Астана
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының
кітап сериялары

Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевтың
бастамасы бойынша шығарылды

Тасмағамбетов И.Н., бас редактор
Тәжин М.М., бас редактордың орынбасары
Тәуекел С.Т., жауапты хатшы
Әбділдин Ж.М.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Зиманов С.З.
Кәлетаев Д.А.

Кекілбаев Ә.
Кенжеғозин М.Б.
Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.

Қосыбаев Е.М.
Құл-Мұхаммед М.А.
Мағауин М.М.
Мәмбеев С.А.

Нұрпейісов Ә.К.
Нысанбаев Ә.Н.
Рахмадиев Е.Р.
Сұлтанов Қ.С.

Сүлейменов О.О.
Хұсайынов К.Ш.
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының

кітап сериялары
Бас редакциясының алқасы

жүз томдық
Қытайдағы қазақ
фольклоры
Тарихи жырлар

ББК 82.3 (5 Қаз)
ІSBN 9965-35-105-8 (т. 28)
© Әдебиет және өнер институты, 2006

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Мемле­
кеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарияланатын
«Бабалар сөзі» атты жүз томдық басылымды дайындап, жария­

лау жұмысын жалғастыруда.
Серияның жарық көрген жиырма жеті томы ұлттық
фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді саласы болып са­
налатын дастан жанрына арналды. Дәлірек айтқанда, бүгінге

дейін хикаялық дастандардың он бір томы, діни дастандардың
жеті томы, ғашықтық дастандардың сегіз томы және тари­
хи жырлардың бір томы әзірленіп, баспа бетін көрді. Қазақ
халқының

қымбат
қазынасы—фольклор
жинақтарының
жоғары деңгейде безендірілген жаңа басылымын оқырман

қауым үлкен қуанышпен қарсы алды. Алла қаласа, дастандық
эпос үлгілерін жариялау осымен шектелмейді.
ОҒК және ӘӨИ Қолжазба қорларында сақталған көптеген
фольклор мәтіндері ғылыми тұрғыдан сараланып, баспаға

әзірлену үстінде.
Оқырман назарына ұсынылып отырған аталмыш серияның
28-томы Қытайдағы қазақ фольклорының кезекті жинағы—
тарихи жырларға арналып отыр. Бұл томға «Қожеке»,

«Арғынбектің жыры», «Үркін-қорқын», «Кешубай—Жәмила»,
«Ер Бұлан», «Уаң бала», «Он сегіз», «Қан кешу», «Нүптебектің
асы», «Сәтбек», «Шейітсай», «Сақари» атты тарихи жырлар
енді. Бұл шығармалардың көпшілігінде Шығыс Түркістан

өлкесін мекендейтін аз ұлттардың, әсіресе қазақ халқының
жергілікті Гоминдаң үкіметі мен ішкі қытай экспансиясы­
на қарсы бас көтеру әрекеттері жыр арқауы болған. Тарихи
жырларда күші басым ата жауымен арыстанша арпалысып,

Бұл аймақ Іле, Текес, Күнес деген,
Уақыттың шаңына да ілеспеген.
Сонау бір бай мен болыс заманында,
Күні жоқ жоқшылықпен күреспеген.

Қағынған ұры-қары ол заманда,
Үмітін ел ертеңгі ойлаған ба?
Барымта, қуа қашқан, сойылдасқан,
Дау шығып жаудан түскен олжадан да.

Сан шығып, сор-азапқа сан бататын,
Соңында жортуылдың шаң жататын.
Іңірден іргені жау торуылдап,
«Аллалап» кірпік ілмей таң да ататын.

Басынан сұм заманда азап өткен,
Тағдырдан бола алмаған қазақ өктем.
Әлді мен әулекіні әуектетіп,
Әлсізді келемеждеп мазақ еткен.

Рақымсыз тағдыр буып тұншықтырды,
Кедейді келсаппенен тұмсыққа ұрды.
Айналған адам жаны ойыншыққа,
Болмайтын жеңіл бұйым ұршық құрлы.

Кім көрді игілік пен ғанибетті,
Кімді кім қан қақсатты, зар илетті?
Борақтай ішігіне бай оранса,
Тітіреп күркеде аяз қариды етті.

тарихи  жырлар
Өзіне өз ортасын олқысына,
Буынып өз сүйікті шолпысына.
Сұлулар жібек шашын желге шашып,

Құздан ұшқан құрбан боп қор қысымға.
Сай туып сонау зарлы заманына,
Дем беріп домбырамен жаралыға.
Қожеке «Ел азасы» күйін шерткен,

Құйып ап домбыраның шанағына.
Қайғының ауыр еді нарқы неткен,
Күйшінің құдіреті арқалы еткен.
Халықтың мұң мен зарын сол заманда,

Қожеке өз күйіне арқау еткен.
Қыстаудағы қырсық
Шыққан шақ шақырайып күн төбеге,
Қайырылмай қиратылған күркеге де.

Бетке алып ауыл жақты зымырады,
Шабдар тай шоқ кекілі күлтелене.
Жайың не жан ұшыра шырылдаған?
Шыдамай жер құйқасы шымырлаған.

Тау-тас қоса жаңғырып шулағандай:
«Айта кет уақиғаның шынын маған!»
Тұнжырап Тұзкөл жым-жырт ойға батқан,
Иірсу ірікті бойын ойдағы аққан.

Шалкөде бар ашуын шақырғандай,
Айғайтас сап жатқандай «ойбай, аттан!»
Ауылдың түгел сыртта жас-кәрісі,
Қалған жоқ үйде қалыс босқа кісі.

Аңырған кемпір-шалды ойда жоқта
Толқытты бір сойқанның басталысы.
«Бір пәле боп қалды ма осы маңда?
Салды ма тағдыр құрық осыған да?

қожеке
Әйтпесе, жол жөнекей бала неме
Әлде бір құбыжықтан шошыған ба?»
Асығыс, тез хабарлау жайды-ақ біліп,

Құтылған шабдар тайға жайдақ мініп.
Жапанды жаңғырықтырған даусын басып,
Өксіп кеп айтты бала жайды аптығып.
«Анталап әумесерлер қаптап кетті,

Ат ойнатып, күркені таптап кетті.
Шат-шәлекей, ойрандап барлығын да,
Сойылдар соқтығысып шақ-шақ етті!
Байлап ап Шалтабай мен Сағатбекті,

Қалғанын қанжоса ғып сабап кетті!
Өзінің тасымақ боп қыстауына,
Салынған шөмелені санап кетті.
Қыл арқанмен тамақты бунап кетті,

Ат қазығын суырып, тулап кетті!
Шалғыларды тасқа ұрып қабыстырып,
Сабын түгел балталап турап кетті.
Көп жылқы жойқын селдей топыр-ағын,

Жаздырмай топырлатып, шоқырағын.
Егіннің көгі тұрмақ, тоз-тоз қылды
Айдаудың қазып қара топырағын.
«Қаш, құтыл, ауылға тек тірі жетті!»

Айтуға ғана ағаның тілі жетті.
«Қыстатпаймын, қыстауын өртеңдер!» деп,
Бұжыр бет, бұқа мойын гүж-гүж етті.
Шауып шығып, бір қарап үлгіріп ем,

Артымда айғай-сүрен үндерінен:
«Жоям! деп барқылдаған болыс даусы,
Бара-бар кәрі төбеттің үргенімен.

тарихи  жырлар
Білмедім, не боп жатыр ендігісін,
Билік жоқ мал мен бақтың кемдігі үшін.
Шарасыз шалдар қалды сең соққандай,

Алысар қауқар қайда теңдік үшін!
«Болысқа барайын деп төресінген,
Көрейін жазмыштағы көресімнен.
Жұтқыш болса мені де жұтып қойсын,

Түйілмей бітеу өтсем өңешінен».
Деп келген қарияға салқын жүзді,
Сәлем алмай, ата-тек салтын бұзды.
Сан жықтырып, дүрелеп Шалтабайды,

Көзінше қарияның сан тұрғызды.
«Бетінен алғаны» үшін болысыңды,
Сағатбек соққы тиіп қолы сынды.
Қамшы алып қарияға зіркілдеді,

«Аудар» деп менен аулақ қонысыңды!
«Жер-су түгел менікі, дауың бар ма!
Өлгендерін көміп кет, сауыңды ал да.
Қай малың бар қу кедей қыс қысылар?

Жұтасаң үзігіңнің бауын жалма!
Бітпеген иттен өзге түкті пұшпақ,
Айтпаса түсінбейтін түпті нұсқап.
Зиянкес қызыл тобық тобырларды

Жүре алман жұрт ішінде жүк қып ұстап.
Айғыздап егін салып, жер тырнаған,
Бүлдірген мал өрісін дертің жаман!
Түбіме жетеді ақыр, қанын ішем,

Ақылгөй күйшің қайда? Келтір маған!
Дуана жалғыз атты, домбыралы,
Болыс боп қай қазақты оңдырады.
Алдыма құл мен құтан шықпақшы ма,

қожеке
Тірідей көмем көрін қазып тұрып,
Немесе қағам жерге қазық қылып.
«Ұсталып тапсырылсын Қожеке!»—деп

Жарлығын дәл осылай жазыпты ұлық.
Ұқтырам ояз тұрмақ жандаралға,
Өзімнен өзге батыр жан бара ма?
Құтқарар құдіретті ием де сол,

Әзірейіл тақалса жанды аларға!
Дақ салман ата-бабам сүйегіне,
Сенемін әруақ мені сүйеуіне.
Егін менен шөп тұрғай, бір түп ши мен

Зар қылам қоныстың бір сүйеміне!»
Кәрі Бура осылай бұрқылдады,
Тәуір-ақ жынын бүркіп ұртындағы.
«Үзе бер бұл өңірден күдеріңді,

Деп жүрме, артта көшкен жұртым қалды!»
«А, Құдай, ерік бердің жауызыңа,
Қараттың бар сорлыны ауызыңа.
Қаһарың қайтқаны ма, бар әлемді

Сиғызар жалғыз тары қауызына.
Болыстың тоқтау салмай асқанына,
Болайын өз пендеңнен сасқаныңа!
Жаратқан жер-суыңды алып қойды,

Жүрмегей енді қол сап аспаныңа!
Жасқанып сұмның айла-мекерінен,
Бұғасың енді шықпай бекер іннен.
Бір шара осы бастан істемесең,

Өзіңді қуары хақ мекеніңнен.
Қартайып, қаусай бітіп алжыдың ба?
Батады аш-арыққа «қалжыңың» да.
Жердегі жуандарға билік тиіп,

тарихи  жырлар
Батырттың у тырнағын елге іріңнің,
Қамалды қуысына ел бір іннің.
Өзің әлсіз, байларың жауыз болды,

Сенеміз рақымына енді кімнің?!»
Шалтабай жан шыдамай күйіп кеткен,
Жоқшылық қой сорлыны күйікті еткен.
Құдайға да ренішін айтып салды

Жуандарға бақ-дәулет үйіп-төккен.
«Суырам уытыңды тіліңдегі!
Демесең жоным әлі тілінбеді.
Шұрқырап қош айтысар кезі келді,

Зәу-затың, өлгені мен тірілері!
Төзбейтін күпірлік қып тағат-ұғым,
Кім еді Құдайға мін тағатұғын?!
Жоғалтамын Тәңірден садақалап,

Кімің бар артыңда іздеп табатұғын.
Құмбел мен Қоғалысаз, Ақбастауды,
Бұйырам бөтен таптап, ат баспауды.
Және де жау боп туған Қожекенің

Жазды ұлық басын дереу ап тастауды.
Шартас пен Шарнауаның шырқар басын,
Тиекті, Көктекшелі, сырт арнасын.
Назардың төрт ұлының ұрпақтары

Шымылдық, Қарағайдан шырпы алмасын.
Жабысқан сайтан болып сау басына,
Түсе алман құл-құтанның саудасына!
Болыстық басыбайлы үзілмеген,

Аумақ па қайыршының саудасына!
Шақпай қазан-ошағын, ыңыршағын
Тынбайтын қан қарайған қыңыр шағым.
Ұшырам, орнын өртеп, күлін көкке,

қожеке
Өртеніп орны бітсін, тіпті қыстау,
Өмірі өрт тисе оның өмірі қысқа-ау.
Орныңда халық бір жақ, болыс бір жақ,

Күнәсіз күйші жаны дауға түсті-ау.
«Жарлығын жандаралдың оқып өт!» деп,
Қағазды қаудырлатты өкіректеп.
Долданған өгіз қаны дүлей неме,

Өзінше өнерліге өлім етпек.
Есірік, ерлік берген күшті «құдай»
Сойылшы содырлардың ұшқанын-ай!
Айдалған тірі бойдағы әзір ана

Болыстың аяғына түсті құлай.
Іс болды дөкейіңді қаймықтырар,
Шашатын көпке топырақ қай мықты бар!
Лап қойды отырған жұрт болыс жаққа,

Ал, қане, алпауытты қайда ықтырар.
Қамшылар үсті-үстіне жауып қалып,
Қалғанда халық кегі анықталып.
Түгелбай—қадірменді бас қария

Айғайлап: «Жаман ырым, жауықпалық!»
Ағытып сөз тиегін шешен тілді,
«Жеріне жеткізе алсам көп тілегін.
Деймісің бас алсаң да, кесем тілді».

Әділін айтып жүрген жайды ұқтырып,
Дес бермей шал біткенді шайлықтырып,
Сөндіріп үміт отын болыс пен би,
Көңілді қобалжытты, айнытты ұлық.

Қусырып қос өкпеден жұртты қыстап,
Құрық сап қолда барын құрттың ұстап.
Салыққа иттен басқа берері жоқ,
Сол қалды өзің айтқан «түкті пұшпақ».

тарихи  жырлар
Жазықсыз жаза кесіп қыршын ерге,
Айдаттың естіп-білмес бір Сібірге.
Ұрда-жық ұры, содыр жинағаның

Басқан жерің пәле өрген, қырсық елге.
О, жұтқыш, кедей етін кесіп жейтін,
Басыңнан асып түсіп кесір-кейпің.
Елде жоқ сұмдық мынау—«мекен өртеу»

Ол заман, бұл заманда кешірмейтін!
Кек кетіп, титықтаған аш-арыққа
Ара-жікті біржола ашайық па?
Көзіңше мал-жаныңды бөліске сап,

Өкіртіп дарға өзіңді асайық па?
Әуекі ісіп-кепкен делбесіне,
Сенеді жарылқар деп ел несіне?
Қауымның мал талайтын пиғылы жоқ,

Сонда да сала жүрсін енді есіне!
Қол артар жан ашитын бауырға ел шын,
Мені де азар болса «жауым» дерсің!
Неліктен Қожекеге шар салудың,

Жауабын мына дана қауым берсін!
Айырылу күйден халық шер шеккені!
Көзінен тасаланып ең шеткері.
Қожеке қоныс аумай тұрса алдында,

Патшаның тегін қоймас шен-шекпені.
Құлқынға салып тынар адал басын,
Шебер ғой қыбын тапқыш амалға сұм.
Қастерлі, өнерлі ұлан азаматқа

Жат сұғы жазатайым қадалмасын!
Шартарап күймен сұлу күмбірлесін!
Ерке жел еппен желпіп гүлді үрлесін.
Құлпырып Қарқара мен Шалкөдеміз,

қожеке
Күнде тартпай әлегін сергелдеңнің,
Қожекені ұстатпас сенгенмен кім?
Арғы бетке көшсін ол, уа, халайық!

Көшіріп сал, тілегім—сендерден мың!»
Болыс бұғып тоқырау жайдан қалды,
Төкеңнен жұрт ақ-әділ жайды аңғарды.
Шашаусыз ықыласпен ұйып қалды,

Мақұлдап сол заманғы пайғамбарды.
Шалтабай
Сазарып құлдық ұрмай болыс-биге,
Жаны таза, баспаған борыш күйге.

Айдалып «итжеккенге» бір-ақ кетті,
Кідірмей Орынбор мен Омскіге.
Қалды ана, зар еңіреп қалды қосақ,
Ортайып думанды орта қалды босап.

Күй болып қос ішектерден құлақтарға
Туған жер, өскен елде қалды осы ат!
«Аяздай батып арқама-ай,
Қинауға салды әрқалай.

Қой ішінде марқам-ай,
Ел ішінде қалқам-ай.
Елге қашан қайтады-ай,
Айдалып кеткен Шалтабай!

Төлімді төкті шайқап-ай,
Өтем бе қайғы арқалай!
Өкініш менен тарқамай,
Жұртым бұған не айтады-ай.

Елге қашан қайтады-ай,
Айдалып кеткен Шалтабай?!
«Итжеккені» қай пәле-ай,
Қия-құз, шұңғыл, сай-сала-ай.

тарихи  жырлар
Тайып кетсең байқамай,
Шықпайсың одан қайталай.
Омбы қар, оппа, қайқаң-ай,

Жамылған жапан айқара-ай.
Жұртым бұған не айтады-ай,
Елге қашан қайтады-ай,
Айдалып кеткен Шалтабай?!

Толғайын оны жай жатпай,
«Қырсыбыры» қай жақта-ай?
Таң атпайтын сай жақта-ай.
Ел қалды күн мен ай жақта-ай,

Қалуға әл жоқ айдатпай.
Аяулы есіл Шалтабай,
Қайтады елге қай уақытта-ай?
Күн шықпайтын қараңғы,

Білмейтін ауыл, қалаңды.
Арсыл да гүрсіл таланды,
Өргізген жыртқыш—бар аңды.
Орманы жыныс—жаман-ды,

Түтеніп жыртып жараңды.
Жұртым бұған не айтады-ай,
Елге қашан қайтады-ай,
Арманда кеткен Шалтабай?!

Ойсырап қалды-ау ортам-ай,
Опынып кетті-ау ол талай.
Сапары жырақ, жол тар-ай.
Удай өртеп қолқаны-ай.

Оралады екен ол қалай?
Көрер ме екем ой, тәуба-ай?
Жер шеті кетті-ау, қорқам-ай».
Сөз емес құр домбыра сабалаған,

Санатқа күйшің оны санамаған.
Жаныңның жаз шуағын жарқ еткізер,
Тәтті күй, неткен ынтық саған адам!

қожеке
Күй баурап, қайғы қаулап, жұрт тым-тырыс,
Қалқыған көшпей көкте бұлт тым-тырыс.
Жел соқпай, бұлақ ақпай, орман қалғып,

Тау алған ауыр демін күрт күрсініп.
Тиек пе, пернесі ме, ішегі ме,
Шанақ па, жылап жатқан іші егіле?
Кернеген кеуде толы қасірет пе,

У нәрін уақыттың іше біле?
Майысқақ сүйрік саусақ перне басып,
Бере ме бар арманын пендеге ашып!?
Зарлауық жан біткендей домбыраға,

Дегендей «Мейірімге мен де ғашық».
Әлдебір алдағыны сезе ме іші,
Келген бе елге елжірер кезек ісі?
Қу ағаш, қос ішекке тіл бітіре,

Күйшінің бүгін бөлек кезенесі.
Құйқылжып «Күй шақыртқы» құжырланды,
Сарыны «саңқ» еткізіп құзыңды алды.
Тарыққан тар заманнан табиғаттың,

Тапқандай жан рахат құзырланды.
Құйқылжып «Күй шақыртқы» құжырланды,
Елітіп ес-ақылды бұзып-жарды.
Қайдағы қайғылы елес:—Жау кеп қалды?

