Қазақ өнерінің антологиясы. Айтыс. Т. VII.

Авторы: Мырзатай Жолдасбеков

Айтыс VII том Айтыс VII ТОМ «Күлтегін» Астана Қазақ ұлттық өнер университеті Қорқыт атындағы ғылыми-зерттеу институты Қазақ өнерінің антологиясы ӘОЖ 821.512.122 КБЖ 84 (5 қаз)-5 Қ 17 Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару бағдарламасы» бойынша жарық көрді. Жобаның авторы: М. Жолдасбеков филология ғылымдарының докторы, профессор Редакция алқасы: М. Жолдасбеков (төраға), А. Мұсақожаева, С. Қасқабасов, Ш. Ыбыраев, С. Негимов, Р. Әлмұханова, Ж. Ерман, А. Әлтаев, С. Дүйсенғазин, Ш. Қойлыбаев Қ 17 Қазақ өнерінің антологиясы. 25 томдық. Құраст.

М. Жолдасбеков, А. Мәулет. Астана, «Күлтегін» баспасы.

Айтыс. Т. VII. (Шет елдердегі айтыс). – 2014. – 400 б.

ISBN 978-601-7318-47-5 Қазақ өнерінің антологиясының бұл томына Қытай, Моңғолия, Өзбекстан мемлекеттерінде тұратын қазақ ақындарының таңдаулы айтыстары енгізілді. Халық болған жерде оның әдебиеті мен мәдениетінің бірге дамитыны ақиқат. Айтыс десе елең етпейтін, делебесі қозбайтын қазақ баласы кем де кем. Осы тұрғыдан алғанда шет елдерде тұратын қандастар арасында да айтыс өнері айтарлықтай дамыған деп айтуымызға болады. Ұлт мәдениеті біртұтас, шекара шетіндегі бұл айтыс үлгілері қазақ әдебиеті қорын молайта түседі деп ойлаймыз. Антология консерваторияның, өнер университеттерінің, өзге де жоғары оқу орындарының оқытушылары мен студенттеріне, музыка мектептерінің мұғалімдері мен оқушыларына, айтысты зерттеушілерге, сондай-ақ, қазақ өнерін қастерлейтін қалың оқырманға арналады.

ӘОЖ 821.512.122 КБЖ 84 (5 қаз)-5 ISBN 978-601-7318-47-5 - (т. VII ) ISBN 978-001-7318-40-6 - (ортақ) © «Күлтегін» баспасы, 2014 © М. Жолдасбеков © А. Мәулет

Айтыс VII том Қазақ бар жерде айтыс өнері бар Халық болған жерде оның әдебиеті мен мәдениетінің бірге дамитыны ақиқат. Айтыс өнері – қазақ ауыз әдебиетінің жанкүйері көп, ертеден бастау алатын жанрының бірі. Атам заманнан бері қазақ халқының тұрмыс тіршілігімен біте қайнасып кеткен осынау өнер өзінің өміршеңдігімен бүгінгі күнге жетіп отыр. Антологияның бұл томына Қытай, Моңғолия, Өзбекстан мемлекеттерінде ғұмыр кешіп жатқан қазақ ақындарының таңдаулы айтыстары енгізіліп отыр. Өйткені, қазақ бар жерде оның айтыс өнері де болатыны белгілі. Айтыс десе елең етпейтін, делебесі қозбайтын қазақ баласы кем де кем. Халқымыздың атамұра өнерге деген осынау құрметі кейінгі жылдары артпаса кеміген емес. Тағдыр талайымен шекараның арғы бетінде қалған қандастарымыздың да айтыс өнеріне деген ықыласы ерекше. Мұны біз Қытай, Моңғолия, Өзбекстан мемлекеттерінде түтін түтетіп, ошағын қоздатып отырған ағайындардың айтыс өнеріне деген айрықша пейілінен анық байқаймыз. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Қытайдағы қазақ әдебиеті бір арнаға түсе бастады. Осы кезеңде Көшбай Көшкіншіұлы, Ақыт Үлімжіұлы, Әсет Найманбайұлы, Жүсіпбекқожа Шайқыисламұлы, Таңжарық Жолдыұлы, Көдек Маралбайұлы, Асылқан Мыңжасар және т.б. ақындар қытай қазақтарының әдебиетінде жақсы туындыларды жарыққа шығарды. Ақын Жүсіпбекқожа Шәйқысламұлының соңғы өмірі Шыңжаңдағы Іле аймағындағы Текес ауданында өтті. Тарбағатай өңірінде өткен үлкен қиссагер Жанұзақ ақынның еңбегі де үлкен, баласы Әріпжан ақынның айтуы бойынша ол кісі өмір бойы «Бақтиярдың қырық бұтағы» атты желілес дастанды жырлап, арты-

Қазақ өнерінің антологиясы на кітап қып жазып қалдырған. Бұл кітап сол заманда «Жанұзақтың киіз кітабы» аталып, сахарада үлкен серпіліс тудырған болатын. Іргесі ажырамай, қазақы қалпын сақтап, сүттей ұйып отырған Қытайдағы қазақ қандастарымыздың арасынан көптеген айтыс өнерінің ақтаңгерлері шықты. Сол от ауызды, орақ тілді ақындардың ішінде Жүсіпбекқожа Шайқыисламұлы, Әсет Найманбайұлы, Тәни Тоңғатбайқызы, Көдек Маралбайұлы, Рахымжан Мешпетұлы, Қаныбек Нүсіпұлы, Әппақ Майтабанқызы, Шарғын Алғазыұлы, Кәсімбай Құсайынұлы, Ырысбай Әлібайұлы, Таңжарық Жолдыұлы, Қойдым Дәрубайқызы, Досбер Сауырықұлы, Смағұл Қалиұлы, Жамалхан Қарабатырқызы және т.б. ақындардың таңдаулы айтыстары антологияға енгізіліп отыр. Қазіргі таңда Қытай Халық Республика тарапынан қорғалатын қазақтың 32 мәдени мұрасының ең алдында айтыс өнері тұр. Осының нәтижесінде айтыс өнері өзінің жарасымды жалғасын тауып, арнайы мамандық ретінде оқытыла бастады. Шыңжаң жастар - өрендер баспасы да «Қазақтың айтыстары» (байырғы заман бөлімі, таяу заман бөлімі) екі том еңбекті шығарып, жұртшылық назарына ұсынды. Антологиядағы кейбір айтыстар осы еңбектерден алынды. Моңғолия жерінде тұратын қандастарымыз арасында да айтыс өнері айтарлықтай мәнге ие. Ауыл арасындағы жиын-тойдың өзі айтыссыз өтпейтін бұл Баян-Өлгей өлкесінде 1950 жылдан бастап ақындар сахнаға шығып, көрермен алдында өз өнерлерін көрсете бастады. Моңғолиядағы Баян-Өлгейде тұратын қазақтардың айтыс өнерінің тақырып-мазмұндық өзегі бір жағынан осы өңірдің тұрмыс-тіршілігі, салт дәстүрі, әдет-ғұрпымен қабаттасып жатса, екінші жағынан тарихи кезеңдердің ықпалы болды. Бұл өңірдегі айтыстардың бір ерекшелігі – көлемді айтыстармен қоса, қара өлең, қайым айтыс түрлері жақсы сақталған. Бұл айтыстар кіші-гірім той-жиындардан бастап, адам көп жиналатын жиын-тойлардың сәні, өзегі болған. 1920 жылғы Ақтан мен Ақбаланың атақты айтысын да тек рулық айтыс деуге болмайды, ақындардың елін, жерін, батырларын, атақты адамдарын мақтап қана қоймай, бір-бірінің кемшіліктерін де аямай сынайды. Ақындардың сөз тапқырлығы ғана емес, ел, жер тарихын терең білетін білімдар екендігі айтыстарынан байқалады. Кеңес үкіметі орнағаннан кейінгі жылдарда оның құрамындағы Қазақстанның айтыскер ақындары сияқты үкімет пен партияның саясатын, социалистік жарыс ұранын насихаттап, азық-түлік жоспары-

Айтыс VII том на байланысты тақырып айтыс өзегі болғанмен өз ауылының жемісті еңбектері мен кемшіліктерін айтып қана қоймай, батырлықты, елжер тарихы мен туған жерінің әсемдігін айтыстарында ақжарыла жырлайды. Моңғолия қазақтары айтыстарының кітапқа енген негізгі нұсқалары белгілі ақын Молдахан Есікбайұлының кітабынан алынды. Ақын Молдахан Есікбайұлы «1958 жылдары бірнеше той мерекеде айтыс өткізілді», -дей келе, «жалпы Қазақстанда айтыс XIX ғасырдың ортасында қағазға түсіріле бастаған болса, Моңғолия қазақтарында 1950 жылдары баспа бетінде жарық көрді. Ілгергі ақындар - Тауданбек, Төлебай, Отарбайлардың жалғасы ретінде көненің соңы, жаңаның басы болып Ақтан, Шәмел, Оңашыбай, Сейіт, Бұрқасын, Әдепбай, Тірнекей, Сахаба, Байғалым, Үмітхан, Молдахан, Мамық, Егеухан, Кәмей, Күлтан, Тоқтаған, Зура, Тоқтамұрат, Казира, Мұрат, Талғат, Бейбітхан, Нұртай, Мұхаметжан, Қабдыжәлел, Сағира, Сүйеніш секілді толқын-толқын ақындардың легі сахна төріне шықты. Әр жылдарда осы өңірде ұлттық айтыс ұйымдастырып, төрешілік жасап, айтыс және оның келешегі туралы, жастарды тәрбиелеу хақында Қ.Қабидаш, Ж.Кәкей, А.Қауия, Р.Шынай, З.Рысбек, Б.Қызай қатарлы азаматтардың қосқан үлесі, жазған-сызғандары айтыс өнері тарихында өшпес парақтар болып қалды», - деп жазады қарт ақын өз кітабында. 1950 жылдардың ортасында Моңғолия жазушылар одағының бөлімшесі ретінде орнаған Қазақ жазушылар ұйымы мен оның жанынан құрылған «Мұрагер» ансамблі айтыс өнерін 1980 жылдары жаңа белеске көтерді. Ал, 1990 жылдардан бастап Моңғолия жерінде айтыс өнері ерекше мазмұнға ие бола бастады. Бұған Қазақстаннның тәуелсіз мемлекет атануы мен қандастарымыздың ата мекенге көш түзеуі әсер етті десек қателеспейміз. Сонымен бірге, осы жылдардан кейін жергілікті қазақтар өз ата-бабаларының ерлігі мен ерекшелігін танып білуде рухтарына тағзым етіп, аймаққа ұласқан ұлан-ғайыр жиын-той жасалып, зерттеулер жүргізілді. Ол туралы ақын Молдахан Есікбайұлы естелігінде былай дейді: «Мысалы, қазақтар арасында соңғы ғасырдың ішінде алғашқысы болып 1993 жылы Шұбарайғыр рулы Қожаберген батыр Жәнібекұлының рухын құрметтеп ұрпақтарының бастамасымен, аймақ, сұмынның қолдауымен берілген ас-тойынан бастап Көбеш, Жылқышы, Ақыт, Зуқа, Көрінбай батырларға ас беріліп, аймақ жұртын қамтыған шаралар өткізілді. Осы астардың ең бір көрнекті бәйгесі ақындар айтысы болып, ақындарымыздың шын талантын сынаған аламан жарыс

Қазақ өнерінің антологиясы ретінде өтті. Сонымен қатар үкіметтік, аймақ, сұмындық мерекелерде, Қазақстан, Қытай елінде, Қош-Ағаш ауданында, көршілес аймақтарда болған әлденеше реткі айтыс сайыстарында біздің ақындар, әсіресе жастар өз талант тегеуіндерін танытып жүлде алып жүрді», – дейді. Өзбекстан Республикасы аумағында тұратын қандастар арасында да айтыс өнері айрықша құрметтеледі. Бір ерекшелігі сол – Қытай және Моңғолия мемлекеттерімен салыстырғанда, Өзбекстан жерінде тұратын қазақ ақындарының атажұрттағы ақындармен байланысы жақсы жолға қойылған. Бұған тегі бір, діні бір, тілі жақын туыстас өзбек пен қазақ халқы арасындағы жақындық та әсер етпей қалған жоқ. Сондықтан антологияға ұсынылған айтыстардың ішінде Өзбекстан мен Қазақстан ақындарының айтыстарын енгізіп отырмыз. Қорыта айтқанда шекара шетіндегі қазақ әдебиеті ұлттық мұрамыздың ажырамас бөлігі. Ұлт мәдениеті біртұтас. Сондықтан шет елдердегі қазақ айтысы деп атаудың өзі шартты екенін ескертеміз. Бұл айтыс үлгілері қазақ әдебиеті қорын молайтады деген ойдамыз. Базаралы Мүптекеев, Өнертану ғылымдарының кандидаты

Айтыс VII том ҚЫТАЙДАҒЫ ҚАЗАҚ АЙТЫСТАРЫ

Қазақ өнерінің антологиясы ЖҮСІПБЕКҚОЖА МЕН УӘЗИПА Жүсіпбекқожа: Әуелі сөз бастайын құдайым деп, Құдайды айтпай нені айтам күнәйім көп. Жылқыдан ақсары атты ұстап міндім, Нағашымда сауық-сайран құрайын деп. Алла деп жолға шықтым, жүріп кеттім, Арада неше қабат таудан өттім. Түскен елдің бәріне сауық құрып, Бес қонып алтыншы күн әрең жеттім. Сауықпен араладым бір ай жүріп, Қасымда боз балалар ойнап күліп. Ауылына нағашымның түстік жерде, Той жасапты бір қызға жыртыс келіп. Жиылып тойға жүрді жанның бәрі, Маған да жүр деп келді жақындары. Ел сонда Шүкей1 қызды аңыз қылып, Менімен айтысуға мақұлданды. Уәзипа қыздың аты Шүкей молда, Деседі айтысасың барсаң сонда. Қыз болса айтысатын барайын деп, Мен дағы атқа мініп шықтым жолға. Маған бір ерттеп берді жорға керді, Жігіттер отыз шама қасыма ерді. Оны әлі ешбір адам жеңген жоқ деп, Шуылдап Шүкей қызды мақтай берді. Сәскеде жүріп, түсте тойға келдік, Мінгендей құранды ер шаба желдік. Нағашым мақтанысып дүрілдетіп, «Тойыңа ақын жиен алып келдік». Тойына ат шаптырып, көкпар тартты, Әкеліп Қожа екеңе той басқартты. 1Шүкей – қыздың жанама аты.

Айтыс VII том Үстіме той басқарар шапан жауып, Құдайым сүйтіп ашты біздің бақты. Жиеннің әңгімесін тыңдаймыз деп, Мен білмейтін бір үйді тазалапты. Ол үйге ертіп келді мені бәрі, Отырды сый-сыйпатты жаспен кәрі. Сөзінің қайран қалдым кірін таппай, Жиен жан бір азырақ сөйлеші деп, Ұнапты әміріне баршалары. Ұнадым әміріне қосылғандай, Қалмады келген адам құлақ салмай. Келді деп Шүкей молда сөйле десті, Есікті ашты, біз үйде отырғанда-ай. Шүкей қыз амандаса үйге кірді, Үлкен-кіші түрегеп орын берді. Жайғасып, абыр-сабыр басылғандай, Жанына Қожекең де отырды енді. Аққудай таранып қыз отыр қарап, Бұрылмастан өзіме жауап сұрап. Қаншалық, не болса да көремін деп, Жауапқа жауап беріп тұрдым сынап. Уәзипа: Қазақтың бір қаласы, бай қаласы, Толысқан жылдан-жылға айналасы. Отырған домбыра алып жалғыз қақсап, Сұрайын қайсы рудың қай баласы. Жүсіпбекқожа: Шайқыислам әкем аты, мен Жүсіпбек, Бұл елді іздеп келдім, нағашым ед. Сәулетті пайғамбардың нәсіліндей, Сан қызды жүруші едім баса көктеп. Уәзипа: Қалбаның ауылым қонған аржағында, Отырмыз бие байлап шалғынына.

Қазақ өнерінің антологиясы Жамағат құлақ салып тыңдап қалшы, Қалайын аз сөйлесіп жарқыныма. Жүсіпбекқожа: Қалбаның ауылым қонған бұлағына, Жарасар жібектен жіп тұмағыма. Өлеңді өзге жігіт қоя тұршы, Қалайын аз сөйлесіп шырағыма. Уәзипа: Басы еді өлеңімнің алдайынан, Күн шығар өрге жүрсең маңдайыңнан. Қарасам сипатыңа Сейпіл-Мәлік, Бейіштің жаратылдың қандайынан. Жүсіпбекқожа: Сыртың сұлу, сипатың ақ мамықтай, Көргенде ақ жүзіңді мейірім қанды-ай. Көзіме бір бөлекше көрінесің, Басында Қап тауының жанар құстай. Уәзипа: Басы еді өлеңімнің асылым-ай, Жарасқан асыл тасқа жасылым-ай. Қарасам сипатыңа таңғаларлық, Ұқсайды нұр жігітке нәсілің -ай. Жүсіпбекқожа: Болғанда көзің гауһар, тісің меруерт, Шүкей қыз жақсы болсаң сертіңе жет. Бейіштің қор қызындай көрінесің, Бұл жүрген адам сізден қылмас па үміт. Уәзипа: Басы еді өлеңімнің алтын тақтай, Көзіме көрінесіз асыл заттай. Жаһаннан сіз сияқты жан көрмедім, Мен сізді бағаладым перизатқа-ай.

Айтыс VII том Жүсіпбекқожа: Саусағың ақ жамбының күмісіндей, Нағызың шын жұпардың иісіндей. Есіктен жарқ-жұрқ етіп кіріп келдің, Бейіште хор қызының жүрісіндей. Уәзипа: Болғанда нұрлы алтын мойыныңыз, Ұжмақта жылы судай қойыныңыз. Бейіште не бар, не жоқ біле алмаймыз, Ұқсайды нұр жігітке порымыңыз. Жүсіпбекқожа: Кигенім іші торғын жәкей тымақ, Аман жүр қайда жүрсең біздің шырақ. Сырты ұзын қауырсын алтын болмақ, Нәсілің тірі жаннан артық бірақ. Уәзипа: Басы еді өлеңімнің айдай он бес, Бағасы тірі жанның сізге жетпес. Үстіңде қыл қарадан асыл бешпет, Бір кезін жүйрік жорға атқа бермес. Жүсіпбекқожа: Шашыңа қойғандайсың алтын сүртіп, Тұрады кей жаманнан денем үркіп. Жаныңда жүз теңгелік иісті май, Сауап болсын жіберші бізге бүркіп. Уәзипа: Аузыңда отыз тісің меруерттей, Шыққан сөз лебізіңнен жанған оттай. Неше жыл ғашық болып, әрең жеттім, Мысалы, Зілиқа мен Нүсіпбектей. Жүсіпбекқожа: Сары алтын екі қолың он саусағың, Болғанда тісің алтын, гауһар жағың.

Қазақ өнерінің антологиясы Нәсілің он періден жаралыпты, Күлсеңіз күндей жайнап түсер сағым. Қатарлап үй салдырдым күміс әйнек, Секілді Бағдаттағы гауһар терек. Кілтіндей ақ сандықтың үш бұралған, Өзіңмен ойнап күліп жүрсе керек. Уәзипа: Мінгенім дәйім менің ал қара көк, Бәйгеге күнде қостым келе ме деп. Өлеңді құры мақтап кім айтпайды, Бір құдайдан өзге сөз неге керек. Жүсіпбекқожа: Қой дейсің, олай айтып бұлайымды, Жеңерсің ғарып болсаң жұбайыңды. Ақ сөзі пайғамбардың шәриғаты, Айта ғой, өзің бастап құдайыңды. Уәзипа: Бұл сөзді жақсы айтасың қожа бала, Қарасам ақылың артық, сөзің дана. Көсілген көмекейің ақын дейді, Әуелі не жаратты Алла тағала. Жүсіпбекқожа: Болғанда білім менен ақыл теңіз, Біле алмасақ мұндайды адам неміз. Алдымен нұрды бұрын жаратыпты, Сабақ берген молдадан естігенбіз. Уәзипа: Жаратқан бәрімізді құдай деймін, Жеңілсем тегі сізден үндемеймін. Айтайын және бір сөз сізге қожа, Құдайым не жаратқан нұрдан кейін. Жүсіпбекқожа: Уәзипа жан екенсің асыл текті-ай, Ақын боп қандай адам сенен өтті-ай.

Айтыс VII том Нұрынан Мұхамедтің мың жыл кейін, Паруар жаратыпты жер мен көкті-ай. Уәзипа: Құдайым әр пендеге дәулет берген, Кей жандар өле-өлгенше бейнет көрген. Айтайын және бір сөз сізге қожа, Кім екен адамзаттан бұрын өлген. Жүсіпбекқожа: Әңгімем айта берсем толып жатыр, Лебізің алуан шекер балдай татыр. Әуелі адамзатта бұрын өлген, Адам ата перзенті Әбіл батыр. Уәзипа: Әлің келсе Меккеге қылсаң тауап, Болады ақыретте жанға сауап. Көсілген көмекейің ақын болсаң, Дүниеде неше жұп бар берші жауап. Жүсіпбекқожа; Уәзипа жүдеу сөздер көңілге құп, Сымбаттап сарт-саудагер артады жүк. Біреумен осы күнде өзің де егіз, Бір құдайдан басқаның бәрі де жұп. Уәзипа: Айтысып сырын алдым талай елдің, Солардан мен өзіңді дана көрдім. Нақ қожа екеніңді білейінші, Кілті не болады екен аспан-жердің. Жүсіпбекқожа: Тоймайды ішсем қарным қант пен шәйға, Мұсылман пенде кіреді бейіш жайға. Би ақын сен білмесең мен айтайын, Кілті аспан жердің келима–таһиима.

Қазақ өнерінің антологиясы Уәзипа: Әуелі төрт пайғамбар тірі кеткен, Солардың біреуінен біреуі өткен. Аттарын төртеуінің айтып берші, Әбден-ақ молда болсаң оқып жеткен. Жүсіпбекқожа: Иса мен Иманмәди көкке шыққан, Шәһза күрескеннің бәрін жыққан. Ел аралап Қызыр мен Ілияс жүр, Күзетіп бақ байларды ескі жұрттан. Уәзипа: Сөзімді қор қылмаймын әлде кімге, Құмарым айтыспаққа өзіңізде. Көсілген көмекейің ақын болсаң, Дүниені жаратыпты неше күнде. Жүсіпбекқожа: Құдайым жанды өзіне қаратыпты, Баршасын құдыретпен таратыпты. Әлемді он сегіз мың, патша құдай, Асықпай жеті күнде жаратыпты. Уәзипа: Сөзімнің бірі кейін, бірі ілгері, Көшкенде жетелеймін боз інгенді. Жаратқан бұл әлемді патша құдай, Бастаған қайсы күні бұл дүниені. Жүсіпбекқожа: Мен сені ақын дермін жеңсең бүгін, Жаратқан пендеңіздің кешсең мінін. Би ақын сен білмесең мен айтайын, Бастаған бұл дүниені жексенбі күн. Уәзипа: Аспанда жұлдыз бен күн, ай да болар, Жаныңа он екі иман пайда болар. Алдыңа ақын болсаң сала айтайын, Тұрағы бір Алланың қайда болар.

Айтыс VII том Жүсіпбекқожа: Емес пе, Алла деген жаратқан күш, Мұнымен жеңе алмайсың, жөніңе түс. Бір құдай төбеде емес, төменде емес, Мұхаммед үмбетінің көңіліндегі іс. Уәзипа: Ауылымның ақсақалы болған бұлан, Күн көрер аяғы жоқ қайтіп жылан. Алдыңа ақын болсаң сала айтайын, Түсіпті жерге аспаннан неше Құран. Жүсіпбекқожа: Ауылдың ақсақалы болған бұлан, Күн көрер аяғы жоқ қайтіп жылан. Би ақын сен білмесең мен айтайын, Түсіпті жерге аспаннан жүз төрт Құран. Уәзипа: Әуеде бір жұлдыз бар жылыстаған, Елге басшы болады ту ұстаған. Алдыңа ақын болсаң сала айтайын, Сүйегін пайғамбардың кім ұстаған. Жүсіпбекқожа: Сүйегін Омар ұстап, Оспан жуған, Әубәкір Құман менен суын құйған. Алла артық жаратқан Әзіретәлі, Тұсында иман айтып қарап тұрған. Уәзипа: Қашады қызыл түлкі қызыл құмнан, Түседі қыс болғанда қалың тұман. Алдыңа ақын болсаң сала айтайын, Келеді он екі айда қанша жұмаң. Жүсіпбекқожа: Болады су аяғы құрдым теңіз, Жігіттер жаратқаным Алла деңіз. Ақыным, сен білмесең мен айтайын, Жұмасы он екі айдың қырық сегіз.

Қазақ өнерінің антологиясы Уәзипа: Намазды бір күнде бес оқимыз, Бесінді ерте, құптанды кеш оқимыз. Ақын болсаң алдыңа сала айтайын, Он екі айда намазды неше оқимыз. Жүсіпбекқожа: Бола ма былтырғыдай биылғы күз, Уәзипа жеңе алмайсың күдеріңді үз. Би ақын сен білмесең мен айтайын, Оқимыз он екі айда мың сегіз жүз. Уәзипа: Ат қайда бәйге көктей жылыстаған, Болады елге басшы ту ұстаған. Көсілген көмекейің ақын болсаң, Құранды әуел баста кім ұстаған. Жүсіпбекқожа: Әлі мен Бәтиманы құдай қосқан, Не демес аңдып жүрген жаман дұшпан. Ақыным сен білмесең мен айтайын, Ұстаған құранды алғаш Әзірет Оспан. Уәзипа: Қол жайып қожа берер көп батасын, Пенденің кешір Алла көп қатасын. Көсілген көмекейің ақын болсаң, Айтып бер пайғамбардың төрт атасын. Жүсіпбекқожа: Құдайым берсін бақ пен таудай талап, Отырмын бір өзіңді мыңға балап. Әбдолла, Әбдіһашім, Әбдімүтәліп, Болады ең арысы Әбдіманап. Уәзипа: Біреу жалғыз болғанда екі егіз, Көзде жоқ, көкіректе нәрсе сегіз. Әр жерде әрбірінің орыны бар, Ақыным мұны тапсаң әлім дерміз.

Айтыс VII том Жүсіпбекқожа: Бір жалғыз дегенің жаппар құдай, Екеуі егіз дегенің күн менен ай. Көзде жоқ көкіректе сегіз деген, Болады сегіз бейіш жәннат сарай. Уәзипа: Қонысын тауып қонған ел болады, Бұлақтың құйған жері көл болады. Алдыңа ақын болсаң сала айтайын, Жәндіктің ең үлкені не болады. Жүсіпбекқожа: Жандыда балық үлкен, қамыс жуан, Болады мұнан ары қандай хайуан. Сұрауың неге сенің таусылмайды, Айта бер айтарыңды ойлап тұрған. Уәзипа: Зерделі бала екенсің әбден білдім, Бізге қарап жымыңдап неге күлдің. Жас тұрып қарт айтатын сөзді айтасың, Балықтың үлкендігін қайдан білдің. Жүсіпбекқожа: Бізден бұрын Ұлықпан хәкім өткен, Сүйегін пайғамбардың нұрдан еткен. Кең өріс, балықтың бас, аяғы емес, Үш жылда ортасына әрең жеткен. Уәзипа: Айтысып өлеңменен дүкен құрдым, Жымыңдап не себептен неге күлдің. Байқасам өзіңнен де сөзің үлкен, Қамыстың жуандығын қайдан білдің. Жүсіпбекқожа: Бізден бұрын Ұлықпан хәкім өткен, Сүйегін пайғамбардың нұрдан еткен.

Қазақ өнерінің антологиясы Қамыстың жуандығын естуші едім, Қуысынан әуелі ел көшіп өткен. Уәзипа: Қырық кез, қарағай сандық, сары балық, Қожа аттанса жолына салар салық. Алдыңа ақын болсаң сала айтайын, Бар екен су түбінде қанша балық. Жүсіпбекқожа: Қолында молдалардың құран кітап, Қалады су құрыса балық жұтап. Би ақын сен білмесең мен айтайын, Бар екен суда балық он екі тап. Уәзипа: Қырық кез, қарағай сандық, сары балық, Қожа аттанса жолына салар салық. Бұл сөзді тіпті өтірік айтқаның ба? Айтып бер он екісі қайсы балық. Жүсіпбекқожа: Балықтың біріншісі наһан балық, Жел соқса үй тірейсің бақанды алып. Ақын қыз тыңдап отыр жауабымды, Алдыңа балықтарды қатарладық. Балықтың екіншісі жайын екен, Бір жұрты ер жігіттің қайын екен. Намазды бес уақыт өтеп барсаң, Алдыңа сегіз бейіш дайын екен. Балықтың үшіншісі бүрке болар, Балық пен бақа тілі бірге болар. Ендігінің қызының бәрі молда, Бұл ұжмақ алақандай кімге болар. Балықтың төртіншісі құртқа балық, Құртқа балық екені жұртқа анық.

Айтыс VII том Балықтың еті тәтті, сорпасы ыстық, Аузың күйіп қалмасын ұрттап алып. Балықтың бесіншісі бақа балық, Басында айдары бар сақа балық. Бақа мен балық енші бөліскенде, Алыпты көлді таңдап бақа барып. Балықтың алтыншысы қара балық, Жүзеді су түбінде дараланып. Балықты су түбінен мен ұстайын, Үйіңе көтеріп кет санап алып. Балықтың жетіншісі сазан балық, Ұстадық жүгіре көр қазанды алып. Түгендеп балықтарды көрсетпесем, Ақын қыз қояр емес мазамды алып. Балықтың сегізіншісі шортан балық, Қонады түйелі бай сортаңды алып. Алпыс қой, қырық жылқы санап беріп, Ақ төсіңнің үстінде жортаңдалық. Балықтың тоғызыншысы қабан балық, Жүрмейді су түбінде шабан балық. Қарасаң бауырында аяғы жоқ, Жануарды біз қайтіп жамандалық. Балықтың оныншысы ақ қайранды, Жылқы түскен қара су лайланды. Жан алғыш Әзірейіл жетіп келсе, Сайраған көмекей мен тіл байланды. Балықтың он біріншісі ит балық-ты, Атына ит балықтың жұрт қанық - ты. Топан су жер жүзінен тартылғанда, Жыбырлап жер бетінде құрт қалыпты. Балықтың ең кішісі шабақ екен, Жылқыны тез өсірген жабағы екен.

Қазақ өнерінің антологиясы Мысалдап дүниені қарағанда, Ұшқан құс, жүгірген аң тамақ екен. Уәзипа: Басы еді өлеңімнің ақ тайын да, Мен де сізді азырақ мақтайын да. Алдыңа ақын болсаң сала айтайын, Кім отырар бейіштің тақтайында. Жүсіпбекқожа: Менде сізді азырақ мақтайын да, Мақтаған соң азырақ жақтайын да. Ақын қыз сен білмесең мен айтайын, Отырар иманды құл тақтайында. Уәзипа: Байқадым бала екенсің ақылың бар, Сырласып сыр айтпайды пейілі тар. Бұрынғы уақыттарда өтіп кеткен, Барлығы қанша екен пайғамбарлар. Жүсіпбекқожа: Сұрадың пайғамбардың санын бізден, Кім екен соның бәрін хатқа тізген. Жүз жиырма төрт пайғамбар деп айтады, Жауапты біз сұраймыз енді сізден. Уәзипа: Ішінде әптиектің ти болады, Заманың жылдан жылға гүл болады. Болайын әбден сұрап тақсыр қожа, Солардың ең абзалы кім болады. Жүсіпбекқожа: Солардың ең абзалы Мұхаммедім, Анадан туғаннан соң қалған жетім. Ақ еділ адам, нұрлы Ыбырайым, Солардың шариғатында бар үмбетің.

Айтыс VII том Уәзипа: Әуелі біреу жалғыз, екеу егіз, Көрдім жоқ, төңіректе бар нәрсеңіз. Әр жерде әр қайсысының бір орны бар, Бір нәрсе сырты артық, іші семіз. Еш адам бұл жұмбақты тапқан емес, Тапқанның ақылы артық ұшан теңіз. Жүсіпбекқожа: Дегенің біреу жалғыз жаппар құдай, Дегенің екеу егіз күн менен ай. Сырты арық іші семіз дегеніңіз, Білімің, шариғат пен иманың-ай. Уәзипа: Атыңды жекпе-жекке бастыр молда, Атыңды, атағыңды асыр молда. Адамзат оқыса да, тоқымаған, Сұрайын не деп сұрау тақсыр молда. Жүсіпбекқожа: Бәйгеде ат қиналса болады тез, Терлеген бәйге еңбегін қылмаңыз сел. Көзінше жамағаттың айтысып ең, Ақын қыз жеңілсеңіз бәйгемді бер. Уәзипа: Өлеңге шыға салдың жүйрік аттай, Сұрауға отыр едің бұрын батпай. Бір сөзді бәйге деген айта салдың, Сөзіңе қалғаным жоқ жауап таппай. Жүсіпбекқожа: Жарайды, жауап тапсаң мен разы, Болғанда таңда мақшар, тәңірім қазы. Дініңді айтып берші, қай діндесің, Білімің мағлұм болсын көп разы. Уәзипа: Мен өзім дінім іслам мұсылманмын, Жасымнан аққа мойын ұсынғанмын.

Қазақ өнерінің антологиясы Мен сіздей оқып жеткен молда емеспін, Сондықтан сауалыңа қысыламын. Жүсіпбекқожа: Қырық кез қарағай садақ тал беліңде, Барма еді мендей ақын елдеріңде. Төрт бұлақ көзден шығып ағып жатыр, Жетпіс ақ, қырық қара су бір жерінде. Сұрауды тәуір қойдың бәрін шештім, Бұл сұрау қалай болды енді өзіңе. Уәзипа: Болды ма көкірек ауыру көне алмадым, Тең басып аяғымды жүре алмадым. Өзің айтып жауабын шешіп берші, Мәнісін сұрауыңның біле алмадым. Жүсіпбекқожа: Жақсы ғой білмегенге біл дегенім, Тағы да білмеді деп міндемеймін. Алдымнан ат бастаған тоғыз жүргіз, Бұдан артық бәйгені бер демеймін. Уәзипа: Молдеке мініп келдің дөненіңді, Көрсеттің біздің елге өнеріңді. Аласың бәйгең болса асықпай тұр, Жұмбақтан басқа айтшы өлеңіңді. Жүсіпбекқожа: Бір Ноғай ауылыңда жаздай жатқан, Жаздай жатып ауылыңа мата сатқан. Жұмбақты пысықсынып айтып едің, Қаштың ба ақырында құдай атқан. Уәзипа: Қонғаны ауылымның қызыл шілік, Түйенің бір ажалы ала күлік. Басыңа шыт тартып ап ұялмастан, Отырсың әлде неден үміт қылып.

Айтыс VII том Жүсіпбекқожа: Қонғаны ауылымның қызыл шілік, Болғанда сіз бойжеткен, біз бір жігіт. Келсе де сексен бойдақ қайтармаған, Бәйгеден келіп тұрған сіз бір жүйрік. Уәзипа: Қонғаны ауылымның қызыл шілік, Салғаны қазаныма жалғыз жілік. Жілікті екеу ара бөліп желік, Жүрелік ұзағанша ойнап-күліп. Жүсіпбекқожа: Қонғаны ауылымның қызыл шілік, Болғанда біздер жігіт, сіздер мүлік. Кей қызға төсім тиіп қайырушы ем, Салмасын шешең біліп, бүліншілік. Өлеңім ағайынды, абысынды, Қамшымның сазға тастап сабы сынды. Аруағы ата-бабам жар болғанда, Ешкімге жібермедім намысымды. ӘСЕТ ПЕН КӘРІБАЙ Әуелі сиынайын патша құдай, Шайтанның шариғаттан жолы былай. Жерінде тоқты сойған, түнеме еткен, Бұлбұлы Жолымбеттің мен Кәрібай. Табылмас жігітке ақыл жан сасқанда, Нағыздың сабыры жерде, кілті аспанда. Бір кісі Қожағұлдан опат болып, Бас қосқан орыс, қытай жиынында. Жігітке оңай емес дүние қумақ, Нарқы бар осы сөздің талай тармақ. Ту алып, тұлпар мінген консул Қалдай, Тар есік күндер болды екіталай.

Қазақ өнерінің антологиясы Ие боп екі жұртты бөліп алды, Сүлеймен, даулы болып ер Жалбағай. Шығысып екі ханнан алпыс шерік, Құрысып патшалығын тартып керней. Жүз кісі тәуекел деп түстік жолға, Кейі аяң, кейі мінген толық жорға. Бас қосып төрт үкірдай, елу болыс, Ұстады екеумізді қолдан-қолға. Найманның шарықтаған қыраны едім, Байқаусыз түсе жаздым жайған торға. Алаштың әлі бетім бейне алмастай, Құдайым, не сапардың артын оңда! Мұрынның ақсақалы Бөкенші нар, Билеуші Тілепалды, Жапабай бар. Асылбек, Қыдырмолда, би Бексұлтан, Омары Шерекеңнің өңшең дегдар. Сөйледім тыңдаушының қалағанын, Қалауға қасиет қой жарағаным. Қырық сан, қырым топтан бәйге әпер деп, Құрышпен Төлегетай тағаладым. Әсетпен руы Арғын сөз сөйлестім, Әр істің тыңдап едік даналарын. Жаратқан арсы-гүрсі лаухыл ғалам, Болмайды бұл сөз әлі түгел тамам. Бал тамған бармағынан ер еді деп, Келдім де Сүлейменге бердім салам. Сүлеймен Қабанбайдың баласы еді, Сауыттың оқ тимеген жағасы еді. Мыңнан жүйрік мінгізген жүкті бояқ, Сол ердің жолдастығы рас еді. Сүлеймен саламнан соң сөгіп кетті, Көрмеді бұрынғыдай, сыртқа тепті. «Ерім өліп, Ертісім бұзылғанда,

Айтыс VII том Кәрібай, көңіл айтпай, саған нетті? Ақылын төре, қара жамап бер!» – деп, Әкеліп бір домбыра жарлық етті. Әуел деп бір домбыра қылды әмір, Қоймады ән салмасқа Сүкем сабыр. Ішімнен хаққа жылап тәуекел деп, Жағынан күннің шығыс қылдым дауыл. Ащы айғай кейбір үйде тозаң болып, Жиналып мың жарым қол болды кәміл. «Бір алла таразыңды тайғызба!» – деп, Әмин деп қол көтерді аға, бауыр. Шақырдым Қабанбайдың әруағын, Жерді ойған Төлегетай ер салмағын. Отырған сиаз үйде он екі би, Кіргіздім ата салтпен сөз ырғағын. Ерлігін Сүлейменнің көл деп айттым, Тербетпес талайлардың жай қармағын. Ту алып, тұлпар мінген ер Қабанбай, Бір күнде қырық қолдың жолын ашқан. Ту алып, тұлпар мінген Әбілпейіз Оралып мұсылманға жарлық шашқан. Артынан хан Қамбардың ер Ботабай, Жүргізген ғаділдігін әр тарапқа. Сүлеке, ашуды қой, түс сабырға, Ісіңді бергеннен соң шариғатқа. Бөкенші, Мамырбекпен және он би бар, Мал кеспей тастамайды ысырапқа. Бұл дүние, ойлап тұрсам, қапыл еді, Құдайға құлшылықтар мақұл еді. Сымпиып сұр жыландай Әсет келді, Сөз жайлап осылайша жатыр еді. Іләмпік іші-тысы құндыз бөрік, Өзіне өзі келді сәулет беріп. Жиылған Керей, Найман ғашықланды, Жүйрігі екі арыстың душар келіп.

Қазақ өнерінің антологиясы Сол жерде Әсетті Сүлеймен сөгіп кетті, «Сен дағы ән сал жұрт шама!» - деп әмір етті. О дағы әзір жауап бейбоз екен, Қиқулап қоңыр қаздай сөйлеп кетті. Ән салды буырқанып Әсет ақын, Байқаған оқып-шоқып сөздің нарқын. Төрт ұлын Төлегетайдың түгел айтты, Жатқа да алған екен елдің шарқын,— Осындай екі жүйрік жарысқан соң, Қалың ел басып кетті қара барқын. Бір жазым сөзден оқыс бола ма деп, Бойсырап көп толғанды біздің алқым. Бір нәубет Әсет сөйлеп маған берді, Сол сөзді Керей, Найман көзбен көрді. Сөзінің басы мақтау, соңы кекеу, Ішінен нығай мені сөз сөйледі. Сүлеке, сіз Найманда мазалысыз, Түседі жатты көрсе, ажарыңыз. Ғайыптан қазына сөзді түгел жидым, Жетсе де бүгін жаудан ажалымыз. Тыңдады екі патша ел көзбен көріп, Болмайды шіркін дүние жанға серік. Әсет сонда домбырасын жұлып алды, Әлгі ажал деген сөзді бөгде көріп. Ән салды екінші Әсет шығанақтап, Кәрібайды жамандады, өзін мақтап. Аттың, құстың асылын өзі қылды, Қарғаны кетейін деп жерге таптап. Түк қоймай асты-үстімді айналдырды, Ісмердің балғасындай мыс қып қақтап. Енді ел білді Әсетпен айтыстарды, Жанжал қып, жағаласып тартысарды. Өзінен ширек кемге өлшеген соң, Бұл сөзге Қаракерей намыстанды.

Айтыс VII том Іздеді біреу шауып бір ағашты, Минутта алып келді қу ағашты. Ішімнен хаққа жылап, тәуекел деп, Дауластым жүдетпен деп қарындасты. Тыңдады сөкпей, соқпай қытай, орыс, Жайсаң, Күршім, Лепсі ояз, Семей облыс. «Кәрібай, қара басып отыр ма?» – деп, Ақ найман түртіп қалды Кәлім болыс. Айтыс, - деді, - мына Әсетпен арыс салып, Отырсың неге тойпаң шалыстанып? Шабандамай, Арғынның керегін бер, Сөзіңнің артық, кемін қарысталық. Осындай хан, халайық дулаған соң, Қайткенше екі жүйрік жарыспалық. Әсет: Мұсылман қайтарған жоқ тауанымды, Дағды алған көрсетейін амалымды. Кәлім түртіп, бар Найман шулай қалдың, Көрсетші маған қойған зауалыңды! Билеуші, сен отырма шағыстырып, Менімен бір байқарсың жарыстырып. Қаңтарда қалшылдаған қарт бурамын, Байқарсың жас тайлағың алыстырып. Ілейін қыран құстай аш өкпеңнен, Бар Найман жер шұқырсың намыс қылып. Қой болмас қорыққанмен кекесінің, Бір зорлық көрсетейін сөз есімін. Ербеңдеп иығыма шыға қалдың, Үйреткен өзім тәлім текешігім. Кәрібай: Сонда мен ләбіз қылдым а құдайлап, Шақырдым екі ұранды Боранбайлап. Түйіліп бұл қашқынды бір ілейін, Тас түлек ақиықша көзім жайнап.

Қазақ өнерінің антологиясы Найманның екі жүзді наркескені, Желкеңді қидырғалы жүрген қайрап. Боқ-жының араласқан бәкене құл, Қаласың ат астында сорың қайнап. Арғынның қаңғырғаны талай келген, Біреуі осы Әсет қой көзің көрген. Найманға кеп бүтіндеп кебенегін, Таңлақсыз жалғыз жүйрік менмін деген. Мың қойды өткіз судан, серке болсаң, Былпылдақ мың кісілік көрпе болсаң. Қазы шайнап, қаз мойынды сұлу жайлап, Өз еліңде жүрсең нетті ерке болсаң? Әсет: Әуелі мені қолда, бар жалғыз хақ! Екінші сиынамын, жақсы аруақ! Алмаған сөзден бәйге Сабырбайдың, Жеңіпті өмірінше біздің Жанақ. Не қарға, не ителгі ілінерсің, Қаларсың сен де сондай жерге қарап. Кәрібай: Бұл сөзге куә емес пе Арғын, Найман, Жеңілген сол Жанағың Нұрлыбайдан. Бас қосса жеті болыс ер Тана бар, Жеңілген Орынбайың Кеншімбайдан. Алмаған сөзден бәйге бәдік мұндар, Бейшара, бейнет қуып жүрсің қайдан? Бір ауыз ән салғанға мақтанасың, Жігітке абырой бермек іс құдайдан. Әсет: Алаштың жігін бөлген Сара бейбақ, Біржаннан о да көрді талай зардап. Не шабақ, не бір шортан ілінерсің, Жазылды сенен қашан біздің қармақ?

Айтыс VII том Кәрібай: Ол Сара бейбақ емес, анық саңлақ, Бетіне бар Арғынның салған таңлақ. Қаңғып келген Біржанды итше көріп, Әлі сенен кеткен жоқ өткен зардап. Сараның жауабының міні бар ма, Айтпапты қарағайды талға жалғап. Әсет: Делбе ақын ұран салып ел мақтайды, Үйірін байсалды айғыр ат жақтайды. Қолыңды көрінгенге тарбайтасың, Көтеріп иығыңа қу тақтайды. Кәрібай: Қай жігіт ат қинамас пайдасына, Алланың ырыздығын алмасына. Бетіме қу тақтай деп қылдың салық, Әкеңнің қолыңдағы найзасы ма? Әсет: Арғынның алшаңдаймын еліменен, Шыңғыстың ат жүздірдім көліменен. Ей, Кәрібай, аужайыңды байқап сөйле, Қой жолдас болмайтұғын бөріменен. Кәрібай: Найманның сөзін тыңда, сөз орайын, Жаратқан шопанды артық бар құдайым. Шопанның қасиетін көрсетейін, Құланның айғырындай қаңғыртайын, Қасқыр болсаң, қанжығада көрісерсің, Ит қосып тірсегіңді қидырайын. Әсет: Кәрібай, ұзын қандай, шолақ қандай? Қадірлі ғазиз үйіңе қонақ қандай? Сиқымсыз, порымсыз боп қайдан келдің, Жапанда жалғыз жауға тонатқандай?

Қазақ өнерінің антологиясы Кәрібай: Бар байлық, баршылық – бәрі байлық, Байлайды ердің қолын шіркін жарлық. Серілік, әумесерлік неңді алып ед, Жоқ болса үйде қажет нан мен шайлық? Қаңғып жүріп айтысу неңді алып ед, Басыңда баспанаң жоқ бір қонарлық. Әсет: Туысы, тұрғысы бір, заманы бір, Тұлпардың бағы өлшеулі тауаны бір, Ұлы жүз менің теңім үйсін еді, Кез келмей өз теңіне құрбысы жүр. Сөзімді өңменіңнен өткізейін, Жауапқа, жас тайлағым, сен дайын тұр! Кәрібай: Менің де атағым бар, аруағым бар, Көрген жан дабысыма құлақ салар. Кем емес әлгі үйсіннен тәрбиесі, Арғы атам ер Жолымбет ілді назар. Байқарсың мен найманның алтын тезі, Бұзықты шегеге ұрып жөнге салар. Әсет: Шығады арғынға ұран Қарқабаттан, Кәрібай, сөйлемейсің парасаттан. Болғанда найман жалғыз, Арғын тоғыз, Сол күннен кемшін едің тізе қаққан. Әрдайым айтқан сөздің өлшеуі бар, Еп болар артық сөзден ауыз тартқан. Кәрібай: Шығады найманға ұран Қабанбайдан, Жолымбет оң қанатын мыңға жайған. Көшкенде тоқсан нарға жүгі сыймай, Озбаған қазақ халқы Бұланбайдан. Мүлгіген жүз жаяуға ат мінгізіп, Ішінен оза алмаған Арғын-Найман.

Айтыс VII том Затының қомағайлық құлдығымен, Жеңілген Тіленші ағаң Кегенбайдан. Бөліссе, тоқсан ауыл жоқтамайды, Қай арғын басқа өсімді Тоқабайдан? Бір ауыз ән салғанға мақтанасың, Жігітке абырой бермек іс құдайдан. Әсет: Есеп қыл Арғын бай ма, Найман бай ма, Бақ-мүлкі бар Найманның Арғындай ма? Тоғыз қос, тоқсан қапқа обороты, Қай байың өлшеседі, Шорман байға? Баласы сол, Шорманның кеше Мұса, Сері еді қолы жеткен күн мен айға. Азулы ер, айшылық жол өлеңім бар, Қаларсың түстік жерде сілең қатып. Қатпал тонның битіндей бір жабайын, Аларсың сол арадан дәмін татып. Кәрібай: Есеп қыл Арғын бай ма, Найман бай ма, Бар мүлкі бар Арғынның Наймандай ма? Қаңғырған Найманда Арғын толып жатыр, Қоңырат арба жеккен қолау тай ма? Туысын сен сияқты тентіреткен, Жақының Мұса Шорман ар қылмай ма? Тыңдаған сөзімізді жан мысқалдап, Сауданы тез қайраған дәл қылмай ма? Әсет: Ажалыңа кез болдың-ау, ау, Кәрібай, Топтан тірі шықпайсың жалбырамай. Ат сауырын бермеген мұсылманға, Ит-құсты Нұрмұхамед, Досан, Жанай. Байлығы, батырлығы ұшан-теңіз, Ол түгіл бір шабақтай болсаң қалай? Қаржаста бір құтым бар Мұса Шорман, Үзілмей келе жатқан ескі қордан. Қазының бел баласы Садуақас, Бағы өрлеп келе жатыр әлдеқайдан.

