Бұлт-елші
Kālidāsa
Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).
20 px
1.85
0.30 px
0.95 em
ТАРТУ
ЖОҒАРЫ МӘРТЕБЕЛІ МИНТО ГРАФЫНА, ҮНДІСТАННЫҢ ГЕНЕРАЛ-ГУБЕРНАТОРЫНА ЖӘНЕ Т.Б.
Мырза,
Мен осы шағын еңбекті Сіздің мәртебелі есіміңізге арнауды жөн көрдім. Мұндай қарапайым тарту Сіздің даңқыңызды арттыра түседі деген ойдан емес, керісінше, осы еңбекке абырой әкеледі деген үмітпен осы қадамға бардым.
Көпшіліктің сынына алғаш рет шығып отырған және жұртшылықтың мақұлдауына зор ниетті жан ретінде, өзімнің алғашқы әдеби еңбегімді әлемге ең лайықты қамқорлықпен таныстыруға құштармын. Әрқашан ғылым мен білімнің қолдаушысы болған және өзі берген марапатқа өзі лайық жанның қолдауы маған алғашқы қадамда жылы қабылдауды қамтамасыз ететініне сенімдімін.
Қоғам үшін де, Сіздің мәртебеңіз үшін де маңызды емес бір тұлғаның Сіздің Үндістандағы саяси мансабыңызда көрсеткен табандылығыңыз бен қуатыңызға, ішкі толқуларды басу мен сыртқы жаулап алулардағы табыстарыңызға деген сүйіспеншілігін білдіруі маңызды болмауы мүмкін. Дегенмен, ағылшын жұртшылығының үніне қосылып, Шығыстағы басқаруыңыздың әділдігі үшін Сізді Ұлыбританияның жоғары лауазымдарымен марапатталуыңызбен құттықтау мүмкіндігін жіберіп алғым келмейді.
Сіздің қызметіңіз ауысатын ел Сізден ұзақ уақыт бойы пайда көре берсін деген тілекпен,
СІЗДІҢ МӘРТЕБЕҢІЗДІҢ ЕҢ КІШІПЕЙІЛ ҚЫЗМЕТШІСІ БОЛЫП ҚАЛА БЕРЕМІН, Г. Х. УИЛСОН.
АЛҒЫ СӨЗ
Үндістердің қасиетті тілінің көнелігі мен кереметтігі табиғи түрде адамзаттың назарын аударып, қызығушылығын тудырды. Адамзатқа белгілі ең ежелгі сөйлеу формасы ретінде қарастырылуға елеулі негіздері бар бұл тіл әлемнің ерте замандарына деген қызығушылықты оятады. Адам баласының тапқырлығымен жасалған ең мінсіз құрылымға (Архитектура – құрылым) негізделген бұл тіл бізді оның кемелдігі тек құрылымымен шектеле ме, әлде үнді туындыларының құндылығы сол тілдің әсемдігіне сай келе ме деген сұрақтарға жауап іздеуге итермелейді.
Санскрит зерттеулерінің басым бөлігі ағылшын ұлтының үлесіне тиді және бұл нәтиже сэр Уильям Джонстың отансүйгіштік тілегіне сай болды. Еуропаның басқа елдері басқа шығыс тілдерін құлшыныспен зерттесе, санскрит зерттеулерінің негізгі еңбегі ағылшындарға тиесілі болды. Оның кеңесі мен үлгісіне сүйенген отандастары бұл қызықты салада айтарлықтай табысқа жетіп, Шығыстың осы бөлігінің тілі мен әдебиетін әлемге қолжетімді етті.
Санскрит ғалымдарының күш-жігері осы уақытқа дейін поэзиядан гөрі пайдалы ғылымға көбірек бағытталған еді. Үндістердің күрделі грамматикасы зерттеліп, мифологиясы суреттеліп, философиясы түсіндірілді; олардың астрономиялық еңбектері мен заңдары енді белгісіз тілдің пердесі астында жасырулы емес. Енді тек олардың жеңіл әдебиетін зерттеп, оның ең көркем туындыларын еуропалық топыраққа көшіру ғана қалды.
«Сакунтала» драмасы мен Джаядеваның жырлары батыс оқырмандарын санскрит поэзиясының сипатымен таныстырды. Поэтикалық сұлулықтың поэтикалық өрнекке қаншалықты тәуелді екенін білетіндер үшін бұл еңбектер прозалық аудармада көп зардап шеккенін айтудың қажеті жоқ. Дегенмен, осы күйінде де олар еуропалық ғалымдардың таңданысын тудырды; бұл туындылардың қиялға бай бейнелер мен табиғи сезімдерге толы екенін байқамау мүмкін емес.
Мр. Коулбруктың пікірінше, үндістердің діни емес поэзиясы олардың қасиетті саналып жүрген Пураналар, «Махабхарата» және «Рамаяна» сияқты поэмаларынан гөрі стиль мен талғамның жақсырақ үлгілерін ұсынады. Сондықтан бұл туындылардың жұртшылыққа ұсынылған бөліктері санскрит туындыларының жалпы құндылығын төмендете алмайды. Қасиетті туындылардың танымалдығы олардың көркемдігінде немесе ұлылығында емес, дәстүрлі қасиеттілігі мен діни сенімнің күшінде жатыр.
Сонымен қатар, көптеген білімді пандиттер (Пандит – үнділік ғалым немесе діни білгір) «Рамаянадан» гөрі «Мегха Дутаны» оқығанды артық көреді; шынайы таңданыспен поэтикалық басымдықты Валмикиден (Валмики – «Рамаянаның» авторы) Калидасаға береді.
Соңғы аталған ақын туралы тарихтан гөрі аңыздар көбірек сыр шертеді. Ол бірнеше жоғары деңгейлі поэтикалық туындылардың авторы болып саналады. Оған «Сакунтала» драмасы, «Риту Санхара» (Мезгілдер жинағы), «Рагху Ванса» (Рагху әулеті) эпикалық поэмасы, «Кумара Самбхава» (Кумара құдайының тууы), «Урваши» драмасы және «Хасьярнава» (Күлкі теңізі) комедиясы телінеді.
Калидасаның дәуірі әдетте Викрамадитья патшаның сарайындағы «Тоғыз асыл тастың» (тоғыз ұлы жазушы) бірі болған кезеңмен байланыстырылады. Сэр Уильям Джонс оны біздің дәуірімізге дейінгі бірінші ғасырға жатқызса, мр. Бентли оны 11-12 ғасырларға жатқызады. Ал мр. Коулбрук шамамен 900 жыл бұрын өмір сүрген деп санайды; бұл соңғы пікір көбірек сенімге лайық сияқты.
«Бұлтты хабаршы» қандай есімге немесе кезеңге жатса да, ол нағыз ақынның туындысы. Шығыс қоғамы мен климаты поэзияның нәзік қырларына, табиғатты бақылауға және сезімталдықтың нәзік көріністеріне өте қолайлы. Санскрит жазушылары тіл байлығы жағынан теңдессіз, олардың стилі мазмұнды әрі әуезді. «Мегха Дута» қысқалығына қарамастан, үндістер тарапынан «Маха Кавья» (Маха Кавья – ұлы поэма) қатарына жатқызылады.
«Мегха Дутаны» ағылшын тіліне айналдыру барысында аудармашы сөзбе-сөз аударуға тырыспай, ойды жеткізуге ұмтылды. Ағылшын тіліндегі жолдар саны түпнұсқадан екі есе көп болғанымен, бұл буын санымен теңестірілді. Аудармаға қоса берілген ескертпелер салты-дәстүрлерді, діни нанымдарды және географиялық атауларды түсіндіру үшін қажет болды.
МАЗМҰНЫ
Якша (Якша – үнді мифологиясындағы табиғат рухы немесе жартылай құдай) немесе байлық құдайы Кувераның қызметшісі, өзіне сеніп тапсырылған бақты қараусыз қалдырып, оған Индраның пілі Айраватаның кіріп, зақым келтіруіне жол бергені үшін қожайынының қаһарына ұшырайды.
Жаза ретінде ол Якшалар қаласы Алакадан он екі айға айдалады. Оның қуғындағы мекені – Рамагири тауы. Поэма басталғанда оның оқшаулануда сегіз ай өткізген кезі суреттеледі. Шығарма жаңбырлы маусымның басында, оңтүстікте ауыр бұлттар жиналып, солтүстікке – Гималай тауларына қарай бет алған сәтте ашылады.
Қайғыға батқан Якша осы бұлттардың біріне жүгініп, өзінің қасіретін сүйікті жарына жеткізуді өтінеді. Осы мақсатта ол хабаршы жүретін жолды сипаттайды, бұл ақынға Рамагириден Уджайынға дейінгі негізгі таулар, өзендер мен ғибадатханаларды суреттеуге мүмкіндік береді. Соңында бұлтқа қуғындағы Якшаның күйін қалай жеткізу керектігі үйретіледі.
МЕГХА ДУТА немесе БҰЛТТАН ЖІБЕРІЛГЕН ХАБАРШЫ
Рамагиридің көлеңкелі ормандары жайқалған жерде, Сита шомылған мөлдір бұлақтар сылдырап аққан жерде;
Рамагиридің орналасқан жері туралы
Бұл жер қазіргі уақытта Комптак атауымен белгілі және әлі күнге дейін қасиетті орын әрі зиярат ету мекені болып саналады. Аңыз бойынша, Китнур жотасының басқа бір тауы оған және оның серіктері Сита мен Лакшманаға оңтүстікке қарай бет алған кезде уақытша пана болған; сондықтан бұл жерді көрші ауыл тұрғындары қастерлейді: капитан Бланттың Чунаргурдан Иертнагудумға саяхатын қараңыз, Asiatic Researches, 7. 60.
Дегенмен, 1806 жылғы Asiatic Annual Register-дегі Мирзапурдан Нагпурға дейінгі саяхат туралы есеп осы поэмадағы оқиға орны аталған қаланың маңында екенін анықтады: таудың қазіргі атауы Рамтек деп көрсетілген; карталарда ол Ramtege деп белгіленген, бірақ менің түсінуімше, дұрыс сөзі — Ramtinci, бұл маратхи тілінде Рамагири немесе Рама тауы деген мағынаны білдіреді. Ол Нагпурдан солтүстікке қарай аз ғана қашықтықта орналасқан және Рама мен оның серіктеріне арналған, кезең-кезеңімен көптеген тақуа қажылар келетін ғимараттармен жабылған.
Даңқынан айырылып, жарынан ажырап, Қуылған Якша жалғыздық кешті; Кувераның қаһарымен жазаланып, Он екі айлық жалғыздық пен азапқа кесілді.
Түсіндірмелер
Якша — бұл Гана (белгілі бір топ немесе клан) санатына жататын жартылай құдай; олардың ерекше қасиеттері аз және олар тек байлық құдайы Кувераның серіктері немесе қызметшілері ретінде қарастырылады. Сөздің төркіні «ғибадат ету» деген мағынадан шыққан, себебі олар Кувераға қызмет етеді, адамдар тарапынан құрметке ие немесе Индра жәннатының бишілері — Апсаралардың сүйіктілері болып табылады: солай бола тұрса да, поэмадан көрініп тұрғандай, олардың өз әйелдері бар. Amera Cosha сөздігіне түсіндірме берушілердің бірі бұл атауды «жеу» деген мағынадан шығарады, өйткені оның айтуынша, олар балаларды жейді; кейде Якшалар зұлым рухтар ретінде көрінгенімен, жалпы алғанда олардың мінезі зиянсыз.
Айналасындағы күндерімен осы зәулім төбелерге қамалып, Бірқалыпты мұң ішінде Құдай налыды; Қайғы оның жастық ажарын солдырып, Алтын білезігі қолынан сырғып түсті.
Кувера — үнді мифологиясында грек Плутосының қызметін атқарады; ол байлықтың иесі және баға жетпес тоғыз қазынаның қожайыны, оның астанасы Кайласа тауында орналасқан, онда Якшалар, Киннаралар және басқа да төменгі деңгейдегі құдайлар тұрады. Оның осы жағдайларға ишара жасайтын түрлі атаулары бар, бірақ көбінесе осы жерде қолданылған есіммен аталады; бұл термин оның «ұсқынсыз» екенін білдіреді (vile — жаман және body — дене) және ол үш аяқты, сегіз-ақ тісті деп сипатталады. Оның бейнелері кездеспейді және оған ерекше ғибадат жасалмайды, бұл тұрғыдан оның гректік баламасымен айтарлықтай ұқсастығы бар: Плутос соқыр, қатыгез және қорқақ ретінде сипатталады және грек немесе римдіктер тарапынан өте аз құрмет көрген сияқты. Мұнда қолданылған «қаһар» сөзі сөзбе-сөз алғанда — Қарғыс; Анафема (шіркеуден аластау немесе қатаң қарғыс) — брахман, әулие немесе құдайдың басты қаруы және кез келген жағдайда ол өлімге әкелетін, өтелмейтін күшке ие. Құдайлардың өздері де басқа құдайлар немесе қасиетті адамдар тарапынан айтылған қарғысқа бағынады: мәселен, Индраны данышпан Гаутама қарғысқа қалдырған, ал Брахманың үндістерден ерекше ғибадат алмауы әлі күнге дейін Шиваның оған айтқан қарғысының әсері деп есептеледі.
«Алтын білезік қолынан сырғып түсті» — бұл үнді ақындарының сүйікті бейнесі және ол бірнеше рет кездеседі; мәселен, Сакунтала драмасында Душманта былай дейді: «Мені жегідей жеген жалыннан қарайған, көзімнен түнде аққан жас қана басатын бұл алтын білезік білегімнен қайта-қайта түсіп кетті және ол менің жүдеу қолыма қайта тағылды».
Ашадханың түнегі ауада ілініп тұрғанда, Тауды бір қара Бұлт қоршап алды; Тұлғасы піл іспетті, ойнақы ашуымен, Өз күшіне тең келмес қамалдарға соқтығысқан.
Ашадха немесе Ашарха айы маусымның соңы мен шілденің басын қамтиды және бұл кезеңде әдетте оңтүстік-батыс муссоны немесе жаңбырлы маусым басталады. Пурана Саркасва-да бұлттар қабылан, қабан және жабайы пілдерге ұқсас деп сипатталады. Шекспир пілді атап өтпесе де, өзіне тән бай бейнелеу өнерімен оларға түрлі пішіндер береді: «Кейде біз айдаһарға ұқсас бұлтты көреміз, кейде аю немесе арыстан тәрізді буды...».
Шөпті жандандыратын шық массасына, Аспан қуғыншысы өзінің құштар көзқарасын қадады; Көкірегін ащы қайғы кернесе де, Мұңды жасын іркіп қалды.
Толғаныс айтты: мұндай жиналған көлеңкелерден, Бақытты жандар үшін қандай қуаныш туады; Шаршаған саяхатшы өз үйіне жақындап, Жарының құшағын аңсап, жол іздегенде.
Үндістанда жаңбырлы маусымның басталуы оның алдындағы аптап ыстықпен салыстырғанда ерекше жағымды болып келеді, сонымен қатар бұл уақытта жолдар жүруге ыңғайлы болады. Сондықтан ақындар өз үйі мен отбасынан жырақта жүрген адамдардың осы уақытта оралуын жиі жырға қосады.
Аттең, оның үміті нешік! Бірақ қиял, Айналаны басқан түнектен жұбаныш тапты; Және оған ауыр ауа райында, Алыстағы аруына достық елші жіберуді бұйырды.
Бұл үзіндінің мағынасы түпнұсқадағы құрылымнан сәл өзгеше, оның қарапайымдылығы ағылшын өлеңіне онша сай келмейтін шығар: сөздердің емес, сезімнің аудармасы берілген. Оның мағынасы мынадай: «Бұлт — тек түтін, от, жел мен судың жиынтығы ғана, енді тірі және сезім мүшелері бар жандар одан қалайша хабар ала алмақ?» Гухьяка (Якшаның тағы бір атауы) өзінің шексіз қасіретінен мұны ұмытып, оған өтініш білдірді; расында да, құштарлықтан азап шеккендер жанды мен жансызды ажырата алмайды. Автор мұнда өзінің поэмасының бүкіл жоспарын өте шеберлікпен ақтап алады және Бұлтпен парасатты түрде сөйлесудің айқын қайшылығын Якшаның танымдық күйіне жатқызады.
Ол ризашылық хабарымен жүктелген, Оның солып бара жатқан жүрегіне жаңа өмір мен қуаныш сыйлайды. Осы ойдан жігерленіп, ол әрбір бүршік атқан гүлді жинап, Құнарландырушы күшке ессіз жалбарынды.
(Өйткені, кім! Жаны түршігерлік қайғының құрбаны, Жұбаныш үшін ең бос көздерді іздемейді?) Азапты сезінетін тіршілік иелері сияқты, Жансыз табиғатқа кім шағымданғысы келмейді?
Тиісті құрмет көрсетіліп, тартулар жасалған соң, Якша асқақ Бұлтқа осылай мінәжат етті.
Аргха — түпнұсқада Кутажа гүлдерін тарту ету рәсімі осылай аталады, бұл діни рәсім ежелгі грек ритуалдарындағы сұйықтық құю (libation) рәсіміне ұқсас келеді. Amera Cosha-да бұл ғибадат етудің бір түрі ретінде сипатталады және бұл қадірлі адамға немесе құдайға тарту ұсыну әрекеті. Бұл тарту, оның негізі су болып табылады, тостағанда, бақалшақта немесе кез келген металдан жасалған сопақша қайық тәрізді ыдыста ұсынылады; ауызекі тілде бұл ыдыс та «Аргха» деп аталады. Жалпы алғанда, Аргха немесе Аргхья деп аталатын тарту сегіз заттан тұрады: су, сүт, шөп ұштары, сүзбе, ерітілген сары май, күріш, арпа және ақ қыша.
Асқақ бол! Индраның досы, тәңірлік кеңесші, Даңқты әулеттің ұлы ұрпағы; Өз еркіңмен түрлі пішінге енетін; мен сенің қадіріңді білемін, Және саған өзімнің тағдырлы қасіретімді батыл сеніп тапсырамын.
Индра — үнділердің Олимпі — Сварганың ең жоғарғы құдайы; Бұлт мұнда оның досы немесе кеңесшісі ретінде қарастырылады, бұл оның атмосфераның билеушісі ретіндегі қызметіне ишара жасайды. Түпнұсқа бойынша ол «Пушкаравартакалардың танымал әулетінен шыққан» деп аталады, бұл «Топан су бұлттары» деген мағынаны білдіреді. Брахманда Пурана бойынша бұлттар шығу тегіне байланысты үш класқа бөлінеді: оттан, Брахманың тынысынан немесе Индра кесіп тастаған таулардың қанаттарынан пайда болғандар. Соңғылары судың негізгі қоймалары болып саналады.
Сен — бейшараның көмекшісісің, қасіреттің досысың! Маған, бақытсызға, өз жәрдеміңді бер; Менің жалғыз қалған күйіме жанашырлықпен қара, Алтын Құдайдың кегінен азап шеккен.
Якшалар өздерінің жарқыраған далаларында тұратын, Шиваның жарты айы айналаны алтынға бөлейтін жерге, Өзіңе рұқсат етілген сапарға аттан және жеткіз, Алакада менің тағдырыма зарыққан жарыма.
Алака — Кувераның астанасы және оған бағынышты құдайлардың тұратын жері. Шиваның айдарында жаңа туған ай бейнеленген, ол кейде оның маңдайындағы үшінші көз ретінде сипатталады.
Сонда сен менің қасіретті серігімді табасың, Өз сертіне адал, тыныштықтан ада; Оның міндеті — біздің қатал тағдырымызға жылау, Және созылған жылдың әр сәтін санау; Ол азапты өмір кешуде, бірақ әлі де тірі, Өйткені үміт оған жігер беретін күш сыйлайды.
Гүлдей нәзік болса да әйел жүрегі, Үміттің қорғаныш күшімен беки түседі. Сен достық желмен ілгері жүзгенде, Жезөкше болған жарыңды жесір әйелдер қарсы алады; Және ешқандай қатал заңдарға бағынбайтын жандар, Сенің дөңгеленген көлеңкелеріңе батасын береді.
Мамыражай самал сенің салтанатты жолыңды желпиді, Айналаңда тырналар ойнақы шеңбер құрып ұшады.
«Олардың саны топталған тырналардан немесе Азияның сулы жазықтарындағы сүттей аппақ аққулардан кем емес, Каистр бұлақтарының иірімдерінен жоғары, Ұзын мойындарын созып, сыбдырлаған қанаттарын қағады». Поуп.
Аңдатпалар
Аударушы қаздарды түсіріп кеткен. Милтон да бұл құстардың ұшуын былай сипаттайды:
«Парасатты Тырна осылай бағыт ұстайды,
Жел айдаған жыл сайынғы саяхатында».
«Жоғалған жәннат» (Paradise Lost), 7. 436.
Және тағы да 442-жол: «Басқалары күміс көлдер мен өзендерге шомылды, Мамық төстері, Бірақ олар жиі кетеді, Ылғалды тастап, қатты қанаттарымен көкке көтеріледі, Ортаңғы әуе кеңістігіне».
Чатака құсы және табиғат көріністері
67-жол. Чатака — бұл тек жаңбыр суын ғана ішеді деп есептелетін құс (Үнді мифологиясында бұл құс шөлге төзімділіктің және үміттің символы болып табылады); әрине, ол ылғалды немесе бұлтты ауа райының сипаттамасында әрқашан басты тұлға ретінде көрінеді; біздің автордың «Ритту Санхара» (Ettu Sanhara — маусымдар жиынтығы) атты туындысының жаңбырлы мезгілінде осылай берілген:
«Шөлдеген Чатака шыдамсыздықпен қарайды, Аспаннан уәде етілген суларға; Онда ауыр Бұлттар төмен, бірақ жағымды әуенмен, Баяу шерумен күбірлеп қозғалады».
Аударылған «Амера Кошада» (Amera Cosha) Чатака әлі де жақсы таныс емес құс екені, бірақ оның кукушканың бір түрі болып табылатын Пипиха (Cuculus radiatus) болуы мүмкін екені айтылады.