Ұрда-жық, қуып ұста бұзылғанды.
Ит өліп, жылқы шұрқырап, қыз ұрланды,
Қой үрікті, қасқыр жарды қызыл нарды.
Сел ағызды, күркені дауыл жықты,

У да шу құлақта өстіп ызың қалды!
Тірілтіп тіл зергері «Жиреншені»,
Ғасырлап ғаламат күй, жиды ел сені.
Қозғалмай қорқып қалған қозғалсын жұрт,

тарихи  жырлар
Күй бірде мақауланып, міңгірледі,
Тұтылып әр тартқанда мың бір демі.
Ілезде тарпаң ат боп шыға келіп,

Алысып азаматқа міндірмеді.
Буырқанып бұлт жетті жауыныңды ап,
Шайқалтты бәйтеректі дауыл ырғап.
Секілді қаралы үйге бір топ адам,

Алыстан ат қойғандай «бауырымдап!»
Біресе күңірентіп «Көрұғлын»,
Еске сап ежелгі елес күні мұңын.
Толғақтан талықсыған жас аруды,

Қиын-ақ көрге тірі көмеді ұғым.
Күй бірде күмілжіп кеп тұйықталды,
Кеудеге кереметтей ұйып қалды.
Еңкейіп еңкілдеді кейбір шалдар,

Кемсеңдеп кемпірлер кеп сүйіп те алды.
Кемсеңдеп кемпірлер беттен сүйіп те алды,
Қожеке қомданып бір иықтанды.
Шалқытып «Шалқайманы» жөнелгенде,

Болыстың сұры қашты сұйып қаны.
Әкесі болыс сұмның көп жыл бұрын,
Өзі де көбік кеуде көк жындының.
Қасық талқан талғажау нақ Шығайбай,

Көмердей бірге өзімен көрге ұн жұғын.
Бір сай бар аталатын «Жылан орда»,
Көш жолы осы сайға құлағанда.
Баласын қозы айдаған жылан шағып,

Жалшы ана зар илеген жылап онда.
Шалқақ төс «асыранды аю» қорбаңдаған:
«Беріп пе ең мал табысып қолдан маған.
Қазық аяқ, қара сирақ жүгірмегің,

қожеке
Тимеңдер өшіккіш жау ызаланса,
Таяқ тиіп бір жерін сыза қалса.
Малды шауып қырады қаптап келіп,

Көш жылжып бұл арадан ұзағанша.
Көшті айда! Әулие ме балаң малдан,
Құл тұрмақ, ажал ата-бабамды алған?!
Ісікті іркілдетіп артып жүрмен,

Таста осында, өлсе өлер қараң қалған».
Бейнетке аза қосып азапталған,
Жалшы ана жан кешуге аз-ақ қалған.
Осы күй ұланына ескерткіштей,

Бір уақыт сейілетін азапты арман.
Еңкейтіп, шалықтатпай жүгіндірген,
Ел сөйтіп өз өнерінен жұбын білген.
Әрқашан «Шалқаймадан» шаттық алып,

Арқаның азайтатын «жүгін» бірден.
Сойқанды соны істемек—білсе нені,
Дандайсып дәулетіне бұл сенеді.
«Шалқайма» өңменіне шаншу болған,

Күйшіге кектенудің бір себебі.
Аңқылдап күй тығыны ағытылды,
Қобырап қозғалған жұрт тағы тынды.
Тынысын кедей-кепшік кең алысып,

Күй-шоқпар шонжарларға танытылды.
Күй және қой-қозы боп жамырады,
Жан-жүйе жақын сезіп жадырады.
Құлақтан жүйкелерге жүгіргенін,

Қапысыз қан тамырмен жан ұғады.
Күй көкте қыран болып саңқылдады,
Кәдімгі мұзбалақтың салтындағы.
Қымсынбай қызуменен қияға ұшып,

тарихи  жырлар
Аспанда аққу боп күй сұңқылдады,
Сұңқылды сұлу сылдыр су тыңдады.
Мамыражай, маңғаз сипап қайқы қанат,

Сұлу төс, сұңғақ мойын сусылдады.
Құз зарын түйсік анық түстеп жатты,
Табиғат өз тірлігін істеп жатты.
Көлде үйрек, көкте лашын, өрісте мал,

Айнала алуан-алуан түс жан-жақты.
Саз тілін сана-саңлау танып жатты,
Өңірге алқы-моншақ тағып жатты.
Немесе қасықтағы бал созылып,

Таңдайға тамсандырып тамып жатты.
Кейбіреу өліп естен танып жатты,
Ел көшіп таңылшағын таңып жатты.
Ор қоян шоқақ қағып қырдан қашқан,

Ақ құйрық жымға кіріп, таңын жапты.
Қыранның қиядан жемді ілгені,
Сарбаздың саңлақ атпен желдіргені.
Дүбірді төңкеріліп аспан тыңдап,

Сүйініп сұлық жатып жер білгені.
Шымылдық келін түсіп желбіреді,
Кешкі отты кемпір жаққан жел де үрледі.
Шабынған екі бура қаңтардағы,

Беймәлім қай-қайсына жеңдіргені.
Керіліп керуен кетті қара жолда,
Байқашы сағым—ой ма, қане, жон ба?
Ақ көбік ауызынан ақтарғаны,

Сор тері сорғалаған қара жорға.
Жерде қап орман, тау-тас, арналары,
Күй қанат ап ұшты, жан аңғарады.
Көлбеңдеп көкте көңіл қырдан асса,

қожеке
Ертеңгі естен шығып ұлықтары,
Қиянға қиял кетті ұрып тағы.
Ілесіп күйдің күшті жетегіне,

Өзді-өзін әркім қашан ұмытқалы.
Тауда өскен тау қазағы, тау саңлағы,
Тұлғасы тұрып қалған тау салмағы.
Шарықтап шарлап оймен, домбырамен,

Қаулаған қасіретті тауыса алмады.
Күй тоқтап, ел қобалжып бақты ақырын,
Құлазып қалар жері тап-тақырын.
Сезіп тұр, қимай іштей егіледі,

Тағдырдың аяп тәлкек, қақпақылын.
«Қарыз ем, қадірменді жұртым саған!
Тапжылтпас тағдыр-бұғау жұлқынса адам.
Жабысқан иығымнан түсер емес

Жұқалтаң, жұлым етек, жұпы шапан.
Құйын ғой өмір, шіркін, шыр айналып,
Күтерміз алдағысын шыдай барып.
Ағайын, ат ізін сал, мұңаймалық,

Сары табын сағыныштың шырайға алып.
Азды көп ұнамадық, ұнадық па,
Қадірін ұнар болсақ ұғалық та?!
Ақ бата қасиетті Төкем берген

Санамда сақталсын тек дұғалыққа.
Құшақтарын абысын-ажын ашты,
Қоштасып әзер-зорға ажырасты.
Жып-жинақ жұпыны көш жөнеп кеткен,

Әнеки, үркердей боп белден асты.
Ерулік
Жабырқап жан кейіткен қапалықтан,
Жазуын Жаратқанның қатал ұққан.

тарихи  жырлар
Салтыңнан садағамын, сабырлы елім,
Қамығу, шаттануды қатар ұққан.
Ағаяз, Жырғалаң мен Қапсалаңның

Арасын думандатып қаншама күн.
Ерулік ауылдары кезек берді,
Жалаңтөс, Бұтақара, Қасқараудың.
Қызайда қыздар сылқым, жігіт манап,

Сауықпен тұрмыс тоңын жібіткен-ақ.
Ұғымтал көргенге де, естігенге,
Бөлісіп қаға қойғыш жіліктеп ап.
Келеді келін кербез кермаралдай,

Ән құмар, думан шықса кенде қалмай.
Шырқаса жылқышының жыры тасып,
Жүрмеген көкірегін кернеп алмай.
Теңізбай, Тойымбайлар топқа бастық,

Ұмыт қап ұйықтап тұру, тоқ пен аштық.
Ән мен күй, жыр мен биді салды ортаға,
Басталды өнердегі бақталастық.
Сап жатты салтанатты елдігіне,

«Байсалды болсын!» айтып ендігі ірге.
Құлағы келтірілген домбырамен,
Күйшіге кезек тиді енді бірден.
Сарнатып саз түрлерін бебеулетті,

Он саусақ ішек ырқын бөгеуге епті.
Соңынан соны бір саз баурап алып,
Еркіңді күй бесікке бөлеулі етті.
Қаққанда Құрманғазы «Сарыарқасын»,

Қоздырған тыңдағанның сан арқасын.
Досына домбырадан бал жұтқызып,
Ұйытқан өнерімен ел ортасын.

қожеке
Даланы даңғаза қып сарын алған,
Жалт беріп ғайып болған сағым алдан.
Алдамшы қуғанға да, қашқанға да,

Ақыры бір соқтырған санын арман.
Көп жылқы жосып шыққан қорым жақтан,
Арқада қазақ көшіп-қонып жатқан.
Немесе елге тиген шапқыншыға,

Қаптатып жер қайысқан қолын жапқан.
Жазуға маңдайдағы қарсылық па?
Бүгежек бола бермек қанша ұлыққа.
Саз болып салғыласып тым болмаса,

Қалсын да қарап өлмей қамшы ұрып та.
Жатыр ма нәлет айтып тағдырына,
Зарығып неге өзек талды мына?
Тынышын іштей алды тыңдаған жұрт,

Таңырқап «Сарыарқаның» тағлымына.
Жыли ма болыс пенен биге ішің,
Абзал ғой айтып өтпек білгенді шын.
Қызайға қиырдағы қызыр құмар,

Жеткізді Құрманғазы бір белгісін.
Теңізбай:

Баптаумен керексінбе көп талғамды.
Мініс ат жігітіне сай болған жөн,
Жылқыдан жүгендеп мін Көктарланды.
Тойымбай:

Көрсету сый мен құрмет тең ізгі ұлдың.
Қош келген нағашы жұрт, өнерлі ұлан,
Кейбіреу деп жүрмесін неміз, бұл кім?!
Теперіш-тепкі көріп тар түнектен,

тарихи  жырлар
Сияқты Жаратушы бағымызға
Әдейлеп осы жанды тарту еткен.
Мен берем сорпа-сулық, сойыс-соғым,

Азамат, енді арылар қырсық-сорың!
Балалар бәсіреге ен сап алсын,
Көрерміз бара-тұра істің соңын.
Жұт жылғы жауыздық

Сары аяз сақылдатып ақпаныңды,
Ақ боран аласұра атқа мінді.
Аламан алқын-жұлқын түнек басып,
Ашуы табиғаттың ақтарылды.

Жыл еді жылан шығып, жылқы кірген,
Бүрсеңдеп малшылар жүр жыртық ілген.
Ішер ас, жылы киім, жем-шөбі жоқ,
Кедейдің кетіп қалды сұрқы бірден.

Бұл орап жабуланды тау шыңдары,
Қымтана түсті ақ тонын қаусырмалы.
Тағынған мұздан моншақ қарағайдың,
Сауыс боп өне-бойы саусылдады.

Түссейші тым құрыса қар жұқарақта!
Жым-жылас төмпешік те, шоқанақ та.
Ауылға елік-ешкі келгіштеді,
Мақұлық енді қайтсін, жұтамақ па?

Күн таудан асарында құлақтанды,
Кешкі аяз шым еткізіп құлақты алды.
Бұтада қонақтаған торғай тоңып,
Топ етіп бұзаушықтай құлап қалды.

Тұяғы арық сиыр сыртылдайды,
Күзде едің бітеу бүйрек, сыртың майлы.
Сауысқан жауыр атты тұштаңдатып,
Соған мәз шықылықтап, жырқылдайды.

қожеке
Тағдырға өкпелеудің орны бар ма,
Созылса қыс аяғы оңдырар ма?
Көкегің де көкиіп тұрып алса,

Көміліп жатпақ ой-қыр омбы қарға.
Көп жылдан боп көрмеген қысы қатты,
Буаз мал суық сорып қысырапты.
Жарқабақ жағалауға қатқан мұздан

Тереңге суатың да түсіп ақты.
Созылып жуан қалды жіңішкеріп,
Бұт артар қаңғыл әзер мініс беріп.
Бір кезде ұзап барып мамыр туды,

Тек сонда қалды бір сәт тыныс кеңіп.
Керіліп керегенің сағанағы,
Жұрт алдын қауіпке енді санамады.
Тасынып қи сасыған қыстауынан,

Көктеуге көше қонған сағадағы.
«Қалыпты мал жұрнағы, шүкіршілік!
Өкіну өткен іске—күпіршілік!»
Қайғырған қатындарға басу айтты,

Жұлым үйден қаусаған шал бүкір шығып.
Күн бата өршеленіп дауыл шіркін,
Кетіріп жаңа қонған ауыл шырқын.
Сіңірі сыртқа шыққан шаруаға,

Ойпырым-ай, тағы төнді-ау ауыр бір сын.
Толассыз қарлы жаңбыр сіркіреді,
Бір қойып, ал біресе іркіледі.
Уық пен шаңырақты шықырлатып,

Долы жел туырлықты сілкіледі.
Таппаған ықтар қуыс бір ыңғайлы,
Таласып тасада иттер ырылдайды.
Ымыртта желмен қоса ұли шулап,

тарихи  жырлар
Сел-жауын шелектеді, екіленді,
Іш тартып қоңыр саулық мекіренді.
Тас қараңғы, қой ығып, Ақтөс қыңсып,

Шапқыншы хабарлауға екі келді.
Кеудесі шал-кемпірдің сырылдайды,
От бықсып, шаласы да сырылмайды.
Күңіренген бүкір шалдың айтары да:

«Жаратқан тағы нені шығындайды?!»
Таң алды, өкіріп жел ышқынады,
Ағашты ағашқа үйкеп ысқылады.
«Батыл бол, тажал төніп келіп қалды!»

Дегендей сақтандырып ысқырады.
Ауылдан ит атаулы безіп кетті,
Бұл қауіп адамды да сезікті етті.
Кептеліп жүрек тулап кеңірдекке,

Дыбыссыз үрей үйді ежіктетті.
Үрпиіп, үрейленіп дала тұрды,
Анталап, алып сабыр-тағатыңды.
Ауылға тарсылдатып жетіп келіп,

Мылтықтар үсті-үстіне тағы атылды.
Қалған шақ жарық түсіп, күн шыққалы,
Суқаны ұшқан халық үн шықпады.
Қаперсіз момақандар ұйқы қашып,

Шаққа тұр іштей тынып тұншыққалы.
Шықпаған жемірлікпен бише атағы,
Күзет тұр, сыртқа тосын «үй шатағы»
Артына қолын байлап, сүйреп шығып,

Кідіртпей ап жөнелді күйші атаны.
Айрылып құлазыды ел ақылшыдан,
«Таусылды-ақ, енді қайттік, тақыр шыдам?!»
Қайрылып қатын-бала, халайыққа:

қожеке
«Сабыр ет, болған істің артын бақ!
Зұлымдық жатпайды әсте ақылыңды ап,
Кеңірдегі кетпеннің ұңғысындай,

Қымс етсе шыға келер ақы бұлдап!»
Қарғыспен шығарып сап жендетіңді,
Өксігін зорға басып жел де тынды.
Өңірін Торғын шешей жаспен жуып,

«Жаңбырдың» бір кезегі селдетілді.
«Бара ма,—дегендей-ақ,—жау қуалап?»
Басардай арттан келіп тау домалап.
Шеріктер үрейленіп суып кетті,

Қамшыны үсті-үстіне жаудырмалап.
«Тайдырып бастан ерік-дәуренімді,
Сұм тағдыр азабы ауыр әуреге ілді.
Қыл құрлы қиянатым жоқ-ақ еді,

Аң-таңмын неге өшікті, жау не білді?
Уа, қош бол, сүйікті өлкем—Текесім!
Кім білген ажырар шақ ерте-кешін.
Білдірмей бір-ақ күнде құрық салар,

Сұм жалған тым опасыз, келте екенсің.
Көпірі сен аман бол Селкілдектің,
Соңғы рет мүмкін, міне, селкілдеттім.
Үш Құштай, Аттыңтауы сен де аман бол,

Не мерт боп, не заман кеп серпілмекпін!
Болдырып жанары өшті тарлан көктің,
«Жануар, сен де ақыры арманда өттің!
Мұрсам жоқ қарайлауға, кешір мені,

Тұңғиық болашағы алған беттің!
Қанатым шалқи ұшқан шақтардағы,
Пәниде екеуімізді бақ шалмады.
Қош енді тұмарланған, жан серігім,

тарихи  жырлар
Болмады-ау, жылдағыдай жалы берік,
Көктарлан көзге елестеп тағы келіп.
Оқ болмаса құтылып кетер едім,

Үлгірмей мына сұмдар шаңыма еріп.
Көрсетіп құқай түрін қай-қайдағы,
Сілейте сілкіледі, қақпайлады.
Тарланқап, Сарбуыршынның кезеңінде,

Тұтқынды жаяулатып апта айдады.
Екі қол екі жаққа қанжығадан
Керіп байлап, хал бітіп қалжыраған,
Сүлдесі сүйретіліп кете берді,

Егіліп жас орнына қан жылаған.
Қасірет қамалы
Кешкі ымырт, кеткен тастап қаланы аптап,
Іріңдей іркілдеген қара батпақ.

Көшеде көлкіп жатыр қойыртпақ боп,
Аяқты ала алмастай қадам аттап.
Қалыпты батпақ обып кебісті алып,
Құлағы көше шуын еміс шалып.

Зіл батпан екі аяғы қара санмен,
Мең-зең боп келбеті де келісті анық.
Тотықты қызыл шырай күнсіп-жүдеп,
Тиылған тер сарқылып шүмек-шүмек.

Ми батпақ, митың жүру аяқталды,
Күні-түн тынықпастан жолға түнеп.
Тажалдай, тұра тарпа бассалардай,
Осыдан бір пәлекет басталардай.

Тар көше зор қамалға тұйықталды,
Жер түбі құрдымға әкеп тастағандай.
Бұл да бір долы күш пе қасарысқан,
Есерсоқ шаш орнына бас алысқан.

қожеке
Қос бірдей босағада тұғырда отыр,
Айбармен атылардай тас арыстан.
Осы ма басып жегіш қара дұспан,

Мүсін қып тастан қалай қашады ұстаң.
Жоқ әлде, тірі арыстан тас боп қатқан,
Басынан еркіндігі қашан ұшқан?
Тұрса да мылтық та алмай, сойыл да алмай,

Алапат күшті мүмкін дойыр қандай.
Қасірет қамалының қақпасына,
Қалт етпей күзетуге қойылғандай.
Қаптаған қара қақпа қаңылтырмен,

Тақтайын әдеттен де қалың тілген.
Қашаннан қанағатсыз обып жатқан,
Халықтың тер аралас қанын кірмен.
Қаншаның қаны судай жосылғаны,

Қаншаның жон терісі осылғаны.
Беймәлім кіріптар боп кірген жанның,
Үйірге некен-саяқ қосылғаны.
Сықырлап сыңар ғана қақпа ашылды,

Түрменің түбін көздер жаққа ашылды.
«Тез жүр» деп зіркілдеген әскерлердің,
Даусынан әлгі ойлар сап басылды.
Сықситып ұзын залға шырақ жақты,

Біреулер қарғыс төгіп жылап жатты.
Адам қолы тұрғызған тар тозаққа,
Итере сап есікті бір-ақ жапты.
Бейне көр, көзін ашса тас қараңғы,

Сезінді ес жия бұл масқараны.
Қозғалуға дәрмен жоқ, ыңыранды,
Таба алмай тіл қатуға басқа адамды.

тарихи  жырлар
Тосыннан біреу қолы сипаланды:
«Сабыр ет, су берейін, үй қараңғы!
Күні-түн қозғамадым, тынықсын деп,

Қойсаңшы тежеуі жоқ ұйқы—арманды!
Дәрменсіз тұяқ серіппей жаттың сұлық,
Астыңа тоқым төсеп, жаптым тұлып.
Аузыңа неше мәрте су тамыздым,

Кенезең кеппесін деп дымың құрып».
Ыдысты сусын жұтып қайта берді,
Сөйлеуге күрмелген тіл қайта келді.
«Кім едің жау жерінде мархабатты,

Бір сенен тапқандаймын тайпалы елді?!»
«Тұтқынмын, затым—моңғұл, Сандыңжаппын,
Сарғайып бұл қапаста сан күн жаттым.
Құр емес, әр ұлтыңнан табылады,

Түрмеде ұрпағы бар барлық жақтың.
Амал не, басқа түссе мүсәпірлік,
Түрменің заңы құрсын—құса тірлік.
Дүренің зардабынан зорға тұрғам,

Орнымнан үш күн жатқан үш ұмтылып.
Бар пәле басыма үйіп қоқсығыңды,
Қинады айтпадың деп жоқ «шынымды».
Соққыдан қалған күні күңіренем,

Ермек қып дос серігім—топшырымды.
Шанағы қайың безі, тиегі арша,
Қоңырау—қос ішегі қол тие қалса.
Алма кезек сөз беріп бір топшырға,

Табысты туа таныс сый адамша.
Күй сарнап моңғұлша да, қазақша да,
Қырандай қыр серуенде—азатшада.
Булығып тар қапаста қайта оралып,

қожеке
Сандыңжап көпті білер бір сұңғыла,
Жасы да Қожекемен бір тұрғыда.
Айтқанда арғы-бергі әңгімеден,

Қандырар айыз, құлақ құрышыңды да.
Отаным—байтақ Жоңғар, құба дара,
Ауылым арасында бура дала.
Бас қосып моңғұл-қазақ араласқан,

Іргесі тату бопты бұл арада.
Жаз—жайлап, қыс—қыстаған киіз үймен,
Оюлы үзік, кебеже мүйіздеген.
Шақырысып ерулік, сауық-сайран,

Балалар қадірменді сый үзбеген.
Тентегін киіз үйде-ақ түзетіскен,
Терісті ел ішінде-ақ күзетіскен.
Шаруасы да шайқалмай, жұрт та бейғам,

Жыл жылжып, ай аттанып, күз өтіскен.
Арнаға тағдыр ағын құйды құнсыз,
Пендеге пенде болдық күн жоқ мұңсыз.
Орнатқан адамға адам түрмені ойлап,

Бұл тозақ Құдайдың да бұйрығынсыз.
Бірде бұйрық жазмышқа төзгенсініп,
Бірде алып ыстық жасты көзден сығып.
Осылай екі ғаріп жата берді,

Кезегімен әңгіме-сөзді енші ғып.
Ауылдағы азғындар
Дүңгеннің дүмше молда Шиғазысы,
Қазымыр, халқы безген беймазасы.