Қазақ өнерінің антологиясы Кәрібай: Ел озбас алты Байыс руынан, Айтпайын өзге Найман қырымынан. Басы мұхит, аяғы Қара теңіз, Дарыған ғайып берген тұқымынан. Аттанса ертең ерте, кешке жетер, Желіде ұзын жатқан құлынынан. Ер Хасен, мырза Серіш, бай Мүрсәлім, Күйзелмес алты ұлы ел ұлығынан. Айтайын Жолымбеттен бері қарай, Жауапқа дайын тұрмын руымнан. Әсет: Сүйіндік сөз сөйлейін Қарашордан, Түстікке көше алмайды дәулет молдан. Олжабай орта жүзде батыр екен, Не ғаріпті құтқарған түскен тордан. Жарайсың бір сөткелік тоятыма, Қанатым аю ілген бұған қомдан. Арғынның осы бір аты озған жері, Анықтап үзілместен қызыр қонған. Кәрібай: Салайын Қарашорыңа Байжігітті, Шаянбай, Ботабаймен екі құтты. Малы халал қазақ жоқ Шаякемдей, Ұстатқан бүкіл қажы жомарттықты, Ұрығынан он кісі қажы болып, Мақтан емес болып тұр дінге мықты. Жақастың мына отырған Сүлеймені, Қалмақты Құлыстайдан қойдай атты, Еңсе үкірдай Шотайда, Қонжа батыр, Жисаң, Арғын жетпейді оған тіпті. Барларың жоқтарыңа қайыр қылмай, Кереку, Семей жаққа елің ықты. Әсет: Бір бай бар біздің елде Иса деген, Жүз бие күздік етіп сойып жеген.

Айтыс VII том Өзге бақтың мысалын не қылайын, Кәміл бар жылқысы да бірер түмен. Кәрібай: Манақтың сен де естіп қайт мың мен санын, Кәміл бар алты жүз мың ақшалары. Ескі ақшаны жаңаға айырбастап, Семейдің жетпей қалған төрт дуаны. Ақшамен самауырын қайнатқанда, Петрдің шыдай алмай шыққан жаны. Боғастың суы ақпай қалады екен, Бұланның суға түссе жылқы малы. Әсет: Найманның тіл былғаман делбесіне, Көрген жоқ қазақ шыдап сермесіме. Алдында ақ патшаның ән салғанмын, Сүйсінген жеті болыс кеңесіме. Қайраулы қанжардай боп жалаңдайсың, Жүрмісің көзің жетпей өлмесіңе? Кәрібай: Арғынның тіл былғаман шатпасына, Үй тентек, қазан бұзар от басында. Үстінде жарты ғана көйлегің бар, Жылаушы ең Белгібайдың қақпасында. Әсет: Ант ұрған, құдай ұрған, тәңір атқан, Осыған қайтіп сыйған мұнша мақтан? Байжігіт беріп жылқы, іштің саумал, Зәлім ең одан бұрын қулық артқан. Көңіліне келген істің бәрін мақтап, Менімен сөйлестің-ау әбден шатпақ. Тоқсан сөздің тобықтай түйіні бар, Еп болар артық сөзден ауыз тартпақ. Кәрібай: Әй, Әсет, сен өзіңді сор қамаған, Жүйрік жоқ дәл өзімдей жорғалаған.

Қазақ өнерінің антологиясы Жалқы емес Байжігітім жамбы берді, Арғынға мал қажет деп іздеп барман. Атамыздың байлығы сол емес пе, Қойныма сендей жетім қорғалаған. Қырып бәйге қырымнан алдым дейсің, Әкеңді Көктұмада ит талаған. Әсет: Ей, Кәрібай, оқымаған сен бір надан, Хат білмеген адамның көңілі қараң. Бір Алла, екіншіден хақ Пайғамбар, Менімен айтысасың қай арадан? Кәрібай: Ей, Әсет, молла болман сенен оқып, Айтайын өз дауымды ішке тоқып. Қары болсаң, күтсеңші ата-анаңды, Жүр әкеңнің өкпесін кене шоқып. Әсет: Ей, Кәрібай, сөйлеселік шариғаттан, Тарих пен тілдеселік мағрипаттан. Саудасы әлгі сөздің бұл емес қой, Барасың қайда лағып, тәңір атқан? Кәрібай: Баққаны патшаның да жаяу солдат, Жегені – құйрық, мінгені – сұлу жалды ат. Әкең мен шешеңізді күтпеген соң, Көрмеймісің туысың келсе жаннат. Ұста, - деді, - мына дауды, - би Тілеген, Төресі Жетісудың Қоңыр деген. Имамға бар екеуің, жүгініс, - деп, Қой, - деді, - ерегеспей, - хан Сүлеймен. Әсет: Сүлеке, жолдастықтан тайғандығың, Әсеттің сырын сыртқа жайғандығың. Дәлме-дәл ғаріп сөзін имамға айдап, Болысқан ақырында наймандығың.

Қазақ өнерінің антологиясы Құдай-ау, алма қылдың, өрік қылмай, Бағымды осал қылдың берік қылмай. Аллаға әйел қылған разы емен, Жұта ма азғана күн серік қылмай. Ауылым көшіп қонды Бадамшаға, Үш мың үй ағам болыс адам шыға. Үш жүздің бір саңлағын таңдап бермей, Қайтейін әкем берді тараншыға. Ішінен қарағайдың қаздым апан, Шығарам өлеңменен іштен қапам. «Құтылдың қу сартыңнан!» десе біреу, Берер ем сүйіншіге ат пен шапан. Әсет: Алдымен палуан қайда алысатын? Дүлдүл мен палуан қайда жарысатын? Тақтайдың желінбеген қиығындай, Мәкенмен уақыт бар ма жабысатын? Амал жоқ асығыстан душарластым, Мәлике адам екен танысатын. ӘСЕТ ПЕН СӘМЕТ Әсет: Қазақ боп қараңғыда өмір өткен, Еңбексіз көрінгеннен көңіл еткен. Қоянша көлеңкеден босқа қорқып, Біле алмай барар жолын зеңгіп өткен. Әзір ме ішер тамақ уағында, Кең жүріп сахарада кеңіп өткен. Бай малмен, кедей сорлы кемшілікпен, Бейнетін дүниенің шегіп өткен. Қырық жеті – қыздың құны, сексен байтал, Есепсіз иен малға бөгіп өткен. Біреудің жесіріне біреу тисе, Бұл тіпті сор масқара өлім еткен.

Айтыс VII том Талқан боп тас ошағы қалсадағы, Қыз алған қылмысты боп көніп өткен. Шығарған төре, билер заң, өнеге, Жоқ жұмыс шариғатта ол немене? Төренің қатынынан бір ұл туса, Онысын ие қылған әр төбеге. Ас берсе, бір қазақты бәйге тігіп, Іс қылды есебі жоқ ережеге. Теңдесіп қара қазақ келе алмаған, Төренің ауылы қонған керенеге. Оқу жоқ, жұрттан асқан маман емес, Құлшынып қазақ жеткен неменеге. Түк білмеген сұлтанды төре қойып, Көргендер білгендерге теңеле ме? Хабарсыз қара көңіл сорлы қазақ, Еріксіз билік берген сол немеге. Қаптаған саудагер бар базардағы, Ол дағы қараңғы елге тажал-дағы. Ұялмай бір теңгеге бір қой алып, Кедейдің қанын сорған олар-дағы. Он сомға елу сомдық вексил жасап, Кедейдің ебін тапты олардағы. Пірканшік семіз атпен әсем киіп, Түрі жат қойға қарай шабардағы. Кедейдің бір сиырын қуа қашып, Бөрісін үлестіріп замандағы. Бір сомға бес көтеріп өсім беріп, Амалсыз көнді қазақ соғандағы. Мал шашып қазақ құмар шен алмаққа, Рахатта үш жыл жатып дем алмаққа. Ақ малын арам жолға сырап қылып, Парадан ұрлық-зорлық жем алмаққа. Көк қасқа сойды құран қасап етіп, Оған да қазақ ойлар сыналмаққа. Әкесі олай, баласы былай тартып, Сатады қарындасын он жармаққа. Сайлауға ат таппаса, өгіз мініп,

Қазақ өнерінің антологиясы Бай тұр ғой, кедей құмар бір бармаққа. Жанында екі жүз сом ақша болса, Зор намыс шенсіз қарап құр қалмаққа. Көнбесе алдауына, зорлық салып, Ұлықсып үдірейіп бұлданбаққа. Шен қымбат, шенді кісі әулие боп, Ашылып ел арасы уланбаққа. Бес теңге ең болмаса ақша керек, Арызы кедейлердің тыңдалмаққа. Оқу оқып, онан да өнер таппай, Тынығып тәрбиемен шыңдалмаққа. Тартады би қисайтса мұрындарын, Білгенсіп әрбір сөздің орындарын. Хабарсыз ақиқаттан шартық билер, Бұзады әділеттің порымдарын. Бір сөзі біреуге айтқан мың ділдалық, Алмайды ақиқатпен алымдарын. Бес теңге пара берген бетке сатып, Сипаған қазандай ғып қарындарын. Көрнекті көпшілікке еңбек қылмай, Қамы ғой бір басыңның қағынғаның. Арасын екі ауылдың думан қылып, Сандалып тамақ іздеп сабылғаның. Ағаттан бір теңгелік ұрлық қылса, Кедейдің талай көрдім шабылғанын. Соншама кім әкеткен тойымыңды, Білмеймін қайсысы рас, ойыныңды. Мешітте қасам ішіп жан бермеп пе ең, Тиылып жамандықтан қойылуды. Сайлауда шарын салмай кеткен болса, Сүйреттің соған қарай сойылыңды. Сәмет: Ғизатлі Әсет аға жаздым хатты, Сүйікті адам едің инабатты. Үйіне Кәкімжанның барып едім, Оқыдым сіздің жазған доклатты.

Айтыс VII том Хатыңның мазмұнына қарап тұрсам, Сөгіпсің бұрынғы өткен аруақты. Қазақты надан қылып үйретті деп, Айыпты қылыпсыңыз төре затты. Тағы да болыс пенен би зұлым деп, Ғайбаттап өлі-тірі екі жақты. Ал енді мен айтайын: Арғын атты, Шақыртып Әбілмәмбет қасына апты. Төресіз бұрынғыда болған қазақ, Ол күнде мақтан қылған ел шаппақты. Төре кеп ортасына сұлтан болып, Түзеткен тезге салып сан шатақты. Пендені басы жұмыр тергеуге алса, Түгендеп басқара алмас адам нақты. Найманның ортасында еркелетіп, Көрмеген адам едің ешбір тәкті. «Ой қашса, ми қашады» деген рас Екен ғой, нәсіп еткен ұлғаймақ-ты. Өсекке кейбір адам әр таңсып жүр, Найманның саяғы деп жалғыз атты. Артыңның ашыларын байқамадың, Көрпеңді жамылсаңшы бойға шақты! Хадисте әл ғайбати мен әл зина, Ғайбатшы шапағаттан мақрұм қапты. Бір жайсаң дін милләтің жолын ашып, Үйренсін ғибрат ап өңсең пасық. «Өлеңге бар, өнерге жоқ Әсет» - деп, Сыртыңнан жүрген жоқ па өсек тасып. Күн көрген ағайынды қорлаймын деп, Байқаңыз, қап жүрмеңіз қарның ашып! Ақша еді ағып тұрған жүрген жерім, Бұл елдің қай жүргеннен таптың кірін? Бас құрап, бауырыңа қазан асқан, Найманның қай жерінен таптың мінін! Жиған мал, алған ақша, жеген тамақ, Көзіңе көрінбепті-ау жалғыз тиын! Найманның жақсылары біріккенде, Бір күнде табушы едің ердің құнын.

Қазақ өнерінің антологиясы Мысықша екі көзді жұмып алып, Сіркедей көрінбепті-ау алған пұлың. Артымда сөз көздеген кісі жоқ деп, Айтыпсың байқамай-ақ, жарықтығым. Дәм айдап келмеп пе едің сонша жерден, Еш зауал көрген жоқсың Найман елден. Осынша үлгі-қадір құрметіңнен, Сізді ешкім деген жоқ қой «әйелге ерген». Қадірлі қарияның біреуі едің, Жел шайқап ашылмасын жапқан пердең. А, деген айғайыңды ақша қылып, Сар қымыз, сарыала май, жеген сірнең. Алматы, мына шегің Алтайменен, Басушы ең аяғыңды кердең-кердең. Жүруші ең жақсылармен тізгіндесіп, Қызығың ұмыт болды-ау бәрі көрген. Найманға Қарқаралыдан қаңғып келіп, Арғын көп ақшөмші боп бидей терген. Есітіп, сен сөкті деп тамам өлік, Тіріліп тартып түзер шығып көрден. Әсет: Сәлем де Жетісудың Сәметіне, Қарсы сөз қару жаздың қам етуге. Тұнықтан таза туған бала ғой деп, Дұрыс па сынға салмай шам етуге. Төренің оқымаған қазақтарды, Қандайлық қақысы бар заң етуге. Төреден ит туса да алып келіп, Билетіп бұқараны хан етуге. Намаз оқып құдайға құлдық қылса, Бес кісі ертіп жүрген дәретіне. Зорлықшыл жесір даулап ел шабады, Қазақтың о да жөн бе әдетіне? Адамды хайуанменен бірдей санап, Қыз туса апыр-топыр мал етуге. Жас қызды сексендегі шалға беріп, Ойлашы ұнап тұр ма жар етуге.

Айтыс VII том Көз жасы сол әйелдің кімге болмақ, Өмірі жылау менен зар өтуде. Төре өлсе бір қазақты қоса көміп, Адамды сонша қорлап қор етуде. Расулдың үмбеті дейді қазақ, Пайғамбар бұйырған ба соны етуге? Қырық жеті – қыздың құны, сексен байтал, Жесірден ат пен түйе жол етуге. Жарайсың профессор маман болсаң, Білімің жетер болса зор өтуге. Әкең төре шығыстың атасы кім, Дәлел жоқ ата тауып ақ етуге. ҚЫЗЫР МЕН ӘСЕТ Қызыр: Құрметті хат жазайын, Әсет аға, Біз көрген саламат па бала шаға? Әуелі тіршіліктен хабар бердім, Тағы бір сөз жазамын тыңдап қара.... Түсімде биік тауды араладым, Ойладым табылды деп қалағаным. Мен өзімді жүруші ем қуға санап, Мыңнан бір табамын деп жарағанын. Сол таудан еңбек қылып отын алдым, Қарағай деп көтерттің қарағанын. Қарағаннан күл түссе де, шоқ түспейді, Қалайша мен парқына қарамадым. Көргіш көзім көмір мен шоқты айырмай, Құрбының мақтауына жарамадым. Әсет: Қызыржан, жазған хатың қолға тиді, Көп ойланып жазыпсың салып миды. Осы әңгіме менің де хабарым да, Сенің қайғың кетірді қатты күйді. Айыпты бетке басу бола ма екен,

Қазақ өнерінің антологиясы Осы іс өз-өзіңе қалай сыйды? Мамырбек – сенің әкең таз еді ғой, Бүтін Керей билеп тұр бес мың үйді. Жүрекке жазған хатың тура келмей, Сізге тарту қыламын үшбу сөзді. Мәкеңнен сен екеуің өсіп-өндің, Сөзімнің ақырына жібер миды. ӘСЕТ ПЕН ҚАЛИ Үкібас дейтін қыз Әсетке: «Қали маған маза бермейді» деп наз айтады. Қыздың атынан Әсет Қалиға мынадай өлең жазады: Қыжыртпа, қызда нең бар, менен аулақ, Итсің тіміскіген қылшық аулап. Іздеген сорпа-сүйек сен бір итсің, Бұл елдің жүрген жоқсың дауын даулап. Бермейсің жүзігімді барымталап, Бойымды сен ақымаққа жүрсем балап. Қағынып қарап жүріп соқтығасың, Қоясың тойған кезде заһарды жалап. Бай жақас байқамадым бауырыңнан, Найманға ұран болған сауырынан. Атам Бекей, Еңсекей – бәрі маман, Шыққан жоқ бұрын тентек ауылымнан. Жігіттер түсі қуар, ырысы қашар, Ақылға жете алмассың, болсаң нашар. Ар-намыс, ақыл-қайрат түгенделсе, Тоқталып шіркін дүние орындалар. Ал енді, Қали арсыз, Қали арсыз, Қураған қу ағаштай бетің қансыз. Жаяу жүріп аттыдай шіренесің, Отарда малың бардай жатқан сансыз. Қағынған қарап жүріп бір жетесіз, Шәукеңнің ұрығы едің сен некесіз.

Айтыс VII том Шаруаңды қыл, онан да малыңды бақ, Бозбала, бұған ерсең, бос кетерсіз. Байдан туған тұқымның жүргені анау, Ішкені-шәй, жегені-ет, майлы палау. Түтіні қай отаудың шығады деп, Сен бір жүрген қайыршы қызыл танау. Ит үреді, құтырса иесіне, Сөз орнықса, тоқтайды жүйесіне. Қабанбай, Әлі шыққан, Шүкең шыққан, Қазақтың тай бермеген түйесіне. Сатпайын сен наданға тамам елді, Қалармын жақсы ауылдың киесіне. Ұқсаған хайуанға сен ақымақ, Шабасың келесінің биесіне. Бұл өлеңді Әсет жазып бергенін сезіп, Қали былай деп жауап қайтарады: Хат жаздым жәрдем тілеп бір құдайдан, Осы итке, мұқтаж қылма атам Найман! Аптығын ит Әсеттің бір басайын, Өлеңін мың жылқыдай ішке жайған. Қабанбай, Тоқтарқожа және Мәмбет, Озған жоқ қазақ ұлы Қабанбайдан. Тіпті жоқ осылардай бала туған, Әлі атам құдіретпен шала туған. Күн көріс саясында сендей саяқ, Жетім менен жесірге пана туған. Қу Әсет теңелесің маған қайдан, Артылмас өз басыңнан қылған пайдаң. Сұратып елден қайыр, тиын бермей, Теңіңді алдың білмей Найманбайдан. Әкең жүр жалаңаяқ қайыр сұрап, Қорықпайсың сен имансыз бір құдайдан. Бересің не деп жауап тәңір алдында, Құрылып, тас таразы, болса майдан? Әбіш, Тоғыш Семейден келген кезде,

Қазақ өнерінің антологиясы Найманбай бақыр ұстап қосшы болған. Әсеттің үш-төрттегі бала кезі, Шешеңнің жас күні екен жаңа толған. Ауызға ішер тамақ болмаған соң, Әркімге көзін сатып құдай ұрған. Қашқарлықпен арада болды талас, Сөзім шын, тыңдағанға болмайды адас. Сен атып тақияңды мәз болушы ең, Әперсе әлде кімнен екі қалаш. Әсекең енді қайтіп паңданады, Сырыңды түгел білді тамам алаш. Мешел бала бұттанған қап қарынсау, Қу едің тауық баққан жап-жалаңаш. Туған жоқ, туысқан жоқ, сен бір саяқ, Жасыңда тауық бақтың жалаңаяқ. Жас күнде, шадыр мінез, басы асау ең. Көшеде көрінгеннен жеуші ең таяқ. Қарда – із, қарада – хан мал болады, Әсекең нені біліп сал болады. Өзіңнің үйіріңде жүрген тайың, Мойнына жабу жапса жал болады. Әсеке бұл мінезден тиылмасаң, Бір күні аузы-мұрның қан болады. Басында қағаздастық өткен айдың, Ішінде сіз құмалақ сары майдың. Білінбес жараса да арықтығы, Өзінің үйірінде жүрген тайдың. Бозбала үйренбесең өлеңімді, Тапсырдым аруағына Құнанбайдың. ӘСЕТ ПЕН КӨКЕЙ ҚЫЗ Қолыма қалам алып жазайын хат, Болсам да өзім арзан, сөзім қымбат. Айтысқан Көкей қызбен әңгімемді, Берейін қиса қылып көп жамағат.

Айтыс VII том Бір жылы топты Арғынды түгел кездім, Қызығы келе жатыр мына сөздің. Жан таппай айтысуға жүргенімде, Естідім хабар даңқын Көкей қыздың. Ағасы антұрғанның – Біржан ақын, Ойладым: «барайын» - деп соған жақын. Сол қызбен әдейі іздеп айтысуға, Ауылына бардым іздеп Жұмабайдың. Ол дағы жаннан асқан ақын екен, Келмейтін адам қарсы батыл екен. Жиылған ауылына қалың топ той, Той қылып, қыз ұзатып жатыр екен. Сол тойға жетіп келдім барайын деп, Шығаннан шыға озып алайын деп. Құдайдың бұл да болса берген бағы, Жел сөзді жүндей сабап алайын деп. Жұмабай ат үстінде жүрген өзі, Ақынның душарласып келген кезі. Көрініп көп адамға сәлем беріп, Мінеки, ақыныңның айтқан сөзі. Әсет: Бай едің құдай берген қыдыр қалап, Мырзалық өсе берсін көктей қаулап. Сіздей бай бұл Арғыннан көргенім жоқ, Жер-жердің жүрсемдағы бәрін шарлап. Кең қолтық, тойған қолтық негізімсің, Қазылы-қабырғалы семізімсің. Мың жылқы шөлдегенде мейірі қанған, Жайсаңнан жарып шыққан теңізімсің. Атының тұра қалды басын тартып, Тамаша бір сөзімнен бір сөз артып. Сөзімнің абызына қанғаннан соң, Сүйегі қорғасындай кетті-ау, балқып.

Қазақ өнерінің антологиясы Қарасам, балқытыппын байдың түрін, Келтіріп айтқаннан соң сөздің нұрын. Келеді көп нөкермен бір сұлу қыз, Көзімнің төңірекке салсам қырын. Келеді қос қара атпен арба жегіп, Мойнына қоңырау тағып, әсемденіп. Байқасам осы екен ғой Көкей қызым, Алыстан келіп қалды таяу жетіп. Жат елде жалғыз жүрген мен мүсәпір, Сонда да жасқанбаспын, қолдай гөр пір. Қолында қу домбыра, аузында өлең, Айғай сап маған беттеп келе жатыр. Ақынмын менде өлең айғайлаған, Жүрегім жау келгенде бір таймаған. Сендейді қыр жерінен сан көргенмін, Мынау кім мініп ағаш, ат айдаған? Мінгенің ағаш арба, тізгін – арқан, Көлеңке қара шатыр – бетке қалқан. Мысырдың қайыршысы секілденбей, Болмай ма атқа мінсең сыбай салтаң? Сөзімді менің айтқан Көкей білді, Сүрінбей қызыл тілім аттай желді. Сөзіме шамырқанып, шыдай алмай, Көкей қыз пар қара атпен жетіп келді. Көкей қыз: Сендейден жүргенім жоқ қашайын деп, Сөзіңе жауап таппай сасайын деп. Бөгетсіз бұл жалғанда жүрмін орғып, Қалқадан арба мініп асайын деп. Болсаң да Тобықтының сен жүйрігі, Келемін қуып жетіп тосайын деп. Сен едің ер жаманы, мен албасты, Келемін тұншықтыра басайын деп.

Айтыс VII том Әсет: Шырағым, алып ұшқан сен бір жассың, Аптығың басылмаған сен бір массың. Ертеден ұрғашыға шайтан әуес, Албасты ер жігітті неге бассын?! Өлеңнің дағарлаған аузын ашсам, Маңыма баспақ түгіл жоламассың. Әсемсіп арба жегіп әуліккенмен, Шашы ұзын, ақылы қысқа дудар бассың. Мен жеңем, жеңілесің байқап шырқа. Сақпанда зымырайтын малта тассың. Көкей қыз: Дауысым ә дегенде тік саңқылдар, Секілді балапан құс көкке шырқар. Шырқатып әсем әнге салғанымда, Астымда басып тұрған жер солқылдар. Ақымақ өзіне-өзі куә болып, Танымас асыл тасты сендей сұм-зар. Сөйлеме, жеңіл сөздің керегі жоқ, Қаңғымай кет елімнен, сылтық-мұндар. Әсет: Көкей қыз не дегенің кет дегенің, Мұның да балалығың, жетпегенің. Дыз етер ұрғашысың шыға шапса, Қиын-ау, маған тең кеп беттемегін. Мақтаның бұл Керейге жетпей қалып, Сол ма еді күйеу таппай өтпегенің. Арындап мен сөйлесем түңілтермін, Ұялтып қара жерге үңілтермін. Атамыз қара Қожа, ер Қабанбай, Аруағын мен шақырсам тірілтермін. Үстіңнен қыран бүркіт қалықтатып, Астыңнан құмай тазы жүгіртермін...

Қазақ өнерінің антологиясы АСЫЛХАН МЕН НҮРИПА Баласы Байтулақтың Нүрипа қыз, Бала екен сөзі майда «сіз» бенен «біз». «Ауылында жаман шалдың өлең бар» деп, Біреуден бір жиында естідік сөз. Сол тойға мен ойладым барайын деп, Тамаша тіршілікте салайын деп. Қалғаным тойға бармай нәмге жаман, Бар болса тойда сұлу қарайын деп. Мен келсем жиылысқан үй толы жан, Той жасап қыз ұзату бір үлкен сән. Өлеңге қыз-бозбала жиналыпты, Қазақта бар емес пе осындай заң. Қуанды мені көріп құрбыларым, Шүкірлік бергеніне бір құданың. Қазақта пәкір, кәнет болмасам да, Тиісті өз басыма жүрді ұраным. Бар еді құрбыларым ұнасымды, Тірлігі бір Алланың рақымы. «Тамаша енді болды» десіп жатыр, Келді деп Құттымбеттің бір ақыны. Мақтанып мен де қалдым қоразданып, Отырдым амандаса төрге барып. «Ақыным өлең қозға» дегеннен соң, Ән шырқап қоя бердім әуен салып. Қарадым мойын бұрып жан-жағыма, Қандай қыз ілінер деп қармағыма. Байқасам өзіміздің Жәкең жағы, Бір-екі бөтен қыз бар аржағында. Ықшамды ыңғайы бар жүзін көрдім, Біркелкі көрінеді өңкей өрім.

Айтыс VII том «Бұларың қайсы ауылдың баласы» деп, Сұрадым білейін деп аты-жөнін. Бір жігіт Нүрипа мен Асылханды, Ортада бір-біріне таныстырады. Болғанда біреу жүйрік, біреу жабы, Кірмейді ұқтырмаса сөздің дәмі. Руы Есенгелді аруақты, Болады Тәттібике берген нәмі. Байтулақ Қызай білген дана кісі, Ішінде тәңір берген бір адамы. Нүрипа ана отырған басқы бала, Білімнен хабары бар ақылы дана. Ақыл-ой өнері мен молдалығын, Жаратқан бірдей етіп Һақ тағала. Асылхан ақын анау, өзі молда, Көңілі жеткен жігіт әрбір жолға. Екеуі айтысуға құмар еді, Келтірді құдай айдап бүгін қолға. Ақынның ең артығы бірі шығар, Жігіттің аты шыққан дүрі шығар. Атағы үш өзенге тегіс жеткен, Аяма, бір сүрінсін, міні шығар. Тартынбай білгеніңді қозғар кезің, Бұл дағы жеткен жігіт бейне өзің. Деді де әлгі жігіт күлім қағып, «Айтысты бастаңдар» - деп жәйді тезін... Қыз жақта келгеннен-ақ екі көзім, Отырмын естіп түгел айтқан сөзін. Жүрегім алып ұшып тоқтар емес, Бұралған әріптестің көріп жүзін. Сонда қыз түрегелді ширатылып, Әдеппен күле сөйлеп ізет қылып.

Қазақ өнерінің антологиясы Жиналған тамашаға ұрғашы-еркек, Қауындай қақ жарылды қиратылып. Тоқталам деген ой жоқ ұрғашыдан, Жас шақта жігіт қандай мырзасынған. Тұсыма қыз толықсып отырған соң, Суырдым бопырасты қылизасынан. Нүрипа: Надандық бір қараңғы тамдай екен, Ғалымдық жанып тұрған шамдай екен. Жігітсің ғылым-білім жолын білген, Күнәсі бопырастың1 қандай екен. Асылхан: Жасында әркім біздей өседі екен, Тарыдай ақ-қараны шешеді екен. Намазды бес уақыт оқып тұрсаң, Зинаны, бопырасты кешеді екен. Нүрипа: Асылқан, діннің жолын қаламадың, Көңілге аға әмірін баламадың. Ахұным имам қоям деп жүр еді, Қалайша имамдыққа жарамадың? Асылхан: Жастықтан жігіт едім тиылмаған, Салды ғой шілбің шатақ биыл маған. «Некесіз жарамайды жас бала» деп, Қалпем имамдықты бұйырмаған. Нүрипа: Ырғынбай бір іс екен біле алмаған, Шілбідей әмір-мағрұп қыла алмаған. Нәпсіні дін жолынан жақын көріп, Асылқан өзің дейді тіл алмаған. 1Бопырас – темекінің бір түрі.

Айтыс VII том Асылхан: Сыламжан жүрген жері күнде жиын, Көрінсе бас салады жалғыз тиын. Соттасып абақтыға Шылбың түскен, Болып па ерегескен содан қиын? Нүрипа: Бекбосын сөзге сараң сылдырлаған, Жолына шәриғаттың бұрылмаған. Мүптіге тіл тигізіп надан болып, Құрысын Ішекбайың қырылдаған. Асылхан: Баласы Сыламжанның Манпаң шандыр, Ұйқыдан көзін ашса елін аңдыр. Атаның аруағымен ол да кісі, Туар ма мұндай жаман тәңір алғыр! Нүрипа: Атадан Әбілқайыр нәсібі бар, Дұшпанды ерегескен басуы бар. Жақсылар дейді отырып айтысқанда, Жалғыз-ақ айыбы оның ашуы бар. Асылхан: Сыламжан бір мың үйге бас болып жүр, Әлімге жолдан азып қас болып жүр. Жылына алпыс бие алсадағы, Жегені бойға қонбай тас болып жүр. Нүрипа: Төлебек жүйрік екен сылдыраған, Сейіптан сөзге шабан жылбыраған. Көтеріп өзін-өзі кісі қылып, Құрсын Құдабайың тұнжыраған. Асылхан: Кенедей қанға тойған Дәуіт зәңгің, Құртты ғой Тілеукенің тегіс бәрін.

Қазақ өнерінің антологиясы Шығыны осы күнде шашынан көп, Құтылмас қыз берсе де бірер жарым. Нүрипа: Есірік жаман жігіт сөзге байыр, Сөзімнің зерек болсаң түбін айыр. Жиекем бір айтқанда естіп едім, Жоқ па екен бұзықтығы Әбілқайыр. Кәдірсіз жақсы кісі жұртқа анадай, Қыдырма елді тауысып құртқан еді-ай! Ақылсыз, үлгі-нұсқа түк білмейді, Секілді Ошақ зәңгің бұтханадай. Асылхан: Тұрысбай сабырлы ер табандаған, Оларды жарамайды жамандаған. Демесең бәрін аман Орысбайың, Орыстың орағындай жалаңдаған. Нүрипа: Бір зәңгің Ашалыда Мүсірәуін, Не қылсын өзі кедей жұрттың дауын. Бір мансап ептілікпен тауып алып, Жатыр ғой шүкірлік қып деннің сауын! Асылхан: Шәңгірей күні құрсын шатақталған, Әкесі ер Бошақай атақталған. Көзінен жас, мұрнынан боғы ағып, Құрсын Құлтанбайың жапақтаған. Нүрипа: Мейірман жігіт екен сөзге баяу, Болмаған көңілінде титтей қаяу. Келгенде Әбілмәжін айтушы еді, Парызға жақын, дінге өте таяу. Асылхан: Мамырбек қайран көзел мықты еді, Еш пенде алдын тосып шықпап еді.

Айтыс VII том Зәңгі деп Байболатын көтеріпті, Туғалы еш нәрсені ұқпап еді. Нүрипа: Көкебай кәрі зәңгің салдырлаған, Сыры жоқ біздің елге алдырмаған. Келгенде былтыр күзде көріп едім, Кісі екен көп зілі жоқ жылбыраған. Асылхан: Сыламжан күнде құрған мерекесін, Алды ғой Әмірсана берекесін. Аз ауыл Әмірсана таусылған соң, Пәтшағар енді неңді жер екенсің? Нүрипа: Әр іске кемелді еді Аяпберген, Алдыңғы үлгі көрген талапты ерден. Ақыл-ой, өнерімен молдалығын, Деседі іш тарлықпен аяпты елден. Асылхан: Баласы Байтулақтың ер Жиенбай, Нәпсіге қызықпайтын бір тиындай. Мейірлі көңілі жұмсақ болғаннан ба? Келіпті дейді өзіне түк бұйырмай. Нүрипа: Асылхан сөз қалмады-ау қазылмаған, Атақсыз бір бала едім жазылмаған. Ішекбай ежелден-ақ сұмпайы еді, Аюдай үңгірдегі бажылдаған. Асылхан: Бір мәнсап досқа анадан үзілмеген, Шатақсыз жүре алмаған түзуменен. Білмедім Тәукебай мен Төлеубайды, Секілді қара бұқа гүжілдеген.

Қазақ өнерінің антологиясы Нүрипа: Егеубек жігіт екен ұялмаған, Сатуға малын пұлға қия алмаған. Алты жүз Іргебайға жылқы бітсе, Қыздары бүтін дамбал кие алмаған. Асылхан: Іргебай мал мен басқа тұрған асып, Ермекке үштің бірі араласып. Ауылынан байларыңның сан қыз көрдім, Көбі жүр осы күнде бұтын ашып. Нүрипа: Асылхан, ақын болып шықтың аздан, Алдыңғы үлгі көріп өнерпаздан. Алты ауыз сөз білгенге мақтанасың, Іліксіз әр кімде бар қағаз жазған. Асылхан: Кім жуан осы күнде Кенебайдан, Сөз қызар осылайша деген жәйдан. Малын шашып, мампаңдық ала алмаған Жиенбай төмен бе еді Төлеубайдан? Нүрипа: Нәпсіге болыстарың қызып алды, Құн дауын бітіп кеткен бұзып алды. Артықша болыстарың құн алам деп, Шатаққа ақырында өзі қалды. Асылхан: Біздің ел дегенменен сондай мықты, Кісісін ерегескен жерге тықты. Бегімбет мал беруге шыдай алмай, Кісісін балтаменен ұрып жықты. Нүрипа: Алыпсың Дәметкеннің үйін басып, Кісісін неге өлтірдің малдан сасып.

Айтыс VII том Жарымың суға түсіп кете жаздап, Рас па қорыққандарың тұра қашып? Асылхан: Жүрдің ғой Есенгелді сен де шауып, Ұранға Тәңірберді көңілің ауып. Құдайдан қорықпағаннан қорық деген, Осы ма айтқан сөзің маған тауып? Нүрипа: Тайлақбай жас күнінен үлгі көрген, Әр нұсқа Кәдекеңнен белгі берген. Тоқсан мен Қасаболатты он бір бөліп, Айтады осылай деп елін бөлген. Асылхан: Белгілі сенің дағы барар жерің, Адалдық неке қылып алар жерің. Киікбай атақты ауыл айтар сөзге, Тең келмес бөлшегіне рулы елдің. Нүрипа: Болғанда түбім Қызай, атам Меңіс, Баласы төрт Қызайдың бәрі тегіс. Қатынын Әбілқайыр тастады деп, Тиеді құлағыма еміс-еміс. Асылхан: Бола ма қатын жаман ақыл болса, Ұғарсың бұл сөзімді затың болса. Қыз шіркін өз үйінде бәрі пысық, Кетеді құдай ұрып қатын болса. Нүрипа: Жақсының жарамайды тастағаны, Әкеліп обал қылды жас баланы. Жақсы ауыл атасына аруақ қонған, Қатынын жарамайды қастағаны.

Қазақ өнерінің антологиясы Асылхан: Жаманнан кім құтылар құдай алмай, Бір сөзді жүруші едім сұрай алмай. Үстіне екі қатын Ажарды алып, Бошайың у жеп өлген шыдай алмай. АСЫЛХАН МЕН ТӘНИ Тараттым Тәнименен айтысымды, Көп жерде болып еді айтысулы. Ауылында Бегімбеттің болған айтыс, Болып еді бәрінен де аты шулы. Той екен келін түскен шақырыпты, Естіпті елде біздің дақпыртты. Тәниді ертіп кепті ел бастығы, Бермеген ата-енеге ақырыпты. Бір кезде Тәни келді сылаң қағып, Түрленген тоты құстай қылаң қағып. Жағында кимешектің он сөлкебай, Бұлғақтай шекесіне үкі тағып. Келбеті хор қызындай сұлу екен, Япыр-ау, Тоңғатбайдан туған нағып?! Атағы Тәни ақын жерді жарған, Естідім жеңілді деп іздеп барған. Не жеңіп, не жеңіліп қайтсам-ау деп, Көңілімнен кетпей жүрген осы арман. Кең үйге қыз-бозбала толып алды, Уақыт өлең айтар болып қалды. «Құдалар өлең баста, отырма» деп, Мәтқасым тыста тұрып айғай салды. «Бұл үйде қыз-бозбала толып отыр, Немене бозбалаға болып отыр? Ақыным қорыққан ба Тәнижаннан, Өлеңді бастай бермей неғып отыр?»

Айтыс VII том Асылхан: Мәтке бір сырлы едік, сегіз қырлы, Ежелден бізге мәлім өлең сыры. Тәни келсе қара өлең қаулайды деп, Бір сөзді естіп едім өткен жылы. Өлеңді ақын адам бастайды ғой, Берген соң құдай қуат саспайды ғой. Қойыңыз өлеңшіні топ-тобымен, Біз өлең айтуымыз қашпайды ғой. Тәни: Ер жігіт не көрмейді тірі болса, Түлкі алмас қыран бүркіт кірі болса. Өлеңді ақындықпен айтпаймын деп, Сөзімнің айып етпе міні осы. Түлкімін қансонарда жатпайтұғын, Тоспада қандай қыран батпайтұғын. Тұсыма қадір білер жақсыны әкел, Өлеңге өзін-өзі шақтайтұғын. Жаныма жақсы келсін мақтағандай, Қызығын көрген адам жақтағандай. Жаманның жас күнімде сырын алдым, Әр шөптің басын шалып оттағандай. Адамға өзі жақсы ақыл табар, Ақылсыз уәделі сөзден танар. Жаманмен әр уақыт үйір болсаң, Мақтанып ертеңінде көпке жаяр. Сөзімді зерек адам ұғушы еді, Қорғанып жаман адам бұғушы еді. Айтыстым алты Андаспен ол тойларда, Дауысы міңгір-міңгір шығушы еді. Жақсыны жаман адам көре алмайды, Надандар сөзге жауап бере алмайды.

Қазақ өнерінің антологиясы Талапты, өнері бар ер болмаса, Тұсыма ешбір жігіт келе алмайды. Мен Тәни заманымда асып едім, Көңілім дариядай тасып едім. Өзіңдей пысықсыған сан адамның, Арынын әрбір жерде басып едім. Тұсыма жаңа келген құданы әкел, Сонымен айтысуға ғашық едім. Асылхан: Арынды ғайып перім бойға келді, Қара өлең құдай берген ойға келді. Армансыз болып сөйле Тәни ақын, Мүдірмес сансыз топта жорға келді. Дәуірле Тәни ақын баяғыдай, Жүрісім желмаяның аяңындай. Әр тойда абыройды алып едік, Ойлама Бегінбеттің саяғындай. Айтасың мақтанменен әрбір істі, Өткіздім өлеңменен жазықысты. Қиыннан мекен алған сен бір түлкі, Басынан Қап тауының көзім түсті. Түлкі алмай қыран бүркіт қона алмаған, Ұйқыдан сенің көзің оянбаған. Бұл елдің таңғаламын жігітіне, Япыр-ау, бір қатындық бола алмаған. Қызғанда жүрісімнен танбаушы едім, Адамға көз көрмеген нанбаушы едім. Жел сөзді патша құдай берген шақта, Қаратер шыққан сайын самғаушы едім. Бұралған тал шыбықтай қыз болмаса, Қатынға әке десе бармаушы едім. Сыртыңнан атағыңды біліп едім, Үйректей сан адамды іліп едім.

Айтыс VII том Абырой берген шақта патша құдай, Талайдың төбесінен ұрып едім. Ұлпаңнан шымы тұтас тіс жүргізіп, Тоғанды доңғыл жерден бұрып едім. Тұсыңа шыдай алмай келдім жетіп, Басында сәбіз қылып тұрып едім. Тәни: Мен дағы талай адам көріп жүрмін, Жақсыға қорғасындай еріп жүрмін. Білмеген сөз мәнісін жамандарға, Қарамай әкел десе желіп жүрмін. Өзіңдей сөзі қисық жас құданың, Жазасын әрбір жерден беріп жүрмін. Күн-түні сан жүйрікпен жарыссам да, Сонда да қызғаным жоқ желіп жүрмін. Арғымақ ат шалмаған адымымды, Бәйгеден жұма сайын келіп жүрмін. Аузыңды тарта сөйле, құда бала, Ақынды сенен зорғы жеңіп жүрмін. Асылхан: Көрсетші ақын болсаң арыныңды, Басайын су сепкендей жалыныңды. Жүйрік тұрмақ , тұлпар боп кетсеңдағы, Басамын бір-ақ аттап адымыңды. Құмарды тарқата алмай жүрген болсаң, Басады Нұрәділім сарығыңды. Қапыда белің шығып кеткен болса, Жамалық желім құйып жарығыңды. Мұз киген ніл дәриясы болсадағы, Үстіңнен жүргіземін қайығымды. Болады жақсы адамның дұшпаны көп, Қайтейін бетіңе айтып айыбыңды. Аузыңды тарта сөйле ақыным-ай, Шын қызсам шығарамын шәйіріңді. Тәни: Жан білген Тәни ақын аруағымды, Енді ойла жаның қалар бар жағыңды.

Қазақ өнерінің антологиясы Сағыңды сый құда деп сыйлап едім, Бойыңнан шығарамын зардабыңды. Шынымен, жарықтығым жеңем десең, Ертіп кел Құттымбеттен қалғаныңды. Ішіңнен қоя тастап түсірейін, Кір шалып қалған болса аржағыңды. Он жігіт қасыңа ертіп келсең дағы, Көрмеймін шөп құрлы да салмағыңды. Алдайтын Тәни емес сенің кісің, Асылхан тартып сөйле қалжыңыңды. Бетіне әке десе қарамадым, Өзіңдей жас бозбала сан жалынды. Шырағым бір басыңа аз болмайды, Басқаға қылсаңдағы жарбағыңды. Шыныңмен айтысуға құмар болсаң, Ойыңнан тастамай айт арманыңды. Асылхан: Бүркітке қоян еті жем болмайды, Адамға құдай ұрған ем қонбайды. Бұралған тал шыбықтай қыз болмаса, Жігітке сендей қатын тең болмайды. Асусыз қия беттен жол шығарған, Өзімдей ешбір адам ер болмайды. Күн-түні сан жүйрікпен жарыссам да, Ентігіп ешбір жерім тер болмайды. Өлеңде қатын тұрмақ қыз жетпейді, Қыз түгіл адам ұлы бір жетпейді. Өлеңге жатық болған қызыл тілім, Қара тер шыққан сайын әуектейді. Жаныма батқан сайын аспандаймын, Келсе де қандай адам жасқанбаймын. Қасыңа он Тәниді алсаңдағы, Құмарын жеке өзім басқандаймын. Мен саған расымды айтып тұрмын, Әрқашан бекер босқа мақтанбаймын. Деп тұрмын дос-дұшпаның таба қылар, Жәйіңді осы арада тапқандаймын.

Айтыс VII том Астынан жеті қырдың тартатұғын, Асылға болат қосқан қақпандаймын. Оғы бар он екі атар маузыпанмын, Жерімнен көзім түскен атқандаймын. Алты Андас, бес Бегімбет, жеті Қатпа, Жеңемін жел сөзбенен бір-бір тақта. Жеңілсең дұшпандарың таба қылар, Ей, Тәни, ұят болар енді тоқта. Тәни: Айтысты өткен жылы бес Құттымбет, Қалайша туа берген жаманы көп. Айтысып Медеубек те жеңе алмаған, Ақырда кетті қайтып амалы жоқ. Шеніме сенен зорғы бара алмаған, Тәнидің жеңілуден хабары жоқ. Өлеңге өзімдей жан жаралмаған, Сан жігіт сөзбен жеңіп ала алмаған. Мен сені жеңеді деп сескенбеймін, Шеніме сенен зорғы бара алмаған. Ішінде дарияның шынжыр тұрмын, Сен тұрмақ Медеубек те арандаған. Қисасұл әнбияны қыстай оқып, Олар да ешбір айла таба алмаған. Бір күнде он жігітпен сөйлессем де, Құмарым сондадағы қана алмаған. Естігем солардан мен атағыңды, Шырағым, бүйте берме заман жаман. Мен саған жаным ашып айтып тұрмын, Мырзалар, сөзім емес жамандаған. Асылхан: Нүрәділ, Қожаахмет, Асылханбыз, Тұйғыннан тоят алған ақ сұңқармыз. Әр тойда Алла берген абыройды, Жел сөзді он еселеп артылтқанбыз.

Қазақ өнерінің антологиясы Шежіре қызыл тілім сартылдаған, Ләззәт тойда сөзім айқындалған. Өзіңдей сан ақынмен сөз айтыстым, Сонда да ешбіреуі артылмаған. Бабына келіп тұрған ақ тұйғынбыз, Көрседе жолбарысты тартынбаған Тәнидей талай ақын танып жүрміз, Бурадай қаңтардағы қалшылдаған. Доктордай машинамен арылтамын, Ішіңде кірің болса аршылмаған. Қара өлеңім қазанның дауылындай, Отындай нажағайдың жарқылдаған. Тәни: Жасымнан ақын болдым, өлең бағып, Тоқтаттым сан жүйрікті сөзбен қағып. Қой жаным, көп қиналма, жеңе алмайсың, Келмесең желге мініп, сумен ағып. Тигізіп қандай сөзді айтсаңдағы, Кетеді айтқан сайын майдай жағып. Шырағым мақтанасың бекер құры, Шығады жаманырақ сөздің түрі. Жақсысы осылардың қай жағында, Құттымбет бастан-аяқ бәрі ұры. Бөкен шал Тоғанбайың ұры емес пе? Майырбегің ұрының бірі емес пе? Баласы Тышқанбайдың Көшербайың, Әркімді зар жылатып жүр емес пе? Мықты болса түседі неге қолға, Жігітке қолға түсу мін емес пе? Келтірді бейнетіне құдай айдап, Қамшымен бірақ салып алдық байлап. Жігітке соның өзі қандайлық іс, Отырды отбасында көзі жайнап. Майырбек Бөкен шал мен Көшербайың, Туғанда оқып түскен кесел жәйін. Шығады алған малы желкесінен,

Айтыс VII том Алғаны біздің елден жыл-жыл сайын. Кешегі жұрт иесі тұрғанында, Бұл елдің мінгізбеген жалғыз тайын. Әр сөзді айта берсем толып жатыр, Бетіңе салық қылып не қылайын. Асылхан: Елімде ұры да бар, бөрі де бар, Бай да бар, бақыр да бар, сері де бар. Секілді Тәни сендей қатындарды, Әр тойда басып өткен жері де бар. Қайысқан қара қолға қарсы шауып, Жауды алып қамал бұзған ері де бар. Мықты ұстап шариғатты қазы болып, Бес парыз, дін исламға белі де бар. Қақ жарып қара қылды әділ болып, Әзірет Ескендірмен теңі де бар. Алдымнан ешбір адам құтылмаған, Абырой тап өзімде тегін де бар. Тәни: Жүріпсің бар Құттымбет түгел шауып, Ұранға Тәңірберді көңіл ауып. Құдайдан қорықпағаннан қорық деген, Осы ма айтқан сөзің маған тауып. Алыпсың Дәметкеннің үйін басып, Кісісін неге өлтірсін малдан сасып. Жарымың суға ағып кете жаздап, Рас па, қорыққандарың тұра қашып? Нәпсіге болыстарың қызып алды, Құн дауын бітіп келген бұзып алды. Артықша болыстарың құн алам деп, Шатаққа ақырында өзі қалды. Асылхан: Біздің ел дегенменен сондай мықты, Кісіні ерегескен жерге тықты.

