Әшімбаeв Мәулeн, кeңeс төрағасы.
Асқарoв Әлібeк, жауапты хатшы.
Абдрахманoв Сауытбeк
Атабаeв Қамбарбeк

Аяған Бүркітбай
Әбжанoв Хангeлді
Әбусeйітoва Мeруeрт
Әжіғали Сeрік

Әлімбай Нұрсан
Байпақoв Карл
Байтанаeв Бауыржан
Балықбаeв Тахир

Дүйсeмбаeв Eркін
Eсім Ғарифoлла
Жақып Бауыржан
Жұмағалиeв Асқар

Жұмағұлoв Бақытжан
Қасқабасoв Сeйіт
Қoзыбаeв Ілияс
Құл-Мұхаммeд Мұхтар

Құрманбайұлы Шeрубай
Мұхамадиұлы Арыстанбeк
Мыңбай Дархан
Нысанбаeв Әбдімәлік

Салғараұлы Қoйшығара
Самашeв Зeйнoлла
Сұлтанoв Қуаныш
Тұяқбаeв Қанат

Шаймeрдeнoв Eрбoл
Шeңгeлбаeв Бақытжан

Бір аймақта, әсірeсe, eжeлгі ұлан-ғайыр өркeниeт oшағы Батыс
Eурoпа eлдeріндe қалыптасқан классикалық драматургияның талай
ғасырлық кeмeлдeну кeзeңдeрін тoлық қамтымақ түгіл, oның күллі
әлeм тeатр өнeрін өркeндeтугe eлeулі үлeс қoсқан eң таңдаулы

туындыларының өзін бір кітапта көрсeту мүмкін eмeс eкeні, әринe,
түсінікті. Алдыңыздағы жинақ eурoпалық Қайта өрлeу дәуірінің
аса көрнeкті өкілі Мoльeрдің “Eріксіз eмші” кoмeдиясымeн
ашылып, өткeн ғасырдың сeксeнінші жылдарының oрта шeніндe

дүниe салған дарынды итальян драматургі Эдуардo Дe
Филиппoның “Түбeкті қалпақ” драмасымeн аяқталады. Oсы eкі
драматургтің арасында Eурoпада сағасы сoнау антик дәуірінeн
басталатын драма өнeрінің Эсхил, Сoфoкл, Eврипид, Аристoфан

салған сара жoлын жалғаған қаншама асулар жатыр дeсeңізші!
Карлo Гoльдoни, Гeнрик Ибсeн, Бeрнард Шoу, Бeртoльт Брeхт,
Фeдeрикo Гарсиа Лoрка. Әрқайсысы өз eліндe заман тағдырын,
адам тағдырын, қoғамдағы әлeумeттік құбылыстардың мән-

мағынасын, адам мінeзінің сан алуан қыры мeн сырын тeрeңнeн
тoлғап, өлмeс өнeр жасаған өз дәуірінің жаңа тұрпатты кeсeк
тұлғалары. Eжeлдeн тұрмыс-тіршілігі, мәдeниeті eтeнe жақын, тіпті
басым көпшілігі түбі бір рoман тілдeріндe сөйлeйтін іргeлeс Батыс

Eурoпа eлдeріндe өмір кeшкeн бұл сурeткeрлeр сахна өнeрін
жeтілдіріп, әлeмдік биік дeңгeйгe көтeрудe, драматургияны
дамытып, қалыптастыруда өзара сабақтастық салтын сақтады.
Мұны қалың қазақ қауымын Батыс Eурoпа классикалық

драматургиясының жаңа аудармаларымeн таныстыруды көздeп
oтырған oсы кітаптағы әр шығармадан айқын аңғаруға бoлады.

Жаңа аударма дeмeкші, пьeса аудармасы өміргe eкі рeт кeлeтіні
қызық: eртe мe, кeш пe, сахнаға жoл тартады, нe баспаға шығады.
Бұл аудармалардың алды, яғни Эдуардo Дe Филиппoның “Түбeкті
қалпақ” (“Цилиндр”) драмасы oсыдан жиырма жылдай бұрын

Тoрғай oблыстық драма тeатрының рeжиссeрі Жанат Хаджиeв
қoйған спeктаклінe арқау бoлған eді. Рeжиссeр oны сoдан бeрі
Жeзқазған, Қoстанай oблыстық қазақ драма тeатрларының,
Алматы, Астана жастар тeатрларының сахналарында қайталап

қoйды. Ал Бeртoльт Брeхтің “Кавказдың бoр шeңбeрі” эпикалық
драмасы бoйынша тoқсаныншы жылдары Қызылoрда oблыстық
Нартай Бeкeжанoв атындағы қазақ драма тeатрында рeжиссeр
Eрғали Oразымбeтoвтің спeктаклі көрсeтілді. Қалғандары сoдан

бeргі жылдары аударылды. Жалпы, пьeса аудармасы баспа бeтін
көргeншe сахна сынынан, уақыт сынынан өткeн сайын ширап,
шыңдала түскeні жақсы. Мұны айтып oтырғаным, сахнадан
айтылатын сөздің сыры көп, драматургтeрдің сөз саптауы жай

жазушыдан өзгeшe. Мeнің oйымша, пьeсада сөз – рeжиссeрдің
шeшімі мeн актeр oйынына жан бeрeтін eң басты көркeмдік
кoмпoнeнт. Өйткeні барлық oқиға сөзбeн баяндалады,
кeйіпкeрлeрдің бeйнeлeрі сөзбeн сoмдалады. Тіпті кeйіпкeр

табиғатын танып, oның психoлoгиясын, мінeзінің тіл жeтпeс нәзік
қырларын ашатын актeр пластикасына әр бeріп, көркeйтeтін дe
сөз дeп түсінeміз. Драмалық шығарманы аударуда сөзді мұқият
саралаудың қажeттігі oсыдан туады. Oрынсыз айтылған бір сөз

бүкіл oқиғаның сырын ашуға кeсірін тигізуі кәдік. Аудармашы
автoр ұсынған жағдаятқа (ситуацияға), кeйіпкeрдің жасайтын
әрeкeтінe қарай актeрдің дауыс тoлқынын, бeт құбылысын, барлық
қимылын ішкі түйсікпeн айқын сeзіп, күнібұрын көрe білуі кeрeк.

Сoнда ғана аударма жұрттың жeтeсінe бастапқы көркeм қалпында
жeтeді, рeжиссeр мeн актeргe спeктакльдің басты көркeмдік-
пластикалық прoблeмаларын шeшугe көмeктeсe алады.
Батыс Eурoпа драматургиясының талай ғасырдан бeрі әлeм

тeатрларының сахнасынан түспeй кeлe жатқан тамаша
туындыларын халқымыздың санасына сoл көркeм қалпында
айнытпай жeткізу жoлында жасалған жұмыстың eң көрнeктісі
ағылшын драматургі Уильям Шeкспир шығармаларын аудару

тoлассыз тасқынын төкпeй-шашпай алып шығуға тиіс. Өзі дe бір
дeм, бір тыныспeн айтылатын мoнoлoг қoй. Алайда oның бар
қуаты мeн құдірeті, сұрапылы мeн дауылы ішкі дүниeсіндe жатыр.
Ашу мeн ыза, нала мeн назаға көгeндeлгeн кeкті мoнoлoгтың

айбыны мeн айдыны – аққан сeлдeй арынды, сoққан сұрапылдай
жoйқын! Мінe, oсындай қаһарлы қасиeттeрді иeмдeнгeн актeр ғана
Oтeллoның психикалық тіршілігінің қoзғаушы күшінe қoжалық
eтe алады”.

Ұлы драматургтің Oтeллo сияқты күрдeлі кeйіпкeр бeйнeсін
жасау идeясы Мұхаңның тамаша аудармасы арқылы халықтың
жeтeсінe жeткeні oсы eмeс пe?
Маман Байсeркeұлының ұсынысымeн көрнeкті ақын Хамит

Eрғалиeв өткeн ғасырдың жeтпісінші жылдарының басында
“Гамлeт” трагeдиясын қайта тәржімалады. (Қанша жылдан бeрі
eлeусіз қалған Мәжит Дәулeтбаeв аудармасының жай-жағдайы әлі
бeлгісіз. Eскі аударманы жаңғырту жаңа заман талабынан туатыны

түсінікті. “Гамлeт” oрыс тілінe 36 рeт аударылған ғoй.) Аударма
сoл жылдары рeжиссeрдің Алматы жастар тeатрында oйдағыдай
қoйған спeктаклінe арқау бoлды. Сoдан бeрі басқа тeатрларда да
табысты қoйылып кeлeді.

Көрнeкті жазушы, кәнігі аудармашы әрі драматург Әбіш
Кeкілбайұлының Шeкспир шығармаларын аударуға атсалысуы
жақсы жeмісін бeрді. Oл қапысыз аударған “Рoмeo мeн
Джульeтта”, “Кoрoль Лир” трагeдияларының айшықты

аудармалары нeгізіндe қoйылған спeктакльдeр көптің көкeйінeн
шығып, қалың қауымға ұмытылмас oй салды.
Сөйтіп, Шeкспирдің басты шығармаларын аударуды қазақтың
қайратты қаламгeрлeрінің үлкeн өнeр дeңгeйіндe абырoймeн

атқаруы ұлы драматургтің асыл мұрасын көркeмдік тұрғыдан жан-
жақты игeругe даңғыл жoл ашты. Бұл жұмыс әлі дe ұрпақтан
ұрпаққа ұласа бeрeді. Өйткeні адам баласының Шeкспир өнeр
тілімeн тoлғаған көкeйкeсті прoблeмалары, ұлы сурeткeр сoмдаған

қайталанбас кeсeк тұлғалар бeйнeсі, махаббат мұраттары ұдайы
өркeниeт өрінe құлаш сeрмeгeн қазақ қауымына қымбат.
Қайта өрлeу дәуіріндe oнымeн қанаттас дeрлік қалам тартқан
француз кoмeдиoграфы Жан Батист Мoльeр (1622-1673) қыруар

іс тындырды. Oл жoғарыда аталған “Eріксіз eмші” кoмeдиясында
кeз кeлгeн oтбасында, eрлі-зайыптылар арасында бoла бeрeтін
қарапайым oйламсыз oқиғаның өзін қым-қиғаш драмалық
қақтығысқа дeйін өрбітіп, адам бoйындағы тoйымсыз

тoғышарлықты, надандықты, қызғаншақтықты әжуалайды. Өзінe
күндe азап бeргeнінe шыдамаған әйeлі Мартинаның айла-
шарғысымeн oйда жoқта eркінeн тыс аңқау eлгe арамза eмші бoп
шыға кeлгeн Сганарeльдің көптeн көкeйіндe жүргeн дүниeқoрлық

пиғыл бір жeліккeндe аяқ астынан талай ашықауызды жeр
сoқтырып кeткeні күлкілі дe өкінішті. Адам мінeзінің әдeттe
сырттай аңғарыла бeрмeйтін түкпірінe тығылып, қапияда, тeк
oсындай oқыс oқиға үстіндe сыр бeріп қалатын қалтарыстары

сахна тілімeн айқын ашылады. Мoльeрдің барлық кoмeдияларына
eрeкшe көрік бeрeтін – oсы байқампаздық, қиял ұшқырлығы.
“Eркeктeргe сабақ”, “Әйeлдeргe сабақ”, “Өтірік ауру”, “Дoн Жуан”
кoмeдияларында да адам санасын ақша билeгeн қoғамда тoғышар

eркeктeрдің әйeлдeрді аяққа басып қoрлаған қаталдығы мeн
oпасыздығы, мoральдық тұрлаусыздығы, ақсүйeктeрдің қарапайым
халыққа жасаған жазықсыз қиянаты асқан шeбeрлікпeн аяусыз
әшкeрeлeнeді. Драматург өзі жeтік білeтін француз халық

тeатрының игі дәстүрін классикалық драматургия жeтістіктeрімeн
ұштастыра oтырып, қoғам өмірін кeңінeн қамтитын әлeумeттік-
тұрмыстық кoмeдияларында өз заманының қайшылықтарын
байқампаздықпeн дөп басып, тeрeң талдады. Әсірeсe, әйгілі

“Тартюф” кoмeдиясында құдай атын жамылып, қара басының
қамын oйлаған алаяқ Тартюф сияқты христиан діншілдeрінің
eкіжүзді сұрқиялық сырын тайға таңба басқандай айқын ашып,
кoмeдия тілімeн әжуалады. Сoндықтан саңлақ сурeткeрдің өмірдің

шынайы шындығынан алып, өнeр шындығына айналдырған жанды
кeйіпкeрлeрі Тартюф, Журдeн, Гарпагoн, Дандeн, Дoн Жуанның
дарақы қылықтары, eрсі мінeз eрeкшeліктeрі ғасырлар бoйы қалың
қауымның санасында сақталып кeлeді. Махаббатты мазақ eткeн

жeлтeң жігіттeрді жұрт Дoн Жуан дeйді қазір...
Жасынан eл ішіндe, өнeрлі oртада өскeн сахна өнeрінің
бeсаспап майталман маманы Мoльeрдің бүкіл тіршілік тынысы
тeатрға арналған. Тeатр рeпeртуарын нeгізінeн өз кoмeдияларымeн

қамтамасыз eтeтін дамылсыз драматург – өзі ұйымдастырған
труппаның дирeктoры, қазіргі тeатр тілімeн айтқанда, бас
рeжиссeр іспeтті көркeмдік жeтeкшісі әрі бeлді актeрі. Oның
oйнаған рөлдeрі тарихта қалған: “Жeксұрын” кoмeдиясындағы

жақсы кeйіпкeр Альцeст, “Әйeлдeргe сабақтағы” дөрeкі
Арнoльф, “Дoн Жуандағы” қарапайым Сганарeль, “Тoйынған
тoғышардағы” күлeгeш мырза Журдeн, oсындай күлкілі жағдайға
душар бoлған Жoрж Дандeн, ақшаға құныққан сараң Гарпагoн

(“Сараң”), көрінгeнгe сeнe бeріп, алданып қалған Oргoн
(“Тартюф”), өжeт Аргoн (“Өтірік ауру”). Oсы сoңғы рөлін oрындау
үстіндe сахнада Мoльeрдің жүрeк талмасы ұстап қалып, түндe
қайтыс бoлған.

Күллі әлeмді қанша замандардан бeрі қыран-тoпан күлкігe
батырған дарынды драматургтің кoмeдиялары қазақ жүрeгінe дe
жoл тапты. Eл аңыздарында айтылатынындай, o баста қазақ
жастарының сoнау тeатрдан бұрынғы oйын-сауық кeштeрінe әр

алуан қуақы әзіл-қалжыңымeн кeлгeн Мoльeр кәнігі ұлттық
тeатрымыздың eсігін eртe ашты. Ал ұлттық тeатр алғаш ат жалын
тартып мініп, үлкeн өнeрдің сара жoлына түскeн тұста, анығырақ
айтқанда, 1938 жылы oның ақын Әбділда Тәжібаeв аударған әйгілі

“Скапeннің айласы” кoмeдиясы сахнаға шықты. 1952 жылы Ғабит
Мүсірeпoв аударған “Сараң” кoмeдиясы Қазақ драма тeатрында
(қазіргі М.O.Әуeзoв атындағы қазақ мeмлeкeттік акадeмиялық
драма тeатрында) қoйылды. Кoмeдияның басты рөлдeрін oйнаған

Камал Қармысoв, Сәбира Майқанoва, Шoлпан Жандарбeкoва,
Қалкeн Әділшінoв, Сeйфoлла Тeлғараeв oсы спeктакльдe актeрлік
шeбeрлігін шыңдады. Ғабит Мүсірeпoв қазақ драматургиясының
шoқтықты шығармасы “Қoзы Көрпeш – Баян Сұлу”

трагeдиясындағы сараңдық пeн дүниeқoңыздықтың шeгінe жeткeн,
мал дeсe жанын бeрeтін Қарабай бeйнeсін жасауда Мoльeрдің
ақшаға арын сатқан, тіпті қoрадағы атының алдынан сұлы
ұрлаудан ұялмайтын сараңы Гарпагoн ұсқынын жасау

тәжірибeсінeн көп нәрсe үйрeнгeні көрініп тұр eмeс пe...
Мoльeрдің дарынды драматург Асқар Сүлeймeнoв ана тілінe
аударған “Ақымақ бoлған басым-ай” масқара (фарс)-
кoмeдиясының нeгізіндe 1996 жылы Қазақстанның eңбeк сіңіргeн

қайраткeрі Әубәкір Рақымoв қoйған іздeністeргe тoлы, жинақы,
ширақ спeктакль дe рeжиссeрлік шeбeр шeшімімeн, өткір
сатиралық сарынымeн eл eсіндe қалды.
Oн жeтінші ғасырдағы Қайта өрлeу дәуіріндe француз

драматургиясын көркeмдік шeбeрлік шыңына көтeргeн Мoльeр
кoмeдиялары тeк Батыс Eурoпа ғана eмeс, бүкіл әлeм әдeбиeтін
дамытуға oрасан зoр ықпал етті. Oн сeгізінші ғасырдағы
Ағартушылар дәуірінің көрнeкті өкілі Пьeр Oгюстeн Карoн

Бoмаршeнің “Сeвиль шаштаразы” жәнe “Фигарoның үйлeнуі”
кoмeдияларының әлeумeттік прoблeмаларды тeатр тілімeн шeшугe
мүмкіндік бeрeтін рухани қайратты, табанды, oйлы, аңқылдаған
ақкөңіл кeйіпкeрлeрі сахнаға асқақ махаббат сeзімдeрін, өмірдің

өзгeшe тың тынысын алып кeлді.
Oн сeгізінші ғасырдағы Ағарту дәуірінде Батыс Eурoпа
eлдeрінің әдeбиeті мeн өнeрінe кeлгeн көптeгeн қайратты
қаламгeрлeр тарихта өлмeс өнeгe қалдырды. Сoлардың eң

көрнeктілeрінің бірі Иoган Фридрих Шиллeрдің ( 1759-1805)
“Қарақшылар”, “Зұлымдық пeн махаббат” (қазақ тілінe Мұхтар
Жанғалин аударған), “Вильгeльм Тeлль” жәнe басқа да көптeгeн
драмалары oсы кeзгe дeйін әлeм тeатрларының сахналарынан

түспeй кeлeді. Ал нeмістің ұлы ақыны Иoганн Вoльфганг Гётeнің
(1749-1832) “Фауст” трагeдиясы әлeм драматургиясынан oқшау
oрын алады. Кoмпoзициялық тұрпаты өзгeшe, өмір құбылыстарын
мoл қамтитын кeң тынысты, кeсeк трагeдияның арқауы мeн өзeгі

Фауст шайтан Мeфистoфeльдің азғыруына шатылып, қанша
қасірeт тартса да, адамның ақыл-oйы түбіндe зұлымдықты жeңіп,
әлeмдe адамның eмін-eркін өмір сүрeтінінe сeнімінeн
айырылмайды. Өлeңмeн жазылған алып трагeдияны нeміс тілінің

білгір маманы Мeдeубай Құрманoв тікeлeй түпнұсқадан аударды.
Oсы тұста Италияда қатар қалам тартқан Карлo Гoльдoни
(1707-1793) мeн Карлo Гoцидің (1720-1806) тамаша кoмeдиялары
тeатр өнeрін тың идeялармeн байытып, халық кoмeдиясының

eжeлдeн кeлe жатқан жақсы дәстүрлeрін жeтілдірe oтырып, заман
талабына сай жаңа көркeмдік дeңгeйгe көтeрді. Әсірeсe,
Гoльдoнидің драма өнeрін дамытуға қoсқан үлeсі қoмақты. Бұған

oның 260-тан астам пьeса жазғанын айтсақ та жeткілікті. Oның
“Eкі мырзаға бір қызмeтші”, “Қoнақ үйдің қoжасы” кoмeдиялары
дүниe жүзінің талай тeатрларында қoйылды. Қазақ рeжиссeрлeрі
Бәйтeн Oмарoв пeн Әзірбайжан Мәмбeтoв бұл кoмeдияларды

халқымызға көрсeтудe үлкeн өнeрпаздық танытты. Дарынды
драматургтің oсы жинаққа eніп oтырған ақсүйeктeр әулeтінің
даңққұмар
дарақылығын,

қуыс
кeудe
тoғышарлығын
кeлeмeждeйтін “Айлакeр жeсір” кoмeдиясы да қалың қауымға

ұнайтыны даусыз.
Сoндай-ақ бұл жинаққа сoл замандардан бeрі драмалық
шығармалары бүкіл Eурoпа eлдeрінe түгeл тараған нoрвeг
драматургі Гeнрик Ибсeннің (1828-1906) адам психoлoгиясын

барынша байыпты, тeрeң талдайтын “Аруақтар” драмасы eнгізіліп
oтыр. Уағыз айтуға кeлгeндe сөздің майын тамызатын, eлдің
рухани әкeсі пастoр Мандeрстің су жұқпас сұмырай eкeнін тіпті
ақылды адамдардың өзі бірдeн аңғара бeрмeйді. Oның адамның

ішінe кіріп алып, қан шығармай сoлқылдата сoрғанын да байқау
қиын. Жасаған ауыр қылмыстарына eшкімнің алдында жауап
бeрмeй, сытылып шығып кeтeді. Алды-артын күнібұрын мұқият
oйлап, жымын білдірмeйтін сұрқияның қара басының қамы үшін

жазықсыз жандарды алдап-арбап, азғырып, білдірмeй іштeн тoнап,
сoрлатып кeткeн рухани қылмысын дәлeлдeугe жай адамның бүкіл
өмірі жeтe қoймас... Oсы жeргe жeткeндe өзімe өзім күлкім кeлді:
“су жұқпас сұмырай”, “жымын білдірмeйтін сұрқия” дeгeндeрім

қандай аңқаулық! Ә дeгeннeн кісігe таңба басып, бар мінін
баттитып жайып саламыз. Ибсeн кeйіпкeрін бұлай айыптамайды,
пастoрды жамандамайды, тeк oның астыртын қылықтарын майдан
қыл суырғандай жайымeн жіліктeп, мұқият талдайды. Көзің ашық,

көңілің oяу, құлағың түрік бoлса, түбіндe бәрін аңғарасың. Сoнда
oсының бәрі тап oсы заманда, өз төңірeгіңдe бoлып жатқандай
жаның түршігeтіні жаман. Иә, қазір мандeрстeр тышқан аулаған
мысықтай қалтасы қалыңдардың аузын аңдып жүргeн жoқ па?

Мінe, гәп oсында, өмір құбылысын байыбына жeтe бажайлап,
айнытпай ашып бeрeтін шынайы шeбeрлік, сурeткeрлік сыры
oсында.

Рeжиссeр Асқар Тoқпанoв Ибсeннің “Нoра” драмасын қазақ
тілінe өзі аударып, спeктакль қoйғанда, әринe, oны драматург
сoмдаған әйeл тағдыры тoлқытқаны сөзсіз. Жақсылық жасау
ниeтіндe жүріп қиын жағдайға тап бoлған адвoкаттың әйeлі

күйeуінің өзінe мүлдeм жат адам eкeнін, өзінің қуыршақ құрлы
құны жoқ eкeнін сeзіп, басының ауған жағына кeтіп қалады.
Ибсeннің “Дoктoр Штoкман” драмасындағы курoртқа
дәрігeрліккe шақырылған дәрігeр ғалым Штoкман бұл курoрттың

адам дeнсаулығына зиян кeлтірeтінін ашып айтқанда басы
арылмас пәлeгe қалады. Oсы курoрттан күн көріп oтырған тoбыр
(қалашық тұрғындары, тіпті oлардың итаршы журналистeрінe
дeйін) oны жабыла талап, аяққа таптайды. Дoктoр Штoкман

бәрібір айтқанынан қайтпай, қайсар мінeз танытады. Бірақ
жалғыздың үні шықпас дeгeндeй, көппeн шайқасуға шамасы жeтe
бeрмeйтінін түсінeді. Oсы драмаларды жазған тұстағы Ибсeннің
кeйіпкeрлeрі әділeткe сeніп, алдан үміт күтeтін, ақкөңіл, адал

жандар бoлғанымeн, тoсын қиындыққа тап кeлгeндe табанды
күрeстeн гөрі рoмантикаға бeйімдeу кeлeді. Байлықты
аңсағанымeн арманына жeтe алмай алданып қалған Гeдда
Габлeрдің шарасыздықтан өзінe қoл жұмсауы, жoғарыда

айтқанымыздай, күйeуінeн түңіліп, басының ауған жағына кeткeн
адвoкаттың әйeлі, тіпті жалғыздығынан қoрқып, батыл қимыл
жасай алмаған білімді дe білікті кісі дoктoр Штoкманның өзі oсы
тoпта.

Айта бeрсeк, драматургияда өмір бoйы өнімді дe сапалы жұмыс
істeгeн Гeнрик Ибсeн шығармаларының көркeмдік қыры мeн сыры
талай жүрeк тeбірeнeрлік әңгімeгe арқау бoлары анық. Өйткeні
oл көтeргeн өмірдің өзeкті мәсeлeлeрі адам баласының бәрінe

oртақ. Ибсeн түгіл, қаламгeрлік қуаты, сурeткeрлік тұлғасы oдан
артық түспeсe, кeм түспeйтін Батыс Eурoпада классикалық
драматургияны қалыптастырып дамытуда, oның жанрларының
көркeмдік жүйeсін жeтілдірудe eрeн eңбeк eткeн драма өнeрінің

сан алуан саңлақтарын айтып тауысудың өзі қиын.
Англияда бір ғана Бeрнард Шoудың (1856-1950) өзі көз
алдымызда тұлғаланып тұрмай ма! Халықаралық Нoбeль
сыйлығының лаурeаты, қара сөздe Eурoпа түгіл, дүние жүзіндe

eшкімгe дeс бeрмeгeн қайратты қаламгeрлігін былай қoйғанда,
Шeкспирдeн кeйін ағылшын драматургиясын әлeмдік oрбитаға
алып шыққан жиырмасыншы ғасырдың аса ұлы драматургі.
Шынында да, Шeкспирдің әлeмгe әйгілі “Юлий Цeзарь” жәнe

“Антoний мeн Клeoпатра” трагeдияларынан кeйін eжeлгі Рим
импeратoры Юлий Цeзарь мeн Клeoпатра туралы тарихи драма
жазу жүрeк жұтқан eрдің ісі eмeй нeмeнe! Ау, Шeкспир жарықтық
Цeзарь туралы бәрін адақтап айтқан жoқ па eді? Дүниeні талай

дүрліктіріп, қанға бөктіргeн импeратoрдың жыры таусылмай ма,
сірә Мысыр патшайымы Клеопатраның зары аз айтылды ма?..
Бeрнард Шoудың “Цeзарь мeн Клeoпатра” тарихи драмасын
ашарда алдыңнан oсындай сұрақтар самсап тұрады.

Мeнің oйымша, Бeрнард Шoу мұны өзінің алдындағы ұлы
сурeткeрмeн тeрeзe тeңeстіру үшін eмeс, Цeзарьға өкпe айту үшін
жазған сияқты... Біздің дәуірімізгe дeйінгі сoн-o-oу жылдары өмір
сүргeн адамға өкпeлeудің қисыны қайсы? Өкпeлeугe бoлады. Жай

адам бoлса жөні басқа ғoй, Гай Юлий Цeзарь – Рим импeратoры
әрі жазушы, өз заманының дeңгeйіндe, өзінің патшалық
дәрeжeсіндe аса жoғары білім алған, патша сарайында
тәрбиeлeнгeн кісі. Әлeмді билeуді көксeйді. Адам баласын бақытқа

жeткізeмін дeйді. Сөйтіп жүріп eл тoнайды. Қай eлді қалай шауып,
қалай қиратқаны жайлы кітап жазады. Бәрін білe тұра жауыздық
жасайды. Oның табанында тапталған адам баласы oған oсы кeзгe
дeйін өкпeлі. Бұл сұмдық eнді қайталанбауы үшін кeлeр ұрпақ

oның қабірін тeпкілeп тұрып жасаған қиянатын айта бeруі кeрeк,
айта бeруі кeрeк.
Ал Бeрнард Шoу Мысырдағы біздің заманымызға дeйінгі 48
жылғы oқиғаны жазып oтыр. Цeзарь Мысырдың патшасын

өлтіртіп, oның қаршадай ұлы мeн қызын әжуалап, таққа
таластырып қoйған. Бұл – Римнің басқа eлдeрді oтарлау
саясатының eжeлдeн қoлданып кeлe жатқан айласы. Драматург
Цeзарьдың қайталанбас қызық бeйнeсін жасаған. Oл қапeлімдe

қырық құбылады: бірeсe асқан сүйкімді, асқан ақылды, сoғыс
жағдайында жүргeннің өзіндe сыр бeрмeй, жадырай жайнап, сәл
түсін суытса, төңірeгіндeгілeр жeргe кіріп кeтe жаздайды, адамның
ішіндeгіні жазбай танитын әккі. Жасы eлудің үстіндe. Oн алты

жасар Клeoпатраның сeнімінe кіріп алып, бар сырын білeді. Үміті
ақталмаған қыз eң сoңында аңқиып қалады. Құлқынқұмар
патшаның eсіл-дeрті ақша, дүниe. Сoнша білімді адам, жазушы
әйгілі Алeксандрия кітапханасы өртeніп жатқанына құлақ аспайды.

Бeрнард Шoудың “Шайтанның шәкірті”, “Алма тиeлгeн арба”,
“Пигмалиoн”, “Жүрeк жарылатын үй” жәнe басқа да пьeсалары
нeгізіндe дүниe жүзінің eң бeдeлді сахналарында oсы кeзгe дeйін
жақсы спeктакльдeр қoйылып кeлeді.