Ырымдар мен бағыттар
Вама (Vama) терминін жалпы түсіндірушілер «сол жақ», «сол жақта» деп аударады, бірақ Раманат Тюикаланкара оны «әдемі» деп түсіндіреді және құстардың айғайы сәттілік әкелуі үшін сол жақта емес, оң жақта болуы керек деп есептейді; алайда Бхарата Маллика астрологиялық жазушыларға сүйене отырып, Чатаканың бұл ережеден тыс екенін дәлелдейді.
«Тауықтар, Чатакалар, Чашалар (көк қарғалар) және басқа еркек құстар, кейде бөкендер де сол жақпен қуана жүріп, әскерге сәттілік береді».
Грек түсініктері Раманатпен келісе отырып, құстардың оң жақпен ұшуын берекелі деп санаса, римдіктер оны сол жақ деп есептеді, бірақ бұл айырмашылық бақылаушының орналасқан жерінен туындады, өйткені екі жағдайда да қайырлы тарап шығыс болды: Enoqushos (бақылаушы) солтүстікке, ал Aruspex (көріпкел) оңтүстікке қарап тұрды. Жалпы алғанда, үндістердің пайымдауынша, сол жақта болатын нышандар сәтсіз болып саналады.
Музыкалық сүйемелдеу және Аққулар
Мәтінде сипатталған музыкалық сүйемелдеу толықтай классикалық болып табылады, мәселен, Вергилий құстар туралы былай дейді:
«Айнала мен жоғарыда
Әуеге әсем әнмен тербетеді».
Айналасында, жоғарыда, түрлі құстар
Әуенімен бүкіл ауаны баурап алды.
«Энеида» 7. 32.
Кайласа тауына саяхат
«Сенің күркірің шөлдеген жерді жұбатқанда, Және күтілген нөсер саңырауқұлақтарды өсіргенде; Аққулар Кайласа тауына дайындалады, Және ауада сенімен бірге ілесіп отырады». 72.
71-жол. «Манаса көліне баруды қалайтын Раджахансалар (аққулар), жолға арналған азықтарын лотос сабағының талшықтарының жаңа өскіндерінен жинап алып, Кайласаға дейін саған ілеседі». Бұл мәтіннің нақтырақ оқылуы.
Раджаханса (Rajahansa) қызыл аяқты және тұмсықты ақ қаз ретінде сипатталады және жай қазбен бірге үнді поэзиясындағы сүйікті құс болып табылады. Еуропалық талғамға нұқсан келтірмеу үшін, мен барлық жағдайда бұл құстарды өлеңдерде жиі қолданылатын Аққумен алмастырдым; алайда аққудың беделі оның өлер алдындағы ән айтуы туралы аңызға байланысты. Үндістер қаздың жүрісін әйел адамның әсем басуына ұқсатады, бұл біздің ақынымыздың «Ритту Санхара» немесе маусымдар туралы туындысында осылай берілген:
«Күлімдеген пері де қазбен Әсем қозғалыста теңесе алмайды».
Кайласа және Манаса көлі
Кайласа тауы — Бұлттың баратын жері, ал Раджахансалар жыл сайын әйгілі Манаса немесе Манасароур көліне қоныс аударады деп есептеледі, ол мифологиялық Кайласа орналасқан Гималай тауларының қойнауында жатыр.
Рама тауымен қоштасу
«Осы таумен қоштасуың қысқа болсын; Раманың қасиетті аяғының ізі қалған бұл тау; Сенің ежелгі досың, оның күйдірген қайғысы Сенің жиі болмауың мен кешіккен оралуыңды жоқтайды». 76.
73-жол. Түпнұсқадағы SW^^I термині нақты мағына бере қоймайтын сияқты: егер ол «сұрау» немесе «үн қату» деп аударылса (бұл екі мағына да оған тән), ол әлі де бізді үн қатудың немесе сұраудың мақсаты туралы түсініксіз қалдырады. Бір түсіндіруші оны «жол сұрау» деп түсіндіреді, бірақ мұны тау емес, Якша айтуы керек; басқалары бұл «үн қату», яғни кетер алдында қоштасу дегенді білдіреді дегенге келісетін сияқты. Бұлт пен тау арасындағы достықтың себебін біз кейінірек қарастырамыз.
74-жол. «Раманың қасиетті аяғының ізі қалған». Түпнұсқа мәтінде бізде: «ардақты Рагхупатидің аяғымен белгіленген» делінген. Бұл атау Рамаға Рагху әулетінің (сол жауынгердің ата-бабасы, әйгілі батыр және билеуші) ең көрнекті өкілі, иесі немесе қожайыны ретінде берілген. Сондықтан Рама сонымен қатар Рагхава (Raghava) деп аталады, бұл Рагхудан шыққан тұрақты туынды сөз, ол отбасылық текті білдіреді; екі батырдың ерліктері біздің автордың «Рагхуванса» (Raghuvansa) немесе Рагху нәсілі атты тағы бір поэмасының басты тақырыбы болып табылады.
Түсіндіруші Бхарата Маллика түпнұсқада кездесетін және көпше түрде болғандықтан «көп аяқтармен» деп аударылуы мүмкін деп қауіптенген сөзге көп күш жұмсады; сондықтан ол оның басқа мағыналары болуы мүмкін екенін көрсету үшін Мединиге жүгінеді. Ол аяқтың ізін немесе белгіні, жалпы алғанда әсерді білдіреді, сондықтан біз бұл үзіндіні «беткейлері Раманың көптеген іздерімен немесе оның аяғының көптеген іздерімен белгіленген тау» деп бере аламыз.
Құлақпен ішу: Метафора
«Құлағың махаббат шабытын ішпес бұрын, Ұзақ жол менің жол бастауымды қажет етеді; Оның жолында көптеген зәулім таулар Сенің бейнетіңді жеңілдетеді, ал көптеген салқын бұлақтар...» 80.
77-жол. «Құлақпен ішу» — бұл ағылшын және классикалық жазушыларда жиі кездесетін бейнелі сөз орамы. Мәселен, Шекспир:
«Құлағым әлі жүз сөз ішкен жоқ,
Сол тілдің айтылуынан, бірақ мен дыбысты танимын».
«Ромео мен Джульетта».
Ал Гораций 2-кітаптың 13-одасында: «Шайқастар мен қуылған тирандар, Тыңдарман қауым иық тіресіп, құлақ түріп ішеді». Бірақ жиналған қауым есту үшін қысылады, Және әуенді құштарлықпен құлақ түріп ішеді, Ол қанды шайқас туралы айтады немесе жырлайды, Тиран патшалардың құлауын.
Сөздерді қайталау әдісі
80-жол. Түпнұсқа мәтіннің құрылымында үнді ақындары жиі қолданатын жағымды әдіс кездеседі; сөздің күшін арттыру және оның әсерін күшейту үшін бір сөзді қайталау. Мәселен, бізде жоғарыда «шаршаған, шаршаған; әлсіз, әлсіз; сен демала аласың және т.б.» делінген. Бұл бейне ағылшын тілінен басқа ешбір тілде соншалықты алға жылжымаған шығар, және белгілі бір мысалда бұлай деуге негіз бар ма деген сұрақ туындауы мүмкін:
«Құлады, құлады, Құлады, құлады, Өзінің биік мәртебесінен құлады».
Бұл бейненің тамаша үлгісі Горацийдің шебер одасында кездеседі. «Илион, Илион. Толқынды және әділетсіз төреші, Және жат жерлік жезөкше оны шаңға айналдырды». Жат жерлік жезөкше мен әділетсіз төреші, Илионды, Илионды шаңмен теңестірді.
Географиялық бағыт және Сиддхалар
81-жол. Біз енді поэманың географиялық бөлімін бастаймыз, ол ежелгі және қазіргі атаулардың айырмашылығына қарамастан, өте дәл ойластырылған сияқты; Бұлттың ілгерілеуінің екі шеткі нүктесі — 1-жолдың аңдатпасында айтылған Нагпур маңы және Кайласа тауы немесе Гималай жотасы. Осы барыста ақын ең әйгілі жерлерді атап өтеді, олардың көбісі бізге әлі де таныс. Бұл жағдайда бізде Рамагири тауынан тікелей солтүстікке қарай бағыт берілген.
83-жол. Сөзбе-сөз Сиддхалардың әйелдері; Сиддхалар — бұл негізінен адамдар, бірақ зияткерлік толғаныс (толғаныс — рефлексия) арқылы адамнан тыс күштерге және адамдар мен Құдайлар арасындағы аралық позицияға ие болғандар; олар ауаның жоғарғы қабаттарында тұрады.
«Осы ағындардан көтеріліп, жоғарғы аспанды ізде; Содан кейін батыл қанаттармен солтүстікке ұш: Әдемі Сильфтер (Сиддхалар) саған таңданыспен қарайды, Сен кері иіліп, олардың жоғары қараған жанарын ұрғанда». 84.
Бұлт және Тау: Салыстыру
86-жол. «Кейбір тау шыңы ауада қалықтап жүргендей». Лукрецийде де осылай (4, 140):
«Кейде үлкен таулар мен жұлынып алынған жартастар,
Таулардан асып түсіп, күннің көзін көлегейлейді».
Таулар осылай, -
Және негізінен жұлынып алынған тау жартастары,
Жиі қалықтап, күнді бүркеп тұрғандай көрінеді.
Гудтың аудармасы. Сондай-ақ, 6-кітап, 188-бет:
«Тауларға ұқсағанда,
Бұлттарды жел ауада көлденең айдайды».
Қараңдаршы, таудай үлкен Бұлттарды желдер қалай айдайды,
Дауыл соққанда аспан әлемі арқылы.
Әлем тараптарының пілдері
87-жол. Үндістердің пайымдауынша, әрбір төрт тараптың және компастың төрт аралық нүктесінің билеушісі немесе жебеуші құдайы бар; бұл құдайлардың әрқайсысының еркек және ұрғашы пілі бар. Олардың барлығының есімдері «Амера Кошада» тізілген: Мистер Коулбруктің аудармасын қараңыз.
«Аспанды тіреп тұрған ауыр Пілдер, Сенің кеңейген бейнеңе таңданыспен қарайды; Енді олардың тәкаппарлығы ұятқа айналды, Сенің ауқымыңда олардың бұрынғы теңдессіз даңқы жоғалды». 88.
Индраның садағы және Кришна
91-жол. Картаға жүгінсек, Бұлттың Виндхья тізбегінің шығыс шекарасын құрайтын биік төбелерді айналып өту үшін саяхатты шығысқа қарай бастауы қажет болғанын көреміз. Әйтпесе, оны ақын ілесе алмайтын сол таулардың ең қолжетімсіз бөлігі арқылы өткізу қажет болар еді, бұл да үндістердің Виндхья төбелері туралы кейбір ерекше түсініктеріне қайшы келер еді.
92-жол. Индраның садағы — бұл Кемпірқосақ.
93-жол. Кришнаның денесі қою көк түспен бейнеленген және бұл құдайдың бейнелерінде тауықтың қауырсындары жиі орналастырылады: бұл құстың қауырсыны жиі Кемпірқосақпен салыстырылады; Милтон «Жоғалған жәннаттың» 7-кітабының 445-жолында былай дейді: «Оның сәнді құйрығы, Оны Кемпірқосақтың ашық реңімен, Және жұлдызды көздермен безендіреді». Бұлттың түсі мен құдайдың түсі ұқсас болғандықтан, бізде өте жақын және жағымды салыстыру бар.
«Шығысқа қарай, түрлі асыл тастар аралас сәулемен, Индраның садағында анау төбенің үстінде ойнайды, 92 Және сенің көлеңкелі бейнеңе сондай шұғыла шашады, Кришнаның айналасындағы тауық қауырсындарындай. Бағытыңды түзе; Маланың күлімдеген жеріне, Онда хош иісті егіншілік даланы жұпарға бөлейді». 96
Мала жерінің географиясы
95-жол. Ғасырлар өткеннен кейін бұл поэмада аталған бірнеше жердің нақты орнын анықтау оңай емес. Бұлттың шығысқа қарай жылжуы және одан кейінгі Амракута (Amracuta) тауына жету бағыты, мұнда айтылған жердің Руттунпурдың (Ruttunpoor) тікелей жанында болуы керек екенін дәлелдейді; бұл Четисгерх провинциясының солтүстік жартысының бас қаласы. Оның жалғыз заманауи іздері Руттунпурдан сәл солтүстікке қарай Малда (Malda) деп аталатын жерде табылуы мүмкін. Птолемей картасында Малета (Maleta) деп аталатын қала бар және ол Виндхья тауларына қатысты біздің ақынның Маласына ұқсас орналасқан.
«Сенің құнарлы сыйларың, махаббатпен марапатталған, Онда жарқын жанарлы шаруалар жасыл шөпті басады. Содан кейін солтүстікке жүзіп, батысқа қарай бұрылып, Амракутаның биік жоталарына тоқта». 100
Амракута немесе Омеркантак
100-жол. Бұлтқа көрсетілген бағыт және одан кейінгі Нармада өзенінің маңына сілтеме жасау, мұнда аталған таудың Омеркантак (Omercuntuc) деген атпен көбірек танымал тау екенін болжауға негіз береді. Дыбыстың өзгеруі Үндістанның диалектілерінде қазіргі уақытта кездесетін санскрит тілінен бұрмаланулардан асып түспейді. Амракута термині «Манго шыңы» дегенді білдіреді және айналадағы ормандардағы манго ағаштарының көптігіне сілтеме жасайды.
Алғыс пен Игілік
«Сенің нөсерлерің таудың жалынын талай рет басты. Сондықтан одан көмек сұраудан қорықпа; Тіпті ең төмен адам да, құлап бара жатқан досы Бір кездері өзі берген көмекті сұрағанда, 104 Алғыс талап ететін көмектен бас тартпайды; Ал ізгі жандар бұл өтінішті тіпті де менсінбеуі мүмкін емес».
Үндістерге қатысты алғыс сезімі жоқ деген айыптауларға жоғарыдағы шумақ қанағаттанарлық жауап болып табылады. Оның мағынасына күмән қалмауы үшін мен түпнұсқа үзіндінің сөзбе-сөз аудармасын қосамын: «Тіпті төмен адам да, досы одан қолдау сұрап келгенде, бұрынғы жақсылығын ұмытып, теріс айналмайды; енді ұлы адам қалайша бұлай істемек».
Жердің төсі мен Читракута
«Орманды таудың зәулім басында, Сенің қалықтаған көлеңкелерің толқынды бұрымдай жайылғанда; 108 Оның бейнесі бұрын-соңды болмаған сүйкімділікпен жарқырайды, Көктегі қосындар оған қарап, табынуы үшін; Бұл жердің дөңгелек төсі; жерден жарқырап көтерілген, Және сенің дөңгелегіңмен емшек ұшындай аяқталған; 112 Содан кейін биік ұшудан төмен қарай еңкейіп, О, Читракутаның қарапайым шыңына қон».
113-жол. Мұнда айтылған тау Омеркантактың маңында және сол жотаның бір бөлігі болуы керек; атауы «ала немесе ғажайып шыңы» дегенді білдіреді.
«Биік төбенің үстінде шаршағаныңды бас, Және оның жалынына сөндіретін жаңбыр тамшыларын сыйла; 116 Өйткені жедел жемістер міндетті түрде күтеді, Жақсы мен ұлыға көрсетілген көмектен кейін. Содан кейін әрі қарай Виндхьяның жоталы тізбегіне саяхатта, Және оның етегін жуатын Рева бұлағына жет». 120
Виндхья таулары және Рева өзені
119-жол. Виндхья таулар жотасы Үндістанның мифологиясында да, географиясында да өте маңызды орын алады. «Виндхья» атауы ежелгі үнді авторлары бойынша Хиндустан мен Декан арасындағы шекараны құрайды. Ол шығыс теңізінен батыс теңізіне дейін жетеді.
Санскрит этимологтары оның атауын бір жағдайдан шығарады: ол Биндхья (Bind'hya) деп аталады, өйткені адамдар оны күннің қозғалысына кедергі жасайды (3«^) деп санайды. Осы түсінікке сәйкес, бұл тропикалық таулар жотасының ең биік бөлігі Чхота Нагпур мен Паламу арасында орналасқан нүктеден Удджайн маңындағы нүктеге дейін созылып жатыр.
Бірақ Нармада өзенінің ағысы Виндхья төбелерінің негізгі жотасының бағытын жақсырақ көрсетеді. Нармада арнасы таулар жотасымен немесе көптеген өзендер бастау алатын биік жерлермен шектелген.
Аңыз бен Тарих
Бұл таулы аймақтың орасан зор көлемі үндістердің мифологиялық жазбалары жиі айтатын аңызға негіз болды: Виндхья өзінің рухани ұстазы Агастьяның алдында бір рет бас игеннен кейін, қасиетті тұлғаның бұйрығымен әлі күнге дейін сол қалыпта тұр. Бұл кішіпейілділік — оның Гималай мен Мерудің биіктігімен бақталасуға тырысқан тәкаппарлығы үшін жазасы.
«Онда түрлі-түсті шұғыласы бар жартастар арасында, Патша пілінің бай жабдықтары көрінеді, Ол қиындықпен ирелеңдеп, содан кейін гүлзарлар арқылы өтеді, Ол өз жолын тауып, Джамбу бұталарын жуады. 124 Мұнда сенің жолыңда жоғалған жұмсақ шықтарды қайтар, Және салқын ағынның бай жұпарынан дәм тат».
Where the wild Elephant delights to shed, The juice exuding fragrant from his head; 128 Then swift proceed, nor shall the blast have force, To check with empty gusts thy ponderous course.
128-тармақ. Түз пілі өз басынан шығатын жұпар иісті сөлді шашудан ләззат алатын жер; Содан кейін жылдам ілгеріле, бос гуілдеген желдің сенің ауыр барысыңа кедергі келтіруге күші жетпесін.
Мұндағы «барыс» термині түпнұсқадағы «process» сөзінің мағынасын береді.
Алдыңғы ескертпеде айтылғандай, Рева — Амракута немесе Омеркунтук тауынан бастау алатын Нермада өзенінің атауы. Мұнда үндістердің өзендерді әрқашан кейіптендіретінін және олардың негізінен әйел бейнесінде болатынын атап өту керек. Осылайша, бізде Джахнудың қызы — Ганга, Күннің қызы — Ямуна және Хималаның қызы — Рева немесе Нермада бар; бұл туралы «Ваю Пуранадан» аударылған және капитан Бланттың «Азиялық зерттеулер» (Asiatic Researches, 7, 103) еңбегінде берілген гимнде айтылған. Пурана — көне үнді мифологиялық мәтіндері. Нермада өзенінің атаулары «Амера Кошада» былайша көрсетілген: «Рева, Нермада, Сомодбхава және Мекала-Каньяка». Ең жақсы түсіндірушілер мұны былай түсіндіреді: «ағатын, қуантатын, ай әулетінен тараған және Мекаланың қызы». Соңғы термин не Виндхья тауына қатысты, не өзен құдайының арғы атасы болып саналатын Ришидің (данагөй) есімі деп есептеледі. Риши — үнді дәстүріндегі көреген әулие немесе данагөй. Аңыз бойынша бұл өзенге қатысты Овидийдің туындыларына ұқсас оқиға таңылған, ол капитан Бланттың сапарында баяндалады және оны «Сонаның метаморфозасы» авторы өлеңмен өте талғампаз әрі рухты түрде қайталаған.
124-тармақ. Джамбу бақтары (роза алмасы — Eugenia Jamboo).
127-тармақ. Басынан бөлінетін жұпар иісті сөл. Пілдердің самайынан, әсіресе күйлеу кезеңінде бөлінетін бұл сөлдің жаратылыстану тарихын жазушылардың назарынан тыс қалуы өте таңғаларлық жағдай.
БҰЛТТЫ ЖАУШЫ — 27-бет
Reviving nature bounteous shall dispense, To cheer thy journey, every charm of sense; 132 Blossoms with blended green and russet hue, And opening buds shall smile upon thy view; Earth's blazing woods in incense shall arise, And warbling birds with music fill the skies. 136
Мен бұл туралы Бюффонның еңбектерінде де, Шоудың соңғы басылымдарында да ешқандай дерек таппадым; бұл тақырыптағы басқа авторлар да оны байқамаған сияқты. «Шығыстың жабайы спорт түрлері» (Wild sports of the East) авторы: «пілдің самайының екі жағында түйреуіш басындай тесік бар, одан ихор бөлінеді» деп көрсетеді; бірақ ол бұл сұйықтықтың табиғатын білмеген сияқты. Ихор — бұл мәнмәтінде пілдердің самайынан бөлінетін ерекше сөл. Шынында да, оның сипаттамалары қызықты болғанымен, ол тілдерді мүлдем білмегендіктен жиі олқылықтарға жол береді, ал сол тілдердегі әдебиетті ол аяусыз сынға алады. «Амера Кошада» бұл сұйықтық mada және gaja-mada деп аталады, ал піл бұл сөл ағып жатқанда matta немесе prabhinna деп, ал күйлеуден шыққаннан кейін немесе сөл тоқтағаннан соң nirmada деп ерекшеленеді; бұл атаулардың барлығы жағдайды білдіреді. Бұл сұйықтықтың бөлінуі мен жұпар иісі санскрит поэзиясында жиі айтылады; оның иісі әдетте ең тәтті гүлдердің хош иісімен салыстырылады және ол араларды алдап, өзіне тартады деп есептеледі. Бұл жағдайлар бұрын сілтеме жасалған «Риту Санхара» атты еңбектің мына үзіндісінде кездеседі:
БҰЛТТЫ ЖАУШЫ — 28-бет
Respectful- Demigods shall curious count, The chattering Storks in lengthening order mount; Shall mark the Chdtacas who in thy train, Expect impatiently the dropping rain: 140 And when thy muttering thunders speak thee near, Shall clasp their brides half extasy, half fear. Ah ! much I dread the long protracted way, Where charms so numerous spring to tempt delay ; 144 Will not the frequent hill retard thy flight, Nor flowery plain persuade prolonged delight?
Махаббат отына мас болған түз пілі ақырады, Оның терең дыбысы жоғарыдан жаңғырады; Оның кең маңдайы асыл лотос тәрізді, Онда аралар ойнақтап, жұпар иісті ылғал ағады.