Қазақ өнерінің антологиясы Бегімбет мал беруге шыдай алмай, Кісісін балта менен ұрып жықты. Дарияда шабақ көп пе, жәйін көп пе? Еліңде кедей көп пе, байың көп пе? Біреуіңе екі жүз жылқы бітсе, Жем болған Көшербай мен Майырбекке. Бар малы жұратына кеткен шығар, Таяз деп құнажыннан өткен шығар. Есірік қатпалардың жігіттері, Жабылып ұры ғой деп жеткен шығар. Артынан айғай-сүрен салған шығар, Жиылып бар Бегімбет қалған шығар. Қатпаның қуып келген бозбаласын, Бастарын бір-бір салып жарған шығар. Қой десем осы құрлы тіл алмадың, Өзіңе келер сөзді біле алмадың. Ішінде Бегімбеттің ұры жоқ па? Тынышыңа ауыз бағып жүре алмадың. Сөзімді менің айтқан ұғамысың, Ақын боп осы сөзден жығамысың. Еліңде: Құйқы, Ынжыбай – төрт ұры бар, Артыңа соның бәрін тығамысың. Тәни: Шырағым бәрекелді бұл сөзіңе, Кеп қалдым шабыттанған бір кезіңе. Тұсымда қырғидай боп отырған соң, Басында ілмеп едім мен көзіме. Тиеді жанған өрттей сөзің шалқып, Сүйегім жауабыңа кетті балқып. Нүрәділ бекер ертіп жүрмейді екен, Сол кезде-ақ қалып едім ішім тартып. Көзіме ілмеп едім әу басында, Талайдың болмап едім қоймасына.

Айтыс VII том Шырағым, атаң жақсы, анаң жақсы, Нүрәділ бәрекелді жолдасыңа. Атасы бұл Қызайды сұрап еді, Ел-жұртын ақылменен құрап еді. Бар екен абыройың жеңе алмадым, Абиыр жеті атаңнан мұраң еді. Асылқан, Нүрәділ мен Қожахмет, Үйіме кісі болсаң бір келіп кет. Бұлбұлдай тілі майда бұлбұлым-ай, Болады-ау, сендер кетсең бір үлкен дерт. Асылхан: Адамнан артық емес сенің басың, Айтасың жоқтан тауып сөздің нәшін. Алады жаман адам абыройды, О, Тәни, тауып ойна замандасың. Жасымнан сан ақынмен сөз сөйлесіп, Мінеки жиырмаға да келді жасым. Нүрәділ он жетіде мұның жасы, Артылған жаста болса мәртебесі. Жүрелік келіп-кетіп, күліп ойнап, Жақсылықтың жоқ дейді ерте-кеші. О, Тәни, көргенімше хош аман тұр, Айтайын бір нәсиқат мойныңды бұр. Өзіңе ынтық едім, көрдім келіп, Жүруші ем көре алмай-ақ, бір неше жыл. Даңқыңды естіп едім өткен жылы, Жел сөзің құбылады неше түрлі. Өлеңмен өзіңді ешкім жеңе алмас, Дем алмай айтсаңдағы күндіз-түні. Тәни: Шіркін-ай, көріп едім талай жанды, Атырдық өлеңменен аппақ таңды.

Қазақ өнерінің антологиясы Нөсердей арт-артынан төгіп тұрсың, Білмейтін адам ойлап сөзің заңды. Басында әрбір сөзбен байқап едім, Өнерсіз болсаң жауап айтар ма едің? Білмеймін не айтқанымды осы тойда, Мен дағы бойбермеген аусар едім. Дариға-ау, біздікімен жұрат болсаң, Құмардан ойнап-күліп тарқар едім. Өлеңге мұндай ұста болармысың, Өнер бар бір басыңа неше қысым. Сайраған қызыл тілің шежіредей, Ұқсаттым ерен бақтың бұлбұл құсын. Асылхан: О, Тәни, хош аман тұр әзіл жаным, Атағың жерді жарған жанға мәлім. Сайраған қызыл тілің шежіредей, Күйіндей фәтефонның салған әнің. Жүреміз келіп-кетіп, дәм бұйырса, Сақтаса саламат қып жаппар кәрім. Көңілімде бір айтысу арман еді, Атағың біздің жаққа барған еді. Баласы Тоңғатбайдың Гүлмайданды, Айттырып Оспан інім алған еді. Жөнелдік атқа мініп өлең айтып, Келеміз хош айтысып үйге қайтып. Тоңғатпай, Гүлмайдандар деген сөзге, Атының тұра қалды басын тартып. Тәни: Өзіңді бір басымнан кем көрмедім, Жаманға зейініңді теңгермедім. Берді деп Құтекеңе естіп едім, Шырағым құда болған сендер ме едің?

Айтыс VII том Шақпының ауылым қонды қабағына, Естіп ем сені жаным баяғыда. Жақсы айттық, жаман айттық қош аман бол, Шықтың ғой жұрат болып аяғында. Асылхан: Құдаңыз мына тұрған бақырыңыз, Жігітпіз, құба-құрғақ ақылымыз. Бәріміз бір атадан туған тарап, Ағайын сол құданың жақынымыз.... Осы еді құмар болып барған жерім, Айтысып Тәнименен қалған жерім. Қоштасып, аман-есен болыңыз деп, Белгіге бір торғын шыт алған едім. Аржаққа алты кісі барғанымыз, Тарқады құмар болған арманымыз. Басында еркелесіп айтыссақ та, Тату боп аяғында қалғанымыз. Ол дағы дәурен деді баста мында, Білмедім не дерімді сасқанымда. Тұсалып қара өлеңге қалғаннан соң, Жолықтым тосқын болып асқанына. Әуелде бозбалалар шағыстырды, Өлеңге бәйге атындай жарыстырды. Ол бастап ұры жайын айтып берді, Бегімбет аяғында намыс қылды. Бастады алғашында қара өлеңді, Бойдағы тастамадық бар өлеңді. Елінде қолға түскен ұрыны айтып, Бастады мүдіртем деп бір өнерді. Бегімбет, дербіс пенен андас, қатпа, Көз салған ақын Тәни әрбір жаққа. Көрмедім әйел заттан ондай адам, Қалайша жатық болған шариғатқа.

Қазақ өнерінің антологиясы Екі жүз елуді айттық шариғаттан, Тастамай тағы да айтқан тарих жақтан. Болар ма мұндай ұста қара өлеңге, Жел сөзге жүйрік екен шапқан аттан. Бастады шежірені одан кейін, Сыртынан ғайбат айтып мен не деймін. Төртуыл, Қаракерей, Садыр, Матай, Шіркін-ау, біледі екен оған дейін. Мен дағы шежірені айттым таман, Әр сөзден мүдіртем деп айтты маған. Сұрауды неше түрлі сұрап жатты, Көрмедім тілі бұлбұл ондай адам. Бастады одан кейін тау өлеңді, Қоймадық айтылмаған сау өлеңді. Әр сөзді ақын Тәни кетті бастап, Әуелі бастап қойып дау өлеңді. Қоймадық дау өлеңнен жер мен суды, Ол дағы ақын екен аты шулы. Тау-тасқа сүрінбейтін тұлпардайын, Ол дағы ойқастады өрлі-қырлы. Көрмедім жүріп тұрған ондай адам, Қағынғыр шежіре боп нағып туған. Ата-ана неткен жақсы тәрбие еткен, Тариғат, шариғаттың жолын қуған. Соңына және бізге жұмбақ айтты, Басынан қырық парыздың құлдап айтты. Ортаға қойғандарын біліп алып, Біз шешсек ол тағы да тыңдап айтты. Жұмбақтың бергеннен соң бәрін шешіп, Сескеніп қалды Тәни іштей бекіп. Өлең де осыдан соң аяқталды, Тәниді жолдастары кетті ертіп.

Айтыс VII том Біздерге жанның бәрі көзін салды, Біз дағы көріп-ек деп талай жанды. «Шырағым, бәрекелді, жарайсың» деп, Қолымнан Тәни келіп ұстай алды. Бозбала еріп жүрді атқа мініп, Айтысқан әрбір түрлі сөзге күліп. Таң атып жер дүние көрінген соң, Тәнимен хош айтысып кеттік жүріп. Жарандар тамам болды білгеніміз, Сүйеніп тіршілікте жүргеніміз. Шығардым тамашаны хатқа салып, Бір күні бұ да қалар көргеніміз. КӨДЕК ПЕН АЙЫМ ҚЫЗ Көдек: Алыстан әтей іздеп тойға келгем, Төгілген құйрық жалы жорға кермен. Аралап әріптесті іздеп жүріп, Өзіңді топ ішінен зорға көргем. Атың кім, қайсы русың,- жөніңді айтқын? Көрікті қос перизат тойға келген. Шешең менен әкеңнің аттары кім? Нағашың кім болады ордалы елден. Алдыменен жөніңді ұғып алып, Айтуды одан кейін ойға келген. Айым қыз: Ұқсаңыз, сұрасаңыз атым Айым, Құжбанбет руым, білсең жәйін. Жолыңды ал, тоғызыңды ал құда бала, Кісі атын қиыстырып айта алмаймын. Көдек: Құдаша сенен тоғыз сұрамадым, Тоғызбен дүние жинап құрамадым.

Қазақ өнерінің антологиясы Жәй сөзбен жағдайыңды ұқпақшы едім, Адамын білмек болып бұл араның. Тоғызбен өлең жолын тоқтатқаның, Өлеңнің шығармады-ау тиянағын. НӘСИ МЕН ЖАМАЛ Әңгіме болып өткен-кеткендері, Өмірдің нелер қызық өткелдері. Нәси мен Жамал қыздың бір айтысын, Жұмаш қарт айтып берген сексендегі. Атса да әзәзілдер жасыменен, Тағдырдың тәлкегіне бас имеген. Ат жақты ұзын бойлы қызыл сары, Кісі екен ақын, шешен Нәси деген. Байлаған өз сенімін жырға бекем, Ел кезіп сал-серілік құрған екен. Мың сегіз жүз тоқсан үш қыркүйекте, Қызылқия тауында туған екен. Өмір-өлім сайысы таласының, Нәсиге салған бірі жарасының. Әке менен шешесі бірдей өліп, Айырды тағдыр жақын жанашырын. Қолында ержетеді екі-үш жетім, Дүки деген немере ағасының. Тек өлең өнері айдай арманы еді, Жақсы менен жаманды талғап еді. Кезінде Әсетпенен бірге ән салып, Ілеге аттандырып салған еді. Тиімді болмаса да дәуір жақсы, Ел кезіп мана шүгей сәуірді асты. Ән-күймен құлыстайды думандатып, Көмейден мерует моншақ сауылдатты.

Айтыс VII том Сол тұста бір үлкен дау ұлғаяды, Топ болып шешетұғын күн таяды. Жіберді қазы Қаби Нәсиге де, Мінгізіп шабарманға желмаяны. Қалмақтың бір сұлуын қазақ алып, Кеткенге Мадан қатты назаланып. «Қызды да, жігітті де алдыма әкел, Кесілсін басы өлімге жазаланып». Деп Шотайға жіберіп шабарманды, Қалмақтар қоймаған соң мазаны алып. Шотайдан Серғазы мен Қаби келді, Қасына Нәсилерді ертіп алып. Жол түсті бір ауылдың шетінен кеп, Айнала қалтарыссыз қалтыраң бет. Ырситып азу тісін ала мойнақ, Бұларды қаппақшы екен артынан кеп. Қаппады ала мойнақ ырылдады, Жақсыға мұны бұлар ырымдады. Өзіне қарсы қамшы ұрмаған соң, Қайтадан өзеленіп бұрылмады. Көзінің жолаушыда қиықтары, Көрімдеу көрінеді сиықтары. Екі қыз үй сыртында өлеңменен, Тұр екен кезектесіп түйіп тары. Нәсиге қазы Қаби ым қағады, Сағының керек болып сынбағаны. Нәси де келеді екен көңіл қойып, Қыздардан мынау болды тыңдағаны. Жамал: Құт мекен, жайлы қоныс қара қайттым, Қырандай көгінде еркін аралайтын. Бұлбұлмын сұлу үнді, сырлы сазды, Беретін жаныңа ләззәт, санаңа айқын. Қыпша бел, қыр мұрынды, қарақат көз,

Қазақ өнерінің антологиясы Ақ жүзім ақ мамыққа баламайтын. Ауылдың бұлғақтаған бозбаласы, Қолыма су құюға жарамайтын. Нәси: Өлеңге Нәси едім құлама анық, Жіберем ат үстінде тұра қалып. Бозбалалық намысым қысып кетті, Сөзіңе жаңағы айтқан шыдамадық. Аман ба ауыл-аймақ қос бойжеткен, Көрейін жөніңізді сұрап алып. Жамал: Қызы едім Майқараның Жамал атым, Ақылды перизатқа саналатын. Қызды көрсең Қайныштай қасымдағы, Теңіздің елестетер шағаласын. Жігіт жоқ соңымыздан шырақ алып, Түссе де бұл жаһаннан таба алатын. Көрдің ғой қарағайлы қарлығашын, Жүрегің бірақ байқа жарылмасын. Ал өзің кім боласың жөніңді айтшы, Қалжыңға ішің бірақ ауырмасын. Сөз білмес өлез болсаң қараңды өшір, Алдыңнан Алла өзі жарылқасын. Нәси: Осынша кім еді сені қызық еткен, Қыз десе кететіні қызып өкпем. Сұрасаң атым Нәси, атам Шотай, Сан рет сөз дариясын жүзіп өткем. Оқыған талай қыздың айла түрін, Қызыл тіл найзасымен үзіп өткем. Болсаң да қанша шешен, ей Жамал қыз, Аспассың сызған сызық құдіреттен. Жамал: Бұл Нәси айтып салды шынын маған, Мен емес ол қыздарың ырымдаған.

Айтыс VII том Дүмпуін ондай сөздің көп көргенмін, Шайлығып жас жүрегім суынбаған. Ақынмын ауылымның ақ семсері, Сөзден-сөз айтқан сайын туындаған. Жіберер жанды бір-ақ жаһаннамға, Жебемін қарауылға зуылдаған. Нәси: Жамал да айтып салды сырын маған, Сөзінің сыңайы бар қырындаған. Өзіңдей мықтысынған талай кербез, Менің де тақымымда құлындаған. Ақылы қайратына сай келген соң, Болсаң да бесті асаудай бұрымдаған. Өмірде қыз боп қалай күн кешеді, Жігіттің мейіріне жылынбаған. Қарымым бар тегеурінді қыран едім, Қансонарда шабытқа құмар едім. Темірдей тегеурінмен шеңбектесем, Шыңғырған құлын дауысың шығар еді. Өзінше мықтысынған батыр қызым, Бас ұрып аяғыма жылар едің. «Өмірлік мен сендікпін ағатай» деп, Жамал қыз құшағыма құлар едің. Жамал: Кім білсін қыранбысың, құмаймысың, Сөзіңнің әр түйінін сынайды ішім. Қыздардың қырық түрлі айласы бар, Біріне сол айланың шыдаймысың. Нәси: Қажетсіз айлаң маған мың болса да, Я мақтан, яки оның шын болса да. Жасынмын түсетұғын қарсылассаң, Хан, қара, би менен бек кім болсаң да. Қызсың-ау, жөнін білмес ештеменің, Жарым күн тұрдық, аттан түс демедің. Айлаңның бізге қылған бірі шығар, Өзіңше қасақана істегенің.

Қазақ өнерінің антологиясы Тексіздеу көрінеді ауылың да, Шәй болсын түсіп аттан ішпегенім. Ежелден сырты сұлу, іші надан, Сендейден бақытымды күтпегенмін. Жамал: Ондай-мұндай болады ауыс-күйіс, Қоңырсыған сөзіңнен шығады иіс. Біз үшін барар жолың неге керек, Аттан түсіп, шай ішіп, тары түйіс. Нәси: Терге шылап Жамал қыз жаныңызды, Өлеңменен қыздырдым қаныңызды. Біз кетейік бетке алған жолымызға, Қинап болдық жолыққан кәрі қызды. Келі сізден болғанда келсап бізден, Кешке түйіп берелік тарыңызды. ҚАНАПИЯ МЕН НҰРҒАЛИ Отырды Қанапия қой күзетіп, Нұрғали келеді екен үміт етіп. Келгенін Нұрғалидың қыз да біліп, Сондағы сөзі мынау өлеңдетіп. Қанапия: Ауылға бұл неме кім келіп жүрген, Соңынан шайтан қаптап еріп жүрген. Қораның сырт жағында бүкең қағып, Қатындай қара құмақ теріп жүрген. Қалжың ғып кеше бір сөз айтып едім, Сол сөзге Нұрғали-ау, сеніп жүрген. Шын көріп мазақ сөзді мақұлықтай, Ақылын нәпсі билеп жеңіп жүрген. Нұрғали: Мен едім әтей саған келіп тұрған, Өлеңге мен де ақынмын желіп тұрған.

Айтыс VII том Айтыстың ұятсынбай айғай салып, Кезікші ауашада құдай ұрған. Шақырған жәй жүргенде өзің едің, Жоқ едім бұрын саған мойын бұрған. Сөзіңде әуелгі айтқан тұрар болсаң, Жолыңа әкетайым жаным құрбан. Мен сені қадір көрер деп ойлаушы едім, Япыр-ай, жан екенсің сөзің сырғаң. Қанапия: Нұрғали, ұят пенен арың қайда? Қаңғырып мұнда жүрсің, жарың қайда? Қатыран менің ием, алар жарым, Айтыссам сеніменен тарылмай ма? Көрген соң сені ұстап сабамай ма? Қораға бұзау салған қамамай ма? От жағып үйге апарып жарық қылып, Бетіңе сен кімсің деп қарамай ма? Қаларсың қатты ұялып сағың сынып, Бұл сөзім ақылыңа жарамай ма? Кет деп ем аманыңда тіл алмадың. ............................................................. Өз обалың өзіңе су мұрыным, Қасыңда тіпті сенің тұра алмадым. Нұрғали: Байыңа мен не қылдым сабайтұғын, Қораға бұзау салған қамайтұғын. Мұрасы бұрынғының емес пе еді, Бозбала қызды ауылды жанайтұғын. Атаң ұл, анаң қыз боп көрмеп пе еді? Мін бар ма бұл сөзімде сыймайтұғын. Бесік табың беліңде жоқ емес пе, Сен емессің жамандық қылмайтұғын. Сондай іс қай біреуде болушы еді, Бар екен бір тамырың қимайтұғын.

Қазақ өнерінің антологиясы Қанапия: Ән салсам қоңыр қаздай күмбірлеймін, Сырымды сендей жанға білдірмеймін. Бесік табым белімде болмаса да, Тап саған етегімді түргізбеймін. Жігіттің қайда жүрмес қара басы, Өзіне хан көрініп дара басы. Қимайтын досың бар деп топшылайсың, Болған соң сен біреудің салабасы. Байлаған әр төбеге қолтоқпақтай, Сен едің әр қатынның жанамасы. Қарға едің жүретұғын жемтік шоқып, Сұңқардың қайдан бітті дәрежесі. Нұрғали: Шарқая тіліңді тарт сөзбен қазбай, Ащы су ит татпайтын балшық саздай. Қаз болсаң қарсыласар қайратың жоқ, Қояр ма сұңқар сенің тырқың жазбай. Қырғауыл мен едім деп тағы айтарсың, Ақсұңқар қоюшы ме еді оны да алмай. Қиянат өміріңде істемесең, Қамзамен неге жүрдің ала жаздай. Қанапия: Нұрғали мені айттың-ау шарқая деп, Өлеңге осының да болама сеп. Қамзамен тамырсың деп кіна қойдың, Жаныңды беремісің рас еді деп. Ердің құны екі жүз жылқы деуші еді, Жаныңды беріп сөзіңді растап кет. Әсіресе сөйледің ит мінез деп, Осы арада құдайға болдың-ау шет. Әйелдің бірі өзіңнің туған шешең, Сен болдың одан туған еркек төбет. Келдің-ау, итаяқтан ас ішкелі, Сөзіңнің жігіт болсаң түбіне жет.

Айтыс VII том Нұрғали: Өлең шіркін шығады терең ойдан, Пері қызы болсаң да сені қойман. Ер Қасен Қайыпжамал періні алған, Осыны білемісің түбін ойлан. Қамзамен сені қазір беттестірем, Артымда ат ұстатып әкем қойған. Соны айтты да Қамзаны алып келді, Нүкеңнің қыздан көңілі қалып келді. Жолдасым сөзге мүлдем болмасын деп, Мойнына Қамза растап салып берді. Қанапия: Қамза, сен өтірікті айттың неге, Өш қылды-ау екеумізді мынау неме. Мұныңның сөзбен берем сыбағасын, Қосылсаң сен де ішінде өкпелеме. Сағымың сайтан қуған ел екенсің, Ойлашы Қамза атыңа осы жөн бе. Өтірік әзіргіге жалған айтпай, Ақыры істің түбін затың шене. Қамзаның төрелік сөзі: Ей жаным келіп едім сені көріп, Айтқам жоқ мен ешкімнің сөзіне еріп. Сөзіңді бағанадан естіп тұрмын, Сөйледің қайдағының бәрін теріп. Менің де бірталайдан аузым берік, Нұрғали болып еді маған серік. Қайтайын жолдасымды ертіп алып, Сендерді қоса алмаспын бүгін теліп. Сонда қыз қарғып-шоршып аттай желіп, Майдалап сөйлеген соң Қамза келіп. «Құдай атқыр Қамза!» деп бір қойып қап, Қыз сонда ыржың қағып кетті-ау, кеңіп. Менің де кісілігім қалмай қалар, Келген соң әтей іздеп ұйқы бөліп.

Қазақ өнерінің антологиясы ҚАНЫБЕК ПЕН ТӘНИ Бісміллә сөз бастайын біріншіден, Қаныбек жолаушылап шықтым үйден. Алтынбек, Нүсіпбектер қасымда бар, Жасымнан күліп ойнап бірге жүрген. Сөз болсын бозбалаға күлдіргендей, Айтайын тамашамды көрген-білген. Жырғалаң кесігінен асып кеттік, Құрсайын кеше паңның басып өттік. Жарасқа Жауырдағы барамыз деп, Тұсынан Ақбұрқанның судан өттік. Қасқа жол, Ошақбайдың сайын басып, Ауылына намаздыгер кешке жеттік. Жазыққа шыққаннан соң аяңдамай, Желдіртіп ат екпінін салып кеттік. Біздерді кеш болса да сөгіс етпес, Ауыл ғой үйір-таныс келіп жеттік. Ауылына Жанқылышбай жақындадық, Біріміз бірімізге мақұлдадық. Бес түйе жолымызда жатыр екен, Бураға қалшылдаған батынбадық. Ақырып сол бураға қылдық айбар, Сескентіп жүре бердік өте салып. Бұрқылдап ақ көбігі шиқылдайды, Аунайды екі өркешін жерге жанып. Кез болды осы арада жаяу малшы, Қойшыдан жөн сұрадық жақын барып. Жүр екен сиыр қарап осы малшы, Біздерге жөнін айтты келе салып. Қалжың қып бір тамаша сөз айтып едік, Ауылына қызық қыпты айтып барып. Ауылы Жанқылыштың Жауыр жақта, Сонымен бірге бардық ауыл жаққа. Барған жер әтей іздеп сол ауыл ғой, Кеш батып қас қарайды сол уақытта.

Айтыс VII том Отырдық барғаннан соң сәлемдесіп, Қол беріп бәріне де амандасып. Шешесі Рәбәттің айтты сонда: «Қаныбек тұманды күн келді адасып. Рәбәт балам болса, сен де балам, Неліктен келмей жүрсің бізден қашып?» Мен айттым сол уақытта ол кісіге: «Бет алып шығып едім қадам басып. Досы едім құдай қосқан балаңыздың, Екі жыл келеді деп жүрдім тосып. Көңілім осы күнде баяғыдай, Мен жүрмін келмесем де хабарласып. Шаруа-тіршіліктен келе алмадым, Болмаса жүргенім жоқ сізден қашып. Сырымды дұшпаныма мен айтпаймын, Арықтап ішімізден жүрміз жасып. Бұл күнде таудай талап ес қатпайды, Бақ-дәулет бүлдіртіп жүр қайта басып. Жоқ болса да бір залалы тиеді деп, Бәрі жүр құда тамыр бізден қашып. Атаның аруағы қолдап жүр ғой, Білдіртіп әр тарапқа нәсіп шашып». Оларға осылай деп бердік жауап, Отырған барша жанның көңілін ашып. Білгелі амандықты келіп қалдық, Бұйырып айдаған соң дидар нәсіп. Көз көрген үлкен-кіші, бала-шаға, Бәріне отырыстық амандасып. Рас қой бұл айтқаның қарағым-ай, Әншейін сөзді айттым жанабыңа-ай. Бала едің қолымызда өсіп-өнген, Айтып ем келмеген соң баяғыдай. Алған жар – келіншегің құтты болсын, Жүрміз ғой амандықты бізде сұрай. Жақсы деп тіршілікте естіп жүрміз, Өзіңе өмір берсін патша құдай.

Қазақ өнерінің антологиясы Біздерге киіт алып келген шығар, Мұндай жол әрбір жерден көрген шығар. Бір ішік әкелді деп мен отырмын, Мүшенің бір сөлкебай көңілінде бар. Бұл сөзді олар айтты осылай деп, Болды ғой бірсыпыра әңгіме ғып. Жол қылған келіншектен бір сөлкебай, Әпердік жанқалтадан «мінеки» деп. Қолына алып Мошан бала құрмет қылған, Біз дағы жай-шаманы айттық жылдам. Тамаша бір қыдыру сөз болды ғой, Кітапта қор болмайды сауал сұраған. Сонымен бұл ауылға болдық қонақ, Жауырда боран соғып тұрды борап. Саяхат тіршіліктің жақсысын-ай, Өтеді-ау бәрімізден дүние шолақ. Той жасап сол ауылда болды жиын, Кеп жатыр жыртысына сырттан бұйым. Кез болған қуаныштан құры қалмай, Біз дағы жыртыс салдық бірер киім. Жарастың болған жері Жантөгелбай, Бекшойын, Есімбекпен ашына жәй. Рабат Жанқылыштың қара орманында, Бақ қонған төрт түлігі бәрі де сай. Есімбек кісі көңілін ауыртпайды, Жауапқа майда қоңыр сары майдай. Осындай бәйіт қылар кезім келді, Қуат бер қызыл тілге патша құдай! Баласы Жанқылыштың зәңгі Ошақбай, Рәбәт бірме-бірге алдыңғы бай. Баласы Нүрибекті қайындатып, Он бір ғып жыртыс салған бұрынғыдай. Мың теңге, екі жамбы, екі жақсы ат, Апарған қыз Қашқарға бір жорға тай.

Айтыс VII том Әкелді қуанышқа шашу шашып, Шашқаны өрік, мейіз, қант пен шәй. Ілескен тамашаға ноғай ғәріп, Үйреткен балаларға ілім, тәліп. Ақсақал ішімізде Тоғжан шешем, Біздермен бірге жатты еріп барып. Тамаша жиын тойға жиылысты, Еліне шапқыласты хабар салып. Саяхат жүрген жерді бәйіт қылып, Осындай сөз қылайын ашық-жарық. Шығыпты ақын әйел Бегімбеттен, Мақтан қып айта берді келген – кеткен. Хабарды осылайша естіген соң, Көңілім бір көруге үміт еткен. Көңілім айтыссам деп жүруші еді, Сырымды құрбыларым білуші еді. Естіліп аруағы сол Тәнидің, Біздерге кезі келмей жүруші еді. Дәм айдап Бегімбетке барып қалдық, Тамаша тойды қолға алып бардық. Аққозы, Шүңгіл, Қатпа, Төртуылға, Айтысып сол Тәнимен анықталдық. Ұлынан бір атаның тоқал да бар, Ел екен тамашаға шындап құмар. Жерінен қарабура ат жіберіп, Ұстастық сол Тәнимен ұмар-жұмар. Жерінен Қарабура Тәни келді, Құрметтеп елі жатыр Тәниді енді. Қауындай ұрғашы-еркек қақ жарылған, Тәниді бастап алып үйге енді. Белгілі ақын екен жұртқа анық, Дауысы саңқылдаған ашық-жарық. Деңгейі орта бойлы адам екен, Тәниге отырған жұрт айтты барып.

Қазақ өнерінің антологиясы Тамаша өлең айтып беріңіз деп. Ілініп осы сөзге отыр екен, Іркілмей қоя берді әуен салып. «Бәріңе олжа салам»- деп сөйлейді, Көрімдік құдалардан сұрап алып. Отырды Тәни сүйтіп өлең бастап, Қасына қыз ілесті бір бесаспап. Отызға аяқ басып қалған екен, Жан екен шыға салма сөзге жақсы-ақ. Қаныбек: Тәниден бір біз емес қашатұғын, Жел сөзге бала бар ма сасатұғын. Азырақ тамаша ғып сөз бастайын, Жиылған жамағаттар сөзімді ұғын. Сөйлесем ұлы дуда міне осындай, Жаманды салауатым басатұғын. Жаман болсаң мініңді мойныңа артып, Жақсы болсаң елге айтып шашатұғын. Көрінді қырғауылдай жүнің қызыл, Биікте сұңқар едім жататұғын. Алшері екі атар маузыпанмен, Жерінен неше қысым ататұғын. Сөз баста ақын Тәни енді маған, Ұйқыңды кісі келді ашатұғын. Тәни: Той бастар сіз бен бізге келді кезек, Барша жан екеуімізді алды көзеп. Бекінген биік тауда мен бір түлкі, Еш адам ала алмаған оғын кезеп. Байқармыз жүйрік болсаң өнеріңді, Айтыңыз, құда бала, бойға тежеп. Басқа жан тамаша ғып өлең айтсын, Біздерге кейін-кейін келер кезек. Қаныбек: Заманың зулап өтер атқан таңдай, Мінезің сыр алмаған елде қандай?

Айтыс VII том Бекінген биік тауға түлкі болсаң, Түйілдім аспандағы балапандай. Аспаннан ғайып перім босқа келсе, Дүниең көрінеді алақандай. Осындай ұлы дуда ерегессем, Алдыма кетуші едім қара салмай. Сыйласаң мені де, сені сыйлағаным, Көңілге сөз айтамын жара салмай. Бойыңды қорғасындай балқытармын, Жел сөзім шындап айтсам арасандай. Өзіңе білдіремін өнерімді, Бұрыннан жүруші едім жанаса алмай. Тәни: Менімен жүйрік болсаң жанасқаның, Қиын ғой шабан болсаң жанаспағым. Көтеріп өзін-өзі мақтанып кеп, Әркімнің көріп едім адасқанын. Аузыңды тартып сөйле, құда бала, Жел сөзге өстіп жүрген мен бір сағым. Кейбіреу бет алдына мақтанам деп, Өзінің білмеуші еді шама-шарқын. Құдайым ерегестен беруші еді, Шырағым ерегессең менің бағым. Бірнеше ұлы дуда озып жүрген, Бәйге аттай осы кезде дәл ғой бабым. Қаныбек: Әтей-ақ, Тәни, саған келіп едім, Мақтанған талай жанды көріп едім. Мен дағы ұлы дуда озып жүрген, Несіне мен шапшаңдап желігемін. Есірік бейбас ауыз мақтаншақтың, Білдіріп білмегенін беріп едім. Аузымды тартып сөйлеп көргенім жоқ, Көзіңе бүгін сенің көрінемін. Тәни: Ұрынсаң адасқаның иен түзге, (Көрінбей жоқ боласың қайта көзге.)

Қазақ өнерінің антологиясы Түскем жоқ машина мен кесте бізге, (Айтысам деп менімен елеуреме?!) Төгілген өлең сөздің нөсерімін, Қарсы шауып қандай жан келер бізге. Қаныбек: Қыранмын қылт еткеннен адаспайтын, Қиырдан көктей шолып аластайтын. Кірсең де жеті қабат жер астына, Жеп-жеңіл желкеңнен ап дара ұстайтын. Дауылмын шығаратын тоз-тозыңды, Жел сөзге ешбір жаннан қалыспайтын. Қаларсың асқақтасаң өкініште, Біліп қой, қара таңдай қарғыстайтын. Әйелдің айыр тілі кезікпесе, Ала өкпе аптықпамен қағыспаймын. Өлеңді бастап едік ырғасумен, Жауапты қайтарыстық сырға сырмен. Әйелден мұндай саңлақ шығады екен, Кезігіппін Бегімбеттің жорғасымен. Өлеңді ел мақтаудан бастап кеттік, Қызыққа жұрт желігіп жырғасымен. Тәни: Жасымнан ақын Тәни атанып ем, Жел сөзге талай жаннан бата алып ем. Аруағын Тәйірберді бір көтерсем, Шын жүйрік саңлақтардың қатарында ем. Ұраным – Тәйірберді, атам – Мәмбет, Тұрысбай жақын аға немерелес. Тұрысбай мен Орысбай қатар шығып, Ешбір жан қыр жағынан баса келмес. Жақсылар толып жатыр шыққан көптен, Артылар қай мансабың Ыстанбектен?! Мал басқа атасынан өктеп озған, Көре алмай мұны күндеп дұшпан да өткен.

Айтыс VII том Ісімен үлгі болған ақылы азға, Жай білер біздің елде асыл аз ба, Айтысып болыстыққа таласқан жоқ, Жол берді Тұрысбайдай асыл затқа. Қаныбек: Жолболды Торғайменен бір туысқан, Жайылған әр тарапқа алаш – ұран. Он бес Қожаназар бір анадан, Таралып өсіп-өніп неше дудан. Мақтайсың Тұрысбай мен Орысбайды, Артық па Қасым зәңгі Оралбайдан? Мақтанып нағашыңды қосып айттың, Шалысым менің дағы әр рудан. Кім білмес Сарбұлақта Оразайды, Қайым Оразайды, Жобалайды. Жүйріктікпен жөніне жауап табар, Нағашым қызыр шалған Сыламжанды. Баласы Әбді ажы Тәлім болыс, Бақ қонған төрт түлігі бәрі сайды. Аумайды әділдіктен жалғыз қылдай, Жайлы боп зәңгілерім ел сұрайды. Тәни: Қызайда кім озады Бегімбеттен, Аңыз ғып айтады екен келген-кеткен. Сасанның байлығы артық, көл, дәрия, Сұрай бар Мамырбек пен Жайырбектен. Қас, Күнес екі өңірді араласаң, Кең пейіл елім жатыр жайында өткен. Текестің боранындай елім білсең. Ерден нәпсі, байынан қайыр кеткен, Мақтанып айтатындай қай жерің бар, Бар болса тыңдасын жұрт Қаныбектен. Қаныбек: Тәни-ау, жасық қандай, асыл қандай, Айтайын бір әңгіме қапы қалмай.

Қазақ өнерінің антологиясы Мыңғыртып айдағанмен төрт түлікті, Абиыр алып бермес шық бермес бай. Байлық пен жомарттықтан кім асады, Көл-көсір Тойекенің асы қандай! Бата қып, ат шаптырып, өлең қылған, Ақындар сайыпқыран асылғандай. Үйірлеп ту биені сойғанында, Қанынан Қарағанты тасылғандай. Байлықтар бар болмаса, бұл немене, Еліңде толып жатыр сасыған бай. Дербіс пен Бегімбетің ас бергенде, Үлгі етсін ата салтын асырғандай. Жан өткен қасқа жолды бізден бұрын, Үйреткен елге жосын Қасымқандай. Қолынан қотыр, шолақ тай шығармай, Шығарса құты қашқан жан шығардай. Еліңде естуімше Шығайбай көп, Күні өткен қараулықпен қан шығармай. Бір астың бәйгесінде жүз жылқы алып, Болсаның бола қалды жалшыдан бай. Білсеңіз байлық деген осы емес пе, Жомарттық жақсы адамның досы емес пе?! Пейіліне Қожаназар мал менен бас, Орнатқан бақ пен бақыт қос емес пе?! Бәйгеден шу дегенде шаян да озар, Жүйріктік делебесі топта қозар. Молдажан болыс болып ол да өткен, Адамның сөйлегенде дертін жазар, Жұртына кішіпейіл, шоңдығы жоқ. Тамаша жүрген жері бейне базар. Жамбысын, малын айтып не қылайын, Отыз ұл бір дамбалдың өзінде бар. Рухын Тәйірберді білсең тегіс, Мұндай жан құрбысында кімнен шығар. Атаны, ел жақсысын байқап сөйле, Келгенде бұл тураға көңілің сынар.

Айтыс VII том Тәни: Көңілім еш адамнан сынбап еді, Талай жан жел сөзімді тыңдап еді. Дәулетті теріп айтса артылам деп, Сөзімнің бұл турада кетті теңі. Кетерміз ерегессең жамандасып, Қоялық, ерегеспей, сердебені1. Қаныбек: Айтыссам қорықпаймын сердебеден, Қалды ма мені сөзің жерлемеген. Өлеңнің жас басыңнан соңына еріп, Пешенең жан екенсің өрлемеген. Сені мен мені сынап көреміз деп, Бұл үйде жан қалды ма терлемеген. Бұл үйге симай кетті талай адам, Тамаша кездеспейді өзіңдей жан. Артық-кем, жаман-жақсы сөзді айттық, Тамаша тіршілікте бұл-дағы сән. Келемін тілден бұйда іліктірмей, Бір сөзін бір сөзіне біріктірмей. Қожекең үшеу-ақпыз, Бегімбет көп, Қоя ма өз ақынын дүрліктірмей. Құдайым осындайда оңдаушы еді, Тұрғыға жетпейінше күйіктірмей. Ақынның ашты тері қашан шыққан, Араға ала бәдік, бүлік кірмей. Бір сөзді Тәни тағы қоя берді, Төрдегі үлкендерге ырық бермей. Тәни: Қаныбек сөз сөйлейсің өктем-өктем, Сібеге қолды болып аузың кепкен. Жел өкпе, қызыл ауыз мен емеспін, Тарихта уақиға екен бастан өткен. 1Сердебе – таласу деген мағынада.

Қазақ өнерінің антологиясы Мініңді жездей қақтап сілкілесем, Бақиға кетер едің қайғы-дертпен. Қаныбек: Ол кезде жігіт болдым арыстандай, Кең иық, талыс дене, қарыс маңдай. Жауымның тас бұғауын талқандағам, Әйгілеп ерлігімді танытқандай. Намысын жіберетін ер бола ма, Сен білсең, мен сібеге мінді емеспін. Арыспын алысқанды табынтқандай, Желігіп сен несіне шаптығасың, Арасын ез бен ердің анықтамай. Тәни: Қонақ боп жырғалаңда Ыбырайға, Кез болып Ыбырайдай сұмырайға. Астынан атын сойып Шылбы ақынның, Қызайда мұнан өткен ұры бар ма?! Ауылына зарлай-зарлай Шылбы қайтқан, Тапсырып екі аруақ пен бір құдайға. Қасқырдай қорадағы қойға шапқан, Дербіс пен Бегімбетте құны бар ма?! Көзі ашық шариғатқа қылап1 қылған, Мұндайлар жамандықтан тиылар ма? Қанжардай қадап-қадап сөз айтамын, Кәрленсем, маған десе тілі балға. Қаныбек: Сөзіңді жақсы адам ақтайтұғын, Бай да бар, бақыр да бар мақтайтұғын. Бекшойын ұры болды елден шыққан, Тәуба ғып еш уақытта жатпайтұғын. Жаз болса көк жайлауда бие сойып, Сасытып ұрлық етін сақтайтұғын. Үйінде жатса таңы атпайтұғын, Сондықтан зәңгі Ошақбай жатпайтұғын. Қай жаққа Әділбекті жібересің, Ешкімге қарны ашып шаппайтұғын. 1қылап – кінә, шикілік деген мағынада.

Айтыс VII том Кедейдің бір шолағын қағып алар, Ешкімге дәті жетіп айтпайтұғын. Басына пәле келсе жанын беріп, Сенімді бір адам жоқ ақтайтұғын. Маңпаңы малыменен бірге кетті, Жамандық осы емес пе жатпайтұғын. Шайтаның, Тәни, сенің басым екен, Көңілің еш нәрседен қайтпайтұғын. Дегенмен қыршанқының өзі екенсің, Өрде төстеп, еңісте шаппайтұғын. Осылар аты шулы ұры емес пе, Ұрының Мамырбегің бірі емес пе, Қай жаққа зым-зия ғып жібересің, Білініп әрбір тұстан тұр емес пе?! Тәни: Жасымнан ақын Тәни атанып ем, Жел сөзге талай жаннан бата алып ем. Аруағын Тәйірберді бір көтерсем, Шын жүйрік жақсылардың қатарында ем. Қолдай гөр Бегімбет пен Дербіс бабам, Жайылған әр тарапта атағы кең. Әншейін айта салған назым емес. Көтердім тегі текті атаны мен. Қаныбек: Болғанда Қызай – анам, Меңіс – бабам, Бола гөр қысылғанда өзің панам. Аузыма келгенімді қайтармаймын, Шатпақы жан екенсің сөзің жаман. Сұрасам ата жөнім Меңіс екен, Баласы төрт Қызайдың тегіс екен. Шағыр өліп, Қызай анам жесір қалып, Қойшағадан Бегімбет, Дербіс екен. Атамменен өз атаң бір туысқан, Ұрпағы Тілеуберді сен бір тегің. Тумаған тайыншадан уыз қосқан, Білемін, Тәйірберді ата тегін.

Қазақ өнерінің антологиясы Ау, Тәни, атыңды естіп келем өктеп, Шығады жаз болғанда жеміс көктеп. Мұндай сөз түсіндірген біз екенбіз, Айтыңыз келген жерден тегін тектеп. Тәни: Сырыңды бірталайдан мен де білдім, Басып жүр желкелетіп кедейлігің. Салымы әр нәрседен кем болады, Несібі аз бұйырған кенде елінің. Мақтайсың Қожаназар бай-манабын, Болған соң бәрі жақсы елдеріңні, Иіріп сен де айдап жүрмес пе едің, Ортаймай толықтанып кем-кетігің. Қаныбек: Қыстауың Сарымсақты сала-сала, Жырғалаң өзге жерден аласа ма. Тегінде өзіңе қас осындай сөз, Бұл сөзді сен айтуға жараса ма?! Белгілі қатпа, шүңгіл қолымызда, Өзіңе соның бәрі қараса ма. Тәни: «Тә» деген тағы бір сөз танауың-ау, Жараға осы сөзім, шырағым-ау. «Тә» десем таңырқамай құлағың сал, Неліктен кетіп отыр шыдамың-ау? Қаныбек: Үстінің басы «Әліп», Қабағы «Әм», Дүниеге келе бермес солардай жан. Болғанда аузы «Ти», мұрны «Ығұн», Бата алсаң оңаларсың осылардан. Тәни: Бір бетің қапқа «Сәкүн» ол да ғарып, Біле ме екен деп едім сәбет салып. Айтып ем ғарыппенен Үсеніңді, Болған соң өзі жезде апамды алып.

Айтыс VII том Сізбенен осы сөзді біз естідік, Естіртсең басқа жанға ұят анық. Қаныбек: Ғарыпты өзің айттың, өзің бастап, Атағың ақын Тәни шыққан жақсы-ақ. Өлеңді енді маған ғарыппен айт, Жұбатып басқа сөзге кетпе тастап. Тәни: Қаныбек көңіл ашып, айттың ермек, Қыстауым қарабура жүрген жерлеп. Біздерге ғазіл, мазгүр өлең айтпақ, Баршасы бұрынғыдан қалған өрнек. Мінезді құдай берген жасырам ба, Осындай ұлы дуда кетем өрлеп. Жасымнан жібек баулы ақ сұңқармын, Қағамын қанатымды көкке сермеп. Дүниең келер-кетер опасы жоқ, Қызығы бұл жалғанның алмақ-бермек. Бәріне бұрынғыдан қалған өрнек, Жақсының нұсқа көрген соңына ермек. Шай келтір құдаларға жылдамырақ, Қаталап жанның бәрі кетті шөлдеп. Қаныбек: Иісің әтір сабын, жұпар сасыр, Артылтып жүйрік болсаң сөзіңді асыр. Жүк болған қырық есек, бір қашырға, Ұрғашы амалы асқан сен бір масыл. Қатын қып мал есептеп сатып алған, Ойлашы ұрғашыдан еркек асыл. Жырғалаң және Текес жүрген жерім, Аралап толып жатыр білгендерім. Біреуді жақсы, біреуді жаман қылып, Жаратқан соның бәрін патша керім. «Бәйге алмас байтал шауып» деген сөз бар, Болар ма ұрғашыда ешбір сенім. Бұралған тал шыбықтай қыз болмаса,

Қазақ өнерінің антологиясы Тегінде қатын емес менің теңім. Өлеңді айтпай жатып сөз сұрадың, Жатпай ма шалдыққанға осы жерің. Тәни: Алдымнан ешбір адам шықпаушы еді, Талай жан қырғауылдай ықтаушы еді. Қор болған қайран тілім талай жанға, Сөз нарқын бір өзіңдей ұқпаушы едім. Мен бүгін бір қырсыққа шалыныппын, (Берейін, өз қолыммен жолыңды енді). Айтайын айт дегенде ал қарагер, Болғанда бірде жолды, бірде арам тер. Бір асқанға бір тосқан деген осы, Мінеки, қолмен ұстап көзбенен көр. Қаныбек: Аман жүр қайда жүрсең нағашы апа, Сөзіме менің айтқан болма қапа. Қара көк тұқымынан үзілмеген, Жоқ еді менде ешбір бұта-шата. Барғанда ақиретке қалың нешік, Ісіңнің қолдан келер атын ата. Сонда Тәни әдептен аспай келді, Аяғын титтей қия баспай келді. Шетіне торғын орамал жүзік түйіп, «Мінеки, жолыңыз!» - деп тастай берді. ШАРҒЫН МЕН НӘСІЛХАН Жаз жайлау қоңыр салқын майда желді, Еріксіз жинағанда жайлауға елді. Жаз жайлау бейне бейіш секілді деп, Қазақтың айтып өткен кемеңгері. Жазда ойын, қыста сауық, тамаша жоқ, Құдайым, сорға жаратқан ендігі елді. Қазаққа той дегенің бір тамаша,

Айтыс VII том Ат мініп, шапан киіп өрбіді енді. Бірігіп қыз-бозбала тамаша еткен, Әркім-ақ той болғанда желігеді. Сипаттап айтпағанмен әшкере тұр, Барлығы бастан өткен желігі енді. (Таралып той хабары кезді елді, Ширыққан ақындардан тағат тозды.) Азырақ тағат етіп тыңдасаңыз, Әңгіме айтатұғын келді енді. Бұл сөзді анық дейді көзі көрген, Оянып таңы туып өзгерілген. Жоғарлап надан тұрмыс, ел оңалып, Кезі еді замананың түзу келген. Отыздың сегізінші дәл жылында, Шақырған мұғалімді тізімменен. Айында сентябрьдың шәрі барсақ, Бір Албан тойын жасап қызын берген. Іленің жайылмалы жазығында, Көресің бозбаланы қызып жүрген. Үйіне Тобажанның қонақ болдық, Ақшылдау адам екен ұзын келген. Жолымыз түзу екен дегенменен, Қонағасыға қой сойған сиы ерен. «Тобажан, әнеу күнгі және келген, Айтысар кісі бар ма оныменен. Мейманыңды бұл тойға салып барғын»,- Үйіне молда кетті соныменен. «Байтал шауып бәйге алмас» деп салыпты, Немене асып тұрған солғұрлы елден». «Қатын», – деп, – ойбай пәле» – жұрт шулады, Дүрлігіп есімді алды көрмегенмен. Бір үйге алты қанат ел жиналып, Қос қатын отырыпты сәніменен. Құбылтып әнді шырқап салып отыр, Толқыма патефонның әніменен. Айырса бір-біріне танығысыз, Аққудай көлде жүрген парыменен. Еріксіз алып барып отырғызды, Білтеге от қойғандай дәріменен.

Қазақ өнерінің антологиясы Шетіне жақындасып отырғанда, Сабынмен иіс жұпар дәріленген. Құдайға сонда шақаң сиынды енді, Мен емес, бәрімізге қиын келді. Төрт үйге өлең айтқан барлық халық, Өлеңді тыңдаймыз деп жиылды енді. Ішінде Қойлыбайдай зәңгісі бар, «Осымен айтыссын!» деп бұйырды енді. Аспанға әнді шырқап әлгі қатын, Біресе боз торғайдай сіберледі. Біз келіп тізе қосып отырғанда-ақ, Өлеңді қоя берді, ілінбеді. Оқушы жас жеткіншек тыңдап тұрсаң, Жақсы мен жамандары білінеді. Шарғының осы тойда не өледі, Бақ берсе патша құдай тіріледі. Осы жері қиынырақ келіп отыр, Көрмеген бұрын алып сырын енді. Сескенер ешнәрседен қатын емес, Абайлап қарағанда түрін енді. Болғанда Тәйірберді, Тілеуберді, Таралған Оразайдан Темір енді. Ондағы жолаушылап келген қатын, Тайжанның болады екен келіндері. Әбеу еді оның байы жұртқа мәлім, Ол да отыр барқыт ұстап жеңіне енді. Айтбосын бұларменен жекжат екен, Әлжан боп сегіз сары бөлінеді. Қысылып мәлік сонда кеткен екен, Абайлап бір қарасам өңіне енді. Менің де бетім қызып қалған екен, Бір сүрттім маңдайымның терін енді. Басалық бұдан былай өлең жаққа, Қараңыз өлеңшінің кебіне енді. Нәсілхан: Құдеке, амансың ба, бері кел, бері! Азырақ өлең айтып серуенделі.

