Ауылдың асханасына үлкен темір бөшке әкелген бөшкедей
жігіт анадайда кетіп бара жатқан құрдасына бір ысқырды да,
ол келгенше «бөшке әкелдім» деп даңғыр-даңғыр етіп, алты
бүйрөшке, екі кесе компотпен «жуғызып» та үлгерді.

болмаса жаңағы жеген алты бүйрешкеңнің жартысын ақтап,
кіргізіп беріп кетпейсің бе? – деп қажады құрдасы.

Апарып тастай сал деген. Айтса бірсәрі, айтпағасын ұят қой...
Жүр, одан да сені үйіңе апарып тастай салайын.
Күздің қара суығында бос бөшке елдің зәресін ала гуілдеп,
асхананың алдында бір түнеп шықты. Тамақ ішуге келгендер

оны әрі-бері айналдырып, кейбіреуі бір теуіп көріп, айналып
өте берді.
Ертеңіне асхананың бас ханымы совхоз директорының
орын­басарына телефон соқты. «Осылай да осылай, бөшкені

кіргізіп, орнатып беріңіз». Орынбасар қазақша құлаққағыстың
күні бая­ғыда өткендігін, соны әлі күнге білмей жүрген адамға
асхананы бас­қартудан бастарту керек шығар деп кәдімгідей
көсіле толғап барып, қазақшаны қойып, қағазша ғарыз

қылмаса, күні қараң екендігін ұғындырды.
Арыз қолына тиген соң, арқаны кеңге салудың күні өт­
кенін жадына мықтап тоқып алған орынбасар бұл мәселені
жылдам шешуге кірісті. Бастыққа кіріп, бос бөшкенің бір күн

дәлелдеді. «Бос нәрсенің бәрі толтырылуға тиіс», – деп,
директор арызға қол қойып берді.
Орынбасар телефонды бір сағат бұрап-бұрап, прорабты таба
алмаған соң, «бұлайша канторда отыра берсем, бюрократтар

қата­рына қосылып кетермін» деп, құрылысқа балпаңдап өзі
келді.
Прораб бос бөшкені бос орынға орналастырып, су толтыруға
құрылысшылардың қолы бос еместігін, жылына жиырма

пәтер салуға жанталасып жатқанда, бос бөшкеге босқа уақыт
кетірудің өзі бос әуре екендігін достық әзілмен түсіндіріп-ақ
көріп еді, еңбегі босқа кетті.

босқа басты ауыртпайық. Арыз бар, бұйрық бар, бітті, орындау
керек. Әлде сен директорға да бағынбайсың ба?
Орынбасар әдетінше оп-оңай жерден одақтас тауып алып,
әжептәуір бола қалды.

бо­ла ол кісінің онсыз да бос емес басын босқа ауыртып қайте­
міз? – деп, прораб та жоқ жерден жол тауып кетті. – Қатындар
да қызық, күнде тамақ ішіп жатқан пәленбай адамның бір-
екеуіне қойғызып алмай ма? Әйтпесе өздері -ақ...

барлық жерде хозрашшот. Бос бөшке тамақ ішетіндердің де,
қатындардың да есебіне кірмейді. Екіншіден, бірдеңе істелген
соң, оған бірдеңе төленуі керек қой. Бос бөшкені орнына
қойғаны үшін біз кімге төлейміз? Далада жатқан дүние жоқ,

дабай, кісіңді бөл де, нәрәтіңді жаз!
Прораб шарт ете түсті. Екеуі ерегесіп тарады.

деймін, – деп, орынбасар бос бөшке туралы бос мәлімдемесін
нақты мағынаға толтыра аяқтағанда, директор қаһарына мінді.

Өстіп бос бөшкенің даңғыр-дұңғыры күшеюге айналды.
Орынба­сар бастаған бір топ адам жан-жақтан жабыла іздеп,
прорабты зорға тауып, директорға әрең әкелді. Олардың
әңгімелері бос бөшкені таяқпен ұрғанмен бірдей болды.

Ақыры, босқа ерегесе берсе, өзінің босап қалатынын түсінген
прораб жақсылықпен көне қойды.

Ертеңіне ол директорға көңілді келіп: «Түнде біреулер
бөшкені тесіп кетіпті. Шұрқ-шұрқ. Сваркілемесе түкке жа­
рамайды енді. Әкелген бетте кіргізе салатын кісілер ғой», –
деді ызалы қуанышын жасыра алмай. «Балалар ғой. Брюс

Лиді көріп-көріп, темір тесіп жаттығып жүрген», – десті
біреулер. «Саусағымен темір тесетін Брюс Ли емес, Брюс
Лай деген басқа әртіс», – деп, екіншілері оларды түзетіп еді,
күңфу мен каратэнің айналасында дау бұрқ ете түсті. Әйтеуір,

ешқайсысының бұл күрестерді жөнді білмейтіні абырой бол­
ды. У-шу болып, танланцюань, кекусинкай, дзю-дзюцу, дзюдо,
нят-нам, силат, хапкидо, айкидоны айыздары қанғанша
айтып-айтып, бір білгіш бұның бәрінің түп-тамыры үндінің

каларипляту деген күресі екеніне тоқталып, ақырында тікелей
таэквондоға түскенде тіпті құтырып кетті.
Сөзге таласып-тармасқандары сондай, тыпыр-тыпыр етіп,
тебісіп қала жаздады. Тыпырлатқан – Мұстафа Өзтүрік.

отырғанда, ЦК-ның бір адамы, өзі дәу дейді, «бір әдісіңді
көрсетші!» деп қоймапты. Содан Мұстафа ақырды дейді.
Ақырғанда жұрттың бәрі жапырылып жата қала жаздады
дейді. Не істегенін ешкім де байқамай қалыпты, қанша көз

қойын­дар...
Таңертең орынбасар директорға алқынып келіп:

қатырып қойған жігіттер. Таңертең орнатамыз деп кеткенбіз,
келсек жоқ.

«Апырмай, жаман бөшкеге дейін жоғалатын заман туғасын
қай­тесің?» – деп, қайран ауыл алды-артына бір қарап, етек-
жеңін қым­тауды тағы да бір ойлап қойды...

Шәрмәш Қаматай алса шаруа қиын: ол – бірінші хатшының
қайнағасы. Кайнағамен ойнаманың нақ өзі. Қиқуы күшті
қияңқы кісі, күйеу баласын арқаланып, бас-көзге қарамай,
белден басып жүре береді. Көбінесе шермәштің қойқаңдаулары

мен қиқаңдауларын «жындыға сот жоқ» деген қағидаға
сыйғызып, бәрі де одан аулағырақ жүруге тырысатын.

Орынбасардың орағыта сөйлегені директордың денсаулығы­
на жаман әсер етті. Қайдағы бір Қаматай көпшіліктің бөшке­
сін бұлар­дың көзін бақырайтып тұрып тартып алып, қорасына
орнатып қойса, бұлар оны қайтаруға қаймықса, көпшілік не

дейді? Қайнағалығы өзіне, кім-кімге қайнаға болмай жатыр?
Оу, біріншінің қайнағасы бүкіл ауданның қайнағасы емес қой.
Неге сонша басынады елді? Кайнағаға деген ызасы ақырындап
оны тайраңдатып қойған күйеу балаға қарай ауып, ішінен:

Шермәш Қаматай жаңа бөшкесінің жанында шемішке ша­
ғып отыр екен, екеуіне екі уыс шемішке берді де:

сөйлеп келе жатыр еді, Қаматай бөшкеден бір ожау су алып,
сүйсіне сімірді де:

қағып қойды. Екеуінің дымы құрып қайқайды.
Келесі топқа да төтеп берді шермәш Қаматай. «Жазығым
суға толтырғаным ба? Төбелессеңдер де бермеймін!» – деп,
күрегіне сүйеніп тұрып алды. Бос бөшке болса болды, оны оқ-

дәріге толтыра салу кісілерге оп-оңай ғой. Іс насырға шабуға
айналды. Орынбасар орағытып, прораб туралап, қалайда
бөшкені алатындарын, алмай қоймайтындарын, үкімет, заң
бар екенін үйіп-төгіп ұғындыруға кірісіп еді, шермәш Қаматай

бар? Ұрлап әкеліп отырсыз әрі-беріден соң.
Кеңселіктер еңселеніп, ентелеуге айналып еді, шермәш
Қаматай қыңған жоқ.

болсаң, ие бол уағында. Мен де қоғамның мүшесімін. Бөшке
менің қорамда тұр ма, енді менікі. Қазір демократия – сендерден
ешкім де қорықпайды. Жақсылықпен кете қойыңдар. Әйтпесе
қора-қопсымды, үй-мүлкімді сендерден қорғай бастаймын!

Қаны қайнап кеткен шермәш Қаматай күрегін ыңғайлай
бастаған соң, кеңселіктер кеңесуге де үлгермей шегіншектей
берді...
Кеңсеге келген соң бәрі бірауыздан:

телефон соқты.
Бұл кезде шермәш Қаматай телефонмен қарындасына
айқайды салып жатқан...
Содан кейін тыныш болды. Біраз уақыттан соң асханаға

басқа бөшке әкеліп, орынбасар өз қолымен орнатты. Шермәш
Қаматай су ішкен сайын: «Қазір демократия – қалғанын
ұрғаным бар!» – деп шырт-шырт түкіріп, бөшкесін алақаны­
мен қағып-қағып қоятын көрінеді.

опырабләйіштарың құлыптың экранын кесіп алыпты ғой...
мәшнесіне салуға. Сонда қайда қалдың, ер болсаң?!

бір ауыл­дың қызықтап отырған нәрсесін кесіп алады. Сен
онда нем бар дей­сің. Елдің бетіне түкіргенмен бірдей ғой, ей!
Сенің орныңда мен бол­сам, опырабләйішті сол экранға орап,
президентке салып жіберер едім – мынадай самодурларыңды

жөнде деп!
Қаратай қайнаған қанына тұншығып, тырп ете алмай біраз
отыр­ды. Дәл қазір Қаматайды екі баласымен бірге бауыздап,
опыраб­ләйішті мәшнәсімен қоса өртеп жіберуге бар еді.

Қаматайдың үлкені қызылдан құя бергенде жарылды
Қаратай.

Менен өткен жынды жоқ!
Құлаштай-құлаштай соқты үстелді. Стақандар секіріп-
секіріп кетті, шоршыған шөлмекті Қаматай іліп алып, ішінде
қалғанын аузынан қылқылдатып сіміріп салды да, Қаратайдың

түгін қоймай боқтап, қырылысып қала жаздаған екеуін екі
жігіт зорға айырып, жынды Қаратайдан әзер дегенде құтылды.
Құтырынған Қаратайдың құлағынан Қаматайдың: «Менен
асқан жерінде айтарсың!» деген сөзі кетпей қойды. «Жалғанда

не көп – жынды көп, бірақ өзімнен асқаны жоқ, мен – бәрінің
бастығымын!» деп, баяғысын малданып жүргенде алданып
жүрген екен ғой бұл. Бақса, басқалар босқа қарап жатпай,
бас-басына бастық боп кетіпті. Атағы жер жарып, жалына қол

апартпай, адыраңдап отырған Қаматайың анау. Енді не қалды
Қаратайға? Бір-ақ мақсат, бір-ақ арман – қайткенде де барлық
жұрттан жындылығын асыру!
«Асырамын! Асырмай қоймаймын!» – деп, қалш-қалш еткен

Қаратай әуелде дүниені төңкеретін болған. Түн ортасы ауа тал­
қандаудан талқылауға түсіп, бір түйінге табан тірей алмай,
таң алдында талықсып барып бір-ақ тынды. Түсінде қиратып
шықты. Айықпас ауруы осыдан басталды – жындылығын

қалай асырмақ? Ауызға бәрі оңай, ал жеме-жемге келгенде
қайтпек керек?
Аяқ астынан бұл сұрақ Қаратай өмірінің өзегіне айналды.
«Мүмкін, мен осы үшін өмір сүріп келген шығармын! – деп

ойлады ол өне бойы дір-дір етіп, таңертеңгі шайын зорға ішіп
отырғанда. – Сондықтан асып-саспай, әбден өлшеп-пішіп
барып, бір-ақ кесуім ке­рек!»
Өмірінің енді табылған мәнін мәңгілік өнеге, мәңгілік өлшем

ғып қалдырмақ болды адамзатқа. Ол үшін опырабләйішті
канторында атып тастауды бір ойлады. Бірақ бүкіл адамзатқа
өнеге қылуға опырабләйіш олқы соқты. Ол түгілі деректірің
де дым емес қой. Иә, басқа жұрт президент, премьерлерді

атып жатқанда, Қаратай басымен опырабләйіш, деректір атып
жүргені ұят қой тіпті. Уот, егер опырабләйіштан бастап, бүкіл
бастық атаулыны тізіп қойып: «Пәленбай жыл бойы халықты
алдап, басынып, қанын сорып кел­гендерің үшін!» деп,

қалпақтай түсірсе, Қаматайың да, басқасы да далада қалар еді.
Ойхой, оған опырма мылтығының оғы жетер ме, «мә, ата ғой,
Қаратай, өзімізге де сол керек» деп, олар қарап тұрар ма?
Баяғыда осы елде бір Досжан деген кісі өтіпті. Кісі өлтірген

екен. Әлгіні бүкіл ел боп жабылып, ұстамақ болады. Қолында
қылышы бар, қорасын жауып бекініп алыпты. Жұрт қораны
бұзуға айналады. Ауылнай: » Әй, өзің беріл, әйтпесе мен
қораға түсемін де, сені ұстап аламын», – дейді... «Түсіп көр,

өлтіремін», – дейді бұл. Ақыры ауылнай қораның ішіне секіріп
түседі. Екеуі екі бұрышта аңдысып тұрды дейді. «Мен сені
қазір ұстап аламын», – дейді ауылнай. «Осыдан жақындап
көр, басыңды кесіп аламын», – дейді Досжан. «Мә, кесіп алшы

қане, көрейін сені», – деп ауылнай жетіп барғанда, кесіп алды
дейді. Содан жұрт қораны қиратып, әлгіні ұстайды. Сотта
сұрапты: «Әй, бұрынғың бұрынғы, жазықсыздан жазықсыз
ауылнайдың басын неге кестің?» Сонда: «Мен кеспе деген

басты кескен Досжан емеспін бе, өзі кес деп тұрғанда, қалай
кеспеймін?!» – деп, күңіреніп кете барды дейді. «Өйтіп келіп
тұрса, бір-бірлеп алып тастай беретін бастар көп қой», – деп
күрсініп қойды жынды Қаратай. Бірақ оған кім көнсін, тиісіп

көрші, қып-қызыл майдан, төңкеріс болсын аяғы, онымен
немді қиратып, кімнен аспақсың қазір?! Ары-бері ойланып,

ақырында кісі ату жағынан жұрттан асып түсе алмасына көзі
жеткесін, райынан қайтты.
«Жарайды, бұны қойдың дейік, бірақ жындылықтың
түрі көп емес пе?!» деп жол айырығында тұрған ертегінің

батырларындай буырқанды, шылымын бұрқ-бұрқ еткізіп.
Қиналған жері де осы еді. Жындылықтың көкесі не сонда?
Егер жер жер болғалы, ел ел болғалы ешкімнің қолынан
келмеген, қолынан келмек түгілі, үш ұйықтаса түсіне кірмеген

жындылықтың
көкесін
көрсетсе,
көпшілікке

Қаратай
Қаратайлығын ақтар еді. Иә, ақыры кіріскесін сөйту керек,
әйтпесе ауыл арасының Қаматайы кімге дәрі? Одан асып түсу
сөз боп па Қаратайға? Бірақ, әйтеуір, қасымдағылардан ассам

болды, ағайын мен ауылдастарым өзімнен артып кетпесе екен
дейтін анау-мынау жаман қазақ емес, атышулы жынды Қара­
тай ғой бұл. Бұған бүкіл әлемнің алдын әкел – басқа әңгіме жоқ!
Ал бүкіл әлемнің алды, ең жындысы болу үшін не істеуі

керек?! Күзгі салқынмен жабысқан сырқат сұрақтың дауасын
жынды Қаратай көктемнің көк салпағына дейін жанын қоярға
жер таппай жүріп іздеді. Аман-сауында пенсияға шығып
алғаны оңды болған екен, әйтеуір, үйде ғой. Қақаған қыста

сықыр-сықыр етіп мал жайлап жүріп, жер жүзін шарлап кетеді,
әбден қияли боп алды. Мұндайда өзінің не істеп, не койғанын
білмей де қалған кездері бар. Құдық басынан көршісінің
сиырын қуып әкеліп қорасына байлап қойып, жұртты бір

әуре қылған. Байқамай шатастырды деуге келмейді, бұныкі
ала, оныкі қызыл. «Алпысқа келгеннен ақыл сұраймыз ба
десек, әлден алжып жатыр ғой», – десіп, ауыл боп күлген.
Бұның басындағы ұлы ақылдан бейхабар болғасын қайтсін,

байғұстар. «Атың шықпаса, жер өрте» деуші еді... Жер өртеп
кімнен аспақ, дүниенің жартысы жанып жатқанда? Онша көп
ойлана бермейтін кісі ой түбіне бір түссе, шығуы қиын екен –
омыртқада, жиын-тойда ойнап-күліп, рахаттанып ет жеуден де

қалды. «Қазы-қартаға қасқырдай шабатын қайран Қаратай,
енді мұндай халге жеттің бе?» дегенді айтпаса да, көздерінен
байқатып, ауылдастары мүсіркейтін. Бірақ оны елең ғып
жатқан Қаратай ма, тіпті: «Бір жерің ауырып жүрген жоқ

па?» – деп, асты-үстіне түсіп, бәйек болған әйеліне де тіс
жарған жоқ. Ән­шейінде әп-сәтте жайлай салатын малдың

соңында күн ұзаққа жүріп алатынды шығарды. «Осы боқтан
шыға алмай қалдым ғой, әйтпесе көрер едім», – деп қайнап-
қайнап, әрең басылатын. Бір күні өстіп боқ күреп жатқанында
ала бұқалақ артқы аяғын сілкіп қалып, Қаратайдың санына

сарт еткізді. Санын сипап-сипап тұрды да, Қаратай айғайлап
боқтап, ала бұқалақты іштен бір тепті. Жұлқынып-жұлқынып,
босай алмаған бұқалақ аяғын тағы серпіп-серпіп жібергенде,
Қаратайдың екінші санына тиді. «Тіземе тисе қайтесің, ей?»

теуіп жіберді. Сол-ақ екен, орғып-орғып кеткен ала бұқалақ
бас жібін ағашымен қоса жұлып алды да, өкіріп, иесіне тұра
ұмтылды. Аласа, тар қораның ішінде жындылықтан әлем
чемпиондығына кандидат, алпыс бір жасар Қаратай мен бір

жарым жасар ала бұқалақтың айқасы басталды. Анда-санда
кино, телевизордан көргені бар, ауыл балаларының күнде
асыр салып тебісіп жатқандарын қызықтағаны бар, жынды
Қаратай қол-аяғын тарбитып тұра қалып, ала бұқалақты екі

мүйіздің арасынан алақанның қырымен «қи, ә!» деп перді
бар пәрменімен. Жұрт кинода «қи, ә!» дегенде, қиып түсуші
еді, ала бұқалақтың қылы да қисайған жоқ, «саған не болған,
ей?» дегендей мөңіреп қойды. Қаратайдың «қи, ә-сі» қиып

түспегенімен, «ә-ә-ә» болды, әйтеуір, өмір бойы күрек ұстап,
әрі омыртқада жілік соғып жүрген қол ғой, сынбай-шықпай
аман қалды. Қолын сілкіп-сілкіп алды да, ала бұқалақты қақ
маңдайдан қайқайтып тұрып тепкен­де, аяғы тайыңқырап

тиіп, өз екпінімен оның үстіне шығып кетті. Анау мойнын
бұра көтеріп қалғанда мүйізіне ілініп, далбаң-далбаң етіп
тұрды біраз. Амалы құрып, аунап, домалап, аласұрған Қара­
тай өкіріп-секірген ала бұқалақтың құлағына салды-ау ауызды

бір кезде... Қыршып алуға тісі өтпей, долданып, аузына толған
қанды жүнді бір түкіріп тастады... Не керек, аянбай алысып-
алысып, ақы­ры оттыққа байлап, «уһ» деп, қол-аяғы дірілдеп
отырғанда көр­шісінің: «Осы сенің кейде ақылың шығып

кетеді», – дейтіні есіне түсті. Рас-ay, әйтпесе ала бұқалақты
тірідей жұтып жіберсе де, жұрттың қылпығы қисаяр ма?
Алқынып отырып, ақылын түген­деді: түгендеп-түгендеп «Ала
бұқалаққа әлің келмей жүріп, әлемнің алды болған ненді

«О-о, айналайын, ауылдың жынды Қаратайы, келе ғой, оза
ғой бәрімізден, – деп, әлем алдын беріп, қарап тұрар саған.
Жанталасып, жынданып жатқан дүние жолына көлденең кеп
қалсаң, жалмап, жойып жіберуден де тартынбайды-ау, ә? Иә

десейші, жалғандағы жындылық атаулының бар жақсысын
қолы жеткендер бөліп алып, бізге тек жаман-жұман, кәкір-
шүкірі ғана қалғаны ма? – Апырмай, бейшара адамдар­-
дың жыңдылығы да бейшара болады екен ғой!» Жынды Қа­

ратай қараңғы түскенше қозғалмастан қиға қарап, қиялға
батып отырды. Қиялында қиғылықты салып-ақ бақты,
бәрібір адам­заттың жындылықтарынан асып түсетін ештеңе
таба алмады. Бірақ бір керемет жаңалық ашты. Оу, тарихты

жасаушылардың бә­рі – жынды, бүкіл адамзаттың тарихы
жынданудың тарихы екен ғой! Қай уақта болсын, қай жақта
болсын, байғұс адам баласы қайтсем басқалардан жынымды
асырамын, қуып жетіп, басып озамын деп ақкөбік болып,

қаңды көбік жұтып жатқаны... Солардың алды неге болмайды
Қаратай? Кімнен кем, несі жетіспейді, ә?!
Қаны қайнап кеткен Қаратай: «Қысқарт, мен – Қаратаймын!
Менен өткен жынды жоқ!» – деп, оқша атылып, ала бұқалақты

әукесінен ала бергенде, есінен танып, етпетінен құлады...
Біраздан соң қора жақтың әдеттен тыс тыныштығынан секем
алған әйелі аяғын ұшынан басып келіп, сығалап, серейіп
жатқан күйеуін көргенде, ойбайды салды. Іңірде үрейлері

ұшқан үйдегілер улап-шулап, Қаратайды көтеріп әкеліп,
төсекке жатқызды: жиналып қалған маңайдағылар оның мас
емес екенін білген соң аң-таң болып, бастарын шайқай-шайқай
тарасты...

