іштей қамданып барғамын. Әңгімелесе отырып үсті-басын шолып шықтым. Көзіме түскені — тырнағы өсіп кеткен екен. Соны алып бердім. Іш киімі кірлеп кетіпті. Дамбалын ауыстырттым. Бұдан әрі сөзді созудың реті де жоқ еді. Екеуміз үнсіз бақұлдасып, мен ауыр-ауыр ой мен әсер арқалап, шығып кеттім. Оны көшеге шығарып атқан кезде мен қаладан кетіп қалып едім. Үрімжіде, кешеде, қалың жұрттың көзінше атты. Онда ол өзін өр ұстады деп естідім. Бірақ жауының езгісінде қорланып өлді. Менің сол кездегі де, қазіргі де өзекті тырнаған өкінішім — Оспанның осы өлімі".