Айтыс VII том Болмасаң адуынды, жөнел аулақ, Жігіттің келсін бері өнерлі ері. Жаманы жасығымен жоламасын, Өзіне үн шығарсын сенгендері. Байтал бар байталда да ат табатын, «Байтал»деп кекетіпсіңдер сендер мені. Ақтыққа жетелеген сағыр, тұғыр, Қалайша аттан кеммін, тең келмелі?! Кей жігіт «еркекпін» деп мақтанғанмен, Бағасы жақсы әйелден кем келеді. Шарғын: Құдағи, амансың ба, асықпаңыз, Дегенге «сіз өлеңші» тасып қапсыз. Еркектен бұрын айту лайық па, Мақтанып суды қолмен шашып қапсыз. Қатынның еркек деген пірі емес пе?! Білмеген мұны не деген ақымақсыз. Міне сап тұра шаптың байталыңа, Көріндің шапшаң сүрең байқауымда. Мен сені осы жолы жеңбей кетсем, Қайтпаймын тірі болып қайта ауылға. Бір бесті татыр соған деген сөз бар, Байталдың жиып келсе алтауына. Нәсілхан: Келіпті бұл жігітті ажал айдап, Келгеннен қоя берді ажағайлап. Алды-артын жинап жігіт байқар емес, Сиырдай сайқақ тиген одағайлап. Асыл мен жасықтардың нарқы бөлек, Асылға жасық темір жарамайды-ақ. Тораңғы ішін ойған секілденіп, Қай жерден келіп қалдың боран айдап. Өшеді байғұс демің, үнің шықпай, Осы жерде ұран салсам «Оразайлап». Өрең тік, атыңды қос, бәйгеңді сап, Әніңді түн асырып, қонаға айдап.

Қазақ өнерінің антологиясы Сағыр мен сендей бесті тұғырларды, Суғармай қайтарамын қораға айдап. Әйелден туылмасаң қайдан шықтың? Ақымақ, білмей жүрсің сорың қайнап. Шарғын: Алды-артын адам екен байқамаған, Қай жерде бәйгені озып байтал алған. Жартанмен аруағыңа сиынамын, Албан, Суан, Дулат пен Майқы бабам. Адам мен Хауананы жаратыпты, Еркекті төмен дейсің қай тұрадан? Хауа ана әзәзілдің тіліне еріп, Ғаламға он сегіз мың айқындалған. Пайғамбар ұрғашыдан шыққан емес, Құранда жария болып айтылмаған. Азбаса Хауа анамыз әзәзілге, Бейіштен шықпас едің жарты қадам. Атама Райымбек су жол берген, Осыдан қасиетті байқар адам. Көз тігіп көрінгенге қадаласың, Сынасам көрінесің сайқал адам. Сөзіңнің бас-аяғын байқағанда, Сен емес үлгілі сөз айтар адам. Белгілі ұрғашының бізге жәйі, Көрпені жамылғанда айқарадан. Нәсілхан: Осы ма ақын жігіт бар тапқаның, Жұлқынып бағанадан жөн тапқаның. Тиегін өзенімнің ағытқанда, Орнынан тұра алмайды ант атқаның. Еркектің ұрғашысыз күні бар ма, Қолында ұрғашының бар тапқаның, «Алып – анадан» деген сөз бар емес пе?! Арқасы ұрғашының мақтанғаның, Сен маған «тоғыз» бермей аман қайтшы, Атыңды бүгін жеңіп ап қаламын, Қызырды әулие еткен Қызай анам.

Айтыс VII том Үш есе ата жаққа мақтанамын, Жар болса Іледегі төрт әулие. Бұл тойдан бәйгені алып аттанамын. Шақырып адам атын ұран салсам, Шарбыңды аяғыңа ақтарармын. Үн шықты екі жақтан ұрандаған, Бозбала еті қызып тұра алмаған. Бір жақтан «Оразайлап» ұран салды, Ішімнен жазым күттім бір Алладан. «Хан атам Райымбек» қолдай көр деп, Даладан ұран салды бір топ адам. Дуылдап үйдің іші сырты менен, Боп кетті жел соқандай қыбыладан. Өткен соң он бес минут сөз басылып, Сөз түсті «тоқта халық, қыбырлаған!». Жан-жақта ата ұраны шақырылып, Саспастан Шақаң сонда жатыр күліп. Айғайлап айтты Мәлік көпшілікке, «Бәйгені қайтамыз деп, ақыры алып». Шарғын: Әуелі сөз сөйлеймін әр планға, Әр керек, әрбір түрлі алтынға да. Көпшілік сөзді тыңдап сынаңыздар, Ұғынып сөз мәнісін талқыла да. Теңмін деп еркекпенен мақтанасың, Бір қара алдың менен артыңа да. Жігіт тұйғын болғанда, қатын төмен, Жапалақ қаз ілмейді талпынғанда. Ғаламды он сегіз мың жаратқанда, Еркектен қатын озып артылған ба. Ер менен ерегескен сендейлердің, Үні өшіп, тас тығылар алқымына. Ат емес, ақиқат та атылған оқ, Өзінің қастық қылар жақынына. Бір тиын ағайынға пайдасы жоқ, Біреудің сатылып кеп алтынына.

Қазақ өнерінің антологиясы Нәсілхан: Бұл сөзің әлгі сөзден өктемдеген, Қыс суы тең болмайды көктемменен. Аңғалдар сендей-сендей соқтығам деп, Талайы қанжығаға бөктерілген. Жолықпай сен әкеңе жүр екенсің, Сияқты жем айырған бөктергіден. Жындыдай қаңғып жүрген еркектер көп, Ыржақтап ауыл-үйге жек көрінген. Сұрайтын бұл жігіттен сауалым бар, Рұқсат болса егер көптеріңнен. Көпшілік «рұқсат» дегенде әйелдің айтқаны: Құранның «бісмилла» басы болар, Тағатсыз құл Аллаға асы болар. Дінің не? Кітабың мен расулың кім? Шариге өтірік сөз қарсы болар. Алдыңа ақын болсаң сала айтайын, Атасы барлық діннің қайсы болар? Кейбіреу мұсылманмын деп жүргенмен, Білмейді сендей надан арсалаңдар. Шарғын: Атыңнан айналайын жапар халық, Сөйлейін жаратқанды аузыма алып. Бері қара, адам ата жаралғаннан, Алладан төрт кітаптың келгені анық. Дінім Ислам, Мұхамедтің үмбетімін, Құраннан кітабымыз хабар алып. Атасы барлық діннің Ислам екен, Артық болып хақ қасына бағаланып. Менімен ерегескен сендейлерді, Кетеді тозақ жаққа айдап алып. Хор қызын иманды еркек құшақтаса, Қатындар күн көреді қайда барып?! Нәсілхан: Әр сөзің рас дейміз, расында, Шәридің қалжың сөз жоқ арасында.

Айтыс VII том Исламнан сегіз міндет бұйырылған, Өтеуге дін мұсылман баласына. Исламның не болады түбірігі? Ақпенен көзің жетсін қарасына. Құдайдың бергеніне шүкір қылып, Қайна деп құртты салған жарасына. Азығын күні бұрын қамдамаса, Біраз жыл жер мен көктің арасына. Жер мен көк, арсы-күрсі ұлық қалар, Жазылған қандай жанның панасына. Таппасаң осы сөзді дәлелменен, Басыңа қатын жаулық саласың да. Бибі Фатима әйелден жәрдем болса, Сен сорлы су түбінде қаласың да. Шарғын: Үдеді Нәсілханның жүгіруі, Не болсам болмақшымын бүгінгі күні. Дін Ислам, мұсылманның баласына, Исламның сегіз міндет бұйыруы. Бесеуін мойын тартпай істеу керек, Үшеуін әптен біліп тиылуы. Молдадан ғылым талап етуінше, Исламның бес парыз түбірігі. Пәлеге айып Нәби сабыр еткен, Құдайым ғазез еткен бұрынғыны. Хақ расұл Мұхаммедтің құрметі үшін, Ғаламның он сегіз мың құбылуы. Иманды жеті парыз хақ деп сену, Өлген соң адамзаттың тірілуі. Текес пен Алатаудың ағынындай, Қорықпай бұл Шарғынға ұрынуы. Мен емес ойнар кісің, абайласаң, Шындаса жұлып тастар жұлыныңды. Нәсілхан: Қарашы, адыраның ақыл азын, Бір елдің жеңемін деп дауылпазын. Тілегін тәкәппардың бермес Алла,

Қазақ өнерінің антологиясы Өлім ғой осы тойда болсаң жазым. Қай жерде қаза тапқан айтып берші? Кешегі хазіреті имам Ағзам. Дін Ислам мұсылманның балалары, Арансыз ада қылар қай намазын? Айтылмай оқылудың мәнісі не? Білуге мұсылманға бұны ләзім. Осындай үлгілі сөз бір білмейсің, Үйренген әдепсіз боп сенің аузың. Шарғын: Жеңілсем, адам деме, құдағидан, Шығады өлең таппақ бұ да мидан. Патша «Мансұр» деген заманында, Қамауда қаза тапан Хазреті имам. Шамның Бағдат деген қаласында, Дін үшін Хазреті жанын қиған. Жаназа намазында азан айтпас, Ойладың қас қаққанша мұны қайдан? Ауырлап артқан жүкті қалар емес, Үйіне ала бастан бура жиған. Асқынып құрт ауруға шалдыққан соң, Басына шелекпенен суды құйған. Нәсілхан: Бұл сөзді әрең таптың өлгеніңнен, Көп қылам көрмегенді көргеніңнен. Қайтер екен дегенге мақтанбағын, Өткізем өткір тілді өңменіңнен. Басамын албастыдай әзір сені, Ап келмесең тірілтіп көрдегіңнен. Үлгісіз Албан атам жігіттері, Ежелден артып кеткен жол-жөнінен. Көз салсаң әйелінің дағдысына, Ыштаны шығып жүрер көйлегінен. Бір болыс Албан малын жинасаң да, Артылмас біздің байдың біреуінен.

Айтыс VII том Шарғын: Қарашы, мақтанғанын өрледім деп. Үйден бесік қуанады өңгерді деп. Бастарын жын ұрғандай тартып алып, Тұрғандай безгек ауру үнемі кеп. Қатынын байларының алғашында, Қаларсың есіктегі күңдері деп. Жігіті сіздің елдің маубас келер, Семірген іште жатып жөргегін жеп. Албанда Ерсары мен Ниязбек бар, Сансыз мал айдап кеткен ілгері көп. Жәмеке, Жансерке, Батыр Ұзақ, Талайдан озып шыққан ілгері боп. Жігітін Қарқараның көргеніңде, Артынан жүгірер ең өлермін деп. ....................................................... Жан сақтап қашқын болған өрдегі кеп, Көңілсіз көп жамандап қалар деген, Әйтпесе елдеріңнің міндері көп. Менімен жарамайсың айтысуға, Көресің өнерімді қайтысымда. Иманбек ... деген адам, Елудің келген екен алтысына. Екі жүз рауғаштың басын жеген, Бәстесіп Әлімбектің сапасына. «Екі жүз рауғаш» деп ат қылатын, Өліп қала жаздаған қапылыста. Сата деген келіге басын тығып, Қалыпты басын тығып асығыста. Жиналып отыз ойыншы, қырық қиялшы, Балтаны ұрғын депті осы тұста. Келі сынып талқаны төгілгенде, Жетпепті, о, шіркіні қос уысқа. Бұны мен өзім жанымнан шығарғам жоқ, Күлдірген Нұрбек айтып осы қыста. Шұбыртып осы өлеңді айтқанымда, Күлкіні қоя берді үйде-тыста.

Қазақ өнерінің антологиясы КӘСІМБАЙ МЕН ЗЫЛИХА Кәсімбай: Бұл елге келгеніме айдан асты, Дәм-тұзы таныстырды танымасты. Қай жерге барсамдағы құрмет тұтып, Жас, кәрі, бәрі тегіс амандасты. Өлеңге қызықпайтын жандар болмас, Талайы өзі келіп қайымдасты. Көңілімнің көгершіні қалқып ұшып, Әр күнгі салған әнім таңға ұласты. Бұл елден жүрегіме түйінгенім, Өнердің қайнап жатқан көзін көрдім. Көремін қайда барсам той қызығын, Бұл менің тебіреніп сүйінгенім. Таңдандым тамашасын көргенде елдің, Келеді әңгімесін тыңдай бергің. Артыңда алаңдайтын іс болмаса, Келеді тамашалап жүре бергің Ән салып арындатып отыр едім, Жеңгей жан айтысуға сен де келдің. Зылиха: Жүзінен жылы жанның түңілер кім, Дәм айдап бізге дағы мойын бұрдың. Мақтан ғып мұны маған айтты деме, Елімнің сый құрметін көзбен көрдің. Естідім Гүлғайшамен айтысыңды, Тыңдарға тәуір екен өлеңдерің. Келгенің жақсы болған текті елге, Ел көрмей есер бала ес білеме. Шырағым, жас екенсің қарымың аз, Сөздерім қышқыл тисе өкпелеме. Еліңнен жалғыз кепсің өздігіңнен, Жақсы ғой нақты істің жөнін білген. Бұл елге сөгіс айтар жөнің қайсы, Құрметтеп орныңды төрден берген.

Айтыс VII том Айтарым тағы да сол ақыл болсын, Жарбаңдап көп алыспа көрінгенмен. Кәсімбай: Жаныңда жалын болса бар ма уайым, Сақтайды күнәсізді перуайым. Қай жерде қанша уақыт жүрсемдағы, Ешкімге мұң шағынып жыламаймын. Қашанда басым силы көпке менің, Айтылған бір қалжыңға өкпелер кім. Нағашым өзі ертіп келген еді, Үйрен деп өнегесін өркенді елдің. Зылиха: Жүйрік те қарлығады жал болмаса, Тұманда адасасың жол болмаса. Келіпсің үлгі алам деп өскен елден, Елдіктің сәні қайсы ән болмаса. Жақсы ғой мың естуден, бір көргенің, Шырағым, бұл да сенің жөн білгенің. «Жақсының жаттығы жоқ» деген сөз бар, Жөн болған сыпайылықпен көрінгенің. Кәсімбай: Келгенде кім айтпайды сөз кезегін, Бұл жерге шақырмасаң неге келдім. Сөзіңнің баурағыштық құны болса, Назыңа құлақ түрмей ары дер кім. Талабың өміріңнің жарық жолы, Шығасың биігіне бұрын елден. Толқынға жүзе алмаса арман кемең. Сықақтап мазақ етер көрінгенің. Басыңның қымбаттығы тағы да сол, Беталды бейбақ іске берілмеген. Зылиха: Бұл сөзді тауып айттың бала қайным, Жүрегің жасымай ма болса уайым.

Қазақ өнерінің антологиясы Тағы бір сөз кезегі келіп еді, Қазірше бетін ашып қозғамайын. Солай да былай еді сөздің нағы, Қай жайды естімейді ел құлағы. Жепіріп Гүлғайшаны жібергенің, Жігерін әйелдердің құм қылады. Көрмедім еш пендені жұлқып тартып, Болмаған соң басқадан сөзім артық. «Нәрсіз» деп ойладың ба бізді шырақ, Әйелден қайсы еркектің құны артық. Кәсімбай: Асылын кім сақтамас жүрегінде, Сөздің де қымбаттығы өрнегінде. Қалыпсың шамырқанып қалжың сөзге, Қабырғаң сенің дағы сөгілген бе. «Айтпаса сөзге сөздің әкесі өледі» Қызынсаң қарамайсың көңілге де. Ер болсын, әйел болсын бәрі бір ғой, Текті жан оған бола бүліне ме. Зылиха: Әр істің орны менен кезегі бар, Ойламы аз кей жандардың өзегі тар. Жақсының жанған отын қызғанады, Жанында жазылмайтын сүзегі бар. Өзі айтса болмайды кім ақылды, Болдым деп отырсың ба сөз батыры. Шырағым, шешенге де талғам керек, Қадірлей біл бастағы ұятыңды. Кәсімбай: Ешкім де жоя алмайды ұятымды, Жаныма қондырмадым симайтынды. Ұтымды орны бар сөз айтылғанда, Ол қайта асырмай ма қымбатыңды. Күнде той жақсылардың үйі базар, Байқасаң кейбіреулер гуілге зар.

Айтыс VII том Жастықтың қызулығы не қылады, Жаманы көңілдегі талқан ызғар. Жігітке өлең керек, өнер керек, Бойыңа қонады ол болсаң зерек. Қырандай бабы келген кезім осы, Келемін жыл-жыл сайын әнге түлеп. Зылиха: Отыр ем осы сөзді айтайын деп, Айғайың барған сайын барады үдеп. Аспанда қанша биік ұшқаныңмен, Құс болып адасқаның кімге керек. Асылдың бәрі бірдей асыл емес, Түсе ме мақтанғанда тасың он бес. Алдымен алдыңдағы артықты көр, Ешкім де жасамайды жалғыз дербес. Кәсімбай: Жоқ менің басқалардан артық жерім, Қашанда ел емеспе асқар белің. Қолымнан қоя алмайсың тасымды сен, Барма маған айтарлық басқа дерің. Ел көрмей бойға қонар салдық қайда, Өлеңмен жүрген жандар арықтай ма. Көңілден тояттайтын мен емеспін, Өнерсіз басқалардан парық қайда. Өтті ғой Әсет, Біржан ел аралап, Тұрғызды мұнарасын әннен қалап. Сөзіңді құндылыққа бағаласам, Кетесің өзің лағып андағайлап. Зылиха: Ілгенім иығыма мақпал шапан, Жоқ емес сенде болса менде мақтан. Ауылымның аялайтын келінімін, Жарамас аққа келіп қара жақсаң.

Қазақ өнерінің антологиясы Біржан, Әсет болуың өз еркіңде, Жетпей қалсаң қайтерсің өз сертіңе. Астамдықпен айтылған сөзде құн жоқ, «Мынау» деп өнеріңді көрсетуде. Астық егіп мал бағу жоқ па сенде, Жаралдың ба ел кезіп күй шертуге. Кәсімбай: Келмейді өнерімді аяқтатқым, Құны артық он биеден жарақты аттың. Салдықтың бағалауда салты бөлек, Бұл істі неге сонша қажақтаттың. Көрген жоқ әлі күнге жаным жүдеп, Барлығын қадіріңнің елің білед. Алтынды теңге орап қойғаныңмен, Көрмеген соң қызығы неге керек. Зылиха: Қиын іс кедейліктен қол тарайған, О да қиын үзілсе жан сарайдан. Салдықтың салты бөлек дейсің бала, Болмай ма осы сөзің қайталанған. Мен айтсам сөз шындығын шешіп тұрып, Шыттың құны артылған қай торғыннан. Арындап тұлпар мініп жүргендердің, Қалатын жәйі де бар қой торыдан. Ашынсаң соқыр көзден жас шығады, Албырт кеуде басыңды мерт қылады. Өнеріңе өзіңді әкеп көп телисің, Бос жүр деп ойлайсың ба басқаларды. Кәсімбай: Ұғарсың әр нәрсені көңіл бөлсең, Артыңда із қалады өзің өлсең. Сенде емес жалғыз ғана сөз шындығы, Болмай ма өтірік айтсаң орның өртең.

Айтыс VII том Кеудесімен кім соғып тау құлатты, Тұрады өлмей ешкім кім тұрақты. Көзіңе бәрі сүркей көрінгенде, Табасың қайдан іздеп ұлағатты. КӘСІМБАЙ МЕН АЙЖАМЫШ Кәсімбай: Өмірде талай істі көз көреді, Біреу бар, біреу тар боп күн көреді. Заманың тайғақ болса басыңдағы, Жоқ болса қолыңа әкеп кім береді. Азырақ айтыс жайын баяндайтын, Қол түзіп қалған кезім малдан жайым. Шығатын жайлауға да мезгіл жетті, Көлікке бас қатырып алаңдайтын. Өліп ед осы қыста атан түйе, Қиындап қалған еді жағдай мүлде. Артарға көлік қайдан табылады, Қолдағы бар қалғаны жалғыз бие. Біреуден өгіз сұрап жүк артарға, Үйіме келіп жеттім күн батарда. Кемсеңдеп үйдегілер жылап отыр, Бәрінің шамасы жоқ тіл қатарға. Ең кіші көз жазыппыз бір баладан, Дерегі табылмапты бұл маңдардан. Тұманда ойнап жүріп адасыпты, Қалмаған тінтілмеген ши, қараған. Тағдыр деп кеш батқанда атқа қондым, Алжасып қаңғырғандай атқан оғым. Із шалып қарағанмен көріне ме, Дауысымнан жаңғырды жартас қорым.

Қазақ өнерінің антологиясы Келемін бетке алып батыс жақты, Зар желіс ауылдан тез алыстатты. Аңшыдай түлкі қуған қансонарда, Бәрінен жындандырған қарғыс батты. Ашылмай жанарыңнан жас саулайды, Зуылдап өтіп жатыр бастан қайғы. Сұңқылдап байғұз отыр мұңын шағып, Ойыңа түсіреді қайдағыны. Таң да атып көтерілді күн жиектен, «Алла» деп сиынамын шын ниетпен. Шұбырған көп із көрдім қара жолдан, Жетекте түйесі бар бір ит ерткен. Үмітім осы із болды алдымдағы, Жаныңның қиын екен сандалғаны. Апарды осы көп із шоқ ауылға, Көк майса бұлағы бар аңғардағы. Той болып жатыр екен құда түскен, Кім білсін, кім қызына қалай түскен. Сойылып көкқасқа тай, ақ сарбас қой, Ақ бата жасалыпты құдай дескен. Шетіне менде іліндім берекенің, Түсіндім бұл бір бардам жер екенін. Кеш батып қонақ үйге жайғасқан соң, Басталды әңгімесі мерекенің. Жәйімді таныстырдым мен де өзімше, Сөзіңді кім тыңдайды жек көрінсе. Барлық жан жанашыр боп тыңдап отыр, Көрінбейді бөгделігім тым өзгеше. Балам да осы ауылдан табылған соң, Желпінді ән қалықтап біраздан соң. Жел сөзді құдай берген аямадым, Бастары елдің тегіс құралған соң.

Айтыс VII том Өнерге қызықпайтын жандар болмас, Талайдың болып шықты жаны құрдас. Ағалап кейбіреуі құрмет тұтты, Біреулер қолын берді болып жолдас. Аздан соң басталды айтыс қосақталып, Өнерден қыз-жігіттер сөз ақтарып. Той басы бұйырды іске бір жігітті, «Әке!» деп Айжамышты қос атты алып. Керімсал кербез келіншек келді жетіп, Қасына әлденеше нөкер ертіп. Қайырылып қаршығадай қарағанда, Жіберді көңілімді елжіретіп. Келіншек те хабарлы екен болған жайдан, Ашылмақ сөз таласы үлкен майдан. Ақындық дарыны да көрініп тұр, Сөйлеген сөздерінің ыңғайынан. Осылай тосыннан бір айтыс болды, Келіншек те үйірлесіп таныс болды. Мен одан білген жәйім баласы жоқ, Осыдан жасиды екен байқұс өзі. Найманның жігіттері ершімді екен, Ұстадым өз жерімдей еркімді кең. Бәрі де қонақ бол деп жабысады, Жіберер түрлері жоқ кетем десем. Айжамыш: Бісмілла, мен бастайын алдыменен, Келіпсіз ұзақ жүріп алыс жерден. Таныстық болмаған соң бұрын-соңды, Сәті осы сәлемнің де жөні келген. Керек не жараспаса асылға қап, Жақсының жүздескені бір ғанибет. Көркі мен көз сүрінтер жерім мынау, Ұжмақтың бақшарындай тұрған жайнап.

Қазақ өнерінің антологиясы Найманнан қыз боп туған жұрағатпын, Бойдағы қасиетім инабатым. Туған соң айлы түннің жарығында, Сол себеп Айжамыш деп қойған атым. Жасымнан өлең десе құмар болдым, Мереке ойын күлкі жүрген жерім. Өзіңдей өнерлі жан кездескенде, Бойымды қыздырады өлең пірім. Болады желі қатты тау үстінің, Өлеңнің бәрін айтып тауысты кім.? Кезек ал керей мырза ақын болсаң, Обалың болмасын деп ал ысқырдым. Кәсімбай: Сұрасаң тегім Керей, атым Қасен, Ешкімге кеткен емес сөзден есем. Дарыған өз бойыма қасиетім, Тұра алмаймын өлеңге желденбесем. Аққудай айдындағы көп таранған, Ай сылқым өзіңдағы жүрсің бе есен. Жақсылар кезіккенде сыйласады, Шенділер бой таласып сынасады. Керімсал жібек мінез жан екенсің, Кім келіп сен болмасаң тіл ашады. Ауылыңа кештеу келдім өз жәйіммен, Қарсы алдың балдай тәтті таңдайыңмен. Төгейін нөсерлетіп сөз маржанын, Шөліңді қандырайын айғайыммен. Бәйге деп кім қосады атқа тайын, Білдірмес ә дегенде жатқа жәйін. ................................................. Келе сап жайған шоққа қақтамайын. Айжамыш: Сөз шіркін күшті айтылса атылған оқ, Бет шалар қызумен шашылған шоқ.

Айтыс VII том Кездікті келістіріп ұстай алсаң, Темірді алмасқа ыстап, асылдап соқ. Жарқыным қалай келдің біздің елге, Жалғыздың кім көтерер тасын өрге. Ұмытқандай бір нәрсеңді жалтақтайсың, Өзіңде болмай отыр еркің неге. Кәсімбай: Қарауға көрінесің жастан кіші, Ежелден оңған емес асқан кісі. Құйрығы өзің басқан тыныш жатқан, Жыланның етте қалар шаққан тісі. Жәйім не жат елге кеп бұлдануға, Жігіт пе шыдамаса бір дауылға. Болсаңда алтын басты әулиедей, Торғайдай сенде отырсың түз қолында. Білмесең дәрменіңнің жоғында ойлап, Болса асыл асар еді темір де әйбәт. Алдымен алмасқа ыстап суын тапсам, Жүрерсің кім болсаңда қолымда ойнап. Айжамыш: Естуге сөздеріңнің айғағы көп, Жаныңда шуақ болса аспаның көк. Күбідей жел кеуленіп ісінгенмен, Өзгеде мандып тұрған асқаның жоқ. Келгенмен шын тіресіп айтысуға, Олақтау көрінесің жанасуға. Мақтан ғып әрбір істің басын шалдың, Менімен шамаң барма таласарға. Кәсімбай: Күн тумас көл болмаса шағалаға, Басқаны дәл өзіңдей шамалама. Жалымды жел тараған ақтангермін. Қыранға теңесерлік қарға барма.

Қазақ өнерінің антологиясы Жаныңды жадыратар асқақ әнім, Бойыма ерте біткен асқақ дарын. Көрген жан жалғыз ғана сен емессің, Шамасын менде білем мақтанғанның. Жаралмас жан біткендер ыңғай кілең, Сыпайылық жақсы ісіне құлай білген. Әйелге жанаспайтын жаман ат жоқ, Ыржыңдап көп алдында күле берген. Айжамыш: Әріптес осы сөзді көріп айттың, Келмейді сен қақтықсаң менде қайтқым. Отыр ең бағанадан дүмбілездеу, Тіл шығып енді міне сайрай қапсың. Әдепті жастайымнан үйренгенмін, Сөзіне орын таппай күйзелген кім. Ешкіммен жүз шәйісіп отырғам жоқ, Шамы екен езу тартып күлген кімнің. Қақың жоқ мені өзіңше өзгертуге, Әр кімдер ие болсын өз дертіне. Сен емес сендейлердің жүзі келсін, Кім кепіл сүмірейіп кетпесіне. Кәсімбай: Әріптес ақылсыздау жан екенсің, Басыңды сыйға тартып сөз етерсің. Ел ішін кемсітуге жеткен жоқсың, Көрер ек таңсық емес шөпжелкесің. Қазақта ақындар көп әйел затты, Әрі іскер ақылға бай, инабатты. Ел емес ерге әрең түзу қарар, Сөйлейтін сөздері де ыждағатты. Тумай ма жақсы ұрпақ жақсы анадан, Тәрбие басталмай ма бас панаңнан. Балалар сені көрген қайдан оңар, Жараспас жақсы әйелге астам болған.

Айтыс VII том Айжамыш: Өзіңше балам бар деп шіренесің, Сен байқұс еркексің бе неменесің. Қарызын білген болсаң ұрпағыңның, Кептіріп жүрмес едің кенезесін. Жаратты-ау, құдай сені еркек етіп, Қаңғыртып көрінгенге телмеңдетіп. Дәл бүгін кәперіңде ештеңе жоқ, Отырсың мұнда келіп өлеңдетіп. Қолыма ине ұстаймын оймақталған, Қаңғырған қадірсізді кім жақтырған. Ауылға құдай айдап өзің келдің, Қолыңа таяқ беріп қой бақтырам. Кәсімбай: Білемін жат жарылқап сыйламасын, Кім алар, кімнің тартып сыбағасын. Көзіңе үрей болып көрінермін, Алғанда қыран бүркіт томағасын. Сенде жоқ тек танитын дана түсін, Жарбаңдап жармасасың қара дүрсін. Болсаң да ханның қызы күн сарайда, Түседі еркектерге күнде ісің. Бақ болмас мақтан қылған қозы-лағың, Көп сөздің бетін ашып қозғамайын. Артыңа жинап алар болмаса ұрпақ, Шашылып жұртта қалар тоғанағың. Әйелдің бірі етемін сарала етек, Бойыңнан айрылғанша жаман әдет. Ала қашпа қу сөзге сала берме, Әйел деп сенен басқа не дәметед. Шығарлық тауым биік өрісім кең, Хабарсыз жан екенсің ер ісінен.

Қазақ өнерінің антологиясы Бәйбішем бір күтуші керек – деуші ед, Күнә ма алып барсам келісіммен. Айжамыш: Үкідей тақылдатпа таңдайыңды, Мендағы қолың жетпес түз қайыңы. Жем көрген қара құстай қылмыңдайсың, Кәсеке, білмейсің кей жағдайымды. Ашпайсың қабағыңды түйілесің, Онымен шешілеме түйген ісің. Таппаған мен кінәлі сол баланы, Бұртиып бұған несін бүлінесің. Ақымақ есірік бар ерден-дағы, Өзіне жолдас болмас ерген бағы. Көрпені бойға шақтап жамылған жөн, Үлгі тұт мен секілді көрген жанды. Кәсімбай: Ішің тар күйгелектеу көрінесің, Ақын боп жүрген едің неменесін. Айтылған қалжың сөзге қызбалансаң, Арамтер келдің мұнда неменесін. Танысаң мен боламын еркек деген, Іздесең таба алмайсың жер-көктерден. Әйелдің мен білмейтін қылығы жоқ, Өтетін күндері көп көлкектеумен. Дәл қазір еркінсініп отырғанмен, Қай ісің өтушеді ер тектеуден. Айжамыш: Есер деп естуші едім кей ерлерді, Сол қылық көріне ме сенен өзі. Қол жайып отырғандай түрің мынау, Кеміңді айта берсем түгелмейді. Сен айтқан төмен етек болсамдағы, Өз жұртым ерлерінен кем көрмейді.

Айтыс VII том Мен болам күн мен айы жабылғаның, Оралып келмес түгел болжағаның. Асқанға да бір тосқан бар емес пе, Кетпесін шығындалып бір құлағың. Кәсімбай: Әйелдік өсек болар сенде кей ой, Ер азамат шетінен көреді өгей. Ел атына дақ салған ең қиыны, Болғаны жаман шығар көңіл кедей. Найман мен Керей қашан егес көрді, Бірі аға, бірі іні емес пе еді. Кезінде жауға қарсы бірге шапқан, Бірлігің болмаса егер өлмес пе еді. Жығылса сүйеу болар құлағанды, Шаңдатпа албаты ұрып тулағанды. Мен дағы баспанасыз жүргенім жоқ, Ұстауға қолың жетпес құлағымды. Ешкімнің ермегіне жаралмағам, Айта түс шерің болса төге алмаған. Дауысың да жарқаштанып бара жатыр, Түбінде бір тартасың бір аңдаудан. Ыржыңдап жалтақтайсың сүйрең қағып, Келіншекті сендей сары кім алмаған. Басыңды қаншалықты бұлдасаң да, Терінің бірі сенсің күнде қалған. Айжамыш: Өзіңше сөз таптым деп мақтанасың, Бар қане әйелдерге жаққан ісің. Қаңғып кеп ұйқы көрмей таң атқанша, Сопыдай сүмірейіп аттанасың. Сызданып зілденетін мен нең едім, Жоқ шығар әйелдермен бақ таласың.

Қазақ өнерінің антологиясы Шошимын көздеріңнің аласынан, Кейпің жоқ жұрдай болған жарасымнан. Індегі қыстай жатқан борсықтай боп, Арықтап шыққандайсың қар астынан. Кәсімбай: Келеді беті қалың сыйламастың, Тоты боп сен де байқұс жырғамайсың. Қаңтарда іш тастаған кәрі ешкідей, Жасыңа жетпей жатып қылаңдапсың. Түксиген сорайған жақ шикіл сары, Секілді көп қайнаған шөже тары. Әйелдің бәрі сендей жаралса егер, Не болар оны алған жігіт нәрі. Әр сөзге шадырлайсың жөнін айтсам, Жыларсың айыбыңды тегіс айтсам. Ынтық боп келген өзің мені здеп, Жөн болмас қайқаң қағып тұра қашсаң. Айжамыш: Қаларын өзім білем көңіл неден, Арманның ақ сұңқарын көп іздеген. Айтысып талай тойлар жүрсем-дағы, Басыма кемсітерлік сөз ілмегем. Құдайда тіленгенге бақ бермейді, Біреуге сөз бермесе тақ бермейді. Қаншалық қамшы басып қысасаң да, Бәйгеден бап болмаса ат келмейді. Күн шығып кеткен екен әріптесім, Ел-дағы тоқтар болсақ айт демейді. Кәсімбай: Айтпасаң өлеңге көп зорлығым жоқ, Ақынның бірі екенсің білерің көп. Айтысып талай істің бетін аштық, Бізге бұған жұрттың да сөгері жоқ.

Айтыс VII том Сөз тұнып біте бермес жақ біреуге, Дәм айдап келген екен ақ тілеуге. Қасыңда көмекшіңде көбірек болды, Жабысып қайтем мен де жат біреуге. Айтыстым талай жерде талайлармен, Сүріндім, сүрінттім де талай жерден. Айжамыш ойы шымыр ақын екен, Тіл-жақты құдай оған қалай берген? ГҮЛҒАЙША МЕН КӘСІМБАЙ Гүлғайша: Мықтыны мықты көрсе алыспай ма? Жүйрікті жүйрік көрсе жарыспай ма? Жақсы аттар қасынысып болмайма үйір, Жақсылар жөн сұрасып таныспай ма? Кәсімбай: Болған соң өзің жақын, көрдім жақын, Жақсылар айтпай білер сөздің нарқын. Білетін істің жөнін жақсыларға, Мысалы біз толқыған көшпелі алтын. Сұрасаң тегім Керей, Кәсімбай атым, Менің де шын нәсілден шыққан затым. Ат басын ер басымен бірдей көрмес, Көруге келіп едім Қызай халқын. Білетін істің жөнін жан екенсің, Өзің де білдіріп қой ата салтын. Гүлғайша: Үкірдай менің әкем болған ұлық, Мизамға жаңа закүн әбден қанық. Сұрасаң өз атымды Гүлғайшажан, Келіппін он бесімде келіншек боп. Келген жер, шыққан жерім бәрі затты, Бақ қонған мансап ұстап саясатты.

Қазақ өнерінің антологиясы Қалқыған көл жағалап көбелектей, Көп сіңген өзіңіздей жалғыз атты. Кәсімбай: Керейдің мен қыраны жүрген қалқып, Ел-жұртым айдын көлдей жатыр шалқып. Ел болып ешкі мен қой тең келген күн, Жеріңді біздің Керей алған тартып. Керейден жеті кісі мықты шығып, Жазаңды беріп еді-ау, мойныңа артып. Баласы сол Керейдің міне менмін, Ежелден еркін туып болған заттық. Гүлғайша: Осымен сен отырсың түпке жетем, Тағыда сөзің бар ма бұдан бөтен. Ел шауып жылқы алам деп келгенінде, Керейің болушы еді-ау, қызыл көтен. Терезем ежелден-ақ, тең болатын, Аузыңды керіп, басыңды кекжектетем. Кәсімбай: Келіншегім көрпеңді бойға шақтан, Не түрлі батыр шыққан біздің жақтан. Малың, түгіл басыңа пәле құйып, Еліңді қызыңды алып қоса шапқан. Бір қыран сол Керейден және келді, Келіншегім басыңнан енді сақтан. Аузыңды келген жерден аштырмадым, Кәнеки, айтсын жұртың десе мақтан. Гүлғайша: Мақтаншақ сендей жігіт дүрілдеген, Аптығып ағын судай гүрілдеген. Бұл күнде жарысып мен бәйге алғанмын, Жүйрікпін қазған орға сүрінбеген. Белгілі ұшқыр аттың жері шағын, Бәйгеге шын қосқанда ілінбеген.

Айтыс VII том Таласып тар кезеңде алғанымда, Булығып сендей топтық дірілдеген. Кәсімбай: Гүлғайша көмегің көп қостайтұғын, Тағы да сөзің барма бастайтұғын. Болмаса ойын ісі қара жарыс, Байталды шын бәйгеге қоспайтұғын. Шандырлап шаптай тартып байтал мінсе, Анықтап алты қырат аспайтұғын. Терлетіп шап, қолтығын шауып-шауып, Байталды шерменде етіп тастайтұғын. Ат басын байтал менен бірдей көрмес, Байталды талай жерге тастайтұғын. Гүлғайша: Кетті ғой Керей бала сөзің өтіп, Байтал деп қоймадың ғой сен кемітіп. Арынды талай жүйрік жолда қалған, Қырандай тасқа соққан бұлаң етіп. Қырмызы қызыл түлкі мен емес пе, Отырсың қотыр қарға сүбің кетіп. Шабыты бөктергінің тышқан дейді, Отырсың әлде неден үміт етіп. Бәйгеден байтал озып жүйрік қалса, Шығарсың сүмірейіп шұбың кетіп. Кәсімбай: Аспанда мен қыранмын алақтаған, Ілінген тұяғымда салақтаған, Аспаннан қыран келіп жұрмарласа, Көздері аққуыңның алақтаған. Жасынан жер шарлаған тұлпардан да, Байтал да озамын деп талаптанған. Тұлпардан байтал озып бәйге ала ма? Кеуделі нелер жанды жаратпаған. Гүлғайша: Сөйлейсің Керей жігіт мені паң ғып, Ауыздан шыққан сөздің бәрін заң ғып.

Қазақ өнерінің антологиясы Қапаста мен сайраған сандуғашпын, Тоғысай сен отырсың тышқан аңдып. Мініңді бойыңдағы түгел айтсам, Ұрыстан ерінбейсің дереу қамығып. Сауысқан сандуғашпен тең бола ма, Сен құзғын жемтік аңдып жүрген қаңғып. Мінезің бейне сенің қотыр қарға, Секілді шарқ-шұрқ еткен майсыз арба. Жапалақ жалып-жұлып етіп тышқан аңдып, Соғып жүр төс сүйегін қара жарға. Кісіге ат танитын мен сандуғаш, Есерге ес білмейтін амал барма? Кәсімбай: Мен тұйғын сен кекілік қорғалатқан, Астында ақ көрпенің жорғалатқан. Болсаң да алтын басты затың әйел, Білсін деп қадіріңді малға сатқан. Білмейсің істің жөнін түгел ойлап, Не керек түк білмейсің босқа жатқан. Гүлғайша: Отырсың әнге шырқап өлеңдетіп, Сөзбенен жетемін деп көпке кетіп. Қонышыңа жанқалтаң жоқ шытық тығып, Мінің көп кісі күлер тамаша етіп. Қонағым сыпайы елге енді келдің, Кигені біздің елдің ылғый шеттік. Кәсімбай: Кигені Қызай елдің жайпақ табан, Жүрісі ылғи майда жайтақтаған. Білмейтін жан қадырын оңбаған ел, Басында бұйырған жоқ байпақ саған. Басыңа дәл сегіз кез шұлауыштай, Тартыпты ортасынан тұр ауыспай. Кигені еркектердің ылғи шеттік, Түсіп қалса келеді екен қолына ұстай.

Айтыс VII том Гүлғайша: Кигені керей елдің шошақ тымақ, Мінгені өңкей жорға китің сымақ. Өкшесі етігінің бір қарыс боп, Қожырайып отырады екен мұртын сипап. Жауырыны атқа мінсе тоқтамайды, Тор шолақ біздің елде жоқ па сипақ. Мінезін өздерінің білмейді де, Ел сөгіп, жұрт кемітіп етер қиқақ. Кәсімбай: Кигені Қызай елдің жайпақ етік, Таусылар өкшесінен сұбы кетіп. Ежелден әйел сыры маған мәлім, Тұратын мол нәрседен үміт етіп. Табылып осы арада сөз жүйесі, Ұялттым келіншекті төмендетіп. РАҚЫМЖАН МЕН ӘППАҚ Рахымжан: Алдымен аман-сәлем діл ашады, Діл ашылса, қызыл тіл гүл ашады. Сыртыңнан ақын, әнші деп естуші едім, Өзіңдей Әппақ атты құдашаны. Өскен сөң құдаласып қыз алыстық, Ақ сарбастың батасы тұрады ыстық. Түбі бір түтіспейтін туыстармыз, Іздесіп сол себепті құрақ ұштық. Қу баста домалайды той дегенде, Тоқтамас көңіл шіркін қой дегенге. Өлең мен той – қазақтың жан азығы, Туламай тұра ма өлең ой келгенде . Амандық сұраспаса жараса ма? Қағидалы жөн білген адаса ма?

Қазақ өнерінің антологиясы Болған соң той құдайдың қазынасы, Дүрілдеп бізде келдік тамашаға. Бес күннің қадірі артық ұққан жанға, Бір тынысың – бір өмір дем алғанға. Секунд, минут, сағат, апта, ай, жыл, Өтетін өмір осы ұқпай қалма! Әппақ: Жұратым, бұл есептің шотын соқпа, Тоқтасаң ән-өлеңге тіке тоқта. Ақын болсаң туын тік қара өлеңнің, Уақыттың басына салмай ноқта. Таң атып, күн шығарын кім білмейді? Тіршілікте кім жылап, кім күлмейді? Жылағандар жылайды қасыретпен, Күлгенді сұрағанға мін жүрмейді. Білемін атыңды да, затыңды да, Сүйінем лебізіңнің татымына. Көргендей көңіл көзің дидарымды, Ашынамын көзіңнің зақымына. Ақынға шәкір бопсың жас шағыңда, Тұрғандай, ақын Әсет бас жағыңда. Жақсылардан бата алған жан екенсің, Бұлт жоқ көңіліңнің аспанында. Рақымжан: Құдаша, сөз өнері аңсағаным, Сөзіңе таңдай қағып тамсанамын. Ойыңды өлеңіңнен көріп тұрмын, Өзіңді өлгенімше қарсы аламын. Көзімді жеті жаста шалған мұнар, Көз көрмесе тілегім неге тұрар. Жеті жаста көргенім жететіндей, Көкірек көзі барлар көрер, сынар!

Айтыс VII том Домбыра мен гармонды көре қалғам, Үйренгем, қолыма алғам, әнге салғам. Қасиетті әке – шешем арқасында, Көкірек көзі ашылды – бітті талғам. Жаратқан одан қалса, бұдан берген, Өнерлі жақсылардың жанына ергем. Қасеке болыс қызы шешем Тәни, Көнеше сауаттанған кітап көрген. Жанынан бір өнерлі айырмады, Керегімді кезінде дайындады. Бөленіп ән мен күйдің шуағына, Аққудай болдым жүзген айдындағы. Естігенім есімде сақталынып, Көп өлең, көп дастанды жатқа біліп. Жұқалап өлең құрап, ән шығарып, Той-топта сауық құрдым атқа мініп. Достарым, көз-құлағым жаныма ерген, Бірі атып, бірі қаққан құла мерген. Қазақ, өзбек, ұйғыр, татар, қырғыз, Жаз жайлау Көкқамырда күнде серуен. Сөзімде болса жалған сілкіп таста, Сабақ болсын ертеңге, ұмытпасқа. Естігендер өздері екшеп алар, Қайда бар шын таразы одан басқа. Әппақ: Келтіріп кұлақ күйін домбыраның, Бұлбұл тілді бақшаға қондырайын. Шын түзейді болса егер сөз бұраңын, Қандырсын ән лазаты ел құлағын. Жақсылармен көп жолдас болғанды айттың, Өмірге көңіліңіз толғанды айттың. Жақсыдан нәр, жұққанын жаманнан зәр, Айта бер дидар ғайып, дәм ғайыптың.

Қазақ өнерінің антологиясы Рақымжан: Жақсы әдет – жақсы істің жұққан сүлі, Шарапатқа шалқиды ел көңілі. Кірдің кетіп, қисықтың түзелгені, Болмай ма шарапаттың дем бергені. Кесапат – ел жиренген кеселді істер, Қырсыққа жолыққандар бармақ тістер. Жоқ-жітікті жылатқан сұмырайлардың, Тынісін тартылтса екен илаһ күштер. Шарапат – кесапаттың мәні осылай, Жақсылық пен жамандық соған орай. Ісіңменен сөзіңе сүйінсе елің, Оңдағаны сол болар сені құдай. Жақсылардың сөзінен леп еседі, Аңғарсаң ақыл-санаң тез өседі. Арамы жала жауып, пәле бүркіп, Ит боп үріп, бөксерер ересегі. Өнеге - үлгіменен адам сыйлы, Сумақы, сүмелектен жан суыйды. Өсекші, өтірікші, мақтаншақты, Көрмейді шын жақсылар иті құрлы. Жаманның аты аталса жан сескенер, Жақсының аты аталса – жан ес көрер. Көптің көңілі таразы, сөзі халыс, Кім бар екен, көп ісін теріс көрер? Әппақ: Үйірін жақсы айғырдың ат жақтайды, Қуалап мертіктіріп ақсатпайды. Қазымыр ат күн бермес құлын шайнап, Тай-құлын жақсы айғырмен жан сақтайды. Бөлінгенді әйтәуір бөрі жейді, Жырылғанды жау жеуден ерінбейді. Берекемен халықтың белі бекір, Берекенің ырысы кемімейді.

Айтыс VII том Ел қылған құрандыны жиып-теріп, Мал қылған құралайды жиып келіп. Берекеге дәнекер болған елміз, Жамауға – етек жеңнен қиып беріп, Тағы да бірлікпенен биіктелік! БЕРЕН МЕН ЫРЫСБАЙ Берен: Ырысбай, сөз сөйлейсің қалай шалқып, Мен шырқасам кетпей ме бойың балқып. Кім екенін алдыңда байқағайсың, Ақ түйеше кетпейін быр-ақ тарпып. Ырысбай: Май шықпас қара судан қайнағанмен, Майға өтпес ағаш пышақ қайрағанмен. Басына алтын тұғыр қонсадағы, Қарға сұңқар болмайды сайрағанмен. Білімің ар жағыңда аз секілді, Мөлдіреп екі көзің жайнағанмен. Жалғанда сенің тісің маған батпас, Апарып азуыңа шайнағанмен. Артық болсаң жолбарыс, аю ақсың, Алысып көнген басым айдаһармен. Басында адамзаттың қадір болмас, Орынсыз өтірікті айдағанмен. Мүдірмей дәл төбеңнен бір-ақ түсем, Тас қылып белді бекем байлағанмен. Берен: Сұрайтын бір жауабым, міне келді, Қызыл тіл кестелеуге ісмер еді. Көрінбей ел көзіне тұра алмайды, Талапты білімі бар, шын өнерлі. Төрт сөзді терең оймен құрар болсаң, Дастан боп өлең патша түрегелді, Көпті көріп, көп сыннан өтіп жүрсің, Айтуға жайың бар ма жыл өлеңді.