Домбыра—Мүңкір-Нәңкір күрзісі боп,
Шошитын айтылардай күйде азасы.
Жинап ап атқа мінер зәңгілерін,
Әулеті—қызыл өңеш әңгілерін.

тарихи  жырлар
Көңілге көлеңкелі қобалжу сап,
Басқаша бетін бұрды әңгіменің.
Мешіттің түкпірінде, жұрттан аулақ,

Сұхбатты Өкірешпен алды баурап:
«Бермейміз жұрт атынан ақтаманы,
Бірі өлсін, маған десе, бірі сау қап!»
Болады күйіңді ұғып қай тілде адам,

Аят пен хадисте ешбір айтылмаған.
Дуана, шайхы-бұрқы бұзық шығар,
Қайсың бар түзіктігін айқындаған?
Ақтауға тати қояр айтулы адам,

Дей алман бұл беттен жоқ қайту маған!
Түсінсем бұйырмасын күйің бейне—
Ит шауып, құйын соққан, тай тулаған.
Бермейді ұшыр, пітір, зекетті де,

Өзімді күймен талай кекетті де.
Ол барда қожа-молда қағыс қалып,
Қылғиды той төрінде жеке етті де.
Налиды арзымасқа ел несіне,

Қайрылмай кетсін ары келмесіне?!
Ораза, намаз, зекет—кешпес парыз,
Күй—харам «Құдай» деген пендесіне.
Ескертем, Алла атынан тиым салам,

Абзалы—астамдықтан тиым салам.
Шайтанның шариғатсыз жолын қусам,
Қылкөпір хисалаты қиын саған!»
Көпіріп екі езуі қажы кетті,

Тәуап қып Құранға әуел тәжім етті.
«Былтыр жаз хан салығы жиналарда,
Ісектеп іріктеліп бажыға өтті.

қожеке
Білдей-ақ біздің әлгі ұл—шабарман-ды,
Бас салып, шығарыпты сабарманды.
Анталап тамам тобыр бермей қапты,

Салыққа санап алға салар малды.
Жұлып ап аттан ұлды жаққа ұрыпты,
Қылышын екі бөліп лақтырыпты.
О заман, бұ заманда көрген бар ма,

Заңға бұл оспадарсыз жат қылықты?
Түсе алмас ел көзіне «масқарадай»,
Жарытып аузына ас та ала алмай.
Бүйір ғана бүлкілдеп, бүркенді де,

Бір ай жатты төсектен бас ала алмай.
Атынан күллі мүмін—мұсылманның,
Ұлыққа арызды да ұсынғанмын.
Сазайын тартқызса екен сөйтіп қайта,

Ел бұзар есі ауысқан бұзылғанның.
Қожеке жүрекке өстіп жара салған,
Мұным жәй жала емес жаба салған.
Қатырар домбыраша қу ағаш қып

Әумиін! Қаһарлы ием қаласа Аллам!»
Тұқыртып, тежеп ынтық, титығыңды,
Ел күткен үмітті үзді, типыл қылды.
Түбегейлі түңілтіп тастамаққа,

Пытынақор ушықтырды бұл пиғылды.
«Сұлуға сұқтанудың әлегі екен,
Жемістің пейіштегі дәнегі екен»—
Деп естіп қытай екеш қытайың да

Көрмей-ақ Көкшегірден дәмелі екен.
«Тұрғанда ұлық солай қырына алып,
Несіне салдақы үшін қырылалық?
Құдаласса буддаға шоқындырар,

тарихи  жырлар
Мәнжу ма, хұң хузы ма, сайтан білсін,
Мен емес оны түстеп айтар кісің.
Шоқ-шоқ, бәлем, Торғынға сауап болды,

Есемді Тәңір Ием қайтарды шын.
Көрсем-ау, қаралыда Торғыныңды,
Қырқына сояр жалғыз торы құлынды.
Әйтпесе, қызын беріп құтылады,

Әйтеуір мықтап тұрып торға ілінді.
Батпаса шымбайына неге асқынам,
Есігін елден ерек кері аштырам?!
Айтқаным келмей қалса шыққаны жөн,

Қажының қатыны атым жер астынан.
Орақ тілді, керіауыз кесепатты,
Шындыққа шімірікпей кесек атты.
Зәрі бетке шапшыған бұл тозақы,

Тақап жатты ерте де, кеш те «апатты».
Сұрақта
Қаз-қатар омырауы мыс түймелі,
Қақалмай қалай отыр ысқа үйдегі?

Көгере көкжөтелден булығады,
Бүктеліп ұстағандай іш түйнегі.
Қоңырсып апиын ба, нашасы ма,
Қор-қор тұр үстелінің тасасында.

Қасына қатар қойған сүйектеулі,
Жез өкше, күміс тұтқа асасы да.
Қалқайып қалқан құлақ шегеліктен,
Орсиып қос қасқа тіс жеке біткен.

Дорба ауыз, дүрдік ерін, таңқы танау,
Шықшытқа екі езуі жете іліккен.
Дөкір күш дүйім жұртпен тірескен сан,
Сойқандатқан мейлің өл, тірі естен тан.

қожеке
Иыққа айқастыра қайыс салып,
Көк сіңір сірі боп қатып сірескен паң.
Тәңірдей табындыра бір басына,

Тұтқыннан тұңғыш алмақ «тілге асыға».
«Жүгінт,—деп,—қарсы алдыма»,—

жарлық берді
Жендет пен аудармашы-тілмашына.

Бір салмақ түсіп отыр саған бүгін.
Шу дегенде-ақ қылмысыңды жасырмасаң,
Байқалар үкіметке адалдығың.
Ойлама, «Мен қылмыскер емеспін!»—деп,

Қорқытып ұрып-соғу емес міндет.
Шыжғырып шыбыныңды қинамай-ақ,
Отырмын жайбарақат кеңескім кеп.
Білгейсің бұл қадірін кеңшіліктің!

Тұтқын деп отырғам жоқ кемсініп тым.
Алдымен адалдыққа жүгінбесең,
Түбіне салу оңай кеңсіріктің.
Айтып бер ақтарыла батыл маған,

Тұрғанда тоның да аман, атың да аман.
Күйзеліп бір сен үшін жатқан шығар,
Ел-жұртың, артыңдағы қатын-балаң.
Текке жүрсең, тегінде тұтылмайсың,

Шыныңды айтсаң, өмірден ұтылмайсың.
Бұл—саған жанашырлық ескерткенім,
Бүкпей айтып, аман-сау құтылғайсың!
Не таптың жастай тартқан домбырадан,

Құлағын құйқылжытып он бұраған.
Ел жинап не мақсатпен күй тартасың,
Бар ма оның қызығары сондық адам!

тарихи  жырлар
Сырғақтау жүрісіңді дейді сұйық,
Пәлелік пікірің бар, ойың тұйық.
Ел бұзып домбыраңмен жүрсің білем,

Тыңдайтын себебі оны жұрттың ұйып.
Мұндайды біз қастандық ұйым дейміз,
Қара дауыл шақырған құйын дейміз.
Үкіметке апат боп соқтығатын,

Сен тартатын сиқырлы күйің дейміз.
Домбыраң неге зарлы безілдейді,
Көмескі бізге мәні сезілмейді.
Алдымен осыныма жауап берші,

Ен жайлап, кең қыстайтын шалқар елмін.
Ежелден күй бар жерде қазақ та бар,
Қандырып ел мейірін тарта бердім.
Мен білмен ұйымыңды, құйыныңды,

Әлгі айтқан сырғақ жүріс сұйығыңды.
Қорлықтан қолымызға ақау түскен,
Сондықтан қазағымның күй мұңлы.
Себепсіз, тақсыр, неге алқынасың,

Тасынып сапырыла сарқыласың.
Ұлықтың бойына ауыр мін емес пе?
Айтқандық елдің әдет-салтына сын.
Естімен бұл тәлкекті ендігәрі,

Емеспін өнер үшін мен күнәлі.
Тежеуге сауық-сайран, ән мен күйді,
Жеткен жоқ қара күштің теңдігі әлі.

Ендеше құтың қашып шықсын есің.
Өзіңнің отбасыңды ойлап әсте,
Рақым күтіп маңдайың жіпсімесін.

қожеке
Жан батып жауап алмас дейді—мықты.
Байлатып бажымгерді ұрып жықты.
Ауылға алты көш жер жақындауға

Сескеніп шабарман да бұғып ықты.
Бар малың сай-салаға жасырғаның,
Бұл жөн бе бізге қулық асырғаның.
Бажыға құнан қой мен өгіз қимай,

Мұның қай үкіметті басынғаның.
Қылмысың жатса да зіл бастан асып,
Бейғамсың, бейне саған аспан ашық.
Мойныңа кезегімен қойылады,

Еткенде шер көкірек жанды зақым.
Осы да әділет пе байқұстардың,
Басына заман ақыр салғызатын.
Жалғыз ат мал дегенде маңдайында,

Сауын жоқ ағартатын таңдайын да.
Қоңыр құрым күркеде қосағымен,
Көре өткізген мезгілдік таңды, айын да.
Күн көрген жанын жалдап жалқы ұлан,

Ірікпейтін ықыласын халық мұнан.
Күмәнсіз адал еді, ешбіреудің
Ап көрмеген шаужай, не алқымынан.
Шабарман жалғыз атын белдеуінен

Сұрау жоқ беруі, не бермеуінен.
Шешіп ап, жақындаған жалтаң жанды
Сұлатты бір-ақ ұрып келдеуірмен.
Үйден шыға жармасқан шылбырдағы,

Сол-ақ екен сұм қылыш сыңғырлады.
Екіқабат келіннің жарылып жатып,
Жетті көкке Құдайға шыңғырғаны.

тарихи  жырлар
Күллі халық күңіренді, жан шошыды,
Ана, сәби жайрады қан жосылды.
Қанжарды жұрт лақтырды шыңырауға,

Шабарманға шамалы қамшы осылды.
Жарлы көнбес жалаңаш кісі аштыққа,
Тағаттықпен төздік бұл қысастыққа.
Қан-қарыз екі бірдей жүктеп кеткен

Қанішер қажыға біз тіс аштық па?
Бұғып өттік—кереңбіз, мылқаумыз деп,
Дат айтпадық шерліміз, сырқаумыз деп.
Мұқатуға құныққан момын жұртты,

Ойланбай-ақ ол үшін сылтау да іздеп.
Сұрату бар кісі өлсе құнды ұлыққа,
Еңсе езілді-ау, жігерді құм қылып та.
Әлі жеткен әр жерде соғып алар,

Адам деген бөдене, бұлдырық па?!
Қаңғып қалды сорлының түтіні өшіп,
Деп пе едің өшіксең біржола мұқым өшік.
Үзілді үміт ұрпағы іште кетіп,

Қатын қайда үй болар тұқым өсіп.
Біз де бердік арызды қажы берген,
Қажы ма екен жинайтын бажыны елден.
Азғын туған найсаптың есігінде,

Ғұмырлық құл—құм-сірке қажып өлген.
Мәңгі бақи құзыр қып құлдық ұрып,
Өліп жатыр өлсе де құл бұғынып.
Тегіңе тартпай, ей, тақсыр, әділет шеш,

Ести-ести сасытқан сан құлақты.
Опынуға татымас ондай жанжал,
Қай бұтаға сауысқан саңғымаған.

қожеке
Не өнеді жанталастан құр алқынып,
Жүрмесін кісі өлтіріп құн артынып.
Әйтеуір көрер көзге күмәндісің,

Қай құдай қойды сені бұралқы қып.
Жегенде биің жүздеп, болысың мың,
Күн көрген қолтығында орысыңның.
Жеріңді ақ патша егер тартып алса,

Кінәлі келімсекке ол үшін кім.
Мен емес, сені өріске патша қылған,
Өз байың мен ақ патша тақсырыңнан.
Орындамақ ойменен жүрсің бе әлде,

Біле тұра шындықты кейін серіптің.
Өз атын өзі ұдай қайталағыш,
О, тақсыр, көкек құстың кебін шерттің.
Тайқып өлсем келе ме басыма өрен,

Өлсем де түп шындықты айтып өлем?!
Өзің айтқан бұралқы «келімсекті»
Халқымның ата-жауы, қасы көрем!
Қисынсыз қиянатқа күйсін бе адам,

Зердені шежіре ашып күй шыңдаған.
Сонау Құмыл Баркөл мен аратұрық,
Бері қарай қонысы еді үйсін бабам.
Жер аттары қазақтың өз тілімен,

Аталып айғақ боп тұр сөз түрінен.
Өзеуреп Еженханнан бері қарай,
Сұқтанып келе жатырсың көз тігумен.
Жиені ұлы үйсіннің жалпақ қызай,

Оның да шер таласын тарқатқызбай.
Тағдыр дауыл тартылып апшымызды,
Бірге қуып келеді жан тапқызбай.

тарихи  жырлар
Кірлеттің киелі су, құт даламды,
Қорғаштап келген еді әр қадамды.
Тарылтқан ел тынысын шеңгеліңнен,

Айттым ғой күнәң бар деп алғаш жолы-ақ.
Болмаса үкіметке қастандығың,
Аласың не себептен керуен тонап.
Дәлелсіз жала жапқан жай сөз деме,

Таппай қоймас іздеуші қай кезде де.
Әскерлерге тиісті қару-жарақ,
Үкімет бізге бөлген шай, кездеме.
Асуы Дағыты мен Нараттың,

Ішінде Жұлдыз таудың қабатының.
Сол таудың ұрымтал бір шұңғылында
Өтірік пе керуен тонап алатының?
Шеріктің еш біреуін қашырмапсың,

Тіл шығармай бәрінің басын апсың.
Әскері қару-жарақ керуен толы
Шыңбейді, қайда апарып жасырмақсың?
Не дәлелмен ағыңа сендіресің,

Арамдыққа алдымен сен кіресің?!
Бастығы өзің бұзылғанның, қарақшының,
Әйтпесе, қылмыстыны сен білесің!
Айтақсыз иттер үріп есірмейді,

Қылышсыз қылша мойын кесілмейді.
Қарақшы қабынса да, қағынса да
Бастықсыз ешбір іске шешінбейді.
Күмән көп шартараптан әлбетте,

Кеп түсіп жатыр құнды мәлімет те.
Киелі үкіметтің құрығы ұзын,
Ашылып келеді әлі-ақ бәрі ретке!

Онсыз да тартқанымыз аз лаң ба?
Қарғыс оғы қадалған жан-жараңнан
Дейсің-ау: «Қан ұрттасам, жазылам ба?»
Жоқ, тақсыр, бұл дертіңе ем қонбайды,

Шерменде боп шіруің—жеткен шағың.
Аңдасаң алған бетің енді оңбайды.
Айықпады аспан да сұр бұлттан,
Судай болып ағылды қып-қызыл қан.

Зымияндық, зиянкес алуан түрлі
Шыққан заман суайт та, сұм да ұлықтан.
Ұлық:

Көзімді мынау қалай шоқи алды?
Хан басыммен қараша салғыласып,
Теңсінбейді ордамды—құт ұямды.
Ақыры шыдап өлімге қиған басын,

Байқайын, темір болса, қиналмасын.
Керек болса шаяндай улы тілмен,
Көмейіне қорытып құй қорғасын!
Ашылар ажалының кілті, міне,

Іліндір жанын әкеп кірпігіне.
Бес жүз дүре, тырнаққа ине сұғу.
Және-және шарам жоқ іркілуге!
Кертолғау

Сүйреп әкеп тастаған сыз еденге,
Ұстап шаншу жауырын, тізеден де.
Жаңылып жаңа зорға жиған естен
Танады талмаусырап лезінде.

Үңіліп үрей сұмдық ожырайды,
Үзіліп үміт дәме қожырайды.

тарихи  жырлар
Ширап кеп тарқатылып ой арқауы
Жүнше қайта босайды, божырайды.
Санасы кіресілі, шығасылы,

Сездіріп алдан қауіп шығасыны.
Серпілді бір сәт сезім баяуқырап,
Адасқан ақыл-ойы—шын асылы.
Сипап көрді көнектей қас-қабақты,

Маңдайы қамшы тиіп қасқалапты.
Тұла бойы тұлыптай күп боп кетіп,
Дүмпуден дүре сау жер тастамапты.
Тырнақтың ине сұққан көбесі ірің,

Тірідей көрген бәрін көресінің.
Қыздырып табанына басқан темір
Құйқасын шымырлатты төбесінің.
Тепкіден бел-омыртқа жігі іріпті,

Ет босап, бүкіл дене жінігіпті.
Сау қалған күмбірлеген өзек қана,
Зардабы буындарға жүгіріпті.
Құйылды Сандыңжаптың сұр түсіне,

Дос жанына бір терең сыр түсіре.
Домбыраны нұсқады иегімен,
Жақ суалып, ойылған ұрт ішіне.
«Қайдасың, қажу білмес ұждан-жігер»

Қайраттан, борша үгіліп, болма ынжық ер!
Үкім айт қиналыстан қиянатқа,
Аңырап қос ішекті қозғап жібер!
Қасірет жанды жеген күл-қоқыстың,

Шарпыған шала бықсып күнде от ұшқын.
Тегінде теңдіктен бір дәмелі едім,
Дүние дұмын маған бұрды оқыс тым.

қожеке
Мыңымен жеке алысып миғұланың,
Демеп ем жүйкемді езіп не қыламын.
Діттеген деңгейіме жетпей жатып,

Желкені жер ортада қидырамын.
Әттең, менің аңқылдақ аңғал басым,
Көп екен әлі ешнәрсе аңғармасым.
Асау тағдыр аса ағып арнасынан,

Тастады ма қу жапан-аңғарға шын?!
Иығын жаба алмадым аш-арықтың,
Білсемші елдің досы, қасы анық кім.
Сан соқпақ, шимай шатақ ырық бермей,

Жығарын жарға бір күн нашар ұқтым.
Сүт судай молықпады, айран көлдей,
Өмірден өтіп келем жайнап күлмей.
Тобырлар тойынбайды дәл сол үшін,

Біткенім бе, алысып майданда өлмей?
Тұлдыр жоқ үзік өмір туырылықта,
Шаншылған шаңырағың құр уыққа.
Иреңдеп жылан өрген іргең бейне,

Мал емес, борсық жортпа, суыр бұқпа.
Ағыттым шер-шеменнің ескі ілгішін.
Уа, менің дана жұртым—ес білгішім!
Қапаста құсалықпен кері толғаған,

Бұл сазын жан түкпірдің естірмісің!
Кепілдегі кеш
Тілмаш:

Амал не тұрғаннан соң қарап күнің.
Шыққаным әдейілеп кепілге алып,
Бермек боп өзіңізге тамақ бүгін.