Сол жығылғаннан Қаратайдың төсек тартып қалғаны
елге біраз әңгіме болды. «Құдай сақтаған екен байғұсты,
өйтпесе боқ басында қалды деген сол!» – десті момындар.
«Жынды неменің осы жатқаны жатқан шығар!» – деп, ауа

жайылғандар да аз болған жоқ. Өзі туралы жұрттың не дейтінін
жорамалдағанымен, онша мән берген жоқ Қаратай. Оның
ойы да, ауруы да басқа еді: дәрігерлер ары-бері айналдырып,
ауруын анықтай алмай, ақыр аяғында өздерінің басы айналып:

Бірақ Қаратайға қайдағы тыныштық, жатып алып әлемнің
ар­ғы-бергі алдыңғы қатарлы жындыларымен жағаласумен
болды. Көңілін сұрап келгендерге сыр бермегенімен, қашанғы
шыда­сын? Өзі де жарылайын деп жатқанда, көңілі жақын екі

туысы келе қалып, жынды Қаратай жанын жайып салды. Ана
екеуі не күлерін, не жыларын білмей састы.

сын.– Сен астың бәрінен! Иә, иә, өзің ойлашы... Бұрынғы-соңғы
жындылардың ішінде «қайтсем жындылығымды асыра­мын»
деп қиналғаны бол­маған шығар, бәрі де дұрыс істеп жүрмін
деп ойлаған шығар... Ал енді «қайтсем жұрттан жындылы­

ғым­ды асырамын!» деп, жынданып кете жаздағаннан асқан
жындылық бола ма?

туысы.
Жынды Қаратай қарғып тұрып, қос туысын қалай құшақтай
алғанын сезбей де қалды. Үшеуі де жылап жіберді: Қаратай
бейнетінің ақталғанына ақ адал жасын төксе, ана екеуі неге

жылағандарын өздері де білген жоқ...
1990 жыл

Дүниеде не көп – дефицит көп. Жоқ нәрсенің бәрі –
дефицит, дефициттің бәрі жоқ, ал қазір жоқтан басқа ештеңе
жоқ, қысқасы, бар деген сөздің өзі – дефицит. Дефицитті
зәру, қат деп қазақшаламақ болдық, бірақ одан дефицит

жойылып кеткен жоқ, қазақтың көбі дефицит немесе деписит
деп тақ-тақ етеді. Өйткені аяғында иті бар ғой – депис-ит –
сол қызықтырады бізді. Ызасы өткенді «ит» дейтін әдеті ғой
қазақтың... Сондықтан әп-әдемі сөздерімізді қор қылып, итпен

ит болмай-ақ, деписит дей берейік те. Сол итің құтырған сайын,
біз де құтырып барамыз. Дүкенге бірдеме түсе қалса, көзіміз
қызарып, қолымыз ұзарып, қырылыса кететініміз рас қой
енді. Деписит көбейгелі оңды болды, төбелесуге төселіп алдық,

рахаттанып шыға­сың – денсаулыққа пайдалы бәрінен. Әсіресе
пошта қатын әбден мәстүр боп алды – кунфудың киносына
түсірсең де болады. Алғашқы кезде көйлегі жыртылып, көзі
көгеріп дегендей, бейшара боп жүретін. Қазір ол келе жатқанда

кезектегілер қақ жарылып, жол беріп тұра­ды. Ондай дәрежем
болмағанымен, мен де қара жаяу емеспін: біреуді-біреу біліп
болмайтын жанталаста байқамағансып нұқып қалып, шұқып
қалып, көтергенсіп түртіп қалып талай таныстарымнан өшімді

алып жүрмін. Ерегіскен кісімді аңдып жүріп, кезекке бірге
тұрамын да, нәрсе алмасам да, өшімді алып шығамын. Неше
түрлі қызық болды ғой! Өткенде шлангіге таластық. Өліп-
талып, қолыма іліккенін алып шығып, қарасам... қыр-қыр

етіп көршім тұр қасымда. Сөйтсем, шлангі деп, кеңірдегін
ұстап шығыппын ғой. «Кеңірдегіңе неге ие болмайсың, ей?
Суырылып кетсе ғой, жайдан-жай сотталып кететін едім... Сен
иттің кесірінен деписиттен құр қалдым!» – деп, кеңірдегін ары

қарай итеріңкіреп, нығыздап бердім. Кеңірдек ештеңе емес,
кейде одан зоры да түсе береді қолыңа. Әсіресе әйелдермен
тұрғанда қиын. Әйтеуір, бір жақсысы, ондай кезде ешкім кек
қылмайды – «кезектегінің бәрі кешірімді» деген жазылмаған

заң бар. Өкімет тарихы мен өшірет тарихы біте қайнасып кеткен
кеңес елінің келбеті танылатын кезек хикаяларын кітапқа
жазып, киноға түсірсе бар ғой, не бір тамашаға батар едік.
Әттең, не керек, қаншама деписит оқиға, қаншама сөз байлығы

із-тозсыз желге ұшып кетіп жатыр! Бір жолғы жанталаста
пошта қатынның лепшігін жұлып алып шыққаным бар.
(Пошта меңгерушісін осылай атап кеткенбіз, жалпы, ауылда
үшкөл қатын, лөктір қатын, дегіш қатын, жегіш қатын, монша

қатын деген сияқты, қанша қатын болса, сонша ат қоя салу оп-
оңай). Үндемей қып-қызыл боп кеткен, кешке күйеуі келіп тұр
касемсотпен. «Біржолата дамбалын неге сыпырып алмайсың,
ей, сен ит!» – деп, ентелеп, гүрілдетіп-гүрілдетіп қояды. «Саспа,

құрдас, осы бетпен кете берсек, біріміздің дамбалымызды
біріміз тартып киеміз. Одан да бері кел, лепшікті лепілдетіп,
емшекті емдеп жіберейік», – деп, тракторынан көтеріп түсіріп,
бір пашкі махоркі, бір бөтелке өзім қайнатқан беріп, зорға

Бірақ бәрімізден көрші келін мықты боп тұр. Дүкенге нәрсе
түскен бетте атасын әп-әдемі ғып киіндіріп, қара сөмкесін
қолына ұстатып, жолға сап қоя береді. Атасы әп-әдемі боп
кеп тұрғасын, жұрт ішінен ұнатпаса да, жабыла сәлем беріп,

«алыңыз, алыңыз» дейді. Әне, ақылды келіндер атасын
солай қадірлеп ұстайды, өйткені осы күні ең басты деписит –
ардагер шалдар. Баяғыда, шешем қайтқан соң, әкемді бағуды
қиынсынып әрі әйелімнің де еркелігі күшейе бастаған соң,

амалын тауып, аудандағы ағама қарай аударып жіберіп едім.
Енді ептеп-септеп қайтарып алайын десем, қайда-а, ағам мен
жеңгем деписит шалдан айрылар емес. Оңашада үгіттеп көрсем:
«Әй, қалада жұма сайын өкімет бізге, әйтеуір, бірдеме беріп

тұрады. Ауылда ол да жоқ... Соны балдарға әперіп тұрайын
да», – деп күледі әкем. Дүкенге нәрсе келген сайын әйелім
екеуміз айқасып аламыз, «теп-тегін талон шалды қолдан берген
сен... сен» десіп. Ата-енемді балдыздарымның өздері бөлісе

алмай жатыр. Амал жоқ, өздеріне керексізді кезексіз әперіп
қала ма деп, ауылдың шалдарын әке-көкелеп жүргеніміз...
Өстіп жүргенде «Дүкенге түрлі-түсті телевизор түсті,
біреу, тек қа­на ветерандарға» деген хабар дүңк ете түсті.

Жата қалып жан­таластық: шалдардың бәрінде телевизор
бар: қанағатшыл кәрілер түрлі-түстіге теңгесін қия қоймас:
ақырындап айналдырып көрсек, бізге алып берулері де әбден
мүмкін-ау. Содан, айда шап! Айналайын Қабекең екі сөзге

келген жоқ, «Сендер көрмегенде кім көреді ол телебезірді» деп
киіне бастады. Ішіме жағып кетсе де, келіні естіп қояр ма екен
деп зәрем ұшып барады...
* * *

Қабекеңді қолтықтап алып, канторға қарай бұрқыратып
келе жатыр едім, бүйірден Әбекеңді алдына салып аңқытып
пошта қатын шыға келгенде, ішек-қарныма дейін боран аралап
өткендей болды. Боран қалтыратқан қос қыран қапталдаса

бергенде қақтығысып қала жаздап барып, қалбалақтап құ­
шақтаса кетті.

боран, осы да аяз ба? Баяғы қырық бірдің қысын айт суық деп!
2-0047

Самбырлаған екі шал соғыстың сары аязын еске алып алға
тартқанда, пошта қатын екеуміз сыр бермей соңдарынан
сүмеңдей бердік. «Қайсымыз алар екенбіз?» деген ұры ой
сумаң-сумаң етеді. Әбекеңнің ақылынан айқайы бұрын

жүреді; қияңқы шал кеңсеге күн сайын болмағанмен, екі-үш
күнде бір соғып, қан таратып қайтады. Өзінің де сұрамайтыны
жоқ – машинадан бастап машинаның доңғалағына беретін жел­
ге дейін сұрайды. «Ау, ақсақал-ау, мәшинәңіз жөн-ақ, желіңіз­

ге жол болсын! Өзіңіз-ақ даладан ала бермейсіз бе?!» – деп күйеді
кеңселіктер. «Жоқ, онда қадірі болмайды. Сендер берулерің
керек... заң бойынша. Бетеранға көмектес деген заң бар ма?
Бар. Міне, мына кітапта бәрі жазылған! Сендер дым біл­

мейсің­дер, мә! – деп, қолтығынан тастамайтын қаулы-қарар
толы қа­лың қызыл кітаппен столды соғады дүрсілдетіп. –
Әйда, айтқанды істеңдер! Әйтпесе жабылып сапқозды жеп
жатқандарыңды жоғарыға жазып жіберемін! Баратын жеріме

барамын!» – деп, қиғылықты салып-салып, ақырында жел
құшақтап шығады. Беті қайтып, қаны қайнағанда: «Бұларды
ма... бұларды шеттерінен ату керек!» – деп, ауылды басына
көтеретіні де бар. Одан гөрі орынсыз мазаны алмайтын Қабекең

қадірлі. Бірақ асауды жуасытып, жуасты жындандыратын
кеңестің кеңсесі рейхстагты алған батырларға да алдырмайтын
тас қамал ғой, қайдам... Талай таулары шағылса да, басқа
баратын жерлері болмаған соң, айналып осында келетін

ақсақалдар ат басын селсебетке тірегенде, боран ойлармен
арпалысқан пошта қатын екеуміз де құйрық тістесе кіре бердік.
Селсебет бізге сөлкебайкөзденіп қарады. Дүние қымбаттап,
де­писит көбейгелі, селсебет пен дүкенші де қымбаттап, нағыз

деписитке айналған. Өздері бұрын қырбай сияқты еді, осы
күні әмпай: енді қайтсін, бірі – талон, бірі – табар. Жоқшылық
пен жер-көктің жүлігіне жем болып, жүдеп-жадаған ауылды
жонып жеу үшін ауыз біріктірмей бола ма? Нәрсе келген

сайын бір көтеріліп қалатын бұлардың құны арақ пен шылым
түскенде тіпті аспандап кетеді. Жұрт құлдық ұрып, құрақ
ұшқан сайын сызданып, бұлданып бітеді. Содан болу керек,
ауылдың бір жындылары бір жолы жалынып-жалпайып

сұрап алған жартыларын қағып салысымен, бос бөтелкемен
селсебетті бастан беріпті. Әйтеуір, селсебеттің де басы бос емес

екен, (бірге ішкен көрінеді) ертеңгі бас жазумен бәрі жазылып
кетіпті. Енді, міне, телевизормен бірге бірталай кісінің тізімі
мен тізгіні қолына тиіп, терісі тарылыңқырап отырғанда,
амалсыздан шалдардың ұзақ-сонар жағдайларын жалықпай

тыңдады. «Осы бетеран деген бір бәле болды» дегенін талай
естіп едім.

сыйластықта! – деп, екі шал үйлеріне қарай тартты. «Дұрыс,
дұрыс», – деп пошта қатын екеуміз ала көзбен бір атыстық...
* * *
Шалдардың телевизорды бізге әперейін деп жатқанын

естігенде бүкіл ауылдың ашу-ызасы қайнап шыға келді.
«Өздерің алсаңдар, әңгіме жоқ. Айдаладағы біреуге неге
әпересіңдер?», «Олар немене, бізден артық па?», «Дабай,
қойыңдар, оңдайды. Алсаңдар алыңдар, әйтпесе кімнің кезегі

келсе, соған беріңдер!», «Нөлүштің орыстары сататын арақтың
талоны құсап... Ұят емес пе?» – деп салды қи­ғылықты. Үйлеріне
тығылған шалдарды келіндері: «Немене, сбетной телебезір
біздің сбетімізге келмей ме?» – деп, одан сайын қуырса керек,

әйтеуір, өздері алатын боп, бостан-босқа борбайлаған пошта
қатын екеуміз айдалада қалдық.
Келіндер кіріскен соң іс насырға шабуға айналды. Әуелде
жағдай айтысып, жылы сөйлескен екі шал, жеме-жемге кел­

генде бір-біріне жол беруге көнбеді. Бірінші күні кешке
дейін кеңседе кеңесіп-кеңесіп, келіспесе де керіспей тараған
қариялар келесі күні қаһарға міне бастады.

керек?
Ары қарай кетті ағытылып. Үймелеп, кимелеген жұрт
тар кеңсені талқандап жіберердей. Әп-әдемі сіресіп отырған
селсебет сылқ ете түсті.

Сыртқа шыққан соң айқай-шу басылудың орнына үдеп кетті.
Қызылкеңірдек болған екі шалдың бастарынан бу бұрқырап,
малақайлары желпілдеді.
Айқайдан үндері өшуге айналғанда Әбекең: «За Сталина!» –

деп салды қолды жағаға. Қанша момын болса да, Қабекең де
тірі жан ғой, жармаса кетті. Жұрт талып қалғандай тым-
тырыс, тек балалар ғана арыстандай ақырған атайларды айна­
ла атой салып, емін-еркін тамашалап, кейде «киай» деп тебісіп

қояды, «төбелесуді бізден үйреніңдер» дегендей. Алқымдасып-
алқымдасып алқынған шалдардың әлі құруға айналғанда,
ақылдары кірді білем, арашаның ырымы жасалған бойда қоя
қойды.

астынан әңгіме елдік, әлемдік деңгейге көтеріліп кетті де,
Америка, Москва, Алматы, Көкшетау, Степнякты сыпыра
сықпыртып шыққан жұрт кәдімгідей рахаттанып, ел болу үшін
кісі басы бір-бір сбетной телебезір болу керек деген шешімге

келді. Бірақ әлемнің де, елдіктің де алыс екендігі естеріне
түскенде, бір-бір күрсініп алып, алдарындағы асқар таудай
мәселені шешуге кірісті. Қайда, шешілер емес! Бүкіл ауылдың
тіршілігі бір телебезірге тіреліп қалғандай, басқа дүниенің

бәрі ұмытылған, у-шу. Жақ-жақ болған жанкүйерлер де, «қай
жеңгенің менікілер» де шалдарды ымыраға келуге үгіттеді
аяғында.

қалш етіп...
Суық сорған жұрт қараңғыда күбір-күбір етісіп, «әй, қу
дүние-ай!» десіп, үйді-үйіне бүрсеңдеп бара жатты...
* * *

Ұлы айқайдың үшінші күні селсебеттің басы күшті істеп
кетті. Телебезірді дүкеншімен қоса директордың кең кабинеті­
не алдырып, жұртты сонда жинады. Еліріңкіреп біз тұрмыз,
дәл ортада ала тайдай бүлдірген телевизорың тұр тымпиып.

Қорабының өзі қандай әдемі! Не бөле алмай, не біреуге бере
алмай бастары қатқан бастықтар «өздерің біліңдершіге» көшті.
Өздері білуге тиісті екі шал «жоқ, өздерің бөліп беріңдер» деп
қадалып қатты да қалды. Бір баланы екі әйелге бөліп берген

түзулеу бір жігіт.
Содан, ал салыстыр шалдарды. Әуелі, әдеттегідей, алған
атақ-дәрежелерін салыстырдық, орден, медальдан бастап,
совхоз берген құрмет грамоталарына дейін бірдей болып

шықты. Айтпақшы, Қабекеңнің Мәскеуден алған мақтау
қағазын Әбекең:

қойды... Соғыста да бірге болған: шабуылға бірге шығып, қатар
жүгіріп келе жатқанда, бір снаряд дәл орталарына жарылып,
бірдей екі жарықшақ бірінің оң жақ, бірінің сол жақ шекесіне
тиген.

бір снарядты қақ бөліскен қос батыр...
Содан соғысты қойып, жұмыстарын салыстырдық, мұнда да
көрген бейнеттері бірдей екен. Мал баққан, шөп шапқан, егін
еккен, ауылдағы ауыр жұмыстың бәрін істеген.

рақыраттарға қосу керек сені. Ал мен болсам нағыз қаратабан
бейнеткермін!
Жұрт ду күлгенімен, жаңа тап күресін бастауға ерініп:
«Қо­йыңыздар, екеуіңіздің де еңбектеріңіз адал» – десіп, тағы

да теңестіріп, екі шалды одан әрі салмақтап-салмақтап, әрі
өлшеп, бері өлшеп, әбден бастары қатты.

Жеребеге делебесі қозған жұрт тиын лақтырамыз ба,
таяқ ұс­таймыз ба, жоқ әлде сіріңке суырамыз ба десіп, біраз
жерге барып-барып, ақыры мұндай мыңжылдық бөліске
қағаз жасырған лайық деп тапты. Әп-сәтте селсебет бір жаңа

дәптерді қақ айырып, бір бетіне «Әбекең», бір бетіне «Қабекең»
деп жазып, бір қойшының тоса берген тымағына шиыршықтап
тастай салды.

телевизорды бөлейік деп тұрмыз ғой. Сондықтан телевизор деп
жазу керек.

Селсебет өз сөзіне мөр басқандай үстелін жұдырығымен
нығыздап-нығыздап қойды.

кайтеміз?
Жұрттың шашына дейін толқып, жыбыр-жыбыр етті. Қы­
быр-жыбыр мен күбір-күбірден зәрезап болып қалған селсебет
секеңдеп, тағы бір жаңа дәптерді дар еткізіп, сүй­кектете салды.

Селсебеттің бұл сөзі келіндерді сап тыйды, боранда
қорбаңдап жұлысып жатуға екеуі де ерінген болу керек.

Қағаз тығылған тымаққа алдымен Әбекең тап берді. Біресе
бі­реуін, біресе біреуін ұстап, әбден әлекке түсіп, ақыры біреуін
алып, қолы қалт-қалт етіп, әрең дегенде ашты да: «Ура! Перет!» –
деп телевизорды бас салып, сүйіп-сүйіп алды. Жұрт бірі күліп,

бірі күрсініп, әйтеуір, даудың біткеніне мәз. «Жу-жу» деп
Әбекеңді алқымынан ап жатқандар да бар. «Жуам, жуам,
селсебет тауып берсе, бір жәшікпен жуам!» – деп, Әбекең жуан
уәдесін үйіп-төгіп еді:

көмейлер. Көңілшектеулері көздерін сүртуге ыңғайланды.
Бірақ бұл жоспарды жәшігімен қоса быт-шыт қылды Қабекең.

екінші қағазды Қабекең бағанадан бері қарт сығалағандай
сығып-ақ баққан екен, енді жұртқа жайып көрсетті – телебезір!
Сөйтсек, сасқан селсебет екі қағазға да телевизор деп тартып
жіберіпті. «Ой! Түу!» – деп, әуелде қолды бір-бір сілтедік.

үйде жұрт екеуін татуластырыпты. «Ұят болды! Араға бір
шайтан жүрді ғой... Алла сақтасын!» – десіп, қайран шалдар
құшақтасып, кемсеңдеп алыпты. «Осыдан сол телебезір табылса,
саған берем!» – депті тебіренген Әбекең. «Жоқ, сен ал!» – депті

Қабекең. «Мен алам, мен алам деп алысып едіңдер, енді сен ал,
сен ал деп салысар ма екенсіңдер?» – деп әзілдеп үлкендер бір
рахаттана күлсе керек... «Қой, құрсын, керегі жоқ, табылмай-
ақ қойсын», – десіпті аяғында...

Мектепті бітірген соң журналист боламын деген шешімге
келдім. «Ол үшін қазірден бастап газетке мақала жазып
тұруың керек», – деп ақыл берді білетіндер. Аудандық газеттің
редакциясында мені ұзын бойлы, көзілдірікті ағай жылы

жүзбен қарсы алды. Бұл кісіні сыртынан білетінмін, өте білімді,
беделді азамат деп жұрт аңыз қылып, өзінен кәдімгідей ығып
жүретін.
Ағай менің «Біздің класс» деген торкөз дәптердің екі бетіне

жазылған тұңғыш мақаламды күлімсірей оқып шықты. Онда
мен біздің кластың тәртіпті, түгел жақсы оқитын класс екенін
шамам келгенше сипаттаған едім. Әсіресе комсорг қыздың
жақсылықтары жарты беттен де асыңқырап кетіпті. Жазып

отырғанда оның мейірлі көздері көз алдымда елестеп тұрса
қайтейін.

жымиды ағай. Біліп қойған екен деп, мен жаман қысылдым.–
Қысылма, талабыңнан айналайын, інім. Журналист дегенің –
әрқашанда әді­лет­тің жаршысы, кемшілік атаулыны аяусыз
сынап, түбірімен жой­ғанша тынбайтын айбынды жауынгер, –

деп бетіме тіктеп қарады. Оның сөзінің маған әсер еткені
соншалықты, қолма-қол бүкіл кем­шіліктің көзін жойып жі­
бергім келді.

сың. Қазір бізге сын керек. Сондықтан айналаңнан байқаған
иттіктің бәрін бізге жазып жібер, – деп, қолымды қысты.

Редакциядағы ағайдың өзі қолымды қысқанға төбем көкке
жете жаздады. Кәдімгідей қоқиланып, айналама «қайсыңды
сынап, жо­йып жіберейін« деген ниетпен қаһарлана қарап
қоямын. Бірақ же­лім шығып, желігім басылғаннан кейін

байыптасам, жазатын ештеңе­нің реті жоқ сияқты. Ренжіп,
үйге келсем, тақырып табыла кетті. Апам күйіп-пісіп жүр
екен. Тауықтар басқа жерге жұмыртқалаған ба әлде біреулер
ұрлап әкеткен бе, көршінің огородына түскен бе, әйтеуір,

сондай бірдеңе. Менің тауықтарға жыным келді. Алдым да
жаздым. Осылай да осылай, біздің үйдің тауықтары уақытында
жемін жемейді, қорасына кірмейді, айдалаға жұмыртқалайды,
қысқасы, тіл алмайтын оңбаған тауықтардың иттігін түбірімен

жою керек дедім.
Үш күннен кейін мақалам газетке басылды. Кластастарым
құт­тықтап, қызықтап жатыр. Комсорг күлімсірей қарады.
Тіпті көрші кластың көз де салмайтын кербездері жұмсақ

жанарларына жұмбақ ұялата қарап өтті. Мақалада «тауық«
дегеннен басқа бірде-бір менің сөзім жоқ екендігін олар қайдан
білсін. Бәрінен де тәртіпсіз тауықтарға ұрсып-ұрсып келіп,
аяғында: «Бұл тауықтарды тез арада қайта құру керек» дегені

қатып кеткен екен...
Мәз-мәйрам боп үйге келгенімде, тракторшы ағайым кө­
ңілімді су сепкендей басып тастады.