Қазақ өнерінің антологиясы Қалқаның көзім түсті тұлғасына, Шын шешен айтар сөзін бұлдансын ба? Не нәрсе талаптансаң табылады, Талапты ер әр өнерден құр қалсын ба? Кеспей қалмас қынынан шыққан қылыш, Кез болғанда қиын іс сіз жасыма. Сұраған сұрауыма жауап берші, Қайсы хайуан ілінген жыл басына? Ырысбай: Жапалақ түлкі алмайды ұшқанменен, Елеусіз бірге жүрер құстарменен. Абайлап әрбір істің тегін байқап, Нағыз дос бірдей болмас дұшпанменен. Кісіге кісі жары жар болмайды, Қолтыққа жақын тартып қысқанменен. Ерекшелік, өзіндік әр заттар бар, Әуелі жыл басынан тышқан келген. Берен: Сескенбей еш нәрседен еркін тұрсың, Табуға жұмбағымды сертің үшін. Тоқсан сөздің тобықтай түйіні бар, Ақын болсаң айтып бер екіншісін. Ырысбай: Оңай нәрсе тең келмес қиынменен, Шешен жігіт өмірдің сиын көрген. Дене порым жаралыс бір болғанмен, Талапты ер өнер табар білімменен. Сұраған сұрауыңа жауап берсем, Жыл ішінде екінші сиыр келген. Берен: Малтау білсең сынайын су жүзіп көр, Таңырқаған сыртыңнан тым қызық дер. «Тілі ортақ шешеннің» деген сөз бар, Өлең - патша төрт сөзден тұрғызып бер. Сұр бұлттан қыстағы қар жауады,

Айтыс VII том Сырлас екен аспанмен шын биіктер. Тау мекендеп тарихтан келе жатыр, Арқар, құлан, мысалы сұр киіктер. Бірден айттық он екі жыл тізбегін, Бір шумаққа бар жылды сиғызып бер. Ырысбай: Жылдың басы тышқан мен сиыр келген, Барыс, қоян артынан ұлу келген. Жылқы, жылан, ал енді қой мен мешін, Тауық, ит боп доңызбен үйірленген. Артық теңеу мен сізге берер едім, Тапсаң ойлап осыны миыңменен. Алды-артыңды әріптес байқап сөйле, Әуреленіп алыспа қиынменен. Алты қанат орданы шайқалтқанмен, Қарлы дауыл тең емес құйынменен. Шын керекті еліңе бір адамсың, Жүрер болсаң жақсы зат сиыңменен. Бұл айтыс та осымен аяқталсын, Жалғыз ауыз мың сөзде түйін деген. Әріптесім қынжылмай жолымды бер, Ақ батаны алайық дүйім елден. Ырысбай: Сен бе едің белгілі ақын Берен деген, Таяз су теңелмейді тереңменен. Адамда қызба көңіл алып ұшат, Арамды ас болмайды жегенменен. Ісіне құдіреттің қарап көрші, Саласы бес саусақтың теңелмеген. Талайға атым шыққан мен Ырысбай, Күдір жол шауып жүрген белеңменен. Оқуын жын-шайтанның көп оқыпсың, Құлағың жан-жағыңа елеңдеген. Ақылың аржағыңда кем секілді, Тұрсынқұл бойжеткені дегенменен. Сөзіңнің кім қызықпас дәмесіне, Көз тұнар дүние мүлік сәндісіне.

Қазақ өнерінің антологиясы Опа тауып орныңда отырмайсың, Әкең сені айттырмап па еді әр кісіге. Сынамасаң сөзімді сынатайын, Осы елдің қалақшы – зәңгісіне. Көңіліме келген сөзді айтып салдым, Шыдамай қылығыңның зәрлісіне. ӘЙНЕК ҚЫЗ БЕН ОДАМАН Әйнек: Құлағын домбыраның алдым бұрап, Сөйлейін шешендікпен сөзді құрап. Құрбы едің ит те болсаң, ей, Одаман, Келіп ең не бұйымтай менен сұрап. Одаман: Дәркенбай, біздің елге болған болыс, Қолынан орындалар оның көп іс. Ат шапан айып емес қалағаным, Өзіңнен сұрағаным жалғыз қоныс. Әйнек: Сөзіңді лайықты айт жүйесі бар, Жақсыға тіл тигізбе киесі бар. Ерте туып кеш қалған, өзіңнен көр, Қоныстың найза шаншыған иесі бар. Одаман: Бастығы ауылыңның Дәркенбай ма, Ауруға өлетұғын ем қонбай ма? Не деген пейілің тар бетпақ едің, Шетіне қонысыңның ел қонбай ма? Әйнек: Одаман, айтқаныма үйіп тұрсаң, Көңілің әтей қалап сүйіп тұрсаң. Қонысымның бір шетіне қондырайын, Отымды жағып, суымды құйып тұрсаң.

Айтыс VII том Одаман: Өлеңнің күш қуаты тіл жағында, Жақсының жаман жүрер ық жағында. Шәйнегің істетуге жарай қоймас, Тесігі бар деуші еді түп жағында. Әйнек: Дәркенбай, біздің елден асқандағы, Қолың жетпес жұлдызбын аспандағы. Істетпеске шараң жоқ жалданған соң, Тесігін қолыңменен бассаң дағы. Одаман: Әйнек қыз, олай деме ығының бар, Азырақ шығаратын шығының бар. Шәйнегіңнің дәл келер тесігіне, Сақтап жүрген әдейілеп тығыным бар. Әйнек: Адамға керек шығар ұят пен ар, Жандарға жолатпасын пейілі тар. Өзіңді тақыр кедей деп естігем, Бейшара, мені бағар не малың бар? Одаман: Бір қошқар, екі тоқты, үш қойым бар, Ашықсаң үлкенін жеп бір тойып ал. Сақтасам жылы жерге жануарды, Тағы да өсер деген бір ойым бар. Әйнек: Айтайын, айт дегенде Одаман сал, Салдықпенен үйіңе жимадың мал. Айран түгіл үйіңде шалабың жоқ, Бүйтіп салдық құрғанша әдірам қал. Одаман: Жақсылар жаман іске береді сын, Басыңа пәле келсе болады мұң. Үлкен қойды қораңа кіргізе сал, Екі тоқты босағада көреді күн.

Қазақ өнерінің антологиясы АЙНАБАЛА МЕН КЕТПЕНБАЙ Тапталған халық улы табанында, Қанқұйлы Гоминдаңның заманында. Шапшалда Кетпенбай жас зәңгі болды, Сүйеніп ақшасы мен заманына. Сол кезде Гоминдаңнан кез ат салық, Салынып, күйзеліске түсті халық. Кетпенбай Теміржанның жалғыз атын, Қарамай хал-жайына берді алып. Бұл қарттың Айнабала кемпірі еді, Жаяу қап бейшаралар тентіреді. Сұраса аттың пұлын бұл жас зәңгі, Шамданып екі иықтан ентігеді. Кетпенбай өлеңші еді той жігіті, Сол себеп Айнабала ой жүгіртті. «Айтысып Кетпенбайды бір паш етсем» - Деп ойлап ыңғайы бір орай күтті. Бірақта орай келмей жылдар өтті, Аяңдап қырық үшінші жыл да жетті. Бір күні Айнабала өлең жазып, Қарағаш мектебіне шаптап кетті. Бір сөзім ел білсін деп басталады, Салмағы Кетпенбайға тасталады. «Бозбала бастаған көш оңбас» деген, Қойғаны-ай, зәңгі сайлап жас баланы. Атының басын алып жүре алмайды, Бұл қайтіп ел жұмысын басқарады?! Қолынан келетұғын еш нәрсе жоқ, Әйтеуір зәңгімін деп мастанады. Үй бетін жұма сайын бір көрместен, Шұрқырап бала-шаға аш қалады. Иттен үріккен еліктей елең қағып, Бастығы «шаш ал!»десе басты алады. «Салық» десе сала алмай бардамдарға,

Айтыс VII том Біздердей кембағалды бас салады. «Кез ат» деп жалғыз атты алып кетіп, Берместен пұлын оның қастанады. Зәңгі ұқпаса ел ұқсын арызымды, Шерлі адам шеннен қайтып жасқанады?! Жазушы бұл өлеңді Айнабала, Қарағаш мектебіне шапталады». Осылай шапталды өлең мектебіне, Шапшалдың кетті хабар бөктеріне. Жапырлап елдің барі оқып жатты, Қалмады өткені де кеткені де. Зәңгіге оқырмандар жеткізеді, Сөз қосып өлеңменен өткізеді. Еліріп естіген соң Кетпенбай да, Ашумен айғайлап жер тепкіледі. «Апырай, бір той болса көрем» деді, «Жазасын келістіріп берем» деді. «Жеңілсем ол қатыннан қара басып, Сүйреліп күрең атқа өлем» деді. Келіп сәт Иманбек бір жасады той, Жиылды тамашаға қыр менен ой. Бәрінен Айнабала бұрын келіп, Зәңгімен айтысуға көрсетті бой. Кешікті зәңгі келмей күн де батты, Десті ел: «зәңгі қашты, құдай атты!» Осылай көп дуылдап сөз көбейген – Бір кезде Кетпенбай да келе жатты. Десе де ол келсе керек қысымменен, Кешіктім деді азырақ ісімменен. Екеуі «айтыссын!» деп ел гуілдеді, Мән-жәйді толық білген пішінменен. Зәңгі келіп сүйенді керегені, Басты ел: тыңдарманы, көрермені.

Қазақ өнерінің антологиясы Селтиіп Кетпенбайдың мұрты бірден, Былайша өлең бастап әуре еді. Кетпенбай: Жүрмісің аман-есен Айнабала, Көрейін дидарыңды айға қара. Айтыссаң меніменен енді айтысшы, Қойғанша өлең шаптап айдалаға. Айнабала: Кетпенбай, аман шығар үй ішіңіз, Аңқиды кір сабындай исіңіз. Кезіңді келтіре алмай жүрген едім, Кәнеки, өлеңменен тиісіңіз. Әдейге сені қозғап өлең жаздым, Бұнымды түйген шығар қу ішіңіз. Кетпенбай: Сен неге көрген жерден кердеңдейсің, Қоңыз қуған тауықтай ербеңдейсің. Алшақ сөйлеп алыстап айбар қылма, Сен неге мен келгенде бер келмейсің? Айнабала: Сен келді деп мен барып бас ұрам ба? Кісі сөзін басымнан асырам ба? Сен қайтіп елді бастап оңалтасың, Көрініп тұрған істі жасырам ба?! Кетпенбай: Әйел өзі келеді бармасам да, Әрең жауап беремін анда-санда. Талайы жүр артымнан аңсары ауып, Назарыма ескеріп алмасам да. Айнабала: Кетпенбай, жас болсаң да зәңгі болдың, Аузыңнан арақ кетпес бәңгі болдың. Әйел көрсең аңырай жөнелесің, Кәдімгі ұзын құлақ әңгі болдың.

Айтыс VII том Кетпенбай: Мен сенің бұл сөзіңе ауырмаймын, Жалғыз-ақ бір сөзіңді ауырлаймын. Мені сен ұзын құлақ әңгі десең, Мен сені тұралатып сауырлаймын. Айнабала: Ел шықпас зәңгі бала бұйрығыңнан, Сондағы маған кәне сыйлығыңнан? Сауырласаң санымды жұлып алмай, Анда-санда бір тісте құйрығымнан. Кетпенбай: Құйрығыңды шалыңа шыжғырып бер, Шашыңды есіп атына шылбыр ғып бер. Бәдік өлең бұл жерде айтыспалық, Естіген ел сөзіңді жындылық дер. Айнабала: Кетпенбай, сен жынды ма, мен жынды ма? Не дегелі болады сен жындыға. Неменеге тағамыз ол шылбырды, Сен тұрғанда кедейлер ат мінді ме?! Кетпенбай: Айнабала ақынсың Қаңлыдағы, Өзіңді талай болды аңдығалы. Менің салған қолқама жарамайсың? Менде бар қанша алсаң жамбы-дағы. Айнабала: Жамбың тамақ бола ма ашыққанда, Кеңірдектен өсте ме асыққанда. Қанша жамбың болса да жете алмайды, Кіші-кірім жасалған астық саңға. Кетпенбай: Сені кім алып келді қайрап-қайрап, Жібердім талай өлең саған арнап.

Қазақ өнерінің антологиясы Оңашада қолыма түсе қалсаң, Жұтпай тастай салар ем шайнап-шайнап. Айнабала: Ақыр менің сөзіме келгенің бе, Қасқыр болып адамды жегенің бе? Шайнап тұрып қалайша тастай салдың, Әлгі жері дәм бұзды дегенің бе? Кетпенбай: Сен маған сонша неге қадаласың, Аузыңа келгенді айтып сандаласың?! Сөз кезегі келген соң айтып тұрмын, Шабыңа шоқ түскендей шамданасың? Айнабала: Кетпенбай, таныс болдың Албанменен, Албанды бай болмадың алғанменен. Жақсының шарапаты деуші еді ғой, Ісің жоқ кедей жұртта қалғанменен. Кетпенбай: Япыр-ай! Мына әйелдің жыны бар ма?! Көп шиқылдар деуші еді сынық арба. Әкесі, шешесінің бәрі тірі, Менде оның өлгенінің құны бар ма?! Айнабала: Қариям үйде жатыр ер құшақтап, Біресе зар жылайды жер құшақтап. Тартып алған атыңның пұлы қайда, Беріп пе едің қойыңды сен қосақтап? Елдің зарын ұқсаң да түсінбейсің, Халқыңа жаны ашымас сен бір шатпақ. Кетпенбай: Мен өзім талай елден табандымын, Ешкімге тиген емес жамандығым. Сен менен аттың пұлын сұрамай-ақ, Басыңның сұрасаңшы амандығын?!

Айтыс VII том Айнабала: Жасыңнан араладың қазақ ішін, Сен өзің жамандықтан тазамысың? Басынан арасанның бір бұғы аттың, Бұған да үкіметке жазалысың. Ұрлықты бір жағынан қоса жасап, Қып жүрсің қалаймақан базар ішін. Кетпенбай: Мен сені ұстатқызып қаматамын, Шалыңа шағыстырып сабатамын. Тастағам талай рет шығын салмай, Бір емес, екі аттың пұлын аласымын. Айнабала: Кетпенбай, ел біледі жеміріңді, Жаужапырақ секілді жеңіліңді. Кембағалдың жеп қойсаң жалғыз атын, Ақиретте жалмарсың кебініңді. (Кетпенбай қалды қатты сасқалақтап, Басында отыр еді қашқалақтап. «Жалмарсың кебініңді» дегеннен соң, Былайша өлең айтты шатпарақтап.) Кетпенбай: Айнабала, сен мені кім деп жүрсің? Бір пәлені басыңа іздеп жүрсің. Кесірленбей тіліңді тартып сөйле, Сүрініп аяғыңнан індеп жүрсің. Мен сені өлгеніңе көрістірем, Арманыңды ажалмен өбістірем. Тартады әркім тілден өз азабын, Сөзіңді тергеушіге сүрістірем. (Ел сонда ду күлкіні қоя берді, Кетпенбай айтысқанға тоя берді. Сөз таппай сасқанынан терлеп-тепшіп, Орнынан тұрып зорға тая берді).

Қазақ өнерінің антологиясы Айнабала: Айтыстым Кетпенбаймен бір-ақ апар, Жігіті құрырында құдай атар. Бармысың Кетпенбайдың жолдастары, Зәңгіні аманында үйіне апар. Секілді мінгендей бір қаһарына, Сақшы әкеп елге оғын тасырлатар. (Тағы да ел күлкіні қоя берді, Кетпенбай айтысқанға тоя берді. Жанданып Айнабала арт-артынан, Бұшпақтап өлеңменен соя берді). «Зәңгінің әлгі өлеңі бек қызық қой, Жігіттер өз үйіне жеткізіп қой. Жүрмесін есеңгіреп үйін таппай, Суынан Белтоғанның өткізіп қой» Зәңгі кетті артына қарамастан, Бірде сөз қайтаруға жарамастан. Тістеніп астыңғы ерні кете берді, Айтысып сөзден кегін ала алмастан. Сонымен зәңгі көңілін дат басады, Әр сөзді арадағы ел ап қашады. Сабауға бұл әйелді даярланып, Бұзау тіс, жуан қамшы саптатады. Бір күні әйелді кеп қатты ұрады, Сақшыға ұрып алып шапқылады. «Атымды қайтарып бер» деп те жатыр, Әйелді түрмесіне жапқызады. Зар жылап әйел жатты түрме ішінде, Жем болып қандала мен бүргесіне. Астында төсенерге бойра да жоқ, Жатыпты сызды үйдің іргесінде. Басында жалғыз кірпіш жастағаны, Екі күн тамақ бермей аш қамады.

Айтыс VII том Кеудеден жан шықпаса жатады екен, Бірнеше ай сұрақ қылмай тастағаны. Шалы қалды үйінде өлімші боп, Оған жәрдем берердей ел күші жоқ. Күйзеліп елді кезіп жан бағып жүр, Амал не қарап жатып өлгісі жоқ. Түрмеде күн батпайды, таң атпайды, Күн-түні Айнабала зар қақсайды. Қанқұйлы қаскүнемнің қолында тұр, Кім барып бейшараны ардақтайды. Зорлады оған кірпіш құясың деп, Таң атпай орныңнан тұрасың деп. Қасына бір қуыршақ сақшы қойды, Дем алса мылтықпенен ұрасың деп. Талай күн кірпіш құйды тәлтіректеп, Күн бата жығылады әлсіреп кеп. Тойып ішкен тамақ жоқ, демалыс жоқ, Мұрнынан ағып жүрді қан дірдектеп. Бетінің қамшы тиген жарасы бар, Ішінде бес алты айлық баласы бар. Қиналғаннан баласын тастай салды, Қаншалық бейшараның шамасы бар?! Бір күні алып кірді тергегелі, Бейшара талып түсті тергеп еді. Шалы жүр күңіреніп күйі кетіп, Артынан кемпірінің іздемеді. Ант етті Айнабала ат дауламасқа, Арыз ғып үкіметке бауламасқа. «Ат құрсын аман шықсам олжа» деді, Еш амал болмаған соң одан басқа.

Қазақ өнерінің антологиясы Тергеуден түрмеге әкеп салды құлпы, Тіледі сау болғай деп елі-жұрты. Тағдырдың бір жазғаны бар шығар деп, Қайғыдан екі беті, солды ұрты. Төңкеріс басталды да Нылқымыздан, Жалғасып жатты жеңіс еткен арман. Бір кезде безе қашты Шапшалдан да, Күш кеткен, үміт өшкен сұм гоминдаң. Айнабала өлмеді қайтіп келді, Тартып кеткен азабын айтып келді. Қалай да Кетпенбайды іздеп тауып, Бел байлады кекке жан бәй тіккелі. Кетпенбай безді үйінен қашқалақтап, Ұйқы жоқ, тамақ ішпей сасқалақтап. Қайда қашып кетуді ойластырып, Жүрді ол күрең атын босқа баптап. Сұрады бір күн ақыл жақсылықтан, Шошыды ар-намысы тапшылықтан. «Атыңды апарып бер, ғафу сұра, Сонда аман қаласың бастырықтан.» Кетпенбай ат жетелеп жетіп келді, Ауылының кариясын да ертіп келді. Қалпағын қолына алып басын иіп, Мойындап қылмысына кеңкілдеді. Қариялар жылы сөзбен сылай берді, Қиылып Айнабала жылай берді. Кетпенбай басын иіп тұрғаннан соң, Толғанып ойлы сөзбен былай деді. Ойлама оңай-оспақ қазағымды, Аударды гоминдаңдай тажалыңды. Жылаттың бір сорлыны шырқыратып, Тартқызсам болар еді сазайыңды.

Айтыс VII том Адамдық арға қайтып басыңды идің, Кешейін маған қылған азабыңды. Қашан да қайда жүрсең ойланып жүр, Тағдырдың қолыңдағы ажалыңды. «Кезбе дәулет, кезекті дүние» деген, Көрдім міне, күлдірген заманымды. МЫҢБОЛСЫН МЕН МӘУЕН Мыңболсын: Бұл жерге жиналысты өңшең жастар, Сайраған бұлбұл құстай нелер жас бар. Бәйгеге баптап қосқан саңлақтардай, Оза алса бірін-бірі артқа тастар. Естиік құдашалар әуеніңді, Шығаршы сандуғаштай әдемі үнді. Басқарған өлең тойды құда бала, Әкелші аты шыққан Мәуеніңді. Мәуен: Жиылған үлкен-кіші тамашаға, Болады әркім жүйрік оңашада. Шақырған соң қасына біз баралық, Құда жалғыз отырса жараса ма?! Мыңболсын: Ауылым Қарасу да емес жырақ, Қызыққан тойға келдім жолаушылап. Төрт болып екі көзім отыр едім, Құдайдан жатсам-тұрсам сізді сұрап. Мәуен: Ауылым жоғарыда – Емілдемін, Жуықта, тойға жақын өңірдемін. Құдайға мың шүкірлік мен де қылдым, Табылып іздегенім, көңілдегім. Жүр едім айтысатын теңім таппай, Болса екен түсім болмай өңімдегім.

Қазақ өнерінің антологиясы Мыңболсын: Құдаша, саңқылдаған үнің ашық, Өлеңмен құрметтеймін шашу шашып. Сыпайы сөз, сүйкімді әуеніңмен, Күй шерттің жүрегімнен перне басып. Болғанда көзден таса сағынармын, Батқандай шыққан күнім таудан асып. Түсіңе кіргеніме көп күн болды, Өзіңмен, міне отырмын дидарласып. Мәуен: Ән салдың ақ алмастай жыр ұсынып, Қалғандай жасықтардың қыры сынып. Қайткенде тамашаға жарасады, Алдыңнан тарту тартсам гүл ұсынып. Ән мен күй тойдың сәні өлең мен жыр, Сіз бен біз шырқатайық тік ұшырып. Жүрегім сізді көріп тулады аттай, Бір тоңып, қуанғаннан бір ысынып. Жаратқан құдай артық затым Арғын, Келеді сөзі нәрлі заты бардың. Топ жарған Тобықтымын ел ішінде, Бар шығар құлағында ақындардың. Мыңболсын: Затым Найман, бергі атам Қаракерей, Ата білмек жігітке үлкен мерей. Бес Байыстың ішінде Сармырзалар, Тұқымынан ер шыққан нелер егей. Одан бері Жолымбет, Назар дейміз, Осыларға аласың кімді теңей. Одан бері Жанболат, Тоқабаймыз, Ата-жөнге тікке ұшып жоталаймыз. Мақтаныңды әкепсің үйіп-төгіп, Салыстырмай біздағы босамаймыз. Мәуен: Тобықтының ішінде Ырғызбаймын, Даңқым бар ай қасында жұлдыздаймын.

Айтыс VII том Құнанбай Орта жүзге билік айтқан, Топшымнан оңайлықпен ұрғызбаймын. Абайды кім білмейді алты арыста, Ренжіме аруағың қалса алыста. Әрі бай, әрі шешен ұрқыменен, Найманды басып озған сан жарыста. Құнекең, Мекке барған қажы атайым, Ұзартып мақтанбаймын, аз айтайын. Жүлде алған сан жиында өмір бойы, Көрмеген бір жаңылып жазатайым. Бекболат, Тіленшімен Алшынбайым, Үш ата билік айтып озған дәйім. Білесіз бе, Кеңгірбай, Бөжейлерді, Қаратай озып шықты қарапайым. Мыңболсын: Үш Назар ұлы атамыз жатқан шалқып, Бола алмас бар тобықтың одан артық. Ұрқынан хан да шықты, би де шықты, Қырандай еркін самғап ұшқан қалқып. Тоқаңның ер Кегенбай тұңғыш биі, Болған соң артық шықты артық миы. Шерубай аға сұлтан болмады ма, Артылып өз кезінде абыройы. Халқына мархабатты болғаннан соң, Жік ашпай барлық елі жүрген жиы. Мұқату, бірін-бірі қанға бояу, Арғынның бір-біріне қылған сыйы. Мәуен: Өлеңмен ұқпағандар жеңем дайді, Адамнан ойы қораш сөз өнбейді. Найманнан өмір бойы Арғын озған, Арғынға сірә Найман теңкелмейді. Сүйіндік, Жексенай мен Мұса, Шорым, Жылқысы сан жеткісіз қара қорым.

Қазақ өнерінің антологиясы Ежелден әрі баймын, әрі момын, Ұрқына сән салтанат біткен порым. Ежелден жолым да үлкен, бағым да артық, Бұларға ойластырғын болса толым. Олжекең Орта жүздің батыры екен, Қиратқан дұшпанының қалың қолын. Өлеңге Арғын асқақ ғылымменен, Қайнайды қарсылассаң сенің сорың. Ұраным ер Қарқабат, Алтай-Қарпық, Оза алмас ешбір Найман одан артық. Толқынды тасқындаған дәриядай, Қаларсың сен қайраңдап кетсем шалқып. Кімің бар аузыңа алып іске жарар, Сөйлей бер шамаң келсе бәрін сарқып. Мыңболсын: Екі Омар, Бөкенші мен Малшынбайды, Бұлардан ешбір Арғын артылмайды. Сүбебай, Биұлтарақ, Қожакеңді, Қақпайлап бірін шетке қалтырмайды. Найманнан Шерубай мен Тана шықты, Ойға озып, өз кезінде дана шықты. Боранбай, Ақтайлақпен билік айтты, Бұларға қандай адам таласыпты? Хан Қисық, би Бөкенші, ер Тәукебай, Кәріпжан, Серкебайлар дара шықты. Қабанбай Қақшал жаумен жауласқанда, Қасына ер Барақты ала шықты. Шабынған қоңтайшымен сайысқанда, Бұларды Арғын тұр ғой, Алаш ұқты. Хан Қамбар, ер Ботабай, би билеуші, Сасан би, Құрманқажы және шықты. Еңсе би, Құлжа батыр, Бай Жантүкеш, Қандай жан еселесіп санасыпты. Бекбосын жүйрігіңнің аузын буып, Съездің қалың тобын жара шықты.

Айтыс VII том Мәуен: Білесің бе Игілік, Жұманымды, Қандырайын сөзбенен құмарыңды. Саңлаққа сайыста озған тең келе ме, Бәйгеге қосқаныңмен құнаныңды. Аруағын ерлерімнің мен шақырсам, Бір жерге қоя алмайсың тұрағыңды. Ата білмес әйел деп ойлап қалма, Білмейді деп қай жерде тынарымды. Мыңболсын: Мәуенжан, кейбір жерде кеттің асып, Тастасам ұяларсың бетін ашып. Құнанбай да емес қой түзу адам, Баяндайын тәппештеп аршып-аршып. .......................................................... Қодарды кім өлтірді түйеге асып, Сүйегін таспен атып паршалады, Бұл істі Арғын, Найман біледі ашық. Кім білмес Құнекеңнің айып ісін, Жақынын малға сатқан баю үшін. Бөжейін Кеңгірбайдың сабаймын деп, Бөжейге қызын берген айып үшін. Бөжейден болды дейді Тобықтылар, Аға Сұлтан шенінен табу ісін. Орыстың ұлығына пара беріп, Алшынбай би болысып, араға еніп. Сары лақ боп шалынып арамдыққа, Сорлы сәби арада қалады өліп. Тәкежан мен сөйлейін Абайды алып, Абай десе біледі талай халық. Тәкежан мен Абайды Ұлжан тапқан, Соттасуы екеуінің талайға анық. Бір мезгілде Тәкежан болыс еді, Жегені Ырғызбайдың сонысы еді.

Қазақ өнерінің антологиясы Бірін-бірі көре алмай бақкүндес боп, Абайдың айдаулы ісі сол ісі еді. Мәуен: Құнекең... тіл тигізбе, құтым еді, Талайды сан жиында ұтып еді. Көшелік басқа өлеңге қызық үшін, Осымен бұл сөз қалсын бітіп енді. Тілегім, жалған емес шыным құда, Ұқпаймын ел жағдайын сырым құда. «Жүгірместі қыстама әлін қара», Деген мысал бар екен бұрынғыда. Құдеке, мұны таста, басқаға көш, Білгенмен сөйлесейік, білместі кеш. Тілегім ел алдында сізге қойған, Белгілі ғой есепте төрт пенен бес. Мыңболсын: Болайын менде мақұл қолқаңызға, Араздық, қысастық жоқ ортамызда. Бұл тойда бізді жеңіп бәйге алмайсың, Қанша ақын топтан озған болсаңызда. Қалыпты жиырмадан жасың асып, Өзіңнен біздің өлең асуы ашық. Әр жерде ат қайраты артылады, Дүбірге жарысқанда асу асып. Өнерің шамаласаң мәлім болды, Қайтесің енді, жаным, қарсыласып?! Мәуен: Өзіңдей менде ақынды көрдім талай, Пішкен жөн әркім киім хәлге қарай. Сүрініп күні бүгін көрмеп едім, Татымсыз теңім емес сендей малай. Үстіңде киімің бар жыртық-тесік, Қайтесің меніменен сөзге егесіп.

Айтыс VII том Сен ертең су әкеліп от жағасың, Күйеумен жүргеніңмен бірге ілесіп. Ауылымда ардақтымын, қадірлімін, Қаларсың шаң ұшында кетсем есіп. Апшыңды жездей қақтап шын қуырсам, Кіріп кете жаздарсың жерді тесіп. Мыңболсын: Долдандың ба құдаша ашу қысып, Суындың ба, әп сәтте, басында ісіп. Еңбегіммен келемін ел қатарлы, Алғаным жоқ бір көйлек сенен пішіп. Болсаң әздек сатылдың неге шалға, Сөз келтірдің өзіңе аузың қышып. Түстің шалдың құрылған тұзағына, Құтылам деп ойлама аспанға ұшып. Қыз көре алмас жігітке бақ қонғанын, Сені алған соң біле ме шал тоңғанын? Шалдан үміт қып жүрген жалғыз сенсің, Көрмедім шалға тиіп қыз оңғанын. Мәуен: Шешен сөйлер жиында ақылы артып, Көп сөйлесе сиымсыз болар тантық. Бұрынғының адамы сүйегі асыл, Ендігінің жасынан шалым артық. Көре алмассың, күндерсің, тарыларсың, Шыдамасаң құса боп жарыларсың. Алла қосты, екі ағам берді, барам, Әзәзіл боп араға не ғыласың? Мәлім болар жүйрікті жүгірткенде, Жеңемін деп өлеңмен үміттенбе. Торқа киіп, жорғаны мінгізген соң, Шал байғұсым артық қой жігіттен де. Мыңболсын: Сен марқадам табарсың шалға барып, Екі көзі қызарған, шашы ағарып.

Қазақ өнерінің антологиясы Қу томардың қасында жүремісің, Қуыршақтай өзіңді жасап алып. Шал қасында жүрерсің өлмеген соң, Жасты көрсең қысылып, тасаланып, Бетің жауып, кигізсе тұмылдырық. Құсалықпен өлерсің қапаланып. Мәуен: Ел көшкенде мінемін жорға керді, Талғамайды жануар ылди-өрді. Тырнағының алмаймын сынығына, Шал да болса бағыма Алла берді. Таңдағаным Сақыбай не қылсаң да, Аздырам деп ойлама алдап елді. Қырда малы, қалада қора жайы, Маңдайына бақ берген бар құдайы. Он бес сары, айына ақша берсе, Сен де соның боласың бір малайы. Күнбез деген тасболат сарайы бар, Сенен басқа халықтың талайы ұғар. Қырға кіре тартуға тоғанақпен, Сендей-сендей бір қанша малайы бар. Мен барсам ханша мен ханымдаймын, Мұқтаж боп дүние үшін налынбаймын. Жүремін пәуескелі күймеменен, Тіпті де саған зар боп жалынбаймын. Мыңболсын: Тұрғам жоқ аздырам деп алдап елді, Екі ағаң күңше сатып малға берді. Шардаң қағып қарыны, бүгежектеп, Қорасына кіргізбес барған елді. Келіп тұр ма шынымен соған барғың, Ол бір қу томар болғанда сен бір балғын. Шал қасында шынымен жүремісің, Ботасындай ойнақшып бейне нардың?

Айтыс VII том Бүкірейіп қасыңда шал жата ма, Кескініндей қуарып қиған талдың? Есің барда әріптес теңіңді тап, Намысына түспей-ақ, көксау шалдың? Сүйемісің шынымен Сақыны анық, Месқарын жүр малына сатып алып. Осы араға келмей-ақ сені алдырмақ, Ел көзіне көрінбей жатып алып. Қосақтаулы есекке сен бір қашар, Енді Мәуен нең қалды жасырарлық? Ағаң тұр ғой ауылыңа түгел таныс, Есі бар саналы адам ашынарлық. Сен оның баласының баласысың, Ол сені тәлкек етер тамаша үшін. Он бес қара, жүз қой алып ағаларың, Сатып отыр нәпсінің қамбасы үшін. Мәуенжан, жыладың ба жасың төгіп, Басында қуаныпсың көрмей бөгіп. Жеңгеміз орамалын бізге ұсынды, Сіз жеңіліп біздағы қалдық кеңіп. Қуанды біз жақтағы жастар күліп, Бір жерде ақын қызды екі жеңіп. Жеңілді Мәуен қыз да баудай түсіп, Бір демде аурудай қалды семіп. Сүйеніп тізесіне жеңгесінің, «Менде Алланың жаратқан пендесімін». Деп тілек қып еңіреп жылап жатыр, Өз алдыма шықса деп дербес үнім.... Өлең бітті сонымен той таралып, Талай жанға іс болды ой саларлық. Сол түнде ашуланып ағалары, Қалың малды десті ертең қайтаралық. Сөз таба алмай ақын қыз жеңілмеді, Деген арман сақы шал теңім бе еді?

Қазақ өнерінің антологиясы Әркім сатты баласын мал орнына, Тойса болды өзінің кеңірдегі. Теңін тауып тезекті біреуге теру, Әрбір жастың арманы көңілдегі. Келелі, келісті өлең емес, жастар, Бір оқиға боп өткен кезіндегі. Көзі көрген, ақиқат іс күні кеше, Елі түгел білетін Мәуен десе. Барыпты деп естідім ақыр соған, Мықты боп байдың күші бермей есе. ТАҢЖАРЫҚ ПЕН ҚОЙДЫМ Талай жан бізден бұрын арманда өткен, Соларға опа қылмай заман да өткен. Болғанда біреу батыр, біреу білгіш, Ақырет осылардан бізге жеткен. Бұрынғы жастағы өткен заманадан, Азырақ сөз сөйлейін қырық гәппен. Албанның топты бұзған ақынымен, Қызайдың жас баласы егес еткен. Таңжарық іздеп барып айтысбаққа, Талапты жігіттермен кеңес еткен. Бір шеті Қарқараның Байынқолда, Солардың сөзі мынау сөйлеп өткен. Руы Дербіс екен Жолдыбаев, Бәрі де жолдасының қыран сайып. Албанда Қойдым атты ақын бар деп, Естіпті бұл хабарды жоқтан ғайып. Әлекен және де бар құрдастары, Жел сөзге бұлардағы жүзген қайық. Досымқан бір серігі сөзге жорға, Көңілін қайтармаған ешкім шайып. Шала мас жас мөлшері құрдас екен, Көрмесе бірін-бірі тұрмас екен. Досымқан, Таңжарықпен жиырмада, Екеуі бір жыл туған сырлас екен.

Айтыс VII том Әуелхан, Әлекенмен он жеті де, Бара-бара бәрі дағы бір жас екен. Төртеуі жүрмек болды ақылдасып, Қол алып уәде қылып мақұлдасып. Болғанда күз салқыны барамыз деп, Жазында сөз байласқан анық, ашық. Сөзінен әлгі үшеуі танып кетті, Келгенде айтқан кезде жақындасып. Таңжарық сөз бойынша жалғыз кетті, Ержігіт орындасын айтқан сертті. Баруға бөтен елге жүрексініп, Үшеуі уәдеден танып кетті. Жел сөзге төртеуі де кетеді ағып, Әр іске қаршығадай бәрі де епті. Жол жүріп он екі күн бәйгекөкпен, Албанға Таңжарық та жетіп келді. Байеке сегіз сары жұраты бар, Соларды тауып алып дамыл етті. Аязда барып жетті қаңтардағы, Сөзімнің қалып жатыр сан тармағы. Шығады жан да ауыздан, сөз де ауыздан, Оңай ма жігіт сөзден жалтармағы. Түгелдеп бұл шерімді жаза алмадым, Әйтеуір бір ойда қалған аз тармағы. Ауылына Кәрібайдың жаттым барып, Атым да зорға жетті әбден арып. Бәрі де жұратымның бір жерде екен, Аралап қаздай қалқып жүрдім қарық. Келдім деп жұратшылап барған елге, Айтпадым еш адамға сырды жазып. Жетпіс-сексен үй екен, Кәрібайдың баласы. Тәртіпті өскен ел екен, Ішінде жоқ аласы.

Қазақ өнерінің антологиясы Мекені екен олардың, Байынқолдың қаласы. Қарқараның бір жағы, Екі танаудың арасы. Жаз болғанда жайлауы, Қарқараның даласы. Жәмеңкедей жер қайда, Саусақтай жазық даласы. Ойында Қойдым арманы, Таңжарықтың жарасы. Таныс болды Албанның, Үлкен түгіл баласы. Қойдымның ауылы түстік жол, Әбден сұрап ұғысты. Жұрт бектері жақсымен, Аралап жүріп шығысты. Түсініп әбден болғанша, Шығармады дыбысты. Екі жыл жүрді Албанда, Ендігі күз болғанда. Қойдымменен айтысу, Болғаны ойда арманда. Ойына сонда алады, Астындағы бәйгекөк. Семізден қатып жарады, Жайлаудан қайта ел көшіп. Таң ұзарып барады. Келген Тәкең әлі жүр, Анау жылғы қыстағы. Жігітке қорлық жалғыздық, Заманның түсер қыспағы. Досына айтты Таңжарық, Ойдағы арман нұсқаны. Айтыссам деп Қойдыммен, Ақтарып сырды тастады.

Айтыс VII том Саған айтпай арманды, Енді кімге айтамын. Жеңілсем де, жеңсем де, Өлең жырды шайқайын. Қойдымменен жолықтыр, Бір сөйлесіп қайтайын. Албаннан асты деседі, Қаншалық екен байқайын. Шекара тыныш тұрғанда, Қуанып досым қайтайын. Досының сөзі: Бұл сөзің құп жарайды мақұл деді, Ертерек ойлағаның ақыл деді. Тілімді алсаң қоя ғой Қойдым қуды, Қағынып ұшына шыққан ақын деді. Болмаса Қойдымды мен аяйын ба, Ауылы төңіректе жақын деді, Қасыңда сенетұғын жолдасың жоқ. Қаласың ба арманда қапыл деді, Таңжарық осы сөзге ашуланып, Қойдымды бүгін кешке шақыр деді. Ол болмаса бұл жерге неге келдім, Үйінде мендей жігіт жатыр деді. Аруағы Қызай анам жолдас болса, Таңжарық бір қатынға татыр деді. Тәкеңнің көңілі қалып жүрмесін деп, Жарайды мақұл Тәке, мақұл деді. Келергі сәрсенбіге той болады, Қайратың болсын сонда батыл деді. Қойдымның ауылында болады өлең, Айтыспауға болмайды ақыр деді. Тоқтадық осы сөзбен екі тарап, Тарқадық сәрсенбіге тосып қарап. Семірткен астындағы бәйгекөгі, Сүмбедей жарап алды әбден жарап. Қойдыммен бір айтысып көңілі тынса, Елге тура қайтуға қылды талап. Бір сөйлеспей кеткені елден ұят, Келген соң сонша жерден әдейі қалап.

Қазақ өнерінің антологиясы Бір бала Қызай жақтан келіпті деп, Бұл хабар Қойдымға да барды тарап. Сәрсенбі қай уақытта келеді деп, Тәкең де жаңылмастан жүрді санап. Сәрсенбі келді таңы жарық болып, Қуанып тұрды Тәкең қарық болып. Қойдыммен айтысамын деген оймен, Жүрген кез Қарқараға барып қонып. Барғалы неше заман өтіп кетті, Өзі де кетті жүдеп арық болып. Шақырып тойға хабар жетіп келді, Қай мезгіл екендігі анық болып. Той болған жерге аттанды түске жуық, Ауылына жатпақ болы барып қонып. Аттанып әуен сала дүрілдетіп, Жөнелдік бір сыпыра халық болып. Қасына Ысқақ досын ертіп алып, Қойдымға жолығарға көңілі толып. Иншалла, Қойдым бүгін түсер қолға, Кетсе де су түбіне балық болып. Ән салып Қарқараның даласынан, Жөнелді Үшқақпаның қаласынан. Сымайыл, Ысқақ досы, Оразалы, Бұлардың қыл өтпейді арасынан. Қойыпты бұрын бізге орын жайлап, Босатып бір үй тігіп қойған сайлап. Қойдымның ақ дидарын бір көре алмай, Әлі жүр ақын Тәкең бармақ шайнап. Екі үйге елден бұрын толды ұрғашы, Ішінен көре алмадым өңді ұрғашы. Дыбырлап кіріп-шығып үй сығалап, Қасқыр көрген ешкідей болды ұрғашы. Болған жоқ бұлар әлі шәйін ішіп, Әр шайтан Таңжарықты отыр қысып. Мойнын созып есікке қарап қойып, Денесі бірде суып, бірде қызып.

Айтыс VII том Қойдым үйге әліге келмеген соң, Барады көңіл албырт, аузы қышып. Тінәлі айғай салды домбыра алып, Үндемей отыруға іші пісіп. Таңжарық мұнда келдің ақын болып, Кетесің айғай шықса аттай желіп. Үлкенді аға, кішіні іні қылдың, Лақты үйреткендей қойға теліп. Қойдымға бүгін кешке жолығарсың, Өзіңе келген болсаң өзің сеніп. Сен түгіл біз разы болар едік, Қойдымды бүгін түнде жеңсең беріп. Әуелі жәйін саған ұқтырайын, Жағдайын біраз ғана сөйлеп беріп. Алдымен қабырғаңмен кеңесіп көр, Ойланып өзіңді-өзің байқап көріп. Баланы сендей неше көрген Қойдым, Бір ауыз айтқан сөзден пәле теріп. Келгенше отыз бірге мүдірген жоқ, Албанның жігіттері шықты жеріп. Қарағым, арманда боп жасып қайтпа, Елірткен надандардың тіліне еріп. Егерде сөйлесуге ынтаң соқса, Жар болсын Қызай анаң жәрдем беріп. Бұл сөзді Тіке аға, айтпа маған, Байқарсың істің артын болсаң аман. Қойдым қиын болғаны маған жақсы, Ер болсын дұшпаның да деген заман. Көңілімді неге бүйтіп қайтарасың, Бұл жерге әдейі іздеп келсем соған. Сен болсаң бар сенгенім батыр Тіке, Сөзіңіз тұра тұрсын кейін таман. Келгенім әдейі іздеп Қойдым болса, Қайтқаным бір сөйлеспей нәмге жаман. Бұл сөзді тоқтат Тіке, ондай болса, Көп айтсаң ашуланып оттай жанам. Қойдымға шақ келмейді жігіт дейсің, Бұл сөзге мен ер туғам, қайтсем нанам.

Қазақ өнерінің антологиясы Болмаса бір байталдық ел көрмеймін, Жалғыз-ақ жәрдем болсын Қызай анам. Қойдымды тойға бармас бір қылайын, Иншалла, сүйей берсе жалғыз панам. Сол болса тоқтат Тіке айтқан сөзің, Қойдымды шақыртып кел әуел өзің. Айтысар-айтыспасты сонан байқа, Әуелі сөйлесетін келтір кезін. Япыр-ау, қой дегенің не деген сөз, Сол үшін тосып жүрсем үш жыл өзім. Ай Тіке, неге келдің осы жаққа, Ұлым деп анам тапқан шыдамаққа. Қойдымды сөйлестіріп көрмейсіз бе, Айтқанша әрбір сөзді сынамаққа. Хабар айт Айдарәлі сұраншаққа, Жар болсын жалғыз Алла, аруақ та. Барлық жұрт мұнда келіп жиналыссын, Көз тастап байқастырсын болашаққа. Қойдымды дереу барып шақыртыңдар, Екі ақын басын қоссын сайыспаққа. Тінәлінің айтуымен Қойдымды шақыртып барған баланың сөзі: Бір ақын келген екен Найман жақтан, Тілеңдер бәрің тілеу жалғыз хақтан. Бекітіп өзіңді-өзің байқа Қойдым, Шығандап шыққан екен неше топтан. Тойға келген еліңнің отыр бәрі, Сөзіңді шығар Қойдым ала қаптан. Сұм қыршын озып жүрген көрінеді, Жорғадай төрт аяғын тағалатқан. Қаңғырған жалғыз айыл қу Қызайды, Домалап түскендей қыл мінген аттан. Аянбай осы жолы жүгіріп көр, Ақылың артық еді адамзаттан. Тінәлі жоқ пәлені тауып кепті, Әкелді оны қайдан құдай атқан. Шақырып үлкен-кіші жатыр бәрі,

Айтыс VII том Жүр Қойдым ұнаспайды үйде жатқан. Бәрі жүр тілеулес боп елі-жұртың, Абайла құлар жардан жақсы сақтан. Шақырды Сабырбектер дегеннен соң, Қылқылдап ақ маралдай жүрді шапшаң. Екі қыз, екі қатын ертіп келді, Үйден шыға шырқатып әнге салды. Жап-жақын екі арасы ауылының, Жиылған ел құлақ сап тыңдап қалды. Рас па дегендерің Найман келді, Ұқтыңдарма қандайлық жаймен келді. Жүрмесін шпион боп құдай атып, Жолаушы жалғыз айыл қайдан келді? Жұмысы менде болса сөйлесейін, Басқа жұрт қоя тұршы пайдаңды енді. Мені іздеп жүргені рас болса, Көрейін мен де барып Найманды енді... Ойланып ақын Қойдым арлы-берлі, Қақ жарып қалың топты жетіп келді. «Үстіне меймандардың кірмесін» деп, Сырт жақтан шақырушы хабар берді. Таңжарық: Япыр-ау, мынау өзі қандай халық, Тиген бе, бәріне де жыннан шалық? Қойдымды дәл осы үйге бастап кіргіз, Шақырған мен емес пе қолқа салып. Көрелік, айтысалық қандай екен, Кетпейміз мінгестіріп ауылға алып. Сол сөзбен Қойдым үйге кіріп келді, Дидары судан шыққан күміс балық. Қыпша бел, қызыл шырай, қиғаш қасты, Жыққанның арманы жоқ іштен шалып. Бұраң бел, орта бойлы, кішкене аяқ, Болады Қойдымдай жан некен-саяқ. Адамды тартып алар лебізі бар,

Қазақ өнерінің антологиясы Бетіне тамағыңды барсаң таяп. Тигізбей күнге бетін, желге етін, Өсірген тәрбиелеп үйде аялап. Таңжарық кірген заман әнге салды, Абайлап алды-артына қарамай-ақ. Осы ма Қойдым ақын жұртты тыйған, Жолына Албан елі жанын қиған. Маржандай жылтыратып сыртын бояп, Шытынап шыт көйлекке зорға сыйған. Сені іздеп мен жүргелі көп жыл болды, Өнерді шығар Қойдым ішке жиған. Тасташы сөйлеп-сөйлеп сөзіңді енді, Көтеріп тура қарап көзіңді енді. Білмеймін сенің көңілің әлдекімде, Әйтеуір бір менің көңілім өзіңде енді. Сыртыңнан көрген адам көп мақтайды, Мінеки, бүгін ғана көзім көрді. Мен сені үш жыл бойы іздеп жүріп, Келтірдім әзір ғана кезіңді енді. Шақыртып зорға өзіңді тосқанымда, Жай білмейтін жамандай езілме енді. Қойдым: Сөйлейді әр алуан мына бала, Аптықпа а дегенде құда бала. Сыйлайын жас баланы десемдағы, Айдайды өзін-өзі құламаға. Оты бар жүрегіңнің бала екенсің, Дәм айдап келіп қапсың бұл араға. Менімен сендей бала тең келмейді, Шықса да басы биік мұнараға. Сен тұрмақ әкеңдейді көрген Қойдым, Пәлені неше алуан терген Қойдым. Сен түгіл сенен зорғы беттемеген, Атқаны жаза баспас мерген Қойдым. Той болса жорға мініп, торқа киіп, Соңынан тоқсан жігіт ерген Қойдым.