БҰЛТТЫ ЖАУШЫ — 29-бет
Or can the Peacock's animated hail, The bird with lucid eyes, to lure thee fail I 148
147-тармақ. Немесе тауықтың жанды сәлемі, мөлдір көзді бұл құс сені еліктіре алмай ма? Жабайы тауықтар Индостанның көптеген жерлерінде өте көп кездеседі, әсіресе батпақты жерлерде тұрады; бұл құстың әдеттері негізінен сумен байланысты, ал жаңбырдың басталуы — олардың жұптасу кезеңі; сондықтан тауық бұлтты немесе жаңбырлы ауа райын сипаттағанда, біз бұған дейін атап өткен тырналар мен Чатакалармен бірге әрдайым енгізіледі. Чатака — аңыз бойынша тек жаңбыр тамшысымен сусындайтын құс. Сонымен, жаңбырлы маусымды сипаттайтын «Гхатакарпара» атты шағын поэмада автор өзінің сүйіктісіне былай дейді:
О, сен, тістерің інжудей жарқыраған, Күлімдеген Кунда гүлінің сәулесімен жарысқан; Тауықтың махаббатқа толы үнін тыңда, Ол қараңғы әрі бұлтты күнді қарсы алады.
Және тағы да, Бхартрихаридің сол маусымды сипаттайтын «Шатакаларының» бірінде:
Күлімдеген ормандарда сайраған құстардың үні,
Тауықтардың жиі әрі ащы дауысы естілгенде,
Әрбір адамның жүрегіне нәзік сезімдік (эмоционалды) толғаныстар ұялатып,
Бақыттыны да, мұңдыны да бірдей қуантады.
БҰЛТТЫ ЖАУШЫ — 30-бет
Lo ! where awhile the Swans reluctant cower, Das&ntoPs fields await the coming shower: Then shall their groves diffuse profounder gloom.. And brighter buds the deepening shade illume: 152 Then shall the ancient tree whose branches wear, The marks of village reverence arid care, Shake through each leaf, as birds profanely wrest, The venerend boughs to form the rising nest. 156
150-тармақ. Дасарна жазықтары келе жатқан жаңбырды күтуде. Қазіргі карталарда бұл атаудың ізі жоқ; ол майор Вилфордтың Пураналардан алған тізімінде («Азиялық зерттеулер», 8-том) Виндхья тауларының артында орналасқан елдердің қатарында кездеседі және оның айтуынша, Птолемей мен «Периплдің» Досаренасына сәйкес келеді. Птолемей картасында сонымен қатар «Dosara» және «Dosaronis Fluvium» бар, ал өзендердің пураналық тізімінде Читракута тауынан бастау алатын Досарна өзені де кездеседі. О ол ішінара қазіргі Чаттисгарх аймағына сәйкес келуі мүмкін, өйткені екі сөздің де этимологиясы ұқсас жағдайларға сілтеме жасайды: Чаттисгарх отыз алты бекіністі қамтиды деп есептелгендіктен солай аталған, ал біздің мәтіннің түсіндірушісі Бхаратаның айтуынша, Дасарна — Dasa (Он) және Irna (қамал немесе Дурга) сөздерінен шыққан, яғни «Он қамал» аймағы дегенді білдіреді.
153-тармақ. Содан кейін ежелгі ағаш... т.б. Үндістер үнді інжірі, қасиетті інжір ағашы, миробалан ағаштары және т.б. сияқты бірқатар ағаштарды ерекше қастерлейді. Көптеген ауылдарда бұл ағаштардың кем дегенде біреуі өте қасиетті деп саналады, оны ауыл тұрғындары мұқият күтіп, суарып тұрады, кейде гүл тізбектерімен сәндейді.
БҰЛТТЫ ЖАУШЫ — 31-бет
Where royal Viclisa confers renown 9 Thy warmest wish shall fruit delightful crowns There Ve travail's stream ambrosial laves, A gen lie bank with mildly murmuring waves, .' 1.60 And there her rippling brow and polished face. Invite thy smiles, and sue for thy embrace.
Бұл ағашқа «Пранам» (бас ию) жасалады немесе тіпті құрбандықтар мен жоралғылар ұсынылады. Мәтінде «кейіпкерлер» деген эпитетпен аталған құстар — Vaca немесе тырналар; бұл термин «өз аналығының тамағын жейтін» дегенді білдіреді; жұптасу кезеңінде бұл құстың аналығы аталығын қоректендіруге көмектеседі делінеді, дәл осындай жағдай қарға мен торғайға да қатысты айтылады, сондықтан оларға да осындай эпитет қолданылады.
157-тармақ. Патшалық Видиса даңқ сыйлайтын жер. Видиса Дасарна аймағының астанасы ретінде сипатталады. Бұл Малва провинциясындағы қазіргі Бхилса сияқты. Ол әлі де танымал жер және Үндістанда оның төңірегінде өсірілетін темекінің жоғары сапасымен жақсы мәлім.
159-тармақ. Веттравати — қазіргі Бетва; ол Виндхья тізбегінің солтүстік жағынан басталып, 340 миль бойы солтүстік-шығысқа қарай ағып, Малва провинциясын және Аллахабадтың оңтүстік-батыс бұрышын кесіп өтіп, Калпиден төмен жақта Джамнаға құяды; ағысының бас жағында ол Бхилса немесе Видиса арқылы өтеді.
БҰЛТТЫ ЖАУШЫ — 32-бет
Next o'er the lesser hills thy flight suspend, And growth erect to drooping flowrets lend ; 164 While sweeter fragrance breaths from each recess, Than rich perfumes the hirelingwanton's dressr On Naga Nadirs banks' thy waters shed, And raise the feeble jasmin's languid head; 168 (Grant for a while thy interposing shroud, To where those damsels woo the friendly Cloud?
163-тармақ. Содан кейін кішігірім төбелердің үстінде ұшуыңды кідірт. Мәтіндегі термин түсіндірушілер тарапынан не Ничай деп аталатын төбе, не онша маңызды емес немесе биік емес тау тізбегі деп түсіндіріледі. Бұл аса маңызды емес, бірақ біз таңдаған соңғы мағына неғұрлым қанағаттанарлық сияқты.
164-тармақ. Тік өскен гүлдерге жан бер. Бұл үзінді сөзбе-сөз аударғанда «тік тұрған гүлдері бар сол төбе, шаштары тік тұрған дене сияқты» дегенді білдіреді; үндістерде дененің түктерінің тік тұруы әрдайым рахат немесе қуаныштың әсері (эффект) деп есептеледі.
167-тармақ. Нага Нади өзенінің жағасында. Кейбір түсіндірушілер бұл өзен атауының әртүрлі нұсқаларын атап өтеді, олар аудармада Наганади (тау бұлағы), Нава Нади (жаңа өзен) және Вананади (орман өзені) түрінде берілген.
БҰЛТТЫ ЖАУШЫ — 33-бет
As while the garland's flowery stores they seek, The scorching* sun beams singe the tender cheek, 172 The ear4iung lotus fades, and vain they chase5 Fatigued, and faint, the drops that dew the face* What though to northern climes thy journey lay, Consent to track a shortly devious wayi 176
Бұл Виндхья тауларынан ағатын көптеген шағын ағындардың бірі болуы мүмкін және шынында да Малва провинциясы суға бай, сондықтан «Айин Акбариде» айтылғандай: «екі-үш коз (шамамен 3-4 шақырым) жүрмей-ақ, жағасында жабайы тал мен басқа да ағаштар көлеңке түсірген, гиацинт және басқа да әдемі әрі жұпар иісті гүлдермен көмкерілген мөлдір сулы бұлақтарды кездестірмей қалу мүмкін емес». Мен жоғарыда Нага Надиге басымдық бердім, өйткені біз кесіп өткен Бетваның батысында Парбатти деп аталатын өзенді таптым, ол Виндхья тізбегінен басталып, солтүстік-батысқа қарай ағып, Ароусмит картасында Сепра деп аталатын басқа өзенге қосылады және екеуі бірге Чамбалға құяды: Парбатти немесе Парвати сөзі «таудан шыққан» дегенді білдіреді, ал Нага Нади де ұқсас мағына береді; сондықтан олар бір ағынның синонимдері болуы мүмкін.
171-тармақ. Олар гүл тізбектеріне гүл іздеп жүргенде. Үндістердің үйлері мен ғибадатханаларын безендіру үшін гүл тізбектерін, сондай-ақ құрбандықтары мен мерекелерінде гүлдерді пайдалануы белгілі бір кастаның — Малакаралардың немесе гүл дестесін жасаушылардың кәсібі болып табылады; мұнда осы кастаның әйелдері туралы айтылған.
БҰЛТТЫ ЖАУШЫ — 34-бет
To fair UjainPs palaces and pride, And beauteous daughters, turn awhile aside % Those glancing eyes, thosHightning looks unseen, Dark are thy days, and thou in vain hast been. 180
177-тармақ. Уджайни немесе қазіргі Оуджейн — біздің ақынымыздың тұрағы және оның әйгілі жебеушісі Викрамадитьяның астанасы болған деп есептеледі; бәлкім, бұл қала сияқты үздіксіз беделге (имидж) ие қалалар аз шығар, өйткені ол үнді дәстүрінің ең ерте кезеңдерінен бүгінгі күнге дейін өте маңызды орын болып келеді. Ол қазір Синдия әулетінің иелігінде және оның аумақтарының астанасы болып табылады. Ол туралы толық әрі қызықты мәліметтерді «Азиялық зерттеулердің» алтыншы томында, марқұм доктор Хантердің сапары туралы баяндамасынан табуға болады.
179-тармақ. Найзағайдай жарқылдаған көзқарастар. Осылайша Тассо Клоринда туралы айтқанда:
«Көздері жарқылдап, қарасы найзағайдай от шашады».
180-тармақ. Күндерің қараңғы. Ақынның айтпағы — «егер сен бұл көзқарастардан ләззат алмасаң, сен алдандың» және түсіндірушілер оны «өміріңнің мақсатынан айырылдың» деп толықтырады. Яғни, егер сен бұл сұлулықты көрмесең, соқыр болғаның немесе мүлдем өмір сүрмегенің жақсы; бұл мақтау сәл асыра айтылған сияқты, бірақ біз бұны Еуропада да білеміз және итальяндық «Римді көрмеген адам ештеңе көрмеген» деген мәтел де ұқсас ойды білдіреді.
БҰЛТТЫ ЖАУШЫ — 35-бет
Diverging thither now the road proceeds, Where eddying waters fair Nirvind'hya leads, Who speaks the language amorous maids devise. The lore of signs, the eloquence of eyes, 184 And seeks with lavish beauty to arrest, Thy course, and woo thee to her bridal breast. The torrent passed, behold the Shidhu glide,/ As though the hair-band bound the slender tide; 188
182-тармақ. Әйгілі Нирвиндхья бастайды. Бұл ағын карталарда атымен аталмаған, бірақ Парбатти мен төменде аталған Сипра өзенінің арасында бірнеше шағын өзендер кездеседі, олардың бірі ақынның Нирвиндхьясы болуы керек.
187-тармақ. Синдуның сырғып аққанын көр. Бұл да карталарда аты беймәлім ағын; дегенмен, ол Оуджейнге ең жақын өзен болғандықтан, ол қазір Сагармати деп аталатын өзенмен бірдей болуы мүмкін.
БҰЛТТЫ ЖАУШЫ — 36-бет
Bleached with the withered foliage that the breeze, Has showered rude from; overhanging trees; To thee she looks for -succor to restore, Her lagging waters, and her leafy shore,, $92 Behold the city whose immortal fame, Glows in Avanttfs or VudlcPs name! Renowned for deeds that worth and love inspire. And bards to paint them with poetic fire: £96
Алдыңғы ыстық ауа райынан өзен азайғандықтан, ақын оны жалғыз ұзын шаш өрімімен салыстырады және оны әйел кейпінде елестете отырып, күйеуі жоқ әйелдердің шаш үлгісіне ұқсатып, Бұлттың (жарының) жоқтығынан шашын өріп алған деп есептейді.
Уджайнның синонимдері Хемачандраның сөздігінде былайша санамаланған: Уджайини, Вишала, Аванти және Пушпакарандини.
195-тармақ. Даңқты істерімен танымал... т.б. Мұнда мен мәтінге біраз еркіндік бердім, оның сөзбе-сөз аудармасы — «Удаяна хикаясымен және ғалымдардың көптеп тұратын мекенімен танымал». Удаяна немесе Ватсараджа хикаясы түсіндірушілер тарапынан қысқаша былайша айтылады: Прадьота Уджайнның билеушісі болған, оның Васавадатта есімді қызы болды және оны Сакджая есімді патшаға тұрмысқа бермекші болады. Бұл арада ханшайым түсінде Куша Двипаның билеушісі Ватсараджаның бейнесін көріп, оған ғашық болады; ол өзінің сезімін білдірудің жолын тауып, Ватсараджа оны әкесі мен бәсекелесінен алып қашады. Дәл осы оқиға Бхавабхутидің «Малати Мадхава» драмасында да айтылады.
БҰЛТТЫ ЖАУШЫ — 37-бет
The fairest portion of celestial birth. Of Indra's paradise transferred to earth; The last reward to acts austerest given ; The only recompense then left to heaven. 200
200-тармақ. Содан кейін көктен қалған жалғыз сый. Мұны дұрыс түсіну үшін үндістердің болашақ өмір туралы кейбір түсініктерімен таныс болу қажет. Бақыттың ең жоғары түрі — илаһи мәнмен бірігу немесе адамзаттық қасиеттермен ұштасқан рухтың өз бастау көзіне қайтып оралуы. Бұл бақытқа, философтың айтуынша, тек дүниеден толықтай алшақтау және тіпті жер бетінде өмір сүргенде де құмарлықтардан азат болу арқылы ғана қол жеткізуге болады, бірақ халықты сенімде соншалықты қасиетті деп саналатын белгілі бір жерлер бар, олардың шекарасында өлгендердің барлығы соңғы бірігуге немесе жойылуға құқылы; солардың бірі — Уджайн немесе Аванти.
БҰЛТТЫ ЖАУШЫ — 38-бет
Here as the early Zephyrs waft along, In swelling harmony the woodland song, They scatter sweetness from the fragrant flower, That joyful opens to the morning hour; 204
Айодхья, Матхура, Майя, Каши, Канчи, Авантика және Дваравати қалалары — «мәңгілік бақыт сыйлайтын жеті орын».
Осы соңғы бақыттан бөлек, үндістерде бақыттың бірнеше кішігірім дәрежелері бар, олардың ішінде Индраның Свергасынан (жұмақ) ләззат алу бар. Сверга — үнді мифологиясындағы Индра құдайдың жұмағы. Бұл жұмақтың рахаттарының дәрежесі мен ұзақтығы оған қабылданғандардың еңбегіне пропорционалды болады. Түсіндірушілердің айтуынша, Сверганың таусылған ләззаттары кейбір қатаң тақуалық істер үшін жеткіліксіз болып шыққан, бірақ олар соңғы азаттыққа лайық емес еді; сондықтан илаһи тұлғалар сыйының қалған бөлігін басқа жерден іздеуге мәжбүр болды және сол мақсатпен олар Сверганың ең асыл бөлігін өзімен бірге алып, жерге оралды. Жерге әкелінген Сверганың сол бөлігі — Аванти қаласы болды, оның жоғары қасиеттілігі мен илаһи артықшылықтары туралы ақын осылайша баяндайды.
БҰЛТТЫ ЖАУШЫ — 39-бет
With friendly zeal they sport around the maid, Who early courts their vivifying aid, And cool from .SiprcPs gelid waves embrace, Each languid liinh, and enervated grace* 208 Here should thy spirit with thy toils decay, Rest from the labors of the wearying way,
Осылайша, Бұлттың сапары табиғат пен ежелгі қалалардың сұлулығымен астасып, оқырманды Үндістанның қасиетті жерлері мен аңыздарына жетелейді. Ақынның сипаттауындағы әрбір өзен мен тау тек географиялық нысан ғана емес, сезім мен рухқа толы тірі бейнелер ретінде көрініс табады. Сипра өзенінің салқын толқындары мен Авантидің асыл сарайлары шаршаған саяхатшыға тыныштық пен шабыт сыйлайды.
Әр үйдің айналасына гүл хош иісі жайылады; Әр еденнің үстімен боялған аяқ іздері басылады; 212
Түсініктемелер.
207-шумақ. Сипра — Уджайин қаласы орналасқан өзен, карталарда Sipparah деп аталады. Алайда Арроусмит картасында осыған ұқсас атаумен басқа ағын бар, ол Уджайиннен солтүстік-шығысқа қарай Сагармуттидің жалғасы сияқты көрінетін Сипра өзені; ақын атап өткен өзеннің орналасқан жеріне ешқандай күмән жоқ.
212-шумақ. Боялған аяқ ізі. Табанды Мехнди (қынаның бір түрі), Лак (табиғи шайыр) және т.б. алынған қызыл түспен бояу — индустардың әрленуіндегі сүйікті әдеті; бұл музыканың әйел бейнесіндегі кейіпкерлерінің бірі — Магини Асаувериге арналған одада керемет айтылған.
Раушан гүл иіліп, тағзым етті,
Жалындаған еріндерімен оның қасиетті аяғын сүйіп,
Оған өз гүлінің барлық реңін берді.
— Джон Дэвид Патерсон мырзаның индус одалары, Гладвиннің "Шығыс жинағының" жаңа сериясында жарияланған, Калькутта.
Әрбір терезеден ескен хош иіс ауаны кернейді, Жайылған шаштан шашылған нәзік жұпар иістер; Әр террасада қуанышпен билеген, Жанашыр Тауыс сенің ризашылыққа толы ұшуыңды қарсы алады: 216 Ендеше кідір, Уджайиннен міндетті түрде табасың, Денені қалпына келтіретін немесе көңілді сергітетін барлық нәрсені. Осыдан кейін жаңа құлшыныспен Шиваға тағзым ет, Жер, тозақ және аспан бағынатын Құдайға: 220 Оның қасиетті храмына қарайтын хор, Сенің бойыңнан оның мойнының аспан түстес көк реңін көріп, таңғалады;
219-шумақ. Түсіндірушілер осы және алдыңғы шумақты түсіндіру кезінде түсініктемелердің ретін ауыстыруды жөн көрген, мен мұның себебін көрмеймін, сондықтан мәтінге сәйкес қалдырдым.
220-шумақ. Жер, аспан және тозақ бағынатын Құдай. Түпнұсқа мәтінде "үш әлемнің иесі" деген тіркес қолданылған, бұл әлемдер — Сверга немесе аспан, Патала немесе тозақ және Бхуми немесе жер.
222-шумақ. Сенің бойыңнан сол аспан түстес реңді көріп, таңғалады. Бұлттың қою көк түсі Шиваның мойнының түсімен салыстырылады; мұхитты шайқау кезінде пайда болған уды жұтып қойғанда оның мойны осындай түске енген; бұл оқиға Уилкинстің Бхагават Гитаға қосымша ретіндегі Махабхарата үзіндісінің аудармасында былай баяндалады:
«Олар мұхитты шамадан тыс шайқай бергенде, оның түбінен лаулаған оттай жанып, ажалды у шықты, оның қорқынышты түтіні бір сәтте бүкіл әлемге жайылып, ғаламның үш аймағын өлім иісімен есеңгіретті; соңында Брахманың сөзімен Шива адамзатты құтқару үшін сол қатерлі дәріні жұтып қойды, ол сиқырлы кейіптегі құдіретті Тәңірдің тамағында қалып қойды, содан бері ол Нила-канта деп аталды, өйткені оның тамағы көк түске боялған еді».
Сыбдырлаған тоғай арқылы соққан хош иісті жел, Гандхавати бұлағынан жұпар иістерді таратады; 224 Мұнда лотос гүлдері құнарлы шаңға толы, Ал жас сұлулар ағында ойнақтайды, Мұнда күн батысқа батқанша, Кешкі қасиетті рәсім уақыты келгенше демал; 228
228-шумақ. Кешкі қасиетті рәсім уақыты келгенше демал. Брахмандар күнделікті орындайтын үш маңызды рәсім бар, олар Сандхья (күннің түйіскен кездері) деп аталады; бұл атау "Sandhi" (түйісу) сөзінен шыққан, өйткені олар күннің бөліктері түйіскен кезде, яғни таң сәріде, тал түсте және іңірде орындалады; немесе бұл термин "religious meditation" (діни толғаныс) мағынасынан туындаған. Сандхья рәсімдері көпшілік алдында өткенде қоңырау соғуды, Бақалшақ үрлеуді, дабыл қағуды және т.б. қамтиды; Якша Бұлтқа құлшылық ету әрекеті ретінде осындай дыбыс шығаруды бұйырады.
Сонда қасиетті дұғаның сыйын аларсың, Дабылдай дүрсілдеген күркірің ауада жаңғырып. Күйген аяқтарымен және ауырған қолдарымен, Ойнақы қимылдарымен және жарқыраған сұлулығымен, 232 Махадева храмында би билегендер, Немесе оның басының үстінде салтанатты чауриді бұлғағандар; Саған ризашылықпен сөйлейтін көздерін бұрады, Олардың жанары көктегі аралардай жарқырайды, 236
Түсініктемелер.
231-шумақ. Шива храмында би билегендер. Пұтқа қызмет ететін әйелдер.
234-шумақ. Салтанатты Чаури. Чаури немесе Чоунри — бұл Тауыс қауырсындарынан немесе сиырдың белгілі бір түрінің құйрығынан жасалған, иесінің талғамына немесе қаржылық мүмкіндігіне қарай әртүрлі материалдардан жасалған сапқа бекітілген қылшақ; ол желпуіш ретінде немесе шыбындар мен жәндіктерді айдау үшін қолданылады.
236-шумақ. Олардың жанары көктегі аралардай жарқырайды. Бұл теңеу еуропалық бейнелеу өнері үшін жаңа болғанымен, ол өте дәл әрі жағымды; жанардың әсері араның шағуымен жақсы берілген, ал оның поэтикалық сәуле шашатын табиғаты осы жәндіктердің ұзын тізбегімен ұқсастырылады: жанардың созылған жарығы бізге таныс, Шекспир де "әуе кеңістігінде аққан көздер" туралы айтады, ал аралардың тоқтаусыз ұшуын Гомер байқаған.