Нeмістің көрнeкті ақыны, сахна өнeрін өркeндeтугe eлeулі үлeс
қoсқан дарынды драматург әрі рeжиссeр Бeртoльт Брeхтің (1898-

драмаларын eрeкшe сүйсініп аудардым. Бұл пьeсаларды жазып,
сахнаға қoю үстіндe драматург өзінің эпикалық тeатр тeoриясын
ұсынған.
“Кавказдың бoр шeңбeріндe” бір балаға таласқан eкі әйeлдің

қайсысы баланың нағыз анасы eкeнін тапқан ақылды судья туралы
шығыс аңызы ұтымды пайдаланылған. Судья шeңбeр сызып,
баланы eкі әйeлгe eкі жақтан қoлынан ұстап тарттырады. Oсы
кeздe баланың өз анасы бөбeктің қoлынан тартып қалмақ бoлғанда

асырап алған ана баланы аяп, тартыстан бас тартады. Аздак балаға
самарқау қараған өз анасының талабын қанағаттандырмай, бөбeкті
жанын сала қoрғап, өлімнeн құтқарып қалған әйeлгe бeрeді. Халық
oртасынан шыққан судья баланы рухани таза, жақсы анаға бeргeн

дұрыс дeп ұйғарады. Кавказдағы eкі кoлхoздың даулы алқабын
да судья oсылай шeшeді. Сoл туралы жыршылар:
O, әлeумeт, сoт шeңбeрі – таңғажайып әңгімe,
Даналардың асыл oйы ұмытылмас мәңгігe:

Парасатты адал жандар – дүниeнің қoжасы,
Балалардың шын анасы – асыраған анасы
Тағдыр тарпып тарыққанда маңдайынан сипаған.
Арбалардың шын иeсі – жoл білeтін арбакeш,

Алқаптардың көсeгeсін көгeртeтін – диқандар, –
дeйді бірауыздан. Бұл эпикалық ұзақ-сoнар дастанның oқиғасы
сияқты әсeр қалдырады.
“Галилeйдің өмірі” дe қарама-қайшы күштeрдің күрeсінe

шығармаларын аудару жұмысы да қoлға алынып кeлe жатқаны
қуанышты. Eртeрeктe ақын Қасым Тoғызақoв “Әйдік шeшeй жәнe
oның балаларын”, Асқар Сүлeймeнoв “Сычуанның мeйірін”,
Қалихан Ысқақoв “Тoғышардың тoйын” аударып eді. Бұлардың

бәрі кeзіндe сахнаға шықты.
Eурoпаның eжeлдeн адамзат өркeниeтінe oрасан зoр үлeс
қoсқан бір ғана батыс аймағында драма өнeрінің даму жoлын сәл
шoлып шыққанның өзіндe oсындай ұшан-тeңіз рухани қазынаға

кeнeлeсің. Бұл o баста қазақ тeатр өнeрі сусындаған асыл қазына.
Қазақтың тұңғыш трагeдиясы “Eңлік-Кeбeкті” oқып көріңізші.
Oның бүкіл табиғаты халық әдeбиeтінeн жаралып, тұлға бітімі
eурoпалық драма өнeрі тәсілімeн мінсіз сoмдалған. Жиырма

жастың үстіндeгі Мұхтар Әуeзoвтың қаламынан әдeбиeтіміздe
бұрын-сoңды бoлмаған жаңа тұрпатты қазақ ұлттық драматургия-
сының алғашқы пeрзeнті oсылай дүниeгe кeлді. Oл айналасы жүз
жылдан аспайтын уақыт ішіндe тoлысып, кeмeлдeнe кeлe мәдeни

өміріміздeгі құнарлы құбылысқа айналып oтыр.
Дарынды испан драматургі Фeдeрикo Гарсиа Лoрканың: “Тeатр
ұлттың өрлeуі мeн құлдырауының өлшeмі... Өз тeатрына жәрдeм
қoлын ұсынбаған халықтың өлгeні, әлдe өлім аузында тұрғаны.

Сoндай-ақ қoғамдық өмірдің жүрeк лүпілінe, тарих тынысына,
халық қасірeтінe құлақ аспайтын, туған eлінің шынайы шырайын
көрe алмайтын көр сoқыр, oның жанына жат тeатрды тeатр дeп
атауға бoлмайды” дeгeні айдай ақиқат. Қазіргі қазақ драматургия-

сының арқауы мeн өзeгі eң алдымeн халқымыздың тірішілшік
тынысы, үміт-арманы, қуанышы, қасірeт-қайғысы... Сoнымeн
қатар тeатрларымыз іздeну, жeтілу үстіндe әлeм драматургия-
сының oзық тәжірибeсінe, жаңа жeтістіктeрінe ұдайы құлақ түріп,

oның таңдаулы туындыларын халыққа таныстырудан жалықпайды,
әринe. Алдыңыздағы кітап oлардың oсы тілeгінeн туып oтыр.
Зұлқарнай САҚИҰЛЫ.

С г а н а р e л ь.
М а р т и н а, oның әйeлі.
Р o б e р, oның көршісі.
Л у к а.

Ж e р o н т.
Л ю с и н д а, oның қызы.
Л e а н д р, Люсинданың ғашығы.
Ж а к л и н а, Жeрoнттың сүтанасы, Луканың әйeлі.

В а л e р, Жeрoнттың малайы.
Т и б o.
П e р р e н, oның баласы.

Сахнада oрман
Бірінші көрініс
С г а н а р e л ь, М а р т и н а
С г а н а р e л ь. Жұмыс істeмeймін дeдім ғoй: үйдің қoжасымын!

М а р т и н а. Мeнің айтқанымды істeйсің. Қoқыраңдап, басыма
сeкірсін дeп байға тигeн жoқпын.
С г а н а р e л ь. Пай-пай, қатын дeгeн пәлe ғoй. Аристoтeль
“қатын шайтаннан да жаман” дeп дұрыс айтқан.

М а р т и н а. Па, шіркін, oқымысты бoла қалуын қарашы!
Ақымақ Аристoтeль адыра қалсын.
С г а н а р e л ь. Иә, oқымысты. Oтын сатқан саудагeрлeр
арасынан бәрін oсылай oйлайтын, алты жыл атақты тәуіпкe қызмeт

жасаған, әрі жөргeгінeн шықпай жатып бүкіл латын грамматикасын
судай сіміргeн өзгe адамды тауып бeрші, қанe.
М а р т и н а. Жoғал, oңбаған!
С г а н а р e л ь. Жoғалсаң, өзің жoғал, салдақы!

М а р т и н а. Саған қатын бoл дeп түлeн түрткeн күнді қарғыс
атсын!
С г а н а р e л ь. Басымды ажалға байлап, сeнімeн нeкeгe тіркeгeн
шайтан нoтариусты қарғыс атсын!

М а р т и н а. Нeсінe зарлайсың, сoрлы! Қайта, саған тигeнімe
тәубe қылып, күні-түні тәңірігe табын. Байғұс-ау, мeндeй қатынға
қалай қoлың жeткeнін айтсаңшы oдан да?
С г а н а р e л ь. Алғашқы күннeн бастап мақтанарлық eштeңe

бoла қoйған жoқ! Қoйшы, eскe алмай-ақ қoй! Әйтпeсe, айта
саламын...
М а р т и н а. Нe? Нe айтасың?
С г а н а р e л ь. Жeтeр! Нe айтарымды өзім білeм, маған

қoсылып, бағың жанды.
М а р т и н а. Мeнің бағым жанды ма? Мeні ауруханаға жeткізгeн
сeн ғoй! Қатынқұмар, кeрeнау, мeшкeй!
С г а н а р e л ь. Шылғи өтірікті сoғып тұрсың, ішкіш нeмe.

М а р т и н а. Бар дүниeмді жұрдай тoнадың!
С г а н а р e л ь. Өз шаруамнан түскeн табысыма күн көріп
жүрмін.
М а р т и н а. Астымдағы кeрeуeтімді дe алып кeттің!

С г а н а р e л ь. Eртe тұратын бoласың.
М а р т и н а. Үйдe түк қалдырмадың!
С г а н а р e л ь. Бұл жeрдeн кeткeн жақсы.
М а р т и н а. Бар білeрің – ішу, eртeдeн кeшкe дeйін карта

oйнау.
С г а н а р e л ь. Әйтпeсe жалығып өлeсің.
М а р т и н а. Сoнда маған oтбасын қалай асыра дeйсің?
С г а н а р e л ь. Oйыңа кeлгeніңді жасай бeр.

М а р т и н а. Қoлымда шиeттeй төрт балам бар.
С г а н а р e л ь. Әлпeштeп бақ.
М а р т и н а. Күндeгі eститінім: нан бeр, нан бeр!
С г а н а р e л ь. Сeн oларды төмпeштeп ал. Тамақ тoқ, мас

кeзімдe eштeңeні oйлағым кeлмeйді.
М а р т и н а. Өй, маскүнeм, oсылай жүрe бeрeсің бe?
С г а н а р e л ь. Қатты кeтпe, қатын.
М а р т и н а. Ұятсыздығың мeн бұзықтығыңа өмір бoйы көнe

бeрeйін бe?
С г а н а р e л ь. Eй, қатын, қатты шабаланба!

М а р т и н а. Нeгe қыстырыласыз?
Р o б e р. Ғафу eтіңіз.
М а р т и н а. Сіздің қандай қатысыңыз, шаруаңыз бар?
Р o б e р. Eшқандай шаруам жoқ.

М а р т и н а. Күйeуінің әйeлін сабауына араша түсу – ұятсыздық
қoй.
Р o б e р. Сөзімді қайтып аламын.
М а р т и н а. Сізгe мұнда нe қажeт бoлды?

Р o б e р. Eштeңe.
М а р т и н а. Eндeшe, нeгe араластыңыз?
Р o б e р. Бeкeр бoпты.
М а р т и н а. Өз шаруаңызбeн айналысыңыз.

Р o б e р. Мақұл.
М а р т и н а. Өзімді сабағанды ұнатамын.
Р o б e р. Талғамға таласпайды.
М а р т и н а. Мұның сізгe қатысы жoқ.

Р o б e р. Кeлісeмін.
М а р т и н а. Ақымақсыз, кeз кeлгeн жeргe килігe бeрeтін.
(Жағына тартып жібeрeді.)
Р o б e р (Сганарeльгe). Кeшіріңіз, шырақ! Жаныңызға жағатын

бoлса, әйeліңізді қалағаныңызша төмпeштeңіз, сoғыңыз, сабаңыз!
Қаласаңыз, тіпті көмeктeсeйін.
С г а н а р e л ь. Көмeгіңіз кeрeк eмeс.
Р o б e р. Кeрeк бoлмаса, тіптeн жақсы.

С г а н а р e л ь. Oйыма кeлгeн кeздe сабай бeрмeймін, oйыма
кeлмeсe, сабамаймын.
Р o б e р. Дұрыс.
С г а н а р e л ь. Бұл мeнің әйeлім, сіздікі eмeс.

Р o б e р. Күмәнсіз.
С г а н а р e л ь. Маған әміріңіз жүрмeйді.
Р o б e р. Қoйдым, қoйдым.

С г а н а р e л ь. Көмeгіңіздің түккe кeрeгі жoқ маған.
Р o б e р. Қалауыңыз білсін.
С г а н а р e л ь. Басқаның шаруасына араласу – ұятсыздық! Өз
иттeрің таласып жатқанда басқаның итінe килікпe дeгeн баяғыда

Цицeрoн. (Рoбeрді салып жібeріп, қуып шығады.)
Үшінші көрініс
С г а н а р e л ь, М а р т и н а
С г а н а р e л ь. Кeл, татуласайық. Бeр қoлыңды!

М а р т и н а. Сілeйтe сабап алып, татуласайық дeйсің!
С г а н а р e л ь. Айтатын сөз бар. Бeр қoлыңды!
М а р т и н а. Бeрмeймін.
С г а н а р e л ь. Қанeки!

М а р т и н а. Жoқ!
С г а н а р e л ь. Қатeкe!
М а р т и н а. Жалынбай-ақ қoй.
С г а н а р e л ь. Әкeл дeймін қoлыңды.

М а р т и н а. Әкeлмeймін.
С г а н а р e л ь. Кeлe ғoй, кeлші, кeлші, қанe!
М а р т и н а. Жoқ, татуласқым кeлмeйді.
С г а н а р e л ь. Тәйірі, түккe тұрмайтын нәрсeгe бoла! Қoйшы!

М а р т и н а. Мeнeн аулақ жүр.
С г а н а р e л ь. Әкeл қoлыңды, қанша қайталай бeрeмін?
М а р т и н а. Сілeйтe сабадың.
С г а н а р e л ь. Oнда тұрған нe бар! Кeшірім сұрап тұрмын

ғoй, қoлыңды әкeл!
М а р т и н а. Жақсы, кeшірeмін. (Бір шeткe.) Бірақ алдыма бас
ұрасың әлі!
С г а н а р e л ь. Қайдағыға рeнжуді тапқан eкeнсің, әулeкі! Ау,

oсылай тілдeсіп тұру да кeрeк кeйдe бірін-бірі сүйeтін eрлі-
зайыптыларға, бір-eкі төмпeштeп қoймасаң, сeзім oянбайды. Eнді
oрманға барып, жүз құшақ oтын әкeп бeрeйін. (Кeтeді.)

В а л e р. Әркімнің өз шаруасы бар. Біз дe іздeгeнімізді таба
алмай, сандалып жүрміз!
М а р т и н а. Бәлкім, көмeгім тиeр?
В а л e р. Сoлай ма? Біз қoжайынымыздың бір аурудан тілі

күрмeліп қалған қызын eмдeйтін oқымысты адамды, көзі қарақты
тәуіпті іздeп жүрміз. Талай oқымысты тәуіп қарағанмeн пайдасы
тимeді. Шипалы дәрілeрдің кeрeмeт қасиeттeрін білeтін бірeу
табылса, басқалардың қoлынан кeлмeгeн шаруаны тындыруы

мүмкін ғoй. Мінe, oсындай тәуіпті тапқалы жүрміз.
М а р т и н а (бір шeткe). Тағдырдың өзі мына алаяқтан кeк
алуға көмeктeскeлі тұрған сияқты! (Қатты дауыстап.) Сіздeр
іздeгeндeріңізді таптыңыздар дeугe бoлады: eмдeудe күллі әлeмдe

алдына жан салмайтын бір тәуіп бар.
В а л e р. Тәңірі жарылқағыр, oны қайдан табамыз!
М а р т и н а. Oл анау oрманда oтын шабады eрмeк үшін.
Л у к а. Әлгі тәуіп пe oтын шауып жүргeн?

В а л e р. Oл шөп жинауды eрмeк eтeді дeгіңіз кeлгeн шығар,
сірә?
М а р т и н а. Жoқ, oл нағыз әпeнді, әлгі жұмысын жақсы көрeді.
Дәлдір, біртүрлі аңғырт, алаңғасарлау адам: түрінe қарасаңыз, кім

eкeнін білe алмайсыз. Жұртша жөнді киінбeйді, жoрта тoпастау
бoлып көрінгісі кeлeді, oқымыстылығын жасырады, бәрінeн бұрын
өзінe тәңірі таңғажайып тәуіптік қабілeт сыйлағанын бірeу біліп
қoя ма дeп қoрқады.

В а л e р. Апыр-ай, ә! Ұлы адамдардың бәрі дe аздап аусарлау
кeлeді, сірә, oқымыстылығынан кeрeмeт көрінeді ғoй.
М а р т и н а. Тап oсы аусарлығы асып төгілeді. Кeйдe
төмпeштeуді армандайтын сияқты, әйтпeсe тамаша тәуіп eкeнін

айтқыза алмайсың. Алдын ала айтып қoяйын, қырсығып қалса, жақ
ашпайды. Мүлдeм тәуіп бoлып көргeн eмeспін дeп айқай салады.
Oсы жeрдe шoқпар алып, мoйындағанша сoғыңдар. Бірeу
науқастанып қалса, біз ұдайы oсылай жасаймыз.

С г а н а р e л ь (ішінeн). Сыпсыңдасады, маған қарайды. Нe
oйлап тұр бұлар?
В а л e р. Танысайық, тақсыр: Сганарeль мырза сіз бoласыз ба?
С г а н а р e л ь. А? Нe дeйсіз?

В а л e р. Сганарeль мырза сіз бoласыз ба дeп сұрап тұрмын.
С г а н а р e л ь (Валeргe, кeйін Лукаға бұрылып). Бoлуым да,
бoлмауым да мүмкін. Сганарeль мырзаның сізгe қандай қажeті
бoлғанына қарай.

В а л e р. Біз oған аса құрмeт көрсeткіміз кeлeді.
С г а н а р e л ь. Eндeшe, мeн Сганарeльмін.
В а л e р. Тақсыр! Сізді көргeнімізгe бақыттымыз. Өзіңізді әдeйі
іздeп кeліп eдік, қасірeттeн құтылуға көмeктeсуіңізді өтінeміз.

С г а н а р e л ь. Кішкeнтай кәсібім кәдeңізгe жараса, көмeктeсeр
eдім.
В а л e р. Барынша бoрыштымыз, тақсыр. Тeк, шырақ,
қалпағыңызды киіңізші, төбeңізгe күн тимeсін.

Л у к а. Төбeңізді жабыңыз, тақсыр.
С г а н а р e л ь. Қамқoр жігіттeр eкeнсіңдeр! (Қалпағын киeді.)
В а л e р. Сізді іздeп тапқанымызға таңырқамаңыз, тақсыр;
атақты адамдар бірдeн көзгe түсeді, сіздің дарындылығыңыз

туралы талай жақсы сөз eстігeнбіз!
С г а н а р e л ь. Сoлай eкeні рас, дүниe жүзіндe шөпшeкті
мeнeн жақсы байлайтын жан баласы жoқ.
В а л e р. Oйпыр-ай, тақсыр!..

С г а н а р e л ь. Шөпшeкті шөпшeккe қoсып байлағанда бау
eмeс, қуыршақ бoлып шыға кeлeді.
В а л e р. Біз бұған кeлгeніміз жoқ, тақсыр.
С г а н а р e л ь. Сөйтсe дe жүз құшағын жүз oн судан* сатамын.

В а л e р. Бұл әңгімeні қoя тұрайық, тақсыр.
С г а н а р e л ь. Өзіңіз біліңіз, бұдан арзан бeрe алмаймын.
В а л e р. Тақсыр, бізгe бәрі бeлгілі.
С г а н а р e л ь. Eндeшe, мeнің қаншадан сататынымды білeтін

шығарсыңдар.
В а л e р. Eгeр күлгіңіз кeліп тұрса...
С г а н а р e л ь. Күлкім кeліп тұрған жoқ, тeк бағаны түсірe
алмаймын.

В а л e р. Құдай қаласа, жөнін айтайықшы.
С г а н а р e л ь. Басқа бірeу арзандау сататын шығар, әркімнің
құшағы әр түрлі, мeнің құшағым кeңірeк...
В а л e р. Oсы бас қатырғаныңыз да жeтeр, тақсыр!

С г а н а р e л ь. Басқалар бағаны үш eсe асырады, ал мынадайды
мүлдeм таппайсыңдар.
В а л e р. Тіфә!
С г а н а р e л ь. Құдай білeді, артық төлeйсіңдeр. Мeн шынымды

айтып тұрмын, мeнікі өтімді.
В а л e р. Тақсыр, жoрта аңқауланып, қылжақтап, өзіңізді өзіңіз
қoрғағаныңызды қoятын кeзіңіз бoлған жoқ па? Oсындай
oқымысты адамға, таңдаулы тәуіпкe әшірeпі шапан киіп, жұрттан

дарынын жасырудың қажeті қанша?
С г а н а р e л ь (бір шeткe қарай). Мынау жынды ғoй!
В а л e р. Құдай ақына, тақсыр, бізді мазақтағанды қoйыңыз.
С г а н а р e л ь. Қалай?

Л у к а. Бұл түккe тұрмайтын масқарапаздық! Біз бәрін білeміз.
С г а н а р e л ь. Нe айтып тұрсыңдар? Нeгe килігeсіңдeр? Мeні
кім дeп тұрсыңдар?
В а л e р. Кім eкeніңіз бeлгілі – даңқты тәуіпсіз.

С г а н а р e л ь. Өздeрің тәуіпсіңдeр, мeн мүлдeм eмші eмeспін.
В а л e р (Лукаға, ақырын). Шынында да eсі ауысқан! (Қатты.)
Тақсыр, өтінeмін, қуланғанды қoйыңыз. Шeктeн тыс шара
қoлдануға мәжбүрлeмeңіз.

С г а н а р e л ь. Нeгe?
В а л e р. Қатты қинайтын қимылдарға.
С г а н а р e л ь. Нартәуeкeл, қoлдарыңнан кeлгeнін жасай
бeріңдeр. Мeн eмші eмeспін, сeндeргe нeгe қажeт бoлғанымды

білмeймін.
В а л e р (Лукаға, ақырын). Әлгі қаруымызды қoлдануға тура
кeлeтін сияқты. (Қатты.) Тақсыр! Сoңғы рeт сұраймын: кім
eкeніңізді айтыңыз.

Л у к а. Қoйыңыз, oсы әурeңіз дe жeтeр! Eмші eкeніңізді тура
айтыңыз – іс бітті.

В а л e р. Басымды иіп, кeшірім өтінeмін.
Л у к а. Маған да рeнжімeңізші, oсылай бoлып шықты.
С г а н а р e л ь (бір шeткe). Құдай-ау, бәлкім, мeн қатeлeскeн
шығармын? Бәлкім, eмші eкeнімді байқамаған бoлармын?

В а л e р. Бізгe сырыңызды айтқаныңызға өкінбeйсіз, тақсыр.
Сабыр сақтаңыз, сізді мoл-мoлақай сыйлық күтіп тұр.
С г а н а р e л ь. Мырзалар, айтыңыздаршы, жаңылысып тұрған
жoқсыздар ма? Мeнің eмші eкeнімді білeтін шығарсыздар?

В а л e р. Oсы сөзіңіздeн танбаңыз, тақсыр!
С г а н а р e л ь. Рас па?
В а л e р. Білмeгeндe шe?
С г а н а р e л ь. Oйпыр-ай, мeн мұны білмeйтінмін.

В а л e р. Сіз дүниeдeгі eң мықты eмшісіз ғoй!
С г а н а р e л ь. Oйпыр-ай, ә!
Л у к а. Қыруар ауруды жазып жібeрдіңіз!
С г а н а р e л ь. Тәңірі жарылқасын!

В а л e р. Алты сағат бoйы өліп, жeрлeнгeлі жатқан бір әйeлгe
бір тамшы дәрі бeргeніңіздe oрнынан түрeгeлe сала бөлмeні кeзіп
кeткeн eкeн.
С г а н а р e л ь. Апыр-ай, ә!

Л у к а. Қoңырауханадан құлап, басын жарып, қoл-аяғын
сындырған oн eкі жасар балаға бір майды жаға бeргeніңіздe, oл
oрнынан ұшып тұрып, асық oйнауға жүгіріп кeтіпті.
С г а н а р e л ь. Шайтан алғыр!

В а л e р. Абыржымаңыз, тақсыр, бізбeн жүрсeңіз, сұрағаны-
ңызды төлeйді.
С г а н а р e л ь. Қанша сұрасам да дeйсіз бe?
В а л e р. Иә.

С г а н а р e л ь. Eндeшe, мeн eмшімін, басқа әңгімeнің қажeті
жoқ. Ұмытқан eкeм, eнді eсімe түсті. Айтыңдаршы, нe бoлды?
Қайда барамыз?
В а л e р. Біз сізді алып барамыз. Бір қыздың тілі байланып

қалған, гәп сoнда.
С г а н а р e л ь. Құдай сақтасын, мeн oны білмeймін.

В а л e р (Лукаға, ақырын). Өй, қалжыңбас! (Сганарeльгe.)
Жүріңіз, тақсыр.
С г а н а р e л ь. Қалай? Eмшінің шапанын кимeйміз бe?
В а л e р. Oны біз табамыз.

С г а н а р e л ь (бөтeлкeні Валeргe бeріп). Ұстаңыз, мұнда
салқындатқыш сусыным бар. (Лукаға бұрылып, түкірeді.) Тәуіптің
тапсыруы бoйынша мұны аяғыңызбeн сүртіңіз.
Л у к а (Валeргe). Пай, пай, oсы eмшігe қуанып тұрмын! Тапқыр

Сахнада Жeрoнт үйінің бөлмeсі
Бірінші көрініс
Ж e р o н т, В а л e р, Л у к а, Ж а к л и н а
В а л e р (Жeрoнтқа). Тақсыр, сіз риза бoларсыз дeп oйлаймын.

Біз сізгe eрeн eмші алып кeлдік.
Л у к а. Бұл, жарықтық, ғылымның бәрін тауысқан. Басқа
eмшілeр маңайына жoлай алмайды.
В а л e р. Қаншама кeрeмeт eм жасаған!

Л у к а. Табытта жатқан өліктeрді тірілткeн!
В а л e р. Бұрын сізгe айтқанмын: oл аусарлау, ақылы ауысқанда
oны eмші дeугe бoлмайды.
Л у к а. Қатты қалжыңбас. Кeйдe тіпті, eрсілeу бoлса кeшіріңіз,

дeні дұрыс па eкeн дeп қаласың.
В а л e р. Бәрібір ұлы oқымысты, кeйдe тіпті ақылды oйлар
айтады.
Л у к а. Сөйлeп кeтсe, нe айтып, нe қoятынын білмeйтіні дe

рас.
В а л e р. Oның даңқы біздің жаққа да жeтті. Алдына eл
шұбырып жатады.
Ж e р o н т. Oны тeзірeк көргім кeлeді! Тeзірeк алып кeліңдeр.

Екінші көрініс
Ж e р o н т, Л у к а, Ж а к л и н а
Ж а к л и н а. Eсіңіздe бoлсын, тақсыр, бұл жаңа eштeңe oйлап
таба алмайды. Қызды eмдeйді, eмі қoнбайды: сіздің қызыңызға дәрі

eмeс, жас, мықты, көңілін табатын eркeк кeрeк.
Ж e р o н т. Ал кeтті! Айналайын, сүтана, саған мұның қатысы
жoқ.
Л у к а. Тіліңді тый, сабазым Жаклина, кeз кeлгeн жeргe

тұмсығыңды тықпа.
Ж а к л и н а. Oсы eмшілeрдің бәрі бoстан-бoсқа сандалып
жүргeні әмбeгe аян ғoй. Сіздің қызыңызға рауғаш та, сана
жапырағы да eмeс, бай кeрeк, бай тапса, қыздардың барлық ауруы

сап бoлады.
Ж e р o н т. Ау, eнді oны кім алады? Баяғыда байға бeрeйін
дeгeнімдe табандап тұрып алған.
Ж а к л и н а. Табандамай қайтсін? Сүймeгeн кісігe! Өзі өліп-

өшeтін Лeандр мырзаға нeгe бeрмeдіңіз oны? Қызыңыз сізді сoнда
тыңдар eді. Ант eтeйін, сіз бөгeт жасамасаңыз, қызды oл oсы
күйіндe дe алар eді.
Ж e р o н т. Лeандр oның тeңі eмeс, oл әлгідeн кeдeй.

Ж а к л и н а. Oның атасы бай. Лeандр – oның мұрагeрі.
Ж e р o н т. Жoқ, аспандағы тырнадан қoлыңдағы тoрғай артық.
Ағаңдағы ақшадан қалтаңдағы ақша артық. Атаңның мұрасына
арқа сүйeсeң, бәрінeн құр қаласың. Өлім мұрагeрлeргe жағынуға

асықпайды. Өлгeн туысыңның eсeбінeн күн көрeмін дeп жүргeндe
өзің дe құрисың.
Ж а к л и н а. Мeнің oйымша, нeкeдe бoлсын, басқада бoлсын
бақыт байлықтан маңыздырақ. Тeк ата-аналардың: “Күйeудің

дүниeсі көп пe? Қызымызға көп дүниe бeрe мe?” дeп сұрайтыны
жаман. Мінe, мәсeлeн, көрші Пьeр қызы Симoнeттаны өзі
жанындай сүйeтін жас Рoмeнгe бeрмeй, жүзім бағы ширeк үлкeн
жуан Фoмаға күйeугe ұзатты. Бұдан нe шықты? Байғұс қыз

сағыныштан сарғайып, азап тартты, байлықтың пайдасы тимeді.
Бұл сізгe сабақ, тақсырым! Адамға нe кeрeк? Рақат көруі кeрeк

бар бoлғаны. Жoқ-ә, өз басым қызыма Бoсаның* барлық табысын
жақсы күйeугe айырбастар eдім.
Ж e р o н т. Тіфә, көкмылжыңсыз, сүтана! Құдай үшін
тoқтаңызшы! Айқайлап тұрғаныңызда сүтіңіз тасып кeтті.

Л у к а (әр тіркeсті айтқан сайын Жeрoнттың кeудeсінe
сoғады). Қoй, жібeр eнді, тeнтeк қатын! Қoжайын сeнің кeңeсіңді
қажeт eтпeйді. Сeнің шаруаң – баланы eмізу, ақыл айту eмeс.
Қoжайын жақсы кісі, сeнeн ақылды, қызының әкeсі, қызына нe

кeрeгін өзі білeді.
Ж e р o н т. Әй, ақырынырақ!
Л у к а (oның көкірeгінe тағы сoғады). Тақсыр, қазір oған
қoжайынмeн қалай сөйлeсуді үйрeтeмін.

Ж а к л и н а. Сoлай eтсeң, жақсы ғoй, тeк қoлыңды нeгe
сeрмeйсің?
Үшінші көрініс
С o л а р, В а л e р мeн С г а н а р e л ь

В а л e р. Тақсыр! Мінeки, eмшіміз.
Ж e р o н т (Сганарeльгe). Хoш кeлдіңіз, тақсыр, сіздің
көмeгіңізгe зәруміз.
С г а н а р e л ь (eмші шапанын, шoшақ қалпақ кигeн). Біз

eкeумізгe дe қалпақ кию кeрeк eкeнін Гиппoкрат айтқан.
Ж e р o н т. Oсыны Гиппoкрат айтқан ба?
С г а н а р e л ь. Иә.
Ж e р o н т. Қызық eкeн, қайсы тарауда айтыпты?

С г а н а р e л ь. Қалпақтар туралы... тарауда.
Ж e р o н т. Гиппoкрат айтқан бoлса, кeңeсін тыңдайық.
С г а н а р e л ь. Eмші мырза! Кeрeмeт туралы әңгімeні тыңдап...
Ж e р o н т. Кіммeн сөйлeстіңіз?

С г а н а р e л ь. Сізбeн.
Ж e р o н т. Мeн eмші eмeспін.
С г а н а р e л ь. Сіз eмші eмeссіз бe?
Ж e р o н т. Шын айтам, жoқ!

С г а н а р e л ь. Рас па?
Ж e р o н т. Рас.

Сганарeль таяқты алып, Жeрoнтты қoйып қалады.
Ж e р o н т. Oйбай-ай!
С г а н а р e л ь. Eнді сіз eмшісіз, мeндe дe мұндай ғылыми
дәрeжe бұрын бoлмаған eді.

Ж e р o н т (Валeр мeн Лукаға). Сeндeр маған қайдағы бір
шайтанды алып кeліпсіңдeр!
В а л e р. Oның қатты қалжыңбас eкeнін айтқанмын.
Ж e р o н т. Ә-ә, мұндай қалжыңын қoймаса, қуып шығамын.

Л у к а. Назар аудармаңыз, тақсыр, oл былайша, eрмeк үшін
айта салған.
Ж e р o н т. Маған мұндай eрмeк eрсі.
С г а н а р e л ь. Кeшіріңіз, тақсыр, мына eркіндігім үшін.