Айтыс VII том Келдіңбе жеңемін деп сорлы Қызай, Сүрінбей отыз бірге келген Қойдым. Бәйгеде сан жүйрікпен жарысқанда, Адымдап арынменен желген Қойдым. Бар болса іште өнерің шығар қалқам, Қайыспас қабырғасы көнген Қойдым. Ілінген қақпаныма сендей нешеу, Табанды, өзіне-өзі сенген Қойдым. Бәйгені сен аларсың десің болса, Қашпаймын бірің тұрмақ бесің болса. Бәйге алған жалғыз жүріп неңді алған, Тоқтай қал осы сөзбен есің болса. Таңжарық: Ей, Қойдым, тоқтата тұр мақтаныңды, Қорқытып кімге айтасың аттаныңды. Жарысып бәйгені өзің алшы әуелі, Болмаса тоқтат бекер шатқаныңды. Сен маған көрмесем де белгілісің, Білемін тұрғаның мен жатқаныңды. Қай жерде мерген болып аң өлтірдің, Кім көрді шолағыңмен атқаныңды. Қалғысыз естен бүгін бір қылайын, Кетпестей таңдайыңнан татқаныңды. Қайқайтып қамшы саппен басып тұрып, Көрейін сонда қақпан-шапқаныңды. Алғаның сасық күзен, мәлін шығар, Қылмай ма қасқыр талқан қақпаныңды. Болғанда қақпан сенде, тиек менде, Көрсетші тиексіз пайда тапқаныңды. Ай, Қойдым, мына сөзің ұрғашылық, Көңілің қалар ма екен бір басылып. Еркіңе қайтеді деп қоя берсем, Кетерсің әр қиырға бір шашылып. Жүйрікпен бір жарыссам тоқтамаймын, Көңілім сөйлегенге кетті ашылып. Зорсынба тәкәпарлық қашан жаққан, Түйе де ілінбеген жылға шығып. Ойланып алды-артыңды байқап сөйле, Жетпеген атқа байтал жолға шығып.

Қазақ өнерінің антологиясы Жиылып Үйсін, Найман ат шаптырса, Алған ба байтал бәйге қырға шығып. Осымен есің болса тоқта Қойдым, Зорығып өлсең құның бір қашырлық. Қойдым: Таңжарық, ақын бопсың бала жастан, Еліңе әлі жүрсің бара алмастан. Ауылыңда отырғандай есе сөйлеп, Кетесің алды-артыңа қарамастан. Мен сені қонақ қой деп сыйламасам, Өлерсің ішкен асың тарамастан. Үйсін деп айғай салып қырға шықсам, Қаларсың шыңғыруға жарамастан. Қаңғырып мұнда жалғыз қайдан келдің, Асаудай бұлғақ қағып ала қашқан. Мен сені кел демеймін, кет демеймін, Қой арзан Қарқарада ет жемеймін. Кетпесең малай болып қасымда жүр, Бекерге дүниеден өт демеймін. Таңжарық: Сен мені кел десеңде, кет демесең, Шошқаның басын мүжі ет жемесең. Қойдымды сіңілісімен қабат жайғап, Несін адам боламын ептемесем. Тауысып тарқатайын арманыңды, Білмейсің көр аузына барғаныңды. Сен мені қаңғырған деп қалай айттың, Әуелі болжадың ба аржағыңды. Мен ұқсап көзің көрген расыңды айт, Не қылам бекер айғай салғаныңды. Қаңғырған демей Қызай жолаушыны, Өзіңнің ойлап отыр Албаныңды. Қызайды қаңғырған деп қалай айттың, Жиып ал, Іле жаққа барғаныңды. Қаңғырған қалың Қызай қашан көрдің,

Айтыс VII том Тапқандай бұдан бәйге алмағыңды. Онан да осындайда тоқтат Қойдым, Шайнарсың ақырында бармағыңды. Жасымнан мен де өлеңге асып шыққам, Суындай Қас, Күнестің тасып шыққам. Қойдымдай шәйпау қатын бізде де бар, Жалынын бәрінің де басып шыққам. Сенің де жалыныңды басайын деп, Елімнен әдейі іздеп қашып шыққам. Көп көрген сен сияқты жүйрік байтал, Арқасы бір мінуден сасып шыққан. Қойдым: Жасымнан мен де өлеңге шыққам асып, Сан жігіт сен секілді болған ғашық. Шыдамай сөйлесуге қарсы келген, Той болса кететұғын бәрі қашып. Алдыма сөйлесем деп сенше келіп, Талайы қарай алмай қайтқан жасып. Келмейсің озбақ түгіл ширегіме, Жүгірсем шын көсіліп адым ашып. Аяма, қане бүгін білгеніңді, Келдің бе? Жалғыз қашып қаның тасып. Қаңғырып жалғыз жүріп жеңемін деп, Сау басқа дерт іздейсің қара басып. Үйіне отырғызбай шайтан сайған, Ел кезіп тентіреген жалғыз Найман. Қаштың ба өз еліңнен кісі өлтіріп, Болмаса қаңғып мұнда келдің қайдан?! Сенімен сөйлесуге арланамын, Өзімдей сөйлесемін сайма-саймен. Аттансаң өзің аман осы жерден, Сол болар жеңбек түгіл тапқан пайдаң. Таңжарық: Ей, Қойдым, бәрін тоқтат жарбағыңның, Тарқатам түгелімен арманыңның. Мен құсап көзің көрген расыңды айт, Сенбеймін біріне де жалғаныңның.

Қазақ өнерінің антологиясы Найманның бір ұлымын бегі емеспін, Қанжармын екі жүзді шеге емеспін. Қызайда нелер саңлақ әйелдер көп, Ізіне басып кеткен тең емессің. Сен мені сыйладым деп сайқалданба, Сенетін алдауыңа мен емеспін. Жөнім жоқ менің сенен жасқанатын, Албандай қуғын көрген ел емеспін. Бұзылып бұзғындықпен қашқан Албан, Далаға дүниесін шашқан Албан. Жығылып жатып қисайғанға күлемін деп, Өз көтін өзі шұқып, ашқан Албан. Апарып қырық руға қызын сатып, Күн көрген Күнеспенен Қастан Албан. Орыспен ойнас болып ұрпақ алып, Ойласам оңалмаған бастан Албан. Бұзылып бұзықтықпен арақ ішіп, Тарихта оңалмаған қашқын Албан. Орыстың дәмін татып, салтын ұстап, Оңалмайтын сиқырлық басқан Албан. Жолаушы Қызай келсе қаңғырған деп, Таба алмай айтар сөзін сасқан Албан. Ішер тамақ, киерге киім таппай, Құзғынға жем боп өткен аштан Албан. Күн көрдің қашқын Албан бізге барып, Былғадың жердің жүзін итше сарып. Қызайды бүгін неге жамандайсың, Аралап жан бағып ең кеше барып. Осындай ел сенетін расыңды айт, Мен құсап түсін нақтап ашып-жарып. Болмаса тұрғын Қызай Іледегі, Күн көрмей кетер еді Албан ғарып. Күң қылып, қой бақтырып қойдық үйде, Қыздырын бір ешкіге сатып алып. Білмейсің қашқын Албан көрген ісін. Орыстың жатағында жатып алып, Осындай дәлел болса дәлдеп сөйле.

Айтыс VII том Болмаса бекер босқа шатымалық. Жемтікке үймелеген қара шыбын, Тойынып семіретін сасық жағып. Албаным оңып тұр деп отырсың ба, Қай уақытта көріп ең Албан жарып. Қойдым: Қой қалқа көп терлеме жанды қинап, Отырмын жас бала деп әрі сыйлап. Қызайдың оқиғасын менен сұра, Берейін түгел теріп бәрін жинап. Қызайдың бас мекені – Еміл еді, Көп емес онда Қызай жеңіл еді. Сол кезде отыз үйден аз-ақ артық, Адамы тегіс бұзық жемір еді. Түк қоймай Қаракерей шапқан кезде, Жан таппай аз үй Қызай еңіреді. Албанның әзіргісін айып көріп, Қызайдың жас баласы не біледі. Болмаса арадағы қалыс Суан, Қызайға дүние қайтып кеңір еді. Ұмытып өткен күнді Ілеге кеп, Шалқақтап он қой бітсе семіреді. Қыздарын бойға жеткен байға бермей, Құшақтап қу тізесін кеміреді. Қызайды алған еді Керей талап, Қалыпты аз адамы жанталасып. Қызайды әйеліндей Қаракерей, Бас салып сабаушы еді бара сала-ақ. Түк қоймай нақ түбіне жетер еді, Алмаса біздің Суан арашалап. Қызайды талағанда Керей шауып, Қаңғырған мекенінен түгел ауып. Мен құсап түптен тартып түгел сөйле, Өзімдей ретімен жөнін тауып. Матайдың мұсылмандық қай жерінде, Тоздырған бірін-бірі итше қауып.

Қазақ өнерінің антологиясы Өлгені өліп, қалғаны қаңғып кеткен, Бойынан Итішпестің қайың сауып. Сонымен елден бұрын Қызай ауған, Басына жаралғаннан пәле жауған. Осыған қарсы табар сөзің бар ма, Болмаса біткен шығар енді саудаң. Ұмыттың Ілеге кеп есің жиып, Бойыңа түскендей боп құдай тәубаң. Таңжарық: Осы ма Қойдым сөзің маған тапқан, Суанды Қаракерей қоса шапқан. Жүз жылдан арғы сөзді бүгін айтып, Жасаған кешегісін тәңір атқан. Мен құсап көзің көрген расын айт, Болмаса сөзіңді қой босқа шатқан. Қызайға кеше шұбап жаяу барып, Нан берген қойшыға да қызын сатқан. Қалды ма адамыңның бір тәуірі, Орынсыз айтқан сөздің бәрі мақтан. Сен түгіл бәрін айтсам маған таныс, Қозғадың тыныш сөзді іште жатқан. Бәрін түгел айтам деп ерегесіп, Қайтейін қылғандай ғып айқай-аттан. Қор болған қайран сөзім саған деген, Аяма білгеніңді маған деген. Албандай бұзық Қызай қай жерде бар, Барма екен Албан, Суан көзі көрген. Ауыл басы бай мен би, бек болысың, Орыстың шошқасының етін жеген. Айтуға бәрін теріп аяғы ұзын, Ертеңгіге созбайын істің көзін. Кеше бізден жан бағып жүрген Албан, Ақтамайсың қайтейін татқан тұзын. Қызай қызын үлкейткен себебі сол, Албанның алғаннан соң арзан қызын. Албанның осы күнгі қыздарының,

Айтыс VII том Ұшықта топырақпен басқан ізін. Рұқсатсыз ата-анадан байға тиген, Кәпірдің күйдірсеңші әттең жүзін. Албанның қатын тұрмақ қызы құрсын, Тамтықсыз шашып айтқан сөзі құрсын. Бай іздеп он бес жастан қашып тиген, Қаншықтың ұялмаған жүзі құрсын. Қартаяр қыз әкесі күйзелумен, Қыздарың кетіп жатыр сүйгенімен. Орыспа, қалмақ па деп талғамайды, Кетеді еркі өзінде тигенімен. Үй шаруаға керек деп бірден алдық, Мал саууға жарар деп мінгенімен. Албанға әзір Қызай қыз бермейді, Апарып дүниесімен үйгенімен. Албанға келген едім жиырмамда, Нәсіптің дәмі тартып қиырдан да. Қыз, қатын, кемпір, шалы түгел базар, Сиез ғып Албан елі жиылғанда. Қыз-келіні атасымен жарысып жүр, Тәртіпсіз болған екен сиырдан да. Еркектен қайда барар ұрғашы асып, Би болып іс бітірмес пешет1 басып. Кеш болса қызың қашып кетіп жатыр, Сиезда ебін тауып тіл байласып. Қызайда бұл бұзықтың бірі бар ма, Кәнеки, айтшы білсең аузыңды ашып. Албанның жақсысының бәрі кетіп, Әзіргі ел билеген өңкей сасық. Сотқа ұстап бірін-бірі беріп жатыр, Сабырбек, Айдарәлі жамандасып. Құдай жоқ деп нешеуің күнәлісің, Орыстың ізін басып табандасып. 1Пешет – мөр деген мағынада.

Қазақ өнерінің антологиясы Әзіргі жастарыңның бәрі бұзық, Сәлем берсе алмайды амандасып. Береке таусылыпты елден қашып, Қайтейін қалған екен қырсық шалып. Әйелдерің еріңмен теңеліпті, Сүйекке таңба болды-ау, бетке салық. Орыстан асыл тұқым аламыз деп, Қойыпсың қыздарыңа айғыр салып. Осының барлығында өтірік жоқ, Мен тұрмақ тұрғын Албан өзіңе анық. Біріңғай көккөз сары айғырдан сал, Қыздарың қысыр қалмасын қырсық шалып. Қойдым: Таңжарық осы сөзің кетті батып, Албанның алдың сырын келіп алып. Сүйтіп жүріп Албанды жамандайсың, Бүйтсең сені кетпей ме дәм-тұз атып. Қызайда барма сенің жақсы кісің, Пұл беріп алады екен мәнсап сатып. Кетсеші үйтіп өткен жасы құрып, Албанға тіл тигіздің құдай ұрып. Албанды жүдегенде көріп тұрсың, Кеткенде жақсылардың басы құрып. Бар ма еді жақсы кісің Жәмеңкедей, Сындырған байекеңің тасын ұрып. Болмаса арадағы қалыс Суан, Өлтіріп тастар ма еді жаншып ұрып. Албанның дәмін татып ақтамайсың, Аралап үш жыл жүріп жақтамайсың. Қызайда сенен басқа ақын жоқ па?! Еліріп өз әліңше мақтанасың. Таңжарық: Мақтама Жәмеңкеңді мен көрмеген, Бәкеңе тірі Үйсін тең келмеген.

Айтыс VII том Жиылып Үйсін, Найман сиез құрса, Байекем көп кісіге сөз бермеген. Жәменкең қайтсем шатақ шығарам деп, Қисынын таба алмаған, кез келмеген. Жәмеңкең бір арақкеш бәңгі емес пе? Жолына мұсылмандық өзгермеген. Айтқаны Жәмеңкеңнің ұнай алмай, Шығарған сонда шатақ шыдай алмай. Мас адам таудан ұшар, суға түсер, Бәңгіден кім құтылар құдай алмай. Тапқаның сол ма Қойдым қысылғанда, Көрінер жіп әдемі ысылғанда. Істеген қылығына қарағанда, Жәменкең орыс па әлде, мұсылман ба? Орыстың арағына тойып алып, Бұзылар елдің салты осындайда. Шашы ұзын, ақылы қысқа ақымақсың, Бәңгіңді базарға сап құр мақтанба. Көтердің бір бәңгіңді сонша мақтап, Қыздырам асты-үстіңді жездей қақтап. Адамды аруақ атса дәл сені атар, Айтпайсың Қызай сөзін дәмін ақтап. Әкесі Сақыпбектің салпы етең ер, Кісі екен іс қылмайтын артын шақтап. Албанның бай мен батыр бар жақсысын, Екеуміз тек мақталық екі жақтап. Бір борсық құрық салса сүйреп кетіп, Қалыпты таста жаны құдай сақтап. Тасты ұстап, өзі қалып, құрық кетті, Қалғаны өлтірем деп қуып кетті. Басы асау жуан емес борсық екен, Құрықты төмен қарай жұлып кетті. Үйге барып мал айтып сояйын деп, Орнынан батыр әкең тұрып кетті. Осы ма батырлығың айтшы Қойдым, Бір борсық, бір шалыңды ұрып кетті.

Қазақ өнерінің антологиясы Қойдым: Жоқ екен қу Қызайдың көрмегені, Сүйектен өтіп кетті жерлегені. Қасыма ертіп алмасам болар еді, Япыр-ау, Келекенің келмегені. Сонда жұрт осы сөзге күліп кетті, Қойдымның сөз таба алмай терлегені. Сол кезде түрегелді бәйгені алып, Тұра алмай Қойдым жатты сасып, талып. Ұялып сасқалақтап қалған екен, Тұрғызды біреу барып, сүйеуге алып. Сиынып үш Матайдың аруағына. Бұл жерден атқа міндік ұран салып. ТАҢЖАРЫҚ ПЕН ҰЛЖАЛҒАС Жамағат бір тыңдайтын келді кеңес, Бұл сөзім ылғи рас жалған емес. Қаңғыбас, қайран Тәкең тек жүре ме, Бір тойда бір қатынмен салған егес. Адамы Жетісудің Шоқпар қатын, Баяғы Қойдымдардай Албан емес. Тағы да Албан Бүбі соқыр деген қатын, Жеңбек түгіл айтысып шалған емес. Айтысып Керей қатын Нұриламен, Сонда да жағым шаршап талған емес. Солардың бәрі қиын болғанымен, Қысымға дәл шоқпардай алған емес. Ағалар жалған емес осы сөзім, Тоймаған тамашаға шіркін сезім. Өткен жаз, жайлау үсті, алтыншы айда, Мақаңа молда болып жүрген кезім. Ауылына Ысқақ мампаң бұйрық беріп, Адуынгерге бардым жалғыз өзім. Бұйырған Мақаң бұл күн, Жәкең жаққа, Көрдің бе душар болған істің тезін.

Айтыс VII том Іңірде тамақ ішер жеттім зорға, Астымда жарап жүрген жирен жорға. Күн шұғыл, ісім тығыз, бұйрық солай, Болмаса қонбас па едім орта жолда. Айланып бір тұмсықтан шыға келсем, От шықты жарқылдаған ақ ордада. Қалың ат мамағашта байлаулы тұр, Ішіне түсе қалды біздің молда. Шатырға сәлем беріп кіріп келсем, Түп-түгел іздегенім бәрі сонда. Жиылған бір шатырға қалың қонақ, Құюлы қымыз да тұр, қарта қолда. Отырдым амандасып төрге барып, Ұқтырдым әңгімені ашып-жарып. Жарайды таң атқан соң барайық деп, Отырдық тамашамен әуен салып. Сүлеймен зәңгіменен Жапсар бектер, Қонақ боп отыр екен келіп қалып. Етті жеп, қымыз ішіп отырғанда, Ыңқылдап екеу келді өліп-талып. Ауылында Қоқымшаның өлең бар деп, Келіпті шақыруға бұйрық алып. Мампаң айтты: «келіпсің екі бала, Шақырғаның дұрыс-ақ, ісің шала. Ауылдан ел жатарда ат қалған жоқ, Болмаса барар едік тұра сала. Бәріңнің құмарыңнан шығарады, Барыңдар Таңжарықты қасыңа ала. Жіберді ауыл үшін бір-ақ кісі, Жас бала лайықты жасы кіші. Бар деді мампаң маған бұйрық етті, Тұра ма бұйырған соң епті інісі. Мампаңның қалжыңымен буланып ап, Жарысып тойға келдік, екі үш кісі. Деп шықтым тамашаны бір қылайын. Сауықпен жүрген жерді жыр қылайын,

Қазақ өнерінің антологиясы Бір түнде бейпіл сөзді борандатып, Ойын талқан, жазығын қыр қылайын. Ешкімнен тартынбайын деген ой жоқ, Жастықта неден қорқып бұғынайын. Ол кезде тастан қайтпас тасыр кезім, А десе атқан оқтай зымыраймын. Сол кезде жаныма ерген бір жолдасым, Баласы Әзім сарттың Ыбырайым. Біз келдік әуен салып сорғалатып, Жасқантып жамандарды қорғалатып. Ауылға келген заман айғайласып, Көтерді ер Тәкеңді қолқалатып. Таныпты даусымызды салған жерден, Көтерді ат үстіне барған жерден. «Бағана өтіп кетті» дегенді естіп, Шаптырдық екі бала жорғаменен. Ер Тәке дауысыңнан танып едік, Анау Тәкең дегенге нанып едік. Қысылып бір қатыннан бүкіл дербіс, Ауызға сізді неше алып едік. Айтқанша келіп қалды арамызға, Түсірген құдай екен санамызға. Ал енді жүр қарағым, сөйлесіп көр, Сиынып Қызай кемпір анамызға. Тоқтай тұр жиылған жұрт қысталама, Жабылып оған біреу күш сала ма. Кәнеки, қатын қайда, қай тұста отыр? Қоя бер анадайдан нұсқала да. Әуелі байқалық та сөзін көріп, Байқұсты састырмаңдар көңілін бөліп. Хабар бер ол қатынға тез біреуің, Өзіне-өзі мықты болсын берік. Тең келмей бір қатынға бәрің жүріп, Ат соры, ас иесі өңшең өлік.

Айтыс VII том Тосыннан қараңғыда келіп тұрмын, Көрген соң не десем де өзімде ерік. Болғанда өзім қапас көңілім сарай, Тісім төс, тілім балға, көмей көрік. Бір жақтан Нұралы да жетіп келіп, Қасыма жолдастыққа болды серік. Жиылған екі үйдегі өлеңшілер, Қуанды қошаметтеп бәрі келіп. «Ер Тәке келіп қапсың құдай айдап, Бір қатын зәрені алды тілді байлап. Дәп қазір Әлекенмен1 айтысуда, Әлекен әрең отыр көзі жайнап. Тақады Әлекенді осы күнде, Бурадай жіберердей оны шайнап». Таңжарық: Әлекен аманбысың, қалың қандай, Болыпсың бүгін жының алынғандай. Майын бер бүгін маған байталыңның, Алыстан келіп едім сарылғандай. Шыдамай бір байталдың зардабына, Болыпсың қара суға малынғандай. Баяғы зор дауысқа бір көтеріп, Қылайын ет жүрегі жарылғандай. Ес-түсін шығарайын түрегелші, Қызып тұрған темірге қарылғандай. Жел сөзді желкесінен шығарайын, Көк қияқ шалғы тиіп оралғандай. Салды айғай шоқпар қатын сонда шұлғып, Көтеріп өзін-өзі сонша пұл ғып. Қояды көтеріліп анда-санда, Бүркіттей жұтатұғын бірақ қылғып. Ұлжалғас: Ей бала, тапқан болса шешең ұл ғып, Менімен айтысып көр өзеуреніп. 1Әлекең – ақын.

Қазақ өнерінің антологиясы Айтқанымды қылам деп арындайсың, Бүркіттей алатұғын түстен төніп. Ей бала сонша неге өзеуредің, Сөзіңе көріп пе еді кісі көніп. Келсе де қырық жігіт парыменен, Жел сөзге кетуші едім аттай желіп. Жүргенде Жетісуда а дариға-ай, Сендейді кетуші едім қазбай көміп. Ән шырқап бір заманда жүрген кезде, Таңырқап қалушы еді шалдары өліп. Ұмыт боп жаз өткендей күзі қалып, Жүректен кемігендей өтті сөніп. Кеудеңді көтересің неге сүйреп, Онан да Әлекенге өлең үйрет. Намыстанып теріңе симай келсең, Қиналған бауырыңның жағын күйрет. Ермек қып еріккенде отырмасам, Мұндайды кетуші едім бір-ақ илеп. Еріккен сен немені кім жіберді, Келесің көзіңе ілмей баса билеп. Өнерді үйреніп ең қай жасыңда, Күн өтсе тіпті тұрмас ай басында. Өлеңге өзімнен бай еш адам жоқ, Алған ба кедей теңдік бай қасында. Өзіңше сес көрсетіп сескендірме, Сан бала қалып жүрген сай басында. Баланы сендей небір көрген тәтең, Шырағым, тоқта осымен қой басынба. Байқасам бағанадан қылжақтайсың, Сен мемен қылжақтайтын бажасың ба. Көзіңді ашып қара танимысың, Немене түстік етке тойғансың ба? Таңжарық: Таңжарық салды сонда айғайына, Келген соң салатұғын ыңғайына. Жөнелді қызған сайын аспанға өрлеп, Батқан соң қатын сөзі шымбайына.

Айтыс VII том Әлекен, маған берші шоқпарыңды, Бір түнше бүлдірейін топтарыңды. Жүріпсің сен ие боп еркелетіп, Мен іздеп таппай жүрген сотқарымды. Жерінен жан шығатын неге атпайсың, Қойғанша аралатып боқ қарынды. Дәрісін әлсіз салып, осал нығап, Жасапсың кемпір өлмес оқтарыңды. Екеуі біздің қолға тиген заман, Көрерсің ителгідей соққанымды. Жорға едім құлынымнан желмейтұғын, Шарбақта күн тимеген желмейтұғын. Сөзімді сырттан түйіп келген қатын, Қасыма қадам басып келмейтұғын. Қызға жақын, қатынға қарсы болғам, Мінезің шорқақ екен кем жейтұғын. Көргендей албастысын алақ қағып, Айласы қатындардың өнбейтұғын. Қатынды қарсы алдыма отырғызшы, Жігіттің көрін қазып көнбейтұғын. Жасымнан Жетісудың қатынының, Таңжарық доқтыры1 еді емдейтұғын. Болғанда сен ақ шәйнек, біз самаурын, Самаурын ақ шәйнекті демдейтұғын. Адасқан бағдарынан сен бөдене, Жем болған қаршығаға көнбейтұғын. Әйелге айбатымды білгіземін, Демімді қалай салсам жүргіземін. Қаңғыған сасық көлге мешел үйрек, Қайырған бөктергіме ілгіземін. Депсің сен Әлекенді қортық қошқар, Басыңды байламай-ақ сүргіземін. Әлекен батыра алмай отыр саған, Мен саған сағалатып кіргіземін. Қарсы отыр қиын болсаң қопақтамай, Мен сені жылатамын, күлгіземін. 1Доқтыр – доктор, дәрігер деген мағынада.

Қазақ өнерінің антологиясы Бүгін түн өнерімді бір көресің, Көрген соң өнерімді ізденесің. Басыңды тік, бәйгеге уәде қыл, Егер де жеңіп кетсем не бересің. Ұлжалғас: Шырағым, құда бала саспай сөйле, Ары отыр, етегімді баспай сөйле. Қызайдың жігіттері бос келеді, Аузыңды жеңемін деп ашпай сөйле. Шыдамай зардабына қиналасың, Адасып ақылыңнан қашпай сөйле. Ойыңда болса өнерің бүгін шығар, Жинап айт айтарыңды шашпай сөйле. Жасымнан ұрғашыдан шықтым озып, Кетеді өлең десе перім қозып. Жиылған той болғанда бозбалалар, Шырқасам кететұғын шілдей тозып. Сен дағы өз еліңнің жүйрігісің, Бәйгеге ал дегенде жөнелесің. Дегенге жөнелесің әпенсіме, Төрт жылда маған әрең тең келесің. Айтыстым Әлекенмен екі сағат, Ақын деп алып келген неменесін. Басыңды тік, бәйгеңді әкел, уәде қыл, Қара озып жеңіп кетсем не бересің? Бәйгені алып жүрмін жарысқанда, Талайды жығып жүрмін алысқанда. Шырағым, ширегіме тең келмейсің, Жеңді деп Әлекенді намыстанба. Сендағы жындыбастау көрінесің, Байқадым алғашқы рет қағысқанда. Түсіріп екпетінен кетуші едім, Жарбаңдап жаман бала жабысқанда. Ал сенің көңіліңді қимай тұрмын,

Айтыс VII том Қайтем деп алғашқы рет танысқанда. Алтайдың түлкісімін қыран батпас, Маралмын қалыңдағы мерген атпас. Сайрасам саядағы сандуғашпын, Сайрасам күндіз-түні басым қатпас. Кім келді мына тойға сайлағандар, Ішінде мен сияқты сайланған бар. Ары жүр сеніменен айтыспаймын, Кейін жүр маңайыма жиналыңдар. Таңжарық: Ей байқұс, тарта сөйле тіліңді енді, Байқадым бірақ жолда сырыңды енді. Шығуың бұдан ары екі талай, Мойныңа біздің тұзақ ілінді енді. Шоқпардан тоқсан қатын келсе дағы, Сау жіберер болмадым бірін де енді. Боз қарын, шыға салма, шолақ байтал, Көрсеттің бірақ жолда түріңді енді. Сендерге қарғыс тиіп қырсық шалған, Шуладың жас күшіктей қыңсылаған. Жемтігін Жетісудің тауысып кеп, Тіміскіп енді бізге ауыз салған. Жәйіңді ұқтырамын тыңда тосып, Сөз шынын болған жерін бірақ айтам. Біз тұрғанда қатындар өлең таппас, Қадалып үргенменен қаншық қаппас. Сөзімнің дарбазасы енді ашылды, Сөз қадірін білместер ауыз жаппас. Қатынға қарсы тұрып болдым ақын, Ұрғашы келмеуші еді маған жақын. Қасқыры болсаң-дағы Жетісудің, Еске сақта Таңжарық менің атым. Сөзге-сөз келгеннен соң айтып қалдым, Болмаса теңім емес сендей қатын.

Қазақ өнерінің антологиясы Көп міндім сен сияқты мандам байтал, Десең де мені бүгін бір қу тақым, Дәл он екі жасымнан бері қарай. Кеткен жоқ қатын тұрмақ жігітке ақым. Қалқимын лашындай қанат қақпас, Сайрасам тілім тәтті, кеудем қапас. Ағытсам өлеңімді жалынарсың, Көңілім ніл дария еңіске ақпас. Япыр-ау, мынау өзі құла ма екен, Кимесе киіз байпақ тоңа ма екен. Алтайдың түлкісімін деп шірейсің, Қайқы бас, қара түлкі бола ма екен. Басыңды басқаға да мақтан еттің, Жетісуға сыя алмай мұнда жеттің. Осымен енді шипаң біткен шығар, Аузыңа түскеніңді айтып біттің. Ей байқұс, мұнда келген дуанасың, Болмаса неменеңмен бұлданасың. Семірген жуындыға сен бір қаншық, Асықпа шөппен бірге қуарарсың. Сен бүгін бір жығылмай кетер болсаң, Басыңның аманына қуанасың. Ар жақтан келдім бүгін түстен шығып, Кетті ме айтқан сөзім естен шығып. Ар етіп көрінгенді тістемей жүр, Адасқан сен бір қаншық көптен шығып. Ұлжалғас: Қайтейін қасиетім қалмаған соң, Теңімен айтылар сөз болмаған соң. Айтысты осы арада тоқтатайын, Айтып ем елі-жұртым зорлаған соң.

Айтыс VII том ҒАЗИЗА МЕН МҰРСАН Алтайда төңкерістің болған кезі, Бір еркек, бір әйелдің айтқан сөзі. Көп барған жортуылға жігіт екен, Әйелге кез келіпті ақыр өзі. Ғазиза: Батырым неге жүрсің моңғұл бармай, Моңғұлдың қуып тағы малын алмай. Саулықтың тісін ашып көрмеймісің, Жасын алып, іріктеп кәрісін алмай. Қай жаққа барып келдің айтшы батыр? Моңғұлдің малы қалың тегін жатыр. Қайрап ап қылышыңды әке барып, Жаудың малы қашанда жасық татыр. Еркек қой жүнін басып соймаймысың, Моңғұлдың қарсылығын жоймаймысың. Әкеңді өлтірген жоқ олда халық, Есірмей мал шапқанды қоймаймысың. Мұрсан: Сен бе едің моңғұл малын сұрайтұғын, Жүлде алып мансабыңды бұлдайтұғын. Мен алсам батырлықпен мал бұладым, Мен емес өзінің көтін ұрлайтұғын. Тілі ащы, шайпау мінез, бейбастақты, Қамшы бар сартылдатып жөндейтұғын. Жүлде деп білерге сый алып келсем, Олар да мені бұрын қолдайтұғын. Моңғұлдың малын алдым сенің нең бар, Сол құрлым сөзін сөйлеп боздайтұғын. Ғазиза: Жол болсын жортуылға шапқан ерлер, Жүлде алып қабырғасын жапқан ерлер. Бейуақ тыныш жатқан малды қуып, Еңбексіз арзан пайда тапқан ерлер.

Қазақ өнерінің антологиясы Не пайда, не залалды ойламаған, Жасынан жын мен шайтан қаққан ерлер. «Бұлаңшы ұры қазақ» атандырып, Намысты боқшылыққа сатқан ерлер. Бар болсын жортуылың, ел бүлдірдің, Жат жұртқа таныспаған сыр білдірдің. Қарадай қасқыр соғып жүруші едің, Айропылан келгенде не бітірдің? Қобдадан жылқы қуып айдап алдың, Найза саптап, қылышыңды қайрап алдың. Қарсыласып қаша алмай тұрарың бар. Аузына неге бардың айдаһардың? Жайында батырсынып жүруші едің, Келгенде айропылан қайда қалдың? Мұрсан: Сен бе едің тиятұғын табысымды, Мен сенен үйренбеймін алысуды. Қобдада моңғұлдардың қорлығы өтті, Жібермей алысамын намысымды. Азамат үйде жоқта елді шауып, Қазақтың қырғын көріп, сағы сынды. Әркімге де бір зауал дегендейін, Моңғұл өзі туғызған алысуды. Ғазиза: Әуелі жортуылға Қобда бардың, Мал қуып неше дүркін олжа алдың. Тым болмаса бір жақпен тату тұрмай, Желігіп тұра шауып Боғда бардың. Боғдаға барған жерде қолға түсіп, Талайың шерменде боп сонда қалдың. Әкелдің сонан кейін айропылан, Әкесін енді көрдің жондағанның. Ұрлықтан байығаның құрып қалсын, Кетірдің берекесін қолда бардың. «Жамандықтан кесапат» деген екен, Кітабында айтатын молдалардың.

Айтыс VII том Мұрсан: Жеңеше-ау, жан екенсің сөзге тұнық, Әр жерде табылады мұндай қылық. Бар болса ел тоқтатқан қадыл1 ұлық, Болмайды ел іші ала-бүлік. Бұл кесел бізден де бар, биден де бар, Не болса да болып кетті қара құрық. Ғазиза: Жортуылшы батырым, бүлдіргішім, Өтірік айтып ел шапқан бұл қылмысың. Өзің қылған ұрлықты биден көріп, Қарашы сөзінің бұл зіп-зілдісін. Құтырып тым еліріп кетіп едің, Көрсетті бір сағатта моңғұл күшін. Моңғұл деген олдағы өнерлі жұрт, Неге тиянақ болады қылжыр күшің. Әлің келмес істерге әлектеніп, Елірген елеуреп бір жындысың. Батырмын, мықтымын деп түйе аласың, Мылтықтың жүлдесіне бие аласың. Ұсақ-түйек жолдасқа олжа бермей, Тоздырдың ұсақ даумен ел арасын. Мініңді бойыңдағы түгел айтсам, Жер шұқып төмен қарап ұяласың. Мініңді айтпасам да болмай қалды, Таупиық жүрегіңе ұяласын. Мұрсан: Жеңеше-ау, жан екенсің сөзге өктем, Шектедің батырларды жол жүрістен. Көп қозғап өткен істі не қылайын, Жиырма екінші жылдағы төңкерістен. Ғазиза: Рақмет бәрекелді бұл туысыма, Зорлықпен мал түсірген уысыңа. 1Қадыл – әділ деген мағынада.

Қазақ өнерінің антологиясы Келгенде айропылан қайда қалдың, Еніп кете жаздадың «қуысыма». Жайын жатқан барысқа өзің жолап, Зар болдың ата мекен қонысыңа. Келгенде айропылан жалтақтадың, Жартасқа шыға қашып жан сақтадың. Жуандап бар олжаны алып өзің, Сия алмай киіміңе талтақтадың. Қырғызып бейуазды бостан-босқа, Құрсын бүйтіп жүріп мал тапқаның. Мұрсан: Жүйесі келген сөзге күштемедім, Ат қып мінген сөзіңді түс демедім. Мінімді бойымдағы түгел айттың, Жеңеше-ау, тәубе қылдым істемедім. ДОСБЕР МЕН АЛТЫН Таяған жас жетпіске кезім еді, Жегжаттап Текес бардым кезіп елді. Жер еді ерте кезде жүрген талай, Сағынып қалған екем өзім де енді. Талай жыл тұсау түсті аяғыма, Күңгірттеп көлеңкедей сезім енді. Сергідім кәрі боздай күн қақтаған, Көк жайлау, кең өлкеде көріп елді. Сақан деген бір жүйрік құрбым бар-ды, Меруерт-лағыл төгілген сөзінде енді. «Айтыссаң, өлеңіңді тыңдасақ», - деп, Жанды қоймай қолқалап қызынды енді. Табылмаса әріптес, кемпірім бар, Қайсы өлеңді айтсаң да төзімді енді. Тарихта қалсын асыл сөзің , - деді, Көзіміз тірі тұрған кезінде енді. Сонымен қошаметтеп кәрі-жастар, Дүрілдеді сол жердің өзінде енді.

Айтыс VII том Сол кезде сөз тастадым ақындарға, Кәнеки, айтысатын ақын бар ма? Ал енді заула, Досбер кәрі боздай, Кәрілік кетпейтұғын дәтің бар ма!? Шаңыңа жел ілеспес жүйрік едің, Адамға өлең білмес жақын барма. Кім келсе өзіне-өзі сеніп келсін, Сөзіме сөз таба алмай ғапыл қалма. Жеңсем маған қоятын шарты қандай? Мен жеңсем, тиетұғын қатын бар ма? Өзі өлеңші және егде жесір болсын, Байы бармен айтысар ақын барма? Сақан, аты әйелдің Алтын – деді, Лайық осы сізге ақын, - деді. Жеңсең бердік, алып кет осы әйелді, Алтынға бар сен қойған шартың – деді. Жасынан кісі көңілін қалдырмаған, Мінезі жайма-шуақ жарқын – деді. Жалықпай шайқасыңдар бір-екі күн, Ақынның біз байқайық парқын – деді. Дегендерің осы ма ақын келсін, Бұлданар жұрт алдында ақын несін. Сөзбенен ары-бері ырғасалық, Шабысын қос тарланның халқым көрсін. «Жақсыны көрмек үшін» дегендейін, Кәнеки, көп бәлсінбей Алтын келсін. Тексеріп тереңінен екі жақты, Өлеңнің естіген ел нарқын көрсін. Уағында тоқтам етіп айтысқан соң, Кім жеңіп, кім жеңілер артын көрсін. Бәйгеден кім келеді, кім қалады, Көпшілік артындағы шартын көрсін. Бұл дағы бір ғажайып ерекшелік, Бір-бірін жеңіп алған салтын көрсін. Сонымен бұл өлеңге Алтын келді, Алтынның жарқын жүзін қартың көрді. Кезіктік қартайғанда бір сынаққа, Ал, Досбер, болса өнерің тартынба енді.

Қазақ өнерінің антологиясы Жеңіп кетсе бір ұят бола ма деп, Ойға кетіп отырмын бір түрлі енді. Амандасып жай сөзбен шай ішкенше, Бірін-бірі бағалап нарқын көрді. «Айтысын кемпір мен шал естиміз» - деп, Анталап тұс-тұс жақтан халқым келді. Сасқандай болдым біраз осы арада, Ән таппай өлең бастап айтуға енді. Сасқанмен бола ма енді айтыспасқа, Мүмкін бе, айтқаннан соң қайтуға енді. Елудің ішіндегі кемпір екен, Саркідір бір әйел бар қасында енді. Түлкіні алтайы қызыл көріп ұшқан, Қырандай қарт ақының талпынды енді. «Бұл өзі бір тамаша іс болды» - деп, Сөзден сөз туып жатыр әр түрлі енді. Әнші жігіт, сауықшыл шал қасымда, Байқасам алапатым артылды енді. Отырған хан көтеріп кәрі мен жас, Қадірлі шал екен деп нарқын берді. Олар мені келгеннен байқап отыр, Қарт ақынның салған ән, салтын көрді. Ет жүректі ол дағы жан емес пе, Ал дегенде түйткілсіп тартынды енді. Досбер: Ендеше, рұқсат па, халқым маған, Өлеңмен жарысуға Алтынменен. Алайық ал дегенде амандасып, Құлақ сал сөз тексеріп, ән тыңдаған. Келдің бе, есен-аман, жарқын қарғам, Бола ма бүркіт қыран талпынбаған. Жүзіңді міне көріп дидарластым, Сыртыңнан деп естуші ем айтулы адам. Өрт тілді, өр көкірек дейді халқың, Айтуға тура сөзді тартынбаған, Шақырдық соның үшін үмітпенен, Ақ көңіл адам дейді аңқылдаған. Атыңды естіп айтысуға болдым құмар, Ақындық ерекшелік салтым маған.

Айтыс VII том Бәйгеге екеуімізді қосқалы отыр, Тартынбай жақын отыр, Алтын маған. Алтын: Етесіз неден үміт ал дегенде, Қарамай амандасу заң дегенге. Алайық амандасып алдыменен, Салмаңыз аңғалдықпен дәндегенге. Мен дағы құмартушы ем сыртыңыздан, Білімді жастан артық шал дегенге. Тимепті өз елінен, жесір әйел, Қайран ер бір кемпірге зар дегенге. Бұл елден нәсіп болып әйел тапсаң, Көнесіз бе, осында қал дегенге. Ел айтса иланармыз өлеңменен, Әйелді қара басты ал дегенге. Досбер: Араға жүрмеп пе еді басында адам, Келгенде бар емес пе қасыңда адам. Айтысқанда жеңілсем тием депсің, Соныңды айтып келген жансыз маған. Сол үшін қан майданға түстік міне, Мен саған бейберекет асылмағам. Уағданы беріп алып тайсақтама, Қайтпайды айтқанынан асыл адам. Қоймаймын бұлтағыңа кез келген соң, Аламын жеңіп кетсем бәсің бар жан. Сөзімді а дегеннен неге айтпаймын, Қыз емессің бір гүлің ашылмаған. Ежелден бұрмай сөзді тура айтамын, Басымнан бұлтақ сөзді асырмағам. Жөн сөйле онандағы, жөніңе кел, Халық тұр қойдай шулап ащылаған. Мақсатты айтпау тура ма, ойлашы өзің, Білімсіз сен емессің жасық адам. Кезіксе аңдып келіп кезең жерден, Қазды алдырмай тұра ма қаршыға алған. Сол секілді әрнеге кезі келсе, Қалайша пікірді айтпай жан шыдаған. Алдыға ал дегеннен шыға салмай,

Қазақ өнерінің антологиясы Бола ма жүйрік-жүйрік қамшылаған. Көрген соң айтар сөзді айтып салмай, Мәні не кібіртік сөз қалтқылаған. Көпке айтпай көңілдегі көмбе сөзді, Не керек перделі сөз салт қып алған. Алтын: Көп еді айтар сөзім саған деген, Жақпай тұр қайсы сөзім жағар деген. Құмартқан шал екенсің кемпір көрсең, Әй-шәй жоқ көре сала алам деген. Елімнің ардақтаған жүйрігімін, Бәйгеге ұлы жиын салам деген. Жарысса кәрі түгіл түгел келсін, Ойым жоқ сан жүйріктен қалам деген. Құландай шапса шаңын көрсетпеген, Шаң жұқпас шашасына таған кер ем. Айтысып сөздің нарқын білмей жатып, Деген кім мені билеп саған берем? «Жеңіп ал айтыста өзің» - деген шығар, Соған да нана ма екен адам деген. Досбер: Жеңілсем сен емес пе ең барам деген, Мен едім сені жеңіп алам деген. Не жеңіп, не жеңілмей келе салып, Жөн бе екен уағдадан танам деген. Бұл елдің сіз болсаңыз таған кері, Шыдайды шын егессе ердің ері. Мен – Досбер, сен – Алтынсың аты шулы, Кәнеки, жарысалық ары-бері. Қисынын қима сөздің келтіріп айт, Болады өлеңнің де оқа-зері. Дәмі жоқ құр айғаймен әрленбес сөз, Бекерге зая болар ақыл кені. Адымын сан жүйріктің қысқартқамын, Талайдың зая болған арам тері. Не жеңіп, не жеңілмей сеніменен, Көңілдің тарқамайды құмар-шері.

Айтыс VII том Жеңілсем тиемін деп қолыңды қой, Халықтың куә болсын келгендері. Елімнен келгемін жоқ кемпір таппай, Жасы да тием деп жүр сенен гөрі. Шамам бар шал да болсам егде әйелдік, Таяды Алтын қолға келер жері. Үйірден кәрі биені қуып тастар, Байталды ап қысырақтың дөнендері. Есіңде осы сөзім болсын Алтын, Егерде жас таңдасаң менен гөрі. Алтын: Оңай ма, қатын алмақ өлеңменен, Кім мені өлеңге ұстап берем деген?! Аптықпа ал дегенде албырт жиен, Бола ма кәрі ат бірдей дөненменен. Бола ма ақын-ақын ал дегенде, Секілді бәйге атындай жөнелмеген. Асықпай пікіріңді жайымен айт, Жүрегім жайсыз сөзге кенелмеген. Мен дағы сіз секілді сөз құмар ем, Құлағым өлең десе елеңдеген. Атағым ардақталған Алтын едім, Талайды сөзбен буған кереңдеген. Сыртыңнан атағыңды естуші едім, Ойда жоқ дидарласып көрем деген. Қорықпа ұстап алып қалады деп, Келгенше мұнша жасқа не көрмеп ең. Бұл рет не аларсыз, не қаларсыз, Кәнеки, байқасалық өлеңменен. Сөзге сөз таба алмасам мен даярмын, Жеңілсең қашып кетпе кемерменен. Қалуға жеңілсеңіз тәуекел де, Не кетіп ер басына, не келмеген. Жеңерді, жеңілерді құдай білер, Шынайы ер тәуекелден бөгелмеген. Досбер: Жолықтым, жолаушы едім жоқтан ғайып, Көргем жоқ қартайсам да сөзден тайып.

Қазақ өнерінің антологиясы Сен болсаң қызыл түлкі, мен қыранмын, Қырынан көріп ұштым қанат жайып. Бұл серттен сен танбасаң, мен танбаймын, Тәуекел дариясына салдым қайық. Бірімізді-біріміз жеңіп алсақ, Ерікті естіген ел көрмес айып. Ал енді уағда жасап, серттеселік, Екінші, сөз түйінін екшеселік. Екеуміз екі жерге жалғыз жатпай, Тасындай диірменнің беттеселік. Құдай білер өлеңмен кім жеңерін, Шүңкілдеспей, онан да ептеселік. Ойлама мұны айтқанға жеңілер деп, Сөз таппай құр айғайға елірер деп. Бірақта алдын ала ескерткенім – Айтыссақ қай-қайдағы терілер деп. Сыртыңнан сенің жайың маған мәлім, Ойлама бір жолаушы не білер деп. Мен сенің атағыңа құмар едім, Айтыссам сөз түйіні көрінер деп. Мен сені басқа әйелдей ойламаймын, Жесір ғой құр тізесін кемірер деп. Мені де сен ойлама басқа шалдай, Айтысып құр тұлыпқа мөңірер деп. Шертісіп өлеңменен жеңсем алам, Жалынып ойламаңыз емінер деп. Алдапсың менен бұрын талай шалды, Көз жасын ойламапсың еңірер деп. Айтыстың майданына түскеннен соң, Сөз тапсам аяймын ба терігер деп. Не жеңіп, не жеңілмей бір ай жатсам, Ойлама шаршап тағы зерігер деп. Кәрі емес, сен секілді саркідірдің, Талайы кісі сап жүр мені көр деп. «Айтысып жеңіп кетсең, осыны ал» деп, Көпшілік кездестірді сені көр деп.

Айтыс VII том Алтын: Жасымнан сөз түйінін талдағамын, Қырандай қырды байқап самғағамын. Шал түгіл, жас келсе де жарысам деп, Мен Алтын жүгірістен танбағамын. Әр істің жалған, шынын әбден байқа, Кім екен бүрсек шалдай алдағаным. Сіз де жүрсіз кемпірден кемпір таңдап, Айып па шалдан шалды таңдағаным. Құр өлеңге сүйеніп дәмелісін, Мен бірақ, талай шалға бармағамын. Құшақтап қу тіземді жатқанымша, Алланың көрейін деп арнағанын. Не өзі, не сөзінде дәм болмаса, Не қылам құр жалынып зарлағанын. Жасымнан көп айтыстым ақындармен, Өтірік, дәмсіз сөзге қанбағамын. Наданға тигенімнен бойдақ артық, Кезіксе бас құраймын таңдағаным. Бір сөздің жалған, шынын байыптамай, Біреудің өсегіне нанбағамын. Досбер: Еліріп айғай-шуға қағып далбақ, Ісіңнің істеп жүрген бәрі дарбақ. Қу ағаш жас ағашқа сүйенед деп, Тартасың кешке жақын жастарды арбап. Сен оған өмірлік боп ес қатпайсың, Кетеді көп ұзамай олар да алдап. Бөріге ит қарғысы сірә жетпес, Қап дейсің бар болғаны күнде қарғап. Қаласың түк қыла алмай қарғағанмен, Келмейді бір кеткен соң зарлағанмен. Жасың жетіп келеді жылдан-жылға, Өзің кәрі, жас жігіт таңдағанмен. Білмейсің келеріңді, кетеріңмен, Кетпесін осы сөзім көкейіңнен.