айтсаң да ойлап айтпайсың ба? – деп, күректей алақанымен
арқамнан дүңк-дүңк қақты. – Немене, сендерге қайта құру
ойыншық па?
Ағама ренжіп қалдым. Булығып ішім қазандай қайнады.

Ертеңіне мектепке келе жатсам, редакциядағы ағай жолыға
кетті.

дер кезінде байқап, өте қажет жұмыртқаны айдалаға табатын
тауықтар­ды тәртіпке салу мәселесін өткір қозғапсың. Жазуға
бейімің бар екен, түбі сенен мықты журналист шығады. Оу,
өзіңнің күйің жоқ қой...

Meн шынымды айтып едім, редакциядағы ағай қуанып
кетті.

бедел болмайды. Бізге қазір өткір сын керек. Ағаң туралы
жазып жібер, – деді.
Алдым да жаздым. Озат тракторшы ағамның адал еңбегін
мақтап-мақтап келіп, аяғында өзімді мінегенін айттым.

Екі күннен кейін мақалам жарқ ете түсті. Озат тракторшыдан
түк қалмапты. Оның орнында дүлейлеу біреу тұр. «Кемшілікті
сынауға қарсы, қайта құруды дұрыс түсінбейтін ағайды
тез арада қайта құру керек», – деп аяқталыпты мақала.

Кластастарым: «Жүз киліні ойыншық қылып көтеретін алыпты
қорықпай сынап жүрген қандай батырсың?» – деп қолпаштап
жатыр. Комсорг кыз бетімнен сүйіп алды. Кербездердің бір-
екеуі қолымды қысты.

Үйдегілер түнере қарсы алды. Әке-шешем жаман ұрысты.
Ағай тіл қатқан жоқ. Жеңгем қазақша мақалдағанда қа­
риялардың өзін қайран қалдыратын белорусь қызы еді.
«Қияңқы қайным-ау, дұрыс жазыпсың, бірақ ағаңды

қалай қайта құруым керектігін де жаза салмадың ба?» –
деді әзілдеп. «Күлгенде тіпті әдемі болып кете­сің», – деп
еркелететін шешем ауыз үйде жүріп бұл сөзін естіп қойып, ала
көзімен бір қарап өтті...

Редакциядағы ағай мектептің алдында мені күтіп тұр екен.
Мұңымды шақтым.

Журналист үшін ең басты керек қасиет – бастаған нәрсені
аяғына дейін жеткізіп, нәтиже шығару. Түпкілікті жеңіп
шыққанша күресу керек. Айтқаныңнан қайтпау, бетіңе
келгенді енді қайтып беттемейтіндей қылу – міндет. Газет

ғаламат күш болса, ол біздің қолда. Сондықтан... – деп, күрсіне
дем алды. – Әке-шешең туралы жазып жібер.
Бұнысы қиын болды. Бірақ редакциядағы ағайды білімді,
беделді азамат деп аңыз қылып, ығып жүретіндердің ішінде

әке-шешем де бар болатын. Ондай кісінің айтқанын істемеу
күнә ғой.
Ертеңіне мақалам жарқ ете түсті. Әке-шешеме деген махаб­
батымның, алғыс сезімімнің ізі де жоқ. Осылай да осылай,

өткенде ағамды сынап едім, сол үшін жер-жебіріме жетті,
сынды дұрыс қабылдамау, сынағаны үшін қудалау өз алдына,

бұл – тамыр-таныстық, туысқаншылдықтың айқын көрінісі,
семья мүддесін қоғам мүддесінен жоғары қоюшылық та осында
деген сияқты пәленің бәрін үйіп-төгіп келіп, мақала: «Белорусь
келініне күн көрсетпейтін ұлтшыл, ескіліктің қалдығы әке-

шешемді қайта құру керек», – деп аяқталыпты.
Кластастарым шошына қарады маған. Кербездер қасымнан
мұ­рындарын шүйіріп өте шықты. Комсорг қыздың жанарына
мұң тұ­ныпты.

Үйге келсем – ойран-асыр, әке-шешем бұлқан-талқан,
жеңгемнің көзі бұлаудай. Ағам желкемнен бүріп алып:

құру керек! – деп, жон арқамнан қамшымен екі тартқанда ғана
мен өз қатемді түсіндім.
Содан былай редакциядағы ағайды көрсем, көше айналып
қаша­тын болдым. Көп ұзамай жұмыстағы өрескел қателіктері

үшін (оның ішінде біздің тауықтар да бар деседі жұрт) оны
қызметінен алыпты. Бірақ мен қайтып редакцияға жолаған
жоқпын. Кім боларымды білмеймін. Бәрінен де комсорг
қыздың мейірлі қара көздеріне тұнған мұң қабырғама қатты

батты. «Біздің класс» деген мақалам басылғанда, кұрып қал­
ғыр тауықтар болмағанда, тіл табысып кетер ме едік, кім біл­
сін? Әйтеуір, құрып кетпей тұрғанымда қайта құрылғаныма
куанамын.

Бұл хикая түсіме әйелім кіргеннен басталды. Шынашағы
майысып шай құйып отыр екен. Мұндай қою шайды өмірі
ішіп көрмеген қайран басым, сораптап тартып жатырмын,
тартып жатырмын, шөлім қанар емес. «Сонша борылдатып

не көрінді, ей? Жайлап іш, атауыңды!» – деп айқай салатын
кезі екінші кесенің ортасы еді ғой, неғып үндемей қалған?» –
деп таңданып қоямын. «Бір нәрсенің басы қылтиған жоқ па
екен?» – деп бетіне ұрлана көз жүгіртсем, жүзінен нұр төгіліп,

Өзіне қарағанымды байқап қалып: «Өзіңіз бусанып, бал-бұл
жанып, нұрланып отырсыз. Варенье салып ішесіз бе әлде тағы
да шай демдейін бе?» – дейді қиылып. Мен кекетіп отыр екен
деп, аяқ астынан шамданады екем деймін: «Немене, өмірімде

бір рахаттана шай ішкен екенмін, соны да көре қалдың ба?
Әйел дегенің ерінің қас-қабағына қарап, керегін айтқызбай
істер болар...» – деппін сызданып. «Ғафу етіңіз, отағасы...
Мен... әншейін... еркелеп... Мінекейіңіз... Сүті көптеу емес

пе өзі?» дей бергенінде... шошып ояндым... Әйелім: «Сүтке
бармағансың ба әлі?» – деп жұлмалап жатыр екен. Қайтейін,
сүттей ұйып жатқан жерімнен сүт құйып жатқан жерге қарай
даңғырлай жөнелдім...

Әйелімнің алғысын ала қояйын деп алқынып-ақ жетіп едім,
қайда-а!

мен жалап қойғандай. Түсімдегідей тікірейгім келіп, бетіне
қарап едім, тізем дірілдеп кетті. Сүт пісіру де, қою шай беру
де қаперінде жоқ, ернін шүртитіп алып, боянып отыр: пәле
іздеп, найза кірпіктерін жалақтатып-жалақтатып қояды. «Aш

пәледен қаш пәле», суыңқы­рап қалған сылдыр судан екі кесесін
сіміре салып, сүтке тиген мысықтай болып кете бардым...
Жолшыбай түндегі түсімді сағындым. Осы күні жақсы
түс дегеніңіз де сиреп кетті ғой. Онсыз да шаршап, ренжіп

ұйықтасаң, әйелің түсіңе кіріп алады да, өңіңдегісі аздай,
езгілейді келіп. Булығып, буыныңнан әл кетіп, қорғана да
алмай қорланып оянсаң: «Не көрінді ей, қыр-қыр етіп, кісінің
зәресін алып?» – деп түсіңдегісі аздай, тағы безілдейді. Шіркін,

ылғи жақсы түс көріп, әйелің ер басыңды қадірлеп, майысып
тұрса ғой... Жақсы түс көргенде адам бір жасап қалады, жалпы.
Жорғалап жүргендер ұшып жүреді, қорғалап жүргендер ісіп
жүреді, жол қарап жүргендер ішіп жүреді. Неге ылғи жақсы

түс көрмейді екенбіз осы, ә?
Кенет керемет бір жаңалық аштым, адамның қолынан бәрі
келгенде, өз түсін өзі билеп, қалаған түсін көру келмей ме?
Келгенде қандай! Жаңалық ашпау керек, ашқаннан кейін оны

жүзеге асыру керек. Мен енді үнемі жақсы түс көруге тиіспін!
Осыған өзімді-өзім иландырып, өз түсімді өзім билеуге күш
салдым...

Жұмысқа келісімен бастық шақыртып алды да, жоғарыға
беретін есебіне қатысты бір қағаздарды түске дейін дайын
қылуды бұйырды. Өзі де бір миды ашытып, іш пыстыратын
көп жұмыс еді, кірісе бергенімде орынбасар шақыртты. Ол да

бір қағаздарды түске дейін дайындап беруімді «өтінді». Терлеп-
тепшіп бастықтың тапсырмасымен отырғанымды түсіндіріп-
ақ бақтым.

еті өсіп, желік бітейін деген екен саған да. Қаңғып жүрген
жеріңнен жұмысқа алып, адам қылған мен едім, енді сөзімді
жерге тастайын деген екенсің! «Тұрмыс жағдайы қиын»
деп, саған үй бергізейін деп отырсам... Байқа, бала, ағаңның

көңілі бір қалса, қайтып жібіместей болып қатып қалады, –
деп орынбасар ойып жіберердей қарады. Амал жоқ, көндім,
көнгенде де ренжімеуін өтініп, кешірім сұрап кішірейіп тұрып
көндім.

Бөлмеме келіп күйіп-пісіп отырсам, бөлім бастығы кірді
күлімсіреп. Бірдеңеге жұмсардағы әдеті, жымиып, жұмсар­
тып алып жұмсағанда, жалтаратын жерің қалмайды. Қазір
де алды-артымды бірдей орап, мәймөңкелеп-мәймөңкелеп,

бастықтардың тікелей өзіне тапсырған тығыз жұмысын
менің мойныма аудара салды. Басқа кезде шұлғи беретінмін
(қайтейін, күнім үшін әлди ғой), бірақ дәл қазір бұл жұмысына
мұршам жоқтығын түсіндірдім. Күлкісі күлге айналды.

болмағаным ба? Тіпті бар ғой, тікелей бастық – менің
келісімімсіз олардың саған тапсырма беруге де хақысы жоқ.
Мейлі, өзімсінгені шығар, айтқандарын істейсің бе, жоқ па,
оны өзің білесің, өздеріне айт. Ол сыйластыққа қатысты шаруа

ғана. Ал тікелей бастығыңның нұсқауын, яғни бөлімнің
жұмысын тез, уақтылы әрі сапалы атқа­ру – тікелей міндетің.
Сол үшін жалақы алып жүрсің ғой, айналайын!
Өстіп бір оқсатып алды да, одан зорына көшті.

бола ма, бөлімнің жұмысын істегім келмейді, бөлім бастығының
айтқанын тыңдағым келмейді деп арызыңды жазып бере ғой.
Бұл да жанды жерімнен ұстады. Ешкіні апа, текені
жезде деп жүріп, зорға орналасқан жұмыстан шығып кете

алмайтынымды, үй алғанша неге болса да көнетінімді біліп
айтып тұрған немеге күлімсіреп, бас шұлғып құтылдым.
Сол бас шұлғыған күйімде қалғып кетіппін, қалғыған
бойда керемет түс көріппін. Үш бастық бір-бірімен керемет

жарасып, достық жағдайда менің қамымды жеп отыр
екен. «Өзін қағазбасты қылып жібердік, осы бір керексіз
қағаздардан құтылайықшы» деп маған жүктеген қағаздарды
қоқыс жәшігіне лақтырыпты басекең. «Үй бермесек болмас,

пәтерден пәтерге қаңғып, азып-тозып жүрген адам үлкен
нәрселер жөнінде қайтіп ойланады? Күйкі тірлік жанын жеп,
ұсақталып, жүнжіп кетеді ғой, бейшара. Әнеугүні «Пәтерде
тұрам, өлшеймін бәрін пәтермен...» деп өлең айтып отырған.

Өзі де әбден езіліп біткен екен, одан сайын езе бермей, еңсесін
көтерейік» деп қолма-қол ордер жазып беріпті... Бір қарасам
кең, жаңа үйдің балконында шылым тартып тұр екенмін.
Бұрын өлімсіреп, көмірдің құны туралы қиналатын әйелім

күлімсіреп, өмірдің мәні туралы әде­мі ойлар толғайды екен
деймін. Ақыры екеуміз Арал мен Балқаш­ты қорғау қорына
ақша аудару жөнінде дауласыппыз, мен елу сом аударайық
десем, «жоқ, жүз елу сом аударайық, бір көйлекті кем кисем

кем болып қалмаспын. Табиғат біздің анамыз ғой, анамыздан
немізді аяймыз?» дейді екен айналайын әйелім...
Қуанғанымнан... оянып кетіппін. Алдым толған қағаз,
зәремді алып бозараң-бозараң етеді. Оянғаныма өкінсем де,

амал не, шетінен кеміре бастадым. Өліп-талып бітіріп, басекеңе
кірейін десем, секретарша сұлу әйел ернін шүйіріп, «жоқ»
дейді. Басекең жоқ па, жоқ әлде кіруге рұқсат жоқ па, ал енді
тауып көр? «Мен қайдан білейін? Соны да сөз деп!... Фу, сен

екенсің ғой...» – деп кергіп, қатардағы қызметкерлерді адам
қатарына қоспайтын кесір мінезіне кіжініп жүруші ем, «қап
бәлем, сені ме? деп бөлмеме қайтып келдім де, қалғи қойдым.
Содан әлгі сұлу келіншекті түсіме кіргізіп алып, ой бір...

ғақлият сөздерді айттым дейсің. Кәдімгідей ұялып, майысып
тұрып, мәдениетті болуға уәде берді.
Басекең шақырта қоймаған соң, түстен кейін тағы да
бардым.

жолдастар, ә?
Бұған дау айта алмады. Өздері де түсінде қайдағы-жай­
дағыны тамашалап жүрген немелер, тамсана қарады маған.

Ойбай-ау, басеке-ау, өзіңізше көсемсіп отырсыз, түсімде
қолыма су құйып, қызмет қылып: «Орныма таласатын түрі
бар, орынбасардың үстінен арыз жазып жіберші» деп жалынып
тұр едіңіз ғой. Ал сіз, орынбасар жолдас: «Бір жарты қойсаң,

сыйлық бергіземін, мың сом берсең, үй әперемін. Ал бастықты
құртуға көмектессең, тегін әперемін» демеп пе едіңіз?
Талып қала жаздады. Естері кіргенде болды қызықтың
көкесі. Кеңірдектері жыртылғанша айқайласып: «Қашан

сүйттім?», «Қа­шан сүйдедім?» деп ышқына өздерінің ақтығын
дәлелдеп бақты. Орынбасар мен басекең ала көздерімен бір
атысып өтті. Мен қыңған жоқпын.

Түсімде: «Бұдан былай түнде мас болып келгенімді қояйын.
Тек қана жұмысыма айта көрме, тізерлеп жүріп пол жуайын,
сен қыдырып кеткенде кіріңді жуып, киіміңді үтіктеп қояйын,
әйтеуір елге масқара қыла көрме» деп әйеліңе жалынып,

жылап жатқан «жайсаң» едің ғой. Ал сен немене алтын
партсигарыңды жылтыңдатасың? Түсімде мына... кімнің
үйінің қоқыс жәшігін ақтарып, қалдық тартып жүр едің...
Ал мынаған не жоқ? Екі беті қып-қызыл боп алып, күнде ет

жеп жүргенін білдіргісі келіп тісін шұқудан танбайтын мына
жемпазды айтамын... Ет сұрап қайдағы бір қоймашының
алдында мөлиіп тұр едің ғой түсімде... «Бір қауым елге жақсы
болып көріну үшін оңашада біреуге жалынып-жалпайғанның

айыбы жоқ» дедің-ау ишшо. Солай жігіттер, жақсылықпен қоя
қойыңдар, әйтпесе... әйтпесе бәріңді де түсіме кіргізіп аламын!
Үрейлері ұшып кетті. Орныма отырғаным сол еді, қалғып ке­
тіппін. Түсімде мені сынағандардың бәрі: «Мені түсіңе кіргізе

көрме, мен жақсы адаммын ғой» деп жалынып жатыр екен...
Әрі қарай айтарлықтай қызығы жоқ. Жұрттың намысына
3-0047

тиетін түстер көргенім үшін маған сөгіс жарияланды,
бұйрықта «лайықсыз қылығы үшін» деп жазыпты. Жұмыстан
шығарғылары келіп еді, ондай заң таба алмай, мыстары
құрыды. Басекең мен орынбасар бірін-бірі қонаққа шақыруын

қойды. Кезегім келгенімен, маған үй берілетін түрі жоқ.
Әйелім «үй қайда?» деп айқайлап қояды. Бірақ оған қайғырып
жатқан мен де жоқ. Түсімде хан сарайындай кең үйде қыздай
сызылған әйеліммен көсіліп жатамын, одан артық не керек

маған? Тіршілігім жаман емес, өңімде түс көремін, түсімдегінің
бәрі өңім сияқты, керемет! Жаманды жақсартамын деп
жанымды ауыртып, біреулермен жүз шайысып, жүйкемді
тоздырып жатпаймын, жата қалып түсіме кіргізіп аламын

да, қалағанымша жөндей беремін. Түсім – менің қорғаным:
дүниенің жұмбақтары, саясаттың құйтырқылары, тарих пен
тағдырдың қатпарлары, өмірдің небір мәселелері алдымнан
шыға келсе, түсіме кіргізіп аламын – бітті, бәрі де оп-оңай,

қалағанымдай шешімін табады. Жұмыстағылардың да, аса
жалпақтап кетпегенімен, менімен жақсы болуға тырысатынын
аңғарамын. Кейбір кергігендеріне «Бүгін түсімде сені көрдім.
Түсімде...» десем болды, түсі қашып, қалтырап-ақ қалады.

Бірталайының түс кезінде бөлмелерін іліп алып жүргендерін де
байқадым – түс көргілері келген-дағы. Бірақ мендей рахаттану
қайда, бет-ауыздары мыж-мыж болып шығып жатқаны.
Дегенмен түс көру ауруына шалдықты біразы...

Ал мен болсам, өң мен түстің арасында шалықтап, қалықтап
жүріп жатырмын. Еш нәрсеге бас ауыртпаймын, ең бастысы
осы емес пе?
1987 жыл

«Ай сайын алдын ала екі жүз теңгеден төлеп тұрмасаңдар,
жарықты мүлде сөндіріп тастаймыз», – деп энергетиктер
алқымнан алғанда, үш-төрт ай қараңғы үйге қамалып, әбден
запыс боп қалған біз жаман қысылдық. Ауылды адақтап

шықтым: ешкімде бір тиын жоқ. Дәу жеңгейде төрт жүз теңге
алашағым бар еді, амалсыз соны сұрамаққа бекіндім. Ол кісі

жалпақ елге даңқы жайылған көкперінің дәп өзі; қытығына
тигенді тапап жібереді. Күйеуі парторг болып жүрген кезінде
комсорг қызды қолоймақ қылғысы келіпті: пенденің бойына
шыр біте бастаса, шаты айырылғанша шапқылайтын әдеті емес

пе, аймалаудың алдында шаймалағанды жөн көріп, жұмысты,
жиналысты сылтауратып анда-мында апарады: шүу деген
бетте сыпайылап сыр тартқан сырбазың біртіндеп батылданып,
бөген болған тай құсап сүйкене бастағанда, есті қыз сұғанақ

серінің тілем­сек тұмсығынан шертіп-шертіп жіберіп: «Апиын
іштіңіз бе, наша тарттыңыз ба, ағасы, мұныңыз қалай?
Жақсылықпен қоймасаңыз, жеңгейге айтып, ұшықтатып
аламын», – дегенде, байғұсың бөгелек тиген бестідей басын

шұлғи-шұлғи безіп кетіпті. Бірақ бір қопаңдап қалғасын қиын
ғой, тымпыңдап жүріп түртпектей беріпті. Ақыры мықынына
маңайлатпай, мөңкіген қызды: «Саяси сауаты ойдағы­дай емес,
партия жұмысына жарамайды» деп жамандап-жамандап, шы­

ғарттырып жібереді. Тыштаңдаған неменің мазағына көнбеген
ержүрек қыз сол заматта дәу жеңгейге барлық сырды жайып
салыпты...
Содан дәу жеңгеміз дауылдатып жетті дейді канторға.

Ауылдың екінші-үшінші дәрежелі ұрысқақтары мен әуесқой
пы­сылдақтары шабуылшының шашбауын көтеріп, қоса шұ­
бырыпты. Жиналыстың үстіне кіріп келген дәу жеңгей: «Әй! –
депті күйеуіне. – Аяншақ біргәдірдің қызында қай атаңның

құны бар еді, ә?!» Қорыққанын білдірмеуге тырысқан парторг:
«Сен бұл жерге араласпа! Мен оған партиялық басшылық
жасап, саяси спераға баулып жіберейін десем... жақсылықты
білмейді!» – дейді қоқырайып. «Лақ текедей бақылдаған неме!

Бір қыздың етегіне қарап қалған партияңның да, сенің де
аузыңа с...» – деп, оймышталған орындығын ойып жіберердей
боп отырған етжеңді еркегін жағасынан жұлқи орнынан жұлып
алыпты. Жұлып алыпты да, бүкіл совхоз коммунистерінің

көзінше қайқайтып тұрып құйрықтан бір теуіп, алдына салып
айдап әкетіпті... Аяғы біраз айғай-шу болып барып басылған...
Міне, осындай қаһарманға «қарызымды қайтар» деуге дәтің
бара ма, сипақтап, сыналап жеткіздім-ау, әйтеуір. Бір-ақ тарпи

ма деп едім, жоқ: «Таңертең ауданға апара қойсаң, сәбезден
атаңның пенсиясын сұрап көрейік», – деп жайылып түсті.
Қарға адым жердегі ауданға барып-келу де оңай емес; бензин
жоқ. Анау жоқ, мынау жоқ: сол күні бір бастықтың үйіне жем

Жарықтық Шерлок Холмстың бір пайдасы тиді-ау: әлгі
маңайдың балаларын жинап жіберіп, «осылай да осылай, қара
мысықты тауып берсеңдер, ақшамды аламын, содан кейін
бәріңе сағыз әперемін!» деп едім, біраздан соң балақайлар ала

қайлап, бір қап-қара мысықты ойбайлатып алып келді. Дәу
жеңгеміз бір-бірлеп тексеріп: «Міне, мына иттің баласы!» –
деп, жазбай таныды. Мысық мысық болғалы естімеген қорлық
сөзді елең қылмай пырылдаған қара мысықты балаларға

мықтап ұстатып, жолымызды ашқызып, заулап кеттік...
Намазғұл төбесінен аса бергенде, ала таяқтарын аспанға
тіреген екі көкала қасқа көлденең тартып тұр екен. Қағаз­
дарымды қараған болды да, «ауылдың далбайымен мәймөң­

келеп тұрамыз ба?» десе керек, арқан керген құдаларым құсап,
кәде дәметкендерін жасырмай, тікесінен бір-ақ басты.