Бұтақтарға бөлініп, олар көктемгі гүлдердің үстінен ұшады.
Этимологтар мұнда гректің (petontai) және санскриттің (Patanti) — "олар барады, құлайды немесе қонады" деген сөздерінің арасындағы ұқсастықты таба алады.
238-шумақ. Және олардың нәзік аяқтарын тыныштандырады. Бұл ханымдардың жалаң аяқ билеп жүргенін есте сақтау керек. Бөлмеге кірер алдында аяқ киімді шешу — шығыстық құрметтің немесе сыйластықтың белгісі.
239-шумақ. Бхаванидің өзі мақұлдайды. Бхавани — Шиваның жарының көптеген есімдерінің бірі; оның риза болу себебі индустарға таныс болғанымен, ағылшын оқырманына түсінікті болуы үшін аздап түсіндіруді қажет етеді.
Сенің қатысуыңнан, мейірімді әрі тәтті нөсерлер, Күйген жерді салқындатып, олардың нәзік аяқтарын жұбатады; Тіпті Бхаванидің өзі мақұлдап, Сенің қызметіңе махаббатқа толы жанарымен жауап береді; 240 Шиваның іңіргі рәсімдері басталғанда, Ол үстіне қан жоса болған теріні жапқысы келгенде, Ол сеңің бейнеңді сол қанды тері деп санайды, Өзінің піл терісінен жасалған киімін шетке ысырады; 246
Шива кешкі Сандхья кезінде билеп жүр деп есептеледі және ол бұрын өзі өлтірген Асурға (демон) тиесілі пілдің қанды терісін шапан ретінде киген; Бхавани оның орнына Бұлттың келгеніне қуанады. Бұлт өзінің қоңыр-қызыл түсімен және ағаш бұтақтарының салбырап тұруымен піл терісіне ұқсайды; Шива өзінің діни толғанысында (рефлексия) оны сол терімен шатастырады. Бұлттың бұл рөлі батыста да жиі кездеседі, мысалы, Горацийдің Одаларында:
Немесе тағдырды білетін Аполлон кел де, Жарқыраған иықтарыңды Бұлтпен бүрке.
Мильтон да өзінің "Penseroso" шығармасында таңды былай сипаттайды: "Әдемі бұлтқа оранған". Мисс Бэйллидің "Die Montfort" шығармасында да осы бейне қолданылған:
Қараңғы тау асқақтап көрінгендей, Бұлттар мен дауылға оранған.
Шиваның іс-әрекеті мен піл терісі Колебрук мырзаның санскрит поэтикасы туралы эссесінде Бхавабхути драмасынан келтірілген үзіндіде сипатталған.
Оның иығында күңгірт шапандай, Сенің алып әрі көлеңкелі шар іспетті бейнең ілініп тұр: Оның етегінің астында жайылған кең ормандар, Шығып тұрған ағаштар салбыраған мүшелердей көрінеді; 248 Ал қанық қызыл раушандар қаһармен гүлдеп, Өздерінің қанға ұқсас қызыл шұғыласын шашады.
Сына тасындай қап-қара қараңғылықтың арасында, Түнді бұлттармен қымтаған, 252 Сары найзағайдың жарқылдаған сызықтарымен бөліп, Аспанда жиі алтын жолақтар қалдыр.
Түсініктемелер.
251-шумақ. Сына тасындай қап-қара қараңғылықтың арасында. Мильтонның әйгілі сөзі сияқты: "Жанасуға болатын қараңғылық арқылы". Түпнұсқа үзіндінің сөзбе-сөз аудармасы — "инемен тесуге болатын қараңғылық".
Патша жолымен жүрген сол сүйікті сұлуларға, Олардың күмәнді аяқтары басатын жолды көрсет; 256 Нөсердің хабаршысы — күркіріңді баса тұр, Ол олардың жалынын сөндіріп, үміттерін үзбесін. Көгершін ең нәзік үнімен некелік махаббат туралы сыбырлаған, Салқын террасалардың бірінде, 260 Біраз демал немесе махаббат сертіңді айт Ұзақ түн бойы, жарың болған найзағайға; Күн шығыста жарығын қайта орнатқанда, Уәде еткен ұшуыңды қайта жалғастыр; 264 Ал оның жолынан қаш; өйткені таң атқанда, Қайғылы әйел көз жасын сүртеді,
255-шумақ. Патша жолымен жүрген сол сүйікті сұлуларға. Мұнда үнділік ұғымдарды ескеруіміз керек, олар махаббат қатынастарындағы белсенді рөлді әрқашан әйелге береді; ғашық ер адамды емес, сұлу әйел өзінің сүйіктісін іздейді.
Оның мырзасы оралды; Күн де солай келеді, Падманың жүзіндегі шықтай көз жасын қуу үшін, 268 Ал оның жалыны сенің ауадағы бағытыңа Кедергі жасауыңа төзбейді. Енді Гамбхира толқынына сенің көлеңкең ұшады, Және өзеннің мөлдір бетіне түседі, 272 Сүйікті бейнедей адал сақталған, Бикештің пәк әрі таза кеудесінде:
268-шумақ. Падманың жүзіндегі шықтай көз жасын. Падма — керемет әдемі лотос гүлінің атауы; шықты көз жасына теңеу латын антологиясында да кездеседі. Шекспир де: "Сол шық... гүлдердің көзіндегі жас сияқты тұрды" дейді.
271-шумақ. Енді Гамбхира ағынына. Бұл өзен және Шива храмының жанындағы Гандхавати, сірә, Малва провинциясында көптеп кездесетін көптеген атаусыз жылғалардың бірі болса керек.
Оның айласынан құтылуға тырысқаның бекер, Немесе сол тәтті әрі опасыз жымиыстарды алдағаның, 276 Жарқыраған Сапхаралар айламен атылғанда, Лотостай ашық, сенің жеңілген жүрегіңе!
277-шумақ. Жарқыраған Сапхаралар. Сапхара — су арқылы жылдам атылатын кішкентай ақ жарқыраған балық ретінде сипатталады, ол жарқыраған көздің жанарымен салыстырылған. Өзенді кейіптеу индустарда жиі кездеседі: өзендердің жымиысы поэтикалық қиялда Лукреций мен Мильтон шығармаларында да сипатталған.
Қандай кеуде әйелдің арбауына төтеп берер?
Сенікі емес, досым; өйткені оның толқыған аяқтары
Шығанақтардың үстінде ілініп, сенің құшағыңда,
Оның көк киімін (мүлік) жыртып, сұлулығын ашты,
Бұл оның сені кідіртуге қалай сәтті тырысатынын дәлелдейді,
Сені ұзақ жолдан бөгеп, өзіне баурап алады. 284
281-шумақ. Шығанақтардың үстінде ілініп. Ветаса немесе Баяс — бұл бұлақтардың жанында өсетін қамыстың бір түрі.
Осыдан кейін нәзік самалға еріп, Ағаштардың биік бастарын иетін, Және гүлдердегі жердің хош иісімен таза, Құнарлы нөсерлерге молынан қайтаратын; 288 Пілдер шығарған дыбыстармен үндесіп, Девагириге қарай қуанышты ұшуыңды баста:
286-шумақ. Ағаштардың биік бастарын иетін. Шекспир де: "Тау қарағайын төбесінен ұстап, оны алқапқа иетін желдей" дейді.
287-шумақ. Гүлдердегі жердің хош иісі. Сэр Филип Сиднейдің еңбегінде: "Және нәзік нөсерден кейінгідей тәтті, мыңдаған гүлдердің тынысы" делінген.
290-шумақ. Девагири — тәңірдің тауы, ол Чамбалдың оңтүстігінде, Малва провинциясының орталығында орналасқан болуы мүмкін. Бұл төбе — Картикея (соғыс құдайы) храмы орналасқан жер.
Сонда өз бейнеңді өзгертіп, раушандарды сеп, Аспан шығына малынған, Сканданың басына; 292 Ай құдайының ұлы, оны қасиетті ашу Жалыннан, бәрін жалмаушы оттан шақырды, Сверга Иесін үмітсіздіктен құтқару үшін, Және әуе әскерлерін уақытында сақтап қалу үшін. 296
291-шумақ. Өз бейнеңді өзгертіп, раушандарды сеп. Бұлтқа гүл болып түсу бұйырылған, өйткені ол қалаған пішініне ене алады; гүл жаудыру — ағылшын поэзиясында да кездесетін жағдай.
292-шумақ. Аспан шығына малынған. "Мандакинидің (аспан Гангінің) суымен суланған". Сканда немесе Картикея — Шива мен Парватидің ұлы және индус мифологиясындағы Марс.
293-шумақ. Ұрпақтың жалғыз ата-анадан туылуы грек мифологиясындағыдай индус мифологиясында да кездеседі. Сканда тек Шива құдайынан туған; Ганга сол құдайдың басынан шығады, ал Ганеша — Парвати құдайының өздігінен туған ұлы. Сканданың туылуы Тарака атты Асурды жою үшін болған еді.
Келесі кезекте күркіріңді таудың үстінде қалқыт, Және жаңғырған үңгірлер сол дыбысты қайталасын; Бұл жанары жарқыраған құсқа лайықты музыка, Аспанның мүйізді сұлуындай жарқырады, 300 Оның аналық махаббатқа қымбат қауырсындары Бхаванидің құлағына жарқыраған сырға болады,
Жастық шағы Сара тоғайларында өткен оған, Нимфалар тәрбиелеген, өз тағзымыңды көрсет, 304 Жолыңды қайта жалғастырып, әлемге жария ет, Рантидеваның даңқы туралы ұлы хикаяны, Сансыз сойылған өгіздердің қанынан жаралған, Және аймақтарға жайылған әсем өзенді, 308
301-шумақ. Сканда немесе Картикея Тауысқа мінген күйінде бейнеленген. Біз Тауыстың жаңбырлы ауа райында сезінетін қуанышы туралы айтқан болатынбыз.
306-шумақ. Рантидева — Чандраванс немесе Ай әулетінен шыққан патшаның есімі.
ай; оның Гомедха («Gomedha») немесе сиырды құрбандыққа шалу рәсімін орындауынан (бұл әлемнің қазіргі кезеңінде тыйым салынған), ол алдыңғы Югтардың (дәуірлердің) біріне жатуы тиіс: Мен сэр У. Джонстың тізімдерінен («Үндістердің хронологиясы» туралы мақаласын қараңыз, «Asiatic Researches», 2-том), екінші дәуірдегі ай әулетінің тізімінде он сегізінші есімді «Rantina'va» деп таптым, бұл біздің мәтініміздегі атауға ұқсайтын жалғыз есім болғандықтан, бұл «Rahtid-e'va» атауының бұрмалануы немесе қатесі болуы мүмкін.
307-шумақ. Сансыз құрбандыққа шалынған бұқалардың қанынан жаралған.
Лютамен қаруланған әрбір рух сенің жолыңнан шегінеді, Әуезді ішектерді жағымсыз тамшылар дымқылдатпасын деп; Аспаннан иілген тәңірлік жұптар, Сенің алыстағы жолыңа төменнен көз тастайды, 312
Ерте замандағы үнді жоралғыларында жылқы немесе сиырды құрбандыққа шалу («Ашвамедха» немесе «Гомедха») жиі кездесетін сияқты; Бұл құрбандық шынайы емес, нышан ретінде жасалған және құрбандыққа тек рәсім жасалып, содан кейін ол бостандыққа жіберілген деген болжам бар: алайда бұл үзіндінің мәтіні мұндай түсінікке қайшы келеді, өйткені сиыр қанының өзенге айналуы, әлбетте, қанның шашылғанын білдіреді. Түпнұсқадағы сөз тіркесі сөзбе-сөз «Сурибхи қыздарының қанынан жаралған» деп аударылады, яғни сиырлар; Сурибхи — мұхитты шайқау барысында пайда болған, өз табынушыларының кез келген тілегін орындайтын қасиетімен танымал киелі сиыр. «Сурибхи қызы» — сиырды білдіру үшін жиі қолданылатын тіркес.
308-шумақ. Және аймақтарға жайылған әсем өзен.
Бұл өзеннің аты поэма мәтінінде аталмаған, бірақ түсіндірмешілер оны Чарманвати (Charmanvati) деп атайды, және мұндай атау майор Уилфордтың Пураналардан алған тізімдерінде Виндхья тауларының солтүстік-батыс бөлігінен бастау алатын ағындардың арасында кездеседі: Чарманвати өзенінің қазіргі атауы негізінен Чамбал (Chumbul) деп есептеледі, ол бастауы мен орналасуы бойынша сәйкес келеді және Бұлт өзінің солтүстік бағытында оны кесіп өтуі тиіс болғандықтан, ақын оны сипаттаған болуы әбден мүмкін. Чарманвати атауының Чамбалға қалай өзгергенін бақылау қызықты болуы мүмкін, бұл қазіргі айырмашылықтарына қарамастан әбден мүмкін болып көрінеді. Тавернье Сураттан Аграға Брампур арқылы өтетін жолды сипаттай отырып, бұл өзенді Шаммелнади (Chammelnadi) деп атайды; иелік жалғауы «вати» («Vati») «Нади» («Nadi» — өзен) сөзімен шатастырылған; сондықтан Шаммелнади — бұл Шаммел өзені: тағы да, «Нади» қосымшасы артық деп саналып, ол мүлдем алынып тасталды, сонда бізде Чананда (Chanandt) немесе Чамба (Chambaj) қалды; Шаммел сөзі Чарман сөзінен оңай туындауы мүмкін, өйткені Индостан диалектілерінде «N» және «L» әріптері үнемі бірінің орнына бірі қолданылады, ал ұқыпсыз дыбыстау «Channel» сөзін «Chammel» немесе «Chambel» сөзіне оңай айналдыруы мүмкін.
310-шумақ.
Бұл екі жол санскрит түпнұсқасында сәл ертерек кездеседі, бірақ олар келесі екі жолмен тығыз байланысты болып көрінгендіктен және бастапқы орнында оғаштау көрінгендіктен, олар осы жерге енгізілді.
315-шумақ. Өзіңдікі емес киелі қараңғылықта.
Кришнамен бірдей қою көк түсті болу; ақын Бұлтты бұл реңді ұрлап алды деп айыптайды.
317-шумақ. Орталық жақұт және т.б.
Бұл салыстыруды түсінген кезде ол өте сәтті ойластырылған, бірақ оны түсіну үшін біз өзімізді Бұлттың үстінде деп елестетіп, оның қараңғы денесіне қиғаштай төмен қарауымыз керек, өйткені жаңбырдың жарқыраған тамшылары оның екі жағында үздіксіз сызық құрып, оны жермен байланыстырады.
320-шумақ.
Дасапура өзінің этимологиясы бойынша аймақты білдіруі тиіс; яғни он қаланың аймағы; алайда түсіндірмешілер оны қаланың аты дейді, ал олардың бірі Маллинатха оны Рантидеваның қаласы деп атайды: егер олдікі дұрыс болса, онда бұл қазіргі Ринтимпур немесе Рантампур болуы мүмкін, әсіресе бұл қала Чамбалдың солтүстігінде, Удджайннан Тахнесарға баратын жолда орналасқандықтан, Бұлттың сапарының барысында және Дасапураның ықтимал орнында орналасқан.
Және ұзақ құлдилау барысында сенің кішірейіп бара жатқаныңды бақылайды:
Өзеннің тапшы қорларын ұрлауға ниеттісің;
Өзіңдікі емес киелі қараңғылыққа бөленіп,
Сенің түсің — қымбат тастың көгілдір реңі; 316
Орталық жақұт секілді, босатылған белдікте,
Гүлденген жерді тізген шашылған інжу-маржандар арасында.
Кішкене ағыннан өткен соң, ынтызар жанарға,
Дасапураның арулары қуаныш сыйлайды; 320
Жарқыраған көздердің қарасымен қарсы алынған,
Иілген қастары әсем шырмауықтай нұрланады,
Жоғары көтерілген кірпіктері, сенің биік жолыңа,
Інжудей көз алмасы мен қарашығын көрсетеді; 324
Бұл әсем Кунда гүлінің керемет қарама-қайшылығындай,
Аппақ қардың ортасында қара ара рахаттанып отырғандағыдай.
Осыдан Брахманың сүйікті ұлдарының еліне, Курудың ажалды өрісі арқылы сапарың жалғасады; 328 Құрбан болған айбынды жауынгерлердің қанымен суарылған, Өлім жазығының үстіне ең қою түнекпен шөк; Онда Арджунның қаһарын қарсылас әскерлер сезді, Және қуатты Гандива сансыз жебелер жаудырды, 332 Тікенекті гүлді үздіксіз ұрғылаған, Нөсерлеткен тамшыларыңдай жиі.
325-шумақ. Кунда (Jasminum pubescens) әдемі ақ гүл ашады, және оның тостағаншасының ортасында отырған үлкен қара ара қара көздің қарашығы мен ақ алмасының өте нәзік әрі нағыз поэтикалық ұқсастығын береді.
327-шумақ. Брахмаварта (Brahma'varta) — Брахманың мекені немесе үндістердің қасиетті жері, ол Ману заңдарында (2, 17) былай сипатталған: «Екі құдайлық өзен Сарасвати мен Дришадвати арасында, данагөйлер Брахмаварта деп атаған жер жатыр, өйткені бұл жерге Құдайлар жиі келетін».
328-шумақ. Курулардың өрісі — олар мен Пандулар арасындағы әйгілі шайқастың орны, бұл «Махабхаратаның» негізгі тақырыбы; ол Тахнесардың оңтүстік-шығысында орналасқан және әлі күнге дейін танымал қажылық орны болып табылады. Ол Паннипуттан алыс емес.
331-шумақ. Арджун Кришнаның досы әрі шәкірті және Пандава князьдерінің үшіншісі болған. Ол «Бхагавад Гитаның» басында өте мейірімді бейнеде көрінеді. «Әттең! Билік ләззатына құмарлық үшін біз мұнда өз қанымызбен туысқандарымызды өлтіруге дайын тұрмыз; мен Дхритараштраның ұлдарының қару асынып маған қарсы келуіне және қорғансыз маған өрісте еш кедергісіз өлім сыйлауына төзіммен көнуді артық көрер едім».
332-шумақ. Гандива — Арджунның садағы.
333-шумақ. Нөсерлеткен тамшыларыңдай жиі. Бұл тармақтың батыс әдебиетінде көптеген ұқсастықтары бар; мәселен, Лукрецийде: «Lucida tela diei» — «Күннің жарқыраған жебелері». Мильтонның «Жебелі нөсердің өткір жауыны» үзінділері жақсы танымал.
Сарасвати суларының үстімен қанат қағыңдар,
Және олардың ішкі тазарту күшін сезініңдер; 336
Ең қасиетті, өйткені ауыр қайғыға батқан,
Соқаның құдіретті иесі осы жерден жұбаныш іздеді;
Туыстық қақтығыстан және Реватиден бас тартып,
Осы жағалауларға және қасиетті толғанысқа қарай ұшты, 340
335-шумақ. Сарасвати, немесе бұрмаланған атауымен Сарсути, Гималай тауларының оңтүстік бөлігінен бастау алып, карталарда жоғалып кететін үлкен шөлге қарай ағады. Ол Куруксшетраның сәл солтүстік-батысына қарай ағады.
337-шумақ. Баларама — Кришнаның үлкен ағасы, ол соқамен қаруланғандықтан Лангалия («La'ngaliya»), Халабхрит («HalabhrIt») және т.б. деп аталады. Кришна Курулар мен Пандулар арасындағы соғысқа белсене қатысқанымен, Баларама екі тарапқа да қосылудан бас тартып, өз еркімен оқшауланып кетті.
339-шумақ. Ревати — Балараманың әйелі.
Сенің келесі сапарың Канахалаға бағытталады, Онда Джахнудың қызы таулардан төмен түседі, 342 Оның ұзарған ағыны Сагараның ізгілігіне берілген, Оның көптеген ұрпақтарын жұмаққа жетелейді; 344 Ол күлімдеген толқындарымен ойнақшып жүрді, Шамбхудың бұйраларының арасымен және оның шаштарымен ойнады; Қуанышпен төмен қарай ағып бара жатып, ескермеді, Гауридің қызғанышпен түйілген қабағын, 348
341-шумақ. Түпнұсқада атауы Калахала (Calac'hala). Сканда Пурананың «Гангадхара Махатмья» бөлімінде былай түсіндіріледі: «Қандай адам сондай күнәһар болса да, осы жерде шомылу арқылы болашақ бақытқа ие болмайды, сондықтан қасиетті данагөйлер бұл Тиртханы Канахала деп атаған». Лейтенант Уэббтің айғақтары бойынша: «топ Харидварға келіп, Гангтың батыс жағалауындағы Канахала (Kanhlud) ауылында қоныстанды».
342-шумақ. Джахнудың қызы — Ганг өзені. Джахну — өзеннің ағысы оның құлшылығына кедергі келтіргендіктен, оның суын ішіп қойған данагөйдің есімі.
343-шумақ. Сагараның шөбересі Бхагиратханың діни жоралғылары арқылы Ганг аспаннан түсірілген. Сагараның 60 000 ұлы Капила есімді әулиенің ашуына ұшырап, күлге айналған болатын. Олардың Сваргаға баруы Ганг суын қолдануға байланысты болды. Бұл оқиға «Рамаянада» баяндалған.
345-шумақ. Жер Гангтың кенеттен құлауына төтеп бере алмағандықтан, Шива өзінің қасиетті басын тосты. Ганг Шиваның жұбайы Гауридің қатты қызғанышына орай, оның шаштарының арасында ұзақ уақыт кезбелеп жүрді.
Оның мөлдір ағысы сенің шөлдеген ерніңді баураса, Және сен өзеннен ұрттау үшін еңкейсең, Сенің Индраның пілі секілді бейнең, Мөлдір толқындарды ең қою көлеңкемен жабады, 352 Қасиетті түнекпен қарайған толқындар сырғиды, Джамнаның толысумен қосылған жеріндегідей. 354
351-шумақ. Айравата (Aira'vata) — Индраның шығыс билеушісі ретіндегі пілі.