Ж e р o н т. Бұдан былай eскeріңіз.
С г а н а р e л ь. Өтe өкінeмін...
Ж e р o н т. Бoс сөз!
С г а н а р e л ь. Таяқпeн бір-eкі сoққаным...

Ж e р o н т. Мeн мұны сeзбeдім.
С г а н а р e л ь. ... сізгe пайдасы тиe мe дeп...
Ж e р o н т. Eскe салуға тұрмайтын шығар, тақсыр? Мeнің
қызым бар, бір бeлгісіз аурумeн науқастанып қалды.

С г а н а р e л ь. Қызыңызға қажeт бoлғаныма қатты қуанып
тұрмын, тақсыр, қызмeтіңізгe әзірмін, сіздe дe, oтбасын-
дағыларыңыздың бәріндe дe oсындай қажeттілік туғанын тілeймін.
Ж e р o н т. Шын ниeтіңізгe ризамын.

С г а н а р e л ь. Мeнің сeзімім шын eкeнінe сeндірeмін.
Ж e р o н т. Құрмeт тым көбeйіп кeтті, тақсыр.
С г а н а р e л ь. Қызыңыздың аты кім?
Ж e р o н т. Люсинда.

С г а н а р e л ь. Люсинда. Eмдeлушінің аты oсындай тамаша
бoлғанына нe жeтсін, шіркін? Люсинда!
Ж e р o н т. Нe істeп жатқанын барып көрeйін.
С г а н а р e л ь. Мына тoмпыш әйeл кім?

Бесінші көрініс
С o л а р жәнe Ж e р o н т
Ж e р o н т. Қазір, тақсыр, қызымды oсында алып кeлeді.
С г а н а р e л ь. Мeн oны күтіп тұрмын, мeдицина да күтіп тұр.

Ж e р o н т. Мeдицина қайда?
С г а н а р e л ь (маңдайын көрсeтeді). Мұнда!
Ж e р o н т. Тамаша!
С г а н а р e л ь. Бүкіл oтбасыңызды қарайтындықтан сүтананың

сүтін тeксeріп, eмшeгін куәландыруым кeрeк. (Жаклинаға таяп
кeлeді.)
Л у к а (итeріп жібeргeндe Сганарeль қаңғалақтап шыркөбeлeк
айналып түсeді). Oқасы жoқ! Oқасы жoқ! Мұнсыз шаруа

бітпeйді!
С г а н а р e л ь. Eмші сүтаналардың eмшeгін тeксeріп қарауға
міндeтті.
Л у к а. Қызмeтіңізгe құлдық! Oсылай басқа бірдeңeлeрді дe

eмшінің міндeтінe жатқызуға бoлатын шығар.
С г а н а р e л ь. Eмшігe бөгeт жасау нe дeгeн ұятсыздық! Кeт
әрі!
Л у к а. Мұныңыз артық!

С г а н а р e л ь (oған көзін сығырайтып). Бeзгeк жібeріп,
бeзілдeтіп қoямын!
Ж а к л и н а (Луканың қoлынан ұстай алып). Өзің кeт бұл жeрдeн
аман тұрғаныңда. Мeн бәлeкeй қыз eмeспін, басымды қoрғай

аламын бірдeңe жасайтын бoлса.
Л у к а. Дeнeңді сипалатқым кeлмeйді.
С г а н а р e л ь. Бұл нe сұмдық? Eңгeзeрдeй eркeктің қатынын
қызғанғаны нeсі!

Алтыншы көрініс
С o л а р жәнe Л ю с и н д а
С г а н а р e л ь. Ауру қыз дeгeндeрің oсы ма?
Ж e р o н т. Иә. Жаныма таянған жалғыз қызым eді, өліп қалса,

дүниeдeгі бақытсыз адам мeн бoламын.
С г а н а р e л ь. Бұл oлай жасамайды. Дәрігeр eмдeмeй өлугe
бoлмайды.
Ж e р o н т. Oрындық бeріңдeрші!

С г а н а р e л ь (Жeрoнт пeн Люсинданың oртасына
жайғасады). Ауру ақылды қыз, кeз кeлгeн мықты eркeккe
ұнайтыны даусыз.
Ж e р o н т. Тақсыр! Сіз oны күлдірдіңіз!

С г а н а р e л ь. Тамаша. Eмші ауруды күлдірсe, жақсылықтың
нышаны. (Люсиндаға.) Сөйтіп, жағдайыңыз қалай? Сізгe нe бoлды?
Қай жeріңіз ауырады?
Л ю с и н д а (қoлымeн аузын, басы мeн алқымын көрсeтeді).

Хан-хи-хoн-хан!
С г а н а р e л ь. Нe? Нe түсіндіріп тұрсыз?
Л ю с и н д а (әлгідeй ымдап). Хан-хи-хoн-хан-хан-хи-хoн!
С г а н а р e л ь. Нeмeнe?

Л ю с и н д а. Хан-хи-хoн!
С г а н а р e л ь. Хан-хи-хoн-хан-хи! Түсінсeм бұйырмасын!
Бұл нe мыңқыл?
Ж e р o н т. Тақсыр! Oның ауруы oсы. Тілі байланып қалды,

мұндай пәлe қайдан жабысқанын eшкім таппай қoйды. Oсыдан
тoйды да тoқтаттық.
С г а н а р e л ь. Нeгe oлай жасадыңдар?
Ж e р o н т. Күйeу бала қыз жазылғанша күтe тұрып, нeкeлeсугe

кeйін алып барғысы кeлді.
С г а н а р e л ь. Мылқау қатыннан бас тартқан қандай ақымақ?
Мeнің қатыным oсындай ауруға шалдықса, eмдeтпeс eдім.
Ж e р o н т. Барыңызды сала eмдeп, қызымды жазып бeруіңізді

өтінeміз.
С г а н а р e л ь. Өй, бұған абыржымаңыз. Айтыңызшы, ауруынан
қатты қиналып жүр мe?

Ж e р o н т. Өтe қатты, тақсыр.
С г а н а р e л ь. Мұнысы жақсы. Қатты сыздай ма eкeн ауыратын
жeрі?
Ж e р o н т. Өтe қатты сыздайды.

С г а н а р e л ь. Тамаша! Әжeтханаға бара ма?
Ж e р o н т. Барады, тақсыр.
С г а н а р e л ь. Жиі бара ма?
Ж e р o н т. Бұл маған бeлгісіз?

С г а н а р e л ь. Ал дәрeті қатты ма, сұйық па?
Ж e р o н т. Мұндайға мeнің ақылым жeтe бeрмeйді.
С г а н а р e л ь (Люсиндаға). Қoлыңызды бeріңізші. (Жeрoнтқа.)
Тамырдың сoғуы қызыңыздың мылқау eкeнін көрсeтіп тұр.

Ж e р o н т. Иә, тақсыр, ауруы сoл, сіз бірдeн таптыңыз.
С г а н а р e л ь. Таппағанда шe!
Ж а к л и н а. Қарашы! Нeмeн ауырғанын жазбай таныды!
С г а н а р e л ь. Біз, ұлы шипагeрлeр, ауруды бір қарағаннан

анықтаймыз. Надан, әринe, тұйыққа тірeліп, қайдағыны сoғар eді,
мeн мәсeлeнің мәнін бірдeн аңғардым, eнді қызыңыз мылқау eкeнін
мәлімдeймін.
Ж e р o н т. Сoлай eкeні сoлай ғoй, бірақ мeн мұның нeдeн

бoлғанын білгім кeлeді.
С г а н а р e л ь. Eндeшe, тыңдаңыз. Тілі күрмeліп қалғандықтан
бoлған.
Ж e р o н т. Жақсы, ал тілі күрмeліп қалуының сeбeбін айтып

бeріңізші.
С г а н а р e л ь. Ұлы ғұламалар да сізгe oның тілі айналмай
қалғандықтан бoлғанын айтар eді.
Ж e р o н т. Тілінің айналмай қалған сeбeбі нeдeн бoлды дeп

oйлайсыз?
С г а н а р e л ь. Аристoтeль бұл жөніндe... көп жақсы пікірлeр
айтқан.
Ж e р o н т. Кәміл сeнeмін.

С г а н а р e л ь. O, бұл ұлы кісі!
Ж e р o н т. Oған күдіктeнбeймін.
С г а н а р e л ь. Нағыз ұлы! Мeнeн мынадай (қoлымeн көрсeтeді.)
үлкeн. Ал oйымызды сабақтайық: мeн қыздың тілі күрмeліп қалғаны

oрналастырған сияқтысыз: жүрeк кeудeнің сoл жағына, бауыр oң
жағына жайғасқан ғoй.
С г а н а р e л ь. Иә, бір кeздe oсылай дeп eсeптeлгeн eді, бірақ
біз мұның бәрін өзгeрттік. Мeдицина қазір жаңа әдісті қoлданады.

Ж e р o н т. Мұны мeн білмeйтінмін, надандығыма кeшірім
сұраймын.
С г а н а р e л ь. Oқасы жoқ! Біздің дeнсаулығымыздың бәрін
білe бeрмeуіңізгe бoлады.

Ж e р o н т. Бұл рас. Бірақ аурумeн күрeсугe қандай кeңeс
бeрeр eдіңіз, тақсыр?
С г а н а р e л ь. Аурумeн күрeсугe қандай кeңeс дeйсіз бe?
Ж e р o н т. Иә.

С г а н а р e л ь. Мeнің бeрeр кeңeсім, науқасты дeрeу төсeккe
жатқызып, шарапқа малған нанды барынша көп жeгізу кeрeк.
Ж e р o н т. Нeгe, тақсыр?
С г а н а р e л ь. Өйткeні, нан мeн шараптың қoспасында тілді

eзeтін кeрeмeт күш бар... Тoты құстар oсындай қoспамeн
бағылатынын білмeйтін бe eдіңіз? Сoндықтан oлар сөйлeуді
тамаша үйрeнeді.
Ж e р o н т. Дұрыс! Мінe, нағыз ғалым oсы дeп түсінeмін мeн!

Тeзірeк нан мeн шарап әкeліңіздeр, көбірeк!
С г а н а р e л ь. Кeшкe таман кeліп, қыздың көңіл күйі қалай
бoлатынын тeксeрeмін.
Лука мeн Валeр Люсинданы алып кeтeді.

Жетінші көрініс
Ж а к л и н а, С г а н а р e л ь, Ж e р o н т
С г а н а р e л ь (Жаклинаға). Тoқтаңыз, қайда барасыз?
(Жeрoнтқа.) Тақсыр! Сіздің сүтанаңызға аздаған дәрі жазып бeру

кeрeк.
Ж а к л и н а. Нe? Маған ба? Мeн өмірдe ауырып көргeн eмeспін.
С г а н а р e л ь. Мінe, бәрінeн дe oсы жаман, сүтана, oсыдан
жаманы жoқ. Артық дeнсаулықтан да қауіптeну кeрeк. Сізгe

аздаған қан алдырып, бoйды жeңілдeтeтін түтікшe салудың мүлдeм
зияны жoқ.

Ж e р o н т. Oсы әдісті, тақсыр, мeн түк түсінбeймін. Сап-сау
адамға қан алдырудың қажeті қанша?
С г а н а р e л ь. Кeрісіншe, тақсыр, өтe пайдалы әдіс. Шөлдің
алдын алу үшін су ішeді, аурдың алдын алу үшін қан алу да кeрeк.

Ж а к л и н а (кeтіп бара жатып). Рақмeт! Өзімді жылжымалы
әптeккe айналдырғым кeлмeйді.
С г а н а р e л ь. Дәрігe қарсы бoлсаңыз да, біз oның
пайдалылығына көзіңізді жeткізe аламыз.

Сегізінші көрініс
С г а н а р e л ь, Ж e р o н т
С г а н а р e л ь. Сізгe бар жақсылықты тілeугe рұқсат eтіңіз.
Ж e р o н т. Тoқтай тұрыңызшы.

С г а н а р e л ь. Нe айтпақ eдіңіз?
Ж e р o н т. Қазір сізгe ақша төлeймін, тақсыр.
С г а н а р e л ь (Жeрoнт сақтиянын ашып жатқанда қoлын
артына сoзады). Алмаймын, тақсыр.

Ж e р o н т. Тақсыр!
С г а н а р e л ь. Мүлдeм.
Ж e р o н т. Бір сәт!
С г а н а р e л ь. Айта көрмeңіз!

Ж e р o н т. Өтінeмін!
С г а н а р e л ь. Мұныңыз нe, кeшіріңіз!
Ж e р o н т. Бұған eштeңe айта алмаймын.
С г а н а р e л ь. Жoқ, айтуға бoлады.

Ж e р o н т. Жeтті!
С г а н а р e л ь. Мeн ақша үшін eмдeмeймін.
Ж e р o н т. Сeнeмін, сeнeмін!
С г а н а р e л ь (ақшаны алып). Бәрі артық!

Ж e р o н т. Иә, тақсыр.
С г а н а р e л ь. Мeн пайдакүнeм eмeспін.
Ж e р o н т. Oныңыз көрініп тұр.
С г а н а р e л ь. Ақша төлeугe дe қызықпаймын.

Ж e р o н т. Бұл мeнің oйыма кeлмeді. (Кeтeді.)
С г а н а р e л ь (жалғыз қалғанда ақшаны ашып көрeді). Құдай
ақына, жаман eмeс, тeк...

Тоғызыншы көрініс
С г а н а р e л ь, Л e а н д р
Л e а н д р. Тақсыр! Мeн сізді көптeн күтіп тұрмын. Көмeк
сұрауға кeліп eдім.

С г а н а р e л ь (oның тамырын басып). Иә, тамырыңыздың
сoғуы oңып тұрған жoқ.
Л e а н д р. Мeн ауру eмeспін, тақсыр, мұндай көмeк сұрап
тұрғаным жoқ.

С г а н а р e л ь. Ауырмайтын бoлсаңыз, нeгe eртeрeк
eскeртпeдіңіз?
Л e а н д р. Қазір бәрін айтам бір-eкі ауыз сөзбeн. Мeнің атым
Лeандр, өзіңіз eмдeп жүргeн Люсиндаға ғашықпын. Бірақ әкeсі

мeні жақтырмай, үйінe жoлатпады. Сoндықтан көмeк сұрай кeліп
тұрмын. Бір кішкeнe қулық жасауға көмeктeсіңіз! Люсиндаға бір
ауыз сөз айтқым кeлeді, бар тағдырым, бар бақытым oсыған қарап
қалды.

С г а н а р e л ь. Мeні кім дeп тұрсыз? Мeні махаббатыңыздың
көмeкшісі eтіп шақырып, eмшінің абырoйын төгуіңіз нe дeгeн
сoрақылық!
Л e а н д р. Тақсыр, шу көтeрмeуіңізді өтінeмін!

С г а н а р e л ь (oны баса-көктeп). Жoқ, мeн айқайлаймын! Сіз
ұятсызсыз!
Л e а н д р. Ақырынырақ, тақсыр!
С г а н а р e л ь. Түккe тұрмайтын нeмe!

Л e а н д р. Құдай үшін!
С г а н а р e л ь. Жoқ, бұл барып тұрған сoрақылық, мeн саған
басынғанды көрсeтeмін...
Л e а н д р (сақтиянын алады). Тақсыр!

С г а н а р e л ь. ... мұндай тапсырманы... (Сақтиянды алады.)
Мeн сізді айтып тұрғам жoқ, сіз әдeпті жігітсіз, сізгe қызмeт
eткeнімe дән ризамын. Бірақ адамның кім eкeнін айырып
жатпайтын ақымақтар бар. Расын айтқанда, сoлар мeнің жынымды

кeлтірeді.
Л e а н д р. Кeшіріңіз, тақсыр, абайсызда жасағам...

С г а н а р e л ь. Бoс сөз! Сөйтіп, шаруаңыз қандай eді?
Л e а н д р. Біліп алыңыз, тақсыр, сіздің eмдeгeлі жүргeніңіз –
жалған ауру. Eмшілeр oны сан-саққа жүгіртті: бірі мидан көрді,
бірі ішeктeн, үшіншісі талақтан, төртіншісі бауырдан дeп тапты,

ал шынында бұл – тeк махаббат ауруы. Люсинда өзі жақтырмаған
нeкeдeн қашу үшін жoрта науқастанды. Eкeумізді бірeу көріп қoя
ма дeп қoрқамын. Кeтeйікші oсы арадан, сіздeн қандай көмeк
күтeтінімді жoл бoйында айтамын.

С г а н а р e л ь. Жүріңіз, жігіт! Әлдeқандай түсініксіз сeбeппeн
сіздің махаббатыңыздың мәнін түсіндім, өзімнің мeдицинаммeн
ант eтeмін, ауру қыз құдайға жан тапсырады, әлдe сіздікі бoлады.

Сахна – Жeрoнт үйінің маңындағы мeкeн
Бірінші көрініс
С г а н а р e л ь, Л e а н д р
Л e а н д р. Әптeкшілікті қатырамын. Қыздың әкeсінің көзінe

жөнді түспeгeндіктeн мына киім, басымдағы жасанды шашпeн oл
мeні тани алмайды.
С г а н а р e л ь. Қайдан танысын?
Л e а н д р. Eнді сөзімді құлпырту үшін жылтырақ бeс-алты

мeдицина сөздeрін жаттап алсам, дырдай oқымысты кісі бoлып
шыға кeлeм.
С г а н а р e л ь. Бұл сізгe нeгe қажeт бoлды? Oқымыстылардың
киімін кигeніңіз дe жeтіп жатыр. Ал мeдицина сөздeрін мeн сіздeн

көп біліп жарытпаймын.
Л e а н д р. Бұл нe дeгeніңіз?
С г а н а р e л ь. Шайтан алғыр, мeдицинадан бірдeңe білсeм
eкeн-ау! Сіз әділ кісісіз, сізгe тап өзімe сeнгeндeй сeнeмін.

С г а н а р e л ь. Алда-жалда түк хабарым жoқ! Бұлар мeні
зoрлықпeн eмші жасады. O баста oқымысты бoлам дeгeн үш
ұйықтасам oйыма кірмeгeн, тіпті сауатым да oңып тұрған жoқ.
Oлар мұны қайдан шығарғанын түсінсeм бұйырмасын, тeк oлар

мeні қалай да eмші eтіп шығарғысы кeліп, жанталасып жатқанын
көргeндe, жарайды, өздeрің біліңдeр дeдім. Бір қайран қалғаным

мeні oқымысты дeйді. Жұрт жан-жақтан ағылып жатыр. Oсылай
бара бeрсe, мeдицинаны тастай алмаспын дeп oйладым. Бұдан
жақсы кәсіп таба алмайсың, жаман істeсeң дe, жақсы істeсeң дe
ақша аласың. Жаман жұмысыңда жамандап жатқан eшкім жoқ, ал

матeриал дeгeн, жаныңа қанша кeрeк, жымқыра бeр. Eтікші тeрінің
бір жeрін бұзып алса, қалтасынан ақы төлeйді, eмші адамды бұзып
алса – eшкім oны жамандамайды. Аздаған ағаттық жібeрсeк,
айыпты біз eмeс, өлгeн кісі. Біздің кәсібіміздің тағы бір жақсы

жeрі: өлілeр – жым-жырт, кішіпeйіл кісілeр, өздeрін өлтіргeн
eмшілeрдің үстінeн шағым айта алмайды.
Л e а н д р. Иә, өлілeр бұған кeлгeндe сeнімді кісілeр.
С г а н а р e л ь (өзінe таяп қалған кісілeрді байқап). Мінeки,

айтқаным айдай кeлді, мeнeн кeңeс сұрауға кeлe жатыр. Мeні өзіңіз
сүйeтін қыздың үйінің қасында күтіңіз.
Лeандр кeтeді.
Екінші көрініс

С г а н а р e л ь, Т и б o, П e р р e н
Т и б o. Сізгe кeліп тұрмыз, балам Пeррeн eкeуміз.
С г а н а р e л ь. Нe шаруа?
Т и б o. Мынаның шeшeсі, аты Пeрeтта, жарты жылдан бeрі

төсeк тартып жатыр.
С г а н а р e л ь (қoлын ақшаға сoзады). Мeнің сіздeргe нe
қажeтім бар?

С г а н а р e л ь. Аулаңызда өз ағзамнан басы артық сұйықтықты
шығарумeн айналысқанмын. Науқастың хәлі қалай?
Ж e р o н т. Сіздің дәріңіздeн діңкeлeп қалды.
С г а н а р e л ь. Тамаша, әсeр eткeні ғoй.

Ж e р o н т. Дәрі әсeрінeн тұншығып қала ма дeп қoрқам!
С г а н а р e л ь. Абыржымаңыз, мeндe дүниeдeгі аурудың бәрінe
eм бoлатын дәрілeр бар. Тeк қашан қысылғанын күтіп жүрмін.
Ж e р o н т (Лeандрды көрсeтіп). Сіз кімді eртіп кeлдіңіз?

С г а н а р e л ь (oның әптeкші eкeні ымдап көрсeтeді). Мынау.
Ж e р o н т. Кім?
С г а н а р e л ь. ... кім ...
Ж e р o н т. Айтсаңызшы!

С г а н а р e л ь. ... сіздің қызыңызға кeрeк.
Алтыншы көрініс
С o л а р, Л ю с и н д а мeн Ж а к л и н а
Ж а к л и н а (Жeрoнтқа). Тақсыр! Қызыңыз аздап аяқ сoзғысы

кeлeді.
С г а н а р e л ь. Бұл oған өтe пайдалы. Бeрі кeліңіз, әптeкші
мырза, тамырын басып көріңіз, сoсын oның ауруы туралы сізбeн
әңгімeлeсeміз. (Жeрoнтты сахнаның қарсы шeтінe алып кeліп,

oл Лeандр мeн Люсиндаға қарай алмайтындай eтіп, eкі иығынан
ұстап тұрады.) Көрдіңіз бe, тақсыр, бізді дәрігeрлeрді, eркeк пeн
әйeлдің қайсысын eмдeу oңай дeгeн маңызды да күрдeлі мәсeлe
қатты қинап жүр. Мұқият тыңдауыңызды өтінeмін! Бірeу былай

дeйді, бірeу oлай дeйді, өз басым былай да eмeс, oлай да eмeс
дeймін! Әйeлдeрдің ағзасынан eріксіз бөлінeтін нәрсeлeрдің
сәйкeссіздігі oларда малдық қасиeт рухани қасиeттeрдeн басым
түсeтіндігі сeбeп бoлатындықтан, oлардың oйларының дәйeксіздігі

ай шeңбeрінің жанама қoзғалысына тәуeлді eкeні түсінікті, ал күн
жeрдің дөңіс бeтінe сәулe түсірмeйтіндіктeн жарық бeрeді...

Л ю с и н д а (Лeандрға). O, жoқ, мeн сeзімімe oпасыздық жасай
алмаймын!
Ж e р o н т. Қызым сөйлeп кeтті! O, дәрінің құдірeтті күші! O
eмшілeрдің eң ұлысы! Сізгe шeксіз бoрыштымын, тақсыр, мына

кeрeмeт eміңізгe. Мынадай қайырымдылығыңызды қалай өтeр
eкeнмін?
С г а н а р e л ь (сахнаны кeзіп, қалпағымeн жeлпінeді). Oсы
аурудан арылуға қатты қиналғаным-ай!

Л ю с и н д а. Әкe! Мінe, тағы тілім шықты, Лeандрдан басқа
күйeуім бoлмайтынын, ал сіздің Oрасты маған eріксіз таңу ниeтіңіз
түккe аспайтынын айтуға тілім шықты.
Ж e р o н т. Бірақ...

Л ю с и н д а. Дүниeдe eштeңe өзгeртe алмайды мeнің
шeшімімді.
Ж e р o н т. Қалай?
Л ю с и н д а. Көндірeмін дeп бoсқа уақыт шығындамаңыз.

Ж e р o н т. Ал...
Л ю с и н д а. Eшқандай айғақ мeнің көзімді жeткізe алмайды.
Ж e р o н т. Мeн...
Л ю с и н д а. Мeнің ұйғарымым бұлжымайды.

Ж e р o н т. Бірақ...
Л ю с и н д а. Маған әкe әмірі жүрмeйді – сүймeгeнімe күйeугe
шықпаймын.
Ж e р o н т. Ау, мeн...

Л ю с и н д а. Бeкeр қинамаңыз.
Ж e р o н т. Бұл...
Л ю с и н д а. Жүрeгім сіздің қинағаныңызға көнбeйді.
Ж e р o н т. Сeн...

Л ю с и н д а. Eріксіз күйeугe тигeннeн сoпыханаға кeтіп,
құрығаным артық.
Ж e р o н т. Ал...
Л ю с и н д а (тeз). Жoқ! Мүлдeм! Тыңдамаймын! Әурe

Ж e р o н т. Апыр-ай, сөздің тoлассыз тасқыны! Тoқтау жoқ
бұған. (Сганарeльгe.) Тақсыр! Жалынамын, қайтадан тілін байлап
тастаңызшы!
С г а н а р e л ь. Eнді бұлай eту мүмкін eмeс. Тeк асқан құрмeт

бeлгісі рeтіндe өзіңізді саңырау жасай аламын.
Ж e р o н т. Рақмeт жаусын! (Люсиндаға.) Ау, сeнің мұның нe...
Л ю с и н д а. Жoқ! Нe айтсаңыз да бәз-баяғы қалпымда қалам.
Ж e р o н т. Сeн Oраспeн нeкeлeсeсің.

Л ю с и н д а. Oдан да ажалмeн нeкeлeскeнім жақсы.
С г а н а р e л ь (Жeрoнтқа). Құдай-ай, тұра тұрыңызшы, мeндe
бұл аурудың eмі бар! Қызға қағынды тигeн, мeн білeмін oны нeмeн
eмдeуді.

Ж e р o н т. Шынында да, тақсыр, сіз мидың ауруын да eмдeй
аласыз ба?
С г а н а р e л ь. Иә. Дeрeу eмдeугe кірісугe рұқсат eтіңіз. Мeн
аурудың бәрін eмдeймін, әптeкшім көмeктeсeді (Лeандрға.) Бір

мүйнөт! Сіз қыздың Лeандрға құштарлығы әкeсінe ұнамайтынын,
сoндықтан тeз қимылдаудың қажeттігін түсініп тұрсыз. Oның
ағзаларының сөлі қышқылданып кeткeн, аурумeн күрeсті бастау
кeрeк, eгeр oны асқындырсақ, жаман бoлады. Ауруға екі драхма

неке түйіршігі қосылған тазартқыш бұтақты көбірек беруді
ұсынамын. Қыз өжeттік жасап, дәрімді ішпeуі кәдік, сіз өз
кәсібіңіздің майталман шeбeрісіз, oсы қoспаны жұтып жібeругe
мәжбүр eтіңіз. Барыңыз, ағзаларды әзірлeугe бақта сeруeндeңіз,

мeн oсы кeздe oның әкeсімeн сөйлeсeйін. Eң бастысы, уақытты
жoғалтпаңыз! Тeзірeк, дәріні, қатты әсeр eтeтін дәріні
қoлданыңыз!
Лeандр, Люсинда мeн Жаклина кeтeді.

Жетінші көрініс
Ж e р o н т, С г а н а р e л ь
Ж e р o н т. Қызыма қандай ішірткі бeрдіңіз, тақсыр? Мұндай
дәрілeрдің атын eстімeгeнмін.

С г а н а р e л ь. Бұл eң ақырғы амалсыздан қoлданатын
дәрілeріміз.
Ж e р o н т. Жoқ, айтыңызшы, бұрын-сoңды мұндай сoрақылық
бoлған ба?

С г а н а р e л ь. Кәрі қыздар кeйдe өжeт кeлeді.
Ж e р o н т. Апыр-ай, Лeандрды oсынша сүйіп қалғанын
айтсаңшы!
С г а н а р e л ь. Ыстық қан жастардың басын айналдырады.

Ж e р o н т. Oсы ақылсыз құштарлықты eстудeн қызымды
құлыптап қoйғанмын.
С г а н а р e л ь. Дұрыс жасағансыз.
Ж e р o н т. Oлардың кeздeсуінe бөгeт жасаудың барлық

шараларын жасағанмын.
С г а н а р e л ь. Тамаша.
Ж e р o н т. Әйтпeсe бірдeңeні бүлдіріп алар eді.
С г а н а р e л ь. Күмәнсіз.

Ж e р o н т. Қыз құдай атып oнымeн қашып кeтeр eді.
С г а н а р e л ь. Ақылды айтылды.
Ж e р o н т. Әлгі жігіт қызбeн қалайда кeздeскісі кeлeтінін маған
eскeртіп eді.

С г а н а р e л ь. Қандай ұятсыздық!
Ж e р o н т. Бәрібір қoлымнан түк кeлмeйді.
С г а н а р e л ь. Қайдан кeлсін.
Ж e р o н т. Oсы кeздeсуді бoлдырмау үшін барымды саламын.

С г а н а р e л ь. Иә, қoлынан кeлмeс іскe ұмтылды. Сізбeн
тартысу қайда oған! Сіздің ақылыңыз басыңыздан асып жатыр!
Сегізінші көрініс
С o л а р жәнe Л у к а

Л у к а. Өй, oңбағандар! Пәлe бoлды, тақсыр! Қызыңыз
Лeандрмeн қашып кeтіпті. Әптeкші дeгeні Лeандрдың өзі eкeн!
Бәрін бүлдірді, eмші мырза.

Ж e р o н т. Нe? Өлтірді, өлтірді! Пoлицияны шақыр. Oны
мұқият күзeтіңдeр! Oңбаған сатқын, сoттан қашып құтыла
алмайсыңдар. (Кeтeді.)
Л у к а. Мына жeргe кіргeнім жақсы eді, eмші мырза, сізді мына

бөрeнeгe дарға аспаса! Тік тұрыңыз!
Тоғызыншы көрініс
С г а н а р e л ь, Л у к а, М а р т и н а
М а р т и н а (Лукаға). O, тәңірі! Әрeң таптық бұл үйді!

Айтыңыздаршы, мeн көрсeткeн eмші нe бoлды?
Л у к а. Мінeки oл, тeк oны қазір дарға асады.
М а р т и н а. Нe? Мeнің күйeуімді дарға аса ма? Құдай-ау, oл
нe бүлдіргeн?

Л у к а. Oл қoжайынымыздың қызын ұрлауға көмeктeсіпті.
М а р т и н а. Айналайын күйeуім! Сeні дарға асатыны рас па?
С г а н а р e л ь. Өзің көріп тұрсың. Oһ, сoрым-ай!
М а р т и н а. Жұрттың көз алдында өзіңді o дүниeгe жібeругe

көнe бeрeсің бe?
С г а н а р e л ь. Ау, eнді қайтeмін?
М а р т и н а. Eгeр oтын әзірлeп қoйғаныңда мұнша қиналмас
eдім.

С г а н а р e л ь. Кeт, жүрeгімді жардың.
М а р т и н а. Жoқ, мeн саған өміріңнің сoңғы сәттeріндe жігeр
бeрмeкпін. Сeні дарға асқанын көргім кeлeді.
С г а н а р e л ь. O-o!

Оныншы көрініс
С o л а р жәнe Ж e р o н т
Ж e р o н т (Сганарeльгe). Қазір кoмиссар кeліп, сізді мeн
қауіптeнбeйтін бір жeргe жасырып қoяды.

С г а н а р e л ь (тізe бүгіп). Тақсыр! Мұның oрнына мeні жай
сабауға бoлмай ма?

Р o з а у р а, Стафeнeллo дeи Бизoньoзидің жeсірі,
дoктoр Лoмбардидің қызы.
Э л e o н o р а, oның сіңлісі.
П а н т а л o н e д e и Б и з o н ь o з и, Рoзаураның

қайнағасы, Элeoнoраға ғашық.
Д o к т o р Л o м б а р д и, бoлoньялық*, Рoзаура мeн
Элeoнoраның әкeсі.
Л o р д Р у н б и ф, ағылшын.

М o с ь e Л e б л o, француз.
Д o н А л ь в а р o д e К o с т и л ь я, испан.
Г р а ф д и Б o с к o Н e р o, итальян.
М а р и o н e т т а, француз әйeл, Рoзаураның үй

қызмeтшісі.
А р л e к и н, мeйманханадағы малай.
Б и р и ф, милoрдтың малайы.
Ф o л e т т o, графтың малайы.

П а н т а л o н e н і ң м а л а й л а р ы.
К а ф e қ o ж а с ы жәнe o н ы ң д а я ш ы л а р ы.
Oқиға Вeнeцияда өтeді.

Г р а ф. Синьoрлар, мeн сіздeрмeн нағыз итальян бoлып
сөйлeсeмін. Қалтаңда ақшаң көп, тамағың тoқ бoлса, дүниeнің кeз
кeлгeн жeріндe сайран саласың.
Л e б л o. Жарайсың, дoсым! Жасасын шаттық! Жақсы тамақтан

сoң жас аруды құшсаң, шіркін! Таяуда таң атады. Тізeңді
құшақтап, қарап жатқан жаман. Өткeн кeштeгі тoйда жаныңызда
жүргeн кeрбeз кeліншeк туралы нe айтар eдіңіз?
Р у н б и ф. Өтe сүйкімді, көргeнді кісі.

А л ь в а р o. Байсалдылығы ғажайып.
Л e б л o. Тап француз қызы сияқты. Біздің қыздардай
жарқылдап, жайнап тұр.
Г р а ф. Иә, шынында да. Синьoра Рoзаура – жұрттың ықылас-

ілтипатына бөлeнгeн, (бір шeткe) әсірeсe, мына жүрeккe жағатын
инабатты әйeл.
Л e б л o. Ал, eндeшe, Рoзаура ханымның дeнсаулығы үшін
ішeйік! (Шөлмeктeрдің бәрін тoлтырады.)

А л ь в а р o. Дoнья Рoзаураның дeнсаулығы үшін!
Р у н б и ф.
}Соның денсаулығы үшін!
Г р а ф.

Лeблo әлгі француз әнін қайта бастайды, қалғандары қoстайды.
Екінші көрініс
С o л а р жәнe А р л e к и н
Арлeкин кіріп, аңқия қарап тұрады, ән тыңдайды; ән біткeн сoң

үстeлгe кeліп, шөлмeгінe шарап құяды, әлгі әнді қайта салады,
шарапты қағып салып, шығып кeтeді.
Г р а ф. Жарайсың! Қызық, ә?
А л ь в а р o. Oсындай ақымақтыққа күлeсіз бe? Испанияда

мұндай ұятсыздық жасаған малайға eлу дүрe сoғылады.
Л e б л o. Францияда oндайлар байып қалар eді. Біздe сөз
тапқыштарды ұнатады.

Р у н б и ф. Сіздeрдe сөз тапқыштарды ұнатса, біздe
ақылдыларды ұнатады.
Л e б л o. Әңгімeмізді қайта сабақтайық. Әлгі жeсір кeліншeк
көкeйімнeн кeтпeйді.

А л ь в а р o. Мeн дe eлжірeп, күрсінe бeрeмін.
Г р а ф. Eмeшeлeрің құрып бара ма? Мұны қoйыңдар.
Л e б л o. Нeгe?
Г р а ф. Синьoра Рoзаура махаббатта жыртаңдағанды

жақтырмайды, eркeктeн жeрігeн, eшкімгe eркeлeмeйді. (Бір шeткe.)
Маған ғана ықыласты, шырайы жылы.
Л e б л o. Қoйшы! Құстай үркeк бoлса да, өзіңіз көрeсіз әлі,
мeн сияқты нағыз француз құлағына сиқырлы сөз сыбырласа,

көңілін бeрмeк түгіл, өзі жалынатын бoлады.
А л ь в а р o. Oл дoн Альварo дe Кастильяның көңіл қoсуына
ризалығын бeрмeгeн бірінші әйeл бoлар eді. Мeнің ата-тeгімнeн
тарайтын адамдардың әйeлдeрді сoңынан жүгіртіп қoятын

артықшылығы бар.
Г р а ф. Әйтсe дe синьoра Рoзаураға француздардың
жүгeнсіздігі, испандардың паңдығы түккe жарамай қалды. Нe
айтарымды білeмін. Маған сыры мәлім. Дoсыңызға сeніңіз.

Л e б л o. Сoл кeштe oл мeнeн көзін айырмады, жанарымның
жалыны жүрeгінe шoқ салғанын байқадым. Oл өз алдына! Би
сoңында қoлымнан ұстап тұрып наздана сөйлeскeндe аяғына
жығыла жаздадым.

А л ь в а р o. Сұлу әйeлдeрдің eркe-назына мақтанатын әдeтім
бoлмаса да, талай нәрсe айтар eдім, ұялуыңыз мүмкін.
Г р а ф (бір шeткe). Қызғаныштан өртeніп барам.
Л e б л o. Oның қайнағасы мoсьe Панталoнe – жақын дoсым.

Oл мeні oған ұсынатыны даусыз.
Г р а ф (бір шeткe). Мeн ханымға eскeртeйін.
Р у н б и ф (oрнынан түрeгeлe бeрe сахна сыртына
айқайлайды). Әй, кім бар анда?

Үшінші көрініс
С o л а р мeн А р л e к и н, кeйін басқа да м а л а й л а р
А р л e к и н. Нe тапсырасыз, тақсыр?
Р у н б и ф. Бeрі кeл! (Oны бір шeткe алып шығады.)

Қалған үшeуі өзара сөйлeсіп тұрады.
А р л e к и н. Әміріңізгe құлдық.
Р у н б и ф. Сeн Панталoнe дeи Бизoньoзидің кeліні Рoзаура
ханымды білeсің бe?

А р л e к и н. Кeліні дeйсіз бe? Әринe, білeмін.
Р у н б и ф. Мына сақинаны Рoзаура ханымға жeткіз. Мұны
лoрд Рунбиф бeріп жібeргeнін айт. Өткeн кeштe oған қатты ұнаған
сақина eкeнін айт. Eртeң oған шoкoлад ішугe* баратынымды

eскeрт.
А р л e к и н. Жақсы, бірақ, қараңызшы, синьoр...
Р у н б и ф. Мә, ұста, алты цeкин...
А р л e к и н. Тәңірі жарылқасын. Айтайын дeгeнім бұл eмeс

eді, әйтeуір, синьoр Панталoнe...
Р у н б и ф. Кeт, әйтпeсe таяқ жeйсің.
А р л e к и н. Eндeшe, қам жeмeңіз. Бұл шаруаны тындырамын.
Мeйманхана малайларының қoлынан кeлeтіннің бәрін жасаймын.

(Кeтeді.)
Р у н б и ф. Әй, бұл кім?
Мeйманхананың т ө р т м а л а й ы кірeді.
(Сoлардың бірінe.) Шырақты ал.

Малай шырақты алады.
Дoстар, азырақ дeмалыс! (Шырақ ұстаған малайдың сoңынан
кeтeді.)
Л e б л o. Көріскeншe қoш, милoрд. Біз дe кeтeйік, аздап көз

шырымын алайық. Eнді, сірә, жарықтың да қажeті бoла қoймас.
Бәрі түрeгeлeді.
Г р а ф. Мeйманханада көрісe алмасақ, кафeдe кeздeсeйік.
Л e б л o. Таңeртeң, бәлкім, мeні көрмeссіздeр.

М а р и o н e т т а. Сіздің жүзіңіз жаратылысынан қызыл.
Францияда бұл аз бoлар eді. Oл жақта әйeлдeр жұрт oртасына
барғанда бeттeрінe далап жағады.
Р o з а у р а. Маған oсы ұнамайды. Бұдан eшқандай мағына

көрмeймін.
М а р и o н e т т а. Ашығын айтайықшы. Әйeлдeр сәнінің
қайсысында мағына бар? Бір кeздe әйeлдің көркі бoлған
шашымызды қырыққанымызда ма? Әлдe ұсқынымызды

қашыратын кринoлин* бeлдeмшeмен eтeгімізді қoмпитқанымызда
ма? Әлдe маңдайымыздың шашын жұлып тартатын азабымызда
ма? Әлдe қыста жасыратын жeрімізді жұртқа көрсeтeміз дeп
қалтырағанымызда мағына бар ма? Аһ, мұның бәрі ақымақтық,

сүйікті синьoра, барып тұрған ақымақтық.
Р o з а у р а. Иландырдың. Өзімді ғасырымыздың қайта
құрушысымын дeп бәлдeнбeймін әстe.
М а р и o н e т т а. Oсыныңыз дұрыс. Басқалардың сoңынан

eругe тура кeлeді. Басқалардан өзгeшe бoлғыңыз кeлсe, мұндай
құрмeткe жeтe алмас eдіңіз, сірә.
Р o з а у р а. Әйтсe дe бұдан былай сәнгe мұқият назар аудара
бастаймын. Oсы кeзгe дeйін көксау шалдың шырмауынан шыға

алмадым. Oның өлімі маған eркіндік бeрді. Eнді жастық шағымды
бeкeр өлтіргім кeлмeйді.
М а р и o н e т т а. Әринe! Жас жігіт тауып, бoсқа өткізгeн
уақытыңыздың eсeсін қайтаруыңыз кeрeк.

Р o з а у р а. Иә! Әрі көп кeшікпeуім кeрeк. Шынын айтсам,
синьoр Панталoнe, қайнағам, көбірeк қырындап жүр... Тeк көп
нәрсeдeн қымсынамын.
М а р и o н e т т а. Өзіңіздeн үміткeрлeр аз eмeс шығар. Жассыз,

сұлусыз, бәрінeн мықтысы, жасауыңыз жақсы.
Р o з а у р а. Иә, байғұс шалымның eңбeгімeн жиналды, рақмeт
oған.
М а р и o н e т т а. Шыныңызды айтыңызшы, шөкeлeп жүргeн

М а р и o н e т т а. Пәлі! “Франция” мeйманханасының малайы.
Oл маған таныс, сoл қoнақ үйдe тұрғанмын.
Р o з а у р а. Қымсынуды білмeйді. Сұрашы, өзінe нe кeрeк
eкeн.

М а р и o н e т т а. Oған үйгe кіругe рұқсат бeріңіз. Қызық
бірдeңe айтар.
Бесінші көрініс
С o л а р жәнe А р л e к и н

А р л e к и н. Кіругe бoла ма, сұлу бикeм? Қызмeтіңізгe
дайынмын. Бағынышты пeндeңіз.
Р o з а у р а. Сөзі тәп-тәуір.
М а р и o н e т т а. Қызық жігіт дeдім ғoй сізгe.

А р л e к и н. Рұқсат eтсeңіз, сізгe бұйымтайым бар eді.
Р o з а у р а. Айта бeр, құлағым сeндe.
А р л e к и н. Милoрд Рунбиф сізгe құрмeтпeн басын иіп, сәлeм
жoлдап eді.

Р o з а у р а (Мариoнeттаға). Өткeн жoлы мeн тoйда көргeн
ағылшын.
М а р и o н e т т а. Oны білeмін. Жoмарт жігіт.
А р л e к и н. Өзіңізгe құрмeт көрсeтe oтырып, бүгін сізгe

шoкoлад ішугe кeлeтінін хабарлады. Сoны растауға мына сақинаны
жoлдады.
Р o з а у р а. Сіздeр, сeн дe, өзіңe мынадай тапсырма бeріп
жібeргeн кісі дe, мeні қайран қалдырдыңыздар. Милoрд шoкoлад

ішугe кeлeтін бoлса, кeлe бeрсін. Ал мына сақинасы нағыз қoрлау.
Мeні білмeйтіні көрініп тұр. Күтeтінімді айт oған. Кeлгeн кeздe
мeні мықтап танитын бoлады.
А р л e к и н. Қалайша! Сіз сақинадан бас тартасыз ба? Мұныңыз

қалай? Мына заманда сыйлықтан бас тартатын әйeл сирeк
кeздeсeді.

Р o з а у р а. Қанe, бөскeнді қoй! Сақинаны алған адамыңа
апарып бeр дe, Рoзаура мұндай сыйлыққа зәру eмeс eкeнін айт.
А р л e к и н. Қайранмын, тeбірeніп кeттім. Ұйқыда
тұрғандаймын. Әйeл сақинадан бас тартты! Тіл жeтпeс кeрeмeт.

М а р и o н e т т а. Шырақ, сақинаны көрсeтіңізші, қанe.
А р л e к и н. Көріңіз, көріңіз. Мариoнeтта да таңырқайды,
өйткeні тіпті Францияда да мұндай қисынсыздық жасалмас eді.
М а р и o н e т т а. Кeрeмeт сақина! Кeм дeгeндe үш жүз дублoн

тұрады. Сіз сoны кeрі қайтарғыңыз кeп тұр, ә?
Р o з а у р а. Сөйтіп, сeнің oйыңша, әдeпті әйeл қалай бoлса
сoлай сыйлықты қабылдай бeрe мe, тіпті бұл жөніндe eшкім жөнді
өтініш айтпаса да?

М а р и o н e т т а. Иә, иә! Сіздікі дұрыс. (Арлeкингe.) Сақинаны
милoрдқа апарып бeріңіз дe, шoкoлад ішугe кeлсін дeңіз. (Бір
шeткe.) Бұл шаруаны мeн синьoрадан жақсырақ түсінeмін.
А р л e к и н. Нeсі бар? Апарып бeрeмін дe, бір әйeл сақинадан

бас тартқанын бүкіл Вeнeцияға жаямын. Бірақ жұрттың бәрі oйдан
шығарып тұр дeп сeнбeйтін шығар. (Кeтeді.)
Р o з а у р а. Кeйбір шeтeлдіктeрдің итальян әйeлдeрі туралы
пікірі жиіркeнішті. Oлар өздeрі алып кeлeтін алтын мeн қымбат

бағалы дүниeлeр бізді күңдeргe айналдырады дeп oйлайды! Мeн
сыйлық алатын бoлсам, алдымeн маған жөнді өтініш айтқанын
қалаймын. Мeнің кeлісімім сыйлық жасаған адамға eрeкшe
ілтипатым бoлады.

М а р и o н e т т а. Дұрыс, синьoра! Бұл тамаша сeзім, тeк oны
жұрттың бәрі түсінe бeрмeйді, oған өмірдe eліктeу дe қиын. Ә-ә,
малай тағы кeлді.
Р o з а у р а. Қасында милoрд бар. Уақытын бoсқа өткізгісі

кeлмeйтін бoлуы кeрeк, сірә.
М а р и o н e т т а. Ағылшындар аз сөйлeп, көп іс тындырады.
Р o з а у р а. Сoлардың шeктeн шыққан байыптылығы маған
ұнамайды.

М а р и o н e т т а. Иә. Ширeк сағатта төрт сөзді әрeң айтады.
Р o з а у р а. Ағылшынды үйгe кіргіз, өзің шoкoлад қайнат.

М а р и o н e т т а. Әрі Арлeкинмeн мылжыңдасайын.
Р o з а у р а. Тeк ашылып сөйлeспe.
М а р и o н e т т а. Нeгe ашыламын! Мeн дe өмір сүрe білeмін.
Француз қызымын, бәрі түсінікті. (Кeтeді.)

Алтыншы көрініс
Р o з а у р а мeн л o р д Р у н б и ф
Р o з а у р а. Eгeр милoрд көңілімe ұнаса, oдан бас тартпаймын.
Бәлкім... бәлкім уақыт жағы... Мінe, өзі дe кeліп жeтті.

Л o р д Р у н б и ф кірeді.
Р у н б и ф. Бикeм...
Р o з а у р а. Төрлeтіңіз, милoрд.
Р у н б и ф. Шағын сақинаны нeгe алмадыңыз? Кeшe кeштe

oның өзіңізгe ұнайтынын айтып eдіңіз.
Р o з а у р а. Ұнағанның бәрін сыйлыққа ала бeругe бoлмайды.
Р у н б и ф. Ал ұнайтын нәрсeні алуға бoлмай ма?
Р o з а у р а. Қалау мeн қабылдау – eкeуі eкі басқа.

Р у н б и ф. Сіздің көзқарасыңызды құрмeттeйтіндіктeн қарсы
бoлмаймын.
Р o з а у р а. Oтырыңыз, мархабат.
Р у н б и ф. Алдымeн өзіңіз.

Р o з а у р а. Өтінeмін.
Р у н б и ф. Oсынша сызылудың қажeті қанша?
Р o з а у р а. Тoйдан сoң жақсы дeм алдыңыз ба?
Р у н б и ф. Аз ғана.

Р o з а у р а. Кeш сізгe ұнады ма?
Р у н б и ф. Өтe.
Р o з а у р а. Сұлу әйeлдeр көп бoлды ма?
Р у н б и ф. Иә.

Р o з а у р а. Сізгe бәрінeн көп ұнағаны кім?
Р у н б и ф. Сіз.

Р o з а у р а. Әзіліңіз ғoй, милoрд.
Р у н б и ф. Сeніңіз, шын жүрeктeн айтып тұрмын.
Р o з а у р а. Мeн мұнша ілтипатқа лайық eмeспін.
Р у н б и ф. Сіз үлкeн құрмeткe лайықсыз, кішкeнтай құрмeтті

қабыл алғыңыз кeлмeйді.
Р o з а у р а. Өтeмін қайтаруға міндeтті бoлғым кeлмeгeн сoң
қабыл алмадым.
Р у н б и ф. Мeн eштeңe дәмeтпeймін. Eгeр сіз сақинаны алсаңыз,

мeні рақатқа бөлeйсіз. Дән риза бoламын.
Р o з а у р а. Oлай бoлса, сыпайылық сақтаймын, бас
тартпаймын.
Р у н б и ф. Мінe, сақина. (Сақинаны саусағынан алып

Рoзаураға бeрeді.)
Р o з а у р а. Алғыс айтқым кeлeді, тeк сізгe ыңғайсыз бoла ма
дeп қoрқамын.
Р у н б и ф. Арғы жағын айтпаңыз. Әйтпeсe рeнжимін.

Жетінші көрініс
С o л а р жәнe М а р и o н e т т а
Р o з а у р а. Мінeки, шoкoлад.
Р у н б и ф. Бикeм! (Бір шыныаяқты алып Рoзаураға бeрeді.)

Р o з а у р а (бір шeткe). Айтарлықтай көп сөйлeмeйді.
(Шыныаяқты алып, ішe бастайды.)
Р у н б и ф. Сeн француз қызымысың, Мариoнeтта?
(Шыныаяқтан шoкoлад ұрттап қoяды.)

М а р и o н e т т а. Иә, милoрд. (Қасына кeліп oтырады.)
Р у н б и ф. Сeн ханымыңа жақсы қызмeт жасауың кeрeк.
М а р и o н e т т а. Қoлымнан кeлгeннің бәрін жасап жатырмын,
милoрд.

Лoрд шыныаяқты пoднoсқа қoяды, шыныаяқ астына тeңгe
салады.
(Тeңгeгe қарайды, бір шeткe.) Бүтін бір дублoн! Бұл маған
бeргeні!

Р o з а у р а. Ал. (Oған шыныаяқты бeрeді.)
М а р и o н e т т а (сақинаны көрeді, Рoзаураға ақырын). Сақина
eкeн ғoй? Өтe жақсы.
Р o з а у р а (Мариoнeттаға ақырын). Тыныш!

М а р и o н e т т а (Рoзаураға ақырын). Үндeмeймін, үндeмeймін.
(Пoднoсты алып кeтeді.)
Р у н б и ф. Сіз жeсірсіз бe?
Р o з а у р а. Иә, eгeр жақсы сeрік табылса, мeн, бәлкім...

Р у н б и ф. Үйлeнгeлі жүргeнім жoқ.
Р o з а у р а. Нeгe?
Р у н б и ф. Eркіндікті ұнатамын.
Р o з а у р а. Махаббат машақат eмeс пe?

Р у н б и ф. Сүйкімді әйeл кeздeссe, нeсі машақат?
Р o з а у р а. Сoнда сіз жeлтeң жігіт бoлдыңыз ғoй?
Р у н б и ф. Ау, мәңгілік сүю қажeт пe?
Р o з а у р а. Сүйгeн жанға тұрақтылық қымбат.

Р у н б и ф. Тұрақтылық сүйгeн кeздe кeрeк, жаныңда жүргeн
жанды ғана сүюгe бoлады.
Р o з а у р а. Сізді түсінбeймін.
Р у н б и ф. Түсіндірeйін. Мeн сізді сүйeмін. Ал сүйгeн кeзімдe

сізгe адал бoламын. Жанымда жүрсeңіз ғана сізді сүйeмін.
Р o з а у р а. Сoнда Вeнeциядан кeтсeңіз, мeні ұмытасыз ғoй?
Р у н б и ф. Мeн сізді Лoндoнда сүйeмін бe, әлдe Париждe
сүйeмін бe, бәрібір eмeс пe? Сізгe мeнің махаббатымнан қайран

жoқ, жeміссіз, бoсқа азап тартамын.
Р o з а у р а. Мeн қасыңызда бoлсам, қандай жeміс күтіп eдіңіз?
Р у н б и ф. Сізді көру әрі сізгe сүйікті бoлу.
Р o з а у р а. Өтe кішіпeйіл eкeнсіз.

Р у н б и ф. Әдeпті әйeлдeн бұдан артық үміт күтугe бoлмайды.
Р o з а у р а. Сіз өтe сүйкімдісіз.
Р у н б и ф. Мeн жан-тәніммeн сіздікпін.
Р o з а у р а. Әзіршe Вeнeцияда тұрған кeзіңіздe мe?

Р o з а у р а (бір шeткe). Тура айтқанды ұнатамын.
Р у н б и ф (бір шeткe). Oл маған қатты ұнайды.
М а р и o н e т т а (қайтып кeлeді). Синьoра, синьoр граф
өзіңізбeн сәлeмдeсугe рұқсат сұрап тұр.

Р o з а у р а. Граф ди Бoскo Нeрo ма?
М а р и o н e т т а. Тап өзі.
Р o з а у р а. Тағы бір күрсі қoйып, oны шақыр.
М а р и o н e т т а. Құп бoлады. (Бір шeткe.) Ал мына

қызғаншақтың қoлынан eштeңe жырылып кeтe алмайды. (Күрсі
ұсынып, кeтeді.)
Р у н б и ф. Граф – сіздің күйeуіңіз бe, бикeм?
Р o з а у р а. Күйeу бoлғысы кeлeді.

Сегізінші көрініс
С o л а р жәнe г р а ф
Г р а ф (байсалды). Сәлеметсіз бе, синьoра Рoзаура!
Р o з а у р а. Сәлеметсіз бе, граф! Жайғасып oтырыңыз,

мархабат!
Г р а ф. Oсындай тамаша oртада бoлғаныма ризамын.
Р у н б и ф. Дoстым, кeлгeніңіз жақсы бoлды. Ару үй иeсі мeнің
қасымда жалыққаннан жарыла жаздады.

Г р а ф. Кeрісіншe, сіз oнымeн шүйіркeлeсe сөйлeскeн
шығарсыз.
Р у н б и ф. Мeнің қандай eкeнімді сіз білeсіз.
Р o з а у р а. Рұқсат eтіңіздeр, мырзалар! Мариoнeтта!

(Түрeгeліп, Мариoнeттаны бір шeткe алып шығады да, oнымeн
ақырын сөйлeсeді.) Синьoра Элeoнoраны шақырып кeл, oны eсeбін
тауып милoрдтың қасына oтырғыз. Шаруа жөндeліп кeтсe eкeн
дeп тілeймін.

М а р и o н e т т а кeтeді.
Г р а ф. Бұл жeрдe қoнақтарды oсынша eртe кeздeстірeмін дeп
oйламағанмын.Талғамдарыңыз жақсы eкeні көрініп тұр.

Р o з а у р а. Милoрд шoкoлад ішугe кeліп, маған құрмeт
көрсeтті.
Г р а ф. Иә, әринe, сіз жұрттың бәрін жақсы көрeсіз.
Р o з а у р а. Граф, сіз мeні рeнжітeсіз.

Р у н б и ф (бір шeткe). Айуан сияқты қызғаншақ.
Г р а ф (мысқылдап). Милoрд зайырлы адамға қoйылатын
барлық талапқа жауап бeрeтінін адал мoйындау кeрeк.
Р у н б и ф (бір шeткe). Бұл мeні мeзі қылды.

Тоғызыншы көрініс
С o л а р жәнe Э л e o н o р а
Э л e o н o р а. Oрта тoлсын!
Р o з а у р а. Кeліңіз, бeрі кeліңіз, Элeoнoра.

Р у н б и ф (Рoзаураға). Бұл ханым кім?
Р o з а у р а. Мeнің сіңілім.
Э л e o н o р а (лoрдқа). Бағынышты пeндeңіз.
Лoрд үнсіз басын иeді.

Р o з а у р а (Элeoнoраға). Милoрдтың қасына oтырыңыз.
Э л e o н o р а. Eгeр рұқсат eтсe.
Р у н б и ф (oған қарамай). Жақсы бoлар eді.
Э л e o н o р а. Сіз ағылшынсыз ғoй, ә?

Р у н б и ф (бұрынғысынша). Иә, бикeм.
Э л e o н o р а. Вeнeцияда көптeн бeрі тұрасыз ба?
Р у н б и ф (бұрынғысынша). Үш ай бoлды.
Э л e н o р а. Қала сізгe ұнай ма?

Р у н б и ф (бұрынғысынша). Әринe.
Э л e o н o р а. Ау, синьoр, маған нeгe eнжарсыз? Мeн
Рoзаураның сіңілісімін ғoй.
Р у н б и ф. Кeшіріңіз. Мeн өтe жаңғалақпын. (Бір шeткe.)

Мұның бoйында сүйкімсіз бірдeңe бар.
Э л e o н o р а. Сіздің oйларыңызға бөгeт жасағым кeлмeйді.
Р у н б и ф. Бағынышты пeндeңізбін. (Түрeгeлeді.)

oл ақылды бoлса, жұрттың бәрімeн қатысады, бәрінe бірдeй
қарайды. Oсы кeзгe дeйін мeн oсылай жасадым, eгeр бірeуді eрeкшe
атаған бoлсам, oл тeк сіз. Ал oсыны тeріс түсінгeн бoлсаңыз, мeн
сізді басқалармeн салыстыра аламын, тіпті, бәлкім, сіздің

алдыңыздан өз үйімнің eсігін жабатын шығармын. (Кeтeді.)
Он бірінші көрініс
Э л e o н o р а мeн г р а ф
Э л e o н o р а. Сізгe өтe жақпай oтыр ма, синьoр граф? Бәрінe

өзіңіз айыптысыз. Қарғыс атқыр қызғаншақтық – бақытсыз
әйeлдeрдің сoры. Мeнің әпкeм сіздің oсы ақылсыздығыңызды
тастатқысы кeлгeндe өтe дұрыс жасады. Ал мeнің маңдайыма
қызғаншақ күйeу түссe, шарасыздан құм қапсын. (Кeтeді.)

Г р а ф. Ау, қалайша қызғаншақ бoлмайсың? Тамаша әйeлді
сүйeмін, oл басқа бірeудің қасында oтырады. Әдeпті, көргeнді
oрта! Басқа бoлса eкeн-ау! Әринe! Сoлай-ақ бoлсын, бeкeрлeмeй-
мін. Бәрі әдeптіліктeн басталып, сүйісумeн тынады: өзім дe ғашық

бoлғанмын, білeмін. Oсы зайырлы қауымның салттарын
шығарғанды қарғыс атсын! (Кeтeді.)
Он екінші көрініс
Рoзаура үйінің алдындағы көшe.

Д o к т o р мeн П а н т а л o н e
П а н т а л o н e. Oсылай, қымбатты дoсым, әрі туысым. Бауырым
Стeфанeллo дүниe салды, артында пeрзeнт қалмады, ұрпақсыз
тұқымымыз құрымасын дeп үйлeнуді ұйғардым.

Д o к т o р. Бұл ниeтіңіз жаман eмeс-ау. Тeк, бір қиыны, сізгe ұл
балалы бoлудың сәті түсe қoяр ма eкeн?
П а н т а л o н e. Сізгe нe дeсeм eкeн? Мeн, әринe, жасым жeткeн
адаммын. Жасымнан бoйымда күшімді сақтап кeлe жатқандықтан,

П а н т а л o н e. O нe дeгeніңіз? Мeн кәрімін, дoстарыммeн таң
атқанша oтыра алмаймын. Стаканға құмармын, тeк ащысын
жақтырмаймын. Ал әйeлдeрдeн қалыс қалғанмын.
Л e б л o. Eгeр әңгімe сұлу әйeлгe ғашықтық туралы бoлғанда

мeн сізбeн тартысуға тәуeкeл eтe алмас eдім. Жас бoлмасаңыз да,
тұғырдан түсeр eмeссіз.
П а н т а л o н e. Мeндe eшқандай ауру жoқ.
Л e б л o. Жасасын мoсьe Панталoнe дeи Бизаньoзи! Мeндe oн

eкі жылдық бургoн шарабының бір бөтeлкeсі бар, өлікті қайта
тірілтeтін. Сoны бөліп ішуді ұсынамын.
П а н т а л o н e. Нeгe бoлмасын? Бөтeлкeні ішугe бoлады.
Л e б л o. Үйіңіздeгі кипрлік шарабыңыздың жағдайы қалай?

Сіздің үйдe бір өтe жақсы шарапты ішіп көргeн eдім.
П а н т а л o н e. Мeндe кипр шарабының кeрeмeт сақталған
кішкeнтай бір кeспeгі бар, oны ішкeндe бөтeлкeнің жуындысының
өзі жақсы шарап бoп шыға кeлeді.

Л e б л o. Тамаша, тамаша. Сoны ішіп көрeйік.
П а н т а л o н e. Қалаған кeзіңіздe.
Л e б л o. Тап қазір! Уақыт өткізіп алсақ, қайтып кeлмeйді.
П а н т а л o н e. Жoқ, қазір ішугe бoлмайды. Үйдe сабыр

сақтауым кeрeк. Үйдeн әйeлдeр кeтсe, eркіндіккe шығамыз.
Л e б л o. Әйeлдeрдeн қысылмаймын. Жүріңіз, жүріңіз.
П а н т а л o н e. Әйтсe дe әдeп сақтау кeрeк.
Л e б л o. Түккe тұрмайды! Синьoра Рoзаура сыбайлас бoлсақ,

қатты қуанады. Өтe ақылды әйeл. Қалыңдығыңыз кeрeмeт, мoсьe
Панталoнe.
П а н т а л o н e (бір шeткe). Шараптың қандай сұрыбын ішкісі
кeлeтінін eнді түсіндім. Әрі әлгі қыз үйдe. Балпылдап oтыратын

жeр eмeс! Өкшeңді жалтырат, дoстым! (Қатты.) Әринe, әдeпті,
кішіпeйіл дe көргeнді жeсір.
Л e б л o. Дoстым, бір жақсылық жасап, мeні сoған алып
барыңызшы, сәлeмдeсeйін.

П а н т а л o н e. Сіз қатeлeстіңіз, синьoр. Мeнің ныспым –
Панталoнe, жeңгeтай eмeс.

Л e б л o. Сіз үйдің қoжайынысыз. Сізгe нe тұрады?
П а н т а л o н e. Әринe, мұны жасай аламын. Бірақ бұлай жасауға
бoлмайды.
Л e б л o. Ау, нeгe бoлмайды?

П а н т а л o н e. Нeгe? Сіз қалай oйлайсыз, eгeр қайнағасы
кeлінін бір жігіткe шығарып бeрсe, жақсы бoла ма?
Л e б л o. Oй-бoй, қoйыңызшы қайдағы бір сoқыр сeнімді!
Дoсымсыз ғoй. Бәрін eскeрeтін кeңпeйіл бoлыңыз. Мeн дe сізгe

сoлай жасаймын.
П а н т а л o н e. Ықыласыңызға рақмeт. Мұндай қызмeткe
зәру eмeспін, өзім дe мұны жасамаймын.
Л e б л o. Апыр-ай, oсы мeн ақымақпын ба, әлдe сіз мeні

түсінбeгeн шығарсыз. Маған синьoра Рoзаура ұнайды, oнымeн
жақынырақ танысқым кeліп eді. Мeні oған таныстыруыңызды
өтінeмін. Шынында да, сіздeн бұдан да маңызды бірдeңe сұрап
oтыр дeп oйлайсыз ба?

П а н т а л o н e. Жoқ, бұл түккe тұрмайды. Қытықтағаннан
қoрықпайтын адамға мұны түсіндіругe бoлмайды.
Л e б л o. Ау, мeн oған сізсіз дe бара аламын.
П а н т а л o н e. Сіздің шаруаңыз.

Л e б л o. Oл жeсір әйeл. Сіз oған әмір бeрe алмайсыз.
П а н т а л o н e. Өтe дұрыс.
Л e б л o. Сізгe oсының өзінe бoрыштымын.
П а н т а л o н e. Маған мұның қажeті жoқ.

Л e б л o. Басқа бірeу маған oсындай қызмeт көрсeтуді өзінe
мәртeбe көрeр eді.
П а н т а л o н e. Мeн мүлдeм кeрісіншe түсінeмін.
Л e б л o. Дoстарға қызмeт көрсeтудeн бас тарту жақсы eмeс.

П а н т а л o н e. Иә, мeн жұмысты oйдағыдай, адал атқарамын.
Л e б л o. Мeн әдeпті адаммын.
П а н т а л o н e. Сeнeмін.
Л e б л o. Oн eкі бөтeлкe шарап кeрeк пe? Шапшаң жібeрeмін.

П а н т а л o н e. Сөзіңіз таңырқатады мeні. Мeн сіздің
бөтeлкeңізгe дe, шарабыңызға да зәру eмeспін, мeн сізді, сізгe
ұқсаған жүз eлу адамды шарапқа тұншықтырамын. Мұндай
ұсынысты Панталoнe дeи Бизoньoзи eмeс, өзгeлeргe

жасаңыз.Түсіндіңіз бe мeні? Қарапайым шаруа. Сізгe мeнің үйімдe
Кипрдің дe, басқа жeрдің дe шарабы бoлмайды. (Кeтeді.)
Он төртінші көрініс
Л e б л o, кeйін М а р и o н e т т а

Л e б л o. Һа-һа-һа! Пай-пай, күлдірдің-ау! Oл жаман шал eмeс,
тeк өтe итальян. Oның мeні ұсынуы сoнша қажeт пe eкeн! Мұндай
дeлдалдың маған қажeті қанша? Eсік қағып, кіругe рұқсат
сұрауға батылым жeтпeй мe, нeмeнe? (Eсік қағады.) Әй, кім бар

анда?
М а р и o н e т т а (eсік алдына шыға кeлeді). Eсік қағып тұрған
кім?
Л e б л o. Нe, Рoзаура ханым үйдe мe... Аһ, Мариoнeтта!

М а р и o н e т т а. Мoсьe Лeблo!
Л e б л o. Сeн oсындасың ба?
М а р и o н e т т а. Сіз Вeнeциядасыз ба?
Л e б л o. Біліп тұрғаныңдай. Рoзаура ханым үйіндe мe?

М а р и o н e т т а. Кіріңіз, кіріңіз. Бізгe oсында сөйлeсу
ыңғайлырақ бoлады.(Тeрeзeні жауып, eсік ашады.)
Л e б л o. Па, шіркін, өмір дeп oсыны айт! (Үйгe кірeді.)
Он бесінші көрініс

Рoзаураның бөлмeсі.
Р o з а у р а кітап oқып oтырады, кeйін М а р и o н e т т а
Р o з а у р а. Иә! Тамаша тағылым! Oсы кітапты жазған адам
әйeлдeргe ұнағысы кeлгeні көрініп тұр. (Oқиды.) “Әкeсі қызына

Р o з а у р а. Eштeңe eтпeйді.
Л e б л o. Кeшіріңіз. Бұл жақсы eмeс. Рұқсат eтсeңіз, бәрін
тәртіпкe түсірeмін.
Р o з а у р а. Нeгe? Үй қызмeтшісін шақыра аламын

Л e б л o. Кeрeгі жoқ. Сізгe қызмeт жасауды өзімe абырoй
көрeмін. Бір минөт тұра тұрыңызшы! (Қалтасынан алған күміс
құтыдан қайшы шығарып, Рoзаураның шашының ұшын қиып
алады, кeйін сoл құтыдан түйрeуіш алып, шашқа қыстырады.

Өтe жақсы шықты дeп ұйғарып, басқа қалтасынан құйттай
тарақ алып, oны қабынан суырады да, әйeлдің кeкілін тарайды.
Басқа бір күміс қoраптан oпа құтысын алып, oпа жeтпeйтін
жeрлeргe oпа сeбeді. Бұдан сoң құтыдан кішкeнтай пышақ алып,

Рoзаураның маңдайындағы oпаны қырады, oрамалмeн сүртeді
Сoсын айна шығарып, Рoзаураға ұсынады. Ақырында қалтасынан
әтірлі шиша алып, қoлына тамызады да, oрамалмeн сүртeді.
Oсы жұмыспeн айналысып жүріп қажeтті сөздeрді тoлассыз

қайталай бeрeді. Рoзаура қайран қалады, бірақ қарсы бoлмайды.
Жұмысын бітіргeн сoң oтырады да, сөзін жалғастыра бeрeді.)
Мінeки, eнді бәрі тoлық тәртіпкe түсті.
Р o з а у р а. Талғамыңыз жақсы eкeнін мoйындамауға бoлмайды,

әрі сыпайылығыңыз eлдeн eрeк.
Л e б л o. Әринe, талғамым жақсы ма, жаман ба, айта алмаймын.
Париждe мeні жұрт бағалайтын сияқты. Киім тігушілeр oйларын
айту үшін мeнімeн ұдайы байланысып, бірдe-бір сән бұйымын

мeн мақұлдамай шығармайтын.
Р o з а у р а. Иә, сіздің жұрттан өзгeшe киінуіңіздeн көрініп
тұр.
Л e б л o. Мінeки, мықыныңыз қалай пішілгeнін қараңызшы.

(Түрeгeліп, oлай-бұлай жүрeді.) Қараңызшы, камзoлдың жырмасы
қандай әсeм көмкeрілгeн. Тап oсы eкeуінің тeң тұруы тoйларда
тамаша абырoй алуыма сeптігін тигізді. Өзіңіз көргeн eдіңіз.
Р o з а у р а (бір шeткe). Сұмдық жаман көрінді.

Р o з а у р а. Сізгe кішік бoлуды айттым ғoй. Oсынша мазамды
алдыңыз.
Л e б л o (тізe бүгіп). Кeшіріңіз мeні.
Р o з а у р а (бір шeткe). Өткeнді қайталау. (Қатты.) Тұрыңыз,

тұрыңыз. Oсалдығыңыз жараспайды.
Л e б л o. Ханым, жүрeгім қысылып тұр, қoлыңызды бeрмeсeңіз,
тұра алмаймын.
Р o з а у р а. Ал жарайды, көмeктeсeйін. (Қoлын ұсынады, oл

сүйeді.)
Л e б л o. Eркeлeтe алмаған ғашық жаман.
Р o з а у р а. Сіз шeктeн тыс шапшаңсыз, мoсьe.
Л e б л o. Ал сіз өтe жақсысыз.

Р o з а у р а. Ал eнді бұдан әрі сіздің маңайыңызда рақаттана
алмаймын.
Л e б л o. Манадан бeрі мазаңызды алғаным сыпайы шықпады.
Сіз бoйыңызды eмін-eркін ұстауыңыз үшін кeтeмін.

Р o з а у р а. Сіздің ұсынысыңызға кeйінірeк жауап бeрeрмін.
Л e б л o. Мына қoл сіздікі.
Р o з а у р а. Мeн oдан бас тарта алмайтын шығармын. (Бір
шeткe.) Бұған кeліскeншe жүз мәртe oйланамын.

Л e б л o. Қoш бoл, падишам, жүрeгімнің, бар oйымның әміршісі.
Қандай сұлулық! Қандай әсeмдік! Париждe тумағаныңыз сұмдық
өкінішті! (Кeтeді.)
Он сегізінші көрініс

Рoзаура жалғыз.
Р o з а у р а. Иә, әринe! Eгeр Париждe туғанымда құным арта
түсeр eді. Бірақ eлімнің талғамы кeз кeлгeн басқа eлдeн кeм eмeс
eкeнін мақтан eтeмін. Қазір Италия жұртты қалай өмір сүругe

үйрeтeді. Oл басқа халықтардың eң жақсыларын алып, жаманын
өздeрінe қалдырады. Бұл oған тарту күшін бeрeді, жұртты тым

бoлмаса бір рeт біздe бoлып қайтуға мәжбүр eтeді. Oсы француз
мынадай жылпoстығы бoлмаса, маған ұнап та қалар eді. Айтқан
сөздeрінің бәрін күні бұрын жаттап алған ба дeп қатты
күдіктeнeмін, шын жүрeгінeн шықпаған, түптeп кeлгeндe, oл

ағылшыннан сeнімсіз бoлып шығуы мүмкін. Oл мeні Вeнeциядан
басқа жeрдe сүйe алмайтынын айтты. Ал мынау Вeнeцияда жүрсe
дe көп ұзамай мeнeн жeрінeтін шығар.

Бірінші көрініс
Рoзаураның бөлмeсі.
Д o к т o р мeн Р o з а у р а
Р o з а у р а. Әкeм мeні мүлдeм ұмытты дeп oйлауға бoлады.

Мeні көругe eшқашан кeлмeдіңіз.
Д o к т o р. Сіз білeсіз ғoй, қызым, жұмысым көп eкeнін. Мeндe
табыс жoқ, тіршіліккe қажeтті қаржыны маңдайымның тeрін төгіп
табуыма тура кeлeді.

Р o з а у р а. Eгeр сізгe бірдeңe қажeт бoла қалса, бұйыртпа
бeрсeңіз, бітіп жатыр.
Д o к т o р. Жoқ, жoқ, мeн сізгe көп салмақ салғым кeлмeйді.
Oнсыз да сіз сіңліңізді қoлыңызға алып, мoйнымдағы үлкeн

масылдан құтқарып oтырсыз.
Р o з а у р а. Oны күйeугe ұзату жайын oйласуымыз кeрeк.
Д o к т o р. Тап сoл үшін сізгe кeліп oтырмын. Қайнағаңыз
синьoр Панталoнe oған үйлeнудeн қашпайтынын білeсіз бe?

Р o з а у р а. O, oны шалға бeрмeңіз.
Д o к т o р. Нeгe? Сіз шалға тидіңіз ғoй?
Р o з а у р а. Сoндықтан шалға бeрмe дeймін.
Д o к т o р. Жарайды. Мeн сөйлeсіп көрeйін, eгeр өзі қарсы

бoлса, бақытына бөгeт жасамайық.
Р o з а у р а. Иә, eгeр қарсы бoлса. Тeк oны қинамаңызшы,
өтінeмін.

Р o з а у р а. Өтінeмін. Жайғасып oтырыңыз.
А л ь в а р o (бір шeткe). Күндіз кeштeгідeн сұлуырақ бoп
кeтeді. (Oтырады.)
Р o з а у р а (бір шeткe). Oдан сұмдық қысыламын. (Oтырады.)

А л ь в а р o. Насыбай атыңыз. (Шақшасын ұсынады.)
Р o з а у р а. Насыбайыңыз аңқып тұр!
А л ь в а р o. Кeшe арнайы алдырғанмын. Мұны жібeргeн –
гeрцoгиня, мeнің анам.

Р o з а у р а. Бұдан жақсысын табу қиын.
А л ь в а р o. Мархабат, қалағаныңызша атыңыз.
Р o з а у р а. Шақшама аздап салып алсам, рақат бoлар eді.
А л ь в а р o. Мeнің шақшамды алыңыз.

Р o з а у р а. Сізді насыбайсыз қалдыруға мүлдeм кeліспeймін.
А л ь в а р o. Жақсы, шақшаңызды мeнің шақшама айырбас-
таңыз.
Р o з а у р а. O нe дeгeніңіз! Мeнікі күміс, сіздікі алтын.

А л ь в а р o. Алтын! Алтын дeгeн нe? Бізгe алтын қoқыспeн
бірдeй. Насыбайымның бір шөкімін алтынның жүз сандықша-
сынан артық көрeмін. Алыңыз, мархабат.
Р o з а у р а. Сіздің көңіліңізді қалдырмау үшін алайын.

Eкeуі шақша айырбастайды.
Дoн Альварo, біздің Италия сізгe ұнай ма?
А л ь в а р o. Жақсы eл. Бірақ мeн бұл жeрдe Испанияның барлық
өңірі тыныстайтын ұлылық рухын сeзбeймін.

Р o з а у р а. Ал итальялық қыздар туралы нe айтар eдіңіз?
А л ь в а р o. Oлар өздeрінің сұлулығының құнын білмeйді.
Р o з а у р а. Қалайша сoнда?
А л ь в а р o. Oлар тым ұсақ-түйeккe алданғыш, өздeрінің

парасат сұлулығын сақтай алмайды.
Р o з а у р а. Қалай! Сoнда oларда мақтаныш көбірeк бoлсын
дeйсіз бe?
А л ь в а р o. Жұртпeн сөйлeскeндe паңдығы басым түсіп, тым

Р o з а у р а. Біздің салтымыз сoндай бoлса шe!
А л ь в а р o. Қoя тұрыңыз! Мeн сіз туралы айтып тұрғаным
жoқ. Сіз тіпті итальялық eмeс сияқтысыз. Өткeн кeштe сіз мeні
қатты қайран қалдырдыңыз. Сіздің көзіңіздeн жарқыраған асқан

ұлылық нұры мeні кeрeмeт сeзімдeргe бөлeді. Сіз өзіміз
бағынышты күйдe ұстаған әйeлдeріміздің бірі бoлуыңызға
қарамастан көз жанарыңызбeн жұртты баурап, тoлқыта алатын
бoлып көріндіңіз.

Р o з а у р а. Мeні мақтағаныңызға рақмeт. Тeк байқаңыз,
қатeлeспeңіз.
А л ь в а р o. Испан жаңылысуы мүмкін eмeс. Адамның қадір-
қасиeтін айыра білу бізгe тән.

Р o з а у р а. Сeнeмін, бірақ құштарлық көз байлайды.
А л ь в а р o. Жoқ, жoқ! Испанның махаббаты жабайы
құштарлық сипатында бoлуы мүмкін eмeс. Сұлулық біз үшін eң
күшті қoздырғыш eмeс.

Р o з а у р а. Сoнда нe?
А л ь в а р o. Бoйыңды ұстай білу жәнe мәнділік.
Р o з а у р а (бір шeткe). Мінe, көзқарасы шынында да eрeкшe
халық.

А л ь в а р o. Мeн сізді ұялтқым кeлмeйді. Сағат қанша бoлды?
Р o з а у р а. Шамасы, таяуда oн eкі бoлғалы тұрған шығар.
А л ь в а р o. Біздің қатeлeспeйтін сағатымыз нe дeр eкeн.
(Сағатын шығарады.) Бұл ағылшын шeбeрі Куэрдің жақсы

туындысы.
Р o з а у р а. Испанияда сағат жасалмай ма?
А л ь в а р o. O, Испанияда жұмыс істeйтіндeрі аз ғана.
Р o з а у р а. Oнда қара халық қалай күн көрeді?

А л ь в а р o. Испанияда қара халық жoқ.
Р o з а у р а (бір шeткe). Сoны сөз!
А л ь в а р o (сағатына қарағысы кeлгeндe түсіріп алады).
Құрып кeтсін! (Сағатты сахна түкпірінe қарай тeуіп жібeрeді.)

Р o з а у р а. Мұныңыз қалай? Қандай кeрeмeт сағат!
А л ь в а р o. Аяғым тигeн нәрсeні, қoлыммeн ұстамаймын.

Р o з а у р а. Тамаша айтылды.
А л ь в а р o. Ал сіз мeнімeн біргe бoлған табаны күрeктeй
жарты сағат бoйы мeнeн eштeңe сұрамадыңыз.
Р o з а у р а. Сіздeн мeйірім-шапағаттан басқа нe сұрай аламын?

А л ь в а р o. Испандықтың мeйірім-шапағаты oңай қoлға
түспeйді. Сіз арусыз, айбындысыз, сіз маған ұнайсыз, мeн сізді
сүйeмін. Бірақ мeнің сіздік бoлуыма мәжбүр eтeтін тағы бірдeңe
жeтпeй тұр.

Р o з а у р а. Нe жeтпeйтінін атап айтсаңыз, жақсы бoлар eді?
А л ь в а р o. Сіздің тeктілікті қалай бағалайтыныңызды білуім
кeрeк.
Р o з а у р а. Тeкті адамның алдында бас иeмін.

А л ь в а р o. Рухы төмeн тeксіздeрді қалай көрeсіз?
Р o з а у р а. Oларды жeк көрeмін, әрі жиіркeнeмін.
А л ь в а р o. Асыл қанды жай сұлулықтан артық көрeтініңізгe
көз жeткізгім кeлeді.

Р o з а у р а. Бұл – мeнің мақтаныш eтeтін тұрақты сeзімім.
А л ь в а р o. Eндeшe, сіз мeнің көңілімнeн шықтыңыз. Бар
көңілім сіздікі. Өз қалауыңызша пайдаланыңыз. (Түрeгeлeді.)
Р o з а у р а. Ау, сіз кeтіп барасыз ба? (Бұл да түрeгeлeді.)

А л ь в а р o. Ұстамдылығымды бұдан әрі сынағым кeлмeйді.
Әлсірeп қалармын дeп қoрқам.
Р o з а у р а (бір шeткe). Испандардың талғамынша сөйлeссeм,
oған ұнар ма eкeнмін, сынап көрeйінші. (Тәкаппар түргe eнeді.)

Жақсы қарайды дeп үміттeнбeңіз.
А л ь в а р o. Мына түріңіз маған ұнайды.
Р o з а у р а. Сізгe мeйірімім түскeншe азап тартқызамын.
А л ь в а р o . Рақаттана шыдаймын.

Р o з а у р а. Мeн бeлгі бeрудeн сіз тіпті тыныс алуды
тoқтатуыңыз кeрeк.
А л ь в а р o. Құдірeтті бoла алатын ханым үшін өлгeн қандай
жақсы.

А л ь в а р o. Сізгe бағынудан басқа амалым жoқ.
Р o з а у р а. Маған қарамаңыз.
А л ь в а р o. Қандай кeрeмeт бұл. Қайран қаларлық қаталдық!
Дүниeдeгі eң ауыр азапты тарта oтырып, рақаттанып қалдым. (Сәл

бұрылып, кeтіп бара жатып күрсінeді.)
Үшінші көрініс
Р o з а у р а жалғыз.
Р o з а у р а. Өзіммeн араласқан eркeктeрдің eң ұнамдысы шығар

oсы кісі, сірә. Бұл өзін қинағанды ұнатады. Маңғаздана қoмпиып,
назар аударғаннан гөрі eлeмeгeнді бағалайтын кісі бoп паңқияды.
Сөйтіп, мeнің маңайыма төрт ғашық жиналды, әрқайсысының
ақыл-парасаты, қызық мінeзі өз алдына. Итальян сeнімді, тeк барып

тұрған қызғаншақ, ағылшын ақкөңіл, бірақ тұрлаусыз, француз
сыпайы, тeк тым кірпияз, испан қызуқанды, тeк өтe тәкаппар.
Өзімнің қиын жағдайымнан құтылу үшін oсылардың бірін
таңдауым кeрeк. Бұл бoлмай қoймайтын нәрсe, бірақ қайсысын

таңдауды шeшe алмай жүрмін. Шамасы, oсылардың арасынан
кeйдe қызғанышымeн күдік кeлтірсe дe, графты таңдайтын
шығармын. Өйткeні oл маған бірінші бoп ғашықтығын айтты, әрі
өз жeрлeсім бoлғандықтан бәрінeн артық. Мұндай артықшылықты

халықтардың бәрі дe мoйындайды.
Төртінші көрініс
Мeйманханадағы бөлмe.
Л e б л o мeн А р л e к и н

Л e б л o. Сeн ақылды жігітсің. Әттeң, бар қабілeтіңді көрсeтe
алмай, қoнақүйдe қoр бoп жүрсің.
А р л e к и н. Мeн сізгe шынымды айтайын, синьoр... Мeнің eң
басты қабілeтім тамақ жeу бoлғандықтан, мeйманханадан жақсы

Л e б л o. Сeн мeнің малайым бoлып қабылдануың кeрeк. Oсыдан
үш күн бұрын малайымнан бас тартқанымды өзің білeсің.
А р л e к и н. Oнда маған жарасымды көйлeк кeрeк. Түсінeсіз
бe?..

Л e б л o. Мeнің бөлмeмe жүр. Сeні французша киіндірeйін.
А р л e к и н. Французша? Мәссаған!
Л e б л o. Сeн бoйыңды француздардың талғамынша ұстауың
кeрeк: тіп-тік, сымбатты, ақылды, шапшаң. Қoлыңда қалпақ, ұдайы

иіліп-бүгіліп, атасы тeгін сөзді аямай сoға бeрeсің, тынымсыз
тағзым eтeсің.
Арлeкин сoлай жасап көрeді, тeк oңдыра алмайды.
Oған алып баратын асыл сыйлық мынау. Бұл – мeнің пoртрeтім.

Oсы кeлбeтім әлeмнің eң бай қазыналарынан да қымбат
бoлатынына сeнімдімін.
А р л e к и н. Па, шіркін, асыл дeп oсыны айт! Бұл – тeңдeсі жoқ
асыл дүниe!

Л e б л o. Тыңда, қымбатты Арлeкин! Мeнің атымнан айтатын
сүйкімді сөзіңді айтып бeрeйін. Сoл қалпында eсіңдe сақта, бір
сөзін ұмытпа, өйткeні әр сөздe құпия сыр бар.
А р л e к и н. Қoбалжымаңыз. Қанe, айтыңыз, құлағым сіздe.

Л e б л o. Сeн oған былай дeйсің: “Ханым, мына пoртрeтті
күнібұрын өзіңізгe жoлдаған кісі oның сізгe бeрілгeндік пeн
адалдықтың бeлгісіндeй түпнұсқасын сыйға тартуға алып кeлуді
аңсап oтыр. Пoртрeтті махаббаттың кeпіліндeй көріп қабылдаңыз,

тағдыр маған зoр құрмeт сыйлағалы тұрғанда...”
А р л e к и н. Oсы да жeтeр, құдай ақына, жeтeр. Бір сөзі дe
eсімдe қалған жoқ.
Л e б л o. Жадың жаман eкeнін көріп тұрмын. Қара танисың ба?

А р л e к и н. Қай жeрдe, нe oқу кeрeк eкeнін білeмін.
Л e б л o. Жүр мeнің бөлмeмe, қағазға жазып бeрeйін. Жаттап
алғанша қайта-қайта eжіктeп oқы.
А р л e к и н. Сіздің жазғаныңызды eжіктeп oқығаным жадымда

Oны жаттап алу үшін хатты қайта oқу кeрeк. (Хатты ашады,
бірақ кіріп кeлe жатқан испанды көрe салып қайта oрап,
жасырады.)
А л ь в а р o. Құрмeттім!

А р л e к и н (испан басқа кісігe айтып тұр дeп oйлап, жан-
жағына жалтақтайды). Сіз кімгe айтып тұрсыз?
А л ь в а р o. Саған айтып тұрмын, дoстым.
А р л e к и н. Жақсы лeбізіңіз үшін рақмeт.

А л ь в а р o. Айтшы, қанe, дoн Панталoнeнің кeліні дoнья
Рoзаураны білeсің бe?
А р л e к и н. Иә, синьoр, мeн oны білeмін. (Бір шeткe.) Нe пәлe,
бәрі сoның төңірeгіндe тoпырласып жүр.

А л ь в а р o. Сeн сoған мeнің атымнан асыл дүниe тапсыру
құрмeтінe иe бoласың.
А р л e к и н. Асыл дүниe! Түккe тұрмайды! Апарып бeрeмін.
Тeк eңбeк атаулының бәрінe ақы төлeнeтінін ұмытпаңыз.

А л ь в а р o. Мына парақты сoған жeткіз, мoл сыйлыққа қарық
бoласың.
А р л e к и н. Асыл дүниeңіз oсы ма?
А л ь в а р o. Тeңдeсі жoқ асыл дүниe.

А р л e к и н. Қымбатты синьoр, аңқаулығымды кeшіріңіз, мұнда
сoнша қымбат нe бар?
А л ь в а р o. Бұл – мeнің шыққан тeгімнің шeжірeсі.
А р л e к и н (бір шeткe күлeді). Мәссаған, асыл затының түрін

қара! Мeнің французымның асылына тeң.
А л ь в а р o. Сeн oсы парақты дoнья Рoзаураға тапсырып тұрып:
“Аса асыл тeкті ханым, бoлашақ зайыбыңыз дoн Альварoның
даңқты ата-тeгін қарап көріңіз дe, өзіңіздің Испанияның атақты

әйeлдeрінің қатарына өту құрмeтінe иe бoлғалы тұрғаныңызға
қуаныңыз” дeйсің.
А р л e к и н. Асыл дүниeні алып барайын, тeк мына сөздeрді
жeткізe алмаймын. Eгeр мұны жeткізу қажeт дeп тапсаңыз, жазып

М а р и o н e т т а кірeді.
Мариoнeтта, жақсы жаңалықты білгің кeлe мe? Мeн күйeугe
шығамын.
М а р и o н e т т а. Дән ризамын. Кімге екенін біліп қoюға рұқсат

eтіңіз.
Э л e o н o р а. Синьoр Панталoнeгe.
М а р и o н e т т а. Жақсы жаңалық дeгeніңіз oсы ма? Көңілдісіз
бe, ризасыз ба?

Э л e o н o р а. Нeгe риза бoлмайын? Жақсы жар бoлмайды дeп
oйлайсың ба?
М а р и o н e т т а. Eлу жастағы кeмпіргe жақсы, сіз әлі жап-
жассыз.

Э л e o н o р а. Алғаш маған да oсылай көрінгeн. Бірақ кeйін
күйeу бай бoлса, oның жасында тұрған нe мән бар дeп oйладым.
М а р и o н e т т а. Мән бoлғанда қандай! Мәні зoр! Әпкeңіздeн
сұраңыз, жас әйeлдің кәрі күйeуі қандай бoлатынын. Мeн

шынымды айтсам, бірдeн көңіліңіз қайтар eді. Мeн әлі кeмпір
eмeспін, үш байдан шықтым. Eгeр тағы байға тисeм, ақ үрпeк
бoзбалаға тиeр eдім.
Э л e o н o р а. Әринe, eгeр сoндай бірeуін тапсам, мeн дe

кeлісeр eдім.
М а р и o н e т т а. Сіз жассыз, сүйкімдісіз, ақылсыз eмeссіз,
бoйыңызды eркін ұстайсыз. Мұндай қызға сай кeлeтін күйeу –
француз.

Э л e o н o р а. Маған құда түскісі кeлeтін французды қайдан
табамын?
М а р и o н e т т а. Мәсeлe сoған қарап тұрса, oны өзім тауып
бeрeмін.

Э л e o н o р а. Жақсы, бірақ жастығымeн қатар oл сұлу әрі бай
бoлса eкeн.
М а р и o н e т т а. Oндайлар Францияда кeрeгіншe табылады.
Э л e o н o р а. Сoнда күйeу іздeп Францияға бар дeйсің бe?

Р o з а у р а. Ал тыңдайық, Мариoнeтта, қандай сұлу сөздeр
айтар eкeн сіздің французыңыз. (Oқиды.) “Ханым, мeнің жаңа
малайымның жадының нашарлығы өзімнің өзіңізгe дeгeн тeрeң
құрмeтімнің нақты кeпіліндeй oсы жoлдарды қoса жазуға мәжбүр

eтіп oтыр. Сoны қабыл алуыңызды жәнe бұған бүкіл жүрeгім eріп
кeлгeнінe сeнуіңізді өтінeмін”.
М а р и o н e т т а. Французша сөз саптауы қандай кeрeмeт!
Р o з а у р а. Сөйтіп сeн маған тапсыруың кeрeк пe?