нәрсе емес... Ұяттау болды енді... Барып қайтуға жетер-жет­
пес... әрең-әрең...

ресіңдер... жоқ, жоқ деп... Жарайды, көрейік онда... нең бар,
нең жоқ екенін...
Бәлеге қалдым. Машинамның түгін қоймай тексере баста­
ды. Әбден сүйреткі қылып, сілікпемді шығарып, енді артқы

жағын айналдыра бергенде, жеңгейім жетті-ау жалаулап.
«Гәй! – дегенде үшеуміз де жалт қарадық. – Әп-әдемі нәрсенің
тып-тыныш тұрған артын шұқуға неге осынша құмарсындар, ә?!
Диюдай долы қатынның дауысынан шошып кеткен екеуі

«смир­ноға» бейімделіп, тіпті біреуі қолын шекесіне апара
жаздап барып, естерін жиды.
«Жеңгей, бұл тексеріс... Міне, ләмпішкесі жанбайды... Зна­
шит, жүруге болмайды...» «Қалай... жүруге болмайды? Сонда

не­мене, сендерге бола жолымнан қалуым керек пе менің?»
«Сізде жұмысымыз жоқ! Бізде де жұмысыңыз болмасын! –
Жыны ұстап кеткен жол қожасының дөкейлеуі бір-ақ кесіп-
пішті. – Ал, жігітім, әкел прабаны!»

Амал не, немқұрайлау созған қолына ұстата бердім. Сол
сәтте дәу жеңгейдің қолы оқ жыландай шап етіп, прабаны
жұлып алды. Әуелде абдырап қалған жігіттер: «Ау, жеңгей,

жақсылықпен қойыңыз. Арты жаман болады, әйтпесе!» – деп
дүрдиіп шыға келді. «Иә, ал, қоймағанда не қыласың?» – Дәу
жеңгеміз бүйірін таянып, талтайып тұра қалғанда, таудай боп
кетеді екен. «Қойыңыз енді... Әкеліңіз бері! Біздікі зәкөн!»

Жігіттер шындап ұмтыла бергенде, талтайып тұрған дәу
жеңгей кең көйлегінің етегін көтерді де: «Міне, сендерге зә­
көн!» – деп прабамды дамбалының ішіне сүңгітіп кеп жіберді.
Үлкен, қалың көк дамбал екен, бірталай дүние сыятын түрі

бар. – Mә, алыңдар! – Етегін түрген күйі шіреніп, ауын қағып
тұр. – Алып көріңдер, кәне, жол торыған көк төбеттер!
Әуелі сақылдап күлдім-ау деймін. Ана екеуінің көзі аларып,
шегіншектеп бара жатқаны есімде. «Алыңдар деймін, мә! –

деп ақырған дәу жеңгей екі санын жарқ-жұрқ еткізе алшаң­
дап, екеуін қуыңқырап қояды. Заң күшті ме, сан күшті ме
білмеймін, әйтеуір, екі батыр жанталаса матасекілдеріне міне
қашты. Олардың аузы-мұрындарын толтыра шаптығып дәу

жеңгей тұр...
«Кеттік, әй!» – деді бір кезде...
Жол бойы үкіметті де, өзгелерді де өкіртті-ау. Менде үн
жоқ...

Ауданға жеткен соң алдымен әлгі жем сұратқан басекеңнің
үйіне барып, табан ақы, маңдай терімізді тегіннен-тегін төгіп
бердік. Тапқан-таянғаны ұстағанның қолында, тістегеннің
аузында кетіп жатқан ауыл сорламағанда, кім сорлайды,

салбырап сәбезге келдік. Сеңдей соғылысқан сақа кісілер
есіктің аузында сығылысып-ақ тұр екен, мұзжарғыш кемедей
кимелеген дәу жеңгей де майырылды. Айлап-жылдап ақша
көрмей әбден ашынған жұрт дәу жеңгей түгілі, оның әкесі

келсе де елең қылатын емес: арғы-бергі бастық атаулыны
айыздары қанғанша сыбап, білектерін сыбанып-ақ тұр.
Бір ғажабы, булары бұрқырап, белсеніп тұрған батырлар
сәбездің бастығына кірерде сып-сыпайы сызыла қалады да,

жүндері жығылып, жіптіктей боп шығады. Кезегі келгенде
кеудесін кере дем алып, кесірлене кірді жеңешем. Сілтідей
тынған жұрт тың тыңдап тұр. Асықтай ғана сәбез келіншекті
прабамның артынан жіберер ме екен, қайтер екен деп, мен

тұрмын тықыршып. Әуелде ақырындап басталған әңгіменің
аяғы айғайға айнала бергенде, дәу жеңгейдің дөкір туысын
шынашақтай бастықтың шаңқылы пышақ кескендей тиды.

«Егер сіз бүйтетін болсаңыз, ақша түскен күнде де сізге
бергізбей қоямын!» Жоқшылықты дәу жеңгей де жеңе алмады:
сәбезден сәбізі бітіп шықты. Бар бітіргені, бастыққа естіртпей
аузын толтыра бір боқтады.

Содан бір туысының үйіне барып, амандығын білдік. Шай
іштік. Өзі дөкей кісі, жол соққаны бар, ашуланғаны бар,
бір самауырды тауысуға айналды. Қара суға түсіп отыр. Ол
терлеген сайын былғары қабы жұп-жұқа прабамды уайымдап

жаным шығып барады. Уһ, не керек, ауылға қайттық-ау ақыры.
Үйінің алдына келген соң: «Әй, мә, прабаң, енді өзің ие бол!» –
деп суырып берді. Аларымды да, алмасымды да білмеймін. «Өй,
ал, мә!» – деп тықақтайды дәу жеңгей. Амал не, саусағымның

ұшымен іліп ап, әйнектің алдына тастай салдым.
«Ал, шырағым, мен болмасам әлгілер прабаңды сыпырып
алатын еді ғой, ә?» Дәу жеңгей бетіме бажырая қарағанда,
үндемей бас изедім.

«Сыпырып алып, ысқыртып ыштрап салатын еді ғой, ә?»
Тағы бас изедім. «Кемі бес жүз теңге ғой, ә?» «Иә, иә...»
«Олай болса, мендегі төрт жүз теңгені соған жатқыз. Ар
жағындағы жүз теңгені сенен сұрамай-ақ қояйын. Ишшо,

қанша әуре-сарсаң болар едің... Бөтен кісі емеспіз, оның бәрін
есептей беріп қайтеміз? Осымен екеуміз квитпіз, айналайын!
Солай ма, солай емес пе?!» – деп, суық көздерімен өн бойымды
мұздатып жібергенде, «ра-ра-рахмет!» – деп қала бердім...

Сымпиып үйге келдім. Әйтеуір, сбеттің жоғы оңды
болды, әйтпесе әйелім тоққа тығып жіберетін еді. Содан не
керек, қараңғылықта өлмес күнімізді көріп, амалдап жүріп
жатырмыз... Әйеліме жалынып жүріп, прабамды сабындатып,

әбден жудырттым да, бардачоктың түбіне тығып тастадым.
Арада біраз уақыт өткен соң, тағы ГАИ тоқтатты. Баяғы
жігіттер екен... Зәрем кетті... Прабамды ұсына бергенімде:
«Ә-ә, сен бе едің? Аулақ, айналайын, өзің де аулақ, прабаң да

аулақ!»– деп, ішек-сілелері қатқанша күліп шығарып салды.
1997 жыл
Автордан: Бұл әңгімелер 1987-2000 жылдары респуб­
ликалық басы­лымдарда, 2000 жылы Омбы қаласынан

шыққан «Жынды Қа­ратайдың қасіреті» атты кітапта
жарияланған.

Бүгін де қаңсып ояндым. Төртінші кеседен кейін жан кірейін
деді – жарықтық мұздай су мың да бір ем ғой. «Басым сынып
барады» деп, пәлені тақап қоятындарға таңым бар осы. Сірә,
бұл жұта сала жапырыла кететін жұқалтаңдардың немесе енді

ауыздана бастаған балапандардың сөзі. Әйтпесе шекемнің
аздап шытынағаны болмаса, шүкір, басқа жаманшылықтың
ауылы алыс сияқты. Таңертең жұрт «аһылап-үһілеп» сүлдесін
сүйретіп жүргенде, өзіміз, тіпә-тіпә, құлпырып, қарқ-қарқ

күліп отырамыз. Әсіресе ұйқыны бел ортадан үзіп тастап,
суық суға қанып алған соң балконда темекі тартып тұрып,
ойға шомғанды жақсы көремін. Ішің бір босап, бойыңды буған
жыннан арылып, тазарғандай боласың. Таңғы тыныштықта

аздап айналыңқырап тұрған басыңа ғажап ойлар келетіні
бар. Рас, бірдеңені бүлдіріп қойған күні қиындау, өз-өзіңнен
қуыстанып, әйеліңнен бастап бүкіл әлемнен кешірім сұрауға
дайындалып, кешегі тірлігіңе ішің удай ашиды. Жаныңды

қинамай, жағдайыңды түсініп, екі ауыз сөзге келмей арқаңнан
қағып: «Ондай-ондай болады, батыр» деп кеңк-кеңк күліп
жүре беретін жайсаңдар қайда-а! «Сонша басынатын мені
кім деп едің?» деп тепсінетіндер, «Мені қойшы, елден ұят,

масқара» деп жерлейтіндер, «Әліңе қарамайсың ба?» деп
мораль оқитындар көбейді қазір. Ақыры соттаспайтын болған
соң сағыздай созып, жүйкеңе тимесе қайтеді екен? Өзімнен
кешірім сұрауға әлі ешкім себеп таба алмай жүр, алда-жалда

біреу-міреу
бас иіп келе қалса, басын жазып беріп, төбеме
көтерер едім. Бірақ мен баратындардың қолынан ондай ірілік
келмейді. Кешірмесе қирататындай-ақ, соның кешіріміне

қарап қалғандай-ақ керілетіні көзіме елестегенде, жыным
келеді. «Қолмен істегенді мойынмен көтер», «Өткенге өкінбе»
деген ақылды мақалдарға сүйеніп, жұба­насың, әйтеуір...

...Содан көрпені тас бүркеніп жата қалсаң, бір мұздай
тер шы­ғады дейсің... Артынша маужырап та кетесің. Сегіз
жарымда оянсаң, аздап айығасың. Қиқымат (азан шақырып
қойған аты – Хикмет, Қиқымат деп кеткен өзіміз) тәсілмен

жуынып-қырынып, жарты құты әтірді үстіңе құйып жіберіп,
таксимен тура тоғызда кеңсеге тып ете қалсаң, дүние орнына
келді дей бер.
Бірақ бұл әркімнің қолынан келе бермейді. Ол үшін

Қиқымат болу керек. Бізге сол тоғыз жарымда түзу барсақ
та абырой. Иектің тұқылдары тікірейіп, көздің қызарғаны,
костюм-шалбардың мы­жыл­ғаны түк емес, әйтеуір, түймелері
орнында болса жарай береді.

Бүгін ойымнан Қиқымат шықпай қойды. Шылымымды
бұрқы­ратып қойып, тып-тыныш қалаға ұзақ қарадым. Ел
бейбіт ұйқыда. Бұрын-соңды ойыма келмеген, назарым аумаған
нәрселер жаныма маза бермей, құлқын сәріден құлазып мен

тұрмын.
Кеше Қиқыматтың үйіне барғанымды білемін. Әуелде сасып
қалғандай көрініп еді, жоқ, артынша жайылып жүре берді.

Әдетімше еркінсіп, лепіре бастап едім, Қиқымат: «Тс-с», –
деді. Жұмбақ кейіппен ортаңғы өлмесіне бастады. Төргі үйден
дар-дар күлкі, көңілді дауыстар естіледі.

жүр. Келісімен досымды қуантқаныма разы боп, жиі келіп
тұрмайтыныма өкініп қалдым.

жөнелді. – Әншейін... бір мәліштер, бізге кампан боп жа­
рытпайды. Солардың ортасынан сені көргім келмейді осы.

бас жазбағалы, тойыс, қоспағалы көп болды ғой. Ау, бәйбіше,
тезірек жасап жібер, батыр асығып отыр, солай ма?
Асығып отырмасам да: «Менің шөлімді тез басудың қамы
шығар» деп мақұлдай бердім.

Қиқымат тез оралды. Іле-шала бір табақ ет келді. Екі ста­
қа­ны мен жарты бөтелке ақаң да сап түзеп тұра қалғанда,

Қиқымат: «Бәйбіше, – деді. – Бұның келіспейді. Айында-
жылында үйге осындай асылдың сынығы келіп қалады екен.
Сарқыт ішетін кім деп ең оны? Әпкел, батырдың өз сыбағасы
бар...»

Заматта бәйбішесі мөлдіретіп бүтінін жеткізді. Менің
көңілім босап, көзіме жас келсін...

Бір уақта қарасам, Қиқымат екеуміз құшақтасып отырмыз.
Оған ұзақ әңгіме айтып жатқаным есімде, бірақ не айтқанымды
білмеймін.

Қонбайтын қонаққа жол-жоба үшін жат деп жабыса беретін
жылтырың мен емес. Асықпай, әйекеңді ертіп бір келсейші,
аунап-қунап жататын. Сенен айырылып, аналарға барғым да
келмей тұр, бірақ, амал не, қонақ деген аты бар ғой. Ал, жақсы,

үй-ішіңе сәлем айт.
Екеуміз сүйісіп қоштастық.
Содан үйге келдім. Әйеліме Қиқыматтың сыйын айтып күм­
пілдедім.

құнымды кетірмей, сыбағамды жеке тартты...
Әлгінде әйелім де бірге оянды. Үн-түнсіз кешегі киімдерімді
алып келіпті. Қарап едім... Түсім қарауытып кетсе керек,
әйелім кекете күлді. Өңірінде бір түйме жоқ, жеңім зорға ілініп

тұр. Шалбардың халі одан да мүшкіл. Қиқымат үйіне келерде
екі-үш жігітпен ерегісіп қалып, шырқыратып қуып едім.

деп, қобалжығанымды білдірмеуге тырысып, дүрдиіп, сыртқы
жүнімді қампайттым. Бірақ асүйге өте бергеңде айнаға көзім
түсіп еді, жүдеп қалдым. Сақал-мұртым тікірейіп тұрғанын
қойшы, бір көз жұмық... Көгеріңкіреп кетіпті.

сыйлады деп мәз боласың. Сыйласа, сыйлаған шығар, бірақ
сенен
құтылғанша
асыққан.

Әнеугүні
бастығын
қонақ
қыламыз деп отырған, Кұрекең дегені сол. Мына түріңмен сені

көрсетуге, жолдасым деуге намыс­танды да. Тіпті бүлдірер деп
қорқып, алдап-сулап шығарып салған ғой. Соған да мәзсің.
Өзіңе жараса ма осы?
Мен сыр бермегенсіп, оның сөзін жүре тыңдадым. Бірақ

жүрегім аунап түсті. «Солай екен-ау, ә? Осы әйелдердің
де басына кейде жақсы ақыл келетін сияқты. Анда-санда
солардың да сөзіне құлақ асқаннан зиян жоқ па деймін...
Балконда тұрып, будақ-будақ түтінді бұрқыраттым келіп.

Бірінші рет кешірім сұраудан гөрі кеңірек ойландым.
...Әкем жуас, жасықтау адам, бірақ мен ес білгелі атам мен
әжем­нің бауырында өстім. Әке-шешемді аға-тәте дейтінмін.
Әлі күнге сөздерін құлаққа қыстыра бермейтінім де содан.

Атам ауыл түгілі ауданға белгілі балуан еді. Немерелерінің
ішін­дегі ең кенжесі бол­ған соң ба әлде ешкімге есе жібермейтін­
дігімді танығандықтан ба, әйтеуір, мені бәрінен бөлектеп хан
көтеретін. Атамның айтқан әң­гімелерінен көкейімде өшпес

із қалдырғаны, менің жетінші атам Қарасай жаужүрек батыр
болыпты. Бір ұрғанда бұқаны құлатады екен. Құлатады
демекші, баяғыда жігіттермен бәстесіп, Тасқараның етке
өткізгелі торпағын тұмсыққа бір періп, талдырып тастағаным

бар. Батырдың тұқымы екеніме содан бері ешкімнің күмәні
жоқ. Шүбәлануға хақысы да жоқ. Күмәнданып көрсінші...
Атам ертегілерді, батырлар жырын, шежірені жатқа білуші
еді. Ауылдың шалдарын: «Түк білмейтін дүңгәна өңкей», – деп

сықпыртып алып, маған мақамдап айтып отыратын. «Ұғып ал,
құлыным. Атаң Қарасай сондай болған. Әкең жасық. Бірақ
тегіміз асыл екенін сен ұмытпа», – деп батырлық моральды
санама сіңіретін.

Бірде Қиқыматқа осыны сыр қылып айтып едім: «Ой, оның
күні өткен. Қазір заман басқа. Ондай болсаң далада қаласың
ғой...» – деді.
Ақыры, Қиқымат күлемін деп қашып құтылған.

... Бала кездегі кейбір үзік-үзік суреттер де әлі күнге көз
алдымнан кетпейді.
Ауылдың шетінде кетіп бара жатқан Жаппарханды атамның
дауыстап шақырып алғаны бар. Анау көлдей ғып сәлем

берді. «Ассалаумағалейкум!» «Уағалайкумассалам!» Сәлемін
молынан алды атам. «Шырағым, бие байлағандарыңа да біраз
болды. Ана сужүрек әкең сабасын жалғыз сарқып жатыр ма?
Қымызға неге шақырмайды мына мені?»

Жаппархан жалтақтап, үйме-жүйме сылтау айтты. «Әкең,
әлі қақшаңдап, билікті берген жоқ па саған? Сәлемімді толық
жеткіз. Қарасай батырдың тұқымы құлағыңды... деп айтты
де. Өзің үйге жүр. Қымыз ішіп кет. Жарықтық, дәру ғой, –

деді атам сақалын сипап. – Әй, шырағым, қымыз өзімізде де
жетеді. Әйтеуір, өздеріңдей балдар сыйлап, сәлем беріп, дәмге
шақырса, бір жасап қаламыз. Ана әкеңнің есіне салып қой,
баяғыда... сен барсың ба, жоқсың ба ол кезде?..» «Қай жылы?» –

деді Жаппархан жай отырмай. «Әлгі мамырда май боран соғып,
ауылдың бір қора қойы қырылып қалатын жылы... Қалқоздын
қара бұқасы құтырып, ауылды түгел тырқыратып қусын.
Сонан сенің әкең тірсегі дірілдеп, қаша алмай, анау үйдің

бұрышына тығылады. Аузынан көбігі бұрқырап, өкірген бұқа
дәл үстінен түсіпті. Мен үйде ұйықтап жатыр едім, әйтпесе
жаман бұқадан қашам ба, бір кезде бәйбішем жұлқылап, зорға
оятты. «Өлтіріп жатыр» дегесін, Қарасай атамнан қалған ақ

қанжарымды ала жүгірдім. Жетсем, әкеңді бұқа мүйізіне
іліп алыпты. Сондағы шыңғырған даусы әлі құлағымда. Бұқа
өкіріп, тақала бергенімде өзіме ұмтылсын. Бұлт етіп бүйіріне
шықтым да, ішін жарып жібердім... Соңынан қарасақ, әкең

қайбір жарып көріп еді, көн шалбары қаудырлап жүретін,
бұқаның мүйізі сол көн шалбардан денесіне дарымапты. Несін
ай­тасың, Қарасай атамыздың киелі қанжары жаман әкеңнің
жанын алып қалған сөйтіп...»

Мен атама сүйсініп, қызыға қарадым.
Ертесіне Жаппархан үйі бізді қымызға шақырды. Атам,
әжем үшеуміз бардық. Қариялар қауқылдасып, ұзақ-сонар
әңгімеге кетті. Қымыз келді. Әуелі атама, әжеме ұсынды.

Әжем маған өз ыдысынан ішкізбек бола бергенде, атам:
«Әйелдің сарқытын ішпейді менің ботам», – деп зекіді. Маған
шай кесеге құйып беріп еді, атам тағы жақтырмады. «Менің
құлынымның жолы үлкен. Атамыздың сыбағасын құй оған.

Сарқыты сендерге қалсын...»
...Тағы бірде ауылда той болды. Атаммен бірге бардым.
Шалдар төр үйде, ағамның қатарлары ортаңғы үйде отырған.
Мен ағаларыма бардым. Табақ тартылысымен қызып алған

Жаппархан бүйректі тұтасымен аузына атып ұрды. Менен
басқа бала жоқ, өзіме тиеді ғой деп тұрғам. Шыдай алмай:

«Бүйректі бер», – деп жабыса кеттім. Жаппархан итеріп
қалғанда, ұшып түстім. Жасық ағам үн-түнсіз отыр. Қолыма
іліккен кесемен періп жібердім. Шекесі қанаған Жаппархан:
«Қайтеді-ей!» –деп тұра бергенде, атамның күркіреген даусы

естілді. «Уай, менің балама тиіп жатқан қайсың?!» Анау жым
болды. «Бүйрегімді жеп қойды. Мен басын жардым», – дедім
атама.
Шалдар ду күлді. «Әй, балаң шермәш болады». «Жайыңа

отыр, – деп кесіп тастады атам. – Шермәш деп қаныпезерді
айтады. Менің балам асылдың сынығы, Қарасай атасы сияқты
батыр болады. Ақыл көп өзінде, жолды білуін көрмейсіңдер
ме? Баламдікі жөн, бүйректі неге жейді ол ит? Әй, – деді

Жаппарханның әкесіне – балаңды тый, әйтпесе аттың
бауырынан өткіземін. Жол-жоба үйретпей, жастарды бұзатын
осы сендерсіңдер...»
Бір күні есік алдында ойнап жүр едім, атам шақырды. «Ал,

батыр, үйдің артында ана қисық ауыздың шермәші бір топ
баланы бұзып, шылым тартып, карта ойнап отыр. Сен шатырға
шық та төбесінен...»
Мен түсініңкіремей бөгеліп қалдым. «Шаптыр!» – деді атам.