354-шумақ. Джамна немесе Ямуна сулары Гангпен қосылған жерінде оған қарағанда әлдеқайда қою түсті. Аллахабадтағы Ганг пен Джамнаның кездесуі ерекше қасиетті орын болып табылады.
Шиваның Бұқасы өзінің қасиетті мойнында,
Ақ жүнінің арасында кейбір қара дақтары бар сияқты, 356
Сенің көлеңкең де тауда солай көрінеді,
Оның беткейлері мәңгілік қармен күміспен апталған;
Онда Ганг өзінің тазартушы толқындарын бастайды,
Және Қош иісті маралдар үңгірлерден жиі секіріп шығады. 360
Бұралған бұтақтардан орман өрті тұтанса,
Оның тынысы — ауа, ал жалыны — Як құйрығы болса,
Лезде өзіңе тән көмегіңді бер,
Және мыңдаған достық ағындармен төмен түс; 364
Өйткені жер бетінде әлі де өркендеу жалғасуда,
Махаббат амалдары мен қайырымдылық істерінен.
355-шумақ. Бұқа — Шиваның көлігі және ол әрқашан сүттей ақ түске боялады.
360-шумақ. Бұл жануар Тибет мускусы (Musk Deer) деп аталады.
361-шумақ. Сарал (Pinus longifolia), бамбук және басқа ағаштардың үйкелісі жалын тудырады; бұл Як құйрықтары арқылы тез тұтанатын жапырақтарға таралады; бұл «Риту Санхарада» былай сипатталған:
Орман өртеніп жатыр; солып қалған әрі құрғақ жапырақтар, Аптап аспан астында жалын болып жарылады; Желдің лебімен от жарқырай түседі, Гүлдеген мақсырдың қызыл реңінен де жарық: Миниумның қаһарынан да жарқын, олар оратылғанда Бұтақтың айналасында немесе қабық арқылы атқылағанда, Жапырақтар арасында ойнап, дің бойымен көтеріліп, Және төбесінде сүйірленген сәулемен аяқталады: Шытырлаған бамбукты айнала жалын қоршайды, Жартастар арасында гүрілдеп, үңгірлерде жаңғырады; Құрғақ шөптер олардың ашуына азық болады, Және шөптер бойымен лезде жалын тарайды; Бозарған алтындай зәулім сәуле жоғары ұмтылады, Және желдің екпіні жойқын өртті таратады, Ұшқындар жан-жаққа ұшады, жанған бұтақтар құлайды, Және бір аяусыз жалын бәрін шарпиды.
Ұят — ойланбай жасалған істердің жемісі, Ал бос менмендік тек жеңіліспен аяқталады; 368 Саған қарсы шыққан Шарабхалар да солай, Өздерін азап пен масқараға қалдырады; Олардың бастарының айналасында, түнерген аспан астында, Жарқыраған күлкідей аппақ, сенің бұршақтарың ұшқанда. 372
369-шумақ. Шарабха — сегіз аяқты мифтік жануар.
372-шумақ. Үнді жазушылары күлкіні әрқашан ақ түсті нысандармен салыстырады.
Келесі кезекте — табанының ізі басылған тауға, Айдың жартысын айдары етіп таққанның ізіне, Тағзыммен жақында және діни тебіреніспен, Ол орынды қасиетті шеңберлермен айналып өт: 376
373-шумақ. Төбелерде немесе тастарда құдайдың табан ізінің болуы шығыс наным-сенімдерінде жиі кездесетін құбылыс; мұндай іздер Непал, Цейлон және Авада да бар. Мұсылмандарда да Адам ата мен Ибраһим пайғамбардың іздері туралы осындай түсінік бар. Гималай таулары Шиваның көптеген оқиғаларының орны болып табылады; және мұнда аталған орын Харидвардағы Харака Пайри (Шиваның табаны) болуы мүмкін.
376-шумақ. Қасиетті орынды шеңбер жасап айналып өту...
Өйткені онда әулиелер қасиетті құрбандық орнын тұрғызды, Онда мәңгілік тартулар лаулап тұрды; Және адал ғибадат етушілер жарылқанды, өйткені олар, Күнә дағын өмірмен бірге жуып шаяды: 380 Және өлімнен кейін қуанышпен қабылданады, Шиваның айбынды да мәңгілік нөкерлерінің қатарына: Мұнда хорды оят: күн күркіреген дыбысты бұйыр, Терең әрі қайталанған жаңғырық айналаны шарласын, 384 Жүз дабыл сияқты қатты болсын; ал жұмсақ әуендерді, Ескен жел қамыс арасымен тәтті тербетеді;
«Жанаканың сөзін естіген соң, Рагху нәсілінің төрт тірегі, бұрын Васиштханың (ежелгі үнді данышпаны) нұсқауымен орналасқан, төрт арудың қолынан ұстап, жұбайларымен бірге отты, құрбандық орнын, патшаны және данышпандарды айналып шықты». Рамаяна аудармасымен, 1, 60, 87.
380-шумақ. Ескен жел қамыс арасымен тәтті тербетеді.
Қуыс қамыстардағы немесе бамбуктағы желдің ысқырығын флейта немесе сыбызғы музыкасына ұқсатуға болады; Лукрецийдің айтуынша, бұл аспаптардың шығу тегі осында жатыр.
Et Zephyri cava per calamorum sibila primum, Agrestes docuere cavas inflare cicutas.
Және қамыс арасынан ысқырған Батыс желі, Алғашқы бақташыларды қуыс қамыстан дыбыс шығаруға үйретті. Гудтың аудармасы.
БҰЛТ ШАБАҒАТШЫ
Көктің сүйкімді әншілерінен,
Трипура жеңімпазына арналған әнұрандар көтеріледі.
Содан кейін бағытыңды қар басқан тауларға бұр,
Және Крунчаның (аңызға айналған тау) атақты өткелін таңда; 388
Сол өткелді аққулар жыл сайынғы ұшу кезінде зерттейді;
Оны кезінде Батырдың құдіретті жебелері тесіп өткен. 392
Түсіндірмелер
387-шумақ. Көктің сүйкімді әншілері — бұл Киннаралардың (көктегі жартылай құдайлар, жартылай адам, жартылай құс кейпіндегі тіршілік иелері) әйелдері, олар Кувераның (байлық құдайы) қызметшілері және Сверганың (үнді мифологиясындағы жәннат) музыканттары.
388-шумақ. Трипура жеңімпазына арналған әнұрандар көтеріледі. Трипура — бұл қаланың атауы, дәлірек айтқанда, оның этимологиясы бойынша үш қаланың жиынтығы; бұлар Шива жойған атақты Демон немесе Асур (зұлым күш немесе алпауыт мақұлық) иелігі болған және сол Құдаймен күлге айналдырылған: түсіндірушілердің айтуынша, мұнда біз Махадеваның (Шиваның бір есімі) құрметіне арналған толық әрі кемел концертті көреміз.
381-шумақ. Және Крунчаның атақты өткелін таңда.
Мен бұл өткел немесе тесік туралы ештеңе анықтай алмадым; түпнұсқа мәтінде бұл қарлы таудың ең шетінде орналасқаны айтылады және оны «қаздар қақпасы» деп атайды, олар жыл сайын осы жолмен Манасаровара көліне ұшады: Крунча Махабхаратада тау ретінде сипатталады және ол жерде Майнаканың ұлы деп аталады: сондай-ақ Уилфорд мырзаның тізімінде солтүстікте орналасқан таулар арасында Крунча Меру атты тау кездеседі. Ол жазықтардан біраз қашықтықта орналасуы керек және, мүмкін, ақын бұл терминді қолдану арқылы оның жотаның ең биік бөлігіне немесе нағыз қар басқан тауларға қатысты орналасуын меңзейді.
380-шумақ. Және кезінде Батырдың құдіретті жебелері тесіп өткен.
Крунча тауындағы Крунча өткелі немесе шатқалы Бхригупати немесе Парашураманың жебелерімен жасалған делінеді, ол Кайласа тауында Шиваның тәрбиесінде болған және осылайша өзі үшін Кшатрийлерді (жауынгерлер әулеті) жою үшін оңтүстікке сапар шеккен кезде таулардан жол ашқан. Парашурама — бұл әулие Джамадагнидің ұлы кейпіндегі Вишнудың Аватары (Құдайдың жерге тән формада түсуі), ал бұл әулие атақты данышпан Бхригудан тарағандықтан, оның ұлы Бхригупати немесе сол нәсілдің көсемі деп аталады.
Шатқал арқылы тікелей солтүстікке жол тартып, Сенің жинақы тұлғаң, қарызға алынған әсемдікпен жарқырайды; Бали үреймен қараған сол қара табан, Жеңімпаз Құдай бүкіл жаратылысқа жайылған. 396
Түсіндірмелер.
390-шумақ. Бали мен Вамана немесе ергежейлі Аватар туралы хикая Соннераттың баяндауынан және «Азиялық зерттеулердегі» мәліметтерден жиі қайталанды. Алдыңғысы өте ұзақ болмағандықтан, қосымша дерек іздеп әуре болмау үшін оны осы жерге енгізуге болады. «Бесінші инкарнация Вамана есімімен Брахман ергежейлісі ретінде болды; ол алып Балидің менмендігін тежеу үшін жасалды. Соңғысы Құдайларды жеңіп, оларды Соргоннан қуып шыққан соң; ол жомарт, сөзіне берік, жанашыр және қайырымды болды. Вишну өте кішкентай Брахман кейпінде ол құрбандық шалып жатқанда алдына келіп, лашық салу үшін үш қадамдық жер сұрады. Бали ергежейлінің әлсіздігіне күліп, оған мұндай мардымсыз өтінішпен шектелмеу керектігін айтты; оның жомарттығы әлдеқайда үлкен жерді сыйға тарта алатынын жеткізді. Вамана өзінің бойы кішкентай болғандықтан, сұрағаны жеткілікті екенін айтты. Ханзада оның өтінішін дереу қабылдады және сыйды бекіту үшін оның оң қолына су құйды, бұл істелісімен ергежейлінің соншалықты өскені сондай, оның денесі бүкіл ғаламды толтырды! Ол жерді бір қадаммен, ал аспанды екінші қадаммен өлшеді — содан кейін Балиді үшінші қадам үшін берген сөзінде тұруға шақырды. Содан кейін ханзада Вишнуды танып, оған табынып, басын ұсынды; бірақ Құдай оның бағынғанына риза болып, оны Пандалонды басқаруға жіберді және оған жыл сайын қараша айында толған ай күні жерге оралуға рұқсат берді». Соннераттың Шығыс Үндістанға саяхаты, Калькутта басылымы, 1-том, 22-бет.
БҰЛТ ШАБАҒАТШЫ
Содан кейін жоғары көтеріліп, аз уақыт тынық, Даңқты Кайласаның қадірлі қонағы бол; Бүйірлері ең жарқын шұғыламен шағылысатын сол тау, Тәңірлік сүйкімділікке лайық тегістелген айна іспетті; 400
Түсіндірмелер
393-шумақ. Кайласаның қадірлі қонағы. Кайласа мұнда Гималай жотасының бір бөлігі ретінде көрінеді, ол аңызда қымбат тастардан немесе хрустальдан тұратын тау, Кувера астанасының орны және Шиваның сүйікті мекені; мен Саутидің «Кедама қарғысы» еңбегіне берілген ескертпелерден Балдеустің сипаттамасын аламын, ол өзінше қызық, бірақ дәлдік пен қателіктің оғаш қоспасымен және санскрит атауларының дөрекі өзгертілуімен ерекшеленеді. «Иксораның (Ишвара немесе Шива) тұрағы атақты Махамеру тауының оңтүстігіндегі күміс Калса (Кайласа) тауында орналасқан, ол жыл бойы жеміс беретін ағаштардың барлық түрі егілген ең тамаша орын. Раушандар мен басқа гүлдер ең хош иісті иіс шығарады; ал тау етегіндегі тоған ағаштардың жағымды аллеяларымен қоршалған, олар жайлы көлеңке береді, ал тауықтар мен басқа да құстар құлақты өздерінің үйлесімді дыбыстарымен қуантады, сұлу әйелдер де көзді қуантады. Айналадағы ормандарда Мунилер немесе Ришилер (данышпандар) деп аталатын белгілі бір адамдар тұрады, олар басқалармен араласудан қашып, уақыттарын Құдайына күнделікті құрбандық шалумен өткізеді. Айта кетерлігі, бұл пұтқа табынушылардың өздері әдетте қара болса да, олар бұл Ришилерді ақ түсті, ұзын ақ сақалды және иығынан төсіне қарай айқасқан ұзын киімді етіп бейнелейді. Олардың арасында Ришилердің құрметі соншалық, олар кімге бата берсе, ол жарылқанады, кімді қарғаса, ол қарғысқа ұшырайды деп сенеді. Таудың ішінде Джексакиннера (Якша және Киннара) және Квендра (Индра) деп аталатын басқа ұрпақ өмір сүреді, олар барлық қайғыдан ада және күндерін үнемі толғаныспен, Құдайды мадақтаумен және дұға етумен өткізеді. Таудың айналасында жеті баспалдақ тұр, олар арқылы сіз кең жазыққа көтерілесіз, оның ортасында күміс қоңырау мен төрт бұрышты үстел бар, ол тоғыз қымбат таспен қоршалған;
түрлі түсті; бұл үстелде Тамарнпуа (?) деп аталатын күміс раушан жатыр, оның ішінде маржандай ақ әрі сұлу екі әйел бар: бірі Бригасири (?) деп аталады, яғни ауыз ханымы, екіншісі Табасири (?), яғни тіл ханымы. Өйткені олар Құдайды аузымен және тілімен мадақтайды. Бұл раушанның ортасында Квивелинга (Шива-линга) үшбұрышы орналасқан, олар оны Құдайдың тұрақты мекені деп айтады». Балдеус. Бұл сипаттаманың соңғы бөлігі пандиттер үшін мүлдем жаңа және мен бұл индуизмге қарағанда көбірек мұсылмандық дерек болуы мүмкін деп күмәнданамын.
402-шумақ. Шайқалса да бөлінбеген, ішегі босаса да тұрақты.
Бұл Равананың тауды орнынан қозғалтпақ болған аңызына меңзейді, бірақ ол Шайтан мен оның сыбайластары сияқты табысқа жете алмады, олар: «Іргетасынан ары-бері босатып, Олар орныққан төбелерді жұлып алды», Ол оның іргетасын едәуір шайқалтты. Бұл оқиға, бәлкім, Махабалипурамдағы тербелетін оғаш жартастан бастау алған шығар, ол туралы Селден Корнуоллдағы Пензансқа жақын жердегі Мейн-Амбер, яғни Амброуз тасы туралы айтқандай: «ол соншалықты үлкен, көптеген адамдардың біріккен күші оны қозғалта алмайды, бірақ бір саусақпен оны шайқауға болады».
403-шумақ. Оның биік шыңдары алыс елдерге көрінеді.
Гималай тау жотасының биік шыңдарын ақын айналадағы аймақтарға көрінетін етіп өте орынды сипаттаған; олар оңтүстіктен басқа шыңдар байқалған жерлерден гөрі қашықтан көрінеді және олардың тіпті Анд тауларынан да биіктігі туралы жорамал жақында жүргізілген зерттеулермен расталды, олар «Азиялық зерттеулердің» 12-томында жарияланады.
Және қарашы! сол шыңдар піл сүйегінен де таза, Бөлінген азулар әлі дақ түспеген кезде, Жаңа шұғыламен жарқырайды, олардың басында, Сенің жылтыр мұнарың металл қараңғылығын жайғанда; 408 Халабхританың қара киімі сияқты, Оның кеудесінің бозарған сұлулығын айқындай түседі.
Түсіндірмелер
403-шумақ. Сенің жылтыр мұнарың металл қараңғылығын жайғанда. Түпнұсқадағы өрнекті «маймен араластырылған сурьма (қара түсті минералды бояу) сияқты жарқыраған» деп аударуға болады, бұл қоспаны шығыс әйелдері кірпіктерін немесе қабақ жиектерін қарайту үшін қолданады. Сондай-ақ, бұл жай ғана «қара ұнтақталған сурьма» дегенді білдіреді деп түсіндіріледі, ал сурьма сульфидінің жылтыр сұрғылт-көк түсі, яғни аталған зат, көбінесе ауыр бұлттардың реңінен байқалады.
409-шумақ. Халабхрита — Балараманың бір есімі және бұрын түсіндірілгендей, оның соқа тісін қару ретінде қолдануын меңзейді; ол ақ түсті, қара-көк киім киген ретінде бейнеленген және Джаядеваның «Гита Говиндасына» кіріспеде осылай атап өтіледі.
Сэр Уильям Джонс өзінің «Индустардың хронологиясы туралы эссесінде» осылай аударған: «Сен өзіңнің жарқын денеңде көк бұлттай немесе сенің соқаңнан қорқып ирелеңдеген Ямуна (Үндістандағы өзен) суындай жарқыраған мантияны киесің, уа, Кешава! Баларама кейпіне еніп, жеңіске жет, уа, Хари! Ғаламның иесі».
Мүмкін сенің ұзақ әрі таулы жолыңда, Гоури өзінің Шивасымен ермек үшін кезіп жүрер, 412 Оның білегінен жылан-білезігі тайып кеткен, Және оның құшағында құдіретті Құдай қысылған: Егер солай болса, сенің міндетің болуы керек, Олардың қасиетті қадамдары көтерілетін жол болу; Сенің қуыс тұлғаңда қорларың тығыз жиналған, Көктегі аяқтардың жанасуынан бақытқа бөленгенде. Әрі қарай, аспанның әр аруы, әрбір гүлдей қыз, Сенің әсем тұлғаңды ермек үшін айналдырсын; 420
Түсіндірмелер.
412-шумақ. Гоури өзінің Шивасымен ермек үшін кезіп жүрер. Мен бұл таулар Шиваның махаббаты мен ойын-сауықтарының сахнасы екенін бұрын да атап өткенмін: оларды әлі де оның сүйікті мекені деп санауға болады, өйткені оның ізі осы аймақтың кез келген бағытында кездесетіндей. Гангтың бастауына жасалған соңғы саяхаттар мен полковник Хардвиктің Сиринагурға турын қараңыз.
420-шумақ. Сенің әсем тұлғаңды ермек үшін айналдырсын.
Бұның мағынасын «Гулаб-паш» дегеннің не екенін білетіндер ғана оңай түсіне алады; бұл раушан суын және т.б. шашуға арналған шағын ыдыс. Жас құдай әйелдер бұлтты дәл осындай мақсатта қолдануы керек.
421-шумақ. Әр білекті ораған найзағай-асыл тастар. Индустардың түсінігі бойынша алмас пен жай оғы бір заттан тұрады және олар бір атаумен аталады; жай оғының түсуі әдетте жаңбырмен ұласатындықтан және оның себепшісі ретінде қарастырылуы мүмкін болғандықтан, жас ханымдарымыздың білегіндегі сол заттың жақындығы мен өзара үйкелісі бұлттың сұйық қазыналарының шашырауына әкеледі деп есептеледі.
426-шумақ. Жүрегі қорқақ, мақсаты бос.
«Ойындарында тұрақсыз» — бұл түпнұсқаның сөзбе-сөз мағынасы, бірақ түсіндірушілер бұл сезімді осы жерде қабылданған түрде кеңейтеді: біздің серіліктің жоқтығын тіпті осы ғылымның ақынынан да табуға болады, өйткені Овидий Героның Леандрға жазғаны туралы былай дейді: Ut corpus teneris ita mens infirma puellis, Денесі нәзік болғандықтан, бикенің жаны да әлсіз.
Таудың хрусталь айбыны жарқыраған жерде, Алтын лотоспен көмкерілген көлді зертте: 428 Манасаның шығын іш және жай, Айраватаның басына достық жамылғы; Немесе ескен желмен өмір сыйлап бар, Көктегі ағаштар солғын гүлдерімен теңселген жерге. 432 Енді тау бөктеріндегі қымбатты дос сияқты, Құдайлар қаласының төніп тұрғанын көр;
Түсіндірмелер.
429-шумақ. Манаса, Манасаровара немесе әдетте Ман-сарур — бұл Гималай тауларының орталығында орналасқан атақты көл, ол ұзақ уақыт бойы Ганг пен Брахмапутра өзендерінің бастауы деп есептелген; біріншісіне қатысты бұл мәлімдеме қате екені анықталды, ал соңғысына қатысты оның дәлдігі туралы нақты дәлелдеріміз жоқ. Оған еуропалықтардың барғанына біраз уақыт өтті және қазіргі уақытта ие болған негізгі ақпарат индус қажыларының бұлдыр есептерінен алынған, өйткені көл олардың қасиетті кітаптарында үлкен маңызға ие және олардың табыну нысаны болып табылады. Мұнда біз поэманың географиялық бөлігімен қоштасамыз, бұл Калидасаның дәлдігіне үлкен құрмет әкеледі, енді Кувера мен оның нөкерлері — жартылай құдайлар мекендейтін таза аңыз аймағына келеміз.
430-шумақ. Айраватаның басына достық жамылғы. Индраның пілі, жоғарыда 351-шумақты қараңыз.
432-шумақ. Көктегі ағаштар солғын гүлдерімен теңселген жерге. Сөзбе-сөз Кулпа ағаштары, Индра жәннатында өсетін бес түрдің бірі. Олар «Амара Кошада» осылай саналады.
434-шумақ. Құдайлар қаласы төніп тұр. Кувераның астанасы — Алака.
Мақсатыңды көр, мұнда Гангтың ирелеңдеген бұлағы, Қасиетті тауды қымбат шілтердей қоршайды; 436 Мұнда мөлдір жаңбыр болып жарқыраған маржандар жауады, Ал бұлттар оның биік мұнараларын бұрымдай жабады, Онда әрбір сарай сенің даңқыңмен жарысады, Олардың асқақ шыңдары биік аспанды сүйеді; 440 Ондағы сұлу тұрғындар найзағайдай жарқырайды, Ал дабылдар ауадағы күн күркірін мазақ етеді; Қабырғалардың бойында кемпірқосақ құбылып тұр, Ал жылтыр жаңбыр жарқыраған алмастар болып жауады. 444 Онда сүйкімді еркелер күні бойы сайран салады, Олардың бар уайымы — сәндену, ал бар еңбегі — ойын;
Түсіндірмелер.