тарихи  жырлар
Май палау, қанттап шайын құйып отыр,
Түнеріп біздің сабаз тұйық отыр.
Ас батудың орнына у жұтқандай,

Мазасыз іші оттай күйіп отыр.
Ас—арқау, алыңыз тез, қорынбаңыз,
Іш жиып бізден жатқа жорынбаңыз.
Амал не, сіздің жайға түсінсек те,

Пендеміз, біз де дүрдің қолындамыз.
Қинаудың қияметін көп көрдіңіз,
Сұрақтың сұрқиясын өткердіңіз.
Ойлайық оңашада екеуара

Азаптан аман шығар өткелді біз.
Өмірде үш мәрте ерге нәубет келер,
Қадірлеп ұстай білген дәулет көрер.
Қылшаймас қыңырлықтың қырсығы ауыр,

Азабын өзі тұрмақ, әулет көрер.
Кетпестей тұрсаң да естен, жатсаң да естен,
Сан алуан сапырылысқан астаң-кестең.
Шарасын шаруамыздың шайқап талай,

Біздің де қилы қыспақ бастан кешкен.
Естіп пе ең Садыр атты қанұрықты,
Кеудесін кернеп ыстық қаны ұрыпты.
Мерт болған қорлықпенен мұқатам деп,

Құдайдан бір жас кіші хан-ұлықты.
Ыдырап бір заманда алты шәрі,
Халықтың кетіп бірлік, салты-сәні.
Біріне жеті қожа шәрі жетпей,

Қырғын боп қызыл қанға малтысады.
Қан сасып қаншама жыл Қашқария,
Сиыспас жеті қожа—Қашқария.
Түбінде айла тауып бәрін жеңген,

қожеке
Дау бар ма, бақ дарыса Тәңіріме?
Пекиннің Хан Ши патша әміріне.
Шарттасып мыңдап шерік—көмек әкеп,

Шықпас қып жауын тыққан қабіріне.
Шеріктің бодауына Шамсинұрың,
Алды да құдіретті Хан Ши мұның.
Тәж киіп, таққа отырып Аппақ қожа,

Билеген шашу қылмай барша ұйғырды.
Хан Ши хан сұлу сүйіп, құрақ ұшты,
Қытаймен қожа сөйтіп құда түсті.
Мәртебелі күйеудің сүйеуімен,

Хан болған Аппақ қожа—бұ да күшті.
Қыз кейде қырық пәледен құтқарады,
Ол барда бар ағаттық құпталады.
Кәдеге қыз жараса айып па екен,

Қыз тұрмақ, «ат аунаса түк қалады».
Ұстасып ұлықпенен не табамыз,
Қытай да адам, бауыр ғой, ет ағамыз.
Жүгінсек адалдықпен ымдаушыға

Тек сонда ырысты өмір ете аламыз.
Тұрғанда Құдай иіп, аңсары ауып,
Жәй қызға қызықпайды таңса да ұлық.
Қожеке көкке қолың жеткелі тұр,

Ойла артын, келіспесең, қанша қауіп!
Еркіңде, көксе мыңды, көксе бірді,
Халқыңыз қасіретке көп шегілді.
Басыңа бақыт құсы қонсын десең,

Ұлыққа қиыңыз қыз Көкшегірді!
Қожеке:

тарихи  жырлар
Әйелдің сүттей аппақ жан сезімін,
Бойтұмардай қалдырған артына арын.
Түсіндім көмейіңнен аужайыңды,

Ұстатпан әлі ешкімге шаужайымды.
Қорқаудың ниет-сыры маған аян
Болмайды дұшпан мейір, жау қайырлы.
Хан Шидей қатыгез бес жендетті де

Шамшинұр Шен-панайға шендетті ме?
Алтын тақ пен тәжісін тырнаққа алмай,
Өкінтті озбыр сұмды шерлі етті де.
Дарытпай паң тәніне арам етті,

Оны болмыс ұжданды адам етті.
Кір жуытпай кісілік намысына,
Мөп-мөлдір таза күйде ала кетті.
Қанжарды ұрды өзіне—қақ жүрекке,

Ми суып, тамыр тоқтап, солды өкпе.
Тәлім ал қайта осы асқақ жаннан,
Сатылып тойғаныңа алжып өтпе!
Бермейді ел өжетті күнде өсіре,

Тап қылар тағдыр ақыр күндесіне.
Тапжылмай өз орнында қалып өлмей,
Адам боп қастерленбек құң несіне.
Жалғамақ әлін арам тамақ кімнің?!

Арбамақ ойын аяр қабақ кімнің?
Меншікті қапасыма барып жатам,
Есігін аштырғын, жүр, абақтының!
Соңғы саздар

қожеке
Толтырмас тақымына сонша кім ең?
Мұның—ұлы басымды қорлағаның!
Табанда-ақ тәмамдаймын шын сырыңды,

Көптің бірі—көкпарлық шыбыныңды.
Қимасаң, сен өлдің не—шыбын өлді,
Қолдан түсті, кенет бір шыны сынды.
Екі жол, жағар жағы қай тарабың?

Келе ме ризық өмір қайталағың?
Енді бірі—сонда да қызыңды алам,
Өзіңді Құдайыңа қайтарамын!
Қожеке:

Аспан ба, тастап жібер тілегенің.
Үй-ішім мен ұрпаққа у жұтқызып,
Қайтіп қана күнде мың тірі өлемін.
Тыңдап сатқын сен тектес тілмашыңды,

Мұз да қатты жүрекке, тіл де ашылды.
Аузы түкті хайуанға перзент беріп,
Ұжмаққа шығармаймын бір басымды.
Ар—асыл, дақ шалмайтын, ескірмейтін,

Есекке айт «ақылыңды» ес білмейтін.
Арынан жан садаға әдетім бар,
Доңызға тұнығымды кештірмеймін.
Таппаған табансыз қып қазақ ұлды,

Шеге алман тірі қорлық-азабыңды.
Көрмеген құқайы жоқ есіл елім,
Көп болса тағы тартар аза-мұңды.
Ақ тудым, адал өтсем, ақ өлемін,

Дей алман, тағы туып, тағы өлемін.
Халықым тұл қалдырмайды домбырамды,
Жалғайды келесі ұрпақ аға өнерін!»

тарихи  жырлар
Көстеңдеп темір көсеу от көседі,
Жайнатып жерге жедел шоқ төседі.
Бас-қасында қаздайып басқарып тұр,

Қара жүрек әмірші—сот та осы еді.
Жалаңаш бел бөкседен шоққа қарып,
Желкеден жендет төнген шоқпар алып.
Екі иықтан екі сұм басып отыр,

Мезгіл тұр соңғы демді шотқа қағып.
Қошқыл түтін қоңырсып будақтады,
Құйын оны ширатты, шумақтады.
«Домбыра ұстат, өзара күйін тартсын!»—

Деді ұлық, өзгелерін шулатпады.
Он саусақ от ішінде жалын шалқып,
Жатса да сай-сүйекті, жанын шарпып.
Жиды соңғы қуат пен сабырлықты,

Намысқа жат сескенсе, жалынса артық.
Түнерген өртенгендей сұрқы-ажары,
Дегбір таппай бала да жұрт азалы.
Бұлқынған жендеттердің бұғауында,

Ұлына арналған күй—«Нұрқазары».
«Қош бол, елім, өркенде, дін аман бол!
Қарт ата-ана, әз аға, іні аман бол!
Жарлы менен жалшыға жанашыр бол,

Қасқа қатал түйіліп бір адам бол!
Қауашақ ашылмаған, гүл бүршігім,
Көкшегір—құлыншағым, бүлдіршінім.
Араны айдаһардай алпауыт тұр,

Оба ма, ертең, әлде күн бүрсігүн?»
Мұңы ортақ, шаттығы ортақ жамағатым,
Болса егер, кешіре гөр және ағатым.
Пәк күйде қатер төнген Көкшегірім

қожеке
Бұл ғажап жаһаннам ба, о, қай ғажап!
Шыжылдап отқа түспек оңай азап.
Ортаңда ойнақ салып орғып өткен

О, қош бол, мені білген «ноғай-қазақ».
Қос сарнау: «Теңізбайға», «Тойымбайға»
Өтеді ең ақыры «тойым» қайда—
Білмедім, ақыреттік ерте болдым,

Сайрандар бұрынғыдай ойын қайда?
Қош, достар, Теңізбай да, Тойымбай да,
Тәңір-ау, қайғыны адам мойындай ма!?
Ел-жұртты, домбыраны өгейсітпе,

Тірлік ет, жылқыны жай, қойыңды айда!
Бебеулеп қиналған күй ыңыранды,
Есіркеп, самал шайқап ығына алды.
Лап етіп қол домбыра кетті жанып,

Құлақта қос ішектің «дыңы» қалды.
Паң ұстап кеудесін тұр «пақыр ұлық»,
Сонда да іште арамдық жатыр ұлып.
Көзіне күй құдірет елестеді,

Нұр-сағым жөнелгендей атып-ұрып.
Ышқынып күйзелген күй ырғатылды,
Қамалдан қаша беріп қорға атылды.
Дала, орман, тау менен тас құшаққа алды,

Әлдилеп күй-данышпан, жыр-батыры.
Жетім күй шошып бейне жерден жеріп,
Әкетті көкке шырқап жел дем беріп.
Қара күйік шейітке қарыздар боп,

Қалды қамал, зорлық-шерменделік.
Сарқылды-ау сабаз жанның асқар ары,
Бұл үшін тау қаралы, тас қаралы.
Табиғат дәті бармай қиналып тұр,

тарихи  жырлар
Іле іркілді бата алмай Балқашынан,
Балқаш жатып тулады шалқасынан.
Ашумен аударылған нән толқындар,

Жоқтау ұқты жағаның жартасынан.
Жел жайды Жетісу мен Жеменейге,
Апыр-ау, міскінді ешкім жебемей ме?!
Панасынан айырылған пақыр күйге,

Тұрақ жоқтай көк өгей, жер өгей ме?
Толғантты Жұлдыз дағы Торғауытты,
Торғауыт күйден күшті толғау ұқты.
Ұқты олар қасіретті қапталдан кеп,

Қазақ тағы у ұрттап, сор қауыпты.
Күңіренді Аттың тауы, Көксу, Құштай,
Бермейтін бет әлпеті көп суға ұқсай.
Көлкілдеп көбіктеніп тұрып қалды,

Көлбеді көтеріліп көк бу да ұшпай.
Қаңғырды қара балақ қаңғалақтап,
Құс лағып, қонағынан қалды алақтап.
Қырандай қиялданып қияда жүр,

Тұғырға дәл қонудан жаңғалақтап.
Кеудесін кәрі мұзарт күркілдетті,
Сапырды құздан бұрқ-сарқ «күркілдекті».
Хантәңір қапалықтан қатып-семген,

Томсарып содан бері бір күлмепті.
Шалкөде, Іле басы дүр сілкінді,
Дегендей «Қорлыққа сап тұрсың кімді?»
Теңселіп терең ойда Айғай тас тұр,

Қапшағай тар өзегін күрсіндірді.
Шайқалтты дауыл да аза ауыл үстін,
Көрген жоқ ондай естен ауып ешкім.
Кеткен жоқ көкіректен әлі табы,

қожеке
Нұрқаның зары:
Дегендей алдың тыныш, артың тыныш,
Алаңсыз, аяулы жан, ал тыншыңыз!

Бірақ та қасқағымдай өте шыққан,
Осында бесінші жаз, алтыншы қыс.
Соңғы қыс—жұттың қысы, қаралы да,
«Ұлықтың іліктірген қаламына».

Өртегіш тірі айдап кеп адамды отқа
Тап қылған қасіреттің қаламына,
«Әлден-ақ төске қарғып, басқа ыршыды,
Қаймықпас әкесіндей, қасқыр сынды.

Қимаса бақиына бірге кетсін,
«Жоғалт!» деп дарға астыртты жас қыршынды.
Айғайдан «Әке, қош!» деп дар ағаштан,
Шатырлап, сынып құлап бара ма аспан?!

Ең соңғы шерткен күйі от ішінде,
Әкелік соңғы мейір балаға ашқан.
«Түгел боп кем-кетігі тұрмысының»,
Қарық боп қанға бөгіп тұрды сұмың.

Әкенің жанарында қалды сурет—
Дар ағаш, тұла бойы тұңғышының.
Көпсінген көрер күнін оған дағы,
Опасыз мезгіл шіркін оны алды.

Артынан әкесінің іздеп шығып,
Ауылға Нұрқа сөйтіп оралмады.
Оралды күй мұңында жоқтауы боп,
Кек күші керген садақ оқтаулы боп.

Шоқ-жалын дар ағаштан әке-бала,
Ауылға аза жетті от-дауыл боп.
Аза-мұң тұншықтырды ауыл үстін,
Көрген жоқ ондай естен ауып ешкім.

тарихи  жырлар
Кеткен жоқ жүректерден зардабы әлі,
Аһ ұрса-ақ, атқылайды ауыр ұшқын!
Оңдыра ма қырық пышақ қиян-кескін,

Сен қисапсыз қинауда қиял кештің.
Содыр мінез соқтыққыш сол тұстағы
Емес еді заманнан қияңқы ешкім.
Айналдым алған адал мұратыңнан,

Ұмытылмай ұрпақтарға ұнатылған.
Күй болып көкіректен тасқындаған,
Екшеткен елдің зары, мұңы ақылдан.
Қасқайып әлі қарап тұрғандайсың,

«Бисмилла» деп қолыма алдым қалам,
Анық ақын емеспін салдырлаған.
Көңілшек мінезім бар жігіт едім
Шамаша құрбы сыйлап жалбыраған.

Артықша оқуым көп молда емеспін,
Аз ғана хаттығым бар тандырмаған.
Білгенді хатқа жазып, құрбыларым,
Жан едім кісі көңілін қалдырмаған.

Орамды сөзге жүйрік жорға емеспін,
Тозаңды аяғына шалдырмаған.
Созымды сөз табатын өнерім жоқ,
Айғайлап топ ішінде даңғырлаған.

Мырзалар күпілдеген толып жатыр,
Өңешін босқа созып қаңғырлаған.
Жігіт жоқ іші-сырты бірдей таза,
Жарқырақ пияладай саңғырлаған.

Әншейін мирас болсын деп жазамын,
Туып жүр бұл уақытта әрбір заман.
Бай баласы мырзалар малға айналды,
Ойнаған жас баладай балдырлаған.

Талапсыз, бекер жүрген жас мырзалар,
Жүректі бір қуантып жандырмаған.
Аңызсыз адамдар да жоқ емес қой,
Айылды босқа шауып шандырлаған.

Ойласақ осы күнде заман басқа,
Заманға лайық біткен адам басқа.
Замана қалай болса солай болып,
Шара жоқ жігіт адам жаралмасқа.

тарихи  жырлар
Алды дария, арты жар заман болды,
Әр халық ойлайды ақыл қамалмасқа.
Аралап дүние жүзін көрмесем де,

Айтайын білгенімді замандасқа.
Аз оқып, көпті көріп ғибрат алған,
Ғұсуси парасатты амалдасқа.
Білімнің қадірін пенде көрсе керек,

Керек болса іздесең таба алмас та.
Ғылым, хикмет иесі адамдар бар,
Әр уақыт оныменен арандаспа.
Бір хикмет бар шығар ойлағанда,

Басқа ұрып кетсе де жамандаспа.
Сахарада жан сақтаған атам қазақ,
Заманы осы күнде болды ғажап.
Әр халық ғылым оқып көзін ашты,

Қылады басқа жұртлар бізді мазақ.
Біреудің күнкөргіштік малы болса,
Мықтымыз күн көруге соны қажап.
Бұл күнге біраз жылда зар боламыз,

Қайран ел, заманымыз қалды-ау аз-ақ!
«Байқұс-ау нені көріп жүр?» демеңіз,
Дәм қарыздан құтылайын, елім—абақ.
Бұл күнде дүние жүзі теңселіп тұр,

Өрт шалып келе жатыр бізді қамап.
Көп екен аузын ашқан айдаһарлар,
Тамсанып келе жатыр бізге қарап.
Бұл күнде дүние жүзі қозғалып тұр,

Тараған үш жүз болып қазақ ата,
«Жалаңаш баба» деген берді бата.
Есіл, Нұра, Еділ, Жайық өзендерін
Мекендеп жүрген екен дәмін тата.

Кіші жүз—жағалбайлы, шекті, жаппас,
Сол жерде орын салып қалды жата.
«Алтай тау, Арқа деген кең жер бар» деп,
Орта жүз көксеп тұрды көзін сата.

арғынбектің  жыры
Ұлы жүз—үйсін деген ол да төмен,
Ерлікпен шығарды атын жарқырата.
Ғалия, данышпанлар, түзетіңлер,

Сөзімде артық-ауыс болса қата.
Шежіре, шешендерден ұққаным бар,
Аралап көрмесем де дәмін тата.
«Сырдария» деген жер малға жайлы,

Құлындатып өсірген туған тайды.
Баласы орта жүздің сонда тұрды,
Бұрынғылар көрді ғой осындайды.
Иін бүтін, ішкен ас—тоқ заман ғой,

Айырып білмейтұғын жарлы-байды.
Орта жүз—арғын, найман, уақ, керей,
Өткен заман күнде той, күнде мерей.
Атақты қоңырат, қыпшақ өскен халық,

Заман ғой тоятұғын ішпей-жемей.
Қамқор боп бір-біріне жаны ашиды,
Жоқ болса білдірмейді, бәлен демей.
Сыймайды орта жүздің малы жерге,

Жер керек мал бағатын қалың елге.
Адамы орта жүздің ақылдасты:
«Кетелік Арқа деген сары белге».
Ел бастап жер табатын асылдар бар,

Ұқсайды жан баспаған сары белге.
Ақылын сол заманда береді жұрт,
Саспайтын, қорықпайтын—батыр ерге.
Құдайым, асыл ерге нұр жаудырсын,

Тарлықтан шығаратын жұртты кеңге.
Ерлер бар жарқыратып ту ұстаған,
Әулие адамдар бар дін ұстаған.
Бір Құдайға сиынған батырлар бар,

Дұшпанын қарсы келген қылыштаған.
Ел үшін қара басын құрбан етіп,
Жауларын қарсы келген жұмарлаған.

тарихи  жырлар
Байлар көп берекелі, тартпайтұғын,
Дәулетін еш аямай тыныстаған.
Тілеулес жұрт адамы бірыңғай боп,

Күндестік бір-біріне қылыспаған.
Орал тау, Еділ, Жайық болар басы,
Қатарлас болады Ордың Қарағашы.
Қара ағаш сол заманда моңғұл жері,

Көп екен жер туралы тайталасы.
Шүйгін жер қалмақ, қазақ мекен еткен,
Симайды төрт түлікке сай-саласы.
Ар жағы Қара теңіз деген жер бар—

Моңғұл, татар мекені айналасы.
Көңілдері жоғары соғып кетіп,
Орта жүздің бұрылды басы қайта.
Әр халық мекен алып орнықпаған,

Дарыған батырлық бар кәрі-жаста.
Сол күндегі адамның тілегі бір,
Болмайды ұмытпайтын көңілде кір.
Ағайын екі кісі араз болса,

«Табыстырып қоялық, бәрің де жүр».
Сол күндегі адамды «надан» дейміз,
Сырты надан болса да көңілі нұр.
Ораза мен намазға рас жалқау,

Ақ пейіл, халал жүрек, Құдайға құл.
Адамның іш дүниесі таза болса,
Дұғасы қабыл болады—сонда мақбұл.
«Алхамало белниет» деген хадис,

Ижабат ықыласпен болады біл.
«Иләһи халу бикум» деген хадис.
Сол күнде Россия кеңімеген,
Алдап алып жүреді ебіменен.

Параход, шойын жолдар салынбаған.
Артықша жүре алмайды түбіменен.
Хайлашыл Катерина қатын патша,
Салдырған Петірборды еліменен.

арғынбектің  жыры
Соғыспай әрбір жұртты қаратады,
Ақылын қосып алып теңіменен.
Білдірмей қандай жанды алдап қояр,

Әйтеуір пайдаланар жөніменен.
Молайтқан жер мен суды осы қатын,
Сонда да еш нәрсесі кемімеген.
Түркістан, перғауындар өзі патша,

Ханы бар моңғұл, татар—бәрі басқа.
Молдалар мағынасын парасат қыл,
Әр істі ықыласпен қылсаңыздар,
Боласың рахматқа сонда уасыл.

Сенеді «Құдай» десе айтқан сөзге,
Жас алар қорыққаннан екі көзге.
Біреуге біреу қастық ойламайды,
Ақ пейілдің жері көп онан өзге.

Бір адам жұрт ішінде қисық болса,
Салады жұрт жиылып оны тезге.
Алжыған шал өлсе де от басында,
Жиылып отырады көп қасында.

Ағады дариядай көздің жасы,
Мархабат таппаған соң тоқтасын ба?!
Атақты жұрт иесі ер өлсе де,
Бұл күнде шын қайғырып жоқтасын ба?!

Жоғалса бір адамның жалғыз тайы,
Табады тегіс қарап жарлы-байы.
Адамға адам жаны ашымайды,
Құрбылар, бұл заманның кетті жайы.

Осы күнгі жандарда береке жоқ,
Бұрынғы қайран заман, өтті-ау айы.
Біреуге зиян-зәбір болмасын деп,
Мейірбан адамшылық көптің ойы.

Мал айтып сойса дағы ат шаптырып,
Күнде базар таусылмас жиын-тойы.
Жанашыр бір-біріне болғаннан соң,
Әркімнің тұрар басында абыройы.