Мен күмілжідім. «Үлкен болса да жеңілме. Қуса, қорқақтар
құсап тұра қашпай, қарасайлап қарсы ұмтыл. Зәресі ұшады».
Лып етіп шатырға шығып, әлгінің тақыр басын тауып алу
оп-оңай болды. «Жаңбыр жауып кетті ғой», – деп әлгі басын

көтерді де, маған қарап қатты да қалды. Тура маңдайдан
құлдилатып мен тұрмын. «Қап, бәлем...» – деп, сатымен маған
қарай өрмелеп, лезде төбеге шықты. Қарасайлап тұра ұмтылып
едім... ғажап... тайып отырды. Артыма бұрылсам, таяғын

көтеріп атам келе жатыр екен...
Бұрын осы бір оқиғалар есіме түскен сайын мәз болып
күлуші едім. Бүгін күле алмадым. «Батыр, батыр» дегенге
бөсе беріппін. «Tіcқағар тентек» дегенге телпегімді аспанға

атыппын. «Жеке тіршілігім – өзімдікі, не істесем де өз еркім»
деп жүріп, «Өлшемді өмірді өлшеусіз шашыппын-ау» деген
ой тығырығына тірелдім. «Ұсақ-түйек, күнделікті күйбең
дейміз, соның өзі өмір емес пе? Тірлігім қандай, достарым кім,

өзім кіммін?» деген сауал сумаң етіп, алдымнан аяқ астынан
шыға келді. Өмірімде бірінші рет басыма келген ой жанымды

жегідей жеді. Осы уақытқа дейін ішіппін, ісініппін, ісіріппін,
содан шыққан қарағайдай мүйізім кәне? Кенет бүкіл тірлігіме
күлдім. Өз кемшілігіңе өзің күле білу де ерлік. Ал, нар тәуекел,
Қиқымат екеуміздің басымыздан кешкендерімізді сіздерге

жүргендегі дағдымен байқамай басып жіберіппін. Іле-шала
түзелдім, –... еке.

дейді.
Арақты қойып, абыройлы бола бастағалы айбардан айы­
рылып барамын ба, әйтеуір, әйекеме жалтақтап, шөлмектесімді
оққа байлап жібердім.

Өткен күндер ойына оралды ма, күрсініп қойды.
Әңгімені ауырлатпай, беріден қайырғым келіп:

өкпелеген сыңаймен. – Бір идея кернеп барады. Сен, былай,
қыдырып қайтсаңшы. Мен есік-терезенің тесігін бітеп, қатыра
қояйын. Қыс болса келе жатыр.
Әйекем жайраңдап, жөнеп берді. Мен саймандарымды

әйеліңнің түзде болуына көрінген екен. – Ыржиып Қиқымат
кірді. – Сендерді тату боп қапты дегенді естіп, құттықтағалы
келдім.
Қысылтаяңда екі ақ, төрт қызыл сыйып кететін кішігірім

коймадай қойнынан «Вермутын» суырды. «Бүгін бір тойып
ішейін, сосын қойдым. Аузыма алсам, батырдың тұқымы болмай

кетейін», – деп қызып отырып, қара басып қалса да, құрғыр,
мөлт-мөлт етіп көзді тартып барады.

алып, «емк 0, 8 л. креп. 19°» деген жазуды көріп, көмейім бүлк
ете қалды. Терлеп те кетсем керек.

көзімді қысамын келіп, аяғыңды басамын келіп, бәрібір
аузыңнан қағынып, бөсіп-ақ жібергенің... Уақасы жоқ,
қазір Қарасай батырдың заманы емес. Уәдеде тұрмау моды.
Айтқанын емес, айтпағанын істейді ақылдылар.

Өзімді ақымақтар санатына қосқым келмесе де: «Айттым –
бітті» деп төс қағып жүргесін, әлі де жібіңкіремей тыртысып
тұрмын. Қиқымат қиқылдап күліп, арқамнан қақты.

сәлем бермеді» деп, Кәкеңді қонақтарымен қоса тырқыратып
куғаның? Сондағы сенің Кәкеңнің денсаулығы үшін тост
сөйлеп, жүз грамм ішіп: «Кәке, мен сізді жақсы көремін, бірақ
жаңа: «Баласына маған сәлем беруді үйретпеген итті сабамасам,

батырдың тұқымы болмай кетейін» деп ант ішіп қойып едім,
сөзімді жұтсам кім болғаным», – деп періп жібергеніңді ел
аңыз қылады. Ал әнеугүнгі сөзің... Онда сен ызу болатынсың...
Так что, адам емессің...

Менің көзім еріксіз ежірейіп, еденде жатқан жұмыр бас
балғаға түсіп кетсе керек, Қиқымат қипақтады.

Қиқымат қуысты үңгіп барады. Әлі де қарысып, рай
танытпадым.

ғынысып көріскенде... Тұнжыр тіршіліктен тойғанда... Кеше
сен қойсаң, бүгін мен қойсам, бүрсігүні анау қойса, дүние не
болады? Көңілділер қатары сиреп, ортасы ойсырап қалмай ма? –
Ол осылай бір көсіліп, қайта орағытты. – «Арақты қойсаң,

төбеме көтерермін» деп қатекең айтпап па еді? Айтқан.
Талай жыл бойы айтқан. Төбесіне көтермек түгілі, төбесін де
көрсетпей кетті емес пе?

шықты ма? Тесік тығындап... Сенен ылубой алқаш артық.
Мына сен құсап біреудің қабағына қарап жатпайды, қалаған

жеріне қисая кетіп демалады. Сенбі күні құрымын қолтықтап
қамауда отырмайды.
Менің тісім шықырлады. Топсамның босап, қаусап баpa
жатқанын сезе қойған Қиқымат:

салынған қорапшаны ақтара бергенімде, ішінде бір шайтан
көбелек жүр екен. Езе салайын деп әрі басамын, бері басамын,
қуыс-қуысқа тығылып, құтылып кетеді. Күйгелектеніп,
балғамен періп қалғанымда, қисық шегенің бірі шоршып келіп

шекеме тиді. Даусым қатты шықса керек, Қиқымат жетті
аптығып.

бө­лінетінін былай қойғанда, портвейн, вермут, рубин деп кете
бе­ретінін, олардың айырмасын менен жақсы білесің.

Қиқымат. Сөйтті де «Вермуттың» тағы біреуін суырды. – Ішіп
отырып қарт ойнасаң, қолың шығады, әнгімелессең, сөзің
жарасады.
Екінші бөтелкеден кейін есептен жаңылдық. Отырып әңгіме­

лесеміз, дүкенге бара жатып әңгімелесеміз. Бәрібір әңгімеміз
жарас­пады. Қан да қызды, дау да қызды. Қиқымат қояр емес.

Енді құрып қап па? Жын ұрғандай ошақтағы отқа құлай беретін
қоңыр көбелекті біздің ауылда шайтан көбелек дейді. Біздің
елді түгел өтірікші деп көрші, кәне? Бала кезімізде жүйрік

боламыз деп, шайтан көбелекті езіп, табанға жағатынбыз.
Баяғыдан қалған аңыз бар. Атамыз Қарасай ұшып бара жатқан
шайтан көбелекті көздеп жаттыққан.

жын қағып па? Жай көбелекті жай сен атасың. «Шайтан мен
көбелекті бір жебемен» деген сөз содан қалған», – деп соғып
жібердім.
Өлеңге жүгінгесін, Қиқымат мылқиып қалды. Оны жеңіп

Жүні жығылып қалған шөлмектесім қайтадан бас көтеріп
шыға келді.

фотоға түсірген сен ғанасың ғой. Негативінен көбейтіп,
жұрағатыңа таратпайсың ба?

көрініп тұр ғой, бірақ Қарасай батыр шайтан көбелек
атып келгеннен кейін батыршасына... тойыс, бәйбішесіне
абияснителный жазбаған шығар...
Ол қиқылдап күлді. Менің қаным басыма шапты.

Мен басылғанша, әйекем келді аптығып. Не тындырғанымды
кө­руге асығып, алқынып қапты.
Есіктің сол қалпы тұрғанын көрді де:

Жалт қарады да, шатақ іздеп шатынаған көзімнен танып
қойып, бұрқ ете түсті.

құ­тырсын.
4-0047

Кеңірдегінен алдым да, есікке қарай атып жібердім.
Қуып жетіп, құйрықтан қайқайтып тұрып бір тептім.
...Ал енді бас мынау... Ана бөлмеде теріс қарап жатқан
әйекем анау. Өкпелеп кеткен Қиқымат тағы бар. Сараңдығы

Қиқымат аппақ төсекте белуарынан мамыққа көміліп отыр
екен. Үсті-басы тап-таза, шашы да, бет-аузы да орнында. Сақал-
мұртының тұқылдары да тікірейіп тұрған жоқ. Бұрыштағы
айнадан өз түрімді көріп, біртүрлі қорынып, қысылыңқырап

қалдым.
Әйелі аңқылдап қарсы алды, кеше күйеуі арақ ішіп, қеш
келген үйге ұқсамайды.

басқа сөз түсе жаздап, абырой болғанда тіс арасында қалды. –
Кеше...
Қиқымат:

Кешегі шаруаны аяқсыз қалдыруға болмайды. Шеті көрінген
екен, шап бер де айырылма. Әйтпесе... Пөтепкіні потносқа сап
әкеп беретін заман қайда?
Мен аң-таңмын. «Пөтепкісі несі? Түнде менімен шайтан

көбелекке таласып, ақыры таяқ жеп кеткен Қиқыматым ба,
басқа ма?»

бір жолығатын кісілер бар еді...
Әйелі заматта су жаңа қара костюм, ақ көйлек, галстукты
алып жетті.

бара жатқан жоқпын ғой. – Қиқымат разы болған кейіппен
кеңк-кеңк күлді. Сосын сәл өзгеріп, жұмбақ кейіппен: –
Мұндай киіммен ондай жерге баруға болмайды. Көзге бірден
түсесің, раз, ішіп-жегесін байқамай былғап аласың, два. Лықия

Қиқымат қапыда кетті-ау деп қорқып қалып едім, жоқ,
әйелі жайраңдап, қалағанын жеткізді.

айтқаны. Шәкіртін мәпелеп, рингке шығарып сап тұрған
жаттықтырушы сияқты...
Кафеге келгесін кешегі айыбымды жуып-шаяйын деген
ниетпен елпілдей бастап едім, Қиқымат:

жыртық бес теңгең қай тесігіңді тығындайды. Біздікінің қызыл
қағаздарын қаужаңдайық, – деді. Жонданып шыға келіпті:

арманы!
Тілімді кеш тістедім. Әдет болғасын осы. Аузыма арақ
тимесе де, бөтелкеден иә рюмкадан су ішсем болды, қағынып
шыға келемін. Бірақ Қиқыматым қиқаятын емес.

да, – деп кеңк-кеңк күледі.
Екеуміз де жіпсіп, кең отырдық.

жүрмейді, қызуда қағида болмайды. Ішіп отырғанда айтарыңды
айтып қал, бәрін араққа жауып құтыласың. Ертең мақшарға
барғанда... – Қи­қымат мұңайып, күрсініп салды. – «Ішкендегі
істің бәріне сен емес, ақаң жауап береді» деп еді біздің ауылдың

молдасы, бас жазып отырғанымызда. Ертеректе диуанамен
боза ішіпті, содан қалған сөз дейтін. Шиша атаулы сен үшін

шыңғырып жатса, жанынды қинап қайтесің? Кел, одан да
аталарымыз үшін алып жіберейік.

дедім жүздетіп жіберіп. – Осы сенің не сиқырың бар? Кеше
ғой, сен де іштің, мен де іштім. Біздің үйде қырғиқабақ соғыс,
сіздің үйде жайма-шуақ. Мен таңертең оянсам, еденде киімшең
жатыр екем, ал сен боз биенің сүтіне шомылғандай балбырап

естігесін каны тасымаса, қатын бола ма? Ал мен өмірі олай
деген емеспін. Қараптан-қарап абыройымды айрандай төгіп
не көрініпті! Атақтылар аз ба? Соның бірімен танысып, төс
қағысып келдім деп бір желпініп қоям. «Сіздің үйдегі келін

үшін деп көтерді» деп бастырмалатам ізін суытпай. Кітабын
оқып, кинодан көріп жүрген қадірлілер сыртынан мақтағанын
естігесін қатекем қалай кеңіп жүре бергенін білмей де қалады.

бөсіп қайттың ба, мейлі, бірақ үйіңе жақындай бергенде
желге қарап бес-он минут бөгел. Өзіңе-өзің кел. Жын қуғандай,
сегізінші этажға жүгіріп шықпай, маң-маң басып көтеріл.
Қатекең қабағын түйіп қар­сы алса, сен жұмсақ жымиып,

түзу келдің бе? Жын қаққандай жетесің. Көзің қанталап:
«Пәленшені бүйтіп жібердім» дейсің. Ол аз болғандай, «Жаңа
ана біреу маған көзінің қиығымен қарады, барып ойып әкеле
қояйын, атамнан қалған қанжарым қайда?» деп, басыңды

жоғары көтерді... – тойыс, коптасымен таңып алып, жеті түнде
қарасайлап ұран саласың. Сосын кім жақсы көреді сені?
Томсарып, жүзді тағы жылжыттым. Қиқымат сылқ-сылқ
сімірді.

шешін. Бір туплиды жартылай шеше беріп: «М-м, да, бұл бір
қызық әңгіме болды» деп ыңыран. Өзі-ақ елең ете қалады.
Онысын байқамаған болып төрге оз. «Шаршап келдім,
бәйбіше, шайың бар ма?» де. Тіліңді бұрасаң да, Р-ды анық

айту міндет. Шайды ұзақ сорапта. «Да! Сендердің қамдарыңды
ішемін... тойыс, жеймін деп жүріп алқаш боп кетер ме екем?»
Мұңайыңқырап, бірер мүйнөт үнсіз қалсаң, «Не бітірдің?»
дейді өзі-ақ шыдамай.

«Тұра тұршы, алқымнан алмай. Қаталап бара жатсам...
Осы рақаттанып та ішпеймін, басым шулап, жүрегім қағып
әкетіп барады. Амал не, бұл заман бір туғанға болмаса да, бірге
ішкенге аузындағысын жырып беретін заман. Бірдеңенің шеті

көрінгесін, қайтейін... – Содан соң: «Бәйбіше, таңертең тағы
жолығу керек, маскүнемдер құсап былжырап оянбайын, жылы
су дайында. Төсекті жаңа диванға көпіртіп сал. Ана ескі төсек
жамбасыма батып жүр. Сосын бері кел, делабой әңгіме бар» деп

маған соң: «Хрустальға қарық болғың келсе, бокстан абсолютті
чемпионға тиіп ал» деп айқай салғам.

қырық өтірігің жүрмесе, қиын. Бері қара. Мен бір қызық
айтайын. Кеше үйге дәл жаңағыдай кірдім. Төртінші кесені
орталай беріп: «Бәйбіше, не істегенімді білесің бе? Айтқызбай
тапшы, күнім!» – деп күлімсіредім. Қатекем беріден қайтты.

«Кілемнің ыңғайы бар ма?! Өткенде бір ай ішіп... соңына түсіп
дегенім ғой, айырылып қалып едің...» «Кілем деп күйдіреді ғой

кісіні!» – Аздап шамданып алып, жайлап қана: «Пөтепкі!» –
дедім. «Көтегі несі?» – Қатекем шошып кетті. «Маған жет­
пегені көтек еді, көтекті мына сендер айтасыңдар. Мен пөтепкі
деймін». Өстіп бір зекіп алдым да, күрмеліп, икемге зорға

келіп тұрған тілімді бұрап-бұрап, орысшасын тураладым:
«Путевка!»
Әйелім әуелі аңырайып, дем ала алмай қалды. Артынша
көзінде нұр ойнап, бетінің, ернінің ұшына мейірім ұялап,

орнынан тұрып келіп, тура баяғы қыз кезіндегісіндей сүйіп-
сүйіп алғанда, мен... Арақ сасып отырғаныма өмірімде бірінші
рет ұялып кеттім. Содан ол орнынан тұрып бұрала басты.
«Жылы су дайын боп қалды. Әлгі бір хош иісті ұнтағым бар еді,

соны себе кояйын».
Мен мырс-мырс күлдім: «Бәлем, ұнтағың да, жұмсағың
да әлі талай менікі болар». Бір уақта қасыма кеп, қиылып
тұр: «Папасы, әлгің Алма-Арасанға ма?» Қиқымат деп қарап

тұрушы еді бұ­рын. «Ауылдан... тойыс, Алматыдан алты адым
ұзап көрмеген айналайыным-ай! Алма-Арасанға алу үшін
өстіп әркіммен бірге ішіп жүретін кім деп ең мені? Өзі ғой, өзі!
Кисловодск!»

Ол қуаныштан қып-қызыл боп кетті. Мойнымнан құшақтап,
былай, саусақтарымен шашымды тарамдап, ашынамнан ары
аялады. «Түсінем ғой, сені жаным. Енді көп ішпеші. Ауырып
қаласың ғой. Баяғыда, жаңа танысқанда, шампан ғана ішіп

жүргенде, қандай әдемі едің!»
Менің сол кезде былай шыға бере «Рубинға» басатынымды
қайдан білсін. «Шампан секретаршаға жұғын. Өзімен өзін ішу
керек. Кілегейдей коньягың, арқыраған арағың болмаса, сөзің

кім, өзің кім? Сосын, бері қара. Бүгінгісі бастамасы ғана. Шеті
қолға ілікті, енді содан айырылмай, суарып отырып, суырып
алу керек. Бергенін мөрінен, бермегенін көмейінен. Ұқтың ба?
Барыңды қалтама сал, тізгінімді тартып, қолымды қақпа. Өзің

білесің, курортқа жі­беретіндей әкетіп бара жатқан ауруымыз
жоқ. Сондықтан қалта керек. Бұйырса, бір демалайық...»
Содан шомылдырып, арқамды ысып, тербетіп ұйықтатты
ғой, тербетіп. Енді, бұйырса, пөтепкінің сылтауы маған біразға

дос болуға, бір-біріміздің сырымызды жұртқа жаймауға ант
етейік. Сосын бір сыр ашайын.

қалмай жүріп ебін тауып, әнеугүні қолға түсіргем. Сол күйі
сейфімде жатыр. Уақыты келгенде әкеп беремін. Бейшара
бәйбіше местком пөтепкі әпереді дегенді түсінде де көрмейді.
Үстіне қосып төледім, осынша уақыт арақ ішіп, ауру болдым

деп, қоқырайып, бір жыл төбесінде ойнап жүремін ғой енді! Һe-
he-he...
Үйге жете бере жел қақсын деп біраз тұрдым. Қиқыматтың
айт­қанын істеуге тырысып бақсам да, дағды тартып барады. Бір

туфлиді шеше беріп: «Бұл бір делабой» дегенімше, дөңгеленіп
барып, әрең оңалдым.

Ысқырынған әйелімді «айналайын» деп алдандырмақ
болып едім, оным, «атаңның аузын...» дегеннен ары шықты.
Ықылық атып, тілге зорға келдім.

болған адамдарыңды бір апта ішкізіп-ішкізіп, ең соңында
беделді біреуінін алдында тойып алып: «Шетіңнен арамсыңдар.
Жағынып, жалтақтап жүрер жайым жоқ. Сендердей иттерге
күнімді салмасын» деп тұра қуғаның қайда? Бізге жақсылық

қыламын деп ішпей-ақ қой. Ішпей, түзу жүрсең, үйдің өзі
курорт...
Сұңқылдап, шұбыртып барады. Бетімнен алғанына жыным
келді. Ішкен кезде қату қабақ көрсем, қаным басыма шабады.

Бұл қалай? Я мен Қиқыматқа ұқсамаймын, я менің әйекем
оның қатекесі сияқты емес. Әйтеуір, маған дегенде сылтау
атаулының сұйылып жүре беретіні несі? Мен неге Қиқымат
сияқты емеспін, бұл неге Қикыматтың әйелі сияқты болмай­

ды, ә?
Таңертең оянсам, еденде киімшең жатыр екенмін...

Қиқыматты көргенде денем дір етті. Әйтеуір, ұрттама­
ғанымның арқасында ұрынбай қалдым.

Өткенде әне бір мәліштермен бірге мазганы майыстырыпсың
ғой әбден. Мені сыртымнан келістірген екен... қолыма берер
ме еді қазір... сен үндемей басыңды шұлғи беріпсің... «Есер»
депті, «алды-артын ойла­майтын даңғой» депті. Жайына тыныш

жүрмейді» депті. Ауыз­ға бір періп қуып шығудың орнына: «Әй,
ондай қияңқылығы бар ол тентектің» деп қоштап қойыпсың...
Қиқымат қиқылдап күліп алды:

Жұмарлап тастай салған көпшігіне қалай қисая кеткенімді
байқа­май қалдым. Жібігенімді қапысыз таныған Қиқымат
қолтығымнан қорықпай ұстады.

ойнап-күліп отырған адамдармен қайтіп бет жыртысасың?
Елдің де пікірімен санасу керек қой.

ашып тас­тайсың-ау! Сондай да тіршілік бола ма екен? Өмір
деген күліс сияқты, құпиясымен қымбат. Қартаңды ашып
отырсаң, сенен кім қорқады? Ондайды менсінбейді қазір.
Баяғыда біреу, сөзіне қарағанда, керемет ақылды болу керек:

«Біреу білгенге дейін сырың – сенің құлың, біреу білгеннен
кейін сен сырыңның құлысың» депті. Сон­дықтан сырыңа
тіліңді жолатпай, қатпарларыңа көміп тастап, ел­дікін сыйлап
отырып, суарып отырып суырып ала білу керек.

деген. Сырын алдырған адам ашсаң – алақаныңда, жұмсаң –
жұдырығыңда болмағанымен, алдыңда именіп, жүдеңкіреп
тұрады. Кәтелөгі іс­тейтін кісіге сол да жетеді. Кіммен қалай
сөйлесуді, кіммен кімнің қалай екенін біліп алсаң, жоспарлы

жүрісіңнен жаңылмайсың, жар сүзбейсің, бір. Екіншіден,
сыр деген сандықтағы қазына, сатуға болады. Кілтін тапсаң,

қып-қызыл пайдаға шаш-етектен батасың. Кеше үндемеген
себебім, сен туралы олардың не ойлайтындарын сарқып алу еді.
Жарайды, сені қойшы, ертең тіпті мықтылар туралы да «деп»
қоюы мүмкін. Ондай кезде қапы қалсам, Қиқымат болмай

кетейін. Керек десең, әңгімеге әуелі өзім түрткі боламын, анда-
санда қопсытып, көңірсітіп қою да керек. Қызды-қыздымен
біраз жерге барып, шер тарқатысып отырған шөлмектестеріме
ши жүгіртемін. Жоспардағы жанды көлденең тартып, «Соның

өзі қызық жігіт» деп қоямын жайлап қана. Бұндайда «Қызық
емес, қырт жігіт» деп қолқ ете қалса, шаруасын шалқайтып
жіберетініме илана бер. Егер: «Қай мағынада?» деп қармақ
тастаса: «Жалпы дегенім ғой» деп жұмбақтап, жылыстатамын.

Ары қарай қалай жалғастыру жағдайға қарай. Ал: «Несі
бар, қызық жігіт болғанда қандай! Оригинальный адам!»
деп есе жөнелсе, мен де құр қалмай: «Оригинальныйың не,
гениальный», – деп көпіртіп, құтыла саламын. Кейде амалдап,

иіп әкелуге тура келеді, адамның айтқысы келмегенін айтқыза
алсаң айызың қанады. Басталғасын бітті, өзінен-өзі бықсып,
қоздай береді, тек қана бірер бөтелкеңмен, бір-екі ауыз сөзбен
көсеп отырсаң болды.

Әркім өз кәтелөгін қайнатсын. Сенің бауырмалдығың, өкпе,
назың кімге дәрі? Көңілден көже қымбат. Мәселен, біреуді
шын ниетіңмен жақсы көрдің делік, одан оған не пайда? Ал
көңілің селт етпей-ақ қойсын, бірақ қысылып тұрғаныңда

кілем тауып берсең, құның артады. Қарымтасы да қомақты
болмақ... Солай бауырым, сен батырдың тұқымысың ғой,
бірақ батырға да жан керек деген. Тіке өзіңе қатысы болмаса,
килігіп нең бар? Әлгі бір әңгіме құлағыңа тиген екен, енді

«сендер сөйдепсіңдер» деп ешкіммен шатақтаспай-ақ қой. Бер
жағыңды беріп, бұрынғыдай алдай сал. Ішің білсін. Біліп ал,
бәрін біліп ала бер... Ішкі зарядың молаяды. Атылған снаряд
құсап босап қалғаннан сақтасын, һе-һе-һе...

Бірнеше күннен кейін үйреншікті кафемізде бір топ
жолдастар кездесіп қалдық. Әрнені айтып, әзіл-қалжыңымыз
жарасып, дуылдап отырғанбыз. Қыза бастадық-ау деймін, бір

кезде әңгіме ауырлап, бірдеңенің иісі шығайын деді. Біреу
бастығының бюрократтығын, біреу көршісінің қырсыздығын
көйітті. Әйтеуір, кейіпкерлер бейта­ныс болғандықтан бейтарап
отырғам.

Ша­шалып қала жаздадым. Денемде бір пәле асыр салып
өтті. Әйтеуір, жолға шыққан жұдырығымды иіскегенсіп, өз
танауымнан қа­йырдым. «Біліп ал, біліп ал» деп Қиқымат
қақсап тұр көкейімде. Қасымыздағылар «темекің дымқыл

екен, сорылмайды» деген құрлы селт етпей, жайбарақат отыр.
Бақсам, Қиқымат қу екен. Оның қызметі өскенін бұл білмей
қалыпты. «Алдын ала маған неге айтпайды ол», – деп кіжінеді
бұл. Пысық, яғни арам. Жұмыста абыройлы көрінеді, адал

болса сөйтер ме еді? Әркімге жымия қарап жүргені – жағыну
деген сол. Үнемі сыйлық алып, алғыс естиді. Қиратып жатқан
түгі жоқ, әйтеуір, кілтін табады да. Кеше бұл, рас, сәл қызу­
лау, үйіне барып, сыраға шақырған екен: «Ертең жиналыста

сөйлеуім керек, кітапханаға барамын», – деп кергіпті.
Жиналыста сөйлеп көзге түспек қой тағы да. Кітапханада несі
бар оның? Бұл шақырғанда дүниенің бәрін тарс ұмытып, неге
ілесе бермейді, ә? Осы тектес бірдеңелерді шұбыртып барады...

Қолымның дірілдей бастағанын сезіп, тақырыпты жақ­
сылық­пен өзгертуге талап қылдым. Бірақ жиналғандар дәмін
енді ала баста­ған майлы жіліктен ажырағысы келмеген сыңай
танытып, қоздырып қояды:

денесі, жүрісі, күлкісі – бәрі де жексұрындық белгісі ретінде
жан-жақты бейнеленді. Ең соңында қайран менің досым
Қиқымат дүниеге келгеніне, жер басып жүргеніне жазықты
болғанда, шарт кеттім:

сыра ішіп, іңірде жылап қоштасып едің ғой. Осыныңды көзіне
неге айтпайсың?

Әуелде анау сасып қалды. Бір кезде бүкіл ұятсыз қажырын
жи­нап: «Сенің жұмысың қанша?» – деп балағаттасын келіп.
Менің сырымды біліңкіремейтін еді, байғұс. Қасымыздағылар
лаң туып келе жатқанын аңғара қойып, жым-жырт тына

қалған. Төңіректі енді не болар екен деген әуестік жайлағанын
бүкіл денеммен сезіндім де, барлығын жиып-теріп, таразының
сол жақ табағына тастап жіберіп, нар тәуекелмен жалғыз
қалғанды хош көрдім...

Шартпа-шұрт салысып қалдық. Екі айналуға келтіргем
жоқ. Әп-сәтте жидек жегендей болып шыға келді. Сол кезде
Қиқыматым кіріп келсін.

үшін әркіммен жауласа берсең не болмақ? Дей берсін, сенің нең
бар? Шырық бұзбасаң, ішкенің бойыңа сіңбей ме?
Қиқыматым қоңқылдап, жер-жебіріме жетсін. Қасы­мыз­
дағылар да оны қостап, қауқылдаса жөнелді.

Күйіп кеттім. «Пікір» дейді ғой... «Әй, атаңа нәлет, ақыры
абыройсыз болғасын, біржола жалаңаш қалайын» деп,
Қиқымат досымның безерген бетінен айдап кеп жібердім.
Столдың астына сырғанап кеткен ол тоқтағанша, есіктен бір-

ақ аттым. Ақыры бітіретін іс қалған жоқ, бір топ мәліш мен
сияқты көкжалмен төбелесіп жарытпасы кәміл.
Далаға шыққанымда кешкі самал бетімнен аялай сипады.
Жа­рықтық табиғат бәрімізге бірдей ғой. Өзіммен-өзім оңаша

тұрып, әлемге көз салдым, ауыр ойға шомдым. Әлгілердің мені,
асыл қанның соңғы тамшысын сырттай келістіріп жатқанына
ішім удай ашыды. Сондай мәліштердің де еркекпіз, ерміз
деп атқа мініп жүр­гендеріне зығырданым қайнады. Менің

жүрегімді көзір тұзымен ұрып жіберген Қиқымат көзіме
елестегенде, қалш-қалш еттім. Кенет батыр атам есіме түсіп
кетті де, бейуақта еңіреп тұрып жыладым.

Біздің бір жолдасымыздың аңқаулығы арамызда аңыз бо­
лып кетті. Қалбалақтап, не нәрсеге болса да аузы аңқиып, көз­
сіз сене беретін. «Қайрат» «Спартакты» жиырма бес те бір ғып
қиратып салды» десең, бөркін аспанға атып, жуып жіберетін.

«Кеше түнде Қара теңіз құрғап қапты» десең: «Апырмай, биыл
барғалы жүр едім, суына шомылып, жағасында аунап-қунап
жату бізге бұйырмаған екен», – деп уайым қылушы еді.
Аңқаулығына қарай: «Ашық ауыз Аңқабай» деп келемеждеп

жүрдік те, ақыры азан шақырып қойған атын сызып, Аңқабай
атап кеттік. Зілсіз қалжыңға айналдырғаным болмаса, өз
басым оны жақсы көретінмін, қалай дегенмен, аңқаулық пен
арамдық ұялас бола алмайды ғой.

Бір күні жігіттер жиналып отыр едік, Аңқабай жап-жаңа
бәкісін көрсетіп мақтанды.

аударып-төңкеріп. Тырнағын сызып, жүзін тексерді: –
Нағыздың өзі. Сый қонақ болып отырғанда бас мүжуге лайық.
Әй, осы маған жарасады!

алсам...
Қиқымат бәкінің бұйырмасын байқаған соң, тісін шұқылап
сәл отырды да:

аттының шаужайына оралатын мені кім деп ең? Менде де құда
бар, керек болса, Қапқазға жіберіп, мен де алдырам. Өзіңе құт
болсын. Бірақ мұндай бәкіні құнын кетірмей, сәнімен ұстау
керек. Бәйбішеңе бүліштен қын жасатып ал. Дүйім жұрттың

ортасында отырғанда, қалтаңнан алып... былай... бабымен
қынынан суырсаң, даражаң артады.
Аңқабай елп ете қалды. Елдің бәріне тәлкек болып,
төменшіктеп жүруші еді, енді солардың бірінде жоқ бәкісі

арқылы теңесіп қа­латынына қуанып кеткен сықылды.
Екі күннен кейін біздің үйде тағы кездестік.

Қияр да келді. Аңқабай жан қалтасынан қанқызыл бүлі­
шін шығарды. Әдемілеп-ақ тіктірген екен. Белбеуі бар. Қи­
қымат тә­сілмен, созып-жазып, баптануға тырысса да, асығып-
аптығып, қолы дірілдеп кетті. Ақыры шық еткізіп ашып, жеңін

түріп, «бісміллә» деп қияр турауға кіріскенде, Қиқыматтың
көзі лайланып барып орнына келді.

қияр турап бәкіні де қорламау керек қой. Осы сендерде қасиет
қалмаған ба деп қорқамын.
Өзіне ғана тән машығымен бәрімізге мат беріп алды да:

алты жерден тас қондыр. Содан кейін шалқасынан түспегенді
маған жібер.
Бір жұма өткен соң Аңқабай аңқытып келіп бізді тапты.

жарқ-жұрқ етеді. Таңғалысып, жабыла мақтап жатыр едік,
Қиқымат тағы бірдеңені қоңырсытты.

бұйырса жақсы болар еді.
Әжептәуір уайым қылып тұр. Аңқабай аузын ашты да
қалды.

басына күмәжнегіңді қалдырып, екінші басын аралап кете­
тін аңқа­уым сен емес пе едің? Тілімді алсаң, былай ет. Мына
шығыршығына күміс шынжыр тағып ал. Баяғының қалта
сағатын білесің ғой, сол құсатып бір жеріңе байлап алсаң... ұры

алмайды, ішкен жеріңде қалмайды. Шынжырын жарқыра­
тып, түймеңе іліп қойсаң, дұшпан көз болады.
Аңқабай бәкі салған қалтасын сипай-сипай кеткен.

желпінді. Сала құлаш күміс шынжыр омырауында жалт-жұлт
етеді.

адам баласы ұстап көрмеген... – Мадан ханның гауһарын сал­
мақтап тұрған Аяз биден бетер толқып, түсін мың құбылтты. –
Бірақ дерті бар, бәкің ұзаққа бармайды.

ғой. Зауытта зергерлікке орын жоқ. Әйтпесе мынадай бәкіге
осындай да сап жасай ма екен?

ақы­лымның арқасында айықтырғыштан аман құтылып едің,
білгіш боп қапсыңдар ғой бүгін.
Бұнысы рас болғасын үнсіз қалдық.

ғын шыж­ғырып, әбден күйген кезінде мала қою керек. Сонда
пласмассы­сы тас болып қатып қалады. Құйрық майдың қа­
сиетін білмейсіңдер ғой, өңшең есірік.

Мұны айтқан жігіт күрсініп қойды. Қиқымат оған тұқырта
бір қарап, сөзін сабақтады.

дегенің әрі шипа, әрі зергерлер үшін таптырмайтын нәрсе, – деп,
оның қасиеттерін шұбыртқанда, бәріміз де құйрықты жегенге
мәз болып жүргенімізге ұялып, үйге қайттық.

Ертеңіне түрі әлем-тапырық болып, алқынып Аңқабай
жетті.

шалдан тұтас құйрықты әрең алдым. Бағасы удай екен. Үйге
әкелген соң түгел турап, шыжғырдым да, күйе бергенінде
бәкімді ішіне салып жібердім. Біраздан соң суырып алсам...
Міне...

Кешегі көз тартатын сиқы жоқ, жалаң темір қалыпты.
Жігіттер не күлерін, не күлмесін білмей булықты да қалды.

жаны ашыған мен емей кім? Өзіңнен көр. Ит-ау, мен айтты
екен деп далбақтай бересің бе? Берекесіздеу екеніңді баяғыда
білгем. Басында айттым ғой, бұл бәкі саған емес, маған
жарасады деп... Енді екеумізге де жоқ.

Жігіттер алқынған Аңқабайға басу айтып, аяғын күлкіге
ұлас­тырып, тәлкек қылды. Неге екенін білмеймін, мен күле
алмадым.

қайбір сағынып, еметайым езілді дейсің, соғымның қамы
да баяғы. Бажам бас бұғалтыр еді, қолынан біраз нәрсе
келетін. Бірақ бұл жолы: «Тексеріс көп, кәнтірөл күшті» деп
жасқаншақтап отыр. Сендердің сыбағаларың деп желкілдеткен

бір жәшік чех сырасы мен бес бөтелке «Пшенишниімнен»
де қайран болмай ішім удай ашыды. Деректірмен бұрын
дәмдес болғанмын, бірақ қанша жұқалатсам да, жақауратып,
жолатпады. Аңысын аңдиын, ұңғыл-шұңғылын қазайын деген

Ертесіне бажам әбігер болып жүр. Бақсам, ауданнан
хабарлапты, астанадан бір беделді ақын келген екен, осы
ауылға соқпақшы. Бастық түсте өз үйінде күтіп, кеш салығын,
тойыс, салмағын бажама салған көрінеді. Бажам балдызыма

қамдануға бұйырып, құрметті қонақпен қыдыруға кетерінде
маған жаутаңдап қарап еді, осы кеште тағы бір нар тәуекел
жасауға бел буған мен: «Қорықпа, масыл болмаймын. Ауылдың
акымақтары... аңқылдақтары ақынмен сөйлесіп жарытушы

ма едіңдер? Мен мәдениетті астаналықпын ғой, сендерге жөн-
жоба үйретейін», – деп шалқайдым...
Кешкілік тобымен сау ете қалды. Мұнтаздай болып отыр­
ған мен маңғаздау қарсы алдым. Ауылдың атқамінерлері

домаланған біреу­дің асты-үстіне түсіп, өліп-өшіп барады.
Ақын деген жарықтық­тарды талай көріп жүрген өзім былқ
еткен жоқпын...
Бірде тобымызбен сыраға барғанымыз есімде. Таңдай

жібітіп, құрт тістеуге енді жараған кезімізде, Аңқабай: «Ой,
мына ақындар қайдан жүр?» – деп лып етіп ұша жөнелді.
«Далада жатқан не қылған тегін ақын бұл?» Қарасам...
Дәретхана жақта шашы алба-жұлба, дударбас екеу теңселіп

тұрған. Соларды ертіп келді. Бізге бәрібір, жапырласып таныса
қалдық. Көздері домбығып, еріндері жарылыңқырап кеткен
екен. «Әй, сірә, өлеңнен гөрі бастарыңды көбірек жазасыңдар-
ау» деп ойладым ішімнен.

Біраз жерге барып қалсақ керек, жігіттер дуылдап,
футбол жайын ары қазды, бері қазды, сөйтіп, «Қайраттың»
жетпіс жетінші атасына жетіп қалған кезде үндемей тұрған
ақындардың біреуі түйеден түскендей дүңк етті: «Осы мен

ақынмын ба, жоқ па?»
«Ақын емес те ақын болады екен-ау, ә?» Таңданып, бетіне
қарасам, көзі кілегейленіп кетіпті. «Жоқ» дегеннің жағасынан
ала кеткелі тұр. Бәтшағар, бәле туып кетпесе не қылсын... айбар

болатын қасымда сен де жоқсың... Әжептәуір қауіптендім.
«Сен гениальный ақынсың!»
Анау пошташының пәселкенің құйрығына мөр басқанындай
ғып сарт еткізді. Бірінші дударбас көзіне жас алып, бірер

мүйнөт мөлиіп тұрды-тұрды да, бір кезде бас салып, бәрімізді
жағалай сүйіп шықты. Ерні көнектей неме екен, жарты бетімді

алып кеткендей болды. Мол жаратылған тегін дүние еркіне...
тойыс, ерніне тигесін аясын ба, армансыз сілекейлеп, айғыз-
айғызымды шығарды. Сөйтті де: «Аға, сіз мені білесіз бе?» –
деді. Өмірімде бірінші рет көріп, атын жаңа естіп тұрсам да,

пәлесіне қалып нем бар? «Иә, айналайын, көптен білемін.
Тіпті өлеңдеріңді де жаттап жүремін. Сені білмейтін адам бар
ма қазір?» деп көпірте салдым. Дударбасым дүрдиіп: «Аға, сен
де мені сүйші», – деді қиылып. Топ алдында еруліге қарулы

қылмасаң, ұят... Ай, атаңа нәлеттің ұстаған жерін қарашы...
амал жоқ, мен де ернімді тақай бердім. Ырымын жасап,
құтылмақ болғанмын, қайда-а! Мойнымнан тас қып құшақтап,
қатты да қалды. «Аға, мені жақсы көресіз бе, жоқ па?» –

деді қадалып. Өмірі біреуге: «Сені жек көремін» деп ашып
айтқан пенде емеспін ғой, өзің білесің. Өйтіп жау көбейтетін
жаңғалағың мен емес. «Иә». Тұншыға сыбырладым. Онысы
аздай-ақ: «Міне, қараңдар, ағам мені қалай жақсы көреді»,

құтылдым. «Қазір мен өлең оқимын».
Жұлқынып, қыңғыр-қыңғыр етіп бірдеңелерді шұбалта
жөнелді. Біз дабырлап, қолпаштаған болдық. «Әнеки, – деді
әлгі әлдекімге кіжініп. – Көрер ме еді, естір ме еді осыны!

Тоқта-тоқта, менің ұлы ақын екенімді дәл таныған сен де ұлы
ақын боласың!» – деп, қасындағысына жабыса кетті. Содан екі
дударбас құшақтасып алып ал жыласын! Жабыла жұбатып,
зорға айырып алдық. Есі кірді-ау деймін, екінші дударбас

тілге келді. «Сіздер түсінесіздер ғой, ақын болғасын қиын.
Ақын деген – нәзік, ерекше ерке халық. Еркелете білмейді
ақындарды жұрт. Мойындамайды бізді. Талантты көре
алмайды, қызғанады. Ау, айтсаңдаршы ағайын аналарға!»

«Аналары» кім екенін білмесем де, өзіме қарап бақырайып
тұрып алғасын, сытылып кетуге тура келді. «Жарайды,
айтайын». «Міне, дұрыс. Айтыңыздар! – Бірінші дударбас разы
боп қалды. – Күйдірді әйтпесе. Осы, соларға ерегіскенде, тап

қазір қол ұстасып өле қалайық па, бәлем?» «Өрем қап!» дедім
мен ішімнен. «Ойбай, тоқтаңдар! Сендер әлі елге, поэзияға
керексіңдер. Тоқтаңдар!»– Аңқабай аңқылдап арадан килікті.
«Жоқ, ерегіскенде... жібер... тура машинаның астына түсеміз».

«Жігіттер, жігіттер, қойыңдаршы, өлмеңдерші! – Бейшара
5-0047

Аңқабай, ақкөңіл ғой байғұс, еңіреп жылап жібер­ді. – Ау,
Қақа, қой деңізші мыналарға!»
Амал жоқ, тағы араластым. «Әй, бауырларым, бір
ашуларыңды беріңдер, біреулер қол шапалақтамағанға бола

асыл өмірлеріңді қиясыңдар ма? Қарапайым оқырман, мына
біз мойындасақ болды емес пе? Сендердің бізге сырбаздықтарың
қымбат». «Міне, ел таныды, мойындады деген осы! – Бірінші
дударбас қайта елірді. – Бүгін біздің күніміз, бұндайды

жумауға болмайды».
Қалталарын ары-бері ақтармалап, тиындарын құрастыруға
айналды. Маған жаутаңдап қарап қояды. «Көпке әуре болмай-
ақ қойыңдар, сыра жетеді», – дейді көз жасы құрғап, енді адам

болған Аңқабайым. «Атаңның басы, – ішімнен күліп алдым, –
саған сыра жеткенмен, бұлардың тиыны сыраға жетпейді».
Екеуінің де көкейін қапысыз танып: «Ай, атаңа нәлет, түгім
кетпес, ақырына дейін сынап бағайын», – деген қорытындыға

келдім. «Ау, бұларың болмайды. Жумақ бізден. Сендердей
керемет талантты ақын інілермен бірге болу құрметін әркімге
жазбаған».
Қалтама қол салып, Аңқабайды «Вермутқа» жүгірттім.

«Аға, сіз ғажайып адамсыз. Нағыз ақынжанды, жомарт,
серісіз. Егер өлеңді, ақынның жанын сіздей түсінсе ғой, анау
пәленшеев, түгеншеев деген сыншылар. Сіз құсап еркелетсе
ғой бізді. Сіз... сіз-з-з», – деп ышқына ұлып-ұлып алды.

Содан не керек, өз басымнан бұрын-соңды байқамаған талай
қа­сиеттер табылды. Осы күні не оңай – жомарт, сері атану
оңай. Қатекеңнен қымқырып қалған, пөтепкінің жолына
қиған тең­гелерден жұртқа көрсетіп тұрып, аямай шашып

жіберіп едім, «бір тойған шала байлық» дейтін қызбабастар
қауқылдап, барлық игі қасиетті маған үйіп-төгіп, «Қақалап»
құлдық ұрды. Көрдің бе, сен болсаң «бетімнен сүйші» дегенде
сүйкеп жіберіп, құйрықтата қуар едің. Ал мен «Вермутыммен»

көл-көсір жақсы ат жинап алдым. Ол екеуі ертең төртеуге
айтады, сөйтіп ақындардың арасында «сауатты кісі» деген
дақпыртымыз, аздаған абыройымыз болады. Пікір тарата білу
керек, бауырым.

Аңқабайдан үйге келе жатып, жөн сұрасам, олармен өткенде
сыраханада танысыпты, газетке суретімен шыққан өлеңдерін

жуып, әркімге бір көрсетіп, діңгірлеп жүр екен. Сөздері
түгілі, суреті де тасқа басылған тірі ақынды тұңғыш көрген
Аңқабайым, әрине, аузын ашқан да қалған. Бақсам, біреуі
бірнеше кітабы бар, шатақ... тойыс, шатпақ шығарғыштын

өзі де, екіншісі соның журфакта жеті жыл оқып, үшінші
курсты жаңа тамамдаған пікірлес жолдасы әрі шәкірті екен.
Солай, бұл ақын деген берекесіздерді бұрыннан суқаным
сүймеуші еді, ішім сезеді екен сөйтсем. Ел аман, жұрт тоқтағы

сиықтары анау, қайтіп оңсын. Солардың ұлылықтарынан,
шатпақтарынан маған не пайда? Сонша несіне міндетсіп,
несіне жетісіп, ұлылыққа таласып танауларын көтереді екен
бейшаралар?

тыйып тастағым келіп. – Бір рет көзіңе түскен екен, неге теріс
қарайсың? Көңілдері шалқып, лепіріп кеткен шығар...

берді. – Шетінен мәжнүн, дүңгәнә, даңғой бұлар. Бәрі де бір
адырдың аңы ғой, бажам үйінде қонақта болған ақыныма да
солай қарадым. Бақ­сам, бұнысы әжептәуір адам екен. Беделі
де біраз бар сияқты. Елір­мей, сімірмей, сыздықтатып қана

сызылып отыр. Сөздің майын тамы­зып, әдемілеп-ақ сөйлейді.
Ал қасымыздағылар... Тоңмойындау, доғал біреулер болады
ғой. Мына ауылдың атқамінерлері тап сондай екен. Сызу мен
қызудан қайтып, мықтағандары бір-екі мақалмен тынып,

мыңқиып отыр. Өзің білесің ғой, мен аздап бірдеңелерді шолып
жүремін. Солардың айтқанына ілесейін, дүниені түсінейін деп
миымды ауыртпаймын, әрине. Аздаған ақылым да жетеді.
Бірақ біреулермен араласа қалғанда, мәслихатқа жарамаған

жа­ман. Интеллигент атымыз бар, «сауатсыз екен» деп ешкімнің
кемсітпегені абзал. Сондықтан жазғыштардың кең таралған
тер­міндерін біліп алғанға не жетсін. Мысалы, «уақыт тынысы»,
«замандастарымыздың күрделі жан дүниесі», «терең ойлы,

кең қарымды», «дәуірге лайық», «жоғары деңгей», «бейнелі,
күрделі шығарма», тағы басқа пәлен-пәштүген кезекші
сөздер кәдеге жарай береді. Әбден жалықса да, өзіне арнап
айтсаң, еріп жүре бермейтін есер жоқ. Қысқасы, соларымды

тұздықтап, дәмдеп көсіліп-көсіліп алып едім, бәрінің беті
бері қарады. Шөпшектің мен жақ шеті кеуіп тұрғанын аңдай

қойып, енді жақсылап тұрып бір от тастап жіберуді ойластыра
бастадым.
Байқасам, ақын болған да жаман емес сияқты. Кәтелөгі
істейтін кісіге, – Қиқымат сұқ қолымен кеңірдегін қиды, –

былай жүріп-тұруға, ішіп-жеуге болады екен. Өйткені жұрттың
көбі елпілдеп, бірге суретке түсіп, «тарихта қаламыз» деп
гуілдейді. Миымды қажаған мәселенің кілтін лезде таптым.
Қалайда дәл қазір ақынның оң қолы бола қалуым керек, сосын

бітіп жатыр.
Содан мақтаған кезімде мас ақындарымның қалай қуанғаны
есіме түсті де, басыма гениальный ой келді.
«Осылар шетінен мақтансүйгіш, есер еді ғой. Мен сені бір

мақтап көрейін». Бағанадан бергі сөйлегендер: «Атақтысыз,
өлеңдеріңіз көпке мәлім» дегеннен аса алмай, жеңілден
қайтқан. Ақыным алғыс айтқанмен, қыбы қанбай, місе тұтпай
отырғанын, әрине, ол тоңмойындар қайдан білсін.

Бір реті келгенде бажамды оңашалап жіберіп, өтініш жа­
садым.

Міне, қарашы, қалай?
Бажам бөсе жөнелді. «Бауырым бәленшеке!» Осылай бас­
тапты да, бажамды бала күнінен білетіндей-ақ ой, бір есіпті.
Керек адам ғой, бажамның көңілін қалдырғым келмей:

«Дұрыс, бауырың құтты болсын», – деп құттықтап құтылдым.
Оңаша қалғасын, кітапты ашып жіберіп, ең сүбелісі-ау деген
екі шумақ өлеңді сегіз қайтара оқып, жаттап алдым да, отыра
қалдым.

Күткенімдей-ақ маған да сөз берілді. Ақынымды Ала­
тауға бір теңеп алып, соны айналып-айналып келіп: «Аға,
біз қарапайым еңбек адамымыз, көп нәрсені біле бермейміз,
әрине. Көп оқуға қолымыз да тимейді. Бірақ мен сияқты

еңбекші інілеріңіз сіздің поэзияңызды, сізді сүйетініне мен
кепіл, – деп бір қол шапалақтаттым. Керек жерінде менің
қалай мақамдайтынымды өзің білесің. Сосын тол­қыған бо­
лып, саусақтарымды дірілдеттім, бірақ табиғи дауыспен: –

Ал, ағайын, өлеңнен құдіретті, одан үлкен өнер жоқ. Сол
өлең үшін алайық! Мен сөзімді біздің бір ел мойындаған ұлы

ақынымыздың, аты ойыма түсіңкіремей тұр, өмір мен өлең
жайлы жазылған мына бір жырымен аяқтағым келеді!» –деп,
жаңағы жаттағанымды періп кеп жібердім. Ел ду ете қалғанда,
ақыным орнынан ұшып кете жаздады. «Сол... – Даусы дірілдеп,

еріндері құрғап кетті. – Сол... ақын мен ғой!» «Ұлы» деген сөз
көмейінде тұншыққанын аңғару үшін, әрине, мен болу керек.
«Айналайын, Қиқыматжан, мың да бір рақмет!»
Мені мақтап, біраз жерге апарып салды. Қоярда-қоймай

қасына шақырып, төрге отырғызды. Қиқымат болып босағада
қағажу көріп отыр едім, әп-сәтте «Қақаң» болып, қақ төрде
қасқайдым. Бастықтардан бастап, бажама дейін бәйек болып
жатыр.

Ақыным мен үшін және мендей адаммен бажа болған бас
бұғалтыр үшін бір тос көтерді. «Қиқыматжан секілді көкірек
көзі ашық жандарды, ел басқарып жүрген азаматсыңдар ғой,
қолдау керек», – деді бастықтарға қарап. Бұл сөзімен қолыма

көзір тұзын ұстатқанын шалқып отырып, өзі де байқаған жоқ.
«Бұйырса, Алматыға келгенінде деректірді мына ақынмен
бірге үйге шақырып жіберсем, бірталай жыл соғым қамымен
жүгірмейтін болармын. Бажам да бүгежектеп, бұрынғыдан

бетер асты-үстіме түседі. Бұл ауылдың тізгіні енді біздің
қолда...»
Әлгі тосымнан кейінгі әнтрәктіде ақыным мені қолтықтап,
әрлі-берлі жүрді. Мен де қапы қалмай, бағып тұрмын – ауылдың

атқа мінуге жарағандары бізге қарап қапты. «Дәл қазір бәрің де
Қиқымат болмағандарыңа өкініп тұрсыңдар-ау», – деп күлдім
ішімнен. «Айналайын, Қиқымат, сен сауатты азамат екенсің
ғой. Өздеріңдей жігіттердің көп болғаны абзал. Иә, айтпақшы,

біздің бір ақын іні­міз – атын айтты – сен туралы: «Поэзияның
білгірі, ақындарды хан көтеретін серінің нақ өзі» деп жақсы
пікір айтқаны енді есіме түсті. Бәсе, атың таныс көрініп еді».
Менің көз алдыма тәлтіректеген дударбастар елестеді,

салтақ беттің дәмі келді аузыма. Тыжырынғанымды байқатпай
түкіріп тастадым да, ілтипат білдірдім. «А-а, кім бе, ой, ол ағып
тұрған ақын ғой. Өзі бір ибалы, мәдениетті жігіт». «Дұрыс,
айналайын, ақындарды сыйлаған адам – нағыз азамат, – деп

арқамнан қақты. – Өзіңдей жақсы жігіттерді ұмытпаймыз,
жақсы жерлерде, топ ішінде айта жүреміз...»

...Темірді қызған кезінде соқпасам, Қиқымат боламын ба,
қонақ­тар тарқарда деректірді шығарып салып тұрып, тағы бір
дөңгелетіп көріп едім, домаланып түсті. Жасының үлкендігіне
қарамай, кі­шірейе қалыпты. «Қайран, Қақа, отырыстың

шырайын кіргіздіңіз ғой. Сіздің бұндай екеніңізді кім білген?!
Ертең әмір қыламыз, бір жылқыны қимай не қара басыпты?
Қазына нарқы су тегінмен бір», – деп қарқ-қарқ күлді...
Есік алдында бажам буына пісіп тұр екен. «Біздің үйдің,

менің беделімді бір өсіріп тастадың. Сендей бажам барда
ауылдың қай баласы маған иіліп сәлем бермес екен, бәлем.
Рақмет саған. Соғым болмағанымен, сорпаңа жарар, байлаған
құнан қойды сойып ала кет ертең...»

Бұл сөзі құлағыма жағып кеткесін, мен де ыңғайына
жығылып, бажамның бетін аймалап шықтым. Солай, бауырым,
поэзияның пайдасын көрдім сөйтіп. Бұл өлең дегенің ебін
тапқан кісіге сауын сиыр екен ғой.. he, he, he...

күйіп тұрса...
Қиқымат қалтасынан қымбат темекісін шығарды.

нербіңді басады.
Бұрқыраттық келіп. Булығып мен отырмын, құмығып Қи­
қымат тұр.

мағансың ғой, – деді бір кезде.
Бағынбағаным рас. Мен серпілдім.

қи­қылдап күліп алды. – Айтты, бітті – заң. Неше батыр болсаң
да бағынбағанда қайда барасың?

Жұмыс
бабымен
болса,
амал

жоқ,
әрине.
Бірақ
жұмсағыштың жүгіріндісі бола алман! Тыңда, ендеше... Жаңа

бастық бір күні мені шақыртты. Арсалаңдап жетіп барсам,
абажадай столда дөңкиіп отыр екен, обалы не керек, сәлемімді
түзу алды. «Төрлет», – деп майлы алақанын кең жайғанда,
жұмсақ креслоға күмп ете қалыппын. Басекең жылы-жылы

сөйлеп, іші-бауырыма кіріп барады. Көңілім еріп, буылтық-
буылтық бетіне дейін бұлтиып, көзіме сүйкімді кө­рінді.
«Иә, естіп жатырмын, бұрынғы ағаңмен онша болмаған
көрі­несің. – Онымен қырбай екенімді қайдан біліп қойғанына

таңданып үлгергенімше: – Әрине, оған сен кінәлі емессің, –
деп түзеп қой­ды. – Әділет үшін айтысқандарды ұната бермейді
қазір. Сенің турашылдығың, адалдығың жағады маған.
Бірақ маңдайды тасқа ұрып алмай, абайлап, ақылмен істеу

керек, батырекесі. Сен болсаң, бұрынғыны жиналыста сойып
салыпсың. Жалтару, айналып өту қорқақтық емес, оны қазіргі
тілде әдіс дейді. Міне, саған осы жет­пейді».
Басекең темекі тұтатты да, қайтадан күңіренді. «Анау

«досыңнан» «жақсы мұра» қалған жоқ. Аядай кәлектіп
алтыбақан алауыз. Пыш-пыш сөз, домалақ арыз. Бір-бірін
мұқатуға, аяғынан алуға, өсіруге емес, өшіруге даяр. Қызметті
қаңтарып тастап, бұрыш-бұрышта екеу-екеу күңкіл. Ол аз

болғандай бастықтарды, тіпті мына м-е-н-і анекдот қылады,
қарсы пікір таратады, топ құрады. Бұған төзуге бола ма, ә?»
«Еш болмайды, басеке. Тыйым салу керек». «Міне, екеуміздің
ойымыз бір жерден шықты. Беpі қара. Шырағым, өзің білесің,

жұмысбасты адаммын. Жалпы жұмыс уыста болғанмен,
олардың әрқайсысының не ойлап, не деп жүргенін бағып отыра
алмаймын ғой. Сондықтан екеуміз бірлессек қайтеді? Соларды
сен өз қолыңа алсаң?»

Басекең тершіп, бет орамалымен жүзін сипады. Семіз көздері
шарасына сыймай, сыздап барады. «Енді... Мен өзім өсек-аяң,
қулық-сұмдықты жек көремін. Ондаймен айналысатындардың
өз обалы өзіне. Ресми жағын реттесеңіз, аузына ие бола алмай,

ауа жайылғандарды мыштай ғып берейін».
Жұдырығым... менің жұдырығымның көлемін өзің жақсы
білесің ғой... басекеңнің столын жаншып барып, абырой
болғанда, дыбыссыз тоқтады. Көз майы тартылды ма әлде

шарасы үлкейді ме, әйтеуір оның жанары жүдеп, шүңірейді де
қалды.
«Өзім де сенің әділетсіздікке төзбейтініңді дәл таныған
екенмін, – деді есін жиып. – Бірақ бұл әдісің жарамайды.

Біздің міндетіміз – тиісті қызметке жауап беру ғана емес,
қарамағымыздағы адамдар­ды тәрбиелеу. Ол үшін әркімнің
бойындағы кеселді дәл табуымыз қажет. Жамандықпен
күрестің әдісі сан алуан. Оның қай түрі болса да дұрыс, өйткені

әділет үшін. Сондықтан сен ешкімге соқтықпай-ақ, жиналыста
ешкімді сойып салмай-ақ, көрген-біл­геніңді ақырын ғана
маған сыбырлай салсаң, дерттің алдын алып, ем-дом қолданамыз
ғой. – Басекең демігіп, түрі тарғылданып кетті. – Сен мені

дұрыс түсін, шырағым. Бұл – анау-мынау емес, әділет үшін
күрестің ең мықты әдісі».
Бұндайды адам баласынан естіп-көрмеген және күтпеген
мен сасып қалдым. Онымды өзінше жорыған басекең қайта

күшейді. «Алмақтың да салмағы бар, еңбек ет те міндет ет
деген. Елеусіз қалдырмаймыз. Осы, ана местком жігітің
сырдаң...» – деп сөз аяғын жұтып қойды. Есіктен орынбасар
кіріп келе жатыр екен. «Ал жақсы, іске сәт».

Басекең біткен шаруадай бұйыра сөйледі. Қысылтаяңда не
болғанын әлі жөндеп ұға алмай, орынбасардың көзінше ештеңе
дей алмай шыға жөнелдім.
Шыға сала басыма сақ ете қалды. «Менің онда алты аласы,

бес бересім жоқ, бәрі де әділет үшін» деп кеңірдек керу арызқой
атаулының желеуі екенін білетінмін. Әлгі мес қарын мені
кәдімгі қолжаулығы, тыңшысы қылмақшы. Қап, бәлем!
Қалшылдап, қара терге малшындым. Өзің білесің, өмірі

ешкімге сатылып, ешкімді сатып көрген емеспін. Орынбасар
шыға бере, ентелеп кіріп барғанымда, басекең шошып кетті.
Танауым желп ете қалса керек. Біздің танау желп ете қалғаннан
кейін шаруа қиын екені саған аян.

«Шырағым! – Баса-көктеп, қаһарланып айттым. – Мені
шешем шпион болсын деп туған жоқ!»
Басекең құп-қу болды. Айдың-күннің аманында зілденіп,
креслоны ойып жіберердей боп сыздап отыратын үйме-жүйме

дәу қара желпілдеп ұшып кете жаздағанда, мүсәпір көрінеді
екен. «Ау, не болды? Сен мені дұрыс түсінбей қалыпсың ғой...»

Қырылдап, қылғынды-ай келіп. «Қарасайлап» жібере
жаздап: «Қой, құрысын, жүрегі жаман болса, ұстап қалып,
пәлеге ұшырармын», – деп зорға тоқтадым.
Кілт бұрылып жүре бергенімде, алды-артыма шығып,

шалғайыма оралды. «Ау, айналайын... бауырым... батырым...
сабыр қылшы. Түсініспей қалдық...»
Бар салмақ-абыройынан айрылып, елпең қақты. Пы­
шылдап, бет-аузы суланып, жіберер емес. Тіпті қарымнан

ұстап алып, сілкілеп сөйлейді. «Әй, атаңа нәлет, айдап кеп
жіберсем бе екен?» Бір тентек ой келе қалсын. «Мына жерден
персем, қалай түсер едің?» Көзбен өлшеп алдым да, баяғыда
тұмсығына бір салғанымнан Тасқараның торпағы талып

қалғаны есіме түсіп: «Қой, жөнеп кетіп жүрер», – деп, өзімді-
өзім бастым. Жалпы, ұрттамасам ұстамды, көнтерілі жігітпін
ғой. «Ақсақал, тыныштықпен тарқай қояйық!» Қолын серпіп
тастап шыға жөнелдім.

Дәнеңе де болған жоқ. Мес қарынның жақтырмайтынын,
аңы­сын аңдып жүргенін жүзінен танимын, бірақ көрген
жерде қол қусырмағанымен, қауқалақтап-ақ қалады, байғұс...
Шаруама мық­ты болсам, не істейді ол маған? Бастыққа

алмай қалғаныңның себебін енді таптым.
Қиқымат көзбояу қып, күрсінген болды.

сал: әлгіндей ақымақтықпен... тойыс, ақкөңілділікпен ұзаққа
шаба алмайсың.

келесің ғой, сауатыңды ашайын, бала.
Басекемнің бағыныштыларын қалай бұқтырып ұстаудың
кілтін таба алмай жүргенін байқайтынмын. Аңысын аңдып,
сан түрлі жолдарын қарастырып, қайтсем қыбын қандырамын

түзу, бір-екі ауыз қалжыңы да бар еді. Бұл жолы да: «Қарағым
Қиқымат, қан таратуға қалайсың?» – деді ойын-шынды. Қайда
соғарын тап баспасам да, жобасын жорамалдай қойдым да,
әзілдеген болдым. Есіңде болсын, әзілмен майлап кеп жіберсең,

сөзің сырадай сіңіп, сынаптай сырғиды. «Сізбен бірге қанды
да, шерді де тарқатуға құмармын».
Басекем өп-өтірік кеңкілдеп, арқамнан қақты да, қолқа
салды. «Шырағым, өзіңді тонымның ішкі бауындай көріп

жүрген соң... Былай болып тұр. Ана дашымды жөндетіп...
Бітіп қалды, соның бір ұсақ-түйек жұмыстары қолбайлау
болып тұрғаны. Әлгі жалдаған жолы болғырларым ондай-
ондайларға қарай бермейді екен. Басы-қасында өзің болмаған

соң сол. Соны сенбі күні жеңгең екеуміз ептеп... соған қолғабыс
етсең, айналайын. Басқаға айтпай отырмын, айтсаң істейді
ғой, бірақ іштей не ойлайтынын, ертең не дейтінін кім білсін?
Сенің жөнің бөлек...

«Қан таратудан» қандай пайда табатынымды қырық
секөнтте есептеп шығардым да, қарсы қолқа салдым. «Аға, –
дедім үзді­гіп. – Өзімсініп айтқаныңызға қуанып отырмын.
Мен келініңізді де ерте барайын». «Жо-жоқ, келінді әуре

қылма». «Сіздей ағалардың ша­руасына жараса, келініңіз үшін
зор бақыт. Сосын өтінішім бар. Бір жақсы демалыс болсын,
тауға күнде шығып жатқан жоқпыз ғой, жұмыс біткесін
біздің дашыға барып көңіл көтерейік. Шопыры­ңыз­ды да

әуре қылмай-ақ қойыңыз, сырт көздің керегі не? Машина
табамын, бәрін реттеймін. Сенбі күні сағат сегізде өзім келіп,
алып кетемін». «Ой, ештеңеге әуре болмай-ақ қой. Жеңгеңмен
акыл­да­сайын, ретіне қарай көрерміз».

Құнын кетіргісі келмей, онша рай бермеді. Бірақ ішіне
жағып кеткенін жұқалаң жымиысынан аңдай қойдым...
Содан ағаң іске кіріседі ғой. Өзім жұмысқа тұрғызған
ауылдас бір інішек бар еді, шопыр. Соны тауып алдым да,

сенбі, жексенбіге «Волгасымен» шығуын өтіндім. «Ойбай, аға,
бастық босатпайды ғой, әйтпесе...» – деп қопаңдасын әлгім.
Бағанадан үнсіз тыңдап отырған мен Қиқыматтың сөзін
бөлдім:

алуы үшін адамға жағдай жасау керек, бұл менің қола қағидам.
Қиқымат сөзін сабақтады.
«Саспа, бала, – дедім. – Ауылыңнан тілігірем алдырамын,
үрейің ұшып кетпесін. «Атаң қатты жатыр» деген қағаз келіп

тұрса, машинаңмен бірге қайтіп жібермес екен?!
«Менің атам былтыр қайтыс болған...» «Әй, сен де бір...
Қазақта не көп, ата көп. Ауылдың кез келген қара шалы сенің
атаң емес пе? Өзің не деген безбүйрек баласың? «Аға, мен

әншейін... әйтпесе сіздің айтқаныңыз маған заң».
Заңшылымды заңдандырып алып, ауылдағы поштаға
ыз­банда­дым. Алматыға келген сайын қонақүйге, люкске
орналастырушы едім, Қиқымат басыммен өзім хабарласқаныма

бөркі қазандай болды да қалды. Тілігірәмді тас қылып, енді
тағы бір ауылдағы атқамінердің бірін төсегінен тұрғыздым.
Баяғыда шетел гарнитурін тауып беріп едім, содан бері мен
дегенде қолқасын суырып беруге бар. Үйтілген қойды жұма

күні жеткізуін өтірік өтіне салып едім, елпілдеп кетті. Қоймаға
бас сұқтым да, құстың сүтінен басқаны басып алып шықтым.
Әйелім екібастан маймаң қақты.
Балалардың екі күндік азығын әзірлеп, сырттарынан

құлыптап кеттік. Кетерде қыңқылдай бастап еді: «Қараң
қалғырлар, екі күн құрғақ тамақ жесеңдер, қырылмайсыңдар.
Адам бір делабой әңгімеге бара жатса», – деп қатекем тыйып
тастады. Есікті сырттан құлыптай бергенімде, тұңғышым тілек

білдірді: «Папа, мама, бізге алаң болмай, шаруаларыңызды
бітіріңіздер. Жолдарыңыз болсын!». «Баланы жастан» деген,
мәләдес, қатеке», – деп арқасынан қақтым.
Сағат сегізде қара «Волганы» басекеңнің үйінің алдына

көлденең тартып, тап-тұйнақтай дайын ағаң қойқаңдап түсе
қалды ғой. Олар да әзір екен, зулап кеттік.
Бастықшамыз... бастықтың бәйбішесі толықша келген,
ажарлы кісі екен. Тым еркін, өктемдігі бірден байқалады.

Байының ба­ғыныштыларын түгел төмен санайтын болу
керек, маған жоғарыдан түйдек-түйдек сөз тастады. Басекем
де жұмыстағыдай емес, жұм­сарып, екі сөз айтса, бірін
бәйбішесіне бағыштап, жалтақтап отыр. «Бір қатыныңды

Бірақ жек көрсең де не қыларың бар, «күнім үшін әлди» баяғы.
Жеңгеміздің ық жағына шығып алып, қалай жапырса, солай
жығыла бердік.
Білгенімдей, дашысы дөйдің өзі болып шықты. Жұмыс деп

дабырайтып жүргені бір бусанудан аспайды, ақ саусақ болып
қалған немеге қарасы қою көрінген ғой. Шопыр інішегіміз
екеуміз шешініп тастап, кірісіп кеткенде, жапырып жібердік.
Әке-шешемнің де жұмысын бұлай істеп көрген емеспін.

Басекем әп-сәтте пысынап, барлығып, болдырды да қалды.
«Қиқымат, айналайын, абайлап істе, – деді алқынып. – Ертең
денең көтертпей қалады». «О не дегеніңіз! Қайта тер шығып,
рақаттанып қалдым», – деп қарқынды үдете түстім. Түс

болмай қатырып тастап, ішке кірсек, жеңгеміз қыз кезіндегі
хикаяларын аяқтап, бастықтың әйелі бола білу бақыты
хақында толғап, рақаттана терлеп отыр екен. Биліктің түбі
бастықта емес, бастықшада екенін басында байқаған мен сол

кісіні қарақтауға бекініп, қатекеме де қабағыммен ұқтырып
қойғанмын. Сол тапсырма бойынша оның дашының ішін
жинастыра жүріп, жеңгемізге көпшікті көпірте қойып
жүргенін құлағым шалып қалды.

Жеңгей қоржынын ақтарып, тез-тез стол жасатты. «Шіркін,
салқын сыра болар ма еді?»
Бастығым бастықшасына армандай қарап еді, анау қаперіне
іле қоймады. «Өзіміздің балалар деген соң ештеңе қамдамап

едім...» Екі жәшік чех сырасы бар мен маңғазданып, інішегіме
иек қақтым. Шөл басқаннан кейін жеңгей бір бөтелке шығарды.
Кәдімгі дүкенде толып тұрған «Экстра». Оның да сұңғақ бойлы
сәндісін таба ал­мағандай, мыртық мойын домаланғанын

әкеліпті. Баяғыда біздің бір ағайынымыздың әйелі: «Менің
төркіндерім келгенде дұрыстап сыйламадың» деп, күйеуімен
бір жыл төбелескен. Сондағы такқан кінәсы: «Оларға неге
қысқа мойын «Экстра» қоясың?» Ағайын аты бар, ақыры сол

құдаларымды қайта шақыртып, бір жәшік «Пшенишниімді»
апарып, татуластырып жібергенмін. Сол ойыма түсіп: «Иттің
қорлығын-ай», – дедім де (әрине, ішімнен): «Шіркін, «Экстра»
бұл күнде көзден бұлбұл ұшты ғой», – деп тамсана салдым.

Басекем көрсеткен қызметімізге жүрдім-бардымдау, жеңіл-
желпі рақмет айтты.

Содан біздің дашыға тарттық. Келе сала шопыр ініше­
гіме шаш­лық әзірлеттім. Столды түрлі дәмге, коньяк пен
«Пшенишниге» толтырдым. Байқап отырмын, қадірлі қо­
нақтарым қолп етіп құлап түсті. «Аға, жеңеше, – дедім,

даусыма діріл араластырып. – Сіздерді сыйлап, дәм беру
көптен бергі арманымыз еді, соның сәті бүгін түсті. Өзде­
ріңізді арқа тұтып, сіздер бар деп мақтанамыз. Өзімсініп,
бауырларыңызға тартқандарыңыз – біз үшін зор бақыт.

Сіздердің қызметтеріңізге жарап жатсақ, соған қуанамыз. Рас,
дашыға емес, үйге шақыратын жөніміз бар еді, бірақ үйіміз
тарлау, сіздердей сый-қонақтарға лайық емес» деп, көкейтесті
сөзімді елеусіздеу ғана сіңіріп жібердім. «Сосын мына таудың

таза ауасын қолайлы көрдім».
Не керек, толғай-толғай тост көтеріп, бастығым мен бас­
тықшам­ның денсаулығы, бақыты мен бала-шағасынан бас­
тап, мойнындағы моншағы мен алтын тістері үшін де іштім.

Біразға барып алған соң, салқындауға сыртқа шықтық. Шы­
ғып бара жатып, бір қалтарыста: «Орынбасарды әйелімен
қосып жамандай берсең, жаңылмайсың», – деп үйреттім қате­
кеме. Қонақтарымның қабағынан, емеуріндерінен екі үйдің

дүрдараз, бақталас екенін аңдай қойғанмын...
Оңаша шығып, ары-бері жүргесін, басекем керіліп, еркін
сөйледі. «Шіркін, өмір деген өстіп рақатпен өте береді-ау. Тұра
тұрмайды ғой бір жерде...»

Ол мұңая әндетті. Қосыла күңіреніп қоя бердім. Біраздан
соң беті бері қарап, қыз-қырқын туралы желпілдетіп еді, мен
тау жаңғырттым. «Тү-у, Қиқыматжан-ай, адамның көңілін
тап басып, ерітіп жібердің ғой. – Арқамнан қақты. – Еркекше

әңгімелесейікші бір. Мына дашың кей-кейде келіп, жеңгең
мен келіннің орнына басқа біреулермен, әрине, көңіл көтеруге
қолайлы екен». «Соны өзім айтуға ұялып келе жатыр едім...»
«Біздің дашы ылғи дөйлердің арасында. Бірін-бірі бағып

отырған жұрт, көзге түсіп қаласың. Сендердікі қалтарыста әрі
елеусіз. Кейде бір серілік құрайын десең, баратын жер таппай
қиналасың». «Оған біз дайын ғой, аға. Ұйымдастырайын ол
жағын. Тіпті оңаша келсеңіз, бір кілт үнемі өзім білетін жерде

Құпия қуысты көрсеткен соң: «Жүріңіз, аға, – дедім қол­
тықтап. – Оңаша, ерлерше бірер жүз грамм...»
Машинаға келіп отырдық. Інішегім қызмет қып зырлап
жүр. «Айналайын, өзің бір ибалы бала екенсің. Түбі өзіме

аламын сені».
Басекем оны да жарылқап тастады. «Үйіміз тарлау дедің бе?
Есте болсыншы, бірер ай күте тұр. Тәртібіңе қарай көрерміз».
Сөзін сағыздай созғаннан соң-ақ, жем тастап отырғанын

түсініп, қабуға ыңғайладым. «Қиқыматжан, аға сыйлайтын,
ағаға адал болатын інім екенсің. Көптен көкейімде жүрген сыр
еді. Мына кәлектіп дегенді басқару оңай емес. Оның ішінде
бізге жақын да бар, жат та бар. Ниеті ақ-қарасы және бар.

Жұмысқа берілгендік, меніңше, бастығына берілгендік болу
керек. Ал бізде олай бола бермейді. Кімнің ішінде не жатқанын
қайдам? Араласып жүрсің ғой, әйтеуір, осы жағын былай
байқап, зердеңе тоқи жүрсең. Сосын реті келгенде өзіме сыр

шертсең болды. Қисық кетіп бара жатқандарды түзейік, ақ
пейілдерді арқасынан қағайық. Бұны екеуімізден басқа жан
баласы білмесін. Қалай?»
Бұл ұсыныстың өзіме қанша күш-қуат беретінін мен әп-

сәтте ұқтым. «Мінекейіңіз».
Қараңғы түнде сарт-сұрт қол алыстық. Содан кейін өз
көңіліме жақындарды жұқалап мақтап қойдым да, көлденең
келіп жүргендер туралы басекемнің көңіліне күмән ұялаттым.

қалатындай соншалықты арзан ба едім? Бірге ішу бірігу
емес. Олар маған бөтелке бөлісу үшін, көңілің шалқып
отырғанда ойнап-күлу үшін, әркім жайлы ақпар алу үшін,
бейшаралықтарына қарап отырып, өзімнің күш-қуатымды

Ар-ұят қайда?
Кәріме міне бастап едім, Қиқымат қиқылдап күлді.

болып, билік әкелсе ғана ар-ұят. Аузымдағыдан айырса, ар
болмай ары кетсін. Сосын сатқындық емес, өз бойыңдағы

қабілетті көзін тауып жұмсау. Әрине, естігенімнің бәрін айтып
баратын түбі тесік емеспін. Өзіме пайдасы тиетінін ғана іске
қосамын. «Қақа, Қақа» деп сыйлайтындардың кемшілігін
жасыра саламын. Ал қажет болса, бейкүнә сөздің өзіне

басқаша рең беремін. Өтірік айтсам да бәрібір, басекем бас
изеуден танбайды. Бір-екі қырт бар еді, қаңғып кетті. Қазір
кәлектіп тыныш, бәрі де аяғының ұшынан басады. Басекем
де разы, оның оң қолы екенімді білгесін, жұрт та мені хан

көтереді. Өзім би, өзім қожа – жусатып өргіземін. Жылы-
жұмсақ алдымен маған тиеді. Жә, оны қойшы, дашыға қайта
оралайық. Ішке кірсек, жеңгеміздің жағасы жайлауда, мәз.
Кей сөздерінен орынбасарды әйелімен қоса мүжіп қойғандарын

байқап, қатекеме разы болдым. Содан әбден сыйлап, ертесіне
бас жазып, аттанғалы отырғанда, басекемнің қолына жапон
сағатын, бәйбішесіне алтын сақина тақтық. «Ой, бұларың не?»
Екеуі де азарда-безер болғансып еді: «Аға, жеңеше, сіздерге

ат мінгізіп, шапан жабу жол еді. Аз да болса қабыл алып, біз­
дің көзіміздей көріп, игіліктеріңізге ұстаңыздар. Көңілімізді
жықпаңыз­даршы», – деп, суланған сабындай лыпылдап-
лыпылдап кетіп едім, басекем кеңк-кеңк күліп, батасын берді.

Бастықша жастықша жұмсарып, жұмарланды да қалды...
«Сендердей жақсы бауырлар үшін, сендердің жаңа, кең
үйлеріңде тойлау үшін», – деп тост көтерді.
Үйге келгесін: «Бәйбіше, бес бөлмелі үйдің кілті қалтамда

дей бер», – дедім. Қатекем бетімнен сүйді.
«Шәрігің істейді ғой, жаным. Бір бөлмесін женски
қыламын». «Не қылсаң да мейлің. Мен бір бөлмесіне бильярд
орнатамын». «Сосын түнімен тықылдатып, ұйқымды бұзбақ­

сың ғой». «Жоға, жаным. Сый-қонақтармен болмаса, жөпшен­
ділермен жетіден тоғызға дейін ғана ғой», – деп жұбаттым.

бауырым. Жарғақ құлағы жастыққа тимей жүрген жан­
сыздардың... тойыс, жандардың еңбегі ескерусіз қалмайды! һе-
һе-һе...
Қиқымат кең сарайдай үйіне асығып кетіп барады. Мен

оның соңынан қарап тұрып: «Кенет, үйінің қабырғаларына тіл
бітіп, күнірене жөнелсе екен», – деп тіледім.

кірісті. – Бір күндік құным, жыртығымды жауып, тесігімді
бітейтін жамауым десеңші. Алда, байғұс-ай, қиын болған
екен...

шаптыға жөнеледі: «Басымды қатырма, менің ойлайтыным –
семьяның қамы. Елдің әйелі құсап ақша ұстай алмасам, несіне
жүрмін мен? Көнбесең, айлығыңмен қоса қараңды батыр».
Сосын көнемін амалсыз... Жалғыз мен емес қой... Анау, анау,

тіпті анау да... – Ол санамалап шыққанда, дүрдиіп жүрген
дардай таныстарымыздың біразы сыртқы жүнін қампайтып
қана қатарға қосылатынын анғардым. – Тіпті бір кеспеге жетсе
болды деп, жетпіс тиынмен жүре беретіндер де бар. Автобуста

Баяғыда ондай қамытты маған да кигізуді ойлаған, бірақ
Қарасай батырдың тұқымы бұзау бола алмады. «Ақша үшін
арамызда сөз болмасын, батырдың боқшасына қол сұғушы
болма», – деп үйленерде ес­керткенмін. «Айлығыңды әкелмесең

де мейлі, айым», – деді майысып. Бірақ қыз кезіндегі
уағдасынан кейін айнып, алқымнан алуға айналды. Бір
шыдадым, екі шыдадым... Өзім де жарылайын деп жүр едім,
бірде танертең алқа-салқа болып екі танысым жұмысқа келе

қалсын. «Өліп барамыз, емдеп жібер». Талай маңдайымды
жіпсіткен қымбат жігіттер еді, әбден қысылып, қорландым-
ау. Амал жоқ, шынымды айттым. Мәңгірген немелер, кіммен
сөйлесіп тұрғандарын ұмытып кеткен болу керек, «батыр,

батыр деп жүрсек, сен де әйелден аса алмайтын бейшара екенсің
ғой» деп соқтықты. Ызаланып кетіп, екеуін тырқырата қуып,
біреуінің галстугын алып қалдым. Содан кешке үйге келгесін,
әйекемді қолға алайын... Галстукты көрсеттім де, әңгімені

арыға апардым. Қыз кезіндегі сөзін есіне салып, одан атамның
6-0047

баяғыда басқа түгілі, әжемнің де сарқытын ішкізбей, сы­
бағамды жеке құйғызатынын көлденең тарттым. «Бұндайыңды
қой, қалқам. Мінезімді білесің, бір күні тағы да намысыма
тисе, біреуді майып қылып, сотталып кететін шығармын. Сенің

арқаңда...» – деп ақырдым. Міне, содан кейін беті бері қарап,
қазір құралақан жүрмейміз. Қайда, қалай шаштым – шаруасы
жоқ.

тетігін таппасаң, тиын теріп кетесің. Табысыңның үйдегің
білмейтін бөлігі. Бірақ айлық өлшеулі, сыйлықтан болмаса,
қымқыру қиын. Мен қайла қылдым. Әуелде үзіп берген үлесіне
үндемей жүрдім де, сәрсенбінің сәтінде алғашқы жүрісті жасап

кеп жібердім. Көптен бері «тон» деп ұйықтай алмай жүрген.
Жұмыстан келген бетте кірістім.

күйеулердің қолында-дағы. Мен жалынып, ары айттым, бері
айттым, кейінге қалдыруға көнбеді.
Бәйбішемнін түсі бұзылып, жуық арада оңала қоймады.
«Бәлем, сазайыңды тарта түс» деп мен де тымпидым. Содан екі-

үш күн бойы біздің үйде тамақ істелген жоқ.
Көмекейін қопсытып, сепкен дәннің тамырлануын асықпай
күттім де, тағы бірде түнделетіп түнеріп келіп, мылқиып
отырдым да алдым. «Аһылай» күрсініп, шайды да жөндеп

ішпей... тойыс ішкізбей, үйдің үрейін ұшырып, теріс қарап
жаттым да қойдым. Содан әбден жалындырып, түн ортасында
жөнделдім ғой.

бірдеңе салу үшін жасалған, ал менің қалтам аштықтан
бұралып, ұлып жатыр.
Оғым дәл тиді білемін, бүк түсті. Есін жиғызбай жеделдеттім
ке­ліп.

қоятындай көресің. Өткенде тоннан қағылдық. – Түн орта­
сында, ой бір күңірендім келіп. – Сондай жағдайлар болып қал­
ғанда не істеймін? Мысалы, қайын ағам келіп қалды дейік. –
Аузыма ағам түсе жаздап, абырой болғанда, дер кезінде тауып

кеттім. – Құрметіне ататын «Шампанға» шамам жетпей жатса,
қайбір жақсы ат дейсің? Ауылға күйеу баласын, тап мына
сенің Қиқыматжаныңды мадақтап емес, мазақтап бармай ма?
Немесе делабой әңгіменің ыңғайы келіп қалса не қыламын?

Қатекем түнімен дөңбекшіп шықты. Ертесіне бір уыс ақ­
шаны қолыма ұстатты. «Әйтеуір, ретімен ұстарсың» болды бар
айтқаны.

санап, есеп берер жайым жоқ. Әйтпесе өзіңде қала берсін,
шаруаның бәрін өзің жүргіз.

сыбағамды санап алып, сансыз сылтаумен судай сіңіріп...
сылтаудың өзі салмақпен айтсаң, сенімді... ысқырып жүретін
болдық. Апырмай, арқа етің арша, борбай етің борша болып
жүріп тапқан ақшаңды да алдап алуың керек. Бұл не пәле? Ер-

азаматтың үлесі, жолдас-жора алдындағы жомарттығы дегенді
неге ойламайды бұлар?
Қиқымат көсіліп барады. Аңқабайға қарасам, тісін қайрап
келеді екен... Жұдырығын тас қылып түйіп алыпты. Қиқымат

Аңқабай әйелінің атын бұзып айтты да, аспанға қарап
кіжінді.

Қиқымат. Өзі мәз, дыбыссыз күледі. – Барып көрейік...
Менің танауым желп ете қалса керек, Қиқымат оң
жамбасына аунап түсті.

сақ, аңқаудың ашуы қатты. Әйекеңді ала кел, мен де қатекем­ді
қолтықтай барармын. Ау, Аңқаш, – жорта жөткірініп. – Сонша
күйінетін дәнеңе жоқ, жүр, бүгінгі нәпақаң бізден. – Қайтадан
менің құлағыма сыбырлады. – Алдымен әлдендіріп алайық,

сосын бәйбішесін тәу­басына келтірерміз. Әйтпесе мына
бейшараны жүнжітіп жіберіпті әбден. Түріне қарашы... Тиын
санатсаң, күйеуің осындай болады деп әйелдерге көрсетуге
лайық, һе-һе-һе...

Басы салбырап кеткен Аңқабай артымызда сөлпеңдеп келе
жа­тыр...

Жексенбі күні таң атпай Аңқабайдың әйелі жетіп келіпті.
Алқа-салқа – құны кетіп, қаусап тұр. Ұйқымды аша алмай,
керіліп-созылғанымша, әйекем екеуі сыпсыңдасып үлгеріпті.

кемсеңдеген қонағымыз жөнге келе қоймағасын, әйекем
тілмаш болды. – Бүгін үшінші күн екен. Не істерін білмей, бір
хабарын сен біле ме деп келіп тұрғаны...

кезек өзіне келген екен ғой... Ау, Аңқабайдың аяулысы,
неменеге қамығып, қапа боласың? Өткенде Аңқашты «алқаш»
деп сөгіп: «Се­нен құтылсам, көзім ашылар еді» дегенің қайда?
Соған ашуланып қарасын батырған шығар...

едім, әй, өзіме де обал жоқ. Осыдан аман-есен келсінші...
Ол сыңсып қоя берді.

парызды ұмытқанбысың? – деп әйекем жанды жерімнен
ұстады.
Жолдастық парыз көлденең тартылған соң дүр сілкіндім.

тарқата тұрыңдар. Мен Қиқыматқа барып келейін, бір білсе
сол біледі. Еште­ңе етпес, уайымдама. Аңқиып жүріп, үйінің
адресін ұмытып қал­ған шығар. Шалың табылады, шампаныңды
дайындай бер! – Өткенде Аңқабайдың мұң шаққаны есіме

түсті. «Әйелім мені сүймейді-ау, сірә. Жүрегімді жібітер жылы
сөз айтпайды. «Аңқиған ақымақ», тіпті «қайыршы» деп қарап
отырады». – Жаңағы «жанымыңды» ұмытпа, Аңқашты бір
қуантайын. «Жаным» деп жадырап отырсаң, жоғалмайды.

қой­мады. Сені таба алмадық. Барғасын, өткендегі бір сомның
хикаясынан кейін жұбайын жеңіп санатқа қосылғанын
көрсеткісі келді ме, аянбады. Қысқасы, мол дүниеге кезіккесін
қиын болады ғой, діңгірлеп шыға келдік. Аңқабайымның тілі

шығып, шешен болып кетті. Қалада қыстығып, қайғырып
жүргенін қырық мүйнөт мыжыды. Ауылын аңсайтынын
алпыс мүйнөт айтты. Ақыры «ауылымды сағындымға» басып,
мені құшақтап алып аңырап қоя берсін. Ары-бері басу айтып

едім, жұбана қоймады. Даурығып болмаған соң: «Қап, бәлем,
сағынғанды көрсетейін саған», – деп қосыла қайғырдым. «Ия,
сағыныш – дерт. Мауқыңды басудан бас­қа емі жоқ. Баяғыда
мен ауылымды әбден сағынып кеткенде, ешкімге айтпастан

түнделетіп тартып отырғанмын». Бұны естігесін Аңқабайдың
құтырып кететінін білемін, әрине. «Әй, мен де бүгін, осы тап
қазір аттанамын. Бәйбішем қайда барушы еді, бақырып-
бақырып қояды. Жұмыс па? Оны да көріп алдым – мықтаса арыз

жаздырар. Тойдым әбден. Бітті, кетемінге» басты. «Жолаяқ
жаса, мен сені шығарып салайын. Екі сағаттан кейін сіздің

ауылға пойыз бар». Содан, не керек, әндетіп шығарып салдым.
Маған да: «Бірге жүр, ат мінгіземін», – деп еді, әйтеуір, аман
қалдым. Қимай қол бұлғап, кете барды...

болды. Ау, көзіңді алартпашы, өзім де алдап-сулап ақыл
айтатындай халде емес едім. Содан соң біреу мас болады, ес-
түсінен айырылып, қаңғып кетеді, ал ол үшін мен жауап беруім
керек пе? Жоқ, әркім өз кәтелөгін қайнатсын.

білесің, қанша ішіп жүрсем де аздап қызып, бөсетінім болмаса,
бір рет ләйлігенімді көрдің бe? Көрмейсің де, кәнтірөл күшті. –
Қиқымат сұқ қолымен шекесін бұрғылады. – Сәбәбі... мас
болу – айуанға айналу ғана емес, өзіңді басқаларға байлап

беру. Ерік-жігерден айырылып, достың да, дұшпанның да
добы болу жөн емес. Өмірі ешкімге сенбеу, тізгінді бермеу – менің
алтын қағидам. Өзгелер де, шаруасы тынады екен – маған
сенбесін. Әркімді әлпештеп, әуеніне төңкерілер жа­йым жоқ.

Баяғыда сен жолдасымды жауға... тойыс жолға тастамаймын
деп, бетрезбетілде бірге түнеп едің ғой. Әйтеуір, мен араласып,
жұмысыңа
хабарлатпай,

артыңды
жапқанмын.
Солай,
бауырым, өмір деген үлкен қаланың көшелері секіл­ді –

тормозы ұстамағандар бәлекетке ұшырайды, басқа мәшинәні
қағып кетеді.

жібереді, әрине.
Әлгі сүріндіргеніне қитығып, соқтыққым келді.

айығамын-ау, сонда елге қалай қараймын деп ойлау керек.
Оны ұмытып, бас-аяғы қайда шашылғанын білмей қалатын
жалғыз Аңқабай емес. Біздің үйге келген бір қонағым есік
алдындағы терекке қаpaп, қазықтай қақиып тұр. Байқасам:

«Убалнениядан» кеш келдім, кәмәндір, кешірші», – дейді. He
істер екен деп: «Марыш на гаубақтыу», – деп ақырып едім...
қолын артына ұстап алып, подвалға қойды да кетті. Артынан
барсам, бетон еденде қорылдап жатыр. Сол күйі қалдырдым.

пелмен беріп едік, адам құсап жеуге шамасы келмей, столға
басын қойып, астыңғы ернін тәрелкенің ернеуіне төсеп, көпір
етті де, қолымен бір-бірлеп аузына сырғытып, құлата берді. Сол
күйі қатып қалды. Сосын мен пелменнің үш-төртеуін құлағына

бұрап тықтым да, бала-шағама тамашалаттым. Баяғыда
Грецияда құлдарды әбден мас қылып, ес-түсінен айырылғанда,
«ішсең, осындай боласың» деп жастарға көрсетеді екен. Мен
әлгіні көрнекі құрал ретінде пайдаландым. Таңертең құлағын

шұқылайды. «Бұл пәле қайдан келген?» Мен де қатырдым.
«Түнде тықпалап жатқансың, сірә, аузым екен деп қалсаң
керек. Бәрінен бұрын балаларыма тегін кино болды. Сені
тамашалап мәз». Масқара болғанын сонда бір-ақ түсініп, төмен

қарады. Есіңде болсын, алдыңда абыройы айрандай төгілген
адам өз-өзінен ит болып, жетегіңде жүреді.

райсың ба?
Танауым желп ете қалса керек, Қиқымат қорыққанын
білдірмеуге тырысқанымен, қопаңдап кетті.