440-шумақ. Мен бұл үзіндіні түпнұсқадағыдан гөрі толығырақ, тиісінше ағылшын оқырманына түсініктірек ету үшін түсіндірушілердің көмегін пайдаландым: ақын жылдың алты мезгіліндегі Якшинилердің немесе Якша әйелдерінің әжетханасын, әр кезеңге тән таңдалған гүлдерді атап өту арқылы сипаттайды. Сонымен, лотос Саратта немесе ыстық маусымда, біздің күздің екі айында гүлдейді; Кунда (Jasminum pubescens) Сиширада немесе шық маусымында; Лодха — ағаш түрі (Symplocos racemosa Rox), Хімантада немесе қыста гүлдейді; Курувака (Gomphrena globosa) Васантада немесе көктемде; Сириша (Mimosa Sirisha) ыстық айларда немесе Гришмада, ал Нипа немесе Кадамба (Nauclea Cadamba) жаңбыр басталғанда гүлдейді. Сондай-ақ, мен богинялардың жалғыз жұмысы рахат пен сәндену екендігі туралы ақпарат үшін де түсіндірушілерге қарыздармын: іс жүзінде, Ән айту, би билеу, Киіну, тілді бұрау және көзді ойнату, Үндістанның әдет-ғұрыптары бойынша өте жақсы білім алған әйелді құрайды: дегенмен, табиғаттың әсем әшекейлеріне әйелдік сұлулықты безендіруде осындай маңызды орын беретін талғамның қарапайымдылығы мен орындылығы бізді қуантпай қоймайды.
Бірде тербелген лотос сұлуды желпиді, Немесе Кунда айдарлары қара шашты сәндейді; 448 Енді бетінде Лодханың бозарған тозаңы жарқырайды, Енді бұйраларының арасында Амарант өріледі; Бұл сұлулықтар жылмен бірге құбылып, Сириша гүлдері нәзік құлақты безендіреді; 452 Немесе сенің келуіңмен туған жаңа Кадамбалар, Бөлінген бұрымдар мен тегіс маңдайды сәндейді.
Осылай әрленіп, олар Якшаларды құшағына шақырады, Ал асыл тастар, шарап пен музыка олардың сүйкімділігіне жәрдемдеседі; 456 Тәңірлік әуендер көктегі өнермен тербетеді, Ал шараптар көкте өскен жүзімнен алынады; Асыл тастар әрбір рахат террасасына шашылған, Түн көлеңкесінде жарқыраған жұлдыздар сияқты. 460 Онда Күн шығып, күнді қайтарғанда, Оның әшкерелеуші сәулелері қандай махаббат істерін көрсетеді;
Түсіндірмелер
458-шумақ. Және шараптар көкте өскен жүзімнен алынады; Милтон да солай, «Жоғалған жәннат», 5, 426, Жәннаттағы ағаштар, — Амброзиялық жемістер береді, ал жүзім бұталары нектар береді; Және тағы да 835-жол, Лағыл нектар ағады, Жәннатта өскен дәмді жүзім жемісі.
460-шумақ. Түн көлеңкесінде жарқыраған жұлдыздар сияқты. Б. Джонсон солай дейді: Түннің асыл тастары болған жұлдыздар.
Солған гүл тізбектері жол үстінде жатыр, Солғын лотостар жерге құлаған, 464 Үзілген белдіктерден шашылған маржандар, Ғашық арулар мен үйінен адасқандар туралы сыр шертеді. Алмастармен көмкерілген қымбат діңгегінде биік, Керемет шам түн бойы жарқын жалындайды; 468
Түсіндірмелер.
466-шумақ. Ғашық арулар мен үйінен адасқандар туралы сыр шертеді. Мен индустардың әрқашан ханымды өз ғашығын іздеуге жіберетінін және олар әдетте қисынды дәрежедегі құштарлық пен шыдамсыздықты қосатынын бұрын айтқанмын; біздің ақын басқа жерде осылай айналысқан әйелді жылдам ағыспен салыстырады: «Риту Санхарадағыдай». Лайлы тасқындар тез ағады, Тереңдікке қосылу үшін жартасты аңғарларды сыпырып, Және сүйкімділігін аямайтын бикеш сияқты, Өз ғашығының құшағын шыдамсыздықпен іздейтін, Әрбір кедергіден бас айналдырар күшпен секіріп, Және өз жолындағы жағалаулар мен ағаштарды талқандайды.
468-шумақ. Керемет шам түн бойы жарқын жалындайды.
Мағынасы Антологиядағы эпиграммада жақынырақ берілген. Ludite, sed vigiles nolite extinguere lychnos. Шынында да, мен бұл жерде түпнұсқаның екі шумағын біріктіріп, ішінара алып тастадым, өйткені олар біздің шығармашылық әдеп туралы түсініктерімізге қайшы келеді. Дегенмен, мен жалпы айтқанда үнді әдебиеті еуропалық әдебиетке қарағанда әдепсіздік үшін көбірек айыпталуы керек деп есептемеймін: олардың салмақты шығармаларынан Овидий, Катулл, Проперций және тіпті талғампаз шығармалардан табуға болатын көптеген үзінділердей ашық ештеңе табу мүмкін емес.
Флакк; — қазіргі заманға оралсақ, итальяндықтар арасындағы Ариосто мен Боккаччо; француздықтар арасындағы Брантом, Кребийон, Вольтер, Лафонтен және көптеген соңғы философиялық (болмыс пен білім туралы ілімге негізделген) романдардың авторлары бізге үнді жазушыларының ең әдепсіз тұстарына қарағанда көбірек ұқсастықтар ұсынады; өзімізге келетін болсақ, «әдепсіздік тапқырлық болып саналған» күндерге оралмай-ақ, Литтлдың шектен шыққан, бірақ талғампаз поэзиясы кеңінен таралып, ашық түрде таңданыс тудырып жатқанда, үндістерді нәзіктіктің жоқтығы үшін кінәлауға негізіміз аз. Біз сондай-ақ үнді қоғамының жағдайларын ескеруіміз керек, олардың авторларын біз әдептілік шекарасын бұзады деп санайтын ашық сөздері үшін айыптамас бұрын. Бұл авторлар тек ерлерге арнап жазады; олар ешқашан әйелді оқырман ретінде ойламайды: қазір тіпті сыпайы еуропалық қоғамда тек ерлер арасындағы әңгіме кез келген үнді шығармасына қарағанда еркінірек өрбиді және егер біздің жазбаларымыз тек қоғамның ерлер бөлігіне арналса, олар да ұқсас сипатқа ие болар еді деп болжау әділ болады: нәзіктікке шамадан тыс көңіл бөлу ол жағдайда балалық немесе тым талғампаздық ретінде қарастырылар еді; қазір ғылыми еңбектерде солай, ал Гиббон мен Юм тарихи жазбаларда мұны солай деп санайтын сияқты: егер біз тазалығын сақтауға мүдделі жандардың санасын кірлетуден қорықпасақ, нәзіктік ережелерін бұзу қиял-ғажайып шығармаларға қарағанда кеңірек орын алар еді. Егер бұл орын алса, әлемдегі ізгілік мөлшері айтарлықтай азаяды деп сенбеймін; табиғи нәрсе зұлым болуы мүмкін емес: бәрі білетін нәрсені, әрине, бәрі айта алады; ал тек білместікпен ғана қауіпсіз болатын немесе тек әдептілікпен қорғалатын ақыл-ой өте әлсіз қорғанысқа және дәрменсіз қауіпсіздікке ие. Мен бұл тақырыпта қажет болғаннан да көп айттым, бірақ мен үндістерге әділеттілік орнағанын және олардың қателескен, әрі қорқамын, қаскөйлік құштарлықпен әлемге таза емес құбыжықтар ретінде көрсетілмегенін қалаймын.
469-шумақ. Ай тасы немесе Чандраканта (Chandracdnla).
Шива алтын Құдайымен бірге болғанда, Достық қарым-қатынасты ұнатып; 472 Махаббат Тәңірі, өткен қайғысын еске алып, Алакада өзінің арадан өрілген садағын ұстамайды: Бірақ ол әлі де жеңіске жетеді, өйткені әрбір бикеш Махаббат ұялататын көздерімен сол ажалды садақты алмастырады, 476 Ал ойнақы көзқарастары сол жебеге ұқсайды, Ол соғып тұрған жүрекке мүлт кетпей жетеді.
Аңдатпа.
473-шумақ. Махаббат Тәңірі өткен қайғысын еске алып. Бұл үнділік Купидонның (Махаббат құдайы) Шиваға шабуыл жасаған кездегі тағдырына нұсқайды, оны Құдайлардың қалауы бойынша Парватиге деген махаббатпен тұтандырған болатын: Шива қаһарына мініп, кішкентай құдайды маңдайындағы көзінен шыққан жалынмен күлге айналдырды, және ол кейіннен қайта тірілтілгенімен, мұнда ол бұрынғы жауынан қорқып қалады деп есептеледі; бүкіл оқиға сэр У. Джонстың Камдео мен Дургаға арналған гимндерінде әсерлі баяндалған.
477-шумақ. Ал ойнақы көзқарастары сол жебеге ұқсайды. Көзден жебе ату идеясы ағылшын поэзиясына таныс, мысалы, мына жағдайларда:
Оның көзі жұқпалы от шашты. — Мильтон.
Оның көздері отты жебелерді алып жүрді, Бәрі де ұшқыр құштарлықпен қауырсындалған. — Гриннің «Ешқашан кеш емес».
Мен оның көзқарасынан байқаймын, Кішкентай қанаттары бар махаббат легиондары қалай ұшатынын, Олардың ажалды жебелері отты жарқырайды. — Спенсер. Соннет, 16.
Және сол махаббат шашатын көздер енді айналмайды. — Поуптың Элегиясы.
Мәңгілік есетін жел, олардың жолбасшысы, Алаканың үстінде Бұлттар бөлінеді, 480 Олар қорқыныштан тарағандай шашырап жатыр, Және саналы қылмыс жақын арадағы жаза туралы айтады: Жақында ғана боялған еденді бүлдірген нөсер үшін, Немесе алтын жалатылған шатырды тонағаны үшін кейбір әділ марапат. 484 Кувера өз иелігін ұстап тұрған жерден солтүстікке қарай, Индраның садағы аркалы қақпадан асып түсетін жерде;
Аңдатпалар.
484-шумақ. Боялған еден. Үндістер арасында мерекелік жағдайларда ғибадат жасалатын немесе жиын өткізілетін жерді тегістеп, бояу әдетке айналған; бұл орын әдетте үйдің ішіндегі ашық алаңда болғандықтан, жаңбыр мұндай безендіруге әрине өте зиянды.
Бай бұтақтарда гүл шоғырлары ілулі тұрған жерде, Және биік Мандара жерге дейін иіледі; 488 Тоғайдың мақтанышы, оның қажеттіліктерін менің сұлуым өтейді Және баладай мәпелейді; менің баспанам сонда орналасқан. Онда зүбәржат баспалдақтары бар субұрқақ бар, Онда маржан сабақтарында алтын бүршіктер қалқып жүреді; 492 Және оның мөлдір толқындары үшін Аққулар тастап кетеді, Сенің бейнеңе қуанып, тау қоршаған көлді.
Аңдатпалар.
488-шумақ. Биік Мандара. Маржан ағашы (қызғылт-қызыл гүлдері бар тропиктік ағаш), Erythrina Indica.
490-шумақ. Және баладай мәпелейді. Табиғи нысандарға деген нәзік бауыр басу — үнділердің поэзиялық шығармаларындағы ең жағымды ерекшеліктердің бірі. Бұл өте жиі көрініс табады және, бәлкім, «Саконтала» драмасындағыдан артық сұлулықпен еш жерде берілмеген шығар, онда ол өзін асырап алған әкесінің саяжайынан кетерде, өзі мұқият күткен өсімдіктермен және өзі өсірген жетім киікпен қоштасады. Бұл көріністің барлығын сүйсініп оқу керек және оны Голдсмиттің ауылдық отбасының Оберннен кетуімен және Хауа ананың Жұмақ саяжайларымен қоштасуымен бір қатарға қоюға болады.
Тоғаннан нәзік түрде еңіс жер көтеріледі, Онда ләззатқа арналған көлеңкелер мол; 496 Онда көгілдір шың жоғарыда мұнарадай көрінеді, Банан тоғайының алтын шеңбері; Сағынышты мекендер; оларды мен қазір сенен көремін, Жарқыраған найзағайлар сенің көк негізіңді қоршап тұрғанда. 500 Қараңыз, мұнда шоғырланған Мадхави өріліп жатыр, Және ашық Курувака гүлдестесін шектейді;
Аңдатпалар.
498-шумақ. Банан тоғайының алтын шеңбері. Мильтон жұмақ жемістеріне «алтын» деген эпитетті Калидаса сияқты жиі қолданады; мысалы, төртінші кітапта бірнеше жолдың ішінде бізде:
Хош иісті амброзиялық жеміс, Өсімдік алтынынан, — Және тағы да, Басқаларының жемістері алтын қабығымен жарқыраған, Тартымды ілулі тұрған, Гесперия аңыздары шындық.
501-шумақ. Мадхави өріледі. Бұл өрмелегіш өсімдік (Gaertnera racemosa немесе Banisteria Bengalensis) ақындар тарапынан өзінің ерекше талғампаздығы мен қызыл гүлдерінің сұлулығы үшін жиі аталады.
502-шумақ. Курувака — бұл ашық қызыл Амарант (солмаған гүл), санскритше атауы Barleria-ның көк түріне де қолданылады.
Ашока өзінің жарқыраған гүлін мол шашады, Және бүршік жарған Кесара саяжайды сәндейді; 504 Бұлар менің бәсекелестерім; өйткені бірі қарсы алар еді, Менің шын қалауымдай, сүйіктімнің аяқтарын, Ал екіншісі менің құштарлығыммен ұрттар еді, Оның бал ернінің жағымды нектарын, 508
Аңдатпалар.
503-шумақ. Ашока өзінің жарқыраған гүлін мол шашады. Jonesia Asoca, бұл туралы сэр У. Джонс былай дейді: «Өсімдіктер әлемі толық гүлдеген Ашока ағашынан артық бай көріністі сирек көрсетеді».
504-шумақ. Және бүршік жарған Кесара. Күшті иісті гүл беретін ағаш (Mimusops elengi).
505-шумақ. Бұлар менің бәсекелестерім, т.б. Бұл тұспалдар үндістердің Кесара мен Ашокаға қатысты белгілі бір түсініктеріне қатысты, бұл өсімдіктер әйелдің сәйкесінше беті немесе аяғы тигенде гүлдейді делінеді; бұл оқиға бастапқыда поэтикалық болуы мүмкін, мысалы Дрейтон өзінің «Шопан Серинасында» ұқсас идеяны былайша баяндайды:
Жасыл шабындықтар көрінеді, Ол оларды көргенде, Жаңа және салтанатты жасыл түсте, Оларды дереу жаңарту үшін: Және әрбір кішкентай шөп, Өзін кеңінен жаяды, Бұл сұлу қыздың мақтанышымен, Оның үстінен басып өткеніне.
Кристалл негіздегі алтын бағана, Асыл тастармен көмкерілген, сол орынның үстінде көтеріледі; Мұнда кешкі ымырт аспанды көлегейлегенде, Көк мойынды Тауыс шыңға ұшып шығады, 512 Және менің сұлуымның сыңғырлаған белдігінен шыққан Әуенге сәйкес әсем шеңберлер жасап қозғалады. Бұлар сенің жолбасшыларың болсын; және адал сақта, Мен саған беретін белгілерді; немесе тіпті, байқа, 516 Мұнда боялған нышандар қасиетті байлықты білдіреді, Кувераның қазыналары; сол баспана — менікі:
Аңдатпалар.
512-шумақ. Көк мойынды Тауыс шыңға ұшып шығады. Жабайы тауыс ұясын жерге салғанымен, капитан Уильямсонның айтуынша, ол үнемі ең биік ағаштарға қонақтайды.
514-шумақ. Менің сұлуымның сыңғырлаған белдігінен оянады. Кішкентай қоңыраушалары бар белдік — үнділердің сүйікті әшекейі; сондай-ақ киген адам қозғалғанда сыңғырлаған дыбыс шығаратын тобық пен білектегі күміс шеңберлер.
518-шумақ. Кувераның қазыналары. Жарқыраған шығыс асыл тастарымен қалың.
Портал жарқырады. Жоғалған Жұмақ, 3, 507.
Мүмкін оның абыройы қазір мақтана алмас, Менің тағдырыммен бұлыңғырланып, айдалуымда жоғалған; 520 Өйткені күн өзінің қуанышты сәулелерін алып кеткенде, Камала көрсететін сүйкімділік әлсірейді.
Аңдатпалар.
Кувераның тоғыз қазынасы кейде солай деп есептеледі: Рамасрама Амераға түсініктеме бере отырып, оларды Сабдарнавадан былайша тізіп көрсетеді:
- Падма
- Махападма
- Санкха
- Макара
- Качхапа
- Мукунда
- Нанда
- Нила
- Кхарва — бұл тоғыз Нидхи (қазына немесе асыл мүлік).
Сабда Ретнавалиде де осылай оқылады. Хемачандра мен Сабда Малада Нидхи жалпы атау болып табылады. Коулбрук мырза ерекше Нидхилерді алтын түстес асыл тастар деп атайды: оның Амера Коша аудармасын қараңыз. Кейбір сөздер бағалы немесе қасиетті заттардың мағынасын береді, мысалы, Падма — лотос, Санкха — қабыршақ; кейбіреулері үлкен сандарды білдіреді, мысалы, Падма — 10 000 миллион, ал Махападма — 100 000 миллион, т.б. бірақ олардың бәрі бірдей не бірінші, не екінші мағынада қабылданбайды: біз олардың барлығын дерлік «Заттар» деп аудара аламыз, мысалы, лотос, үлкен лотос, қабыршақ, белгілі бір балық, тасбақа, айдар, жайналар қолданатын математикалық фигура, Нила тек түске қатысты, бірақ тоғызыншысы Кхарва «ергежейлі» дегенді білдіреді: Киндерсли мырза тамил тілі арқылы аудара отырып, Кувераның сегіз асыл тасын маржан, інжу, мысық көзі, зүбәржат, алмас, сапфир, лағыл және топаз деп атады. Тоғызыншысын ол анықталмаған күйде қалдырды. Доктор Хантердің сөздігінде мен тоғыздың біреуін ғана индустани тілінде табамын, Нилам немесе Нилмун, көк асыл тастан шыққан және сапфир деп түсіндіріледі. Падма-түсті лағылды білдіреді және мүмкін Падма соның өзі болуы мүмкін; мүмкін тасбақа тасбақа қабығын білдіреді, ал Макара — Марака немесе Маракатаның, яғни зүбәржаттың қатесі болуы мүмкін немесе балықтың жасыл түсіне байланысты сол тасты білдіруі мүмкін: бұл тек жорамалдар. Тантрикалық жүйеге сәйкес Нидхилер тұлғаландырылған және белгілі бір жағдайларда, мысалы, өркендеу құдайы Лакшмиге ғибадат ету кезінде діни құрметтің бір бөлігін алады: олардың сондай-ақ өздеріне тән мантралары немесе құпия өлеңдері бар.
522-шумақ. Камала — лотостың атауы.
Сол сүйікті көріністерге оралып, сол зәулім тұлғаңды, Жас піл сияқты, асығыс өзгертіп ал; 524 Сенің тұлғаң төбешіктің үстінде тұрып, Дауылды хабарлағанда, сүйіктімді қорқыныш баспасын. Содан кейін ішкі сарайға көз таста, Айналаға жұмсақ және дірілдеген нұр шашып, 528 Кешкі көлеңкелер арасында жұмсақ жарқылдар ойнағандағыдай, Жарқыраған жарық қоңыз өзінің сәулелі жолымен ұшқанда.
Аңдатпалар.
530-шумақ. Жарқыраған жарық қоңыз өзінің сәулелі жолымен ұшқанда. Жарық қоңыз өзінің жұмсақ және жыпылықтаған жарығы бұталардың терең көлеңкесімен қарама-қайшы келгенде өте әдемі көрінеді, оларды жаңбырлы маусымда көп мөлшерде көруге болады. Бұл құбылыс Шығыс пен Батыс Үндістанда да кездеседі және оның әртүрлі адамдарға және әртүрлі кезеңдерде тигізген әсерін көру қызықты болуы мүмкін: Мур Америкада бұны кездестіріп, осы тақырыпта кейбір талғампаз шумақтар жазады және өзінің өлеңінің жеңілдігіне осы жазбаның беделімен прозаның салмақтылығын қосады. «Бұл жарық қоңыздардың түнде ормандарды жарықтандыратын жанданған және құбылмалы жарығы сиқырлану туралы түсінік береді. Сосын бұл шыбындар осы ағаштардың қараңғылығынан шығып, бізге жақындап, көрші өсімдіктерді отқа орап, түн тартып алған олардың әдемі жемістерін бізге қайта көрсетті. Антиль аралдарының тарихы». Мурдың Одалары мен Эпистолаларын қараңыз. Енді біз 1672 жылғы саяхатшы, білімді және өте тақуа Йоханнес Фрайердің сипаттамасын тыңдауымыз керек.
«Келесі күні күндізгі сағат он екіде біз Мурбардағы ескі жолымызға түстік, одан бұрын біз адасқан болатынбыз; біз кешкі сағат бесте жолға шықтық және оң жағымызда Күйген орманды қалдырдық, бірақ басқасына кірдік, ол бізге жақсырақ ермек болды, бізді жалған жарқылдармен алдап, ағаштар өртеніп жатыр деп ойлар едіңіз, бірақ бірден, өрт тимегендей, олар өздерінің үйреншікті жасыл желегін сақтап қалды. Көлікшілер бұл көріністі үреймен және таңданыспен бақылады, және мені қалдырып, өздері қашуды ақылдасты; бұл туралы хабардар болып, мен қылышыммен екі-үшін ұрдым және қан шығару арқылы олардың қиялына кіріп алған және оларды үркіп тұрған ат сияқты өздерінің бұзылған көздеріне дұрыс емес болып көрінген нәрсені иіскеуге мәжбүрлеген Шайтанды шығардым; онда біз шыбындардың әскерін таптық, бұл біздің қорқынышымыз бен таңданысымыздың нысаны болды, оларды аптап ыстық пен ылғалдылық тудырған, бұл таулардан бізге еріп келген жауын-шашынның айқын жаршысы болды.