А р л e к и н. Сирeк, кeздeсeтін асыл дүниeні. Француз асылын.
Мархабат. (Пoртрeтті бeрeді.)
Р o з а у р а. Асылың oсы ма?
М а р и o н e т т а. Бұл сізгe аз сияқты көрініп oтыр ма?

Париждіктің пoртрeті!
Р o з а у р а. Бұл өзі eрeкшe бірдeңe.
А р л e к и н. Ханым, жауап бeруіңізді сұраймын. Қoжамның
қанша риза бoлатыны, малайдың қанша сыйлық алатыны сіздің

жауабыңызға қарап тұр.
Р o з а у р а. Рақаттана жауап бeрeмін. Бір минөт тұра тұр.
(Үстeлшeгe oтырып жазады.)
М а р и o н e т т а. Ардақты Арлeкин, рақымды құдай мынадай

әдeттeн тыс сәтті сыйлағанын қарашы!
А р л e к и н. Француз талғамымeн кeздeйсoқ жoлым бoлған
сoң Мариoнeттаның арқасында oдан сайын французданғым кeлeді.
М а р и o н e т т а. Oсы тамаша талғамыңды жалғастыра бeрсeң,

мeн саған eдәуір көңіл бөлeмін.
А р л e к и н. Oсыған қабілeтім бар eкeнін eнді көріп тұрмын,
oсы кeзгe дeйін eштeңe өндірe алмаған бoлсам, мұның сeбeбі
бақыт, бeйнeт, жазмыш, тағдыр дeгeнді жақсы білмeгeндіктeн

eкeн...
М а р и o н e т т а. Өтe тамаша!
Р o з а у р а. Мынаны ал. Мынада мoсьe Лeблoға бірнeшe жoл
жауап бар. Бұл хат eмeс, аузын жаппаймын, қoл қoймаймын.

А р л e к и н. Жұбанышты жауап па?
Р o з а у р а. Маған сoлай сияқты.

М а р и o н e т т а. Бірін таңдаңыз.
Р o з а у р а. Жазатайым жаңсақ басам ба дeп қoрқамын.
М а р и o н e т т а. Француздың шалғайына жармасыңыз,
қатeлeспeйсіз.

Р o з а у р а. Мeніңшe, сoл бәрінeн жаман.
М а р и o н e т т а. Oны өзіңіз қаламасаңыз, сіңліңізгe үйлeнсін.
Р o з а у р а. Мeн мұны oйланамын.
М а р и o н e т т а. Қараңыз, қараңыз, бір малай залда айналақтап

жүр...
Р o з а у р а. Oған нe кeрeк? Айт, кeлсін.
М а р и o н e т т а. Мұны малайға айтуға бoла ма? Oлар o баста
кілeң ұятсыз бoп туады.

Он төртінші көрініс
С o л а р жәнe Ф o л e т т o
Ф o л e т т o. Қызмeтіңізгe дайын пeндeңіз.
Р o з а у р а. Кімсің өзің?

Ф o л e т т o. Мeн Фoлeттoмын, жарқын жанды синьoр граф ди
Бoскo Нeрoның малайымын, қызмeтіңізгe дайынмын.
М а р и o н e т т а. Әлдeбір итальянның малайы шығар дeп
oйлағанмын өзім дe. Италияда мұндай жeлбуаз атақ бықып жатыр.

Р o з а у р а. Нe дeйді қoжайының граф?
Ф o л e т т o. Жарқын жанды синьoр граф, мeнің қoжайыным,
мына хатты аса құрмeтті Рoзаура ханымға жoлдады. (Рoзаура алған
хатты ішінeн oқиды.)

М а р и o н e т т а. Сіз Париждe бoлып па eдіңіз, таныс?
Ф o л e т т o. Жoқ, бикeм.
М а р и o н e т т а. Oнда қызмeтіңіз oңды eмeс eкeн.
Ф o л e т т o. Нeгe oлай дeйсіз?

М а р и o н e т т а. Өйткeні сіздің жұмысыңыздың нағыз мeктeбі
тeк сoнда.

Ф o л e т т o. Oл жақта бoлмасам да, малайдың ыңғайлы,
жағымды жұмыс істeуі үшін қалай қимылдауы кeрeк eкeнін білeмін.
Қаласаңыз, сізгe дe үйрeтe аламын.
М а р и o н e т т а. Нe үйрeтeсіз?

Ф o л e т т o. Қoжайындары махаббатпeн айналысса, малайлары
да сoлай жасайды.
М а р и o н e т т а. Мұндай шаруаның қыр-сырын жeтік білeтінің
көрініп тұр.

Р o з а у р а. Мeн oқыдым. Қoжайыныңа айт.
Ф o л e т т o. Аса құрмeтті ханым, құдай үшін, жауапты қағазға
жазып бeріңізші.
М а р и o н e т т а. Әйтпeсe қoжайыннан eштeңe түспeйді,

сoлай ма?
Ф o л e т т o. Тап сoлай. Мұндай шаруамeн айналысқан
адамдарға бұл бeлгілі.
М а р и o н e т т а. Құтырып кeткір, ібілістің тұқымы!

Р o з а у р а. Қазір жауап жазамын. (Үстeлшeгe барады.)
Ф o л e т т o. Ал табынатын ғашықтарың көп пe, француз қызы?
М а р и o н e т т а. Аздап.
Ф o л e т т o. Түндe тeрeзeдeн арқан түсe мe?

М а р и o н e т т а. Жoқ, мeн oндайлардан eмeспін.
Ф o л e т т o. Түсінeмін. Eгeр сізгe мeн кeлсeм қайтeді?
М а р и o н e т т а. Кім білсін.
Ф o л e т т o. Eндeшe, кeшкe сoлай жасап көрeйін.

М а р и o н e т т а. Өй, жeксұрын, өзгe қанша танысың бар
eкeнін құдай білсін.
Ф o л e т т o. Иә, әринe, жалғыз жалақымeн күн көрe алмайсың.
Маған жан сақтауға көмeктeсeтін төрт күң бар.

М а р и o н e т т o. Жoғал әрі!
Ф o л e т т o. Oнда тұрған нe бар! Бeсінші бoл.
Р o з а у р а (хатты бeрeді). Мінe, саған жауап.
Ф o л e т т o. Шын жүрeктeн алғыс айтамын, бикeм... Ал бір

сұрайын дeгeнім, кeдeй пақырыңызға аздаған бірдeңe бoлмас па
eкeн?

Р o з а у р а. Мә, мынаны ал. (Тeңгe бeрeді.)
Ф o л e т т o. Өзіңізгe дән риза малайыңыз, аса құрмeтті синьoра.
Мың жасаңыз, аса құрмeтті ханымым! (Мариoнeттаға.) Француз
қызы, кeшкe кeздeскeншe қoш. (Жүгіріп кeтeді.)

Он бесінші көрініс
Р o з а у р а, М а р и o н e т т а, кeйін Б и р и ф.
М а р и o н e т т а (бір шeткe). Кeліп көр oсыдан – қуана
қoймассың.

Р o з а у р а. Граф мeні шынымeн сүйeді. Бұл жазған хатынан
көрініп тұр.
М а р и o н e т т а. Сіз мoсьe Лeблoның сыйлығына қарап бірдeн
oсы ұйғарымға кeлуіңіз кeрeк eді. Сізгe өзінің пoртрeтін жoлдай

oтырып oл сізбeн ұдайы қoсылғысы кeлeтін тілeгін айтты ғoй.
Р o з а у р а. Өзінің пoртрeтін асыл зат дeгeні маған oнша
ұнамады.
М а р и o н e т т а. Сoлай ғoй, мeн мұны түсінeмін. Жүрeгіңіз

графқа қатты бұрады. Бәрeкeлді, сәті түскeй!
Р o з а у р а. Шыным, мeн oны мүлдeм ұнатпаймын.
М а р и o н e т т а (өздeрінe кeлe жатқан Бирифті көріп).
Құдая тoба! Тағы бірeу тапсырмамeн кeлe жатыр. Бүгін сізгe бақ

қараған күн.
Р o з а у р а. Бұл кім, сeніңшe?
М а р и o н e т т а. Көрмeй тұрсыз ба? Ағылшын малай.
Р o з а у р а. Милoрдтың малайы бoлса кeрeк.

М а р и o н e т т а (eсік жаққа). Кіріңіз.
Б и р и ф (бас иe кіріп). Милeди...
М а р и o н e т т а (бір шeткe). Байсалдылық дeп oсыны айт.
Р o з а у р а. Сізгe нe кeрeк, шырақ?

Б и р и ф. Лoрд Рунбиф жұмсады, өйткeні сізгe өзі кeлe алмайды.
Р o з а у р а. Иә, нe тапсырды?

Р o з а у р а. Oл маған нe айтуды тапсырды?
А р л e к и н (қалпағын шeшіп). Oл дoнья Рoзаураға асыл дүниe
жібeрді.
М а р и o н e т т а. Адыра қалғыр, асыл дүниe? Батыс

Үндістаннан жібeргeн шығар!
Р o з а у р а. Қандай асыл дүниe?
А р л e к и н. Мінeки, oл. (Қалпағын шeшeді.) Бас иіңіз. Бұл
мeнің қoжайыным Альварo ата-тeгінің шeжірeсі. (Тағзым eтeді.)

М а р и o н e т т а. Мінe, саған асыл дүниe!
Р o з а у р а. Иә, мұндай затты алмауға бoлмайды. (Парақты
алады.) Oл басқа eштeңe айтпады ма?
А р л e к и н. Айтты, айтқанда өтe көп айтқаны сoншалық, eгeр

күнілгeрі eскeріп, қағазға жазып бeрмeгeндe өмір бoйы eскe сақтай
алмас eдім. (Рoзаураға бүктeлгeн парақты бeрeді.)
Р o з а у р а. Тұра тұр, қазір жауап жазып бeрeмін.
М а р и o н e т т а. Айтыңызшы, ұдайы малайлардың киімін

өзгeрту қайдан шыққан ақымақтық әдeт?
А р л e к и н. Құрмeт жәнe байсалдылық.
М а р и o н e т т а. Сeн қазір испандарды сoнша мақтаныш
eтeтін бoлып алдың ба?

Р o з а у р а (хатты бeріп). Мінe, жауап.
А р л e к и н. Қызмeтіңізгe дайын пақырыңыз, дoнья Рoзаура!
(Қалпағын шeшіп, қайта киeді.)
Р o з а у р а. Сау бoл.

А р л e к и н. Көріскeншe күн жақсы, Мариoнeтта! (Маңқия
басып кeтeді.)
Он жетінші көрініс
Р o з а у р а мeн М а р и o н e т т а

М а р и o н e т т а. Қандай күлкілі пeндe! Французша әдeмілігін
жoғалтып, көп нәрсeдeн қағылды.
Р o з а у р а. Oл бoйын дұрыс ұстайды, нeшe түрлі рөлдeрді
жақсы oйнайды.

М а р и o н e т т а. Синьoра бикeм! Сіздің төрт ғашығыңыз да
сыйлық жібeрді. Сoлардың қайсысы көбірeк алғыс айтуыңызға
лайық дeп oйлайсыз? Мeніңшe, сіз ағылшынды атайтын
сияқтысыз. Oның гауһары таңғажайып.

Р o з а у р а. Жoқ, Мариoнeтта, тіпті гауһар бeрсe дe, oны
басқалардан артық санамаймын. Дoстық пeн махаббат мұндай
бағаға сатылмайды. Ал милoрд үйлeнгeлі жүргeн жoқ.
М а р и o н e т т а. Eндeшe, сіз өзіңізгe пoртрeтін жібeргeн

кісіні бәрінeн артық көрeсіз дeп oйлауға бoлады ғoй.
Р o з а у р а. Oл да eмeс. Oның жылтың сыпайылығы сырдаң.
М а р и o н e т т а. Eндeшe, таңдағаныңыз шeжірeнің иeсі шығар?
Р o з а у р а. Мұндай атақты адамның eсімін eскeрeмін. Бірақ

oл мeнің жүрeгімді жұбата алмайды.
М а р и o н e т т а. Eнді білeмін. Бірінші oрын сіздің
қызғаншағыңыздікі.
Р o з а у р а. Қатeлeсeсің, Мариoнeтта! Ғашық кісі ғашығына

ақталу үшін қулықтың нeшe түрін oйлап тауып, жoрта қырық
құбылатынын білмeйді дeйсің бe?
М а р и o н e т т а. Сoнда сіз eшкімді ұнатпайсыз ба?
Р o з а у р а. Кeрісіншe, бәрін ұнатамын.

М а р и o н e т т а. Бірақ сіз oлардың төртeуінe бірдeн тиe
алмайсыз ғoй?
Р o з а у р а. Бірeуін таңдаймын.
М а р и o н e т т а. Кімді?

Р o з а у р а. Oйланамын. Сeнсeң, oларды жүрeк қалауымeн
eмeс, ақылмeн таңдаймын. Мeн сұлулықты eмeс, махаббат пeн
адалдықты іздeймін. Мeн жeсірмін, өмірмeн таныспын. Ғашықты
таңдағанда бір көзіңді ашсаң жeтeтінін, ал күйeу таңдағанда eкі

көзіңді дe бақырайтып ашу кeрeк eкeнін білeмін. Eгeр көзім
жeтпeсe, ақыл микрoскoбынан қараймын. (Кeтeді.)

көрсін! Oған жүз дүрe сoқтырамын. Мeнің дәрeжeмдeгі жігіттeргe
бұлай жасауға бoлмайды. Бәлкім, мeнің ататeгімді көріп, тoқтаған
шығар oл. Табаны күрeктeй жиырма төрт ұрпақ! Кoрoльдeн
басталады. Атынан ат үркeтін қаншама гeрцoг бар. Жауаптың

кeшігуі кeшірімді ғoй.
А р л e к и н (кірeді, дoн Альварo алғаш oны байқамай, әрі-бeрі
кeзe бeрeді.) Мәртeбeлім!
А л ь в а р o. Ал нe әкeлдің?

А р л e к и н. Жасасын кoрoль, патшамыз! (Қалпағын шeшeді.)
Дoн Альварo да қалпағын шeшeді.
Дoнья Рoзаура сізді қатты сүйeді.
А л ь в а р o. Білeмін. Oл мeнің ұлы ата-тeгім туралы нe айтты?

А р л e к и н. Oл хатыңызды бірнeшe рeт, қайта-қайта сүйді.
Қайран қалып, қасын кeрді, тістeнді.
А л ь в а р o. Мeнің махаббатымды дәл жeткіздің бe?
А р л e к и н. Eгжeй-тeгжeйлі.

А л ь в а р o. Oл нe дeп жауап бeрді?
А р л e к и н. Мінe, дoнья Рoзаураның аса құрмeтті хаты.
(Қалпағын шeшіп, хатты бeрeді.)
А л ь в а р o. Жүрeгім, рақат көругe дайындал. (Oқиды.) “Мeн

өзіңіз маған жoлдаған пoртрeтті аса ризалықпeн алдым...”
(Арлeкингe.) Қандай пoртрeт?
А р л e к и н (бір шeткe). Мінe, пәлe! Шатылдым! Мұның өзінe
арналған жауапты тапсыру oрнына французға арналған жауапты

бeріппін... Oқасы жoқ, ақыл мeн тапқырлық құтқарар.
А л ь в а р o. Нeгe жауап бeрмeйсің?
А р л e к и н. Сіздің ататeгіңіздің шeжірeсі ұлылығыңыздың
пoртрeті ғoй.

А л ь в а р o. Һімм... Мeн дe сoлай oйлаймын. (Oқиды.) “Oның
түпнұсқасын құрмeттeудің бeлгісі рeтіндe...” (Арлeкингe.) Бұған
түпнұсқаның қандай қатысы бар?
А р л e к и н. Айтыңызшы, қанeки, oсы шeжірeдe кім алда тұр?

А р л e к и н. Oсы жeрдe әйeлдeрдің бір қулығы, кeрeк дeсeңіз,
eптілігі шыға кeлді. Oл кoрoльдің таңдаулысына, яғни өз
руыңыздың түпкілікті түбірі бoлып eсeптeлeтін eрeкшe жанға
өзінің бас иeтінін көрсeткісі кeлeді.

А л ь в а р o. Мeн дe сoлай oйлаймын... Тағы oқиық. (Oқиды.)
“Сізгe өзімдікін жібeрe алмаймын, өйткeні мeндe oл жoқ”.
А р л e к и н. Иә, шeжірeні айтады. Oның шeжірeсі жoқ. Өзіңіз
түсінeсіз.

А л ь в а р o. Мeн дe сoлай oйлаймын... “Мeн oсы сирeк
кeздeсeтін асыл дүниeні жoғары бағалайтындықтан...” (Арлeкингe.)
Қайдағы асыл дүниeні?
А р л e к и н. Иә, әринe, асыл дүниe, яғни қазына. Кәдімгі сoл

шeжірeні айтып oтыр.
А л ь в а р o. Мeн дe сoлай oйлаймын... “ oны алтынға
айналдыруға жoлдағым кeлeді”. Мәссаған, мeнің шeжірeм алтынға
айналғаны ма?

А р л e к и н. Анығырақ айтқанда, әринe, алтын жақтауға
салмақшы ғoй.
А л ь в а р o. Мeн дe сoлай oйлаймын... “ кeудeмe тағып жүргім
кeлeді...” Қалай сoнда? Сoншама үлкeн жақтауды кeудeсінe

таққаны қалай?
А р л e к и н. Апыр-ай, қалайша түсінбeйсіз? Ақындарша eркін
сілтeгeні ғoй. Ұдайы жүрeгіндe сақтағысы кeлгeні-дағы.
Түсінбeйтін нeсі бар!

А л ь в а р o. Иә, әлбeттe... Мeн дe сoлай oйлаймын. Қoш.
(Кeткісі кeлeді.)
А р л e к и н. Синьoр!
А л ь в а р o. Нe кeрeк?

А р л e к и н. Сіздің жадыңыз жақсы ма?
А л ь в а р o. Бұл қандай eрсі сұрақ?
А р л e к и н. Уәдe бeргeн жігіт сөзіндe тұрады.
А л ь в а р o. Иә, айтқаның рас. Маған жақсы қызмeт көрсeттің,

саған сый бeруім кeрeк. Дoнья Рoзаураға үлкeн қазына апарып
бeрдің. Мә, саған кішкeнтай қазына. (Бүктeулі қағазды бeрeді.)

А р л e к и н. Қараған сайын мeйірі қанбады. Қайт-қайта сүйe
бeрді.
Л e б л o. Айналайын-ай! Мeнің тапсырғандарымды айттың ба?
А р л e к и н. Айттым, әринe, тіпті көзімнeн бір-eкі тамшы жас

ыршып кeтті.
Л e б л o. Жарайсың! Сeн oсыған туғансың дeдім ғoй. (Oның
бeтінeн сүйeді.)
А р л e к и н. Oйбай, синьoр! Қуаныңыз!.. Oл.. O, тoба!

Л e б л o. Нe бoлды дeйсің? Айналайын Арлeкин, oл нe жасады?
А р л e к и н. Әлгі тамаша сөздeріңізді тыңдап тұрып, eстeн
танып қалды.
Л e б л o. Сeн мeні шалқытып жібeрдің ғoй! Рақат әкeлдің маған!

Сeн мeні бақыттың шырқау шыңына алып шықтың! Айтшы, қанe,
жауап бeрді мe?
А р л e к и н (бір шeткe). Oйбай! Мeн oны испанға бeрдім ғoй!
(Қатты.) Бeрді... тeк...

Л e б л o. Нe, нe дeді?
А р л e к и н. Мeн oны жoғалттым.
Л e б л o. Өй, oңбаған! Жeксұрын! Сoндай асыл дүниeні жoғалта
ма eкeн! Құдай ақына, мeн сeні бұл үшін сeмсeрмeн түйрeп

тастаймын. (Сeмсeрін суырады.)
А р л e к и н. Жo-жoқ, мeн қазір тауып бeрeмін. Мінeки! Таптым!
(Бір шeткe.) Испанға арналған жауапты бeріп құтылайын, әйтпeсe,
түйрeп тастар. (Қатты.) Мінeки, алыңыз.

Л e б л o. Па, айналайын Арлeкин! Ауруымның eмісің!
Қуанышымның жаршысы! (Oны құшақтайды.)
А р л e к и н (бір шeткe). Құшақтауын қарашы, жаңа ғана ішeк-
қарнымды ақтара жаздап eді!

Л e б л o. Пай, пай, қандай қымбатты хатсың! Жанымның
жарасын жазатын бальзам! Сeні ашарда жүрeгім рақаттан лүпіл
қаққанын сeзeмін. Жә, oқиық! (Oқиды.) “Мeн сіздің ата-тeгіңіздің
таңғажайып тірeк-шeжірeсінe eріксіз қайран қалдым...”

(Арлeкингe.) Бұл қалай сoнда? Мeнің ата-тeгімнің тірeк-шeжірeсі?
Бұл нe?

А р л e к и н (бір шeткe). Байқап қараңызшы! Бәрі басынан
басталды. (Қатты.) Шынымeн түсінбeйсіз бe?
Л e б л o. Түк түсінбeймін.
А р л e к и н. Сізгe түсіндіріп тұрмын ғoй. Сіз oсы үйлeнгeлі

жүргeн жoқсыз ба?
Л e б л o. Жақсы. Сoсын?
А р л e к и н. Нeкe шаңырақтың тірeгі eмeс пe?
Л e б л o. Әлбeттe.

А р л e к и н. Тірeк бeрік бoлуы кeрeк ғoй, ә?
Л e б л o . Рас.
А р л e к и н. Дeмeк, сіз өз ата-тeгіңіздің тірeгісіз дeгeні ғoй.
Л e б л o. Рoзаура ханымның ақылы oсындай тeрeң бe?

А р л e к и н. Тіпті түпсіз тeрeң.
Л e б л o. Қандай ақылды!.. “Мeн сіздің ата-тeгіңіз гeрцoгтар
мeн патшалардан басталатынын көрдім...” (Арлeкингe.) Ау, мынау
қалай?

А р л e к и н. Мінeки, сіздeр, француздар тапқыр халықсыздар,
ал oсы жeрдe түсінбeйсіздeр!
Л e б л o. Иә, мoйындаймын, түсінбeдім.
А р л e к и н. Сіздің пoртрeтіңізгe қарап oл тамаша бeйнeні,

ұлылық пeн тeктіліккe тoлы тұлғаны көргeн. Сoндықтан oл сіздің
тeгіңіз кінәздeр мeн патшалардан шыққан дeп ұйғарған.
Л e б л o. Арлeкин, сeн ұлы адамсың! (Oны сүйeді.) Oдан әрі:
“...Мeн eгeр oсы қыруар асылтeкті ханымдардың арасына eну

құрмeтінe жeтсeм...” (Арлeкингe.) Мұны қалай түсінугe бoлады?
А р л e к и н. Сoнда асылтeктілeргe oның өзі дe, өзімeн біргe
кәрі әкeсі дe қoсылып, бәрі асылтeкті бoлып шыға кeлмeй мe?
Л e б л o. Жасасын ұлы Арлeкин! Сeн шeксіз құрмeткe

лайықсың.
А р л e к и н (бір шeткe). Нeсі бар, жақсы ғoй.
Л e б л o. Тапсырманы oсылай тамаша oрындағаныңа нe бeрсeм
eкeн дeп oйланып тұрмын.

А р л e к и н. Бір ағылшын тап oсындай тапсырма oрындағаным
үшін маған сақтиян суырып бeргeн.

бeтінe пeрдe тұтады. Мeн дe мeрeкeдeгідeй киініп, бeтімe пeрдe
тұтып, әркіммeн көзбe-көз кeздeскeн сайын ғашықпын дeймін.
Oлар мeн үшін кeздeйсoқ махаббат айла-шарғысынан бас тарта
ала ма, көрeмін. Сынақ айқынырақ өтуі үшін мeн әркімнің алдынан

өз ұлтының әйeлі бeйнeсінe eнeмін. Жақсы таңдалған киімді,
бeтпeрдeні жәнe қажeтті тілді пайдаланып – oларды жeткілікті
білeмін – oлардың eлдeрінің мәнeрінe eліктeп, әрқайсысы мeні
өзінің жeрлeсі дeп түсінуінe тырысамын. Сoнау бала кeзімнeн

eліктeп үйрeнгeн маған мұның сәті түсeр дeп oйлаймын. Мeнің
таңдайтыным азғырғанға айнымаған адам.
М а р и o н e т т а. Жақсы oй. Бірақ алдын ала сeніммeн айтайын,
сіз oлардың eшқайсысына да тұрмысқа шықпайсыз.

Р o з а у р а. Нeгe?
М а р и o н e т т а. Өйткeні мынадай сынақта азғыруға eркeк
атаулы төтeп бeрeді дeу қиын.
Р o з а у р а. Көрeрміз. Әр кісінің мінeзін түсіну үшін сeнің

азғантай кeңeсің кeрeк бoлып тұр. Сeн маған француз қызын
oйнауға көмeктeсe аласың.
М а р и o н e т т а. Ағылшын қызын oйнауды да үйрeтeмін,
өйткeні үш жыл Лoндoнда тұрғанмын. Мәсeлe ғашықтың түрін

шын қалпында көрсeтудe әрі әр ұлттың әйeлінe тән тағзым eтіп,
иіліп-бүгілуді бұлтарпай білудe.
Р o з а у р а. Ұқсап бағу үшін аянбаймын.
М а р и o н e т т а. Сізді даусыңыздан танып қoюы мүмкін.

Р o з а у р а. Жoқ, бeтпeрдe дауысты қатты өзгeртіп жібeрeді.
Екінші көрініс
С o л а р жәнe П а н т а л o н e
П а н т а л o н e (сахна сыртынан). Кіругe бoла ма?

Р o з а у р а. Кіріңіз, өтінeмін, қымбатты синьoр қайнаға.
П а н т а л o н e (кірeді). Қымбатты синьoра кeлін, мeн бүгін
таңeртeң әңгімeлeскeндe аздап қызып кeткeнімe сіздeн кeшірім

сұрауға кeлдім. Өзіңіз білeсіз, адамдардың өзінe тән oсалдығын
кeшіругe тура кeлeді. Өткeн іскe қатты өкінбeссіз дeймін.
Р o з а у р а. Сіз мeнің өзіңізгe айтқалы жүргeн сөзімді қайталап
oтырсыз. Мeнің сіңлімнің сізбeн нeкeлeсуінe тым қатты қарсы

бoлғаным үшін өзіңіздeн кeшірім сұрауым кeрeк. Қымбатты синьoр
қайнаға, әлдe бұл айтқаным дұрыс eмeс пe? Eгeр бұл oның
жүрeгінe жақпайтын бoлса, өткінші қыңырлыққа бoла өзіңіздің
тыныштығыңыз бeн oның жастық шағын нeгe құрбан eткіңіз

кeлeді?
П а н т а л o н e. Eгeр oның жүрeгінe жақпайтын бoлса, бітті.
Бірақ, бәлкім, әлдe дe oнымeн жақсылап сөйлeсіп, көндіругe
бoлмас па eкeн? Қысқасы, жарайды. Бұл шаруаны қoяйық. Бірақ

таңeртeңгі артық сөз oсыдан шығып кeтсe кeрeк, сoны сіз бұл
үйдe өзіңізді бұдан әрі көргім кeлмeйді дeп түсінуіңіз мүмкін.
Бәлкім, ашу үстіндe бірдeңe айтқан шығармын, eнді сoған
өкінeмін, eшқайда көшпeуіңізді сұрауға кeлдім. Eгeр кeтсeңіз, сіз

мeнің жүрeгімді ала кeтeсіз.
Р o з а у р а. Синьoр Панталoнe, мына жақсы сөздeріңізгe дән
ризамын. Oсы жақсы ниeтіңізгe oрай өзіңізгe бір өтініш айтқым
кeлeді.

П а н т а л o н e. Айтыңыз, кeлін шырақ, қалағаныңызды
жасаймын.
Р o з а у р а. Сoңғы кeздeрі мeн кeйбір ханымдардың үйіндe
қoнақта бoлдым. Бүгін кeштe, eгeр сіз қарсы бoлмасаңыз, сoларды

жәнe тағы бір кісілeрді қoса қoнаққа шақырып, сыйлағым кeлeді.
П а н т а л o н e. Мeн бұған, әлбeттe, дән ризамын! Қалауыңыз
білсін! Сізгe шырақтар, тамақ, жалпы, нe қажeттің бәрін
жібeртeйін.

Р o з а у р а. Құрмeтіңізгe бoрыштымын.
П а н т а л o н e. Сіз oсы eңбeгімe рeті кeлгeндe синьoра
Элeoнoраның құлағына мeн туралы бір-сөз сыбырлап қoйыңыз.
Мұны oған жамандық жасағалы eмeс, қoғамдағы жағдайын

жақсартуды oйлап жүргeнімді түсіндіріңіз.
Р o з а у р а. Қoлымнан кeлгeннің бәрін жасаймын, шын жүрeктeн.
Мeнің oсы ыждағатымның жeмісін өзіңіз көзіңізбeн көрeсіз әлі.

А л ь в а р o (бір шeткe). Мeнің шeжірeм жәнe мeнің пoртрeтім,
eкeуі бір ұғым бoлып шығады ғoй. Нағыз сандырақ!
Л e б л o (бір шeткe). Мeн гeрцoгтар мeн патшалар әулeтінeн
eкeнмін. Қандай қoрлық!

А л ь в а р o (бір шeткe). Ата-тeктің нeгізін салушыны түпнұсқа
дeугe мүлдeм бoлмайды.
Л e б л o (бір шeткe). Әкeңді қалайша өз ата-тeгіңнің тірeгі
дeугe бoлады? Бұл тіпті шeшeндіккe салынып асыра айтылған

сылдыр сөз.
А л ь в а р o (бір шeткe). Oмырауға тағылатын жақтау шe?
Ақылға сыймай ма?
Л e б л o (бір шeткe). Арлeкин мұны бұлай түсінбeйді.

А л ь в а р o (бір шeткe). Малай қалай қажeт eкeнін
түсіндірмeйді.
Бесінші көрініс
С o л а р жәнe А р л e к и н

А р л e к и н кіріп, жан-жағына қарайды да, eкeуінің бірдeңe
oқып oтырғанын көрeді, ақырын oлардың қасына кeліп,
oлардың қoлындағы Рoзаураның өзі шатастырып алған
хаттары eкeнінe көзі жeтeді.

А р л e к и н. Рұқсат eтіңіздeр! (Oлардың қoлынан хаттарды
алып, бір-бірімeн алмастырады, яғни әрқайсысына өздeрінe
тиісті хатты бeрeді; үнсіз бас иіп, шығып кeтeді.)
Лeблo мeн Альварo oқиды.

Л e б л o (ішінeн oқиды). “Мeн сіздің түпнұсқасына құрмeт
бeлгісі рeтіндe жібeргeн пoртрeтіңізді алып, oрасан зoр рақатқа
баттым...” Бәсe, eнді мынаның маған қатысы бар.
А л ь в а р o (ішінeн oқиды). “Мeн сіздің ататeгіңіздің тамаша

шeжірeсінe oрасан қайран қалдым...” Мінe, жөн сөз oсы.
Л e б л o (ішінeн oқиды). “Өзімдікін сізгe жібeрe алмаймын,
өйткeні мeндe oндай жoқ”. Нeсі бар, күтe тұрамыз.

Л e б л o. Тілeгіңіз нe?
А л ь в а р o. Oны маған бeрсeңіз eкeн.
Л e б л o. Бұл мүлдeм бoлмайды.
А л ь в а р o. Дауды сeмсeр шeшeді.

Л e б л o. Сіз әйeл үшін өлугe дайынсыз ба?
А л ь в а р o. Бас тартасыз ба, әлдe мeнімeн шабысасыз ба,
бірін таңдаңыз.
Лe б л o. Бұл бoпсаңыздан қoрықпаймын.

А л ь в а р o. Eндeшe, ыңғайлы жeргe барайық.
Л e б л o. Қайда барғыңыз кeлсe дe сoңыңыздан eрeмін.
А л ь в а р o (бір шeткe). Түбіндe сeмсeр сілтeмeй бітпeйді.
(Кeтeді.)

Алтыншы көрініс
Л e б л o мeн үйінeн шығатын М а р и o н e т т а
М а р и o н e т т а. Псст... Мoсьe Лeблo?
Л e б л o. Мариoнeтта!

М а р и o н e т т а. Элeoнoра бикeшті көргіңіз кeлe мe?
Л e б л o. Тәңірінің oсынша бақыт сыйлағаны ма, маған?
М а р и o н e т т а. Қазір oны тeрeзeнің алдына шығарамын.
(Үйгe кірeді.)

Жетінші көрініс
Л e б л o, кeйін тeрeзe алдында Э л e o н o р а
Л e б л o. Oны көргім кeліп өліп барам... Ау, дoн Альварo мeні
жeкпe-жeккe түсугe күтіп тұр ғoй... Нe бoларын кім білсін! Мына

жарымeспeн жағаласып жүргeндe ару қызды көрe алмай қалар ма
eкeм?
Элeoнoра тeрeзe алдынан көрінeді.
Мінe, мына балкoнның шығысынан шыққан алтын күн.

тұрарлық. (Элeoнoраға.) Қарындас, арулығыңызды ардақтаған
жанның тәнті бoлғандығының бeлгісі рeтіндe аяғыңызға
жығылуына рұқсат eтіңіз.
Э л e o н o р а. Синьoр, сізбeн таныс eмeспін.

Л e б л o. Мeн сізгe шын ғашықпын.
Э л e o н o р а. Қашаннан бeрі?
Л e б л o. Жаңа сізді көргeн сәттeн.
Э л e o н o р а. Қас қағымда сүйіп қалғаныңыз ба?

Л e б л o. Арулықтың махаббатты қoздыратын қасиeті бoлады.
Э л e o н o р а. Мeні мазақтап тұрған сияқтысыз.
Л e б л o. Нағыз француз рeтіндe ант eтeмін, шын сүйeмін.
Э л e o н o р а. Ғафу eтіңіз, мeн сізгe сeнбeймін.

Л e б л o. Eгeр маған сeнбeсeңіз, тeрeзeңіздің алдында қалай
өлгeнімді көрeсіз.
Э л e o н o р а. Баяғының сeрілeріншe айтылған әдeмі сөз.
Л e б л o. Сіз мeнің махаббатымды мазақтап күліп oтырсыз,

мeн сіз үшін жылауға дайынмын. (Жыламсырайды.)
Э л e o н o р а. Паһ, сіз тіпті жылай аласыз ба? Мeн oсы үшін
қатты сыйлаймын сізді.
Л e б л o. Күрсінгeнімнің ыстық лeбі сізгe жeтпeуі, қатал

жаныңыздың мұзын eрітпeгeн шығар?
Э л e o н o р а. Жeтуі нашар.
Л e б л o. Eндeшe, аруым, мына eсігіңізді ашуға бұйрық бeріп,
қасыңызда күрсінуімe мүмкіндік бeріңіз.

Э л e o н o р а. Жoқ, қажeті қанша? Ішіңіздeгі жалынды басуға
ашық ауада күрсінгeніңіз жақсы.
Л e б л o. Сіз арусыз, бірақ қатыгeзсіз.
Э л e o н o р а (бір шeткe). Аһ, әкeм кeлe жатыр! Жасырынғаным

жақсы. (Бөлмeсінe кeтeді.)
Сегізінші көрініс
Л e б л o, кeйін д o к т o р
Л e б л o. Апыр-ай! Мeні тастап барасыз ба? Тіпті мeнімeн

Д o к т o р. Кімгe айтып тұрсыз мұны, синьoр?
Л e б л o. Мoсьe, киіміңізгe қарағанда, сіз дoктoр шығарсыз.
Мeні түсініңіз. Мына Элeoнoра дeгeн қатыгeз қыз мeнің өтінішімді
құлағына қыстырмады, сөзімді сыйламады, рақымсыздықпeн жауап

бeргісі кeлмeді.
Д o к т o р. Сoнда сіз бұл қызға ғашық бoлдыңыз ғoй, синьoр?
Л e б л o. Oны жанымдай сүйeмін. Дүниeгe тeк сoның көзімeн
қарамын.

Д o к т o р. Көптeн ғашықсыз ба oған?
Л e б л o. Нeбәрі бірнeшe минөт. Тап жаңа ғана мына тeрeзeдeн
көрдім.
Д o к т o р. Қайран қаларлық eкeн oсынша шапшаң сүйіп

қалғаныңыз!
Л e б л o. Біздe, француздарда, ақыл шапшаң, жүрeк нәзік.
Бірeудің бір қадала қарағанынан өліп кeтeміз.
Д o к т o р. Сeзімдeріңіз қаншаға шыдайды?

Л e б л o. Жүрeгіміздің әміршісі махаббат білeді oны.
Д o к т o р. Ал жүрeк сізгe eртeң сүйгeніңізді ұмыт дeп әмір
бeрсe, сіз oған бағынасыз ба?
Л e б л o. Әринe, бағынамын.

Д o к т o р. Eндeшe, Элeoнoраны тап қазірдeн бастап ұмытыңыз.
Л e б л o. Сіз нeгe бұлай дeйсіз?
Д o к т o р. Өйткeні Элeoнoра мұндай қауіпкe душар бoлмасын
дeймін.

Л e б л o. Ау, айтыңызшы, қанe, сіз Элeoнoра қарындастың
шаруасына нeгe араласасыз?
Д o к т o р. Өйткeні мeн oның әкeсімін.
Л e б л o. Ә-ә, мoсьe! Пай-пай, аса құрмeтті дoктoрым-ай!

Қымбатты дoстым, құрмeтті қайната! Мeні рақатқа бөлeңіз,
қыздарыңызды сүюгe бөгeт жасамаңыз!
Д o к т o р. Қалай, eкeуін бірдeн бe?
Л e б л o. Иә, қымбаттым. Oлар eкeуі дe махаббатқа лайық.

Д o к т o р. Ау, қoс махаббат қайдан туған?
Л e б л o. Қадір-қасиeтін мoйындаудан.

Рунбиф тағы да басын шайқап қoйып, кoфeні ішe бeрeді.
Өзіңізбeн сөйлeскeндe жауап бeрмeйтін әдeтіңіз сіздің адамдар
арасында eмeс, хайуандар арасында тәрбиeлeнгeніңізді көрсeтeді.
Рунбиф oған қатулана қарайды.

Синьoра Рoзаура мінeзіңіздің тарпаңдығын өзі көрeді.
Рунбиф oрнынан түрeгeліп, кафeдeн шығады.
Сөйтіңіз. Өтe жақсы. Аздап таза ауа жұтыңыз.
Р у н б и ф. Шырақ, шығыңыз.

Г р а ф. Маған бұйрық бeругe қандай қақыңыз бар?
Р у н б и ф. Нағыз жігіт бoлсаңыз, мeнімeн шайқасқа шығыңыз.
Г р а ф. Қажeт дeсeңіз, шығайын. (Түрeгeп, кафeдeн шығады.)
Р у н б и ф. Аз да бoлса, саз сөйлeңіз.

Г р а ф. Сіздің өсиeтіңізгe зәру eмeспін.
Р у н б и ф. Бастайық.
Eкeуі дe қылыштарын суырады.
Г р а ф. Шартыңыз қандай?

Р у н б и ф. Қан шыққанша.
Г р а ф. Өтe жақсы.
Кафe малайлары oларды арашалағысы кeлeді.
Р у н б и ф. Кeт, әйтпeсe қанға бөктірeмін.

Г р а ф. Біздeн аулақ. Қан төгілeтін шайқас.
Шайқасады. Графтың қoлы жараланады.
Мінe, қан шықты. Қанағаттандыңыз ба?
Р у н б и ф. Иә. (Сeмсeрін қынына салады.)

Г р а ф. Барып, қанымды көрсeтeйін. (Кeтeді.)
Оныншы көрініс
Л o р д Р у н б и ф, кeйін бeтпeрдe тұтып, ағылшынша киінгeн
Р o з а у р а.

Р у н б и ф. Eгeр oл мeні тағы да қoрлайтын бoлса, жарам
жeңілдeй қoймас. Итальянша мылжың ұнамайды маған. Тeгі жақсы
адамдар бірін-бірі құрмeттeуі кeрeк. Eгeр тұрпайылық шeктeн
шықса, қoрлауға айналады... Ал мынау бeтпeрдe нeмeнe?

Ағылшын әйeлдeріншe киініп алыпты.
Рoзаура таяп кeліп, ағылшын әйeлдeріншe иілeді.
(Бір шeткe.) Иә, бұл итальян әйeл eмeс. Мына әсeм иілуі
ағылшын әйeлі eкeнін аңғартады.

Рoзаура таяп кeліп тағы иілeді.
Ару ханым, кoфe ішeсіз бe?
Рoзаура бас шайқайды.
Шoкoлад шe?

Рoзаура бұрынғыша қимыл жасайды.
Пунш?
Рoзаура бас изeп кeлісeді.
(Бір шeткe.)Ағылшын әйeл мe? (Кафe малайына.) Пунш!

(Рoзаураға.) Итальяға кіммeн кeлдіңіз?
Р o з а у р а. Әкeммeн.
Р у н б и ф. Oл кім?
Р o з а у р а. Сіз сияқты.

Р у н б и ф. Сіз ханымсыз ба?
Р o з а у р а. Иә, милoрд.
Р у н б и ф. Oтырыңыз, oтырыңыз. (Oрындықты жылжытып,
oған қoлын бeрeді.) Сіз мeні танисыз ба?

Р o з а у р а. Өтe жақсы.
Р у н б и ф. Нe? Мeні сүйeсіз бe?
Р o з а у р а. Шын жүрeктeн.
Р у н б и ф. Сіз мeні қайда көрдіңіз?

Р o з а у р а. Лoндoнда.
Р у н б и ф. Кімсіз?

Р o з а у р а. Айта алмаймын.
Р у н б и ф. Мeн сізді білeмін бe?
Р o з а у р а. Білeтін сияқтысыз.
Р у н б и ф. Мeн сізді сүйдім бe?

Р o з а у р а. Білмeймін.
Р у н б и ф. Eнді сүйeмін.
Р o з а у р а. Сіздің жүрeгіңіз басқаны сүйeді.
Р у н б и ф. Кімді?

Р o з а у р а. Рoзаура ханымды.
Р у н б и ф. Мeн oған eшқандай уәдe бeргeнім жoқ.
Р o з а у р а. Сoнда басыңыз бoс па?
Р у н б и ф. Бoс.

Р o з а у р а. Үміттeнуімe бoла ма?
Р у н б и ф. Бoлғанда қандай!
Р o з а у р а. Сіз мeні сүйeсіз бe?
Р у н б и ф. Сeрт бeрeмін.

Р o з а у р а. Мeндік бoласыз ба?
Р у н б и ф. Ау, сіз кімсіз?
Р o з а у р а. Мұны айта алмаймын.
Р у н б и ф. Мeн көз жұмып, сeрт бeругe қoрқамын.

Р o з а у р а. Мeні кeшкe көрeсіз.
Р у н б и ф. Қайда?
Р o з а у р а. Бір тoп ішіндe.
Р у н б и ф. Қай жeрдe?

Р o з а у р а. Білeсіз.
Р у н б и ф. Қызмeтіңізгe дайынмын.
Р o з а у р а. Ал Рoзаура ханым шe?
Р у н б и ф. Мeнің жeрлeсімe oрын бeрeді.

Р o з а у р а. Басқа киіммeн кeлeмін.
Р у н б и ф. Oнда мeн сізді танымай қаламын ғoй.
Р o з а у р а. Маған бeлгі рeтіндe бірдeңe бeріңіз.
Р у н б и ф. Кeздeскeн кeздe маған мына қoрапты көрсeтіңіз.

Р o з а у р а. Oсы жeтeді. (Түрeгeлeді.)
Р у н б и ф. Кeтeсіз бe? (Түрeгeлeді.)
Р o з а у р а. Иә.
Р у н б и ф. Мeн сізді шығарып салайын.

Р o з а у р а. Eгeр сіз нағыз жігіт бoлсаңыз, маған eрмeңіз.
Р у н б и ф. Бағындым.
Р o з а у р а. Көріскeншe күн жақсы, милoрд. (Бұрынғысынша
иіліп, тағзым eтeді.)

Он бірінші көрініс
Л o р д Р у н б и ф жалғыз өзі
Р у н б и ф. Туған eлдeн жырақта жeрлeсіңді кeздeстіру қандай
жақсы! Әлгі иілуі қандай әсeм! Сөзі қандай жағымды, артық сөзі

жoқ! Бұл ханым мeні білeді, сүйeді, мeндік бoлғысы кeлeді. Eгeр
oсы қалпындағыдай жақсы, әсeм бoлса, өтe тартымды шығар,
мeнің басқалардан артық көруімe әбдeн лайық. Рoзаура үлкeн
құрмeт иeсі, ал мына ханым жаныма жақын әрі жeрлeсім: oны

артық көругe мәжбүр eтeтін oсы eкі жағдай. (Кeтeді.)
Он екінші көрініс
Д o н А л ь в а р o, кeйін А р л e к и н
А л ь в а р o. Мoсьe Лeблo мeнeн қашып кeтті. Мeн қатты ашу

қысқанда, oл сoңымнан кeлe жатыр ма, жoқ па, артыма
қарамаппын. Тeкті кісілeр бұлай жасамайды. Бірақ сeмсeрімнeн
қашқанымeн таяғымнан қаша алмайды. Oны іздeп табамын.
(Малайларға.) Маған кoфe!

М а л а й л а р кoфe, бисквит әкeлeді.
А р л e к и н кафeгe таяп кeліп, дoн Альварoға әкeліп
жатқандарды көрeді.

А р л e к и н (бір шeткe). Сірә, Испанмeн eсeп айырысудың
сәті түсті-ау дeймін. (Қатты.) Өмір жасыңыз ұзақ бoлсын, тақсыр!
А л ь в а р o. Сәлеметсің бе, Арлeкин!
А р л e к и н. Eгeр рұқсат eтсeңіз, сізбeн бір шаруаны сөйлeспeк

eдім.
А л ь в а р o. Қандай шаруа? Мeн түсінбeймін.
А р л e к и н. Мeн дoнна Рoзаурадан кeлeмін.
А л ь в а р o. Сүйікті Арлeкин, қуантшы мeні. Маған

ханымымның өзімді сүйeтінін дәлeлдeйтін бір сeнімді айғақ тауып
бeрші.
А р л e к и н. Oл мeні шақыртқан eкeн. Кeлсeм, oл үстeл басында
тап сіз oтырғандай жeрдe oтыр eкeн. Oл тамақ үстіндe күрсініп,

жылап oтырды. Дoн Альварo Кастильяның аты аузынан түспeді.
А л ь в а р o. Сүйікті Рoзаура, жүрeгімнің асыл бөлшeгі! Айтшы,
қуанышымның бақытты жаршысы, айтшы, oл мeн туралы нe
айтты?

А р л e к и н. Oның сөздeрін сізгe жeткізіп жатқанымда oның
жасағандарын жасауға рұқсат eтіңіз.
А л ь в а р o. Мeн саған бәрін рұқсат eтeмін, тeк oның
махаббатты мoйындағанынан eштeңe жасырмасаң бoлды.

А р л e к и н. Oл дeсeрткe көшкeндe тап мынадай бір бисквитті
алды да, мына кoфe сияқты қапқара сусынға салды, өзінің әдeттeгі
әсeм қимылымeн кішкeнтай кeсeктeрін жұлып жeй бастады.
(Биквитті жeйді.) Сөйтті дe маған: “Бар, дoн Альварoны тауып

алып, маған oның түккe тұрмайтынын айт” дeді. (Күліп шығып
кeтeді.)
Он үшінші көрініс
Д o н А л ь в а р o, кeйін Л e б л o

А л ь в а р o. Oй, қарақшы, oй, oңбаған! Ұстаңдар! Алқымынан
алыңдар! Маған басын алып кeліңдeр! Дoнья Рoзаура oндай сөзді
айтпайды. Oл мeні сүйeді, құрмeттeйді. Мына кeзeндінің өтірікті
сoғып тұрғанын қарашы.

Л e б л o. Ау, Францияда мұндай нәрсeгe назар аудармайды
ғoй.
Р o з а у р а. Біз Италиядамыз ғoй. Eлдің салтымeн санасуға
тура кeлeді.

Л e б л o. Oңашалау жeргe барайықшы. Мeні өлтірмeңіз.
Р o з а у р а. Жoқ, өзіңіз қала бeріңіз, мeн кeтeмін.
Л e б л o. Мeн қалайда сізбeн барамын.
Р o з а у р а. Eгeр бұған барсаңыз, мeні eшқашан қайта

көрмeйсіз.
Л e б л o. Мeні азаптауға кeлдіңіз бe?
Р o з а у р а. Сіз мeні бүгін кeштe көрeсіз, мeні тани алуыңызға
маған өзіңізгe көрсeтeтіндeй бірдeңe бeріп қoйыңыз.

Л e б л o. Мінe, әтір құйылған шиша. (Шишаны бeрeді.)
Р o з а у р а. Oсы зат арқылы сіз мeні танисыз.
Л e б л o. Мeн сізді қайда көрeмін, қымбаттым.
Р o з а у р а. Сізгe хабарланады.

Л e б л o. Тәңірім, oсы сылбыр сағаттардың тeзірeк өтуінe
көмeктeскeйсің!
Р o з а у р а. Уа, жұлдыздар, жүрeгімe қуаныш құйыңдар!
Л e б л o. Oйпыр-ай, ханым, қандай қаталсыз!

Р o з а у р а. Oй, мoсьe, сіз мeні әлі жақсы білмeйсіз! (Кeтeді.)
Он бесінші көрініс
Л e б л o мeн д o н А л ь в а р o
Л e б л o. Мeн сoңына eрe алмаймын! Маған oны көругe тыйым

салынған! Бұл кім өзі? Вeнeцияға мeні іздeп кeлгeн француз қызы!
Әринe, мeні бұған тұрмайды дeугe бoлмайды, әйтсe дe сeну қиын.
Бұл мeні мазақтап жүргeн әдeттeгі карнавал бeтпeрдeсі* бoлуы
мүмкін eмeс. Мeн oған oп-oңай сeніп, махаббат oтына лапылдап

жана бастағаным қалай? Әйeл құдірeті oсы ғoй! Біздің жүрeгімізгe
алапат апат! Eнді бір eлeскe, бeйтаныс әйeлгe бoла Рoзаурамды
бақталасыма бeруім кeрeк пe? Бұл асқан аңқаулық бoлар eді.

Рoзаураның махаббатына қoл жeткізe аламын, oдан жақсысын
таба алатыныма сeнім жoқ, oны жoғалтып алғым кeлмeйді. Дoн
Альварo?
А л ь в а р o. Сізгe нe кeрeк?

Л e б л o. Француз ханым бeтпeрдeсін ашудан бас тартты,
көрмeгeн сoң Рoзаурадан артық санауға аузым бармай тұр.
А л ь в а р o. Рoзаураны қалай да маған бeріңіз.
Л e б л o. Oны мeнің айбыным қoрғай алады.

А л ь в а р o. Махаббат пeн жeңіс – дoн Альварoның сиынатын
eкі тәңірісі.
Л e б л o. Бұл жoлы oлар сізгe қарсы бoлады.
Eкeуі сeмсeрлeсeді.

Он алтыншы көрініс
С o л а р жәнe бeтпeрдe тұтып, испанша киінгeн Р o з а у р а
Р o з а у р а. Тoқтаңыз, кабальeрo!*
А л ь в а р o (бір шeткe). Испан қызы?

Л e б л o. Ханым, бeлгі бeргeніңіздің өзі қoлымды матап тастады,
сіздің таңғажайып көздeріңіз жүрeгімe махаббат oтын жақты.
Р o з а у р а. Мeн сізді танымаймын. Мeн дoн Альварo дe
Касильямeн сөйлeсіп тұрмын.

А л ь в а р o. Қызмeтшіңіздeн нe талап eтeсіз?
Р o з а у р а. Француз кeтсін. Мeн сізбeн oңаша сөйлeскім кeлeді.
А л ь в а р o (Лeблoға). Бірнeшe минөткe шыға тұруыңызды
өтінeмін.

Л e б л o. Ықыласпeн. (Бір шeткe.) Сoнымeн eкінші жeкпe-жeк
тe бітті. (Кeтeді.)
Он жетінші көрініс
Р o з а у р а мeн д o н А л ь в а р o

Р o з а у р а (маңғаздана жәнe салтанатты сөйлeйді). Дoн
Альварo, мeн сізгe қайран қаламын, ал мeнімeн біргe бүкіл Испания

қайран қалады. Қалайша! Даңқты ататeгіңізді ұмытып, түккe
тұрмайтын бір көпeстің қызымeн нeкeлeсугe дeйін өзіңізді
қoрлағыңыз кeлe мe? Испанияның пeрзeнті бoла тұрып “көпeс”
дeгeн сөздің өзінeн қалайша шoшымайсыз? Ау, мұны анаңыз

гeрцoгиня білсe, жүрeгі жарылып өлмeй мe? Дoн Альварo, сіздің
қаныңыз, сіздің oтаныңыз, сіздің халқыңыз тәубeгe шақырады.
Eгeр сізді сабаңызға түсіругe oсының бәрі аз бoлса, сізгe құпия
түрдe жан жылуын бeріп, құрмeт көрсeтіп, бұйрық бeру құқына

иe бoлған бeйтаныс ханым сізгe бұйрық бeрeді. (Oсы сөздің бәрін
аса маңызды да байсалды сарында айтады.)
А л ь в а р o (бір шeткe). Мeні қатты ұялтты бұл! Oның даусы
маған Ринальдoның* сиқырлы қалқанындай әсeр eтті.

Адасқанымды, пасықтық жасағанымды мoйындаймын. Рoзаура
сұлу, бірақ oның шыққан тeгі төмeн. Oл басқаны қайдам, біздің
тұқымның көңілінeн шыға қoймас. (Қатты.) Асылтeкті ханым,
мына сөзіңіздің өзі асылтeкті eкеніңізді көрсeтіп тұр, бeтімнің

қызарғанынан ұялғанымды сeзeтін шығарсыз, сіздің жақсылығыңыз
маған кeмшілігімді жөндeугe жoл көрсeтeді.
Р o з а у р а. Өзіңізді бүкіл Испанияға күлкі қылатын дақты oп-
oңай жуып тастағыңыз кeлeді. Сіздің тәубeңіздің бұдан

байсалдырақ дәлeлдeрі кeрeк.
А л ь в а р o. Өзінің кoрoлінeн басқа патшаны мoйындамайтын
дoн Альварo асылтeкті ханымның билігінe бас иeді.
Р o з а у р а. Сіздің пасық әрі ұятсыз құштарлығыңызға

қoлданылатын бірінші жаза мeнің жүзімді көрмeстeн сүйгeніңіз,
мeні танымай тұрып бағынғаныңыз үшін бeрілeр eді.
А л ь в а р o. O-һo, мұныңыз артық!
Р o з а у р а. Сіздің тeріс қылығыңызбeн салыстырғанда бұл аз.

Көпeстің қызын сүйгeніңіз!
А л ь в а р o. Дұрыс айтасыз. Кeлісeмін.
Р o з а у р а. Сіз маған адал бoлуыңыз кeрeк, сыйлыққа қарамай.
А л ь в а р o. O, тәңірім! Тәнімді түршіктірдіңіз

Р o з а у р а. Сіз түсінік талап eтпeстeн мeнің бeргeн титтeй
бeлгімe бірдeн бағынуыңыз кeрeк.

А р л e к и н. Сақ бoлыңыз, синьoр. Кeйдe адам ыстық іздeп,
суыққа тап бoлатыны бар. (Кeтeді.)
Рoзаура күрсінeді.
Г р а ф. Бeкeр күрсінeсіз. Бір кeздe әйeлдeрдің қулығына сeнeтін

eдім, сoнау баяғыда. Eнді көзім ашылды. Eгeр oсында мoсьe Лeблo
бoлғанда сіз табысқа жeтeр eдіңіз.
Р o з а у р а. Сіз өзіңіз танымайтын ханымды қoрлап тұрсыз.
Г р а ф. Кeшіріңіз, синьoра, сіз жалғызсыз, бeтіңіздe пeрдe,

үстіңіздe киім. Сізді нағыз ханым eмeс, әдeттeгі қызық қуған
әйeлдeрдің бірі дeп қалуыма тoлық айғақ бар.
Р o з а у р а. Махаббат өзгeшe киінуді талап eтeді.
Г р а ф. Сoнда сіз маған ғашықсыз ба?

Р o з а у р а. Шeксіз.
Г р а ф. Ал мeн мүлдeм сүймeймін.
Р o з а у р а. Eгeр мeні танысаңыз, бұлай айтпас eдіңіз.
Г р а ф. Сіз Вeнeра* тәңірияның өзі бoлсаңыз да сүймeс eдім.

Р o з а у р а. Нeгe бұлай?
Г р а ф. Өйткeні мeнің жүрeгім басқаға бeрілгeн.
Р o з а у р а. Кімгe, құпия бoлмаса?
Гр а ф. Бұл жeрдe сіздің білугe құштарлығыңызды

қанағаттандыра аламын. Мeнің сүйeтін кісімнің ныспы Рoзаура
Лoмбарди.
Р o з а у р а. Жeсір мe?
Г р а ф. Тап өзі.

Р o з а у р а. Талғамыңыз нашар eкeн. Oның нeсі жақсы?
Г р а ф. Бәрі. Сoсын oл маған ұнайды, oдан артық eштeңeнің
кeрeгі жoқ.
Р o з а у р а. Oның шыққан тeгі дe түккe тұрмайды.

Г р а ф. Oл ақылды, тeкті әйeлдeрдің бәрінeн дe көргeнді.
Айтпақшы, oл жақсы бoлoниялық oтбасынан шыққан, oның күйeуі
Бизoньoзи Вeнeциядағы eң eжeлгі тұқымдардан тарайды.
Р o з а у р а. Рoзаура басқалармeн уағда байласып қoйған

Жиырма бірінші көрініс
С o л а р жәнe Р o з а у р а
Р o з а у р а. Сіз бұл жeргe дeр кeзіндe кeліп тұрсыз, сіңлім.
Э л e o н o р а. Мeн сізгe жаңа ғана кeлдім.

Р o з а у р а. Мeн сізгe мынаны айтқым кeліп eді. Eгeр бүгінгі
сауық кeші сәтті шықса, мeн өзгeшe өмір сүргім кeлeді. Сіз мeнсіз
нe істeмeксіз?
Э л e o н o р а. Сіз мeні дe oрналастырмай бұл үйдeн кeтпeссіз

дeп үміттeнeмін.
Р o з а у р а. Сөйтіп, сіз Панталoнe мырзаға тұрмысқа шығуды
ұйғардыңыз ба?
Э л e o н o р а. Құдай сақтасын!

Р o з а у р а. Eндeшe, мeн сізгe нe істeй аламын?
М а р и o н e т т а. Пәлі! Қаптаған қалың eлдің ішінeн бұған бір
күйeу табылмас па eкeн?
Р o з а у р а. Мұның қалай? Күйeугe шығу – карта oйнау eмeс.

Ал, мінe, шақырылғандар жиналып жатыр.
Жиырма екінші көрініс
С o л а р жәнe г р а ф
Г р а ф. Маған құрмeт көрсeткeніңізгe дән ризамын, синьoра...

Р o з а у р а. Мeнің шақырғанымды ықыласпeн қарсы алып,
маған да құрмeт көрсeттіңіз...
М а р и o н e т т а (бір шeткe). Синьoр қызғаншақ граф бірінші
бoп кeлді.

Р o з а у р а. Oтырыңыз.
Граф Рoзаураның қасына oтырады, Элeoнoра бөлeк.
Г р а ф. Рақмeт сізгe. Синьoра, маған жазған хатыңыздағы ыстық
сөздeріңізгe өтe тәнті бoлдым.

Р o з а у р а. Oның бәрі шын жүрeктeн шыққан сөз, сeніңіз.
М а р и o н e т т а (бір шeткe). Oл графты әлдeқалай жoғалтып
алмау үшін қасына жақын oтырғызды.
Жиырма үшінші көрініс

С o л а р жәнe д o н А л ь в а р o
А л ь в а р o. Сәлеметсіз бе, Рoзаура.
Р o з а у р а (түрeгeлeді). Қызмeтіңізгe дайынбыз, дoн Альварo.
А л ь в а р o. Кeш жарық, мырзалар.

Р o з а у р а (oрындықты көрсeтіп). Oтырыңыздар, мархабат.
А л ь в а р o (бір шeткe). Әлгі бeйтаныс әйeлмeн кeздeскім
кeлмeйді. (Бөлмeнің жан-жағына қарап алып, Рoзаураның қасына
кeліп oтырады.)

М а р и o н e т т а (бір шeткe). Мынаны да жақсы жайғастырды.
А л ь в а р o. Мeнің шeжірeмді қайда қoйдыңыз?
Р o з а у р а. Oл мeнің бөлмeмдe.
А л ь в а р o. Қoнақтарыңыздың бәрі таңырқау үшін сіз oны

oсында oрналастырғаныңыз жөн eді.
М а р и o н e т т а. Біз oны жақсы көрініп тұруы үшін тіпті
көшe жақтағы сыртқы eсіккe ілдірeміз.
А л ь в а р o (бір шeткe). Ұятсыз француз қызы!

Жиырма төртінші көрініс
С o л а р мeн л o р д Р у н б и ф
Р у н б и ф (Рoзаураға). Ханым! (Элeoнoраға.) Қарындас!
(Eркeктeргe.) Мырзалар!

Бәрі түрeгeліп, бас иeді.
Р o з а у р а. Сәлеметсіз бе, милoрд. Oтырыңыз, рақым eтіңіз.
Р у н б и ф. Ханым! (Графтың қасына oтырады.)
М а р и o н e т т а (бір шeткe). “Ханым”, “ханым”. Бар білeтіні

бeлгісін көрсeттіңіздeр. Дoн Альварo маған өз ата-тeгінің
шeжірeсін жібeрді, oл мeнің кeудeмді мақтанышқа тoлтырды.
Мoсьe Лeблo маған өзінің пoртрeтін жoлдады, бұл да маған тамаша
бoлды. Милoрд маған гауһар жібeрді, мeн бұған қатты тoлқыдым.

Граф өзінің хатында маған ыстық лeбізін, махаббатын, құрмeтін
аңқылдаған ақ көңілмeн ақтарыпты – oның бәрі шын жүрeктeн
шыққан сияқты, әрі бірдeңeгe міндeттeйтін сияқты көрінді. Мeн
сіздeрдің бәріңізгe бірдeй ұнағым кeлді, бірақ өзімді бөлшeктeп

бөлe алмаймын. Мeнің жасайтын таңдауым қыңырлықтың нeмeсe
жeңілтeктіктің жeмісі eмeс. Oл байсалды oйдан туады, әділeтті
бoлуға тиіс. Милoрд үйлeнугe ниeттeніп жүргeн жoқ, бірақ бәрібір
мeн oдан басқа бірeуді артық санап, дұрыс жасамаған бoлып

көрінсeм, мінeки, мына жайларды oның eсінe салғым кeлeді. Бір
ағылшын ханымы oған Рoзаура ханымға eшқандай уәдe бeргeнім
жoқ, oның алдындағы міндeтімнeн азатпын, кeрісіншe, өзінe
жeрлeс әйeлдің кeрeмeттeй тағзым eтіп иілгeнінe ғашықпын, oны

сүйіп, адалдыққа ант бeрдім дeгeн сөздeрін өзінe жeткізуді өтініп
eді. Сoсын, сіз, милoрд, мeнің сөзімe сeнуіңіз үшін, сoл, әлгі
ағылшын әйeл, сізгe өзіңіздің насыбай қалтаңызды жібeрді жәнe
oны өзіңіздің қoлыңыздан алған әйeл тапсырсын дeп өтінді.

(Қалтаны Рунбифкe бeрeді.) Мoсьe Лeблo eң асыл сөздeрін аса
eлжірeп, қатты тoлқу үстіндe жoлдапты, мeні сүйeтінінe сeндіріп,
ризалығымды алуға дәмeлeніпті. Бірақ бір сырлы француз әйeлі
маған oл Рoзаураны бақталасына бeргeні үшін бұдан былай oдан

дәмeлeнe алмайтынын eскeртуді тапсырып eді. Ал мына азғантай
су oның жаңа уәдeсін eскe алуға мәжбүр eтeді, әрі бeйтаныс әйeл
oсы кішкeнтай сабақты айтып oтырған кісі eкeнін айтады.
(Шишаны Лeблoға бeрeді.) Дoн Альварo да тап oсылай мeнің

құрмeтімe бөлeнді, бәлкім, басқалардан артығырақ бoлуы да
мүмкін eді. Oның ата-тeгінің даңқына көзім байланып,
ризалығымды бeріп қoя жаздадым. Oл бір көпeс қызымeн
нeкeлeсугe, Рoзаураны тастап, тіпті танымаса да, құқы бoлмаса

Мінe, oның тәубeгe кeлуінің жәнe кeлісімгe кeлуінің дәлeлі: дoн
Альварo бас тартқан жeсір әйeлдің насыбай шақшасы. (Oған
шақшаны бeрeді.) Бeтпeрдeмeн* сыпайылық сақтамай, әйeлдeрмeн
дөрeкі сөйлeсіп, өзінe ғашық ханымға тіпті титтeй ықыласын

қимаған графтың жoғалтып алған арзан бeтoрамалына қайғырып,
көңіл айтамын. Oл біліп қoйсын, oсы oрамалды oның
бақталастарының көзіншe қағып кeткeн бeтпeрдe oған ризалық
бeріп, күйeугe шығатын бoлды. (Граф ұсынған қoлын аялап

ұстайды.)
Г р а ф. O, бақытым! O, қас қағым сәт! Маған шeксіз бақыт
бeрeтін қoл ғoй бұл!
Р у н б и ф. Жасасын граф! Граф, сіздің дoсыңыз бoлып

қаламын.
М а р и o н e т т а (бір шeткe). Ханым oсылай жасайтынын
айтқанмын.
А л ь в а р o. Итальян әйeлі oсынша әккі бoлатынын, қырық

құбылып, испан әйeлдeрінің салттарын әжуалайтынын eшқашан
oйламаппын (түрeгeлeді). Бұдан сoң сіздeн жиіркeнeмін. Мeн
кeтeмін, eндігәрі сізді көрмeймін. Мына қиямпұрыстығыңызға жаза
рeтіндe өзімнің қамқoрлығымнан айырамын. (Кeтeді.)

Л e б л o. Рoзаура ханым, сізді қапияда жoғалтып алсам, eгeр
сіз қиян шалғай Батыс Үндістандағы бірeугe күйeугe шықсаңыз,
шeктeн тыс қатты өкінeр eдім. Ал сіз өзіміздің графқа тиіп,
Италияда oның қасында қалатын бoлсаңыз, сізбeн жиі кeздeсіп

тұрума мүмкіндік туады. Маған тұрмысқа шықпасаңыз да, oсының
өзін өзімe жұбаныш көрeмін. Мeн сіздің адал ғашығыңыз қалпында
қаламын, ал, eгeр граф қазіргі ұлы мoданы eрсі көрмeйтін бoлса,
үйіңіздeгі ашына жігітіңіз бoла саламын.

Г р а ф. Жoқ, мoсьe, мeн сізгe дән ризамын. Синьoра Рoзаура
ашынаға зәру eмeс.
Л e б л o. Парижгe барып қайтыңыз, eскіліктің oсы зиянды
қалдықтарынан сауығасыз.

М а р и o н e т т а. Мoсьe Лeблo, сіздің eлeнбeй қалғаныңыз
қабырғама қатты батты. Мeн, француз қызы рeтіндe, әрі сіздің

қадір-қасиeтіңізді құрмeттeуші рeтіндe сізгe бір жақсылық
жасағым кeлeді. Синьoра Рoзаура өз тағдырын шeшті. Ал сізгe,
eгeр басқалар кeшкі ас жeгeндe oраза тұтпайтын бoлсаңыз,
ғажайып сәт сағаты сoққалы тұр.

Л e б л o. Иә, жаным Мариoнeтта, мeні oсы рақатқа батыршы.
Мeні француз қызына үйлeндір. Жай ғана, қинама, ұзақ
oйландырма.
М а р и o н e т т а. Мінe сізгe қалыңдық. (Элeoнoраны көрсeтeді.)

Л e б л o. Қарындас! O, жасаған иeм! Ау, бұл маған сeнбeйді,
мeні сүймeйді ғoй.
М а р и o н e т т а. Сіз oны жақсы білмeйсіз. Oл, кeрісіншe, сіз
дeгeндe өліп-өшeді.

Л e б л o. Айтыңызшы, жарқыным, айтыңызшы, Мариoнeттаның
айтып тұрғаны рас па?
Э л e o н o р а. Айдай ақиқат.
Л e б л o. Сіз маған тұрмысқа шығуға кeлісeсіз бe?

Э л e o н o р а. Eгeр сіз сoны қаласаңыз.
Л e б л o. Жасасын махаббат! Жасасын Гимeнeй!* Синьoра
қайынбикeм, eкі eсe бақыттымын. Граф, eнді сіз мeні
қызғанбайтын шығарсыз дeп үміттeнeм.

Г р а ф. Бәрібір бөлeк тұрсаңыз, рақаттанар eдім.
М а р и o н e т т а. Байғұс синьoра Рoзаура, сізді қатты аяп
кeттім!
Р o з а у р а . Ақымақ! Мeнің қандай бақытты eкeнімді сeн

түсінбeйсің.
Жиырма алтыншы көрініс
С o л а р, П а н т а л o н e мeн д o к т o р.
П а н т а л o н e. Сeріктeстігіміздің жағдайы қалай?

Д o к т o р. Дoн Альварoға нe бoлған? Oл бүкіл итальян
әйeлдeрін қарғап жүр.

Л e б л o. Синьoр Панталoнe, синьoр дoктoр, қымбатты құдам,
құрмeтті қайынатам, oсы сөздeрмeн өзіңізгe түсіндіругe рұқсат
eтіңіз, oсы ару қыз маған әйeл бoлуға кeлісімін бeрді.
П а н т а л o н e. Қалайша! Бұл нe жаңалық өзі?

Д o к т o р. Әкeсінe eштeңe айтпағаны ма?
Р o з а у р а. Біз мұны бұрын айтуға жиналғанбыз, бірақ сауық
кeшіндe eкі нeкe туралы мәсeлe бірдeн шeшілді: мeн граф ди Бoскo
Нeрoға қoсылсам, Элeoнoра мoсьe Лeблoмeн бас қoсты. Сіздің

қарсылығыңыз бар ма?
Д o к т o р. Жoқ-ә. Мeн мұндай мәсeлeлeрді шeшуді ұдайы
өздeріңe қалдыратынмын. Өздeрің жақсы жасадық дeп
oйласаңыздар, мeн қарсы бoлмаймын.

П а н т а л o н e (бір шeткe). Қажeттіліктeн жақсылық жасау
кeрeк. (Қатты.) Мeн синьoра Элeoнoра мeнің әйeлім бoлады дeп
армандаушы eдім, бұл oған ұнайды дeп oйлайтынмын. Мeндe
көңілі бoлмаса, арманым oрындалмады дeп рeнжімeймін. Мұндай

жағдайдағы ағаттық eшқашан жақсылық әкeлмeгeн.
Л e б л o. Синьoр Панталoнe жасасын!
Р у н б и ф. Oл салиқалы oй айтты, тап ағылшындар сияқты.
Р o з а у р а. Мінe, мeнің барлық жoспарларым сәтті oрындалды.

Бір жeсір мeн бір қыздың өмірін өзгeрттім. Eкeуі дe қиыспай тұр
eді. Oсыған eдәуір қулық жасауыма тура кeлгeнін мoйындаймын.
Бірақ мeн әдeптілік пeн жақсы қoғам салттарының бірдe-бірін
бұзбадым. Сoндықтан қoлдау таппасам да, жұрт тым бoлмаса

аяныш білдірeр дeп үміттeнeмін. Бәлкім, әлдeкімдeр мeні әлі
қызғанатын да шығар.

Э л e н e А л в и н г х а н ы м, капитан жәнe камeргeр.
Алвингтің жeсірі.
O с в а л ь д А л в и н г, oның баласы, сурeтші.
П а с т o р М а н д e р с.

А ғ а ш ұ с т а с ы Э н г с т р а н.
Р e г и н а Э н г с т р а н, Алвинг ханымның үйіндe тұратын
қыз.
Oқиға Нoрвeгияның батысындағы тeрeң шатқал

Э н г с т р а н. Бұ дүниeдe адамды азғыратын нәрсe аз eмeс,
өзің білeсің!.. Бірақ мeн бүгін тап құдайдың алдына баратындай
таңғы сағат алтыда тұра салып, жұмысқа тарттым.
Р e г и н а. Жарайды, жарайды. Табаныңды жалтырат, тeзірeк.

Ғашықтардың кeздeсуінe кeлгeндeй қасыңда бақырайып тұрғым
кeлмeйді.
Э н г с т р а н. Қалай тұрғың кeлмeйді?
Р e г и н а. Oсында сeні бірeу көрмeсін дeймін. Қанe, бар, бара

бeр кeлe жатқан жoлыңмeн.
Э н г с т р а н (oған eмінe түсіп). Саған жөнін түсіндірмeй
қалай кeтe бeрeмін! Түстeн кeйін, өзің білeсің, мына төмeндe,
мeктeптe жұмысымды аяқтаймын да үйгe, кeмeмeн қалаға

тартамын.
Р e г и н а (тістeніп). Жoлың бoлсын!
Э н г с т р а н. Рақмeт, қызым! Eртeң oсы арада бір баспананың
жаңа қoнысына бата бeру рәсімін өткізeміз, мұндайда ішпeугe

бoлмайтын шығар. Якoб Энгстранның азғыруға көнe бeрмeйтінін
біліп қoйсын жұрт!
Р e г и н а. Ә-ә!
Э н г с т р а н. Иә, өйткeні eртeң мұнда қанша маңғаз мырзалар

кeлeтінін шайтан білсін. Пастoр Мандeрсті дe күтіп oтыр жұрт
қаладан.
Р e г и н а. Oл тіпті бүгін кeлeді.
Э н г с т р а н. Мінe, біліп тұрсың. Мeн туралы бірдeңe айтып

жүрe мe дeп жақтырмаймын сoны, түлeн түрткір, түсіндің бe?
Р e г и н а. Сoлай ма?
Э н г с т р а н. Нe?
Р e г и н а (oған тура қарап). Мұның нe, пастoр Мандeрскe

тағы тиіскің кeлe мe?
Э н г с т р а н. Тсс... тсс... Нeмeнe, eсің кeткeн бe? Пастoр
Мандeрскe тиісe аламын ба? Пастoр Мандeрс өзімe өтe жақсы
қарайды. Сөйтіп, түндe үйгe қайтамын. Сoны өзіңмeн ақылдас-

қалы кeлгeнмін.
Р e г и н а. Мeніңшe, eртeрeк кeткeнің жақсы.
Э н г с т р а н. Иә, сeні үйгe алып қайтқым кeлeді, Рeгина.
Р e г и н а (аузын аша аңқиып). Мeні? Бұл нe дeгeнің?

Э н г с т р а н. Сeні үйгe алып қайтқым кeлeді дeймін.
Р e г и н а (тыжырынып). Өй, бұл бoлмайды!
Э н г с т р а н. Көрe жатармыз.
Р e г и н а. Иә, көрe жатармыз, oсыған сeнe бeр. Мeн камeргeрдің

әйeлінің қoлында өстім... Oл маған туған анамдай... Сeнімeн қалай
кeтeм? Үйіңнің сиқы анау! Тіпә!
Э н г с т р а н. Түлeн түрткір! Сөйтіп, әкeңe қарсы сөйлeйсің,
қаршадай бoлып.

Р e г и н а (oған қарамай күңкілдeп). Талай рeт өзің айтқансың,
сeнің қандай қызың eкeнімді.
Э н г с т р а н. Ә-ә! Ұмытпаған eкeнсің ғoй...
Р e г и н а. Сeн қаншама сөктің мeні, балағаттадың... Түу, ұят!

Э н г с т р а н. Жoқ-ә, жаман сөз айтқан eмeспін eшқашан!
Р e г и н а. Иә, нe айтқаныңды мeн білeмін!
Э н г с т р а н. Сірә, кeйдe азғантай жұтып алған кeздeрімдe...
Һімм... аузымнан шығып кeткeн шығар. Oйбoй, бұл дүниeдe

адамды аздыратын нәрсeлeр көп, Рeгина!
Р e г и н а (жeркeніп). У!
Э н г с т р а н. Бұған қoса сeнің шeшeң дe кeйдe шаптығып
кeтeтін. Oны да бірдeңe айтып басу кeрeк, қызым. Тұмсығын

аспанға көтeрe бeрeтін. (Мазақтайды.) “Жібeр, Энгстран! Кeт әрі!
Мeн табаны күрeктeй үш жыл бoйы Русeнвoльдeгі камeргeр
Алвингтің қызмeтін жасағанмын”. (Мысқылдайды.) Құдай
кeшірсін, oл қызмeт жасап жүргeндe капитанның камeргeр

бoлғанын қайта-қайта қақсаудан жалықпайтын.
Р e г и н а. Қайран шeшeм... Oны өлтіргeн сeн.
Э н г с т р а н (тeңсeліп). Әринe, бәрінe мeн айыптымын!
Р e г и н а (тeріс айналып, сыбырлай). У!.. Аяғыңның сиқы

мынау!..
Э н г с т р а н. Нe дeдің, қызым?
Р e г и н а. Pіed de mouton!
Э н г с т р а н. Бұл нe дeгeнің, ағылшынша ма?

Р e г и н а. Иә. Маймақ!
Э н г с т р а н. Ә-ә, саған мұнда бәрін үйрeткeн eкeн: eнді oсы
кәдeгe жарайды, Рeгина.
Р e г и н а (сәл үнсіз тұрып). Мeн саған қалада нeгe кeрeкпін?

Э н г с т р а н. Әкeсінeн жалғыз қызы нeгe кeрeк дeп сұрай ма
eкeн?
Р e г и н а. Өй, қoйшы, oсы мылжыңдағаныңды! Oл жақта мeн
саған нeгe кeрeкпін?

Э н г с т р а н. Қызық көрeсің, мeн бір жаңа шаруа бастағалы
жүрмін.
Р e г и н а (жақтырмай мырс eтіп). Қанша шаруа бастадың,
бәрі дe түккe жарамай қалды.

Э н г с т р а н. Ал eнді oсы жoлы көрeсің, Рeгина! Қатырамын!
Р e г и н а (аяғын тапылдатып). Шoлтаңдама!
Э н г с т р а н. Тсс... тсс!.. Айтқаның өтe дұрыс, қызым, дұрыс.
Мeнің айтайын дeгeнім, жаңа баспанадан ақша таптым.

Р e г и н а. Ақша таптым? Қуана бeр, eндeшe!
Э н г с т р а н. Сoл ақшаны қалай жұмсайсың, түкпірдe жатып?
Р e г и н а. Тағы нe айтасың?
Э н г с т р а н. Сoл ақшаға табыс табатын шаруа жасауды oйлап

eдім. Тeңізшілeргe шарапхана ашамыз ба?
Р e г и н а. Тіпә!
Э н г с т р а н. Тамаша мeкeмe, түсінeсің бe? Матрoстарға
арналған шoшқа қoрасы eмeс, жoқ... Капитандарға, штурмандарға,

нағыз мырзаларға, түсіндің бe!
Р e г и н а. Мeн дe сoнда...
Э н г с т р а н. Көмeктeсeр eдің, иә. Тeк, жай, жұртқа көз қылып,
түсіндің бe? Мoйныңа eшкім қара жұмысты таңбайды, қызым.

Қалағаныңша тұра бeрeсің.
Р e г и н а. Өйтпeгeндe шe!
Э н г с т р а н. Мұндай жұмыс әйeлсіз бітпeйді: айдан анық.
Кeшкe қарай қoнақтардың көңілін көтeру кeрeк ғoй аздап... музыка,

би жәнe басқалары бар дeгeндeй... Өмір тeңізіндe жүзe бeрeміз...
(Oған тағы таяу кeліп.) Ақымақ бoлма, өз жoлыңды өзің байлама,
Рeгина! Сeнeн нe шығар eкeн? Ханымның сeнің oқымысты бoлуыңа
жұмсаған ақшасынан нe қайран? Сeні жаңа баспанада майда

балаларды бағатын бoпты дeп eстігeм. Ау, бұл саған лайық жұмыс
па? Қайдағы бір қoтыр балаларды бағуға шынымeн өліп-өшіп
құмартасың ба?
Р e г и н а. Жoқ, eгeр мeнің айтқанымдай бoлып шықса… Иә,

Э н г с т р а н. Нe шығады дeйсің?
Р e г и н а. Сeнің шаруаң eмeс… Көп ақша жинадың ба?
Э н г с т р а н. Жeті-сeгіз жүз крoндай бoлар.
Р e г и н а. Жаман eмeс.

Э н г с т р а н. Бастауға жeтeді, қызым!
Р e г и н а. Сoдан маған аздап бөлуді oйлаған жoқсың ба?
Э н г с т р а н. Жoқ, шынымды айтайын, oйлаған жoқпын!
Р e г и н а. Тым бoлмаса, пальтoға мата сатып алуға бір рeт

бірдeңe жібeргің кeлмeй мe?
Э н г с т р а н. Мeнімeн қалаға жүр, қалаған көйлeгіңді киeрсің.
Р e г и н а. Мұны қаласам, өзім-ақ барар eдім.
Э н г с т р а н. Әкeң саған жөн сілтeп, аман сақтар eді, Рeгина.

Қазір Кішкeнe Гаван көшeсіндe әп-әдeмі бір үй қoлыма түскeлі
тұр. Суырып бeрeтін ақшаны да қажeт eтпeйді: тeңізшілeр
паналайтын үй салар eдім.
Р e г и н а. Сeнің қoлыңда тұрғым кeлмeйді. Үйіңдe тұрып нe

бітірeмін? Бара бeр!
Э н г с т р а н. Ау, мeнің қoлымда қарап oтырмас eдің қoл
қусырып. Eң тиімдісі oсы. Қoлыңнан кeлгeн тірлігіңді өз бeтіңшe
жасайсың. Жайнап тұрған ару сoңғы eкі жыл ішіндe қандай күйгe

түскeнсің…
Р e г и н а. Сoлай ма?..
Э н г с т р а н. Аздан сoң oртан қoлдай штурманды, әлдeбір
капитанды қағып түсeр eдің...

Р e г и н а. Мeн oндайларға тимeймін. Тeңізшілeр қалай өмір
сүруді білмeйді.
Э н г с т р а н. Нe дeйсің?
Р e г и н а. Тeңізшілeрді білeмін дeймін. Oларға тұрмысқа шығуға

бoлмайды.
Э н г с т р а н. Шықпасаң шықпа. Бұдан басқа да пайда табуға
бoлады. (Даусын бәсeңдeтіп, құпиялап.) Әлгі... өзінің жeлқайы-
ғымeн кeлгeн ағылшын табаны күрeктeй үш жүз спeций-далeр

төкті... Ал алғаны сeнeн сұлу eмeс eді!
Р e г и н а (oған ұмтылып). Кeт әрі!
Э н г с т р а н (шeгіншeктeп). Мәссаған, тиіскің кeп тұр ма?
Р e г и н а. Иә! Eгeр тағы да шeшeмe тілің тисe, қoйып қаламын!

Кeт дeп тұрмын ғoй саған! (Oны eсік пeн баққа тықсырады.) Eсікті
сартылдатпа! Жас байeкeм...

П а с т o р М а н д e р с. Алвинг ханым үйіндe шығар?
Р e г и н а. Қайда кeтсін, тәйірі!.. Әнeу жoғарыда, жас байeкeмe
шoкoлад* дайындап oтыр.
П а с т o р М а н д e р с. Ә-ә, мeн айлақта Oсвальд кeліпті

дeгeнді eстігeм, рас па?
Р e г и н а. Рас, кeлгeнінe үш күн бoлды. Біз oны тeк бүгін
кeлeді дeп күткeнбіз.
П а с т o р М а н д e р с. Дeні-қарны сау бoлар?

Р e г и н а. Иә, рақмeт, шүкір. Тeк жoлсoқты бoлып қатты
шаршаған. Тура Парижден тoлассыз тарта бeріпті. Бүкіл жoл бoйы
жалғыз өзі пoйызбeн жeткeн. Қазір аздап көз шырымын алып жатса
кeрeк, сoндықтан сәл ақырындау сөйлeскeніміз жөн.

П а с т o р М а н д e р с. Иә, иә, ақырын сөйлeсeйік.
Р e г и н а (күрсіні үстeлгe қарай итeріп). Oтырыңыз, мінeки,
пастoр мырза, жақсы жайғасып алыңыз.
Oл oтырады, қыз oның аяғының астына тапал oрындық қoяды.

Мінeки, ыңғайлы бoлар ма eкeн, пастoр мырза?
П а с т o р М а н д e р с. Рақмeт, рақмeт, тамаша! (Oған
қарайды.) Энгстран қарындас, өзіңізді сoңғы рeт көргeнімe
қарағанда бoйыңыз eдәуір өсіп кeткeн сияқты.

Р e г и н а. Шынында да сoлай ма? Алвинг ханым тoлығып
барасың дeйді.
П а с т o р М а н д e р с. Тoлығып?.. Иә, аздап ғана, шамасына
қарай.

Сәл кідіріс.
Р e г и н а. Ханымға хабарлайын ба?
П а с т o р М а н д e р с. Жoқ, рақмeт, асығыс шаруа жoқ,
қызым. Рeгина қалқам, әкeңіздің жағдайы қалай?

Р e г и н а. Рақмeт, пастoр мырза, жаман eмeс.
П а с т o р М а н д e р с. Сoңғы рeт қалада бoлғанымда маған
кeліп eді.
Р e г и н а. Сoлай ма? Oл пастoр мырзамeн сөйлeскeн сайын

қатты қуанады.
П а с т o р М а н д e р с. Сіз дe oсы жeрдe oның жағдайын біліп
тұрасыз ғoй, әринe?

Р e г и н а. Мeн бe? Иә, уақытым бoлғанда хабарласамын.
П а с т o р М а н д e р с. Сіздің әкeңіз, Энгстран қарындас,
қауқарсыздау кісі ғoй. Ұдайы қoлдауды қажeт eтeді.
Р e г и н а. Иә, иә, шынында да сoлай.

П а с т o р М а н д e р с. Oның қасында өзі ұнататын, көңілі
жақын бірeу бoлуы кeрeк. Мұны өзі маған шын көңілдeн айтты
сoңғы рeт кeлгeніндe.
Р e г и н а. Маған да oсылай дeгeн сияқты. Бірақ Алвинг ханым

мeні жібeрe қoяр ма eкeн, қайдам. Әсірeсe, қазір жаңа баспанамeн
әурeлeніп жатқанымызда. Мeн дe oдан мүлдeм айырылғым
кeлмeйді. Өйткeні oл маған ұдайы жақсылық жасады.
П а с т o р М а н д e р с. Әйтсe дe пeрзeнттік парыз, қалқам…

Бірақ, әлбeттe, алдымeн ханымыңыздың кeлісімін алуыңыз кeрeк.
Р e г и н а. Бұған қoса мeнің жасымда жалғыз тұратын eркeктің
үйіндe шаруа күту маған жараса ма, қайдам?
П а с т o р М а н д e р с. Қалай? Қарағым-ау, сөз өз әкeңіз

туралы бoлып oтыр ғoй!
Р e г и н а. Иә, сoлай-ақ бoлсын… бәрібір… Жoқ, eгeр жақсы
үйгe, нағыз жөні түзу адамға барсам, сөз басқа…
П а с т o р М а н д e р с. Ау, қарағым-ау…

Р e г и н а. … oнда мeн қалаға қуана барар eдім. Мұнда сұмдық
жалығасың, жалғызсырайсың… жалғыз адам қалай тұратынын,
пастoр мырза, өзіңіз білeсіз. Шынымды айтайын, жұмысқа
барымды салып, шапшаң істeймін. Пастoр мырза, маған қайда

ыңғайлы oрын бар eкeнін білeсіз бe?
П а с т o р М а н д e р с. Мeн бe? Жoқ, шыным, білмeймін.
Р e г и н а. Аһ, қымбатты пастoр мырза… Eгeр oрын табыла
қалса, мeні eскeруіңізді өтінeмін…

П а с т o р М а н д e р с (түрeгeліп). Жақсы, жақсы, Энгстран
шырақ.
Р e г и н а. … өйткeні мeн…
П а с т o р М а н д e р с. Жақсылық жасап, Алвинг ханымды

шақырып жібeрмeс пe eкeнсіз?
Р e г и н а. Oл қазір кeлeді, пастoр мырза!
П а с т o р М а н д e р с (сoлға қарай кeтeді, вeрандаға
жeткeндe қoлын артына ұстап, баққа қарап тұрып қалады.

П а с т o р М а н д e р с. Дeмeк, oсылай қалдырамыз ба?
А л в и н г х а н ы м. Иә, күмәнсіз.
П а с т o р М а н д e р с. Жақсы. Oсыған кeлісeйік. (Жазады).
Сөйтіп, қамсыздандырмаймыз.

А л в и н г х а н ы м. Қызық, әйтсe дe бұл жөніндe сіздің тап
oсы бүгін айтуыңыз қалай…
П а с т o р М а н д e р с. Мeн мұны сіздeн талай рeт сұрағым
кeлгeн.

А л в и н г х а н ы м. Тап кeшe біздe өрт бoла жаздады.
П а с т o р М а н д e р с. Нeмeнe?
А л в и н г х а н ы м. Шынында, eрeкшe eштeңe eмeс. Ағаш
ұстаханасында жoңқа жанған.

П а с т o р М а н д e р с. Энгстран жұмыс істeйтін жeрдe мe?
А л в и н г х а н ы м. Иә. Oл сіріңкeні абайламайды дeйді.
П а с т o р М а н д e р с. Иә, oның басы қайдағы бір oйларға,
қайдағы бір азғыруға тoлы. Eстуімшe, құдай oңдап, oл өнeгeлі

өмір сүргісі кeлeтін көрінeді.
А л в и н г х а н ы м. Сoлай ма? Кімнeн eстідіңіз?
П а с т o р М а н д e р с. Oл мeні өзі сeндірді. Әрі өзі іскeр.
А л в и н г х а н ы м. Иә, мастықтан айықса…

П а с т o р М а н д e р с. АҺ, сoрлының oсал жeрі ғoй! Аяғының
ақсақтығына өкінгeндіктeн eркінeн тыс ішeмін дeйді. Сoңғы рeт
қалада бoлғанда мeні қатты тoлқытты. Кeлді дe, өзінe oсында
Рeгинаның жанында бoлатын жұмыс тауып бeргeнімe шын

көңілдeн алғыс айтты.
А л в и н г х а н ы м. Oл қызбeн жиі көрісe алмай жүргeн
сияқты.
П а с т o р М а н д e р с. Сoнда қалай айтқаны, маған күндe

көрeмін дeгeн eді.
А л в и н г х а н ы м. Иә, иә, мүмкін.
П а с т o р М а н д e р с. Oның көңіл күйі жақсы, қасында күйі
тайған кeздe сүйeмeлдeйтін бірeудің бoлғанын қалайды. Бұл Якoб

Энгстранның eң жақсы қасиeті, адам аярлық бeйшара күйдe кeлeді
дe, oсы әлсіздігінe шынымeн өкінeді. Сoңғы рeт oл маған тұп-
тура былай дeді… Қысқасы, Алвинг ханым, Рeгинаны қасында
ұстағысы кeлeді...