тарихи  жырлар
Қадірлі үлкен үйдің сандық кілті,
Жұртта қалса тоқтайды көшкен ұлты.
Қанша кісі, бозбала шауып барып,

Тауып алып келетін ескі құрды.
Ала көз, қырын қабақ ғұрпында жоқ,
Баққаны күнде сауық, ойын-күлкі.
Бұл күндегі адамның іші кірлі,

Жыланша жылтырайды бекер сырты.
Адамның кір болған соң жүрегінде,
Аз болар қабылдығы тілегінде.
Өз жанындай көретін мейірбандық,

Бұл заманда табылмас біреуі де.
«Қалайшадан табылар адамшылық?»
Деген ақыл болмай тұр билерінде.
Береке мен ақылы құралады,

Жұрт болып ел ақтарға кірерінде.
Бытырап арық қойдай жүрміз тозып,
Алалық, қаскүнемдік дерті қозып.
Бір адамның айрандық малы болса,

Сөйлейді өзі жеке жұрттан озып.
Адамға ашымайды адам жаны,
Біреудің жауға кетсе жиған малы.
Мырзалар, оқып ғибрат алыңыздар,

Осындай жұртымыздың кетті-ау сәні.
Өзіне-өзі дардай көрінеді,
Біреудің күн көретін болса дәні.
Оқу менен өнерден жан қалады,

Шаппайды жауға қарсы малдың саны.
Ойлайтын осы күнде қалмады адам,
«Қалай болар,—дейтұғын,—жұрттың қамы».
Аңша орғып бетіменен жүрген қазақ,

Паналап тау арасын өтті тағы.
Атаға бала жаны ашымайды,
Қайғырып қамын ойлап жасымайды.
Бола ма бүйтіп жүрсе адамшылық,

арғынбектің  жыры
«Ағайынның жоқ малын қарас» десе,
Болатындай көреді басыбайлы.
Үлгі, тиым, береке болмаған соң,

Жақсылар елін қайтіп асырайды?!
Адамдардың бәрі де шоқ ұстап жүр,
Желге тисе өрт болып шашырайды.
Білім жоқ мырзалардың көбі надан,

Атқандай көңіл ашпас насыбайды.
Атадан біржолата бала кетер,
Бейшара, бір қайрылмай дала кетер.
Бауыры бірге туған рақымы жоқ,

Айрылып інісінен аға кетер.
Әкесі кедей болса ұл қарамас,
Жатса да аштан өліп бір қарамас.
Жақсылар, бұл мінезді тыймасаңыз,

Жаман ғой түбімізге, тым жарамас.
Жанашыр жақынынан болмаған соң,
Бұл қазақ отырады кімге аралас?!
Кедейін тастап кетер бай ағайын,

Алып жүр көтергендей қай ағайың?
Шұбырып қайда барса кезіп жүрер,
Төрт түлігі қолында сай ағайын.
Бірге туған бауырлас жұртта қалып,

Ертіп кетер түс таныс жай ағайын.
Большевик партиясы мұнан шыққан,
Мархабат ойлаңыздар, әй, ағайын!
Көзіме жақсы-жаман не көрінер,

Қалам ап ел-жұртымды аралайын.
Ешкімге қайыры жоқ надандарды
Құрбылар, адамдыққа санамаймын.
Жазайын қорынбастан сөз анығын,

Сиынып бір Құдайға паналайын.
Сөзіме «роман» деп ат қойған соң,
Әр істі өз атынша шамалайын.

тарихи  жырлар
Құдайға сенген адам құстай ұшар,
Жігітті надандық байлап, қатты тұсар.
Қолыма қалам алып сөз ойлансам,

Көрініп талай мінез бойды қысар.
«Талапты ер тау кеседі» деген мақал,
Ер жігіт тәуекелге ерте басар.
Гауһар тас су түбінде тат болмайды,

Оқыған данышпандар соған ұқсар.
Бір сөз бар нақылият бұрынғыдан:
«Білгендер қиссалардан,—деген,—ұғар».
Әр түрлі халықтардан ғибрат алсақ,

Білгенді жариялап хатқа салсақ.
Ағалар, біз пақырды сөкпеңіздер,
Арық қой секілденіп жұртта қалсақ.
Көз ашып, жас мырзалар, оқысаңыз,

Қарағым, ұғар едің тілің тамсап.
Бар болса жұртымызда шын талапкер,
Қайғырып отырмас ек босқа шаршап.
Ұлық пен бай баласы өнер тапса,

Айғайлап айтар едік жұртқа жар сап.
Ұшқан құс жан-жағынан өте алмайтын,
Кезікті алдымыздан қиын тар шат.
«Құл алдында құрулы талқы» деген,

Бұл ғадет оңдырмайды-ау, қайда барсақ.
Үкі тағып бұлғақтап, ел қыдырып,
Мырзалар, баспаңыздар босқа талтақ.
Оқу оқып, өнер тап, қарақтарым,

Қашаған ат секілді болма жалтақ.
Бір күні кез боп қалсақ айдын көлге,
Қайықсыз өте алмаймыз қолмен малтап.
«Заманы қалай болса бөрік солай»,

Ертерек ақыл ойлап, енді жан тап.
Мырзалар, ойламаңыз: «Өлең ғой деп,
Хат жазған қалам алып өнер ғой» деп.
Заманның ыңғайына қарағанда,

арғынбектің  жыры
«Жау қарасын көрмей қаш» деген мақал,
Біліңіз, жақындасам «адам ғой» деп.
Қараңыз дүние жүзі қандай болды?

Әр сөзді естіп-көріп келем ғой, деп,
Көңіл соқыр болса да, көзім бар ғой,
Рас-ақ, осы көзге сенем ғой, деп.
Ынтымақ, қолда қару болмаған соң,

Не деген жарлығына көнем ғой, деп.
Ноқталап сүйреген соң кім қалады,
Бас ауырса жетекке көнем ғой, деп.
Ойлаңдар ата-бабаң айтқан ақыл:

«Кеш қалсаң ес кетеді» деген ғой, деп.
Ағалар, көзбен қарап байқасаңыз,
Мың қойды жалғыз қасқыр жеген ғой, деп.
Иншалла, осы сөзім жұртқа қызмет,

Ойлаңдар мағынасын терең ғой, деп.
Келе ме ойласаңыз ажал айтып,
Кетер ме «қой!» десеңіз кейін қайтып?!
Заман да ойласаңыз сол секілді,

Жүрмелік қам ойламай, көңіл байытып.
Білмейді хикметтің ешкім сырын,
Неше жыл жолдас болып, мехнат тарттық.
Хүкіметке жолдас болған адамдардың,

Ақылы әрқашанда болады артық.
Сенбейді заманаға кейбір жандар,
Бір күні ақ түйедей кетер тарпып.
Хабар жоқ еш нәрседен болма ғапыл,

Надандық күн-күн сайын келеді артып.
Ілгері заман үшін болар пайда,
Жас күнде оқып қалсаң, ерте қарпып.
«Пәленшекең ауылының әйелдері—

Сұлу» деп күн өткізбе, босқа тантып.
Жұрт едік кең далада малды баққан,
Мал сүтін тамақ қылып жанды баққан.
Бір адам жұрт қамына ақыл айтса,

«Мынауым тыңдады!» деп санды қаққан.
Ол адам, ол заманның бірі де жоқ,

тарихи  жырлар
Тарылған заман келді қанды қақпан.
Шығарып алатұғын досың бар ма,
Жабысып, тістей қатып қалды қақпан.

Анталап арғы жақтан, бергі жақтан,
Әркім тамақ табуға салды қақпан.
Көзіміз күнде бәрін көріп тұр ғой,
Нақақтан жала жауып, зар жылатқан.

Жас қозыдай үйшікке қамап алып,
Телміртіп қараңғы үйде жаудыратқан,
Жазықсыз қамап алып қысым жасап,
Сүйегін талай ердің саудыратқан.

Соларға үйіп-төгіп тыға берсек,
Көрінер өзімізге осы мақтан.
«Қайтіп жұрт бола аламыз?» деп ойламаймыз,
Қайғысыз күліп-ойнап босқа жатқан.

Николай, Манжу хандар кетті қайда,
Неше мың жыл орын алған алтын тақтан?
Мысалы бұрынғының келген жоқ па,
Айырылды талай жандар қалың бақтан.

Адам өзі бұзылса бағы кетер,
Бағы толық, мырзалар, енді сақтан.
Құранда, хадислерде оқылып тұр:
«Пендеге қылған ісің—зауал Хақтан».

Заманды бұрынғыдай демеңіздер,
Сөзіме құлақ салып, елеңіздер.
Күн бұрын ақылдасып, бас құраңдар,
Өткенге қайғы-уайым жемеңіздер.

Билік қолда тұрғанда ұмтылыңыз,
Күн болды шара тауып, себеп іздер.
Көз ашып ояныңыз, абақ—жұртым,
Күні бүгін жүргенің ескі ғұрпың.

Берекелі ғұрыптан тағы жоқпыз,
Баяғыдай қайда әзіл, ойын-күлкің?
Бытырап әрбір жерде көшіп-қонып,
Орынсыз шығын болды жиған мүлкің.

Татулық, жанашырлық, мархабат жоқ,
Жыланша жылтырайды бекер сыртың.

арғынбектің  жыры
Арамдық жүрегіңе қонғаннан соң,
Бірі май, біреуі қан болады ұртың.
Бас қосып, ақыл құрап жиналыңыз,

Заманның көріп тұрсың әрбір қылпын.
Мырзалар, заман халін ойласаңыз,
Жауға қарсы шықпайды қой мен жылқың.
Пікірлі, ақыл тапқыш, епті озады,

Бос қалар бой түзеген талай сылқым.
«Жау қайда? Жар астында!» деген сөз бар,
Құдай аман сақтасын жұрттың ғұрпын.
Таң атып, басқа жұртқа күн шығады,

Біздің ел сәуле көрмей тұншығады.
Қолыма қалам алып сөз ойлансам,
Азырақ біз пақырдан сыр шығады.
Осыны ойлап-білген жігіт бар ма?

Әр түрлі заманадан қыр шығады.
Халыққа ғибрат үшін таратуға,
Арғынбек пақырыңыз қымсынады.
Талапты бай баласы, мырзаларға:

«Қарағым, оқышы» деп ұсынады.
Қамалып биік жарға қалса жұртың,
Айырып сонда сүйреп кім шығады?
Сонда сүйреп шығарар ұлық кісі,

Ақылды, көңілі ояу, тұнық кісі.
Халқына «Мынадай!» деп жол көрсеткен,
Жұрт ұстаған ерлердің біліктісі.
Ел түзеп, идаятқа басшы болған,

Ұлықтың ақыл тапқан қылықтысы.
Сасқанда жол табады білген кісі,
Кең күнде ақыл ойлап жүрген кісі.
Бір іске жарамайды, таршылықта

«Надандық қор қылар» деп күлген кісі.
Құтылады ақылын тапқан кісі,
Иіріп елін қойдай баққан кісі.
Жау қолында қор болып кете берер,

тарихи  жырлар
Күн бұрын қолда қару болмаған соң,
Әр іске бір ұмтылар сасқан кісі.
Жалқаулық, жадағайлық, жаман ғадет,

Ерте ойлап құтылады қашқан кісі.
Мырзалар, жас кезіңде надан қалма,
Болады оқып-біліп жастан кісі.
Әр уақытта артына белгі тастар,

Қай жерде біліммен көз ашқан кісі.
Я, Алла, есіне сал мырзалардың,
Білмеген соң белгілі құр қаларың.
Абақ ел көзін ашып оянбаса,

Қиябет кезігіп тұр сырғанарың.
Сіздерге заман міндет болды, байлар,
Жауға қорған болмайды малдан айбар.
Аяма малыңызды халал жолға,

Балаңыз надан болса көзі жайнар.
Түк білмей, жаутаң қағып қарап тұрса,
Қор болып зығырданың сонда қайнар.
Сенбеңіз, аяқты мал таусылады,

Неше байлар жоқ болған толған сайлар.
Алланың өзі берген халал малын,
Берген зекет жоқ болса, жауың шайнар.
Өнерлі, білімділер мыңды жығар,

Не секілді тұлпардан озды тайлар.
Құдайым малды берді: «Бағып жүр,—деп,
Кеңшілік құдіретімді танып жүр,—деп.
Сіздерге малдан зекет парыз қылдым,

Әміріме қарсы келмей, танып жүр,—деп.
Берген халал малымды арамдамай,
Әрқашан мені есіңе алып жүр,—деп.
Ұстай бер дүние, ақырет, керегіңе,

Парыз қылдым қажыға барып жүр,—деп.
Зекетсіз мал бұйырар дінсіздерге,
Қор болып талай байлар арып жүр,—деп.
Әржақты ақыл, пікір ойлаңыздар,

арғынбектің  жыры
Жалшы алыңдар малыңды бағатұғын,
Ерінбей аңдып, бағып-қағатұғын.
Балаларды босатып оқуға бер,

Өнер тауып жұртқа олжа салатұғын.
Ойласаңыз, мырзалар, заман келді,
Надан кісі қор болып қалатұғын.
Мырзаларды, әкесі қор қылмаңдар,

Оқу оқып жасында өнер табатұғын.
Ат мініп, ыржың қағып, ел қыдырып,
Заман жоқ бұрынғыдай шабатұғын.
Енді қамдан, мырзалар, жатпаңыздар,

Жігіт болсаң айтқанға нанатұғын.
«Жағаласса жан қалар» деп еді ғой,
Күн болды жау жағадан алатұғын.
Азуы алты қарыс жолбарыстар,

Әр жерден табылып тұр қабатұғын.
Бас қосып, ақыл құрап қамданыңдар,
Заһарлы айдаһар көп шағатұғын.
Түсіне шыдамайтын аюлар бар,

От болып екі көзі жанатұғын.
Анық байқап ұғыңдар, айыптамай,
Сөзім сол естеріңе салатұғын.
Заһары ауызынан шығып тұрған,

Байқамасаң қабан көп шалатұғын.
Мырзалар, бекер-босқа тастамаңыз,
«Тәтті сөз емес қой,—деп,—қанатұғын».
Аралап дүние жүзін жаңа жеттім,

Үлкен той болып жатыр баратұғын.
Ұлықтар, ел-жұртыңды жиыңыздар,
Тентек пенен тебізді тиыңыздар.
«Ақыл айтып пендемді түзеп тұр» деп,

Артықша Құдай берген миыңыз бар.
«Тақсыр!» деп жанның бәрі тік тұратын,
Салтанат, абырой-бақыт, сыйыңыз бар.
Әр жерге мектеп салып, бала оқытып,

Тамырын надандықтың қиыңыздар.
«Хан түзелмей, халқы да түзелмейді»,
Деген сөз, барлық басшы, ұғыңыздар.

тарихи  жырлар
Сіздерді Алла жаратты елге бас қып.
Гауһардай жарқыратып, асыл тас қып.
Аттарыңыз хандарға мағлұм болды,

Құдайым атақ берді сонша бас қып.
«Әділдікпен құрғатып жіберер» деп,
Алдыңызға бармақпыз көзді жас қып.
Жұртыңызды аралаңыз атқа мініп,

Өстіңіз жас күніңнен таққа мініп.
Арам менен алалды тексеріңіз,
Ел кетті арамдықты жатқа біліп.
Алалды табанына салып алып,

Төсеп алды астына мақтан қылып.
Әр жерге жұрттарыңыз тозып кетті,
«Пәлен жер» деп өкпесін созып кетті.
Мал қуып, барымталап, ұрлап-қарлап,

Осындай пәлекеттер қозып кетті.
Арамға тыйымшылық болмаған соң,
Жақсыдан жаман адам озып кетті.
Ұры болып тегіс атқа мініп кетті,

Әр адам өз білгенін қылып кетті.
Япырым-ау, бұл не деген заман болды,
Шетінен жамандыққа жылып кетті!
Адасып айдалада қалды момын,

Мойнына жырындылар іліп кетті.
Ұлық қайда, ол қайда, мекен қайда?
Бытырап, бет-бетімен жүріп кетті.
Бөрі етектен алғанда, жау жағадан,

Бір адам жоқ мал жоқтап, дауламаған.
Нақақтан бір-біріне пәле салып,
Адамды малдан оңай саудалаған.
Бірін-бірі қиратып, мал тарттырып,

Адам бар ма шығынға аунамаған?
Мұнан да белгілі жау өзі жақсы,
Ел бар ма бірін-бірі жауламаған?
Бір адам бұзақылық «өнер» тапса,

арғынбектің  жыры
Көтеріп барлық адам қаумалаған.
Қиыр жайлап, шет қонып жүрген жерде,
Кісі бар ма көз жасы сауламаған?

Осындай жұрт болдық па, ойлаңыздар,
Мархабат, әм әділдік ойламаған.
Ұрлық-қарлық көбейіп, басқан-тұрған,
Адам бар ма, байқасаң, зарламаған?

«Ұрлық, зорлық қылмаңыз, бұқаралар,»—
Деп айтып, хүкмет жоқ жармалаған.
Кетеді қалам алсам қайғы жеңіп,
Кім айтар, осы ақылды жайлы көріп.

Жазамын замандағы хабарларды,
Мырзалар оқи ма екен, сыйлы көріп.
Салайын ерте күнде естеріңе,
Күн бұрын, ағаларым, хабар беріп.

Ойламай «қалайша?» деп қалмаңыздар,
Сөзімді осы жазған зиян көріп.
Көзі ашық, көңілі ояу асылдарға
Сөйледім бұл сөзімді тура көріп.

Білгендер жазғанымды миға салар,
Қапия, ғажап емес, қалар көріп.
Орта жүздің Сырдариядан аууы
Сөзімді бастап едім ішкі жерден,

Таратып шығарайын төменгі елден.
Оқысын ғибрат алып жас мырзалар,
Хат біліп, қара танып, ғылым көрген.
Мен пақыр білгенімше аямастан,

Әрбірін мағлұм әйлап хатқа терген.
Жастарға бір мінәжат болар ма деп,
Ерінбей уақыт тауып жазып берген.
Орта жүз—арғын, найман, қоңырат, қыпшақ,

Сайланып уақ, керей мылтық ұстап.
Сол күнде моңғұл, қазақ араласып,
Сілтейді бір-біріне қару нұсқап.
Күнде топ, күнде жиын—жау заманы,

тарихи  жырлар
Жүрмейді жігіт саспай, жайлап-қыстап.
Адамның көңілі ауған соң тоқталар ма,
Мекендеп тұруына болмайды еш бап.

Атысты қазақ, қалмақ жиылысып,
Қаптады қалың әскер құйылысып.
Сол соғыста қазақты қалмақ жеңіп,
Жаушылық тоқтамаған тиылысып.

Ол күнде бұл орта жүз Сыр бойында,
Жүреді өткен істер кім ойында?!
Айтқанынан қайтпайтын ерлер бар ғой,
Қайырылып қарамайтын—тоңмойын да.

Бір беттеген жағынан қайрылмайды,
Бойтұмар бір атқа алған бар қойнында.
«Кең жерге елді бастап кетелік,—деп,
Алтай тау, Сарыарқаға жетелік,—деп,

Орта жүз баталасып көшіп кетті
Сіберски жеріне өтелік,—деп.
Артымызға неше мың шерік салып,
Осындай сақтықпенен көшелік», деп.

Арғыннан ер Қазыбай бастап елді:
Жақсы деп тұрып қалды Семейтауды.
Өскенбай жаңа талап жігіт екен,
Аянбай көрсететін омырауды.

Келген жердің бәрі де моңғұл екен,
Шауып, қырып шығады тосқан жауды.
Ақмола, Торғай, Семей барды арғын,
Оңтүстігі Ақ шәулі, Қоңыр шәулі.

Қазақтан он миллион Томен тұрған,
Қараған Россияға шынжыр баулы.
Өскенбай, қажы Құнанбай, мырза Ыбырай—
Абайдың жаннан асқан білімін-ай!

Затың қазақ болған соң амал бар ма,
Арманда зарлап өттің, дүлдүлім-ай?!

арғынбектің  жыры
Ғаламға үлгі жайып сөз тараттың,
Атыңыз бақи қалды, бұлбұлым-ай.
Низамия болмаған атаң қазақ,

Табылмас енді ойласақ бір күнің-ай.
Құданың әмірі болып қайтып келсең,
Жабырлап айтар еді ел мұңын-ай.
Жадағай кең далада өскен қазақ,

Құдайым келтіре ме сендей ұлды-ай?!
Уақта би бар екен Жарқын деген,
«Кең жерге шығып қалсын халқым» деген.
Берекелі орта жүзге бір жақсы адам,

«Рақымет айтып жүрсін халқым» деген.
Атақты қажы Тыныбай, болыс Нұрке,
Ерлер еді «жұрт танып қалсын» деген.
Жаранлар, Арғынбектің бұл талабы—

Балалар оқып, құлақ салсын деген.
Ағалар, аз өсиет білгенімше,
Ғибрат әр біреуден алсын деген.
Ашамайлы, сыбан, керей қалды тұрып,

Жақсы жер осы екен деп мойын бұрып.
Бақ қонған Шоқбатарға тұқымынан,
Қараған бір кісіге мойын бұрып.
Тағы да «абақ керей» деп қосамыз,

Анықтап айырмайды көңіл беріп.
Ұғыңыз, жас мырзалар, қарақтарым,
Берейін білгенімді дайын қылып.
Ер Шақабай бейіті Қызылжар су бойында,

Ат шаптырған бұл мырза Семей тұрып.
Ұрпағы Өр Алтайға—мұнда келген,
Ізғұтты, Жарқынбайлар ерлік қылып.
Қабанбай батыр болған наймандағы,

Тұсында тең болмаған қай жан дағы.
Әулие шарапаттау адам екен,
Атағын алты алашқа жайған дағы.
Қызыр келіп, бақ қонған тұқымына,

тарихи  жырлар
Зор дәулет ұрпағынан үзілмеген,
Осындай берекенің айланбағы.
Қожақұл, Әли, Жаппас, ер Әділбек,

Өнері кітап болар Сайрандағы.
Сүлеймен, Қанағаттың заманында,
Малы асып қаракерей қайдан дағы.
Аягөз, Омскіге келді найман,

Атағын ер Тоқабай көпке жайған.
Дәулеті Жылқыайдардың жұрттан асып,
Дәм тартып келіп шықты әлдеқайдан.
Арқаға жігін жазбай келіп шықты,

Ер бола ма, ойласаң, сөзден тайған?!
Уағдасы, қаулысы—бәрі бірдей,
Бейне зәмзәм суындай жүрек шайған.
Қайратты, алал жүрек асылдар бар,

Кем емес жарқыраған толған айдан.
Сол күнде толысып тұрған қазақ халқы,
Айырып білінбейді жарлы байдан.
Байжігіт Тарбағатай шықты тауға,

Өскен ел қандай қиын омырауға.
Мәметек, Есенгелді, Бұрынбеттер,
Қорықпайды бар десе де қандай жауға.
Қай жерге барса дағы моңғұл екен,

Құтылып аман келсе жаны сауға.
Бозбала күндіз-түні ат үстінде,
Жер шалып, үйде отырмай, көңіл аула.
Елдің бетін қайырған атың болса,

Атыңа мін, бозбала, бар да, жаула!
«Жер үшін өлсек шейіт боламыз,—деп,
Тартынба!» деп қыздырар осы дауға.
Бұл матай Қалбатауға келіп шықты,

Шоңай деген батыры асқан мықты.
Жер екен шөбі шүйгін, малға жайлы,
Орнығып сонша халық мекен етті.
Арып-шаршап көп жерге көшкен халық,

арғынбектің  жыры
«Бір жағы тау, бір жағы дала екен» деп,
Атқа мініп аралап, көріп ұқты.
Жүрген жердің бәрі де моңғұл екен,

Сескеніп, қазақ ұлтын көріп, ықты.
Тау ішін аралады ергенекті,
Атағы талай алыс жерге жетті.
Алтыбай, Ақтанберді батырлар бар,

Көкжарлы, Сары Жомарт асыл текті.
Алтай тау сұлу қыздай жасанып тұр,
Қойнына құшақтайды сонша көпті.
Моншағын үзіп алсаң таусылмайды,

Мырзалар дәмін татса әрбір епті.
«Аспан—ата, жер—ана» дегендейін,
Бұл Арқа талай өскен елге жетті.
Қожанбет Сарытауға шықты келіп,

Ақ найман жатып алды Шиді көріп.
Шақыртты би Сырымбет деген кісі,
Арт жағын орнықтырып, жиып-теріп.
Алтай мен Тарбағатай тұстас жерлер,

Тұрады бір-біріне хабар беріп.
Сол күнде тыныш тұрмас қазақ-моңғұл,
Қайратты ерлері бар өңкей дүлдүл.
Төреден хан Абылай деген кісі,

Атақты, жұрт билеген асқан бұлбұл.
Содан бері екі жүз жылдан асты,
Мырзалар, анық ұғып, ескеріп жүр.
Құр босқа жүргенменен іс бітпейді,

Ерінбей мұндай сөзге мойныңды бұр.
Дөртуыл Көкпектіге келіп жетті,
Сол жерді біраз жылдай мекен етті.
Есенгелді, Солтангелді—екі мырза,

Бірі бай, бірі батыр асыл текті.
Ақбарақ пен ақболат деген таптар,
Тарбағатай тауына шығып кетті.

тарихи  жырлар
Шәуешек ұлығына қарап қалып,
Өмірі бүгінге шек сол жерде өтті.
Қара Ертісті мекен етті көп дөртуыл,

Ноғай, Сағал, Сегізбай, Назар бұлбұл.
Би Нұқатай, Бөтеке, бай Тоқсаба,
Дөртуыл беріп еді түгел шылбыр.
Мәз Ботабай, Жансары, Бөкі мырза,

Қалды ғой бәрінен де дүние құрғыр.
Бикебай, Шөкет, Қалт, Көпен, Атқұл,
Әділет жұрт ұстаған өңкей мәшһүр.
Болыс Қытай, Тақырбас, би Тосқынбай,

Аттарын түгендейін хатқа бір-бір.
Білінген алты алашқа қажы Жапабай,
Сөйлесем таусылмайтын мәселе тұр.
Рақыметлік би Жорықбай, Халық, Қазым,

Ұстайтын сөзге берік темір шынжыр.
Бекмұқамет, Ақымет, Иса, Әубәкір,
Сайраған сандуғаштай өңкей бұлбұл.
Ақыметжан, Рақымжан, мырза Өмірбек,

Тілеулес ғазизларым бәрі дүлдүл.
Есентай, Мұқан, Боқай, Дуан ханлар,
Арғынбек ойлағанда-ай сағынып жүр.
Жылында сағындым деп хат жазады:

«Бұл қалай, молда Арғынбек, жүргенің құр?»
Осылар дөртуылдың жақсылары—
Кіреді көз көргенде көңілге нұр.
Абақ керей Ертісті келген өрлеп,

«Табылар жоғартыннан жақсы жер» деп.
Россия патшасына қолын қойып,
Аз ауыл найман ішін қалды жерлеп.
Кішкене тау, Сауырды мекендейді,

«Бұл жерден кетерміз,—деп,—қайта сермеп».
Атақты би—Жақсыбай жантекейден,
Жол айтып хан сиязда салған өрнек.
Жансұлтан деген төре болыс болып,

арғынбектің  жыры
Жұптыбай, би Ысқасын, қажы Қазақбай
Оятқан ақылымен жұртты тербеп.
Жәке мырза, Өсер, Лақ аз жыл қарап,

Атақты ерлер болды-ау асқан манап.
Қадірлі найманға да болып тұрды,
Дөртуыл, байжігіттер—бәрі жанап,
Он жеті жыл орысқа қарап тұрып,

Қарта мен алман берді анық санап.
Қытайға онан кейін өтіп шықты:
«Ауданы жоғары,—деп,—елім—абақ».
Абақтың орнындағы ұлықтары,

Шақырды жүрегіне бірін балап.
Жұртбай мырза, қара Оспан, Бапы, Сары—
Бәрі де болмасын деп қырын қабақ.
Ласты жер арасы кірент болып,

Там жастанып, үй салған өлшеп-тамап.
Абақтан ер Жәнібек батыр шыққан,
Дұшпанының талай жерде туын жыққан.
Халықты батыр менен бай бастайды,

Жауларын қарсыласқан жерге тыққан.
Тең болып аз ғана ауыл қалың елге,
Именіп бәрі дағы төмен бұққан.
Рухына құран оқып бағыштамай,

Ұрпағы не болады соны ұмытқан?!
Қарызы сол ерлердің көпке бірдей,
Әр уақыт дұға қылар еске тұтқан.
Орта жүзге ілінген асыл еді,

Беттеген дұшпандары қойдай ыққан.
Ерінбей хат-қаламға жазыңыздар,
Ерлердің, жігіт болсаң, атын ұққан.
Ұқсын деп жас мырзалар сөз жазамын,

Менің де алғаным жоқ артық жұрттан.
Алтайға келіп шықты абақ керей,
Тілеулес бір-біріне жағад керей.
Сол кезде Ертіс, Алтай толған моңғұл,

тарихи  жырлар
Алтай жайлап, Ертісті келіп қыстап,
Моңғұлды қағып-соғып жүрді нұсқап.
Бозбала күндіз-түні ат үстінде,

Тамаша қару-жарақ, мылтық ұстап.
Қазақтың жау алатын заманы еді,
Атағы көтерілген осы тұста-ақ.
Бұл абақ орта жүздің серкесі екен,

Аз ауыл ішіндегі еркесі екен.
Ағайын-бауырлары Томен қалған,
Бөлініп шығып кеткен келтесі екен.
«Қайнағасы—уақ» деп бір сөз айтар,

Бір бұқаға таласқан жеңгесі екен.
Жағалап Алтай тауға келген абақ,
Мекендеп жер қызығын көрген абақ.
Ел болып он екі тап ақыл қосып,

Құдайым өзі бақыт берген екен.
Бір кісіден туғандай ақыл қосып,
Бір Құдайға паналап сенген абақ.
Хан сайлап, өз ішінен ұлық сайлап,

Іргесін осылайша көмген абақ.
Абақ керейдің төре шақыруы
Шыңғысханның Әбілпейіс жұрағаты,
Бейжіңнен уаң болып шыққан аты.

Сол күнде тілмен айтып болар емес,
Ақсүйек төрелердің салтанаты.
Жетім бала қазаққа хан болады,
Бар я жоқ болса дағы ғадалаты.

Абақ ел басын қосып ақылдасты,
Бірігіп қайдағысы жақындасты.
«Қоямыз ортамызға төре қылып,
Табайық бір ақсүйек—асыл тасты.

Төресіз ел болмайды» деп бағалап,
Бәрі де бұл кеңесті мақұлдасты.
Ақ сақалды мырзалар, білімділер,

арғынбектің  жыры
Жиылды халық болып, бастап істі.
Сол кезде Әбілпейіс Томен жатыр,
Сайланып жолға шықты би мен батыр.

Қанша мал, қанша жетім—тарту алып,
Осылайша төре іздеп келе жатыр.
Жол жүріп жарқыраған сайлауыттар.
Базар боп түскен жері құрған шатыр.

Осылайша мән-жайын айтқаннан соң,
Хан-төре «Жарайды» деп көрді мақұл.
Бар екен бір ханымы Тұмар деген,
«Төреге қазақ халқы құмар» деген.

Үш баласы бар екен бір өзінде,
Алып бар, төре болып тұрар деген.
Нәсілді балалары—асыл еді,
Береке жұртқа пайда қылар деген.

Көгадай, әм Жабағы, Сәмен төре,
Сіздерге төрелікке ұнар деген.
Көшіріп алып келді улап-шулап,
Мақтанып іздеп барған ерлер дулап.

Қондырды әкеп Байтүбек деген жерге,
«Тынығып жатыңыздар—аунап-қунап».
Шүйіншілеп, шапқылап жиылды жұрт,
«Халқыңыз келіп тұр,—деп,—аттай булап».

Ат шаптырып той қылды абақ керей,
Бозбала ат үстінде жүрді зулап.
Абақ елі күндіз заулап келіп жатыр,
Айдап кеп қанша малды беріп жатыр.

Үй тіккен ақ төбедей орда қылып,
Қызықты жас төрелер көріп жатыр.
Берген соң Құдай бақыт сүйегіне,
Төрелер жас құлындай еміп жатыр.

«Ханымыз ішімізден табылды» деп,
Базар боп абақ керей, кеңіп жатыр.
Жиылды он екі абақ ұлы-кіші,
Іздеген мақсаттары жазы-қысы,

тарихи  жырлар
Ұлықтап Көгадайды хан көтерді,
Басына келіп қонды бақыт құсы.
Бақ, мансап ұрпағынан үзілмеген,

Қабыл боп ақ ниетпен қылған ісі.
Мырзалар, осы ғибрат, ұғыңыздар,
Осындай келіп қонған бақтың құсы.
«Алдияр, құтты болсын тақытыңыз!

Мүбәрәк болсын,—деді,—бақытыңыз!
Бабаңыз хан Шыңғыстың бағын берсін,
Берекелі болсын,—деп,—уақытыңыз!»
Тұрғызды осылайша ұлық сайлап,

Мысалы сүт бетінде болды қаймақ.
Абақтың үштен бірін төлеңгіт қып,
Жабырлап қызмет қылды тұрған аймақ.
«Уәзірді енді ханға қоялық» деп,

Жамағат ақылдасты кеңес әйлап.
Қарадан төрт кісіні қойды сайлап,
«Сөзіңді бұрмаймыз» деп уағда байлап.
Көкен, Бопан, Құлынбек, Бейсенбі би,

Жарқырап туған айдай шықты жайнап.
Ақылды, бек данышпан ерлер еді,
Суындай тас бастаудың тұрған қайнап.
Жантекейде Шәу деген би бар екен,

Данышпан өзі жүйрік ділмар екен.
Ақ жүрек, жұртты бірдей көретұғын,
Халінше Құдай деген діндар екен.
Қай жерде ұлы кеңес тілеу болса,

Батагөй халық сүйген бір кәрі екен.
Мұстажап, әддә қуат болса керек,
Батаны сол жарықтық қылған екен.
«Әумиін» деп қол жайып он екі абақ,

Шуылдап бәрі жылап тұрған екен.
Шәудің батасы:
Я, Құдай, өзің оңда құл батасын,
Кеше көр кеңшілікпен сөз қатасын.

арғынбектің  жыры
Құдіретің жетпейтін ісің бар ма,
Ғаріп, мұқтаж пендеңді жырғатасың.
Жұрт едің көшіп жүрген біраз ауыл,

Жан-жақтан соғып тұрған күнде дауыл.
Ей, Алла, рухымызға береке бер,
Бір кісіден туғандай тәтті бауыр.
Ер өліп, ыдыс бұзған іс болса да,

Көрсетпе бір-біріне сөзін ауыр.
Он екі абақ елімді ала қылма,
Досқа күлкі, дұшпанға таба қылма.
Әділ қыл төре менен билерімді,

Қиянат жасамаған қара қылға.
Қандай іске жұмылып ұмтылғанда,
Көзін жас, көкірегін сәна қылма.
Ашуларын ақылы жеңіп тұрсын,

Көңілін бір-біріне жара қылма!
Төрт жардың заманындай болып өтті,
Мал-басқа бәрі дағы толып өтті.
Періште «Әумиін!» деген уақыт екен,

Рухына бақыт, мансап қонып өтті.
Төрт би—төре атанып күні бүгін,
Жар болып, әруақ жебеп, шоңып өтті.
Абаққа рухыменен тиянақ боп,

Жаны ашып, халқын аяп қорып өтті.
Қолдай гөр әруағың нағашы атам,
Ботақара, Шүйіншәлі баласы атам.
Періштелер батаңа «Әумиін!» деген,

Дұғаңыз болған екен тамаша атам.
Қызынан туып едім Сарық шалдың,
Батаңды сонда жұртқа беріп салдың.
Жайың жаннат, рухыңды шат қылсын Алла,

Аты мағлұм ерлерді теріп салдым.
Бұл абақ осылайша ел болыпты,
Ниеті бір Құдайға жөн болыпты.

тарихи  жырлар
Қалың ну орта жүздің таптарымен,
Әр ауыл шетте жүрген тең болыпты.
Әр жұрттан іздеп келіп, көрші сіңсе,

Ешкімді бөтенсінбес кең болыпты.
«Төрт би—төре заманы» берекелі,
Айтқаны жерде қалмай ем болыпты.
Қожамжар деген төре батыр шығып,

Абаққа асқар сары бел болыпты.
Абақ керей аз ауыл тарап жүрген,
Үйрек ұшып, қаз қонған көл болыпты.
Сол уақытта туған екен—бақыт жылы,

Сағадат заман екен анықтап біл.
Мүбәрак хазірет атаң нәсіп қылған,
Абағым, бұл халге де шүкірлік қыл.
Құдайым бұл Алтайға дәмін жазған,

Жер мен көкке тірелген бәйтерек тұр.
Тараған жер жүзіне кереметі,
Жаранлар, әруағын ескеріп жүр.
Абаққа әуел бастан тұрақ болған,

Топырағы көзге сүрме ұлық-ақ бір.
Көгадай абақ елден бір бата алды,
Бейжіңге ханға барып гүң таңба алды.
Қарадан төрт жақсыны басшы қылып,

Керейді осылайша жолға салды.
Төре Оспан, Жұртбай мырза, Байпақ, Сары,
Нашын би, ер қара Оспан кетті бәрі.
Қарадан хан боп туған бейсі Мәміш,

Болған соң кім қалады дүние пәни?!
Закің төре, Жәке би, Өсер, Лақ,
Өрдегі Мұрындық пен өтті Тары.
Беделқан, зәңгі Шотай, мырза Уәли,

Толымды ерлер еді жұрттың нәрі.
Он екі абақ еліне осы күнде
Дұғагөй болып тұрған Өміш кәрі.
Алтайда Буыршынды мекен етіп,

Аумаған неше атадан қоныстары.
Дұғагөй гүң Биғажы тұрған кәрі,
Тақсырдың абағына сөзі дәрі.

арғынбектің  жыры
Амбы Қылыш, Әбілмәжін—жас мырзалар,
Бұлардың енді туды замандары.
Үрімжі мектебінде Махмұт бейсі,

Өнертап жақсылардың балалары.
Ақсақал осы күнде амбы Жақып,
Азайып бара жатыр ескі-кәрі.
Талапты қолындағы Оспан бала,

Жиырмасыншы ғасырдың адамдары.
Дұғагөй, әм тиянақ халиялар,
Сәлемет тұрған күнде жұрттың нәрі.
Түркістан өтіп кетті жас күнінде,

Жаннатқа ие болған бас күйінде.
Құдайым абырой, бақыт берсін Кәкен бала,
Атадан жетім қалды жас күнінде.
Жанымқан қайратты боп шықты жастан,

Именер жігіт емес әуел бастан.
Бұл күнде атақтының бірі боп тұр,
Қай жаққа бұрылса да салмақ басқан.
Талапты, жау жүректі, қайтпайтұғын,

Азулы ұлықтармен жағаласқан.
Құдайым өмір берсін жас талапкер—
Ақыл жастан шығады, асыл тастан.
Жігіттің бақ жұлдызы тураланса,

Оң келер олқысына қарамастан.
Бұл уақыт көтеріліп аты шығып,
Замандас артылып тұр шамаластан.
Жігітке бақыт қонып, оңға айланса,

Ойласаң жан бола ма онан асқан!?
Болса да қандай дана құрбыларым,
Бақытсызы еш кетер, жарамастан.
Бұл күнде бақтың орнын өнер алды,

Бұл заман өнер-ғылым араласқан.
Мәукетай көрер көзге толық еді,
Байсалды, толық адам болып еді.
Болған соң дүние пәни, арманы көп,

тарихи  жырлар
Қапталбай, бір бай кісі хатшы—зұрған,
Жасынан Тәкең ертіп атшы қылған.
Жақсыға қылған еңбек зая болмас,

Керейге таныстырып мәлім қылған.
Бұл күнде Халықбайдың тиянағы,
Құдайым өз тұсында бақты қылған.
Жол көріп, бала күннен атқа мініп,

Есепті бір кемітпей қатты қылған.
«Абақтың атқа мінген азаматын,
Қалдырмай жазайын» деп ойлап бәрін,
Айтылған бұл кеңесім жыр да болса,

Қалмасын аты шықпай көңілі жарым.
Минго заманында абақтың ел билеген ұлықтары
Жүн уаң—Әлен төре абақтағы,
Жас бейсі Қанапия талаптағы.

Сағидолла, Засық бейсі жаңа талап,
Орындағы мырзалар манап тағы.
Жау жүрек, жас талапкер Шақаң мырза,
Хүкмет ұлығы—Шыңжаңның сабақтағы.

Тиянақ бұл өрдегі—тәйжі Жапар,
Ескі заң берекелі санақтағы.
Абақтың бәрі түгел жазылады,
Болса да көрінбеген қабаттағы.

«Азиятский Алтай керей» деп атанып,
Халықтар тұрған мұндай санаттағы.
Кейінгі жас балалар білу үшін,
Арғынбек жазып берер санап тағы.

Жігіт боп Бұлан мырза жастан шыққан,
Именіп бала емес қой төмен бұққан.
Жасынан талаптанып, атқа мініп,
Талпынып жақсылардың сөзін ұққан.

Әділсіз—озбырлыққа қарсы тұрып,
Халқы да туралығын көрді ұғынып.

арғынбектің  жыры
Амал не, жастай дүние салғаннан соң,
Құдайым жарылқасын, иман беріп.
Бақ қонған бір үкірдай Сәлімбақы,

Атақты орын еді ескі құттан.
Зәңгі Тобай, үкірдай Иманбайлар,
Жандар еді әр керей қадір тұтқан.
Керейдің бір баласы болып еді,

Жоқ еді заманында сөзге жыққан.
Зәңгі Шотай баласы залың Жапар,
Жолдас болып қалмай жүрген әр ұлықтан.
Жұмағұл деген бала атқа мінді,

Жазайын ол да болмас—жасты ұмытқан.
Баршындап келіп қалды қажы көкең,
Қанағат мырза деген баласы екен.
«Қайратты егеу алмас асыл» дейді,

Заманның осы күнде бәрі бөтен.
Қажынәби бала үкірдай қазыбектен,
Орнына ағасының атқа мінген.
Салмақты, сарбаздықтың бейнесі бар,

Халықтың өмірінен шықпас бөтен.
Қарағұл өзі залың, өзі иыңжаң,
Кәртейгенде қызметке талап қылған.
Мәмиладар Кенбайдың баласы екен,

Ақшаға ұлық зәңгі болып тұрған.
Жаннатқа қажы Қылышбай толған кісі,
Тиянақ жұртқа тағы болған кісі.
Баласы Киікшінің залың Шақпақ,

Молда боп тағы әруақ қонған кісі.
Залың Әз дүңше еді талаптанған,
Табылар жаза берсек молдан кісі.
Молдақан қажы Жарқай баласы екен,

Өзі үкірдай, талапты—данасы екен.
Оқыған парасатлы, тәрбиелі,
Жігіттің қағидалы сарасы екен.

тарихи  жырлар
Қажы Тоқбай баласы—мырза Долда,
Жайылып аты шыққан әрбір жолда.
Талапты құрбысынан асқан жігіт,

Дәулет бар Құдай берген тағы да онда.
Адамға ақыл—пана, дәулет серік,
Бірдей боп бұл екеуі тұрды сонда.
Жігітке мұнан артық жолдас бар ма,

Тең болып тұрғаннан соң оң мен солда.
Бұршақбай бір үкірдай тайлақтағы,
Тұратын асыл жігіт жайнап тағы.
Қайратты, өзі мықты болғаннан соң,

Бірде ысып, бірде суып, қайнап тағы.
Ашуы жеңіп кеткен заманында,
Керей де сау қалмайды аймақтағы.
Ақылы ашуымен—бәрі де сай,

Тастайды ебін тауып жайғап тағы.
Құйқабай бір үкірдай ожықтағы,
Кетеді жарысқанда озып тағы.
«Байтайлақ» деп айғайлап шыға келсе,

Қайраты қалыңдайды қозып тағы.
Абақтың атқа мінген азаматын,
Жазайын тілекке қол созып тағы.
Шыбардың асылдары—бәрі кетті,

Мырзабек көп жасаған кәрі кетті.
Миләдиден бері қарай дәулет қонған,
Әуелі бақыттының басы—дабы кетті.
Үкірдай Мәйті, молда Рақай, қажы Қымбыл,

Жақсылар таусылған соң сәні кетті.
Көкенай тәйжі деген бір жас бала,
Ақылшы қариялардың зары өтті.
Келеді жігіт болып аты шығып,

Керейдің бір орны боп бағы жетті.
Қобдада Жота үкірдай сабаз кісі,
Жұртын ойлап, халықтың қамын жепті.
Амбы төре, үкірдай Мейрамбай, залың Оспан,

арғынбектің  жыры
Жасынан Оспан мырза мықты кісі,
Тартынып аянбаған қас пен достан.
Үкірдай Қалибек пен зәңгі Тоқбай,

Қайратты жас жігіттер жанған шоқтай.
Талапты, өзі шешен, жау жүректі,
Сөздері өткір еді атқан оқтай.
Тоқбай да жүйрік туған жігіт еді,

Сөзіне қалушы еді әркім тоқтай.
Жар болды екі ханның арасында,
Қашалы сырлы тамның жағасында.
Тұңкелі, Түйеқұйрық күзеулері,

Алқабек, Білезіктің саласында.
Құда, тамыр деген боп араласып,
Керейдің жеп кетеді қабасын да.
Сапалы, тамашалы, жері шалғын,

Өзеннің отырады ағашында.
Көрмеген жат елдерден жапа-жауыр,
Мықтылық төрт үркінші баласында.
Жайлауы—Алтай, бас жағы—Бұғы мүйіз,

Қыстауы—Қызылқайың арасында.
Көрнеу қашқан бозбала құтылады,
Талапты, жас жігіттер, барасың ба?
Қарақат, бүлдіргенің майысып тұр,

Қайтесің, жиып-теріп аласың ба?
Бәрі де іздегеннің табылады,
Олжадан көрнеу тұрған қаласың ба?
Сауырда тәйжі Қабыл—жатыр меркіт,

Баймолда білгіш болды керейді ертіп.
Құдайым жақсыларға өмір берсін,
Бақытты әр заманда өрге серпіп.
Данышпан молда Бәкең асыл жігіт,

Дап-дайын машинадай тұрған елпіп.
Төменде болыс Қызай, Қазақбай қажы,
Тұрады бәйге атындай жұртты желпіп.
Бақ қонған құлсарыда кәрі Сартжан,

тарихи  жырлар
Үкірдайлық орын күткен мырза Әділқан,
Сынаптай майда жігіт тұрған көлкіп.
Баласы Құлсарының осы күнде

Тұрған ел бақ-дәулеті түгел өршіп.
Сауырда аты шыққан ер Дәмежан,
Бетіне ешкім түзу қарамаған.
Ақырда ағла шаһит болып өтті,

Жер бар ма аты шығып тарамаған?!
Бір зерек өткен күнде жазған екен,
Оқылып найман-керей аралаған.
Құдайдың бақыт берген заманында,

Ұлық боп қанша жаннан ағалаған.
Адам қарап тұрғандай жігіт еді,
Бір басын мың кісіге бағалаған.
Мамырбек төре болып байлығы асқан,

Ұстасып Көбен мырза қарсыласқан.
Бұл дағы ер кісі екен заманында,
Қайтпаған атқан оғы қара тастан.
Жантекей аяғында жеңіп шығып,

Есепсіз алтын, күміс босқа шашқан.
Көксеген дөртуылдың үкірдайы,
Бір зерек жігіт еді бала жастан.
Қызылбала Ысқақ деген жігіт еді,

Тырысып әркімменен жағаласқан.
Қызыр түнеп, бақ қонған жақсылыққа,
Күшікбай, Еңсе, Таңғыт әуел бастан.
Ілігдай Көнсадақтан жапа шықты,

Аз елден кісі туып баса шықты.
Темірхан зәңгі болып тұрды уақтан,
Ер еді жасымайтын тым салмақты.
Толымды, өзі жүйрік сабаз болып,

Жасынан атын жұртқа шаша шыққан.
Қайсы керей болса да тастамайды,
Жарқырап, бетін түзеп аса шыққан.
Атақты молда Ақымет болды бұлбұл,

арғынбектің  жыры
Молдалық, ақындыққа жан салмаған,
Қақ жарып абағынан аса шықты.
«Шын ақылға зорлық жоқ» деген сөз бар,

Жолын тауып әркімді баса шықты.
Өрдегі Жұртбай күнде дәулетті бай,
Баласы осы күнде зәңгі Іркітбай.
Толымды құрбысындай тәуір жігіт,

Бір елдің басты адамы ақылға сай.
Баласы Қымыран бидің Жүніс деген,
Санға қосып жазғаным болды осылай.
Құлтайболат Сейсеке болды залың,

Инауатты адам еді жұртқа мәлім.
Аз атаның бәрі де қосылады,
Жантекей жаралғанда бағы қалың.
Санағанда қосамыз бір керейге,

Ұлы кәрі біледі осы мәнін.
Баласы Сейсекенің залың Шоқай,
Байқайтын тәуір жігіт көптің заңын.
Ертіске талап етіп мешіт салды,

Құдай аман сақтасын жігіт жанын.
Қай жерге белгі салып, тырманып жүр,
Ойлайтын азаматтар заман халін.
Діні жоқ, ұяты жоқ, әділі жоқ,

Қай жер барсаң жемқорға қарағаның.
«Өзімдікі» дей алмай өз малыңды,
Мініп алып жөнелер жарағанын.
Болғанда үш байжігіт, алты жұмық,

Ботабай түу басынан болған ұлық.
Құт Шиенбай, би Сасан, батыр Кенже,
Жаралған ерлер еді бағы тұнық.
Отыншы, Бөкес, Төкес, қажы Құрбан,

Сөйлесем ұзап кетер кеңес қылып.
Мұнымен Тарбағатай тұрсын тоқтап,
Сөзімді ұзатпайын бәрін жоқтап.

тарихи  жырлар
Абақты бір түгендеп тамамдайын,
Алтайға өте жөнелді қара соқпақ.
Абаққа аты шыққан Ақыт молда,

Тараған жазған хаты оң мен солға.
Басылып Еуропада кітаптары,
Оқылып, алды қазақ қолдан-қолға.
Абақты халықтарға таныстырған,

Сөздері матпуғатқа барған жолда.
Үш қитға жерін түгел аралаған,
Жүрген жер жаратады сондай жорға.
Бұл күнде имам, қазы абақ елге,

Атағы шыққан кісі талай жерге.
Бурылтоғай, Тұрғынға мешіт салған,
«Халқыма орын болып қалсын» дерге.
«Құдайым ғұмыр берсін!» деп тілеймін,

Осындай меллат қадам болған ерге.
Тақуа, өзі діндар, диянатлы,
Дәулет, бақ бір басына ұялапты.
Жас күнінен шариғатқа белін байлап,

Ешкімге ойламаған қиянатты.
Қай жерде өлең-тойға әуес болып,
Азырақ бала күнде қиялапты.
Алланың пендесіне рахматы көп,

Тәубе түбін бекітсе тиянақты.
Бақырай өтіп кетті тәйжі болып,
Азырақ өмір сүрді жайлы болып.
Жаңжұңға екі бала барып еді,

Ақай жас, тағы да өтті қайғы болып.
Толғамды, өзі момын, қияпатлы,
Жасқа толса тұрғандай сыйлы болып.
Әдемі жігіт еді—молда Ләтіп,

Тәйжі болып атанды үйде жатып.
Есіл жас ат қойған соң тоқтамады,
Тілеулес, дос-жарларға қайғы батып.

арғынбектің  жыры
Ақай мен Құлиды жаңжұң көріп,
«Манфаң болып тұр,—деді,—ақыл серік».
Құли мырза хатқа зерек жігіт еді,

Бар керей қолдап кетті бата беріп.
Алтайға тәйжі Құли мағлұм болған,
Бір жігіт талабына бақыт қонған.
Түзелді Машан ісі қаяуы жоқ,

Ел еді заманында бағы толған.
Ақсақал төрт молқыда Додан қажы,
Сөз айтып тоқтататын ескі жолдан.
Би Қайрақан, Шыбышер залың еді,

Жасынан жол таныған кәрі жорғаң.
Ақайдан бір жас бала қалып еді,
Шешесі жаңжұңға ертіп барып еді.
Бадығұл ханым тәйжі болып шықты,

Хүкімет мархабат көз салып еді.
Қалым деген жігітті манфаң сайлап,
Қасына жолдас қылып алып еді.
Баласы кәмелетке толғанынша,

Анасы осы орында қалып еді.
Үрімжінің мұңқа шомтаң мектебінде
Пайда көп білім орнында жатқанында.
Қытайдың тілін біліп, хатын оқып,

Жарқырап таң секілді атқанында.
Шәріпқан Жеңісқанов төре бала,
Жас та болса ақылы көптен дана.
Хүкімет мархабат көз салғаннан соң,

Ұмтылды көп баланы қасына ала.
Халқына патша болған ханзадалар,
Саяси сауиядан түсті сана.
Абақтың әр орнының баласы бар,

Жастарға тілек берсін Хақ Тағала.
Асылдан шығып еді Зия тәйжі,
Турашыл, ашық-жарқын, жұртқа жайлы.
Біткен соң рыздығың бұл дүниеден,

тарихи  жырлар
«Жақсы» деп алды-артына қаратпайды.
Баласы Кәкең бейсі Бұхат мырза,
Отырсаң ата орнында халқың риза.

Рухынан үзілмеген асыл ерлер,
Құдайым өмір берсін ұрпақтарға.
Жасынан Халел тәйжі атқа мінді,
Атағын бұл баланың әркім білді.

«Бір орын» деп бар керей бата беріп,
«Қарақас бала» демей, ие қылды.
Жол көрген өзі зерек жігіт еді,
Ақтеке ақылдас боп қатар жүрді.

Бітімші, Тілеулі би, Кене жәдік,
Бәрі де жұртқа басшы болып тұрды.
Өзі құрбы жігіттің алды болып,
Халықтың осы күнде көңілі тынды.

Болғанда Теке қажы, Сүке залың,
Дулаттың болып еді бағы қалың.
Тоқтабай үкірдай боп дүние салды,
Атақты жігіт еді жұртқа мәлім.

Үкірдай Зейнел деген бір жас бала—
Орнына қойып еді табылғанын.
Би Иса жүйрік еді моңғұл тілге,
Жігіт еді жаттығы жоқ кім де кімге.

Торғауыттың уаңына дүңше болған,
Қазақтан Мәми бейсі барған күнде.
Жалбағайдың жазайын балаларын,
Жылыбай мықты болған қара нарын.

Залың Кешіл, зәңгі Омар, Зада мырза,
Баяндап рухыменен жаздым бәрін.
Білгенше қалдырмайын адам атын,
Абақтың атқа мінген азаматын.

Болғанда біреу құйрық, біреу қанат,
Біледі оқығандар сөздің салтын.

арғынбектің  жыры
Жота қажы, Бітімші, өтті Тырқай,
Баласы Жылқышының ер Сүгірбай.
Серікбай, қажы Тайтас, Додан мырза,

Уа, дариға, өлімнен кім құтылғай?!
Буратай асыл еді аздан шыққан,
Жақсылар есте жүрсін еш ұмытылмай.
Өскенбай қажы, Мұқажан, Үрістем залың,

Қоя ма ажал алмай жанның бәрін.
Үкірдай Қабдырахман жастай кетті,
Ажал марқұм қылады жігіт жанын.
Үкірдай Барлам мырза, қажы Лайық,

Талапты ерлер еді бағы қалың.
Бақ қонған жігіт еді қажы Әлібай,
Тауап қып Бейтуллаға барғанын-ай.
Баласы еріп барған—Сыдық мырза,

Дүниеде кім тауысар арманын-ай.
Омбыда Батыр қажы дүние салып,
Қажы Сыдық Ертіс кеп қалғанын-ай.
Қызығын ел-жұртына қимаған соң,

Дүниенің мұнан білші жалғанын-ай.
Әке-бала екеуі бір жолда өтті,
Алланың кім бұзады пәрменін-ай.
Тілеубай залың болып аты шықты,

Атікбай ерте айналған мал қамына-ай.
Талапты болып өсті қажы Ербала,
Есіл ер жастай дүние салғанын-ай.
Бақ қонған өзі зерек жігіт еді,

Сағынып жылады жұрт саңлағын-ай.
Мүсәпір Әуес бидің баласы еді,
Бір туған Ноғайбайдың ағасы еді.
Жиырма тоғыз жасында дүние салды,

Өзі құрбы жігіттің сарасы еді.
Балаға Әуең мырза көп зарыққан,
Адамның өзі теңдес данасы еді.

тарихи  жырлар
Тәйжі Жапар, Ноғайбай залың еді,
Бақыты құрбысынан қалың еді.
Аз айтып, көп айтсақ та—бәрі бірдей,

Абаққа орындары мәлім еді.
Зәңгі Ишаш Атшұғылбай немересі,
Бақ қонған бір атақты алып еді.
Баласы Қоқаяқтың Айдар зәңгі,

Жақсыны бала күннен танып еді.
Шақабайды танығандай көп жазбайын,
Көзіміз бала күннен қанық еді.
Абақты түгендеуге мойын қойып,

Арғынбек қолға қалам алып еді.
Талабы балалардың бос қалмасын,
«Білгенін аямас» деп танып еді.
Әрқашан, қарақтарым, дұғада бол,

Хал келсе бұл ниетім анық еді.
Буратай асыл еді аздан шыққан,
Жасынан би-төренің сөзін ұққан.
Жүректі, қорықпайтын, жүйрік еді,

Бой тартып жігіт емес төмен бұққан.
Қолбаңды қиыстырып қолына алып,
Ұлық боп, көтеріліп билеп-тұтқан.
Оқыған бір данышпан адам екен,

Белдемше шариғаттың жолын ұққан.
Тәйжі Қабдолла баласы Буратайдың,
Шолпаны қасындағы туған айдың.
Молда Қобдаш, Қабимолла—пірәдарлар,

Мысалы жүрісіндей жорға тайдың.
Зинолла, Қайбар деген жас мырзалар,
Мәнісін білуші еді әрбір жайдың.
Бұл күнде рухына бақ қонып тұр,

Пендеге рақымы көп бір Құдайдың.
Атанды үкірдай боп Біләл бала,
Жастарға ғұмыр берсін Хақ Тағала.
Зәңгі Уәли, Киікбай, Тайкескендер

арғынбектің  жыры
Абақтың атқа мінген адамдарын,
Абайлап жаздым хатқа есіме ала.
Қаламнан бірлі-жарлы қалған шығар,

Балалар, сөкпеңіздер болса шала.
Сөйлесе қажы Зуқа сөзге қандай?!
Толымды қарағанда көзге маңдай.
Молдалық, әм жомарттық, адамшылық,

Табылар бір өзінен ойлағанда-ай.
«Пәлен» деп айтатұғын мінезі жоқ,
Бір басына мін тауып қоймағандай.
Мүбәда қолына алып жұрт ұстаса,

Қай жерге делегат боп сайлағандай.
Бір хикмет бар шығар ойлағанда,
Кісі ғой адам қарап тоймағандай.
Жазған соң түгендейін абақ елді,

Бұл сөзді оқығандар көрер енді.
Әруағы жақсылардың жебеп жүрсін,
Арғынбек қалған елге тағы келді.
Ителіден Орымбай, шықты Молтақ,

Дамолла Сәбит шықты жұртқа жол сап.
Жасынан талаптанып атқа мініп,
Торым батыр болмаған ешбір қорқақ.
Баласы Бақырбай—екеуі де қажы болды,

Емес қой ойласаңыз сөзге шорқақ.
Молтақ би болған екен бақты кісі,
Байсалды қажы Жапар жақсы кісі.
Бұл күнде ителіге ұлық болды,

Мінезі толғамалы бапты кісі.
Боранбай өзі оқыған майда жігіт,
Жүрегі парасатлы, нақты кісі.
Тілеулес тіршілікте адамға адам,

Жазылсын бәрі түгел атты кісі.
Кетейін осы тұста Қобдаға асып,
Тәйжі Ақтышқақ мырзаға амандасып.

тарихи  жырлар
Бақ қонған жігіт еді тұқымынан,
Атағын Барлам мырза жұртқа шашып.
Шүйіншәлі өзіне-өзі қарап,

Барлаштың кетіп еді бағы асып.
Дәулетше сайрап тұрған сандуғаштай,
Сөйлейді қам қалдырмай сөзін ашып.
Арсалаң мықты, қайсар, сабаз еді,

Кететін қысылғанда салмақ басып.
Уатқан орнындағы мырза жігіт,
Дәулетке мақтанбаған көңілі тасып.
Ақсақал зәңгі Қоша, залың Ұлжік,

Жылмысбай сөйлегенде кетер жылжып.
Көксеген құрбысында мықты жігіт,
Сөйлесе отырмайды босқа мылжып.
Әркімнің кісілігі өз табында,

Бұл турада намысқа жүр ілігіп.
Аз ауыл—молқы Қошақ бай болып тұр,
Бас-аяғы біп-бірдей сай болып тұр.
Қажы Оразбек, Нажымен, мырза Ақымет,

Берекелі, басшылары жай болып тұр.
Жанпейіс деген кісі малға толып,
Жарқырап, бақыт қонып, ай болып тұр.
Молдалар Алтай беттен барып қалса,

Жегені шірік құйрық—май болып тұр.
Қой-қозы ала берсе, ол да керек,
Батаға беретіні тай болып тұр.
Сырбазға күні-түні тойып алып,

Таң атса көксегені шай болып тұр.
Арғынбек құмарланып жете алмай жүр,
Танысы жоқ, жалғыз белден өте алмай жүр.
Үйренген тақсырлардың жолын тосып,

Қасына жолдас болып кете алмай жүр.
Аз ауыл шұбарайғыр тоғыз-ақ таптан,
Би, қажы біткен Қобдадан мекен тапқан.
Жота үкірдай, залың Үміт—басшылары,

арғынбектің  жыры
Көлкетай өзі жүйрік адам еді,
Қай керей болса дағы сөзі жаққан.
Көкенай заманында аты шығып,

Тұсында аямаған мал мен бақтан.
Жау жоқ боп, жадағайда тұрса халық,
Жігіттер, ойласаңдар жалғыз мақтан.
Аз ауыл ителіден қажы-зәңгі,

Қобданы мекендеген өзі малды.
«Ителі» десек дағы момын ауыл,
Жерлесіп көп заманнан тұрып қалды.
Халыққа онан ары дәулет бар ма,

Тыныш боп асыраса мал мен жанды.
Шеруші арғы бетте қалың жатыр,
Бақатқа Қызыр қонып дарып жатыр.
Қымызы, аты менен киімі сай,

Бірін-бірі күнде жаулап алып жатыр.
Қобданың жұмысы жоқ, жері дала,
Біреуі өліп, біреуі талап жатыр.
Алтайда—асыл жерде жатсаң дағы,

Жазушы әбден біліп-қанып жатыр.
Қиюбай молда, Қылаң мырза, тәйжі Дөрбітқан,
Бәрі де қияметке барып жатыр.
Дәлелқан, Қабдылақат—жас ұлықтар,

Атқа мініп жұрттарын танып жатыр.
Тілеуберді молда деген имам кісі,
Жасынан той тоқтатып, тыйған кісі.
Хазірет атаң Ешенге қол тапсырып,

Азығын ұзақ жолға жиған кісі.
Сандалбай қажы парасатты, құтты адам,
Ерлікке қара басын қиған кісі.
Саспайтын, қорықпайтын—бір асыл ер,

Мақтауға қандай десе сыйған кісі.
Әуелден аты шыққан Ақтай, Бозтай,
Әрбір керей бірігіп жүрді жақтай.
Ер болып Жылқышы би заманында,

тарихи  жырлар
Жауласты жәдікпенен әмір таппай.
Бақ қонып заманында Сүгірбайға,
Сөйлейді найман, керей бәрі мақтай.