Бұл менің ойларыма Мұса пайғамбарға сондай жағымды және таңғажайып көрініс берген жазықсыз жалындармен көмкерілген сол Керемет бұта туралы ой салды; бәрін жалмап жатқан от оны ренжіткеннен гөрі безендіріп тұрғандай көрінді».
532-шумақ. Жаратушының ең жақсы туындысы. Сөзбе-сөз Брахманың бірінші жаратылысы; және «бірінші» уақытқа немесе дәрежеге қатысты болуы мүмкін; бұл жерде ең жақсы дегенді білдіреді; Мильтон Хауа ана туралы айтқандай:
О, жаратылыстың ең сұлуы, соңғы және ең жақсысы, Құдайдың барлық туындыларының ішінде. — Жоғалған Жұмақ 9, 896.
Енді біз осы талғампаз кішкентай поэманың ең жағымды бөлігіне, Якшаның әйелінің сипаттамасына көшеміз. Мен, бәлкім, Пинкетров мырза сияқты жазушының тар өрісті және менмендік сынына сәйкес, «Үндістанның климаты қиялды тұтандырғанымен, пайымдауды әлсірететінін» дәлелдейтіндердің қатарына жатармын, бірақ мұндай поэтикалық цензордан қорықпай, мен классикалық немесе қазіргі поэзияда бұдан артық шынайы нәзіктік немесе биязы сезімнің үлгілері аз деген пікірді алға тартамын.
Тістері інжудей, еріндері Бимба жемісіндей, Және киіктей көздері жарқырап тұрса да, әлі дірілдейді. 538 Жалғыз қалған жесір Чакравукише зарығып, Оның адал жады күйеуіне оралады,
Аңдатпа.
535-шумақ. Еріндері Бимба жемісіндей. Бимба (Bryonia grandis) — ерін жиі теңелетін қызыл жеміс береді.
537-шумақ. Чакравуки — бұл қызғылт қаз (Anas Casarca), Үндістанда Брахман үйрегі немесе қазы деген атпен көбірек танымал. Бұл құстар күндіз жұптасып ұшатыны байқалады, бірақ түнде бөлек қалады деп есептеледі: Гилкрист пен Робек мырзалардың индустани филологиясында бұл тақырыптағы халықтық сенім туралы қызықты мәлімет былай берілген: «Бұл құс үнділердің поэзиясында олардың адалдық пен некелік сүйіспеншілік үшін тасбақа кептері болып табылады, бұл жұп үнді құдайларының бірін (Мунилер немесе Әулиелер) ренжіткені үшін мәңгілік түнгі ажырасуға кесілген деген ерекше жағдаймен байланысты, сондықтан:
Чуква чукви до Джуне ин мут маро ко,е Йе маре куртар ке руен бич хора хо,е
Көктің жарлығына назар аудар, адамзат тыйыл, Өзіңнің жебелеріңді немесе әлсіз найзағайыңды бағыттаудан, Бұл бейшара құстарға, бақытсыз жұпқа, Олар жалғыз түндерін бөлек өткізеді.
Егер біз халықтық аңыз бен тұжырымдарға сенсек, бұл себеп бүгінгі күнге дейін бұл құстардың мінез-құлқынан байқалатын әсермен расталады, олар әр кеш сайын судың немесе өзеннің қарама-қарсы жағалауларын иеленіп, түні бойы бір-біріне былай деп айқайлайды делінеді:
«Чукви, мен келейін бе, қымбаттым? Жоқ, жоқ, Чуква» «Чуква, мен саған ұшып барайын ба? Жоқ, жоқ, Чукви»
«Айтшы, жаным, саған барайын ба? О, жоқ, бұл мүмкін емес, Бірақ махаббатымды саған қанаттандыра аламын ба? Жоқ, сүйіктім, өкінішке орай, бұл болмайды».
Және мұңлы, әрі үнсіз, сен менің жарымды табасың, Жанымның жартысы және өмірімнің серігі, 540
Аңдатпа.
540-шумақ. Жанымның жартысы және өмірімнің серігі. Солай Мильтон,
Жанымның бір бөлігі, мен сені іздеймін және сені талап етемін,
Менің басқа жартылым.
«Менің екінші болмысым» — түпнұсқаның сөздері; және басқа сөз тіркесі, «менің жартылым», батыс поэзиясындағыдан гөрі санскритте сирек емес; осылайша, бұл нәзік және Малапроп ханымның ойынша, әдепсіз еркелету сөздері өте кең тараған сияқты: «менің өмірім», «менің жаным» көптеген еуропалық тілдерге тән және парсы немесе индустани тілдерінде сүйіктіге арналған ең жиі қолданылатын эпитет ұқсас мағынаға ие. Римдіктер арасында vita және anima дәл осылай қолданылған, тіпті достықтың қоңыржай жылуында да, Гораций Вергилийді былай атайды:
Animae dimidium meae Жанымның жартысы, Ал Проперций өзінің сүйіктісіне жүгініп, оны өз өмірі деп атайды: Vratas rumpam, mea vita, catenas. Мен үземін, өмірім, қола шынжырларды.
Біз римдіктер бұл сүйкімді сөздерді гректерден алған деп болжауға болады және шын мәнінде, біз Ювеналдың 6, 194-тен білетініміздей, олар түпнұсқа терминдерді Zoi kai psuche қолдануды өте жақсы көрген, оның ағылшынша аудармасы Тиге ханымның Психея туралы поэмасында және лорд Байронның англо-грек әнінде біршама толықтырулармен берілген.
Суық мұңнан солып, гүлдер бүріскендей, Олардың кішірейген күлтелері, құрғататын суықтан, Мен оны қазір көріп тұрмын! ұзақ жылау оның көздерін ісіндірген, Ал сол қымбат еріндері, құрғаған күрсіністерден кеуіп кеткен; 544 Бозарған жағы қолында мұңлы иіліп тұр, Және жауып тұрған бұрымдары арасынан жартылай көрінбей жарқырайды; Қараңғы түн айды жасырғандағыдай, Бірнеше әлсіз сәулелер Бұлттар арасынан әрең өтеді. 548
Аңдатпа.
541-шумақ. Суық мұңнан солып, гүлдер бүріскендей. Сондай-ақ лорд Литтлтонның монодиясында:
Апенниннен кенеттен жел соғады,
Мәңгілік қармен суық;
Нәзік зақымдалған өсімдік жапырақтарын бүрістіреді және өледі.
543-шумақ. Ұзақ жылау оның көздерін ісіндірген. Бұл жағынан ол Катулдың Лесбиясына ұқсайды:
Flendo turgiduli rubent oculi, Оның ісінген көздері жылаудан қызарған.
Енді сені көргенде мен жаңа мұңның ағынын байқаймын, Және қасиетті құрбандық оның қайғысын арттырады; Мен оны қазір байқаймын, қиялдың көмегімен қайта елестетеді, Бұл тозған тұлғаны және бұл жүдеу бетті; 552 Енді ол өзінің сүйікті құсынан жұбаныш іздейді, Және әуезді Сарикаға өз қайғысын айтады, Қауырсынды тұтқынның ұқсас тағдырына аза тұтады, Және оның жоқ сыңары туралы ықыласпен сұрайды, 553
Аңдатпа.
550-шумақ. Және қасиетті құрбандық оның қайғысын арттырады. Осылайша Овидийдегі Лаодамия Протесилайға:
Thura damus lacrymamque super,
Біз фимиам ұсынамыз және көз жасымызды қосамыз.
Дегенмен, комментаторлар түпнұсқа мәтіндегі бұл үзіндіні немесе «Ол сенің алдыңда құлайды» деген тіркесті қалай түсіндіру керектігі туралы ортақ келісімге келмеген; олар Бұлттың жақындауы оған сол кезең екенін еске түсіретінін білдіреді деп есептейтін сияқты.
Мен бұл мәтінді Frontend контент-архитекторы ретінде, берілген терминологиялық глоссарий мен техникалық ережелерді қатаң сақтай отырып, мағыналық блоктарға бөліп қазақ тіліне аударамын.
550-ТАРМАҚҚА ТҮСІНДІРМЕ
«Киелі құрбандық оның қайғысын арттырады». Овидий шығармасындағы Лаодамияның Протесилайға айтқан сөзі:
Thura damus lacrymamque super,
«Біз хош иісті заттарды ұсынамыз және көз жасымызды қосамыз».
Алайда, түсіндірушілер түпнұсқа мәтіндегі бұл үзіндіні немесе «Ол сенің алдыңда құлайды» деген тіркесті қалай түсіндіру керектігіне ортақ мәмілеге келмеген. Дегенмен, олар Бұлттың жақындауы оған үйінен ұзақта жүрген күйеулердің әдетте үйге оралатын фазасын (кезеңін) еске түсіретінін, өз қожайынының оралуына тыйым салынғанын еске алып, содан талып қалатынын немесе шексіз қасіретке бататынын меңзейді деп есептейді. Тәңірлерді жарылқау үшін құрбандық шалынуы керек немесе бұл әйелдер жаңбырлы маусымның басында орындайтын арнайы құрбандық болуы мүмкін. Кейбіреулер бұл тіркесті «алдында, қасында» емес, «қалада» деп түсіндіреді.
551-ТАРМАҚ. САРИКА
Сарика (Үндістанда кездесетін сайрағыш құс түрі) — Майна атымен жақсы танымал кішкентай құс. Ол аналық ретінде бейнеленсе, Тотықұс аталық ретінде сипатталады. Барлық үнді ертегілерінде бұл екеуінің адамша сөйлеу қабілеті бар, сондықтан олар үнемі бірі ерлердің кемшіліктерін сынап, екіншісі әйелдердің мінін әшкерелеп отыратын кейіпкерлер ретінде енгізіледі. Олар «Буэтал Пучиси» атты қызықты жинақтың төртінші хикаясында осылай сипатталған.
Әйелдер әрқашан үй жануарларын асыраумен ерекшеленген және бұл тренд (үрдіс) шығыста да, батыста да, ежелгі және қазіргі заманда да бірдей тараған көрінеді: Лесбияның қарлығашы, Passer deliciæ meæ puellæ, Якшаның әйелінің Сарикасымен және миссис Трокмортонның суықторғайымен бәсекелесе алады: Купердің өлеңдерін қараңыз.
Гармония үшін лютняның ішектері бекерге тартылған, Және киімге мән берілмеген иыққа ілінген; Күмілжіген үндер бекерге тырысады, Біздің әулеттің көне еске алу әуенін қағып алуға: 560
ТҮСІНДІРМЕЛЕР
557-тармақ. Гармония үшін лютняның ішектері бекерге тартылған. — Мұнда лютня деп Вина (үнділердің ішекті киелі музыкалық аспабы) немесе Биня аспабы айтылған. Алайда Бенгалияда бұл аспапта ойнаушылар сирек кездеседі, бұл өлкеде оны ағылшын скрипкасы алмастырған. Олардың арасында әлі де танымал «Джатра» немесе драмалық қойылымдарда мен Винаның дәстүрлі өнертапқышы Нареданың оның орнына скрипка ұстап шыққанын көрдім. Вина — барлық үнді музыкалық аспаптарының ішіндегі ең үйлесімді және ғылыми негізделгені: оның сипаттамасын «Asiatic Researches» журналының бірінші томынан табуға болады.
558-тармақ. Киімге мән берілмеген дегеніміз — кір киімдер. Лаодамия былай дейді:
Ei qua possum squalore tuos imitare labores, etc.
«Және өзімнің лас киіміммен сенің қиындықтарыңа еліктеймін».
560-тармақ. Біздің әулеттің көне еске алу әуені. — «Менің туыстарымның құрметіне шығарылған өлең». Бұл жағдай көне жыршылар мен әулет ақындарының жырларымен ұқсастықты көрсетеді.
91-БЕТ. МЕГХА ДУТА НЕМЕСЕ БҰЛТТАН ХАБАРШЫ Толғаныстан туған жас тамшылары, Күміс ішектерді тоқтаусыз мүжиді; Жүректі басып тұрған қайталанған қасіреттен, Шебер қол өзінің ризашылық өнерін ұмытады, 564 Және мақсатсыз кезіп, ешбір өлшемді үн шығармайды, Тек өзінің мұңды да жабайы сайрауын оятады. Кейде оның көңілін сондай жұбаныш жігерлендіреді, Оны мұңды айырылысудағы жесір әйелдер табады; 568 Ол қазір еденде солып қалған гүлдерді санайды, Ай сайынғы тағзыммен есікті сәндеген,
ТҮСІНДІРМЕЛЕР
568-тармақ. Мұңды айырылысудағы жесір әйелдер табады. — Героның Леандрға жазған хатындағыдай:
Fœminea tardus fallimus arte moras,
«Әйелдерге тән айлалармен біз баяу уақытты алдаймыз».
570-тармақ. Ай сайынғы тағзыммен есікті сәндеген. — Үнділер көптеген жансыз заттарға табынудың бір түрін жасайды: басқалармен қатар, есік табалдырығы немесе жақтауы айына бір рет гүл немесе гүл тізбегін ілу арқылы осындай құрметке ие болады.
95-БЕТ. БҰЛТТАН ХАБАРШЫ Содан бері үйден жырақ кеткен кезеңді есептейді, Мен одан алысқа қаңғып кетуге мәжбүр болған; 572 Және менің айдалу мерзімім бітті деп үмітпен, Менің үйге қайтар жолым басталды деп ойлайды. Осындай тапсырмалармен жеңілдеген күн өтеді, Бірақ мен одан да ащы түн келе ме деп қорқамын: 576 Сен оны жердің суық төсінде көргенде, Немесе бөлек тұрған жалғыз төсекте демалғанда, Көз жасынан мазасызданған, күйген бозарған беттер, Және оның сүйікті жартысының оралуы туралы аяулы елестер. 580
ТҮСІНДІРМЕЛЕР
576-тармақ. Катулл айтқандай:
Nunc et amara dies, et noctis amarior umbra est,
«Күн қазір ащы, бірақ түннің көлеңкесі одан да ащы».
96-БЕТ. МЕГХА ДУТА НЕМЕСЕ БҰЛТТАН ХАБАРШЫ Енді ұйқы іздеп, күйеуін қайтаруды ойлайды, Енді оянып, оның жоқтығына мұңаяды; Қайталанған қайғыдан ұйқыдан айырылған, Немесе демалыстың бос елестерімен алданған; 584 Тоқтаусыз азаптан таусылған оның нәзік бейнесі, Тез батып бара жатқан ай секілді көрінеді. Тазартушы толқыннан кейін бұйраланған шаштары Енді оның қамқорлығы емес, сиқырды жасырады; 588 Және қараусыз қалған тырнақтарымен саусақтары, Шаршаңқы қалыпта, бетіне түскен бұрымдарын түзейді.
ТҮСІНДІРМЕЛЕР
582-тармақ. Феокриттің 11-ші идиллиясында дәл осындай жағдайлар айтылған:
φοιτῇς δ’ αὖθ’ οὕτως ὅκκ᾽ ἂν γλυκὺς ὕπνος ἔχῃ με,
οἴχῃ δ’ εὐθὺς ἰοῖσα, ὅκ᾽ ἂν γλυκὺς ὕπνος ἀνῇ με.
«Сен тәтті ұйқы көзімді жұмғанда келесің,
Және ұйқым кеткенде елес секілді ұшып кетесің». (Фоукс аудармасы).
Санскрит тілінен аударғанда мен мұнда екі шумақты және үшіншісінің бір бөлігін араластырып, орналасуын сәл өзгерттім.
97-БЕТ. БҰЛТТАН ХАБАРШЫ Бұрымды бекем орайды, ол алғаш өрілгендей, Аяусыз тағдыр мені сүйіктімнен айырғанда; 592 Енді гүлді дестелер де, қымбат маржандар да, Бұғауланған бұрымдарды сәндеуден үміт үзуі керек; Ешбір қолмен шешілмейді, тек илаһи заң Орындалғанда ғана, ол бақытты қол менікі болады. 596
ТҮСІНДІРМЕЛЕР
591-тармақ. Бұрымды бекем орайды, ол алғаш өрілгендей. — Вени (Veni) — бұл үнді әйелдері күйеуінен айырылғанда (немесе ол ұзақ сапарда жүргенде) ұзын шаштарын жинап өретін бұрым түрі; биші қыздар да шаштарын осылай киеді. Бұл бөліктің әшекейлеріне мән бермеу барлық дәуірлерде (мүмкін қазіргіден басқа) қайғының индикаторы (көрсеткіші) болған; Овидийде де осылай кездеседі:
Nec mihi pectendos cura est præbere capillos,
«Мен енді бұрымдарымды тараққа бермеймін».
Феокрит өзінің ғашық қыздарының бірінің шашын толығымен алып тастайды: Ἔρρει δ’ ἐκ κεφαλᾶς πᾶσαι τρίχες, αὐτὰ δὲ λοιπὰ Ὥστι’ ἔτ’ ἧς καὶ δέρμα. (Идиллия 2, 89). «Көп ұзамай бетімнен қызыл түс қашты, Ал басымдағы әдемі бұрымдарым құрыды: Тұлдыр болып өмір сүрдім, денемнен айырылдым, Тек сүйек пен тері ғана қалды». (Фоукс аудармасы).
98-БЕТ. МЕГХА ДУТА НЕМЕСЕ БҰЛТТАН ХАБАРШЫ Бұлттар эфир арқылы өткендегі гүлдей солғын, Толық оянбаған, бірақ ұйқыға да берілмеген; Оның ауыр қабақтары селқостықпен ашылады, Ай өзінің күміс сәулесін шашқан жаққа; 600 Бөлмеде жұмсақ жарық; бір кездері қуанышты нұр, Енді одан қашады және оның көзіне жеккөрінішті. Жылтыраған әшекейлер басып тұрған сол сиқыр, Қайғыны білдіретін сол мазасыз ұйқылар, 604 Ауыр мұңнан тозған сол нәзік мүсін, Әрине, сенің жанашырлық жасыңды алады; Өйткені жұмсақ кеуде тез толып тасиды, Қайғы-қасіретке ылғалды аяушылықпен. 608
ТҮСІНДІРМЕЛЕР
607-тармақ. Өйткені жұмсақ кеуде тез толып тасиды. — Бұл ой түпнұсқадан сәл кеңейтілген, онда «жұмсақ жүрек әрқашан аяушылықтың мекені» делінген; дегенмен, аудармада жалпы мағына берілген және Тибулл да осылай айтқысы келген болуы мүмкін:
Flebis: non tua sunt duro præcordia ferro
Vincta, nec in tenero stat tibi corde silex,
«Әрине, сен жылайсың;
Өйткені мен білемін, мұндай нәзік қыздың кеудесін
Тас та, аяусыз болат та қаруландыра алмайды». (Грейнджер).
99-БЕТ. БҰЛТТАН ХАБАРШЫ Бөлінуге мәжбүр болған кездегі сол адал жар, Оның махаббаты менікі болған, мен әлі де оның жүрегіне иемін; Оның таныс сенімі осы батылдықты береді, Мағынасыз сөздерді бос қиял ұсынбайды; 612 Мен мақтаншақ емеспін! және уақыт тез үйретеді, Бақылаумен бірге, менің сөзімнің қаншалықты әділ екенін. Оның сол жақ мүшелерінде қуанышты лүпілдер ойнайды, Және сәтті белгілер сенің жолыңды көрсетеді; 616
ТҮСІНДІРМЕЛЕР
615-тармақ. Оның сол жақ мүшелерінде қуанышты лүпілдер ойнайды. — Әйел адамда сол жақ мүшелердің лүпілдеуі және сол көздің тартылуы мұнда қайырлы ырым ретінде сипатталған. Ер адамда оң жақ — сәтті жақ, бұл гректердің Поттер сипаттаған идеяларына сәйкес келеді:
«Ішкі ырымдардың үшінші түрі — Палмой (Palmoi) немесе тартылу белгілері болды. Бұл жүректің, көздің немесе кез келген бұлшықеттің лүпілдеуі, латынша saltationes деп аталады, және Bombos немесе құлақтың шуылдауы, оң құлақта бұл сәтті ырым болған; сондай-ақ оң көздің тартылуы да, Феокрит айтқандай:
My right eye twinkles. (Менің оң көзім тартады)».
100-БЕТ. МЕГХА ДУТА НЕМЕСЕ БҰЛТТАН ХАБАРШЫ Және толқын бетінде дірілдеген лотос гүліндей, Терең тамырларын ойнақшыған балықтар бөлгенде, Көздің сиқырлы жанары солай дірілдеп соғады, Оның қабақтарына қараусыз бұрымдар төгілген. 620 Күтілген бақыттан жұбанған нәзік ұйқы, Оның жұмсақ мүшелері мен қажыған тәнін басса, Хабарыңды кешіктір және ұшуыңды тоқтат, Және түн бойы үнсіз шыдамдылықпен бақыла; 624 Күркіріңді тый, оның қорқынышты үні Оның ұйқысын қашырып, түстерін бұзбасын, Оның аяулы қолдары оратылған бұталардай 627 Менің мойныма оралып, кеудеме жабысатын жерде. 628
ТҮСІНДІРМЕЛЕР
627-тармақ. Оратылған бұталардай.
«Солай шырмауық тәтті балдырды орайды,
Нәзік ілмек солай,
Шегіршіннің қабықты саусақтарын сақиналайды». («Жазғы түндегі түс»).