Қазақ өнерінің антологиясы Не достық, не қастық де оны өзің біл, Мініңді ашық айтып кетейін мен. Бүйтіп жүрсең сөзден де сүрінесің, Алдыңнан бір ескертіп өтейін мен. Алтын: Секілді адам арзан ақындарға, Тимесем зарлайтұғын ақың бар ма!? Байға тисем, шал түгіл жас таласар, Халыққа Алтын деген атым барда. Албырт шал өлеңменен алам дейсің, Бұл жақта босқа жатқан қатын бар ма!? Шалдардың шарпу сөзін қызық көріп, Қасыңа тимек түгіл жақындар ма? Алтынды аптыққанмен ала алмайсың, Аптыққан мына шалда ақыл бар ма? Өлеңші деген сөзге өршеленіп, Алтыннан ақыл таппай ғапыл қалма. Досбер: Зорлық жоқ Алтын жасқа тием десе, Қайтеді жастар алдап сүйем десе. Ақ көңіл, адал ниет сенген шығар, Күндіз жоқ, түнде келіп иемденсе. Мейлі бұл қыстай мініс бермесе де, Ала жаздай еппенен мінем десе. «Кедейдің бір тойғаны шала байлық», Ерік бар жаспен ойнап-күлем десе. ......................................................... Біраз күн әуейі боп жүрем десе, Шалға мойын бұрғызбай шалқақтатар, Жас доғдыр от уколмен бір емдесе. Сол себептен бұл Алтын шалға тимес, Алып кеп дүниесін үйем десе. Жас үшін жаны пида бұл Алтынның, Қашпастан отқа түсер күйем десе, Шын сөзге ақын болсаң мойындарсың, Қадырын асыл сөздің білем десе. Сенің жас деп жүргенің күйкентайдай, Сұңқарды кәрі дейсің ілем десе.

Айтыс VII том Бері қарай көп астық неше күннен, Бұрылып бұлтақтайсың кешегіңнен. Қайтсең де жас жігітке тие алмайсың, Жаңылма қам шот соғып есебіңнен. Құшақтап қу тізеңді әлі жүрсің, Өр кеуде жас таңдаған кеселіңнен. Көрмедім сені алатын жас жігітті, Келгелі байқап едім осы еліңнен. Біресе шалқып сөйлеп жұбанасың, Біресе маған сес қып қырланасың. Біресе өз бағаңды өзің кесіп, Басыңды базарға сап бұлданасың. Ойлап қой, үш жыл өтіп, төртінші жыл, Жас түгіл шал да таппай құр қаласың. Үйіңе жігіт келсе қуанасың, Түрленіп тал шыбықтай бұраласың. Ала жаздай қоймаса тамтығыңды, Қыстан қайтып қауіпсіз шыға аласың? «Жас ағашқа қу ағаш сүйенер» деп, Сол сөзді қанағат қып бу аласың. Тұрақсызға семіріп, сеніп жүрген, Тұрлау жоқ өзің бір дуанасың. Онан да берекелі шалға тисең, Көзіңнің жасын тиып уанасың. Шалға тисең істейтін жұмысың жоқ, Қиын болса арқасын уқаларсың. Түлкі құйрық, тұрлаусыз түрің жаман, Шалдың басын тигенмен дуаларсың. Үйіңе бойдақ жігіт қонған күні, Байың шәрден1 келгендей қуанарсың. Сен қурай, қонған қонақ көк балдырған, Қалайша қиыстырып қияларсың. Ол саған опа қылмас, бір-ақ күндік, Еліріп тойғаныңа жұбанарсың. Сөз білсең бұл айтқаным саған достық, Ойла, Алтын, миыңа сап бұл арасын. 1Шәр – шаһар, қола деген мағынада.

Қазақ өнерінің антологиясы Қып жүрген әрекетің осы болса, Қайтып сен ердің атын шығарасың? Алтын: Ал, Досбер, өлеңіме таң қаласың, Жасқа көңілің ауды деп құр нанасың. Жұлқынып сөз сөйлейін астын-үстін, Сен маған неменеге бұлданасың? Келіпсің өз еліңнен кемпір таппай, Бұл жақтан кімге сөзді арнағасың? Шарты көп қатын алсаң біздің елдің, Шыдамай айтқаныма зарланасың. Қолымда екі сиыр, бір атым бар, Шыдасаң төрт-бес тұяқ мал бағасың. Мінеки, осы шартқа шыдасаң ал, Келгелі қыр соңымнан қалмағасың. Ортақ мал екеуімізге төрт-бес қара, Сізді ешкім деп айтпайды жалдамасын. Шыдасаң мен даярмын осы шартқа, Кәнеки, Алтын сізді алдамасын. Досбер: Мен емес ондай шалың сиыр баққан, Қайсы шал сиырыңды биыл баққан. Дегенде шалды алдадың, шамданып ең, Дәлелін міне, таптым қиын жақтан. Дәндепсің шалға сиыр бақтырғаннан, Тағы да немене алдың тиын жақтан. Бақтырып шалға сиыр жалдағанша, Ебін тапсаң болмай ма бұйым жақтан. Толықтап бергеннен соң бұйымды алып, Тағы да не бер дедің киім жақтан? Етік, калош таба алмай, костюм, пальто, Ажырасып кеттің бе байың жақтан? Алтын: Өзің біл көнбесеңіз мал бағуға, Менің де жағдайым жоқ шал бағуға. Қайтемін мал бақпасаң сізді бағып, Шалсыз-ақ шамам келер жан бағуға.

Айтыс VII том Алтынға мал бақпасаң асылды тап, Тимеймін құр айғайға салғаныңа. Ал дегеннен өлең мен сөзі арзан, Біреудің үміттенбе жар бағына. Білімді болсаң егер, ой көзімен, Сөзімнің байқап қара жан-жағына. Алтынды алтынменен бояп ап кет, Кәнеки, шамаң бар ма қамдануға. Мал бақпасаң немесе түк таппасаң, Алтынды ұстай алмай қалғаның да. Кәрі түгіл жастың да нешелері, Шыдамай қашып кеткен зардабыма. Түлкі едім алтайы қызыл қыран батпас, Маралмын қалыңдағы мерген атпас. Сандуғаш, құс болғанда бұлбұл едім, Сайрасам күндіз-түні толас таппас. Мысалы, аң болғанда құлан едім, Салқыннан мекен алып, сазда жатпас. Ішінде дарияның құндыз едім, Тұнықтан жүзіп шығар, лай татпас. Досбер: Бүркітпін, түлкі болсаң қанды балақ, Алыссаң алып ұрам қарға уалап. Түлкіні ебін тауып қыран алса, Жанына байланады қанжығалап. Қалыңда қашып жүрген марал болсаң, Атамын өлеңменен дәл сығалап. Мысалы, жер тағысы құлан болсаң, Тұлпардан құтылмайсың қуар болсам. Жаралған соның бәрі адам үшін, Білімнен не озады ұғар болсаң. Шаң жұқпас жүйрік болсаң шашасына, Сайрамай бұлбұл болсаң жатасың ба? Аяма кім болсаң да өнеріңді, Мен жеңсем түсіремін қапасыма.

Қазақ өнерінің антологиясы Адамнан құтылатын хайуан бар ма, Түсініп сөздің дәмін татасың ба? Әуейшіл жігіттермен әуен қосып, Ақынның жолықпайсың атасына. Судағы құндыз болсаң салдым қармақ, Өлеңді, өнерді де Алтынға арнап. Сасқанда аң да болма, құс та болма, Онан да айтысалық сөзді талдап. Сен емес жаза басар аңғал ақын, Дәндепсің түлкі сөзбен талайды алдап. Түлкімін деп сестеніп мақтанасың, Осының өзі ойлашы, қалай дарбақ? Жер соқтырып дәндепсің жас ақыннан, Мен сені алып ұшам төстен самғап. Құйрығын бұлғақтатып қу түлкінің, Кетуі оңай емес қыранды алдап. Түсерсің сол секілді біздің қолға, Әуелде жазса құдай маған арнап. Алтын: Ел күлер екеуіміз жамандассақ, Бола ма өлеңменен араздассақ. Мұнымыз өлең емес, қатын керіс, Қайтеді жақсы сөзге қадам бассақ. Сен – кәрісің, кәріге мен – дәрімін, Ұят қой үлгілі сөз таба алмасақ. Ақындық атымызға дақ түспей ме, Күдірі көп қырменен шаба алмасақ. Жарай ма, жарамды сөз сөйлеп беріп, Алғысын көпшіліктің ала алмасақ. Аяғы мұнымыздың неге соғар, Айырылмай алғы сөзден табандасақ. Досбер: Сырыңды айтқызуға қытықтаймын, Иіріп бостығыңды пысықтаймын. Бойыңда шықпай жүрген қырсығың бар, Өлеңнің өкпесімен ұшықтаймын.

Айтыс VII том Ежелден жалған сөзге жаным қарсы, Шындықтың ауласынан бір шықпаймын. Өлеңнің болмас Алтын, өрелгісі, Артылмас қара өлеңге сенен кісі. Сөзге сөз айтқанда табандайтын, Бұрынғы ақындардың жөрелгісі. Айтысқан жас жігіттер мақтаған соң, Дейсің ғой артық емес менен кісі. Алаяқ жолықпапсың ақ табанға, Бола ма жаман-жақсы мақтағанға. Көңілің көрінгенге ауып кеткен, Жалынып-жалбарынып қақсағанға. Адамды наданменен парықтағын, Жын-шайтан жоламайды жақсы адамға. «Сүйгенін шұнағым дер» дегендейін, Мен сені теңемеймін басқа адамға. Не жасып, не болмаса сасып қалма, Шын сөздің бетін ашып тастағанға. Түрткілеп қитығыма өзің тидің, Ең алғаш әңгімені бастағанда. Алтын: Аспанда ай бірдей ме жұлдызбенен, Елтірі тері бір ме құндызбенен. Ақынның айтысып ем талайымен, Мамықтай сөзі майда «сіз-біз» деген. Мақсатын ишаратпен мәлім етіп, Шеберлер басқан ізін білгізбеген. Бейне бір маған кеткен кегің бардай, Сіздің сөз тырнақ асты кір іздеген. Өзің біл, жақсы сөзбен келіспесең, Болсаңыз сіз сұраған біз іздеген. Досбер: Біздің сөз міне осындай айдан ашық, Кетеді ерегессе таудан асып. Жықпай ма бірін-бірі күші жетсе, Күрессе екі балуан майдандасып.

Қазақ өнерінің антологиясы Сол секілді өлеңмен күрескен соң, Мен саған жалынамын қайдан жасып. Шығарсақ қортындысын алғы сөздің, Күлерміз ел жақтырса жайраңдасып. Сөз айтсам сөзге жарай кекті дейсің, Еттен өтіп, сүйекке жетті дейсің. Алдыңнан адам шығып көрмеген соң, Мені де жалындырам еппен дейсің. Бәсекелі бәйгемді алам десем, «Елінен кемпір таппай кепті» дейсің. Жеңілсем тием деген өзің едің, Оны айтсам, шерін маған төкті дейсің. Сен тансаң да ол сөзден халық танбас, Көзге ілмей құтыламын көпті дейсің. Алтын: Молдеке, өкпелеме тимеді деп, Мына Алтын қадірімді білмеді деп. Өлеңім – бар өнерім зая болып, Сөзімді құлағына ілмеді деп. Айтса еді көпшілік те разы болып, Өлеңі екі ақынның гүлдеді деп. Екеуі бір-бірінен шабыт алып, Өрнектеп сөз түйінін түрледі деп. Көп отыр бірін-бірі жеңбеді деп, Ешнәрсе бұл айтыста өнбеді деп. Өтінем көпшіліктен, ойламасын, Ақынның босқа кетті еңбегі деп. Кеңінен істің артын ойлаңыздар, Осы екен бірін-бірі көргені деп. Бірінен-бірі нұсқау, шабыт алып, Сұңқардай қанат қағып өрледі деп. Көрген соң бірін-бірі өрлеп ұшып, Кеудесін өлең симай кернеді деп. Балалар хат білетін жазып алсын, Айтысқан ақындардың өрнегі деп. Қысқа ұстап сіз де ақсақал, тақымдама, Қолма-қол бұйымтайды бермеді деп.

Айтыс VII том Досбер: Талайды Алтын ақын жеңіп жүрген, Жазасын өлеңменен беріп жүрген. Сөзіне сөзі теңдес болмаса да, Жалбаңдап әріптес деп келіп жүрген. Алтынның алдауына ақымақ боп, Тілінің ұшын ғана еміп жүрген. Сыртынан бірі айтса ғашық болып, Семіріп құр дәмеге сеніп жүрген. Алтынның жауабына жауап таппай, Өзінен-өзі арланып көріп жүрген. Жарысса өлеңменен шаңын көрмей, Тезегін талай ақын теріп жүрген. Айтысса дәм-тату жоқ өлеңінде, Жиреніп дәмсіз сөзден жеріп жүрген. Алтын: Молдеке, айналайын сақалыңнан, Жүйріксің озып жүрген қатарыңнан. Бетінде газет-журнал сөзіңіз бар, Шыңжанға мәлім ақын атағыңмен. Алашқа аты шыққан алаяқсың, Өлең, жыр, тарих, тақпақ, мақалыңмен. Сіз айтқан анау мақсат жайға қалсын, Орайлы қалдым деме сапарымнан. Жан едім жаным сүйген өскен елді, Ардақты Алтын ақын атанумен. Сол үшін кеңесейін қабырғаммен, Хат беріп, сөйлесейік хат алумен. Досбер: Шындыққа Алтын ақын жаңа келдің, Ішінен шыққан ақын саналы елдің. Шындықтың сыртында артықшылық, Салт-сана үлгісі бар бағалы елдің. «Туған жер, өскен елім» дегеніңе, Халықшыл қаһарман деп баға бердім. Ардақты ел-жұртына ақын Алтын, Жалпыға жаман болсаң жағар ма едің.

Қазақ өнерінің антологиясы Танбайтын жүгірістен сөткесіне, Өзісің жүйрік болсаң таған кердің. Айтыстың қортындысын өзің шығар, Ендігі сөз түйінін саған бердім. Алтын: Молдеке, сөзің жатыр салмақтанып, Тамыры ұзын, бұтағы тармақталып. Қырағы, қия жазбас ақ сұңқарсың, Аспаннан қуды ілгендей самғап барып. Іздеп кеп жаз шыққанда бір жауап ал, Демеңіз жолға салды алдап қалып. Талабым – осы өлеңді баспаға бер, Алтынмен айтыстып деп таңдап барып. Тағы да алаң болмай айтып барғын, Аламын деп керегін қамдап барып. Текестен бір ақынды таптым деп бар, Ілені шыр айналып, шарлап барып. Досбер: Ендеше аяқталсын атан жарыс, Келер жаз өлмегенге емес алыс. Жанымды жадыратты жақсы сөзің, Бал болсын өлеңдегі шәлкем шалыс. Іске ассын ақ ниетті мақсатымыз, Өлеңмен бірінші рет болдық таныс. Ел көрді екі ақынның үдегенін, Бұл дағы бір ғанибет үлкен табыс. Уағдаң өзің айтқан осы болса, Көпшілік көз көрген ел болсын қалыс. Алтын: Халықтың қартайсаң да көсемісің, Елеулі ел ішінде еселі ісің. Шығады бір сөзіңнен мың мағына, Адамның аз кезігер шешенісің. Дұшпанға өлеңің – оқ, сөзің – найза, Мақтамен бауыздайтын кеселісің. Өгізі өліп, арбасы сынып қалса, Өлеңмен шиеленгенді шешемісің.

Айтыс VII том Естідім жуған ер деп жылағанның, Сорының маңдайдағы бес елісін. Досбер: Адамның ақын Алтын бұлбұлысың, Жарысқан ескен желмен дүлдүлісің. Аспаннан алып ұшып қуды ілетін, Іленің болат топшы тұйғынысың. Суындай көк бастаудың көңілің тұнық, Елеулі ел жұртыңа үлгілісің. Пейіштің бақшасынан ұшып түсіп, Текеске өніп шыққан бір гүлісің. Заводтан магазинге жаңа шыққан, Бір өзің бұл болғанда торғынысың. Сөзің дұрыс болғанда, ішің құрыш, Ішіктің жанат пенен бұлғынысың. Алтын: Қарт ақын алаяғы адамзаттың, Өлеңмен тартар ділін жамағаттың. Екеуміз түйер едік сөзден түйін, Кілті қолға тисе махаббаттың. Ақын – ардақ, сөзіңнің арты – салмақ, Ой салып шөліркетіп қаталаттың. «Алмақтың салмағы бар» деген сөзге, Жауап жоқ, көңілімді қапалаттың. Досбер: Салмағың оңай емес, қиын шығар, Қиынды жеңетұғын тиын шығар. Жақсы айттың, жазып берші жабдығыңды, Аларың азар болса бұйым шығар. Оны мен айтпасаң да білмеймін бе, Асылдан құны қымбат киім шығар. Келер жылға қараған келісім ед, Ескертіп бұл айтқаның биыл шығар. Алтынның алдын ала айтқан сөзі, Терінің өзі илейтін иі шығар. Шын жүрекпен қосылса екі көңіл, Салмақ жеңіл, суық сөз жылы шығар.

Қазақ өнерінің антологиясы Ұзын сөздің бір жерден міні шығар, Бәрі айтылды, ал өзің түйін шығар. Қол беріп қош бол деген сөз жаман ба, Кетелік амандасып бас аманда. Бір жыл шарт – мен келгенше, сен көргенше, Тапсырдық істің артын Жасағанға. Сақан: Екі ақын бірін-бірі жеңіспеді, Келер жылы жаз болды келіскені. Сөзден сөз айта берсе туа берер, Өлеңі өрге шырқап өрістеді. Терең ойлап, мін таппай шын айтысып, Тура ғой бір-біріне келіскені. Ал енді, айтыс тоқтап, ел тарқасын, Болған жоқ сөздерінің теріс жері. Кезігіп екі жүйрік жарысқанда, Болады ойы-қыры, еңіс-өрі. Хат жазсын бір-бірінен үміт үзбей, Тағы да арасында көп істері. Ойлансын да толғансын екі жағы, Бола ма дүниенің тегіс жері. Жай сөзбен ақылдасып ендігісін, Осы екен екеуінің көріскені. Алтын: Молдеке, шытымды алып, шытыңды бер, Ықылас, бата-дұға, құтыңды бер. Көпшілік көп өлеңге баға таппай, Қайсысы ұтып, қайсысы ұтылды дер. Кейбіреу келер жылға серт байласып, Көп алдында ауызынан тұтылды дер. Кейбіреу құдай білер келер жылды, Өлеңмен өкпелетпей құтылды дер. Аллаға істің артын тапсыралық, Бұйырсын енді бізге ұтымды жер. Досбер: Ендеше ақын Алтын жолымды бер, Жол үшін қолымды алып, қолыңды бер.

Айтыс VII том Баста айтқан сөзім-сөз өзгермейді, Демеймін ат пен шапан, тоныңды бер. Маған берген қолың да, жолың да сол, Тілегім бар бір ғана, сонымды бер. Ақырғы сөз, ел-жұртым, сен де аман бол, Жаратқан хақ, жолыма оңыңды бер! Алтын: Қарт ақын олай болса жеңілдіңіз, Немесе кәріліктен еріндіңіз. Әйтпесе бұл сөзіңіз асығыстық, Бас қосып бірінші рет көріндіңіз. Нәрсе емес сап жіберер жанқалтаға, Жаз салсақ күз алармыз егінді біз. Әл болсын айтысқан сөз, алысқан қол, Ізделік өмірлікке негізді біз. Сіз жазып бұл өлеңді баспаға бер, Сақтармыз ойымызда сөзіңді біз. Балалар жазып алып оқып жүрсін, Көргендей боп жүрейік өзіңді біз. Досбер: Қош, Алтын сағынғанда түсіме кір, Көрпемнің түске кірсең ішіне кір. Алтынға құдай қосса, алтын тауып, Тіс салдырып берермін тісіне бір. Алтынның қоштасқанда айтқан сөзі, Ұзақ жыл азық болар кісіге бір. Ал, Алтын, аман-есен, қош болалық, Өмірлік құдай қосса дос болалық. Өрлетпей өлеңменен кәрілікті, Жолына ізгі өнердің пос1 салалық. Ел-жұртым сіздерге де рақмет, Алтынмен қош айтысып аттаналық. Жастарға мирас үшін ұсыналық, Жазғанын оқып жүрсін жаттап алып. Баға беріп қорытынды шығарыңдар, Өлеңін кемпір-шалдың жаттап алып. 1Пос – пост, бекет деген мағынада.

Қазақ өнерінің антологиясы Қоштастым халқымменен, Алтынменен, Күн шықты, кешке дейін қақсамалық. Алтынның артқы сөзін миға салып, Оқырмын шырт ұйқыда жатсам алып. Алтын: Сіздағы түсіме кір сағынғанда, Көрпемнің ішіне кір жамылғанда. Екеуіміз түсімізде құшақтасып, Қолыңның табы қалсын қабырғамда. Түсімде бар, оянсам өңімде жоқ, Айырылам ақыл, қайрат, сабырдан да. Ақ ниет, адал көңіл бір болмаса, Ет жүрек жібімейді жалынғанда. Досбер: Алтынның қолым тиіп білегіне, От жанды сөнбейтұғын жүрегімде. Магниттей тартты Алтынның ықыласы, Еріді қорғасындай денем мүлде. Арманның бір үлкені мына жерде, Ғашықтың дем алмадым иегінде. Япыр-ай, естіген ел не дер екен, Ақ сұңқар қуды ілмесе түлегінде. Осыны сырласатын кемпірге айтсам, Дер ме екен қартайыпсың, мін өзіңде. Қанағат Алтын сөзін еттім дермін, Тұрғанда жеңілем бе тіл өзімде. Бұл мақсат маған арман, саған қандай, Түйінін Алтын ақын біл өзің де. Осы іске қысқаша бер бір жауапты, Бар еді артықшылық мінезіңде. Алтын: Қарт ақын ойлашы өзің, бұл кезіңде, Меніңше алдыменен кінә өзіңде... Бұл рас, барып-келіп үйір болмай, Бәрі анық өкінерлік мін өзімде. Аз істі, ақын Алтын қуаламай, Ендігі істің артын біл өзің де.

Айтыс VII том Таң атып, күн шығуға жақын қалды, Қош айтып қайта-қайта Алтын қалды. Бұл өлең осыменен аяқтады, Міндетті менің енді шартым қалды. Көрініп көшпелі алтын қолға тұрмай, Жағдаймен жараса алмай қартың қалды. Бір барып ең болмаса келетұғын, Астымнан жаяу тастап атымды алды. Мерт қылып қартайғанда бір әйелге, Кеудемде кедейшілік татың қалды. Дүние бір кісіге тұрып алмас, Тұрып ал деп жалынса тілін алмас. Бай болсын, батыр болсын, патша болсын, Дүниеде өлмей мәңгі жүріп алмас. Құрметті баспадағы балаларым, Қартыңның бұл өлеңін мирас қып бас. Сендерге аманат қып тапсырамын, Жарамды-жарамсызын өзің таңдас. Өлімнің күші жетпес бір мықты бар, Ақынның шынды жазған жырын алмас. Айтысты алпыстағы кемпір мен шал, Халайық әр сөзіне құлағың сал. Түзетіп міні болса сын тезімен, Көпшілік шындық сөзден ғибрат ал. КҮМІСЖАН МЕН СМАҒҰЛ Күмісжан: Ей, жігіт, мына арықтан өтесің бе? Жеріңе ойыңа алған жетесің бе? Жолыңыз арт жағыңда кейін қалды, Өңмеңдеп суға батып кетесің бе? Смағұл: Бүркіт сап түспеуші едім қыр басынан, Ақылым артылып жүр бір басымнан.

Қазақ өнерінің антологиясы Жүрсем де тас қараңғы түнекте де, Жол сұрап көргемін жоқ ұрғашыдан. Жеңеше таң қаламын өзіңізге, Қараған отты жалын көзіңізге. Жол сұрап ұрғашыдан тұрғам жоқ қой, Құласам жалам жоқ қой өзіңізге. Күмісжан: Мырзеке, бейпіл сөзге кеттің басып, Көңілің көтеріліп судай тасып. Жолаушы жол таба алмай жүр екен деп, Айтып ем жолдың жөнін жаным ашып. Смағұл: Жеңеше, сізде өлеңге дана екенсіз, Сөзі тең бір өзіме пар екенсіз. Құрбыжан, бір сөз айтсам шамданбаңыз, Біреудің жолын тосып жүр ме екенсіз. Құмарттым ойнақшыған көзіңізге, Қайранмын кезіккенге өзіңізге. Бар еді тақымымда бір сойылым, Түзетіп алсам қайтеді тезіңізге. Күмісжан: Мырзеке, тез көруге болдың ба асық, Тұрғаның не қарадай асып-сасып. Сойылың қисық болса бері таста, Түзелсе берейін мен тезге басып. Мырзеке, бұл сөзіңнің жүйесі бар, Әркімнің жетектеген түйесі бар. Бос болса сізден аяп не қылайын, Қалқам-ау, тап өзіңдей иесі бар. Ей, мырза жүрген жерің думан-жиын, Ақылың көп байқасам, артық миың. Беремін деп айта алмай тұрғаным сол, Мінезі мырзамыздың сондай қиын.

Айтыс VII том Смағұл: Қыранға түлкі көрген ілдірмесең, Жарамас қалжың сөзбен күлдірмесең. Жеңеше, берем десең нең кетеді, Болды ғой мырзаңызға білдірмесең. Тас емес, темір емес, пияла емес, Бір жерін оқыс етіп бүлдірмесең. Жеңеше іздегенім менің сауық, Көрген соң дидарыңа көңілім ауып. Бүгін түн сіздерменен бір болайын, Бір сұлу ауылыңнан берсең тауып. Күмісжан: Мырзеке, сиқың ұқсар ақындарға, Өз сөзін әркім айтар мақұлдарға. Ауылымда сізге лайық қыз жоқ еді, Қосайын тілімді алса қатандарға. Смағұл: Өлеңге шабыт түссе ағыламын, Сұлу көрсем құмартып сағынамын. Ауылыңда қыз жоқ болса қона алмаймын, Қатынды жауыр болған не қыламын. Жеңеше қайран қалам сөзіңізге, Қараған отты жалын көзіңізге. Мен сізге жоқты тап деп қинамаймын, Шамаңыз келмеуші ме еді өзіңізге. Күмісжан: Қарағым, айтқаныма болма қапа, Мақшарда сұрақ бар ғой болар жапа. Бұл жағын менен артық түсінесіз, Сөзімде менің айтқан болмас қата. Мырзеке, тұрсың ойлап немене айла, Басыңда бір кісілік бар ғой қайла. Күн батып, ақшам сөніп бара жатыр, Барасыз қос атпенен енді қайда?

Қазақ өнерінің антологиясы Мырзеке, ақыл-айла сізде мол-ақ, Кейбіреу сөз білмейтін болады олақ. Асықпай ертең түсте бармайсыз ба, Бүгін түн бізбен бірге болсақ қонақ. Смағұл: Өзімді жастай тежеп балағамын, Ұмтылып он бесімнен жарағамын. Тезірек қос атпенен жетпекшімін, Бар еді ар жақта бір қалағаным. Күмісжан: Мырзеке, ар жаққа өтіп барасыз ғой, Көңілге әр нәрсені аласыз ғой. Құрбылық әр сөзді айтып әзілдестік, Осымен разы боп қаласыз ғой. Ей, мырза, айтқан сөзге нанасыз ғой, Бір алла адамзаттың панасы ғой. Дәм тартса тағы да бір кезігерміз, Жүлде үшін естелік шыт аласыз ғой. Сымағұл: Елітіп бәйге атындай өткен жерім, Мақсатқа аз сөйлесіп жеткен жерім. Азырақ жол-жөнекей айтыс салып, Қоштасып дәл ақшамда кеткен жерім. Осы әйел қара сөзге мерген екен, Қырандай төбесінен төнген екем. Артынан қайта айналып жөнін ұқтым, Жайырдан төркіншілеп келген екен. СЕРІК ПЕН ГІМІҢГҮЛ Серік: Осы кез тамашаға бұйырған сәт, Дүбірге ел сай-саладан құйылған сәт. Ардақты ел аман-есен келдіңдер ме,

Айтыс VII том Сағынған әніңді аңсап, күйіңді аңсап. Айтыстың майданына келіп тұрмын, Қырандай жанарымды қиырдан сап. Лаулайды жалын орып кеудемде арман, Керемет жырын іздеп кең жалғаннан. Мейірге жайдым толы құшағымды, Жаны жаз сендей құрбым келгенде алдан. Айтыстың қос қанатын қақтырайық, Серілер мекенінде серуен қалған. Қайтейін ақынмын деп дауырығып, Жатпаса лебімді дәуір ұғып. Өрісін өнегенің қалдырыпты, Аналар алтын етек, бауыры құт. Кемедей Гіміңгүлді теңселтейін, Желкенін талқан қылған дауыл ұрып. Гіміңгүл: Кемедей алға тарттым толқын жарып, Ержеттің туған жерде сом шыңдалып. Армысың ақ Қабаның нілін жұтқан, Қиыннан қайыспаған өршіл халық. Кетпесін елден үміт, ерден сенім, Сенімсіз осы араға келмеуші едім. Қайсы бір айтысамын дегендерді, Қамыстай жел ырғаған тербеуші едім. Дәл бүгін Серікпенен айтыспасам, Кетпеуші ед көңілімнен өлгенше мұң. Ортаға шоқтай жайнап шыққаныңмен, Мен үшін қауқарың жоқ шеңгел толым. Серік: Құйғытып жүгіргенмен құстан ары, Аттың да алыс шаппас ұшқалағы. Олжаны оңай тұрған көздеймін деп, Қыран да торға түсіп ұсталады. Зат нарқын танымаған қайдан білсін, Алтыннан ондайларға мыс бағалы.

Қазақ өнерінің антологиясы Ойы жоқ оңай өлең қуа берсең, Мезгілсіз жыр ғұмыры қысқарады. Мынауың жалаңаяқ жастығың ғой, Тұрғаның шоқты қолмен ұстағалы. Гіміңгүл: Басыма талай қызық оралса күн, Айтысар әлі талай болар шағым. Секе, сен жайнап жатқан қызыл шоқсың, Ішінде қор боп жатқан қоламтаның. Бүгін менің қолымда білесің бе, Дәл сені жандырарым, жоғалтарым. Сан жерде талай өлең айтып едім, Әйтпесе ақын дейді қайтып елім. Басыңнан қаһарлансам түсірермін, Өлеңнің оттан күшті жай түнегін. Серік: Жүрсің бе ізгілікке қол арта алмай, Биігің онда сенің болар шалғай. Басына жақсы достың жай түсіріп, Жүр едің не себептен жоғалта алмай? Асылды алапатпен өртегендер, Жүрмей ме енді қайтып оралта алмай. Салса да ирегіне өмір керуен, Табиғат мұқалмайтын төзім берген. Жыр соқса туған халқым тұлғасы алтын, Жемісі ол тәліміңнің өзің берген. Жинаған қымбатыңды керегіңе, Асыл салған абдыра менің кеудем. Туған халқым асылын табады өзі, Менің кеудем егіліп көмілгенмен. Өлеңмен артық санар өзін де елден, Өр көкірек талайды көзім көрген. Мезетке мықты болып сезілгенмен, Өлеңі айтқан жердің өзінде өлген.

Айтыс VII том Ботасын әділеттің суға ағызсаң, Боздаған жағадағы бозінген – мен. Гіміңгүл: Арманда ел бақытын армандасаң, Арманды ер таюшы еді ардан қашан. Жібермес Секе сені жай оғына, Халықтан алған алғыс, алған батаң. Нәрсеге шамданбайтын шамырқанып, Қайтеді болымсызға шамданбасаң. Айтыстың оғын атып айтысқан жөн, Қарға да таптап кетер қамданбасаң. Тоғытып көңіліңді терең шермен, Құрсаң да бір мен үшін нелер серуен. Жайдың оғы – оты ғой жанарымның, Бір шақта күйіп-жанып сен өртенген. Серік: Сен – отсың, мен – айналған көбелегің, Жанымды әуре еттің неге менің. Сол шақта талай гүлдер үзілсе де, Бәрін де бір өзіңе теңемедім. Алысқа арманымды жетектеп ең, Қасымнан қалай сені кетед деп ем. Бойжеткен қыздар сенен үйренбесін, Сертіне өзі берген опа етпеген. Мен оны тәтті көрген түсім деп ем, Тұлғаңды жырмен талай мүсіндеп ем. Сендей жан болуға арман жарамайды, Жүрегін армандының түсінбеген. Қылығыңды жасанды жалғандығын, Аңқау екем жаңа ұқтым қарғам бүгін. Қайда жүрсең аман жүр, армандымын, Бақытты өтсін ендігі қалған күнің!

Қазақ өнерінің антологиясы Гіміңгүл: Ақынның жүрегі – жаз, өмірі – өлең, Бір ғұмыр кеше алмадың меніменен. Екеуімізден кейінгіге ескерткіш боп, Жыр қалсын жылап айтқан еңіреген. Тұлғама ұқсатасың туған айды, Гіміңгүл енді оныңды тыңдамайды. Екеуіміз өлең қуып кеткен шақта, Үйдегі әке-шешеңе кім қарайды? Бірі үйде, бірі түзде болғаны жөн, Екі ақын үйленгенмен жырғамайды. Серік: Қайтемін бұл сөзіңе бүгін күлмей, Шындыққа Гіміңгүлді жүгіндірмей. Әкең менен шешеңді бақпан дейсің, Ата-ананың борышты жүгін білмей. Елімді сақта құдай келіндерден, Күтпейтін ата-енесін Гіміңгүлдей. Ұрына жаздаппын-ау пәлекетке, Әншейін сыртын көріп, сырын білмей. Қаз мойын үйімде де келіншегім бар, Онымен үйім гүлдей, күнім күндей. Әлпештеп ата-енесін бағып отыр, Дүниенің еш кетігін біліндірмей. Әр келін өз борышын жақсы өтесін, Аяулы ата-енесін түңілдірмей. Ұлтымның опалылық нар мұраты, Бұл шындық, опасыздың мандымасы! Опалы ұл мен келін көбейсе екен, Азайған қартын күтер әл қуаты. Бақытты ата-аналар болар сонда, Көкке ұшып көңілінің қарлығашы. Халықпыз қайырымды, қысылғанға Бар болса түсіп берген жалғыз аты. Әйтсе де кейбір ата-аналардың, Ұлы болып көшенің қаңғыбасы. Келіннен кердеңдеген опа көрмей, Құрғамай келе жатыр қанды жасы...

Айтыс VII том ҚАСЫМХАН МЕН ЖАМАЛХАН Қасымхан: Қойнында көп өлең күй, ән мұрасы, Кең күнес етегі жаз, қарлы басы. Күн шуақ гүңшандаңның мейіріне, Есейіп ерте кепкен қайғы жасы. Айналды бүгін өнер бақшасына, Шапқының өзен бойы, жал-жырасы. Тұс-тұстан ұшып келіп қонып жатыр, Өлеңнің көктемінің қарлығашы. Жамалхан, тарбағатай бау-бағының, Бір едің сайрап тұрған сандуғашы. Ал шырқа, тыңдайық деп ауылымның, Кеп отыр сабырлы қарт, жарқын жасы. Жамалхан: Қырмызы қыз баланың мінезіндей, Тұратын оғаштығы бір сезілмей. Сарқыт ішкен Тәкеңнің ұрпақтары, Туа берсін Қасымхан бір өзіңдей. Оза шапқан еліңнің дүлдүлісің, Көктемнің ашылған бір шын гүлісің. Өнегесін еліңнің тұр көрсетіп, Жарқын мінез, жібектей, үлгі ісің. Қасымхан: Жамалхан, қолына алып домбыраны, Көңілге көркем жырды қондырады. Өзіңдей жаны жайсаң жан тұрғанда, Қандай жан өлең гүлін солдырады. Ілеге келдің бүгін ақын болып, Көп шыққан бұл ауылдан ой қыраны. Кел қане, біз жырлайық әсем үнмен, Ертеден қалған бізге мол мұраны. Жамалхан: Уа, жұртым аңсап келдім Ілені шын, Іле жердің жәннаты біледі ішім.

Қазақ өнерінің антологиясы Сол жәннаттай Қасымхан асыл жердің, Қанаттанған шыңдағы түлегісің. Жайраң қағып алдыма сен келгенде, Кетті айығып көңілден ренішім. Айттың жақсы бұл сөзді расында, Кен байлық бар қазақтың мұрасында. Ата салттың тарихы өте ұзақ, Мақтан етпей әріптес тұрасың ба? Қасымхан: Жамалқан, шуақ көңіл нұрлымысың, Мен дағы сөз тербейін құрбым үшін. Жамылған жасыл полыс1 Тарбағатай, Тауының мәпелеген бұлбұлысың. Сен айтсаң жақсы өлеңнен арнап күшті, Ойыма менің дағы салмақ түсті. Бұл жерде екеумізде қақылымыз, Жырлауға ата салтты, ардақты істі. Ақынсың қатардағы дауысың өр, Болғандай он саусақта бармақ күшті. Басқанда сен өлеңге бүгін бәлкім, Таңжарық қабірінде аунап түсті. Жамалхан: Айттың, құрбым іркілмей расыңды, Бұл бір ойың әрине ұнасымды. Гүл көктемнің ұшқан бір көбелегі, Қызықтырып жүзіңнен гүл ашылды. Сағынышпен қонғанда шың басына, Кезіктірдім өзіңдей лашынды. Бірде аяңдап, өлеңің бірде желіп, Бірде самғап отырсың, бірде теріп. Естігенде дауысыңды Әсет басын, Алған болар қабірден бір көтеріп. 1Полыс – полюс, белдеу деген мағынада.

Айтыс VII том Қасымхан: Еліңе жаққан жақсы мұралды ісің, Жамалхан өлең сөзге сыралғысың. Мен ашсам көкірегімді саған қарай, Өлеңнің гауһары боп қоярмысың? Болшы өзің қыс пен жазда бірдей ұстар, Топшысы талмайтұғын қыран құсым. Сәулетті сөз асылын тізе келіп, Қарайсың көз алдыма күле келіп. Тартқанда сен домбыраны, тас қабірден Кеткендей болды, Әшім түрегеліп. Жамалхан: Шабытыңды әріптес шақырып ал, Жүйелі оймен, мазмұнды тақырып ал. Орталамас сабасын өлеңімнің, Қымызындай Шапқының сапырып ал. Бірде қыран дейсің сен бірде бұлбұл, Бабын білсең құрбыңның батылы бар. Жеткізер ме асқарға күйбең мені, Көре алмайсың өлеңсіз үйден мені. Өлең сөздің біз келіп ордасына, Ән жүйесін отырмыз үйренгелі. Сөзің қандай қалқатай, өзің қандай? Әр сөзіңнің сеземін дәмін балдай. Әсем әнді құбылтып салғаныңда, Көріндің ғой көзіме Әріпжандай. Қасымхан: Аузымнан өлең шықпас кең болмасам, Жақсыға жанаса ба тең болмасам. Құс болып кім қолыма қонар еді, Сандуғаш сайрап тұрған сен болмасаң, Алдымда түрленесің бұлғын болып, Қазынасын ақтарасың жырдың келіп.

Қазақ өнерінің антологиясы Армансыз болар едім мен көрінсем. Көңіліңе сырлас, жақын құрбың болып. Жамалхан: Көңіліме ұнайды байсалды әнің, Тауысар адам айтып қайсы арманын. Түлегі Тян-Шанның ашсаң ауыз, Таңдайыңа құяр жыр кәусар балын. Сегіз қырлы жігітсің ерке күлген, Мінезің бар жан сырын ерте білген. Сұлу жаның, жаз жүзің, ойлы сөзің, Алсын орын көңілдің ең төрінен. Қасымхан: Осындай қолға келіп қонсаң жаным, Өшпейді көңілден от бойшаң жалын. Мен мәңгі тоймас едім, қоймас едім, Тіліңнің шекер тәтті сорсам балын. Сезімім жүрегімде қысқандай боп, Бұл сөзің тұр бір жағы тұспалдай боп. Сен болсаң алақандай қуанар ем, Салмағы сезілмейтін мысқалдай боп. Жамалхан сөзің жақсы, лебің ыстық, Азырақ отырмын мен құшқандай боп. Жамалхан: Ел алқауын отыр ғой көзің көріп, Көмейіме отыр бір сөзім келіп. Адам жайын түсінер жәйтім бар, Сөйткенменен қайтерміз сезімге еріп. Бас қостырған партия осы тойда, Сондықтан да күш толған тұла бойға. Сабырлысы жігіттің болар жақсы, Десем болмас жүгірді қасқыр қойға?! Қасымхан: Мен бұрын естуші едім атыңды елден, Шырайың қандай жақсы жақын келген.

Айтыс VII том Айтатын әзіл сөзді келістіріп, Айналдым тамағыңнан әтір көмген. Бұл әзіл айтатын бір сыр азығым, Әріптес артық болмас сірә мұным. Көтерген талай-талай ауырлықты, Құрбыға артық кетпес бұл әзілім. Жамалхан: Аңсап қапсың құрбыжан кәусәрімді, Сезгем менде осындай аңсарымды. Өн бойымның әтірі кең жайылып, Қандырған шығар бәлкім қаңсарыңды. Ұнамайды көңілге тентек өлең, Жақсы сөзге мендағы елте берем. Өз тентегім өзіме білінбейді, Әзіліңді көтерем еркелеген. Қасымхан: Өзіңсің өлең айтып жанып келген, Таңдайыңның кәусәрі тамып келген. Ашылған хош иісті қызыл гүлсің, Қаңсарын үш аймақтың жарып келген. Талайлар өнеріңе иіліп жүр, Құс болып айналаңда шүйіліп жүр. Мен білем өзіңде бар жақсы көңіл, Тағдырың әлдекімге бұйырып жүр. Ерекше қолқам емес, әзілім бұл, Болған соң жас жүректің түйіні бір. Жамалхан: Бір тыңдадық қалқаның сүйіп әнін, Жұрт көрді өлең селі құйылғанын. Денең қызып отырса жақын қайным, Бұлт жаңбырлы өлең боп құйыламын. Алуан түрлі сөз сөйлеп еркеледің, Еркелікке білесің елтеді елің.

Қазақ өнерінің антологиясы Маңдайыңа қонса егер жалғыз шыбын, Қарлығаш боп қанатпен серпер едім. Қасымхан: Бұлт болмай, шықшы күнім айым болып, Қашанда нұр-шуағың дайын болып. Егерде ыстықтасам мәуелеген, Жанымды салқындатшы қайың болып. Әлгінде құрбың едім құп жарасқан, Неліктен қалдым енді қайның болып? Тамаша бұл айтысқа келгім келген, Үміті болғандықтан елдің менен. Қонса егер маңдайыңа шаң мен тозаң, Мен оны тазартар ем ерінменен. Жамалхан: Болса егер жеңгесі жайлы мұнда, Сыйламай ма қалжыңбас қайынын да. Қайын менен құрбының парқы қанша? Оған бола айналма қайғылыға. Болсаң егер Іленің ұлы арнасы, Үйрек болып жүрер ем айдыныңда. Қасымхан: Жамалхан, артық емес сірә, мұным, Көретін қызығы мол бұдан күнім. Өзіңе қайын болмай құрбы болып, Бірер жас есейуге разымын. Жамалхан еділ көңіл, дарқансың ба? Жаясың, құшағыңды шалқар шыңға. Көңілімнің көлден артық айдыны бар. Өзің біл шөгесің бе, малтасың ба? Жамалхан: Өз құрбыңның үлгісі мұралы едің, Мұралыны құрметтеп тұрады елім. Ойда-жоқта ой салып бағана өзің, Қолқа қылып бір жолды сұрап едің.

Айтыс VII том Сондықтан қайным деп қасақана, Қайтер екен деп сені сынап едім. Қай жағымнан келсең де берем орын, Кең пейілім емес пе бұда менің. Қасымхан: Жамалхан, сүйді елің бір қызым деп, Біз жүрміз әзілдесу тұрғымыз деп. Жеңгей деп мен айтайын дегенімде, Өзің ғой деген құрдас, құрбымыз деп. Құрбыжан, неткен ашық шырайлы едің, Шыбықтай бұралады қынай белің. Ақыннан әзілді де, басқаны да, Түсінсек басқаны да сұрайды елім. Қарайтын біз емеспіз қас-қабаққа, Ел жаңа игілікті іс бастамақ та. Егерде болсаң Жәке, сен разы, Бұралық тақырыпты басқа жаққа. Екеуміз аман болсақ бұл өмірде, Тағы да ораламыз ақтамаққа. Жамалхан: Өз ойыңды әріптес бұра білдің, Даңғыл жолда тік басып тұра білдің. Бұрғаның жақсы болды сөз желісін, Тартымды әзіл айтыс құра білдің. Ақында бар қазақта, батыр да бар, Айта білсең әріптес айқындап ал. Қазақтың мұрасы көп тарихында, Көп әдеті, осындай салты да бар. Өлеңімнің осындай самалында, Жаның рахат табады салқындап ал. Қасымхан: Қазағым, тарих бойы дамып келген, Бойына шын ұлылық дарып келген.

Қазақ өнерінің антологиясы Қолына қару алып талай батыр, Отанның босағасын бағып келген. Етене туысына отандағы, Бір шақпақ құртын бөліп шағып берген. Болған соң елдің іші ынтымақты, Нұрынан ұлы отан жарық көрген. Болмай ма жақсы салты ел болған соң, Толғандай алуан гүлге жер болған соң. Дамиды елдің салты және алдыға, Көзі ашық сеніменен мен болған соң. Келесің аман-есен ел салтымен – Жер көркі шабыт әрі ем болған соң. Жамалхан: Біздің қазақ заңды да, мәнді ұғар, Батырлығы, ерлігі, хандығы бар. Ақ қалпақты ақсақал аталарда, Сонау ұзақ тарихтың сандығы бар. Аталар сандығының құлпын ашып, Көңіліңе құюға қам қылып ал. Қасымхан: Ежелден нәр сімірген таза ағыннан, Әлі де жазғаны аз, жазарынан. Қазақтың тарихы ұзақ жалғасады, Ол қалай шықсын менің назарымнан. Тік тұрған жер бетінде ұлт болып, Қаһарман айналайын, қазағымнан. Жамалхан: Тағы да шарықтады құрбым әнің, Ойға жиып жатырсың мәні барын. Қазағымның қадірлі салт-санасын, Мен де өзіңдей ерекше сағынамын. Ұлы Отан болмаса расында, Қазақ қайтып көтерсін шаңырағын. Тарихта талай-талай ел тұрады, Болмаса егер тарихым нем тұрады.

Айтыс VII том Ұлы отан болмаса ойлашы өзің, Қазақ қайтып басқамен тең тұрады. Қасымхан: Тарихым ұзақ, мен талай азық алғам, Қағатын босағама қазық алғам. Білімді алдымдағы ағаларым, Көп мұра бұл тарихтан қазып алған. Аз емес менің-дағы деректерім, Солардан сұрастырып жазып алған. Бұл қазақ отанымның шуағында, Дәл басып өз бақытын танып алған. Басқамен терезем тең қысылмаймын, Еркімше пайдаланам қазынадан. Отаным бас қалқа боп алды тосып, Бір кезгі қара желді азынаған. Жамалхан: Ел барма қазағымның елдігіндей? Қаламыз ба елдегі ерді білмей. Қиындықтар болса да тарылмайтын, Пейіліміз әлемнің кеңдігіндей. Бір кезде жаудың тарап індеттері, Басынан ұлтымыздың мұң кетпеді. Отаным болмаса егер келер ме еді, Социалистік дәуірдің – гүл көктемі. Төртте осы замандану сапарында, Үстімізде тұр дәуір міндеттері. Қасымхан: Ел болып құрылғалы ірге көмген, Көңілімді сыршыл сұлу күйге бөлем. Заманды бір ғана тек қазақ емес, Ол кезде алпыс ұлт бірге көрген. Қанқұйлы халық жауы жоғалғанда, Мен-дағы елмен бірге тілге келгем. Гүңшандаң азат етіп ақыл-ойды, Ардақтап саған талай жүлде берген.

Қазақ өнерінің антологиясы Жамалхан: Шын шабыттан туады елпек өлек, Өзімде ондай кезде елтем ерен. Естен сірә сонау кез кетер емес, Оқушысы ұстазын желкелеген. Дарыныңнан қалқатай қалдым жарып, Дәкеңнен таусылмайтын алған азық. Салттарын қазағымның айтшы бірден, Дәм тартып бір дастарқан жайған анық. Қасымхан: Бір кезде лай келіп тұнықты алған, Туралап өмір жолы тұйықталған. Жендеттер мектеп түгіл әр адамның, Аузына ашылмастай құлып салған. Жауыздар жабылып кеп малша матап, Ақ еділ адамдарға құрық салған. Ал бүгін туып көктен нұр шуағым, Бақыттың қолға қайта кілтін алдым. Дастарқан күллі отанға түгел жетер, Болса егер алпыс ұлт ынтымағым. Жамалхан: Лебізіңді тыңдасам бағып ыңғай, Тасқындайсың Шапқының ағынындай. Еміл, Ертіс, Ілені көремін мен, Елімнің қан жүйткіген тамырындай. Өлең айтсаң дауысың елден ерек, Туа берсін өзіңдей елден зерек. Төрінде отыр Шыңжаным отанымның, Жаз жәннат қасиетінен беріп дерек. Қасымхан: Құрбының ақыл барма ақылындай, Әркімге-ақ, сезіледі жақынындай. Елі үшін жұмақ өмір құрып жатқан, Ер болмас отанымның батырындай.

Айтыс VII том Жамалхан көңілің шалқар ашық екен, Көк күмбез әлемнің көк шатырындай. Отанның құдіретін күнде көрем, Орады елді үлде-бүлдеменен. Бұл Іле сол отанның бір бөлшегі, Қашанда қуат алған іргелі елден. Жамалхан: Елдік барма бұл елдің елдігіндей? Көрсек кеше жапаны кемді көрмей. Бүгін қазақ ауылына ырыс қонды, Дастарқаны жоңғардың кеңдігіндей. Көзге түсіп малды ауыл табындары, Шабыты жүректердің арындады. Ғылым мен техника түгел дамып, Аршындағы елімнің ғалымдары. Қасымхан: Бүгін ел саясаттың данасында, Үй тікті қаулап өскен көк алшынға. Бұл қазақ дүниеде мәдениеттің, Төрінен орын алды нанасың ба? Көңілін күйкі тұрмыс күйдірмейді, Ұлы арман толықсиды санасында. Толқиды гүл табиғат түрленіп бір, Елімнің қоныстанған арасында. Таңғурай қыз ерінді қызарады, Көк адыр, шатқал жайсаң саласында. Апарсам соған ертіп сайрандауға , Жамалхан, риза болып барасың ба? Жамалхан: Зор байлықтың иесі халқым батыр, Дүниеге жер жарған даңқым жатыр. Қарамайлы бой созған елімізде, Құрыш, темір домнада балқып жатыр. Көлде жүзген аққудай комбайндар, Жер қаймағын сыпырып қалқып жатыр,

Қазақ өнерінің антологиясы Соның бәрін келтіріп ғылымменен, Уақытқа ел табысын артып жатыр. Жайсаң менің ауылыма келсең құрбым, Жалын жаның жай табар салқындап бір. Қасымхан: Жамалхан, ән желкенің тартылуы, Көрсетші өлеңмен бір жарқылыңды. Ауылыңа бара қалсам ыстығын бер, Алдымен қоя тұрып салқыныңды. Елімнің берекелі ауылы бар, Жарасқан аға менен бауыры бар. Құлжада жүн тоқыма фабриканың, Әлемге даңқы кеткен дабыры бар. Жамалхан, қайтарыңда бойыңа шақ, Тіктіріп бір пальтоны жамылып ал. Жамалхан: Өлеңіңде қалқатай, арын жатыр, Су сепсе де сөнбейтін жалын жатыр. Салқын ауа пайдалы жалыныңа, Қоңыржайға үйір қыл жаныңды асыл. Біздің елде шикізат көп болған соң, Өзім тұрмақ басқа да қанып жатыр. Қасымхан: Айтасың өлең сөзбен мәлім дерек, Өмірге дәл осындай дарын керек. Жамалхан бұл қырықтың қырқасында, Салқын емес алаулы жалын керек. Дауысың алуан түрлі құбылады, Шүлен сыр әр сөзіңнен ұғылады. Үшкептер темірінің рудасына, Шетелдің сілекейі шұбырады. Бірақта біз олардан сескенбейміз, Ірге берік кім келіп сұғынады. Жамалхан: Қандай жалын жаныңды қызықтырған? Талай іс бар көңіліңді бұзып тұрған.

Айтыс VII том Бақыттымыз отанның ұл-қызы боп, Өлең айтып қыздырған қызық думан. Айтам өлең көңіліне жақпаса да, Қиялдаған ойыңды таппасам да. Қоламта едім жалыны сөніп қалған, Жел үрлеп тұтанатын анда-санда. Қасымхан: Айтады сөзін батыл айқын адам, Біледі жақсы-жаман парқын адам. Қаруын әзіліңнің айтам тағы, Жаныма жақты мынау талқы маған. Дәл бүгін отанымның тұлғасына, Қас жаулар қарай алмай қалтыраған. Елімнің табысына таң қалып жүр, Шетелің аузы-басы жалтыраған. Жамалхан: Мынау дәуір сүйреткен алға бізді, Айттың бүгін жақсы өлең зор маңызды. Шайқай алмас ешкім де шаңырағын, Отаным мықтап салған салмамызды. Жай күйімді өзіңнен жасырмадым, Сала берме құрбыжан, салмағыңды. Қасымхан: Атқандай әріптесім таңым болып, Жайнай берші гүл бақша таңым болып. Болсаңда Дөрбілжінде күл-қоламта, Күнесте қоздана бер жалын болып. Жамалхан: Өлеңімнің өшпейтін жалыны бар, Нағыз адам бұл сөздің мәнін ұғар. Еліміздің байлығы асып жатқан, Дүниеде ерекше орны бар. Қоламтасы еліңнің десе дағы, Тоқып шапан арқаңа жамылып ал.

Қазақ өнерінің антологиясы Өз бетіңді аялап айтып едім, Таз жері болмаса қағынып ал. Кейде әріптес кезеңде кезігесің, Кейде артыңа тартып шегінесің. Аталы сөз аузыңнан тайғанақтап, Неге сонша сезімге берілесің? Қасымхан: Айтамыз айшықты өлең ел тыңдарға, Құс қалай ұмтылмасын жем тұрғанда. Неге сезім тізгіні үзілмесін, Қарсы алдымда майысып сен тұрғанда. Аумаған күн іледен, күн емілден, Сөзіңнен мән ұғады түйе білген. Барамыз біз тайсалмай қайда болса, Кешсек те қоламтаңды тіземізден. Жамалхан: Кездестім ұлы айтыста бұл реткі, Достық көңіл мызғымас гүлін екті. Құлағымда өмірлік қала бермек, Көктем самал үніңіз жылы лепті.

Айтыс VII том МОҢҒОЛИЯДАҒЫ ҚАЗАҚ АЙТЫСТАРЫ

Қазақ өнерінің антологиясы АҚТАН МЕН ҰМСЫНДЫҚ Ақтан: Менімен айтысатын ақын бар ма? Сырымды білген адам жақындарма. Көсілген екі аяғын жимайтұғын, Қайқаң төс, қара сұры қатын бар ма? Ұмсындық: Мынау кім боз торғайдай шырылдаған, Жібіндей машинаның зырылдаған? Аулақ кет, тілімді алсаң, албырт бала, Асықсаң ажал айдап ұрын маған. Ақтан: Басы еді өлеңімнің айым-қайым, Бітеді саздау жерге тал мен қайың. Ақыным халің болса қамданып қал, Кеудеңді дәуде болса бір басайын. Ұмсындық: Мынау кім бедірек көз, ұзын тұмсық, Үрейің, ашулансам кетер ұшып. Секілді көкше қоян баж етерсің, Өкпеңді тұқайыммен қойсам қысьш. Ақтан: Қыранмын күміс қанат, болат тұяқ, Табанға талай аңды басқан бұрап. Бақырған дауысыңды шығармаспын, Ілінсе алқымыңнан алғыр тұяқ. Ұмсындық: Албыртсың ақын емес барпылдаған, Саршасың бүркіт емес шаңқылдаған. Ерке өскен ежелден-ақ салтым еді, Көкідің көсілдің деп неге маған? Ақтан: Ежелден еркекті әйел сыйлайтұғын, Сөз емес мынау тіпті ұрлайтұғын.

Айтыс VII том Отырма жара шығып ортасына, Көсілген аяғыңды жимайтұғын. Ұмсындық: Келемін таудан ұстап таяғымды, Жаңадан бастап келем баяғымды. Ардақты екі байдың еркесімін, Көсілген жимайтұғын аяғымды. Ақтан: Қылығың жаққан екен бір құдайға, Еркелеп отырғаның екі байға. Байыңыз меніменен үшеу болсын, Тәуір ем жас та болсам осындайға. 1914 жыл. АҚТАН МЕН АҚБАЛА Ақтан: Өткен іс көзге күңгірт, көңілге аян, Мен неге пайым етіп жазбай қоям. Айтысқан Ақбаламен өлеңімді, Ұсынып көпшілікке еттім баян. Ақбала он тоғызда, төре қызы, Арабша көп оқыған, ақын өзі. Гуілдеп күйеу ертіп жүргенімде, Жайырдың бір тойында келді кезі. Жайырда бар деген соң Ақбала қыз, Алтайдан әдейі іздеп барып ек біз. Көк жайлау сары жұрт боп қалған екен, Басталып қалған кезі қоңырқай күз. Жетіліп, мал тойынып, сірік пісіп, Баулып жүр балапанын қаздар ұшып. Тайпалтып жорға мінген бозбалалар, Сенделіп мас болып жүр қымыз ішіп.

Қазақ өнерінің антологиясы Ауылыңда, үлкен төре, болды жиын, Қатарлап тойға тіккен сәулетті үйін. Қасқабас, далада отыр, төре, билер, Тартқызып сыбызғының тыңдап күйін. Олардың не қылса да өзінде ерік, Кигені бастарына құндыз бөрік. Сипатып қымыз керген қарындарын, Салқындап отыр желге төсін беріп. Астында төрелердің көрпе, кілем, Сапырып сары қызмызды жұтады үнем. Көрем де май құрсақтың қылықтарын, Айта алмай еш адамға іштей күлем. Салт атты жолаушымыз, ауылым алыс, Болғам жоқ бұларменен бұрын таныс. «Алтайдың алып кел, - деп, - ақындарын», Елеуреп той бастардан шықты дауыс. Шақырды «О, құдалар үйге кір» деп, Мақтайды Ақбаланы өңкей дүр кеп. «Ақбала шалдырмайтын өрен жүйрік, Айтысар, айтыспасыңды өзің біл» деп. Дедім мен: «Олай емес, замандасым, Менің де өздеріңдей жігіт басым. «Бәсеке - бәйге алғанда» деген қайда, Қызыңды мұнша мақтап не қыласың». Мысқылдап жас жігіттер күле берді, Мақтасып Ақбаласын жүре берді. Алдында есігінің екі ту бар, Тегермек бір төбедей үйге келді. Ордаға қыз отырған кіріп келдім, Әдеппен қол қусырып сәлем бердім. Алыстан құмар болып жүрген қызды, Дәм шіркін, бұйырған күн көзбен көрдім.

Айтыс VII том Қыз екен қиғаш қабақ, қырлы мұрын, Көтерген өлеңімен елдің туын. Аяғын көсіле сап масатыда, Төре қыз көзіне ілмей отыр қырын. Мәсім жоқ, аяғымда жәй бір етік, Аялдап тұра алмадым сабыр етіп. Ән тартып, масатыны таптай басып, Қасына төре қыздың келдім жетіп. Қыпша бел, қызыл жүзді, сұңқар тамақ, Жарқ етті нұрлы көзі бізге қарап. Ән тартты Ақбала ақын ашулана, Қасына Мақпал қызды ертіп ала-ақ. Ақбала: Кім еді, мына біреу, ән сап тұрған, Қылмыңдап қаршығадай мойын бұрған? Етікпен неге бастың кілемімді, Кім едің тәртібің жоқ құдай ұрған? Ақтан: Ақбала-ау, арындамай аш көзіңді, Оқша атып тигізейін мен сөзімді. Алтайдың ардақты ақын еркесімін, Басармын кілем сынды ақ төсіңді. Ақбала: Жайырдың жайнап тұрған шырағымын, Елімнің арғымағы пырағымын. Аузыңды тартып сөйле аптық Жәдік, Біреудің күн шалмаған құрағымын. Ақтан: Алтайдың ақиығы, сұңқарымын, Елімнің арғымағы, тұлпарымын. Құрағың күн шалмаған қуқылдапты, Дәмі жоқ қауызындай түй тарының.

Қазақ өнерінің антологиясы Әмірін шариғаттың ұқпадың ба, Жолынан Исламның сырттадың ба. Кім айтар Ақбаланы «сәби қыз» деп, Осындай он тоғызға шыққанында. Ақбала: Жәдігім тартып сөйле аузыңды, Мен кіммін, танимысың, тағы бізді? Төренің ақ сүйекті ұрпағымын, Қимаймын дәнім тұр ғой қауызымды. Ақтан: Төре қыз ашуыңыз неткен қатаң, Төре боп атанғаның менің арқам. Көгедей, Сәмен менен Жабағыңды, Малменен сатып алған Керей атам. Атаның дәулетінің арқасында, Қыз пұлы ер жігіттің қалтасында. Ақиық саңғымайды аласаға, Жайырдың аптық қызы байқасын ба? Ақбала: Тарихты басқа халық жүр ме көрмей, Төрені сен не дейсің, тантық Керей. «Аузың тый өлім жерде» деген қайда, Олжаң сол, осы жерден қайтсаң өлмей. Ақтан: Ақбала, арындайсың мұнша текке, Қыз жетпес, жігіт жетер айтқан сертке. Ұрқына ұлы Керей соқтығам деп, Ұшпасын одан әрі күлің көкке. Ақбала: Жайырдай әсем сұлу жерің бар ма? Шаппастай байлығы асқан елің бар ма. Қытайға, қызыл шоқты күш бермеген. Мамандай батыр туған ерің бар ма?

Айтыс VII том Ақтан: Байлығын біздің жердің көріп пе едің. Қарақат, тошаласын теріп пе едің?. Алтайды ақ балдырған тастап кетіп, Жайырды мақтағалы келіп пе едің?. Бұл Ақаң өлең десе аттай желді, Жарайды, мен ақтасам, Ошың ерді. Осындай батыр болса Мамаң төре, Жайырға не себепті қашып келді?. Ақбала тыңдап отыр сөзім тосып, Келеді көмейімнен өлең жосып. Сүйеніп қара шәрде Шың уаңға, Отырсың ұрыларға төре болып. Ақбала: Мамаңдай ерің бар ма бақыт қонған, Жайырдың жел жағына пана болған?. Мақтаған Керейдегі төрт үкірдай, Қытайға басын иіп бодан болған. Қазақты қашандағы төре білген, Көрген жан алдияр деп басын иген. «Төресіз - ел, төбесіз - жер» болмайды, Ардақтап атамызды халық сүйген. Көгедей Ежен ханға бұрын барған, Гүң-Уаң деген одан бір шен алған. Одан соң төрт үкіртай ұйымдасып, Беретін Ежен ханға малдан алман. Мақтаған қара Оспаның тентек болып, Басына Хебей амбы ноқта салған. Ататын тай ұрласа тырс еткізіп, Қытайдан қай ерің бар кегін алған? Ақтан: Ошыңдай батыр туған қандай кісің, Қасықтай қанын қиған халық үшін. Керейді Орта Жүзден ауып келген, Бастаған Ошың оңға ұлы көшін.

Қазақ өнерінің антологиясы Бір дәурен өз тұсында өтіп кетті, Ерлерім халық сүйген қасиетті. Керейден алғаш шыққан төрт үкіртай, Бейсенбі, Көкен, Топан, Құлыбек-ті. Баласы Бейсенбінің батыр Оспан, Қазақтың біріктіріп басын қосқан. Малменен алман істеп Мәнжу ханға, Қазақтан әскер бермей, еткен бостан. Ақбала: Алтайдың мақтамашы ұлықтарын, Білмейсің оңбағанның қылықтарын. Нашарды кедей-кепсек зар жылатып, Басынан айырмаған сырықтарын. Бар болса жалғыз тайы жал бітірмей, Мойнынан түсірмеген құрықтарын. Ақтан: Қазақты алдыменен төре жеді, Бірігіп төрт үкіртай бөле жеді. Қамқоршы болса Мамаң халығына, «Дансам» деп мың еркек қой неге жеді? Кім жетер Абақ керей баласына, Кең дәулет, не симаған сабасына. Алтайдың орғып көшіп, жонын жайлап, Қыстайды ұлы Ертістің жағасына, Балтаның қыстырылып сынасындай, Төрелер жүріп жүрер арасында. Секілді Абақ керей елің бар ма? Алтайдай алтыны мол жерің бар ма? Жауынан «қызыл аяқ» елді айырған, Сыдықтай батыр туған ерің бар ма? Ақбала: Жайырдың суы тұнық, шөбі раң, Жер жетпес, айта берсем, тіпті бұған.

Айтыс VII том Қара шәр Жайырыммен іргелес жер, Тайпалып кұлындары жорға туған. Бойлары Қара шәрдің солқылдақ саз. Айырылмас күні жылы қыс пенен жаз. Тыраулап тырналары қырындағы, Қаңқылдап көлдерінен жүзеді қаз. Мақтама қар басатын Алтайыңды, Сәйкеспес саяхатқа сәулеті аз. Болады Алтайыңның қыстары ауыр, Соғады Сауырыңнан күнде дауыл. Жұт келіп, біткен малын айдап кетіп, Көше алмай жұртта қалған талай ауыл. Ақтан: Бойынан он екі өзен ел тараған, Алтайды көшіп ауылым жоталаған. Шүйгіні Алтайымның сол емес пе, Тайы туып, тайлағы боталаған. Бай Алтай ата мекен, алтын бесік, Алтын мен гауһар шыққан кесек-кесек. Ішінде барлық жердің Алтайым бай, Жамылтқы жапырағы, шөбі төсек. Шығады сарымсағы білектей боп, Сарана, бектерімен жүректей боп. Жалбызы, матрошка иісі аңқып, Тұрады бадан шайым күректей боп. Жер қайда, атап айтсам, Алтайға тең, Шөбінің бәрі дәрі, ауруға ем. Он екі керей ұрқы түгел сиған, Осындай ұлан байтақ өлкеміз кең. Алтайдың маужыраған тау мен тасы, Майысқан қалың орман сай-саласы. Тұрады мезгілімен иісі аңқып, Қарақат, қызылқат пен тошаласы.

Қазақ өнерінің антологиясы Тамаша, міне, осындай, Алтай жерім, Сайрандап самалында өскен елім. Бір татсаң таңдайыңнан дәмі кетпес, Бояған ат тұяғын бүлдіргенім. Алтайдың қыры киік, суы балық, Талай жыл мекендеген біздің халық. Метіре, қызыл менен шортандарын, Асаудай мөңкітеміз судан алып. Ақбала: Жайырдың бейбіт өстік алабында, Отырмыз Шың-Уаңның қарауында. Сан тозған керей аттың табанында, Ақ орыс, әрбіреудің заманында. Ел болып сен де есіңді жаңа жидың, Қытайға дәулетіңді суша құйдың. «Он екі кереймін» деп мақтанасың, Алтайға алақандай қайтіп сыйдың? Сиыспай Алтайға елің, Қобда кетті, Төрт биің елін солай еңіретті. Өш болып, өз ішіңнен Базарқұлың, Өлтіртті басын кесіп Асылбекті. Өлеңім айтатұғын, міне, дайын, Дәурігіп бір болмайсың барған сайын. Қытайың өлтірмесе қайда кетті, Ызғұтты, Қылаң менен Жарқынбайың? Ақтан: Төре қыз дауға лайық аузың епті, Өлеңмен күңіренттің аспан-көкті. Шағыммен өлтіртпесең, ойлашы өзің, Кешегі ер Дәмежен қайда кетті? Өлеңге өршеленіп аттай желдің, Жеріңе сүрінетін жаңа келдің.

Айтыс VII том Атқызып Торғауыттың уаңына, Атанбай, Байжұманы матап бердің. Қазанғап, Көжекбайды шауып алып, Қызығын көп дәулеттің өзің көрдің. Төре қыз, жамандайсың Алтай жағын, Жайырдың көп мақтайсың құлан қағын. Арғы атам бақыт қонған Абақ керей, Шақырам «Жәнібек!» деп аруағын. Ақбала-ау, бола алмайсың Алтайға тең, Аралас Алтай, Қобда – өрісім кең. Адасқан үйіріңнен жалғыз қазсың, Топтанған қарғалар да етеді жем. Алтайда Сауырменен өстің алғаш, Айырылып мекеніңнен кеттің адас. Жайырға жалғыз ауыл қашып келіп, Болыпсың Торғауытпен жерге талас. Дау-дамай, өсек-аяң өшпенді боп, Мал қуған араларың барымталас. Ақбала: Қалбадан қашып келген қашқын Керей, Бұл тойда, сірә, сені қойман жеңбей. Аз емес Жайырдағы Керей ұрқы, Сен неге шайқақтайсың көзіңе ілмей? Қазақсың онан қашқан, мұнан қашқан, Ежелден жамандықпен көзін ашқан. Қашқан да қанды балақ қарақшысын, Мал қуып көрінгенмен жағаласқан. Ақтан: Төре қыз, мына сөзің мүлде қате, Мен талай ақындардан алғам бата. Ойласаң мен қашқын ба, сен қашқын ба, Аталы Керейіңнің атын ата?

Қазақ өнерінің антологиясы Болады арғы атамыз Керей Абақ, Бөлініп Орта жүзден келген тарап. Он екі Керей деген руымның, Берейін, төре қызым, атын санап. Керейім отағасы Ителі екен, Ежелден Алтай тауым мекен еткен. Керейдің күнін жоқтап батыр Зуқа, Қарсы болып Қытаймен өткен екен. Атаймын Молқы менен Қарақасты, Көнсадақ Меркітіммен тұрғыласты. Жастабан Сарбасыммен бір туысып, Ұранын «Сар тоқай» деп жұртқа шашты. Керейдің Шыбарайғыр енді бірі, Марқалап ерте туып өскен ірі. Батырым аты шыққан Қожаберген, Біледі мен айтпай-ақ халық мұны. Жәнтекей, Шеруші, Жәдік немерелес, Тарихты сұрамаса ешкім білмес. Байтайлақ, Жантаймыз деп бірігеді, Бір жерден ұрыс-жанжал шықса егес. Кімің бар Жәнтекей мен Жәдігімдей, Ішінде сегіз Жанат, Мәлігімдей. Жайырда елміз деп жүр, біраз қашқын, Екі елі шағи шапан әдібіндей. Баласы Жиреншора Құлтай, Болат, Талассаң шежіреден бар да сұрат. Аржағын Жәнтекей деп айтқанымен, Біріне он екінің бұл қосылад. Жәкемнен Сүйіндік, Орыс, Шүйіншәлі, Басымен бірдей болып өскен малы. Баласы Сүйіндіктің төртеу екен, Құрмамбет, Кешеу, Жайлау және Сары.

Айтыс VII том Баласы Сүйіншәлінің Ботақара, Барақ пен Секел, Көбек төртеу ғана. Мәмидің уысынан шығьш кетіп, Мардамым болып еді жеке дара. Сәмембет, Самұрат, Бөкі Орысұлы, Төлеке, Ұтыберді айтсам мұны. Симаған ұлы Алтайға руымды, Ұқсын деп төре қызым айтам мұны. Баласы Сәмембеттің он бір екен, Лық толып Алтай тауын еткен мекен. Атантай, Есентей мен Есенбай деп, Ұрқынан бәйбішенің үшеу екен. Бәденнен Есағасы Қазыбекті, Симаған жер үстіне малы көпті. ........................................................ Айтамын Есдәулет пен Есіргепті. Ақша мен Бөрте, Қаржау, Ақсары атам. Он бір деп мадақтаймын Сәмембетті. Алтайға малы симай көптігінен, Бір талай ауылдарым Қобда кетті. Осы еді Алтайымда жүрген Керей, Ел өсіп өркендесе ол бір мерей. Мақтайсың Жайырдағы аз қашқынды, Төре қыз, өскен елді жүрсің көрмей. Айтып бер Жайырдағы руыңды, Дәуріктің осығұрша есе бермей. Ақбала: Бәйгеден аяқ тастап төске өрледім, Жәдікке көпке дейін дес бермедім. Жайырға жалғыз ауыл келмесе атам, Осындай қорлық сөзді есітер ме едім? Төре ата-ау, «қашқын» дейді, мына Керей, Шыдаймын бұл қорлыққа қайтып өлмей.

Қазақ өнерінің антологиясы Кім еді Жайырдағы руымыз, Мен бұдан құтылам ба, санап бермей? Ақтан: Мекенім туып-өскен Алтай тауы, Қыз бенен аяқталды жігіт дауы. Алтайдың айнала ұшқан аспанымен, Ақиық мұзбалақпын жібек баулы. Ұрқымын алғыр тұяқ алып құстың, Сарқамыр биігінен түлеп ұштым. Жайырдың сылаңдаған ақ түлкісін, Қарамай кергеніне іліп түстім. Отырмын қыл бабымда, міне, бүгін, Саңқылдап самұрықтай шығады үнім. Тура би болыспайды туғанына, Төре ағаң, өзі білер төрелігін. 1921 жыл. БҰРҚАСЫН МЕН ӘКЕЖАН Бұрқасын: Ибағат үлкендерге қылайық па, Бірімізді-біріміз сынайық па. Пайғамбардың жасына келгеніңде, Айтысуың менімен лайық па? Әкежан: Әуеде ұшып жүрген көк қара едім, Сарымайға жанышқан көк жарма едім. Аңғармай кек ойланып айтпа, маған, Айыржанды ұстағанда мен бар ма едім?. Бұрқасын: Ала мойын, Әкежан, құла мойын, Үкілер қыз ержетсе тұла бойын. Әкежан, ақ құдайшы жақсы болсаң. Маманның неге сойдың бір топ қойын?

Айтыс VII том Әкежан: Салар ем амал бар ма ойнағымды, Білесің, Бұрқасын сен, бойлағымды. Бір топ қойын алдыма сап беріп пе ең, Өзіңнен басқа әкел айғағыңды? Бұрқасын: Онда мен, бойлақ болсаң тиейін бе, Ғашықпын деп бетіңнен сүйейін бе? Айғақ сап, қойды жоқтап, дауға барып, Өртеніп мен отыңа күйейін бе? Әкежан: Салғанмен түк өнбейді шығар егес, Ешкім де арашалап «қойшы» демес. Әр біреу мініп түскен жауыр бие, Қайтемін ер жігітке мініс емес. Бұрқасын: Құр кеудең ғой, қайтейін, амал бар ма, Секілдісің байқасам қара қарға. Тулақ емес, өзімдей ту биеге, Мінетұғын, дәл, қазір, шамаң бар ма? Әкежан: Аққа әкеп ә дегенде жақтың күйе, Жоқ екен әдептілік, сөзде жүйе. Ту болсаң, тулақ емес көрер едім, Өзімдей бір көтерем арық бие. Бұрқасын: Бие деп сен тепектеп қоймағаның, Өзің болсын келешек ойлағаным. Қашанда ердің аты ер емес пе, Ақ жаулығым алдыңда ойнағаным. Әкежан: Осындай сөз болмаса қызық болмайд, Сөзіңде Әкежанның бұзық болмайд. Айта бар дұғай-дұғай барғаныңда, Аулыңа Ақкөлдіктер сәлем жолдайд.

Қазақ өнерінің антологиясы Өзіңді бір көріп ем баяғыда, Асқанда өр Алтайдан үркіп Қобда. Бұрқасын олай деме, жол менікі, Анасың, жығылайын аяғыңа. Мен болам қатқан өрік, сен бір алма, Кезіктің жігіт емес кәрі шалға. Қызбалы ауру ғой айтыс деген, Көңіліңе, тілерім сол, ауыр алма. Бұрқасын: Соңымнан ерші, қазір, «қал» демеймін, Секерсің, өрік емес, бал демеймін. Садаға кетсін жігіт бір өзіңнен, Қолыңды әкел, досыңмын, «шал» демеймін. Келіп тұр, қарсы аламын бұл мекенің, Танылды бүгін елге кім екенім. Көңілге ауыр алар ештеме жоқ, Сен айғыр, шын емес пе, бие екенім. Әкежан: Заты бар нақ жақсыны бүгін көрдім, Беделін түсірмедің сен де ердің. Мен жеңілдім, сен жеңдің, қош аман бол, Ата салты әрқашан қолым бердім. Бұрқасын: Бақ-дәулет қонсын елге, береке-құт, Болмасын былтырғыдай осында жұт. Жасым кіші болғанмен жаным құрбы, Мінеки, бетіңді сүрт, орамал шыт. Жорғаны жетекке алып жүйрік мінгем, Өзіңдей асылдармен бірге жүргем. Құдайға сен, маған сен, жоғалтпаңыз, Өзімдей көр, шытыма терім сіңген. Әкежан: «Аумин» деп өзіңе жайдым құшақ, Көзіме көріндің ғой аққу құсап.

Айтыс VII том Жолаушымын, жоғалтпай ұстап жүр, сен, Тайға алған, мынау былтыр, күміс пышақ. 1944 жыл. АҚАЙ МЕН ЖАЛБАС Ақай: Көксеген неткен жансың әйел затын? Ақай болад, біліп ал, менің атым. Берейін іздеп тауып шаршы топтан, Айтыңыз, іздегенің қандай қатын? Бойыңа жинап кепсің қайрат күшті, Қалайсың, өзің, қандай өңді, түсті? Өз теңің бе, өзге ме, айтшы маған, Әкелсем қайтер едің «сүйек тісті?». Жалбас: Кім едіңіз, жеңеше, алдым сасып, Алдым ба, ал дегенде сырымды ашып. Затым қазақ, сұрасаң атым – Жалбас, «Алтайдан келді, - дейді, – мені қашып». Әйел ердің қашанда қазынасы, Не керек, затты болса, оның жасы. Затым еркек болған соң, мен еркелеп, «Әйел» деп айта салған базынасы. Ақай: Ұят болад тойшыдан, бүйтіп айтпа, Жігітсің, айтқаныңнан қайта қайтпа. Жақсының жақсылығын құрмет етіп, Жақсыны сатпаушы едім басқа жатқа. Әкелейін, сен сүйіп, сенгеніңді, Көрейін топта айтысып жеңгеніңді. Қазақтар «Ұры арты – қуыс» деуші ед. Қалай айттың, бұл топқа келгеніңді?

Қазақ өнерінің антологиясы Топтан сына жүйріктің жарағанын. Үкілеп жал-құйрығын тарағаным. Дәл кім ед, атын атап, айта салшы. Бұл тойда айтысарға қалағаның? Жалбас: Көп елді танымайды, мына Жалбас, Өмірде айтқаныма адам нанбас. Кім болса да, бір әйел әкеп берші, Сұрамаймын сіздерден бас пен жамбас. Өмір бұл аз күншілік тұрған қолда. Талпынса барлығы да келер қолға. «Ер қарызы - елінде» деуші еді ғой, Сыйлаңдар, жүргенімде ұзақ жолда. Халық баға береді сөзімізге, Айтқанда байқаймыз ғой өзіміз де. «Алыстан арбаламай» жақын жерден, Ауыз салғым кеп отыр өзіңізге. Дәл қазір жасым менің қырық үште, Толған жоқ, бір ойласам, қайрат-күш те. Кеше жатып, көріп ем бір жақсы түс, Кім білсін, сіз бе деймін, кірген түске. Ақай: Ниетім ақ, болмайды ойымда кек, Жан тартқанды жасымнан көрмеймін жек. Әйел іздеп отырған соң аң-таң болып, Отыр ма, деп ойлап ем, мені еркек деп. Қателікті, анамын, бәрін кешем, Жел сөзге желмаядай желдей есем. Айтысуға дайынмын өзіңменен, Еркек демей, өзімді әйел десең. Тәуекел, дарияға салдым кеме, Не шықсын, не шықпасын, қайғы жеме.

Айтыс VII том Артық-ауыс айтыста, айтып қалсам, Көңіліңе ауыр ап, қалай деме. Болып көр бүгін тойда әріптесім, Өмірдің кім болжаған ерте-кешін. Тартынбай құлашыңды бір сермеп қал, Тыңдаушы, мынау, неткен ақын десін. Жалбас: Өнер қуып үйрендім текке жатпай, Дүбір көрсем тұра алман жүйрік аттай. Айтыссаң, айтысудан неге қашам, Отыр ем, мен, айтуға сізге батпай. Ақынға әрқашанда ақын жуық, Болмайды бір-біріне әсте суық. Өмірге келгеніме қуанамын, Қазақ боп келгеніме ер боп туып. Кеп жүрмін «Қазақ» деген елімізге, Асқар тау, айдын шалқар көліңізге. Бас идім, келе жатып, тізе бүгіп, Айдын шалқар, асулы беліңізге. Осылай келіп қалдым дәмім тартып, Жылаймын бір Аллаға құлдық айтып. Еліме бірін қоймай, бәрін айтам, Кетіп қалсам егерде, биыл қайтып. Ақай: Жүрісің, емес шығар, сенің, суық, Жүрмісің сырыңды айтпай, жайып-шуып? Сен, өзің, қашан келдің осы жаққа, Келдің бе жолаушылап, туыс қуып? Көрмеген жан екенсің, сірә, жасып, Байсалды, сөйлемейсің асып-тасып. Әрбіреу бізге айтады кезіккенде, «Келді, - деп, - Алтай асып, мұнда қашып».

Қазақ өнерінің антологиясы Бетпе-бет кезіктік қой, міне, бүгін, «Ел кешеді, - деген бар, - ердің құнын». Осының қайсысы шын, айтшы, Жалбас, Шыны менен айырып өтірігін? Жалбас: Жөн білмейтін жаманды қинамашы, Сый білмейтін наданды силамашы. Келуім мен кетуім де үлкен сыр бар. Дәл бүгін «шыныңды айт» деп қинамашы. Өмірден кімдер кетіп, кім келеді, Дәл қазір, айтшы, маған кім сенеді? Басын айттым, аяғын өзің ойла, «Ер жігіт үйде туып, түзде өледі». Ақай: Кең қолтық, сен сиясың, Абақ Керей, «Керей» деген сөзде бар үлкен мерей. Туыс пенен туған бол, жат емессің, Қойнымызды ашамыз «пәлен» демей. Қолдасын, ақ тілегім, сені Алла, Жүргенде елден алыс, ұзақ жолда. Тілегім – басың құра, отаулы бол, Отауың келешекте болсын орда. Жалбас: Рақмет, бұл да сенің силағаның, Той болдырып, топ шақырып, жинағаның. Анасың алды менен артын ойлар, Жанымды сен қазбалап қинамадың. Қобда кетем, аман бол, келгенімше, Қызбаушы ем, жүріс шығып, желгенімше. Азғана ортаңызда болдым, бүгін, Осы түн ұмытылмас өлгенімше. Алдымда тұр, кім білсін, бір ұзақ жол, Өзіңе, ұзақ жаса, айтарым сол.

Айтыс VII том Өліспесек, тағы да көрісерміз, Көргенше, Ақай ақын, қош аман бол! Ақай: Шыққалы отырсың ба, ұзақ жолға, Бір Алла пана болсын ұзақ жолда! Азаматым, аман жүр, қайда жүрсең, Тілегім – әрқашанда Аллам қолда! Екенсің, байқап қалдым, ойлы, зерек, Шын тілесең тілегіңді Алла беред. Алдыңды ойлап, жүргенде сақ болып жүр, Ер жігіт алыс жолда нелер көред. Қайда жүрсең, тілегім, жолың болсын! Аналық ақ тілегім, менің оным. Жақсылықпен ойыңыз орындалсын, Аман жүр, қайда жүрсең, міне қолым! БЕЛДЕУБАЙ МЕН КҮРІШХАН Белдеубай: Күрішхан, аманбысың, дарабозым, Секілді қой ішінде марқа қозым. Қойдан қоңыр сабазға бағалаймын, Жұртпен бірге өзіңді, менің өзім. Еркелеткен сөзім ғой «қозым» деген, Адамға өте керек төзім деген. Келешекте күтемін үлкен үміт, Күйсіз күлік, баяғы, мен бір көбең. Мекенім қасиетті Тұлба көлім, Қоңыржай соғып тұрар самал желім. Дәл, биыл, әдейі барып, жайлап келдім, Әйгілі Қобда аймақтың Қоңыр белін. Сынайтын осы айтыс қой ердің бағын, Өнермен өтті білем бала шағың.

Қазақ өнерінің антологиясы Шын ба, әлде, «білед» дейді дүйім халқым, Өзіңіз «Мәликенің жүз жұмбағын?». Күрішхан: Байқасам момақансың осы тойда, Беке, сіз, отырсыңыз қандай ойда? Не қорқып, не ұялып отырмысың, «Ойында өрелгі жоқ» дейтін қайда?. Баласы батыр елдің батыл келед, Жел сөзге желмаядай, аттай желед. Кейбіреу өтіп кеткен өмірді ойлап, Кейбіреу азғырынды тілге еред. Білемін бір кездерде есең кеткен, Бірталай аңдуменен өмір өткен. Қайтесің өткен іске тек өкініп, Кімде-кім тайып кеткен берген серттен. Қамшыға сап – тобылғы, ұшқат, ырғай, Ағытып қоя берші өлең-жырды-ай. Бұйрықша кезіктік қой, құдай айдап, Үнемі кезікпейді заман мұндай. Белдеубай: Өткен іс қайтып келмес, өкіндің деп, Сақ болдың, мықты болдың, бекіндің деп. Өткенді ә дегенде, қозғағаның, Өтті-кетті, Күрішхан, бекерге тек. Өзіңді шаршы топта қысайын ба, Сөзбенен аяғыңды тұсайын ба? «Ұзап кетеді», деген соң мен өзіңді, Қайтем деп отырмын ғой қыс айында. Момын боп, монтаны боп отырғам жоқ, Білесің бар екенін тілімде шоқ. Тұлбада бірге тұрған болғандықтан, Атпайын деп отырмын дәл көздеп оқ.

Айтыс VII том Оңай болмас кетсем мен бір жол тауып, Сақтанбасаң болады саған қауіп. Шын ба, әлде, өтірік пе, өзің айтшы. «Кеткелі отыр, - дейді, - елден ауып?» Күрішхан: Атып көр, бір өзіме көзде де оқ, Естіді айтқаныңды жиылған топ. Ел менен жер танып жүру керек, Ешбір пайда бермейді дүние боқ. Отырсың, білем, басың желдей есіп, Әр сөзді тұп-тура айтып, өлшеп, кесіп. Кеткелі отырғам жоқ, қауіпсінбе, Қайтадан «кірен» бұзып, Алтай асып. Ұзақ емес Тұлбадан, барам Сақсай, Тәуір өлең айтсаңшы, қу сөз бақпай. Айнымалы қырандай құбыласың, Өзіңе қай қылығым отыр жақпай? Белдеубай: Бір күдік тұр, елден ауып кеткеніңде, Мекенің Дэлүүнге кетпедің бе? Барғаныңды аман-сау, хабарларсың, Сақсайға жеке кетіп, жеткеніңде. Барасың байқағанда елден қиыр, Жасымнан болып едім өзіңе үйір. Табылды ма аман сау, дау боп еді, Жоғалған Бұратыдан қасқа сиыр? Күрішхан: Отырсың ғой осыны айтқың келіп, Өкінішсіз өзіңе өзің сеніп. «Бай іздеп кетіп барад» демекшісің, Қалған соң бағым қайтып, байым өліп. Әркімде ойлайды екен ондай ойды, Қайғы-мұң кернегенде тұла-бойды.

Қазақ өнерінің антологиясы Алпыстан жасым асып бара жатыр, Неғылам бүгін-ертең іздеп байды. Биыл жыл семіріп ед, шығып бүйір, Қара ет жоқ, семіз шығар, жалғыз түйір. Сиырдың жөнін білсең, өзің айтшы, Сиырың болмап па еді жаздай үйір. Белдеубай: Сұрауыңа жауабым отыр дайын, Тіріде берме Алла қайғы-уайым. «Тірі» деп отырғам жоқ, есім дұрыс, Білемін өлгендігін сенің байың. Сөзіме салар құлақ мына қауым, Нұр ме екен жаңа ғана жауған жауын. Қозғамасақ қайтеді, әй, Күрішхан, Заң емеспіз екеуіміз, сиыр дауын. Күрішхан: Өзің айтып сиырды, өзің қайттың, Менен көрме, Белдеубай, өзің айттың. Мынауыңның, халайық, дұрыс па есі, Айтыңдаршы ақтығын, енді қайттім?. Бір жағынан ағайын, көрші туыс, Сиыр үшін болмасын жанжал-ұрыс. Атам қазақ бір кезде айтқан екен, «Қашанда ұры арты болар қуыс». Естіген болу керек, мына халық, Өтірік емес бұл сөзім, рас, анық. Өз обалың өзіңде, өзің айттың, Құдаңыз жіберіпті етке салып. Тұлбаның шулап отыр ой мен қыры, Осымен аяқталсын сиыр жыры. Монтансып білмейді деп сұрадың гой, Құдаңменен қосылған сен де ұры.

Айтыс VII том «Күрішхан, - деме мені сөзбен ұтты», Тілектес бол, «Болсын - деп - жұртың құтты». Көрерміз, ертең, тойда, аман болсақ, Қош сау бол, уақытың дейді «бітті». БІЛДИ МЕН КҮЛӘШ Білди: Келдің бе, мына тойға ақын Күләш, Жан едің жас кезіңнен болған сыйлас. Дәл бүгін нақ бабыңа келіпсің ғой, Іркілмей қара сөзге жайшы құлаш. Күләш: Айтысқан ақынмын ғой талай тойда, Тұрғанда қамданып қал жаның бойда. Менімен бірге жатып шыққан жоқсың, Білди-ау, атам қазақ аман қайда? Білди: Келдім мен мекендеуге «Их бұлан», Жазды күн желі тартып байлар құлын. Ұмытып қалғасың ба, Күләшім-ау, Сан рет амандасқам мұнан бұрын. Күләш: Ол рас, биыл тиді сіздің ірге, Отырып құбыласың талай түрге. Аянбай айтарыңды, сен, айтып қал, Келгенде, құдай айдап, бірме бірге. Білди: Бітіпті, бұл Бұлынға терексіз тал, Көптеген қоныпты ғой кемпір мен шал. Ел менен жердің сырын алғаным жоқ, Менде жоқ, өзіңде айтар немене бар? Күләш: Ол рас, бізден бөлек жүрдің қиыр, Бар екен түйе менен ешкі, сиыр.

Қазақ өнерінің антологиясы Байқарсың, «судың-дағы сұрауы бар», Байқасам, секілдісің ағашқа үйір. Білди: Бойжетіп қалған, өзің, қыз баласың, Жапқалы отырмысың тал жаласын? Кені ғой бұл Алланың, адамзатқа, Күләш, сен, менен неге қызғанасың? Күләш: Ағаш тұр ғой, қорғады таудың аңын, Кім-кім де қорғау керек ауыл маңын. «Судың да сұрауы бар» деп айттым ғой, Білмейді екенсің ғой ағаш заңын. Жігіттік толып қапты кемеріңіз, Бар ма еді арқа сүйеп, сенеріңіз? Байқасам, ағаш біраз жинапсыз ғой, Бар екен үй ағаштық өнеріңіз. Көңіліңе, айтты деп сен, ауыр алма, Қорғайық талын кеспей біз бенен сіз. Білди: Өнерді ашық айту емес мақтан, Ол рас, хабарым бар үй ағаштан. Алайын ақылыңды, енді қимай, Күн бұрын, дегенің ғой, мені, сақтан. Өзің бір қыз екенсің жылпылдаған, Сұңғыла, көптен көмес тың тыңдаған. Тау менен тасқа матап қояды екен, Бұл жерде ұры бар ма жылқы ұрлаған? Ұры болса жазықсыз малға қиын, Болмайды нақ арамдық алал бұйым. Тал оңай, алақандай мынау арал, Ұрыға, жөн емес пе, салса тыйым. Күләш: Не деген көзің өткір көрегенсің, Жиында шындық айтқан ер екенсің.

Айтыс VII том Жігіттер бар, ол рас, жасырмаймын, Ауылдың кетіріп тұр берекесін. Тимейік тоғай менен біздер, аңға, Сүйекке сала қойдың өзің таңба. Осымен тоқтатайық, Білди ақын, Алдары абақтыда, өткен заңға. Білди: Кетті ғой, Күләш сенің, зәрең ұшып, Арғымақ жығылғандай жалын құшып. Қой десең, қояйыншы осыменен, Апыр-ай, отырғаны-ай, аузым қышып. 1946 жыл. ӘДЕПБАЙ МЕН ТІРНЕКЕЙ Әдепбай: Бай-Өлгей болғанында жерім Тұлба, Айтайын аздап өлең, халқым, тыңда. Алпысымда жайраңдап алшақтаймын, Малшы араттың бірімін, ауылым қырда. Тірнекей: Мақтайын, мадақтайын Тұлба көлін, Өзімнің он жасымнан өскен жерім. Жырлайын бір азғана салтанатын, Дәл бүгін бақыты өскен құтты жерім. Әдепбай: Тұлба, Тұрғын болады туған жерім, Кіндік кесіп, кірімді жуған жерім. Тайлақ, атан жоғалса, таптырмайтын, Құмырысқадай қаптаған қалың елім. Тірнекей: Сөйлейін сөйле десең, халқым қалап, Шопандар мерекесін құтқа балап. Өсе бер күнде мыңдап, ортақ дәулет, Тойында еңбекші елім тұр аймалап.

Қазақ өнерінің антологиясы Әдепбай: Отыр елім мекендеп Тұлба бойын, Мыңғыртып өсіруде шопан қойын. Бес түлік мал Тұлбада түгел өсіп, Лайықты істелді бүгін тойым. Тірнекей: Бірлестік – бар халықтың болды ұйтқысы, Мінсе ат, ішсе асы жазы-қысы. Кешегі тапшы кедей бүгін таңда, Лықып тұр бес түлікке іш пен тысы. Әдепбай: Бірлестігім, білесің, «Қызыл қия», Саялы ағаш басында алтын ұя. Келешекті алдағы дұрыс ұғып, Барлық халық жұмылды жанын қия. Тірнекей: Салтанат құрыпсыздар іске татыр, Табысым тағы айтар толып жатыр. Мұнан да өркендей түс бірлестігім, Туғызып ортаңыздан Еңбек Батыр. Әдепбай: Құттықтау келіп жатыр біздің елден, Той қыл деп ұйғарыпты үлкен жерден. Алыс жерге естіліп даңқым жетті, Орталыққа Шайзадам барып келген. Тірнекей: Табысың, мақтанышың бәрі де шын, Қосады бірлестікке жан біткен үн. Табысын басқалардың білеміз ғой, Істедің, ағай, өзің неше еңбек күн? Әдепбай: Жетпіс бес еңбек күндік жоспарым бар, Ойлайтыным тіріде ұят пен ар.

Айтыс VII том Жетпіс беспен мен өзім шектелмеймін, Мыңға дейін істейтін шыдамым бар. Тірнекей: Тойыңды, міне, бүгін көзбен көрдім, Көруге Өлгейімнен әдейі келдім. Жоспарын бірлестіктің мен де білем, Осыдан неше еңбек күн істеп бердің? Әдепбай: Өлгейім – қазақ, моңғол орталығым, Өміріме шалқыған жырғаулымын. Жоспарды екі еседен асырғанмын, Айғағым - қойнымдағы куәлігім. Тірнекей: Халықтың мінсе аты, ішсе асы, Бірлестік - еңбекшінің кәсіп басы. Куәлігің, Әдеке, құтты болсын, Дәл осы тебініңнен жаңылмашы. Әдепбай: Жүздеген мың сом еді жоспарымыз, Орындады еңбектес достарымыз. Мүше басы жоспарын асырапты, Бұл-дағы зор іске үлес қосқанымыз. Тірнекей: Табысың көп екен-ау, қызығардай, Ақынның көркем сөзі арналғандай. Жоспары шаруашылық біткен екен, Мәдени өркендерің бүгін қандай? Әдепбай: Тас бұлақ жер астынан шығар қайнап, Салынды қызыл мүйіс гүл-гүл жайнап. Мұнан да үлкен жұмыс тындыруды, Өнерпаздар күн-түні жүр ғой ойлап.

Қазақ өнерінің антологиясы Тірнекей: Салдыңыз жасқа арнап қызыл мүйіс, Өсіпті бұл Тұлбада көптеп ырыс. Ағатай, рақмет, табысыңа, Тағы да болар алда үлкен табыс. Әдепбай: Жетпіс екі отырық үй салынды, Отырықты халыққа ұйғарылды. Балалары мектепте оқып жатыр, Білім беріп халықтың мұғалімі. Тірнекей: Елеңдер өлең десе қос құлағың, Сайрайды бұлбұл құстай тіл мен жағың. Қол жеткен табысыңа таласым жоқ, Қанша есе мал өсірді биыл бағың? Әдепбай: Мал өсірдік елімде үш жыл ұдай, Мәпеледі, өсірді малшы шыдай. Біздің бақтың, сұрасаң, малы өсулі, Он бір мыңнан асырып отыр былай. Тірнекей: Сөйлейді сылдыратып тіл менен жақ, Жоспарын үзіпті ғой үшінші бақ. Әншейін, көлеңкелеп өте шықпай, Түлігін бағыңыздың айтыңыз нақ. Әдепбай: Жеті бақтан алынды мал санағы, Ақырына тоқтайды сөздің нағы. Екі бөліп Тұлбаны айта алмаймын, Бір тілекпен жүреді барлық бағы. Тірнекей: Бесінші бақ табысын шын бере ме, Еңбегімен біреудің күн көре ме?