Жас өтті, рахматлық, қайран асыл,
Ажалдың кім қалады дәмін татпай?!
Айдынды артық болып, аты шығып,
Әр адам ұстасуға тұрды батпай.

Ар жағы орысқа да қайрат қылып,
Талпынды құлаш жайып, босқа жатпай.
Келейін енді Бұлғын басыменен,
Асайын Алтай кезең тасыменен.

Төре-лама таныс болған адам еді,
Өр керейдің бар кәрі-жасыменен.
Тілеулес моңғұл-қазақ, жері бірге,
Отырған көрші болып ауылыменен.

Болғанда торғауыттан төре Ламжа,
Мағлұм барып келген Зұңтұң ханға.
Қазақ пенен торғауыт араласып,
Пайдасы тиген жігіт талай жанға.

Айтқаны, өтердегі қылған ісі,
Алланың өзі білер ішкі бетін.
Бұрхан бұзып, «Алла» деп өтті дейді,
Қайтіп жазбай қоялық осы хақын.

Құранда пазылы майшау, омаяшы,
Рахматы кімге салса соған жақын.
Аз елді қалай жазса солай кетер,
Ғажап емес мұхаллет болса пенде.

Мұсылман баласы да жүріп жүр ғой,
Жақсы-жаман болса да әрбір заңда.
Атақты үкірдай боп тұр Баянбай,
Тиянақ өрдегі елге бұл Баянбай.

Әр түрлі халықтардың жолын біліп,
Сөйлейді орын тауып, тіпті аянбай.
Ойлайтын түптен тартып бір данышпан,
Тоқтайды сөзін ешкім сынай алмай.

арғынбектің  жыры
Қытайға, керейге де анықталды,
«Молқының тоқтауы» деп құл Баянбай.
Атадан ерлік қонған Дөнен мырза,

Жауабын егескенге тұр даярлай.
Жүректі, тәуекелшіл—мықты жігіт,
Қалмайды ұстасқанға бір таянбай.
Салмағын салсам деген жуандарға,

Қайратын көрсетеді шыдай алмай.
Белін байлап, деп айтып ұстасады:
«Адамды кім алады, Құдай алмай?!»
Рахматлық қажы Жеңсікбай дүние салды,

Бір қайсар адам еді ақылға сай.
Өр керейге имам болған қажы Солтан,
Адам қарап тұрғандай өзі шолпан.
Осындай ғазиздарды нәсіп еткен,

Құл атаң арманың жоқ, толды ортаң.
Бір таптан көп адамдар қажы болды,
Қабыл болсын сауаптан алған қолқаң.
Молда атанған адамда арман бар ма,

Сүйікті халқыңызға сондай болсаң.
Артыңда дұға қылып тұрса халық,
Бір күні дәргар баққа барып қонсаң.
Орнында молда Мүптай деген бала,

Саламат өмір берсін Хақ Тағала.
«Атасының жолы,—деп жұрт көтерді,—
Жас жігіт парасатты, өзі дана».
Қажылыққа қарамайын молда Жағыпар,

Тілеулес, көңілі дос болған аға.
Бұлғынды мекендеген мырза Балқаш,
Шет жерде әркімменен болған айқас.
Қара көк атасынан үзілмеген,

Осал жігіт емес қой, белі қайқаш.
Абаққа қорған болған батыр Көбеш,
Аталас ағайынмен қылған егес.
Асылбек деген ұлы шаһит болды,

тарихи  жырлар
Көз көрген адамдардың талайы бар,
Еш адам бұл сөзімді бөтен көрмес.
Жас талап Байқаш мырза орын басқан,

Жігіт жоқ құрбысында мұнан асқан.
Өзі де әм сөзі де бек толымды,
Мінезі көрінбейді ешбір сасқан.
Жантайлақ мықты, қайсар жігіт еді,

Білінген жұртқа атағы бала жастан.
Ақылдас бір батырдың балалары,
Артылған өзі құрбы шамаластан.
Баркөлде бір үкірдай мырза Әліп,

Жарқырап шыққан жігіт бағы жанып.
Бұл күнде Кәдірбектің балалары,
Малы көп, жерге сыймай, Қыдыр дарып.
Алтайдан аз малымен барған елдер,

Байиды әрбіреуі сонда барып.
Жәдібектен би Қайырбай шаңзұң болды,
Қытай, қазақ—бәрі де атын танып.
«Махымет дамолла» деп атқа ілінді,

Алтайдан молда Дөңтай барып қалып.
Секелден Сыдық шаңия, Жәукіш қажы,
Кәртейгенде қажы болып анықталып.
Жігіттер, қайда болса Алла берер,

«Байыр едік барсақ» деп зарықпалық.
Армансыз өрге жүрген абақ керей,
Мал сыймай көшіп-қонып шалықтадық.
Салықшы зәңгі шықты жастабаннан,

Атақты кісі озады басқа жаннан.
Халықты басшы адамдар тоздырады,
Әр жерге бір сүйретіп тастағаннан.
Ат қойған «Қоймашы» деп өр Шақабай,

Атын тура атамай мақтағаннан.
Аз ауыл Ғали зәңгі Бұлғында тұр,
Алдыңғы көңіл қайтып баспағаннан.
Толымды Қойбағарда ауыл боп жүр,

арғынбектің  жыры
Бұл күнде Қотыраттың бір баласы,
Алман-ақы шығыннан қашпағаннан.
Жақсыбай саудагер боп аты ілінді,

Жол тауып бала күннен саспағаннан.
Мырзалар, ойлап, байқап қараңыздар,
Болады оқып-біліп жастан адам.
Талпынып, талаптанып, жан аямай.

Ерінбей ғылым жолын басқан адам.
Оқумен, өнерменен атақ алар,
Қай жерде надандығын ашқан адам.
Жастабаннан Кендірлікте батыр Ақбай,

Атақты жүйрік кісі жазған хаттай.
Шербізнай сиязда сайрайтұғын,
Тұрады найман дағы сөзге батпай.
Аз ауыл болса дағы көппенен тең,

Әрқашанда сөйлемейді орнын таппай.
Әр жерде аты шыққан алымды адам,
Тәрбиелеп елдерін тұрған баптай.
Нарындағы жастабанды айтып берсем,

Жақсыбай іздеп кетер үйде жатпай.
Алтайдан бір жігітті қаңғыртам деп,
Буыршын елін жазуға қойдым батпай.
Осындай түгендедім абақ елін,

Қай жерде аты шыққан саналы ерін.
Бұрын-соңғы демей баяндадым,
Жүлде алған, шаңға ілескен қаракерін.
Абақтың бірталайы Қобда жатыр,

Аяғы—Тарбағатай сонда жатыр.
Орыс жағы Алқабек, Білезікте,
Қалың ел Алтайдағы жолда жатыр.
Алтайдың басқа жағы Бұлғын, Шіңгіл.

Бәйтік тау, алды Баркөл—сонда жатыр.
Нарынкір, Талбай, Тасбұлақ, Құмыл жері,
Даласы қалың борбас—сорда жатыр.
Шиху, Манас, Дағай-Шөгей, Ерентауы,

тарихи  жырлар
Абақтың бас-аяғы жылдық жол жер,
Япырым-ай, осы қандай болған ақыл.
Бастарын неше жылда бір қоспайды,

Қалайша күш қосуға болған мақұл?
Ұлықтар, ойлаңыздар осы арасын,
Осы қалай көкірекке қонған ақыл?
Абақтың жас талапты мырзалары,

Найманды көп айтпайын мұнан ары.
Қарағым, оқығандар, дұғада бол,
Пенденің, қайда жүрсе, Алла жары.
Осылай он екі абақ аяқтасын,

Қолдасын әруақлары, баршалары.
Құдайым аз парасат, ғылым берген,
Бірдей боп жаралмайды жанның бәрі.
Ерлерді өткен-кеткен кеңес қылдым,

Аяма батаңызды, ұлы кәрі.
Абаққа он жасымнан қостым тілеу,
Бетіме қараған жоқ бірде-біреу.
Рақымет жұрт адамы қадір көрген.

Тұрмайтұғын пақырмын түкке тіреу.
Атқа мінген ерлерге еркелеумен,
Болған жоқ ешбірінен көңілім жүдеу.
Осымен сөз аяғы тамам болсын,

Әуелі жаралыпты қазақ затым,
Айтайын он екі ру абақ атын.
Жеті атаның біреуі—ғайып Молқы,
Ұлымын Бортан қажы, Сейітқан—атым.

Қапияда мекеннен ауған керей,
Айтайын бастан кешкен мехнатын.
Алтайда он екі ру абақ едік,
Данышпан төрт орынға қарап едік,

Ажы гүң, ер Қожамжар заманы жоқ,
Дубанды жұрт сұраған пана көрдік.
Нақақтан адамды ұстап қоймаған соң,
Сауғалап шыбын жанды ауған едік.

Бисмилла сөз сөйлейін қалам сайлап,
Сұм дүние бір жалын-шоқ сөнген жайнап.
Мингонның жиырма бесі деген жылы,
Ұлтынан тозды керей, ауыл-аймақ.

Бұрынғы кәрі Жиягжұн заманында,
Теңселген бұқарасы гүл-гүл жайнап.
Кез болып Жың Шоурынның заманына,
Ұсталды талай маңғаз соры қайнап.

Гансуге әуел ауды бір сексен үй,
Серкесі жол бастаған Адубай би.
Сыжуда Жұңжияң мен Малойжия,
Әуелі қылып еді қазаққа сый.

Сыжуда біразырақ төңкеріс боп,
Көрсетті абақ елге не түрлі күй.
Үркін—қорқын

тарихи  жырлар
Қазаққа жаулық қылған таңғыт кәпір,
Тіккені төртбұрыш үй—қарашатыр.
Ежелден мордар халқы исламға қас,

Болған соң жәһіл атты дініне ғапыл.
Жауынгер халық екен таңғыт қолық,
Болған соң ғаділетсіз тұрған ұлық.
Доланда, Саха менен Дахыбада,

Нақақтан мазлұмды тұрған қырып.
Мабуфаң Чиңхай өлке падишасы,
Жушылияң Ланжоу қала корольдасы.
Айрылып өз жұртынан келгеннен соң,

Қалмады қайран елдің еш бағасы.
Қанаттас Тоқаң шықты қасқа белге,
Дәулетпен бірге жүріп басқа жерге.
Лажсыз өз жұртынан кеткеннен соң,

Жолықты қайран керей арам терге.
Нұрғали ажыратып шықты үкірдай,
Мұқаділ теңдес тұрған өзіне сай.
Рақымды, ақпейіл адам еді,

Махшарда жарылқасын Жаппар Құдай!
Бошжан да кісі-ақ еді еске құтпан,
Айымбет асып туған талай жұрттан.
Махшарда қисап күні тексерсе Хақ,

Есілдің Мабу залым ұрқын құртқан.
Толықсып шыққан керей әрбір жұрттан,
Айырылып мал-мүлкінен келдік сырттан.
Баласы Жақия молда Қамза зүңгуан,

Әм тәйжі Ланжоу барды Салахиттан.
Арада ауған керей әр тараптан,
Өміртай, Еренғайып Бабу жақтан.
Қарадан хан боп туған Қасым батыр,

үркін-қорқын
Өткен іс ойлағанға бәрі де арман,
Ешкімге опа бермес мына жалған.
Абақ ел мекенінен тозбас еді,

Ғаділділік Шың дубаннан тисе жардам.
Таңғыт пен қазақ халқы болды жаулас,
Жік түсті екі араға барымталас.
Мал қуды Елісқан да тоқтай алмай,

Өлтіріп туған бауырын қылған соң қас.
Таңғыттан қазақ алды бірталай мал,
Қанша күн бітім болмай, жұрт болды сал.
Қорлыққа енді қазақ төзе алмады,

Талайға күй көрсеткен ол бір көкжал.
Мабуфаң Чиңхай Сыңға хүкім қылды,
Таусылмас бәрін терсем өткен күнді.
Халужияң Шарғыдағы Сары Ұяң боп,

Қазаққа мал қайтар деп бітім қылды.
Елісқан айтты сонда:—Ұқсаң жаным,
Болған соң ғаділетсіз кетер сәнің.
Патшаның әмірі деп мал қайтарсақ,

Сұрақсыз қоямыз ба адам қанын?
Дүңген айтты:—Көнсең сол, көнбесең қой,
Елісқан, Қожақын мен ойлаған ой.
Ағалар, не боламыз демеңіздер,

Болады істің арты бір жиын-той.
Сабырбай залың шықты бұл бір тұстан,
Талпынған жасынан-ақ бала Құсман.
Батыр Қойшы, Сәуітай, Ыдырыш молда,

Ақылы бірталай ел қосылысқан.
Дәлібай Дәулетұлы Долан шиан да,
Лажсыз душар болды Сары Ұяңға.
Рақымды сөзге жатық жігіт еді,

тарихи  жырлар
Бұзылды біраз керей Долан шианнан,
Бір нәубет өтпей қалмас қандай жаннан.
Әр себепке бір мүсибат деген осы,

Басталды Елісқан мен Фулұйжиаңнан.
Таңғыт пен қазақ халқы болды өшті,
Елісқан Мабуфаңмен сөзге егесті.
Бір қоныс шеткер жерден табамыз деп,

Аз керей Долан шианнан үдере көшті.
Ойлады бөлек қоныс табамыз деп,
Отырсақ кетеді екен бағамыз деп.
Қатын менен баланы оңашалап,

Қолықты кісі өлтірген шабамыз деп.
Аз керей елден шыққан жеке дара,
Қолыққа қол салыпты бара сала.
Үкірдай Омар сонда оққа ұшып,

Артында шулап қалды жетім бала.
Доланнан Мабуфаңға хабар жетті,
«Шеткерлеп Чиңхай сыңды қазақ кетті.
Сыжуда Малужияңға хабар беріп,

Фулұйжиаң бес жүз ермен барсын!»—депті.
Фулұйжиаң кернейлетіп шықты жолға,
Жүрсін деп моңғұл, таңғыт қалың қолға.
«Қазақтан елшілікке жүресің» деп,

Лажсыз сегіз кісі ерді зорға.
Мұқаділ, Атшыбай мен Ескендірлер,
Арасын ойлағанға бірталай жер.
Ұйрхын, Тула, Сұрдан көктей өтіп,

Қазақты сөзбен алдап аламыз дер.
Садымнан моңғұл, таңғыт бәрі де ерген,
Қазаққа мал алдырып қорлық көрген.
Өзенін Момынғолдың көктей өтіп,

үркін-қорқын
Барған ел тоқтап қапты бір-екі ай жаз,
Бойлары Алтын шоге былқылдақ саз.
Пендеге ғаріпшілік сонда түсті,

Қор болды өр серпіген өңшең маңғаз.
Фулұйжиаң сонда қуып жеткен екен,
Қорлыққа бар еркегі кеткен екен.
Ор қазып, төңірегін қарауылдап,

Көп әскер қоршап апты сыртын бекем.
Былайша қарауылдап әскер жатты,
Алдынан Елісқанның жазды хатты.
Көшіріп зияпатпен алып кел деп,

Жуши да осылайша жарлық айтты.
Хат салып:—Бері қазақ келсін,—депті,
Бет келіп тура жауап берсін,—депті,
Құдай бір, Кәлам-Құран шындығы хақ,

Қасым жоқ, шариғатқа сенсін,—депті.
Қазақ боп тауда жатып қылды кеңес,
Жан шықса дүние бізге керек емес.
Кейбіреулер айтады «барайық» деп,

Құралды қалың әскер осал емес.
Дүңген айтты:—Керегі жоқ бір қисық жол,
Қол қойып Мабуфаңға бұқара бол.
Қас қылсақ, бір Аллаға тапсырғыл деп,

Құранға мөрді басып, алысты қол.
Шатырға қазақ саулап түсті келіп,
Жайраңдап дүңген жатыр жауап беріп:

Патшаның баласысың ақыл серік.
Былайша тоқтау қылды сөзін жайғап,
Бастаған бір сапарға Құдай айдап.
Ертеңінде шақыртып Елісқанды,

тарихи  жырлар
Фулұйжиаң ғайыт сөзін сонда бұзды,
Ұстап ап басшыларды қойдай тізді.
«Бұзған соң Құран сөзін амал жоқ» деп,

Жанынан күллі қазақ үміт үзді.
Елді айдап, әскер тартты барабанын,
Жылқының алды тізіп жарағанын.
Құранға қол қойып ап, ант аттап,

Қараңыз мұсылманды талағанын.
Елді айдап Момынғолды құлдай көшті,
Ақыл қып соңғы қазақ көп кеңесті.
Әскерге тәуекел деп қол қояйық,

Ақырда тағдыр, ажал бар ғой десті.
Садымда топ жыңғылға қонды барып,
Айдауда қатын-бала болды ғаріп.
Фулұйжиаң сонда жұртқа әмір қылды:

«Әкелсін елден таңдап үш қыз алып!»
Бұл ісі мұсылманға ұнамады,
Зорлыққа енді қазақ шыдамады.
«Ей, Алла, бір өзіңе тәуекел» деп,

Жиылып ақша қаржы құралады.
Дәрет ап, ақыретін киінеді,
Тәуекел бір Аллаға сиынады.
Оқып ап жаназасын әмин деп,

Әскерге шатырдағы құйылады.
Сойылдап шатырды кеп алды басып,
Ажалсыз құтылыпты кейін қашып.
Қылмаса зұлыматтық қайтер еді,

Құранға қол қойып ап қаны тасып.
Қожақын ойлап тұрды сонда әр іс,
Пәниден о да кетті-ау асыл құрыш.
Абаққа Қадір Алла қуат берсе,

үркін-қорқын
Қожақын жең мылтығын қолына алып,
Алдына жүгіреді от боп жанып.
Құдайым өзі медет бергеннен соң,

Әскерін Фулұйжиаң мен салды қырып.
Аңғабай, Мінән менен кірді басып,
Кісенде Елісқанды ала қашып.
Мінәннің сүбесінен қылыш тиіп,

Қылған соң сақтап қалды Алла нәсіп.
Сиынған қазақ халқы Алла Хаққа,
Сары Ұяң жатқан екен залың жақта.
Жұмаштап Фулұйжиаңды алғаннан соң,

Таң ата қазақ қашты әр тарапқа.
Халужиаң малын айдап Шарғы кеткен,
Оңбас деп біздің дүңген арман еткен.
Құралып моңғұл, таңғыт, дүңген менен,

Қазақты құм ішінде қуып жеткен.
Қожақын жалғыз өзі салды ұрыс,
Мылтық жоқ қазақ елде, қолда қылыш.
Бір Алла, өзің медет әйламасаң,

Сұм дүние баяны жоқ бір көрген түс.
Саламат бірталай ел шықты тауға,
Мал-мүлкі түгел қалды дұшпан-жауда.
Маңғаздар не секілді сандалып жүр,

Бір күнде ақсұңқардай алтын бауда.
Ел үркіп Алтын шоге қонды барып,
Таршылық, қатын-бала болды ғаріп.
Үндістан тарапына тартпақ болды,

Арттағы жаралыны жиып алып.
Бұл керей жолмен тартып бара тұрсын,
Фулұйжиаң топ жыңғылда қала тұрсын.
Долан, Саха қазағы төңкеріс боп,

тарихи  жырлар
Кәріде Базарқұлдан тәйжі Зәйіп,
Баласы неше атаның қанат жайып.
Өлгенін Фулұйжиаңның естіген соң,

Көңілге сәна түсті алмағайып.
Бұл қалай болады деп қалды таңға,
Кеселі тие ме деп барша жанға.
Солтаншәріп, Ырғайбай, Дүзбай болып,

Еңкейді ителі атаң Гұңхы шианға.
Молқыда тәйжі Алпыс, би Шерікбай,
Әрбір ел тап-табымен болды ыңғай.
Әбдірақ, Кәлпе менен Әжік байлар,