101-БЕТ. БҰЛТТАН ХАБАРШЫ Оның ерте таңмен тұрғанын көр, Ашылып келе жатқан бүршіктер сәндеген гүлдей сұлу; 630 Және оның мұңайған көңілін жігерлендіруге тырыс, Салқын жаңбыр тамшыларымен және сергітетін желмен; 632 Найзағайыңды теже, өйткені оның қорқақ жанары Жарқыраған, төзгісіз жалыннан сескенеді; Және жұмсақ күңіреніп, нәзік дыбыстар дайында, Осындай сөздермен оны үмітсіздіктен көтеру үшін. 636
ТҮСІНДІРМЕЛЕР
630-тармақ. Ашылып келе жатқан бүршіктер сәндеген гүлдей сұлу. — Түсіндірушілер түпнұсқадағы Малати (жасминнің бір түрі) гүліне жасалған бұл сілтемені түсіндіру үшін көп тер төккен; алайда олардың еңбегі бос әурешілік, өйткені бұл салыстыру поэзияда әрқашан таныс болған. Катулл ханымды былай атайды:
Alba parthenice velut,
Luteumve papaver,
«Ақ Партеника немесе сары көкнәр сияқты».
Ал Чосерде:
«Сол Эмилия, көруге әдемірек,
Жасыл сабақтағы лалагүлден».
102-БЕТ. МЕГХА ДУТА НЕМЕСЕ БҰЛТТАН ХАБАРШЫ О, сүйікті жар! оның қожайыны әлі де сен үшін өмір сүреді; Оның досын және хабаршысын менен көр; 638 Қазір сенің сұлу дидарыңа жақындаған, Көптеген нәзік және жұбанышты ойлармен; 640 Мұндай міндеттер менікі: үйінде жоқ ғашықтар кезіп жүргенде, Мен саяхатшыны оның жолында жеңілдетемін; Және өз күркіріммен оның кешіккен көңіліне үйретемін, Айырылысу бұрымын шешуге жаңа үміттер беремін. 644
ТҮСІНДІРМЕЛЕР
644-тармақ. Айырылысу бұрымы — бұл Вени, 591-тармаққа түсіндірмені қараңыз.
103-БЕТ. БҰЛТТАН ХАБАРШЫ Сұлу Майтхили қуанышты таңданыспен, Ауа ұлына өзінің ашылған көздерін тіккендей; 646 Солай менің аяулы жарымның риза болған жоғары қараған жанары, Сенің достық қатысуыңды қуанышпен бақылайды; 648 Ол күлімдейді, ол сөйлейді, қасіретін ұмытады, Және сенің сөздеріңе терең назар аударады; Өйткені мұндай қымбат хабарлар бақыт сыйлайды, Жүрек үшін өзара кездесуден кем емес. 652
ТҮСІНДІРМЕЛЕР
645-тармақ. Майтхили — бұл Ситаның есімі, оның туған жері Митхиладан (қазіргі Тирхут) шыққан. Бұл тұспал оны Ланкада Раманың өкілі, желдің ұлы деп аталатын маймылдар патшасы Хануманның тапқанына қатысты.
651-тармақ. Жүрек үшін өзара кездесуден кем емес. — Үнді тілінде осыған ұқсас мақал бар: «хат — кездесудің жартысы». Бұл тіркес Рехту поэзиясында жиі кездеседі. Ол сондай-ақ араб тілінде де бар: «Хат алмасу — кездесудің жартысы дейді».
104-БЕТ. МЕГХА ДУТА НЕМЕСЕ БҰЛТТАН ХАБАРШЫ Жасы ұлғайған тіршілік иесі, досыңа көмектес? Және менің сөздеріммен өз ұсыныстарыңды араластыр; Солай айт: «Сенің қожайының Рама тауында кезіп жүр, Тек айырылысу қайғысы ғана оның күндерін солдырады; 656 Оның досы мен арқылы білгісі келетін жалғыз тілегі, Егер ол денсаулығымен бақытты болса, сенің де солай болғаның; Өйткені бұл қорқыныш әсіресе күтуі керек, Біздің өтпелі күйіміздің әрбір жаратылысында. 660
ТҮСІНДІРМЕЛЕР
659-тармақ. Өйткені бұл қорқыныш әсіресе күтуі керек. — Мұнда тіпті осы аспан тіршілік иелерінің де өлетін табиғаты бар екенін және болмыстың әлсіздіктеріне бағынатынын ескеру керек: барлығы әрбір Маха пралая (ғаламның толық жойылуы) кезінде жойылып кетеді.
Тәңірлік қаһармен қашықтыққа қуылса да Қиял оның бейнесін сенікімен қосады; Менің көріп тұрғаным — оның жүдеу тәні, Сол өкініштері, сол күйдірген азаптары; 664 105-БЕТ. БҰЛТТАН ХАБАРШЫ Сенің әрбір күрсінуіңе оның күрсінісі жауап береді, Және жауап ретінде оның көзінен жас тамады, Сен естімеген, сол жарқын көздер көрмеген, Тағдыр қарсы тұрып, аймақтар араласады, 668 Маған оның махаббатының жолданған хабары, Оның тұрақты көңілінің азаптарын бейнелейді; О, егер ол болса, аяулы іздейтін еді, Құпия сыбырмен сол еліктіргіш бетті; 672 Сөздерін есту үшін саған жақын келіп, Және осы нәзік үндерді құлағыңа сыбырлап. «Сүйікті Тәңірием, мен қалай бекерге зерттеймін, Мен табынатын ұқсастықты табу үшін дүниені; 676 Сенің сымбатты мүсініңді иілгіш өркен көрсетеді; Және сенің бұрымдарыңдай тауыстың қауырсыны жарқырайды;
106-БЕТ. МЕГХА ДУТА НЕМЕСЕ БҰЛТТАН ХАБАРШЫ Сенің бетіңдей жұмсақ, айдың жаңа сәулелері көрінеді, Және сол нәзік көздер қорқақ киікті сәндейді; Сылдыраған бұлақтардан сенің бұйра қастарыңды көремін, Бірақ тек сенен ғана осы сиқырларды біріккен күйде көремін. 680
ТҮСІНДІРМЕЛЕР
679-тармақ. Сенің бетіңдей жұмсақ, айдың жаңа сәулелері көрінеді. — Сұлу бетті аймен салыстыру шығыс ақындарына ғана тән деп есептелген; алайда ағылшын өлеңдерінен де мысалдар табуға болады. Спенсер жеткілікті дәл айтады: «Оның кең маңдайы ең мөлдір айдай».
682-тармақ. Бірақ тек сенен ғана осы сиқырларды біріккен күйде көремін. — Түпнұсқаға өте адал бұл комплимент үнді ақынының жоғары агрессивті (өктем) емес, нәзік ілтипаты туралы жоғары түсінік береді. Бұл ілтипат он рет қайталанған Романтикалық ақымақтық немесе рыцарлық ессіздік емес, оны табиғи нәзіктіктің көрінісі деп санауға болады. Біз бұл жолдарда үнді қиялына сай сұлулықтың толық сипаттамасын көреміз. Поуптан бастасақ: «Сильвия күздей піскен, бірақ мамырдай жұмсақ». Бұл Феокриттен, Овидийден және Вергилийден алынған.
107-БЕТ. БҰЛТТАН ХАБАРШЫ Тіпті осы жабайы табиғатта біздің аяусыз тағдырымыз, Махаббат пен өнер жасайтын одаққа тыйым салады; 684
108-БЕТ. МЕГХА ДУТА НЕМЕСЕ БҰЛТТАН ХАБАРШЫ Жартас ұсынатын түстермен, Дөрекі таста сенің бейнеленген сұлулығың көрінгенде, Мен тағы бір рет аяулы кездесеміз деп ойлар едім; Және сенің аяғыңа табынумен құлауды іздеймін; 688 Бекерге; өйткені қызғаншақ жастар менің мақсатымды бұзады, Және менің жанарымнан сол сүйікті бейнені жасырады.
ТҮСІНДІРМЕЛЕР
685-тармақ. Жартас ұсынатын түстермен. — «Сені минералды түстермен салған соң»; яғни, түсіндірушілердің айтуынша, қызыл бормен және т.б. Якша айдалған биік таулармен таныстығымыз шектеулі болғандықтан, ол қолданған болуы мүмкін минералды заттарды нақты көрсете алмаймыз. Алайда мәтіндегі бұл тіркес түбектің солтүстік бөлігі арқылы өтетін таулардың минералогиялық зерттеу нысандарына бай екенін ықтимал ететін көптеген жағдайлардың бірі болып табылады.
109-БЕТ. БҰЛТТАН ХАБАРШЫ Неліктен бес қырлы жебені ұстаған Құдай, Өз жебелерін осы зардап шеккен жүрекке бағыттауы керек; 692
ТҮСІНДІРМЕЛЕР
691-тармақ. Неліктен бес қырлы жебені ұстаған Құдай. — Камадева (Үнді Купидоны) гректердің Эросы сияқты садақ пен жебелермен қаруланған кейіпкер ретінде бейнеленген. Бұл қарулар ерекше құрылымға ие және өте поэтикалық түрде жасалған: садақ қант қамысынан, садақ ішегі аралар тізбегінен тұрады, ал жебелердің әрқайсысының ұшында бөлек гүл болады. Бұл аллегория сэр Уильям Джонстың осы құдайға арналған гимніндегі тармақпен жақсы түсіндіріледі:
«Ол тәтті қамысты иеді және ішекті ширатады».
Мен Frontend контент-архитекторы және кәсіби аудармашы ретінде берілген мәтінді техникалық талаптар мен терминологиялық глоссарийді сақтай отырып, қазақ тіліне толық аударамын.
Аралар неткен тәтті, бірақ уы неткен ащы: Ол аяусыз жебелердің ұшына гүл қадайды, Олар бес сезім арқылы арбалған жүректерді теседі: Хош иісті алтынға бай, қуатты Чампа, Аспан қалыбында өсірілген жылы Аравинда; Күмістей күлімдеген құрғақ Нагесар; Сезімімізді алдайтын ыстық Критикум, Және соңында аптап жалынды қатты тұтандыру үшін, Құдайлар Bela деп атаған Махаббат жебесі.
"Раушан туралы роман" (Romaunt of the Rose) шығармасында ұқсас астарлы мән бар: Купидон "он жалпақ жебемен" қаруланған, оның "бесеуі жақсы жонылған әрі түзу" және ізгілікке баулитын қасиетке ие; ал қалған бесеуі "тозақ ібілісіндей қап-қара", олар — Менмендік, Зұлымдық және т.б. зиянды қасиеттер.
"Ауырған кеудені азаптауды тоқтатпа, Аптап күн мен қуғын-сүргіннен қажыған; О, шіркін, осы ауыр сағаттар тезірек өтсе игі еді, Бақытты тағдыр мен жұмсақ аспанға жетелесе." "Сен маған сен, Қымбаттым, менің қатал үкімім, Көктегі көздерден жиі жас алғызады; Және осы тоғайлардың рухтары бар жерде, Аянышты тамшылар інжудей жауын болып төгіледі."
700-шумақ. Және осы тоғайлардың рухтары бар жерде. Sthala Devatas — бұл сөзбе-сөз жер тәңірлері; индуизм сенімі гректердікі сияқты жансыз табиғатты жанды етіп бейнелейді. Біздің поэтикалық сеніміміз де ұқсас дәстүрге бейім, мысалы, Тобиннің "Бал айы" атты ежелгі драмаға еліктеген заманауи туындысында Замора былай дейді:
"Егер кейбіреулер сенгендей, Шулы ормандарда рух болса; Аққан бұлақта жан болса; жартастар мен Биік тауларда айналаны бақылап тұрған Терең ойлы рух болса; Онда бүкіл табиғат алдында серт беремін, Сенен басқа ешкімді сүймеймін."
"Ұйқыда олар менің созылған қолдарымды көреді, Олар бақытты түстерде сенің қиялдағы бейнеңді құшақтайды, Ауада қалықтап, нәзік құшаққа алады, Жансыз заттар мен эфирлік кеңістікті." "Менің сезіміме жұмсақ әрі жағымды соғады, Гималай қарын оңтүстікке қарай айдайтын самал жел, Тәңірлік шайырларға байытылған, Жаңқаланған қарағайдан хош иіс шашып,"
702-шумақ. Бақытты түстерде сенің қиялдағы бейнеңді құшақтайды.
Pur nel sonno almen' talora, / Vieni' colei che m'innamora / Le mie pene a consolar: Метастазио. Кантата.
(Ұйқыда мен сүйген жан пайда болады, / Қайғымды сейілтіп, қорқынышымды басады.)
703-шумақ. Ауада қалықтап және т.б. Ариостодағы сорлы Олимпия сияқты: Di qua l'un braccio, e di la l'altro gira, (Қолдарын ары-бері сермейді.) Және Энейдің сәтсіз әрекеті сияқты: Ter conatus ibi collo dare brachia circum, / Ter frustra comprensa manus effugit imago, (Оның мойнына үш рет қолдарымды орағым келді, үш рет те бос қолдарымнан елес қашып кетті.) Питт.
"Баршаға тәтті иіс таратады, бірақ маған көбірек; Ол саған тиіп кеткен жоқ па; сенің тынысың сезілмей ме? Менің міндеттерім қандай: баяу түнді тездету, Және атар таңды асыға күту; Жарық оралғанда, мен оның сәулесінен ауырамын ба? Және жарқыраған күннен асыға қашамын ба; Осы жалғыз күйде менің еңбегім бекер, Бірақ тағдыр тыйым салады, біз тағдырға бағынуымыз керек."
710-шумақ. Ол саған тиіп кеткен жоқ па; сенің тынысың сезілмей ме? Мұнда Бен Джонсонның грек тілінен аударған кішкентай одасындағы ойдан да жоғары тұрған нәзік мақтау бар.
"Бірақ сен тек соған деміңді үрледің, / Маған қайтарып жібердің, / Содан бері оның иісі мен түрінен ант етемін, / Гүлді емес, сенің өзіңді сеземін."
"Олай болса, менің төзімім сені үмітсіздіктен сақтасын, Мен өзіме сенемін, өз уайымымнан құламаймын;"
717-шумақ. Олай болса, менің төзімім сені үмітсіздіктен сақтасын. Біз Якшаның (табиғат рухы) мұндай кенеттен пайда болған ерік-жігеріне дайын емес едік, бірақ бұл табиғи емес нәрсе емес: қайғылас жандарды жұбату міндеті сананы өз бақытсыздығынан міндетті түрде басқаға бұрады. Мұнда ұсынылған өзіңе деген асқақ сенім Юпитердің Агамемнонға жіберген түсіндегі кеңесіне ұқсас. Гомердің Илиадасы.
(Өз санаңа сенім арт.)
Немесе бұл Катуллустың өзіне арнаған тамаша өлеңіндегі үзіндіге ұқсайды:
Quin te ammo offirmas, utque istinc reducis / Et Diis invitis, desine esse miser,
(Өзіңе сен, жан қуатына сүйен, / Қатал құдайлар мен бақытсыздыққа қарсы тұр.)
Голдсмиттің "Саяхатшысы" мынадай моральмен аяқталады:
(Әр жерде біз өзімізді табамыз, / Өз бақытымызды өзіміз жасаймыз не табамыз.)
Мильтонның Сатананың Тозаққа арналған асқақ үндеуіндегі лебізі тіпті жоғарырақ:
"Сәлем, сұмдықтар, сәлем! Және сен, түпсіз Тозақ, Жаңа иеңді қабылда: оның рухы, Орынға немесе уақытқа бағынбайды; Сана — өз алдына бөлек мекен, ол өз ішінде, Тозақты — Жұмаққа, Жұмақты — Тозаққа айналдыра алады."
Бұл ұлы қағидаға сілтеме индустардың жазбаларында өте жиі кездеседі. Атмана Будха (Рух туралы таным) — Веданта философиясының этикалық бөлігін қамтитын шағын трактат, ол жуырда доктор Тейлормен аударылып басылып шықты, ол мына шумақпен аяқталады:
"Кімде-кім өз рухына қажылық жасаса, бұл қажылықта жағдайға, орынға немесе уақытқа қатысты ешқандай алаңдаушылық жоқ, ол барлық жерде; онда не суық, не ыстық сезілмейді, ол мәңгілік бақыт пен қайғыдан азаттық сыйлайды; ол әрекетсіз, бәрін біледі, бәріне енеді және мәңгілік рақатқа бөленеді."
Осындай сезімді ұялататын тамаша үзінді Ману заңдарында да кездеседі, онда заң шығарушы куәгерді шындықты айтуға шақырады: "Жанның өзі — өз куәгері, жанның өзі — өз панасы: өз санаңды, адамдардың жоғарғы ішкі куәгерін ренжітпе." Сэр У. Джонс аудармасы.
"Болашаққа сен, өйткені біз әлі көреміз; Әрқашан бақытсыз немесе әрқашан бақытты болатындар аз; Өмір айналған дөңгелек сияқты; Бірде ауада шыр айналады, бірде жермен сүйретіледі."
720-шумақ. Әрқашан бақытсыз немесе әрқашан бақытты болатындар аз. Мұнда индустардың жазбаларында өте мол кездесетін керемет мораль бар: тағдырдың құбылмалылығы туралы көптеген ақындар осы сарында пікір білдірген, олардың арасында санскрит жыршысы ең жоғары орынға ие. Тағдыр туралы (De Fortuna) бірнеше үзінділер мен тұтас өлеңдер Бурманнуста берілген; мысалы, Авсонийдің 113-эпиграммасында:
Fortune nunquam sistit in eodem statu, / Semper movetur, variat et mutat vices, / Et summa in imum mergit, ac mersa erigit.
(Тағдыр ешқашан бір қалыпта тұрмайды, / Әрқашан қозғалыста болады, өзгереді және кезеңдерді алмастырады, / Ең биікті тереңге батырады, ал батқанды қайта көтереді.)
"Тереңде жүзген сол жылан төсегінен, Сарнга көктегі ұйқыдан оянғанда; Тағы төрт ай байқалмай өткенде; Біз үшін бәрі түнек; қарғыс өз күшін жояды; Айырылысудан туған қайғы аяқталады, Және күзгі түндер біздің таза тілектерімізді марапаттайды."
724-шумақ. Жылан төсек — бұл алып Ананта жыланы, оның үстінде Вишну немесе садақ ұстаушы Сарнга (мүйіз садақ) төрт ай бойы, Ашадханың 11-інен Картиканың 11-іне дейін (немесе осы жылы 23 маусымнан 26 қазанға дейін) демалады. Вишнудың Үндістандағы мерзімді жаңбырлардың төрт айындағы ұйқысы сол маусымға символикалық қатысы бар сияқты; ол мырза Патерсонның индуизм дінінің шығу тегі туралы мақаласында Ніл өзенінің жыл сайынғы тасуының белгісі ретіндегі Горустың ұйқысы туралы мысырлық иероглифтік жазбамен салыстырылған.
"Көзімді ашқанда сені тағы бір рет көремін, Жанымда жатқан, жұмсақ ұйқы құшағында, Енді сенің ұйқыдан шошып оянғаныңды байқаймын, Құшағыңды босатып, жылап оянасың; Менің алаңдаулы махаббатым ұзақ уақыт жауап іздейді; Сол мөлдір көздерде күлкі қайта оянғанша, Сенің айлалы мойындауың қызғаныш сезімін растайды, Шошыған ұйқы мен төгілген жастың себебін,"
"Осылайша, қара көзді богиня (Тәңірия), Менің нық сенімім сенімділік береді; Бос сөйлегендердің әңгімелеріне жол берме, Сенімін бұзуға немесе үмітсіздікке үйретуге:"
"Шынайы махаббатты уақыт та, қашықтық та жоя алмайды, Және қазіргі қуанышқа қарамастан, Ол айырылысуда өседі, жаңаланған шаттық сияқты, Кейбір қымбат естеліктер, кейбір сүйікті жолдар оятады."
"Солай, аспан шығын таратушы, Менің өтінішім осындай, сенің берген уәдең осындай; Сенің достығыңа қорықпай сенемін, Ол уәдені сұрамаймын, жауап та күтпеймін;"
748-шумақ. Ол уәдені сұрамаймын, жауап та күтпеймін. Біз мұнда ақынның өз шығармасын жүргізудегі шеберлігін атап өтпеске болмайды. Ол Якшаның бұлтқа ақылды тіршілік иесі ретінде жүгінуінің айқын ақылға қонымсыздығын табиғи сезіммен ақтап бастайды (32-шумақты қараңыз). Енді Бұлт өз тапсырмасын алды және жауап ретінде келісім немесе бас тарту күтіледі. Бұлтқа сөйлеу қабілетін беру шындыққа жанаспайтын еді, сондықтан Калидаса осы қиын жағдайдан қалай тамаша шыққанын көреміз.
"Саған шөлдеген Чатакалар шағымданады; Сенің жалғыз жауабың — жауған жаңбыр; Және ізгі жандардан әрқашан сондай жауап болады, Олар біздің тілектерімізді сөзбен емес, іспен орындайды."
"Тапсырмаң орындалды, азалы жан жұбаныш тапты; Осы жалғыздықтарды табу үшін қайтуға асық; Шыңында Сиваның бұқасының мүйіздері айбынды соқа салған Таудан биікке самға, Және менің қайғылы жүрегіме қарай асығып, Таңертеңгі бүршіктей семіп қалған жүрекке жәрдем бер."
757-шумақ. Овидий өзінің "Tristia" шығармасында былай дейді:
Prospera sic vobis maneat Fortuna nec unquam / Contacti simili sorte rogetis opem.
(Саған сәтті тағдыр серік болсын, осындай көмекке мұқтаж болма, мұндай мұңды тағдырға налыма.)
"Жақсы хабармен менің мазасыз қайғымды бассаң, Және менің барлық тілектерімді нәзік орындасаң. Содан кейін сені шақырған кез келген жерге, Өз байлығыңды апар, ризашылық түнегін жеткіз; Және менікіндей тағдыр ешқашан айырмасын, Сенің жарқыраған жарың — Найзағайды қасыңнан."
Осыны айтып ол тоқтады: ауа хабаршысы,
Алакаға оның шексіз үмітсіздігін жеткізді;
Байлық Құдайы (Кубера) оның күйін түсініп, жұмсарып,
Оның тағдырының мерзімін тез арада қысқартты;
Қарғысты алып тастап, оны әйелімен қауыштырды,
Және олардың мәңгілік өмірін толассыз қуанышпен жарылқады.
АЯҚТАЛДЫ.
[/НЕГІЗГІ_МӘТІН]
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру