ДӘНЕКЕРЛЕУ ҮДЕРІСТЕРІН ЖАБДЫҚТАУ, МЕХАНИКАЛАНДЫРУ ЖӘНЕ АВТОМАТТАНДЫРУ

«Білім беруді дамытудың федералды институты» Федералды  мемлекеттік автономиялық мекемесі орта кәсіби білім бағдарламаларын жүзеге асыратын,

білім беру мекемелеріне оқулық ретінде

КБЖ 30.61і723

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес ««ТжКБ жүйесі үшін шетел әдебиетін сатып алуды және аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19,

«Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: іnfo@dcg.kz

Пікір жазған — Мәскеу қ. № 41 Құрылыс колледжі ОКББ МББМ «Дәнекерлеу өндірісі» арнайы пәнінің оқытушысы

Петрусёва

О-355 Дәнекерлеу үдерістерін жабдықтау, механикаландыру және автоматтандыру: орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық / В. В. Овчинников. — 5-ші басылым, стереотиптік — М. : «Академия» баспа орталығы, 2015.

Оқулық «Дәнекерлеу үдерістерін жабдықтау, механикаландыру және автоматтандыру» пәнін оқуға арналған және «Дәнекерлеу өндірісі» мамандығы бойынша оқыту-әдістемелік жинағының бөлігі болып табылады. Дәнекерлеу үдерісін кешенді механикаландыру және автоматтандыру негіздері баяндалған. Даярлау, жинау және өңдеу операцияларын механикаландыруға арналған жабдықтар, дәнекерлеу өндірісінің механикалық және көтергіш-көлік жабдықтары сипатталған. Жинақтап-дәнекерлейтін механикаландырылған және автоматтандырылған желілердің,  дәнекерлеу роботтарының сипаттамасы келтірілген. Оқулық «Дәнекерлеу өндірісі» мамандығы бойынша «Дәнекерлік құрылымдарды жасаудың технологиялық үдерістерін даярлау және жүзеге асыру» КМ.01 кәсіби модулін меңгеруде қолданыла алады.

Орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.

КБЖ 30.61і723

Бұл оқулық «Дәнекерлеу өндірісі» мамандығы бойынша оқыту- әдістемелік жинағының бөлігі болып табылады. Оқулық «Дәнекерлік құрылыстарды жасаудың технологиялық үдерістерін даярлау және жүзеге асыру» КМ.01 кәсіби модулін меңгеруге арналған. Жаңа бағыттағы оқыту-әдістемелік жинақтар жалпы білім беретін және жалпы кәсіби пәндер мен кәсіби модульдарды меңгеруді қамтамасыз ететін дәстүрлі және инновациялық оқыту материалдарын қамтиды. Әрбір жинақ жалпы және кәсіби құзыреттерді, сонымен қатар жұмыс берушінің талаптарын ескере отырып, меңгеруге арналған оқулықтар мен оқу құралдарынан, оқыту және бақылау құралдарынан тұрады. Оқыту басылымдары электрондық білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электрондық ресурстар интерактивтік жаттығулары мен тренажерлары бар теориялық және тәжірибелік модульдарды, мультимедиялық объектілерді, қосымша материалдарға және ғаламтордағы ресурстарға сілтемелерді қамтиды. Оларға терминологиялық сөздік және оқыту үдерісінің негізгі параметрлері: жұмыс уақыты, бақылау және тәжірибелік жұмыстарды орындау нәтижесі тіркелетін электрондық журнал кіреді. Электрондық ресурстар оқыту  үдерісіне  оңай  енгізіледі және түрлі оқыту бағдарламаларына бейімделе алады.

Дәнекерлеу құрылымдардың кең ауқымын жасау кезіндегі жетекші технологиялық үдеріс болып табылады. Ресей дәнекерлеуді жасау және дамытуға зор үлесін қосты. 1882 ж. Н.Н.Бенардос көмір электродының көмегімен электр доғалы дәнекерлеу тәсілін ұсынды. Электр доғалы дәнекерлеу кейіннен Н.Г.Славяновтың (1888 ж.) жұмыстарынан көрініс тапты, ол электрод ретінде бір мезетте қоспа (қосымша) металл да бола алатын металл өзегін пайдаланған болатын. Н.Г.Славянов дәнекерлеу ваннасының балқытылған металлын ауамен өзара әсерлесуден қорғау үшін фдюс ретінде ұсақталған шыныны қолдануды ұсынып, сол арқылы электр доғалы дәнекерлеудің металлургиялық негіздерін қалады. Алайда дәнекерлеу қосылыстарының сапасы төмен болатын. 1907 ж. швед инженері О.Кьельберг металл өзегіне арнайы жабынды жағылатын электродтар жасап шығарды. Ол жабынды легирлеуіш, тотықтырғыш, газдан қорғағыш және шлак түзетін құрамдардан тұрды. Ресейде дәнекерлеуді кеңінен қолдану және бір мезетте технология, металлургия, дәнекерлеу құрылымдарының беріктігі, дәнекерлеу жабдықтарын жасау бойынша зерттеу жүргізу елдің түрлі аумақтарында 1920 жылдардың ортасынан басталды. Дәнекерлеудің тұрақтануы мен дамуына академик Е.О.Патон зор үлес қосты, ол 1929 жылы лаборатория құрып, кейіннен ол лаборатория УССР ҒА Электр дәнекерлеу институтына айналды, онда 1930 жылдардың соңында жаңа әдіс – флюс көмегімен автоматты дәнекерлеу жасап шығарылды. Сол институтта 1949 ж. балқыту арқылы дәнекерлеудің принципиалды жаңа тәсілі – электр шлактық дәнекерлеу тәсілі табылды. 1950 жылдары Машина жасау технологияларының ғылыми зерттеу институтында жасап шығарылған көмірқышқыл газ ортасында балқып жатқан металл электродының көмегімен дәнекерлеу тәсілі өнеркәсіпте кеңінен қолданысқа ие болды. Оның маңызды басымдылығы болып әмбебаптығы, жоғары өнімділігі, сапасы және үнемділігі саналады.

1950 жылдардың соңында француз ғалымдары электрондық-сәулелік дәнекерлеуді ойлап тапты. Дәнекерлеу үшін оптикалық кванттық генератор-лазерлерді қолдану 1960 жылдары басталды. Дәнекерлеу басқа технологиялық үдерістердің қатарында лайықты орынға ие. Бұл оның басқа технологиялық үдерістерде қол жеткізуге мүмкін емес әмбебаптығына, металлды едәуір үнемдеуге, бірегей құрылымдарды жасап шығару мүмкіндігіне байланысты. Механикаландыру деңгейіне қарай дәнекерлеу қолмен жасалатын, жартылай автоматтандырылған және автоматтандырылған болып бөлінеді. Дәнекерлеу өндірісінде еңбек өнімділігін арттыру, өнім сапасын (адам факторының әсерін төмендету) және еңбек шарттарын жақсартудың маңызды құралы болып операцияарды механикаландыру және автоматтандыру болып табылады. Әдетте, дәнекерлеу өндірісі негізгі және қосымша операциялардан, сонымен қатар технологиялық жабдықтарды жөндеу мен қызмет көрсету операцияларынан тұрады. Қосымша операцияларға дәнекерлеу құрылымдарын жасаудың еңбек сыйымдылығының 60...70% келеді. Қосымша операциялардың өнімділігін жоғарылату үшін көмекші жабдықтардың паркі қызмет етеді: арнайы жинақтау-дәнекерлеу құрылғылары, кондукторлар, манипуляторлар, кванттаушылар. Негізгі операциялардағы дәнекерлеу өнімділігі мен сапасын арттыру, сандық бағдарламалық   басқаруы   бар   жабдықтарды,   дәнекерлеу   доғасының «интеллектуалдық» қуат көздерін, дәнекерлеу автоматтарын, жаппай өндірісте дәнекерлеу құрылымдарын жасау кезінде ағымды желілерді қолдану арқылы жүзеге асады. Осы оқулықтын міндеті – дәнекерлеу өндірісін механикаландыру және автоматтандыруды дамытудың негізгі ережелері мен бағыттарын зерттеу, оқушыларды даярлау, жинау, әрлеу, көліктік және қосымша операцияларды механикаландыруға арналған жабдықтармен таныстыру болып табылады.

Дәнекерлеу конструкцияларын жасау үдерісінде орындалатын технологиялық операциялар негізгі, қосымша және қызмет көрсетуші болып бөлінеді. Негізгі операцияларға даярлау операциялары, жинау, дәнекерлеу, дәнекерлеу тораптарын өңдеу жатады, қосымшаларға – негізгі өндіріспен тікелей байланысты операциялар: өнімдерді тасымалдау, оларды бақылау және сынау, жабдықтарды реттеу, жұмыстарды бөлу, бөлшектерді жинақтау, материалдарды, саймандар мен құралдарды сақтау және беру жатады; қызмет көрсетуші операцияларға – жабдықтар мен құрал-саймандарды жөндеу, тозғандардың орнына жабдық бөлшектері мен саймандарын жасау, өндірістік үй-жайларды жинау жатады. Дәнекерлеу конструкцияларын жасаудың технологиялық үдерісі үш кезеңнен тұрады: бөлшектерді жасау және даярлау, тораптар мен өнімдерді жинау және дәнекерлеу, өнімді әрлеу. Бірінші кезеңде бөлшектер жасалады, оларды түзетеді және тазартады, жұмыс бетін дайындау, сызу, белгілеу, кесу, майыстыру, қалыптау, механикалық өңдеу орындалады. Екінші кезеңде тораптарды және толықтай өнімді жинау және дәнекерлеу жүргізіледі. Үшінші кезеңде әрлеу операциялары орындалады: дәнекерлеу жіктерін тазарту және әрлеу, дәнекерлеу жіктерін түзету, дәнекерлеу қосылымдарын жұқарту, сомдау және термоөңдеу, өнімдерді механикалық өңдеу, тазарту және әрлеу, қорғаныс жабындысын жағу орындалады. Барлық аталған операциялар негізгі технологиялық операцияларға жатады. Ұсақ сериялы және сериялы өндіріс типті машина құрау кәсіпорындарының дәнекерлеу цехтарының ерекшелігі, дәнекерлеу тораптарын жасаудың технологиялық үдерісінің еңбек сыйымдылығында ең үлкен салыстырмалы салмаққа (бірдей деуге болады) жинау, дәнекерлеу және қосымша операциялар ие. Сонымен қатар, қосымша операциялардың жалпы еңбек сыйымдылығының ең үлкен бөлігін көтерме-көлік операцияларының еңбек сыйымдылығы құрайды.

Дәнекерлеу конструкцияларын өндіруді механикаландыру және автоматтандырудың жоғары деңгейіне қол жеткізу үшін негізгі және көмекші операцияларды, сонымен қатар негізгі технологиялық операциялардың тәсілдерін кешенді түрде қамту қажет. Дәнекерлеу кезінде келесі тәсілдер орындалады: дәнекерлеу үшін торапты беру және орнату; жиектерін тазарту, дәнекерлеу құралын тігістің басына қою, тігісті дәнекерлеу, дәнекерлеушінің ауысулары, дәнекерлеушіні көтеру және түсіру (үлкен габаритті конструкцияларды дәнекерлеу кезінде); дәнекерлеу құралын бастапқы қалыпқа келтіру; флюсты беру, жинақтау және алу; тігісті шлактан тазарту және дәнекерленген торапты әрлеу; дәнекерлеу үдерісінде тораптың орын алмасуы және бұрылыстары; тазарту және  әрлеу;  электродтарды ауыстыру; дәнекерленген торапты шешу және тасымалдау. Дәнекерлеушінің жинау-дәнекерлеу операцияларын  орындауы  кезінде оған қосымша бөлшектерді тазарту, жиналатын тораптың бөлшектерін беру және орнату, бөлшектерді бекіту, іліктіру, жинау кезінде тораптарды бұру сияқты әрекеттерді орындау қажет.

МЕХАНИКАЛАНДЫРУДЫҢ ЖӘНЕ АВТОМАТТАНДЫРУДЫҢ НЕГІЗГІ ТҮСІНІКТЕРІ

Дәнекерлік құрлмдарды өндіру үшін операцияларды орындаудың қол, біріккен-қол, механикаландырылған-қол, механикаландырылған және автоматтандырылған тәсілдері тән. Қол тәсілінде жабдықтарды, құралдарды және саймандарды пайдаланусыз тек қана адам энергиясы қолданылады (бөлшектерді қолмен тасымалдау, көзбен қарап бақылау және т.б.). Біріккен-қол тәсілінде адам энергиясының көмегімен жұмыс істейтін жабдық, құрал немесе сайман қолданылады (қолмен белгілеу, қолмен түзету, қол арбамен бөлшектерді тасымалдау, қолмен бөлшектерді жинау, т.б.). Механикаландырылған-қол тәсілінде бір уақытта адам және машина энергиясы қолданылады (пневматикалық балғамен соғу, электр немесе пневматикалық машинаның көмегімен тазарту, қолмен доғалық дәнекерлеу және т.б.). Өндірістің механикаландыру деңгейін бағалау кезінде қол, біріккен- қол және механикаландырылған-қол тәсілдерін қол еңбегіне жатқызады. Механикаландыру ретінде қол еңбегін машина жұмысына алмастыру есептеледі.

Механикаландырылған тәсілді қолданған кезе тікелей өңдеу, жинау немесе дәнекерлеу машинаның көмегімен жасалады, ал адам тек қана қолмен көмекші амалдар жасап, машинаны басқарады. Механикаландырудың жоғары деңгейі болып автоматтандыру табылады. Автоматтандырылған тәсіл кезінде машиналарға үдерісті басқару функциялары да жүктеледі, ал адам тек машиналарды реттеп, басқару құралдары мен жүйелерінің жұмысын бақылайды. Механикаландырылған және автоматтандырылған өндірістің машиналары механикаландырылған, жартылай автоматты және автоматты болып бөлінеді.

Механикаландырылған машина

Жартылай автомат

Автомат

Дәнекерлеу жартылай автоматы және доғалық дәнекерлеуге арналған автомат түсініктерін, жалпы машинақұрылыстық жартылай автомат және автомат түсініктерінен ажырата білу керек. Механикаландыру және автоматтандыру бөлшектік (өндірістік үдерістің жеке операцияларын қамтитын) және кешенді (бөлшекті, торапты немесе өнімді жасау үдерісінің, операцияаралық көліктік операцияларды қоса, дәйекті операциялар ретін қамтитын) болуы мүмкін. Кешенді механикаландыру және автоматтандыруға механикаландырылған және кешенді механикаландырылған ағымды тізбектерді, автоматтандырылған, автоматты және кешенді-автоматтандырылған желілерді қолдану арқылы қол жеткізеді.

Механикаландырылған ағымды тізбек

Кешенді-механикаландырылған ағымды тізбек

Автоматтандырылған тізбек

Автоматтандырылған тізбек

Кешенді-автоматтандырылған тізбек

Механикаландыру түрін және қолданылатын жабдық түрін таңдау өндіріс типіне және дәнекерленетін өнімдер құрылымының

ерекшелігініне байланысты. Жаппай және ірі сериялы өндірісте жоғары өнімділік пен төмен өзіндік бағаны қамтамасыз ететін қымбат бағалы арнайы автоматтар мен автоматтық тізбектер қолданады. Жаппай шығарылым кезінде мұндай жабдықты жобалау, жасау және реттеуге жұмсалған шығын қысқа мерзімде ақталады. Бірліктік және ұсақ сериялы өндірісте арнайы жабдық жоғары баға, жеткіліксіз және тұрақсыз жүктелуіне, жабдықтың және өндірістік аумақтың жұмыссыз тұруына байланысты тиімсіз болады. Бұл жағдайларда әмбебап механикаландырылған машиналарды қолданады. Соңғы уақытта көп номенклатуралы кешенді-механикаландырылған тізбектер, бағдарламалық басқарылатын машиналар және өнеркәсіптік роботтар сияқты әмбебап жабдықты енгізуге байланысты кешенді механикаландыру және автоматтандыру ұсақ сериялы өндірісте де өз қолданысын табуда. Механикаландыру және автоматтандыру алғашқы және екінші бола алады. Алғашқы болып қол еңбегін алмастыратын механикаландыру және автоматтандыру аталады; екінші деп – жетілдірілген және рационалды техникалық        шешімдердің        арқасында        қолданыстағы механикаландырылған және автоматтандырылған жабдықты механикаландыру және автоматтандыру. Екінші механикаландыру мен автоматтандыруды бірнеше рет жасайды – механикалау және автоматтандыру құралдарының дамуына байланысты. Ғылыми-техникалық прогресстің қазіргі деңгейінде автоматтандыру мәселесі өзекті болып тұр. Автоматтандыру прогрессінің тез қарқыны (басқаша айтқанда, әлемдік деңгейдегі ғылым прогрессінің тез дамуы) және оның арқасындағы жаңа технологиялар (немесе ескілерін жетілдіру) мен жабдықтарды дамыту өндірістен дәстүрлі техниканы  ысыруда. Барлық өндірістік тұрғыда дамыған елдерде басты назарды дәнекерлеу аумағындағы да автоматтандыруға аударады. Дәнекерлеудің технологиялық үдерісі екі көрсеткішпен сипатталады: уақыт факторымен және технологиялық жабдықпен. 1.1. суретінде негізгі көрсеткіштердің жеке элементтері көрсетілген дәнекерлеудің автоматтандырылған технологиялық үдерісінің құрылымы келтірілген. Негізгі көрсеткіштер бір-біріне әсер етеді. Технологиялық ретпен белгіленген уақыт сияқты элемент өндірістік шығындар мен жұмыс күшіндегі қажеттілікті нақтылайды. Дәнекерлеу өндірісін механикаландыру бойынша іс-шараларды құру кезінде алғашқы кезекте доғалы дәнекерлеу бастиегін (немесе қуат көзі бар басқа торапты) дәнекерлеу орнына жеткізу функциясын беруге тырысады. Бұл дәнекерлеу қосылыстарының сапасын және үдерістің тиімділігін жоғарылатуға мүмкіндік береді. Алайда, жартылай автоматтандырылған дәнекерлеудің көп тәсілінде үдерісті даярлау және

сақтауға (әсіресе балқыту үдерісін) жұмсалатын уақыттың негізгі уақытқа, яғни тікелей дәнекерлеу уақытына қарағандағы қатысы салыстырмалы түрде көп. Ерекшелікті дәнекерлеу үзіліссіз ұзақ уақыт бойы жасалатын үрдістер құрайды (мысалы, спиральды немесе шеңберлі тігістің көмегімен дәнекерлеу). Осылайша, өнімділікті жоғарылату резервтері дәнекерлеу немесе балқыту үдерісінде емес, көмекші уақытты азайтуда жатыр. Осыдан шығатыны, дәнекерлеу өндірісінде де автоматтандыру кезінде басты назарда тек дәнекерлеу үдерісінің өзі емес, дәнекерленетін өнімнің конструкциясы және оған кіретін барлық қоспаларды алу үдерісі де болу керек. Сонымен қатар, дәнекерлеуді жасау үшін автоматтандыру мен роботтау жеңілдігі мен қиындығын анықтайтын өнімнің барлық элементтерінің ерекшеліктері, технологиялық белгілері мен дәнекерлеу тәртібінің параметрлері маңызға ие. Көптеген        механикаландырылған        немесе        жартылай автоматтандырылған дәнекерлеу машиналары мен құрылғылары қолмен басқарылады. Автоматтандырылған дәнекерлеу құрылғылары  қатаң (немесе тез өзгере алатын) бағдарламалар бойынша жұмыс істейді, оның қадамдары бағдарламалық жадта сақталып, қажет кезде одан шығарыла алады. Бағдарламалар негізгі және көмекші операциялардың уақыттық ретін құрайды. Бағдарламамен басқарылатын дәнекерлеу автоматтары кедергісіз және рұқсат берілген жүктемемен жұмыс істесе, үлкен дәлділікпен технологиялық циклдерді қойып, сақтай алады. Жүктеме, бірінші кезекте, өндірістің қажетті технологиялық дайындығын талап ететін дәнекерленетін бөлшектердің үздіксіз берілуіне байланысты. Соңғы жылдары болат құрылыс конструкцияларын жасайтын зауыттарда, кеме құрылысында, көлік құрылысында, ауылшаруашылық және энергетикалық машина құрылысында, химиялық аппарат құрылысында дәнекерлеу жұмыстары үшін жартылай қолмен басқарылатын немесе өндірістік кезең бойы (көбіне бір жыл) қатаң қойылған бағдарламалармен жұмыс істейтін әртүрлі жартылай автоматтандырылған машиналар мен құрылғылар жасап шығарылды.

Дәнекерлеудің автоматтандырылған технологиялық үдерісі

немесе даярланған бөлікті жалжыту құрылғысы

Дайындалған бөлшекті қысу және орнату құрылғысы

Сенсорлар және өлшеу құралдары

Диагностикалау құрылғылары

Басқару құрылғылары – (дәнекерлеу тәртібін, электродтың тербелу амплитудасын және т.б.)

Тасымалданат ын  дәнекерлеу автоматтары (тракторлар, тік  тігістермен дәнекерлеуге арналған құрылғылар)

Қатаң немесе икемді бағдарламаланатын тұрақты машиналар (қорғаныс газ ортасында және флюс қабатының астында доғалы дәнекерлеуге арналған автоматтар, үйкеу арқылы дәнекерлеуге және контактілі дәнекерлеуге арналған машиналар, электрондық-сәулелік дәнекерлеуге

арналған құрылғылар)

Автономд ы жұмыс учаскелері нің дәнекерле у роботтары

Роботтармен жабдықталған немесе жабдықталмаған автоматтардың арасындағы байланысы бар автоматтандыры лған тізбектер

Роботтармен жабдықталға н немесе жабдықталм аған ағымды тізбектер

Сурет 1.1. Автоматтандырылған технологиялық дәнекерлеу үдерісінің құрылымы

Көбіне бұл белсенді немесе инертті қорғалған газ ортасындағы балқып тұрған электродтың көмегімен дәнекерлеуге арналған, түйіспелі дәнекерлеуге арналған, инерттік газ ортасында вольфрам электродымен дәнекерлеуге арналған, флюс қабатының астында дәнекерлеуге арналған, электр шлактык дәнекерлеу және тігісті күштеп жасаумен көмірқышқыл газ ортасында тігінен дәнекерлеуге арналған машиналар. Мұндай жабдықтарда жұмыс ітейтін дәнекерлеушінің немесе оператордың міндеті

Ал дәнекерлеудің ерекше тәсілдері мүлдем басқа, олардың технологиялық сипаттамасы арнайы жабдықтарды пайдалануды талап етеді, ал қолданысы өнімнің нақты формасы мен мөлшерімен шектелген (немесе дәнекерленетін материалдар мен олардың комбинацияларымен). Жабдық аумағында дәнекерлеудің дәстүрлі тәсілдері үшін оны жүйелеу тенденциясы байқалады, сонымен қатар олардың өзара ауысуы және көп мөлшерде даярлау мүмкіндігі үшін механикалық және электр тораптарын типтау және стандарттау тенденциясы байқалады. Бұл тенденция өз көрінісін әртүрлі жүйелердің біріздендірілген жинақтарын жасауда табады. Автоматтандырылған дәнекерлеудің жаңа технологияларына қажетті дәнекерлеу құрылғылары тез әрі үлкен шығынсыз әртүрлі дәнекерлеу міндеттеріне бейімделу керек. Сонымен қатар, әртүрлі мақсаттағы машиналардың тораптары мен бөлшектерін максималды бір типті қылып жасауға тырысу керек, бұл оларды өндірудің тиімділігін қамтамасыз етеді.

Механикаландыру        деңгейі        (%)        келесі        формулалар        бойынша есептелетін үш көрсеткішпен сипатталады.

У т м-

р

(1.1)

(1.2)

(1.3)

мындағы У

Ml

р

м

p

П коэфициенті, қол операциясын (немесе база ретінде алынатын механикаландырылған операцияны) механикаландырылған операцияға ауыстырған кезде өнімділіктің өсуін сипаттайды және механикаландыруға дейінгі еңбек сыйымдылығының T pl

механикаландырудың нәтижесінде қол жеткізілген еңбек сыйымдылығына T Mі

, қатысы ретінде анықталады.

(1.4)

механикаланған операциялардың меншікті көлемін анықтайды. Формуланың алымы (1.1) механикаландырылған операциялардың қолмен жасалу жағдайындағы еңбек сыйымдылығын сипаттайды (механикаланған операциялардың келтірілген еңбек сыйымдылығы). Формуланың қорытындысы (1.1) барлық операциялардың қолмен орындалу жағдайындағы жалпы еңбек сыйымдылығын сипаттайды (жалпы келтірілген еңбек сыйымдылығы).

көрсеткіші механикаландыру деңгейін тек сандық көрсеткіште сипаттайды, өйткені ол механикаландырылған жабдықты жетілдірілген түріне алмастырғанда өзгермейді. Жабдықтың өнімділігін арттырған кезде (1.1) формуласы арқылы есептелген көрсеткіш өзгеріссіз қалады, себебі П өнімділік коэффициентін арттырған кезде, жабдықтарда өндірілетін операциялардың еңбек сыйымдылығы Т м

, сәйкесінше төмендейді. Сондықтан цехтің өзгеріссіз бағдарламасы кезінде Т м

,П көбейтіндісі өзгермейді, У

көрсеткіші де өзгермейді. Осылайша, У

көрсеткіші өндірістік үдерістің механикаландырумен қамтылу деңгейінің бағасы үшін қолданылады.

көрсеткіші механикаландыру нәтижесінде қол еңбегінің ысырылу деңгейін көрсетеді. Формуланың алымы (1.2) алынған

еңбек сыйымдылығын көрсетеді. Бұл еңбек сыйымдылығын барлық жұмыстардың келтірілген еңбек сыйымдылығына бөлгендегі бөліндісі машиналарды енгізу кезінде пайда болатын еңбек күшінің салыстырмалы төмендеуін сипаттайды, яғни механикаландыру деңгейінің сапалы сипаттамасы болып табылады. Осылайша, У

көрсеткішінің міндеті – механикаландырудың есебінен еңбек шығынын қысқартуды және қолданылатын техниканың өнімділік деңгейін сипаттау болып табылады.

көрсеткіші жалпы жұмысшылардың санынан механикаландырылған еңбекпен айналысатын жұмысшылардың салыстырмалы санын анықтайды және еңбектің механикаландыру деңгейін көрсетеді.

У; және  У

көрсеткіштері  0-ден 100%  дейін өзгереді.  Олардың мөлшеріне тек өндірістік үдерісті механикаландыру көлемі ғана әсер етеді. У

көрсеткіші 0 ден бастап өзгереді және 100%-ға ұмтылады, бірақ 100%- ға жетпейді, себебі жабдықтың сапасын жетілдіру шексіз.  Бұл көрсеткіштің үлкендігіне тек қана механикаландырудың масштабы ғана емес, қолданылатын жабдықтың өнімділігі де әсер етеді.

Еңбек сыйымдылығын есептеудің ыңғайлылығы үшін T Mі

және Т р

көрсеткіштерін (1.1)  және (1.2)  Р м

және Р р

көрсеткіштеріне ауыстыруға болады. У!, У

және У

көрсеткіштері жалпы дәнекерленген конструкциялар цехі бойынша, жеке учаскелер мен тізбектерде және жұмыс түрлері бойынша орнатыла алады (мысалы, дәнекерлеу жұмыстары үшін). Өндірістік машинамен қамтамасыз етілетін еңбекті механикаландыру және автоматтандыру деңгейі механикаландыру к м

және автоматтандыру k a

:коэффициенттерімен сипатталады.

к — t /t ;

(1.5) к

t /t ,

t

a

on

Дәнекерлеу үдерісін механикаландыру және автоматтандыру үдерістік еңбек сыйымдылығын азайтуды, жұмысшылардың еңбегін жеңілдетуді, дәнекерленген өнімнің сапасы мен сенімділігін арттыруды, материалдар мен өндірістік аумақтың үнемділігін қамтамасыз етеді. Екінші жағынан, механикаландыру және автоматтандыру жабдықты сатып алу, ұстау және жөндеуге қатысты қосымша шығындармен байланысты. Көп жағдайда технологиялық үдерістің бір операциясын механикаландыру жанасқан операциялардың құнының жоғарылауына немесе     төмендеуіне     әкеледі. Сондықтан дәнекерлеу үдерісін механикаландыру және автоматтандыруды жоспарлаған кезде шығындар мен алынатын нәтижені салыстырып отыру қажет.

ДӘНЕКЕРЛЕУ ӨНДІРІСІН КЕШЕНДІ МЕХАНИКАЛАНДЫРУ ЖӘНЕ АВТОМАТТАНДЫРУ ҮШІН ЖАБДЫҚТАРДЫ ЖІКТЕУ ЖӘНЕ ТАҢДАУ

Механикаландыру деңгейін есептеу үшін класс жабдығының ең типтік түріне сәйкес келетін m және П коэффициенттерінің орта мәні алынған. Тәжірибе жүзінде m және П коэффициенттері едәуір ауытқиды, және әрбір жеке жағдайда оларды өндірістің нақты жағдайларын есепке ала отырып орнатады. Кестеден шығатыны, көмекші, көліктік және жинау жұмыстарын механикаландыру кешенді механикаландыру деңгейінің 29 % жетуге мүмкіндік береді, ал тек қана дәнекерлеу жұмыстарын механикаландыру кешенді механикаландыру деңгейінің 25% дейін өсуін қамтамасыз етеді. Бұл дәнекерлеу өндірісінің барлық технологиялық үдерісін кешенді түрде механикаландырумен қамту қажеттілігін көрсетеді. Дәл осы себептен механикаландырудың ең үлкен деңгейін жинау, дәнекерлеу, тасымалдау және технологиялық үдерістің басқа да операциялары механикаланған, механикаланған және автоматтандырылған жинау-дәнекерлеу станоктары мен тізбектерінен байқауға болады. Механикаландырудың экономикалық тұрғыда қолайлы түрін енгізуге кететін материалдық шығындар мен нәтижесінде қол жеткізілетін үнемдеуді салыстыра отырып таңдайды. Салыстыру үшін әрбір нұсқа бойынша келтірілген шығындардың көрсеткіштерін де пайдаланады. Өзіндік баға мен нормативтік табыс сомасынан тұратын келтірілген шығынның ең аз көлемін көрсеткен нұсқа тиімді болып саналады.

мындағы  3  —  салыстырылатын  нұсқалардың  әрқайсысы  бойынша жылдық  шығарылымға  келтірілген  шығындар,  руб./жыл;  С  —  әрбір нұсқа бойынша жылдық шығарылымның өзіндік құны, руб./жыл; К — сол   нұсқа   бойынша   өндірістік   қорларға   салынатын   капиталдық салымдар, руб., Е н

Жабдықты ң классы

Атауы

Жалпы сипаттамасы және қолданылу аумағы

Жабдықтың өнімділік коэффициенті Гф

т

коэффициенті ,

жұмыстың жалпы кешеніндегі жабдықтың қатысу үлесін сипаттайды

Механикалан дыру деңгейінің сандык көрсеткіші, У 1г %

Механикалық жабдық

Дәнекерлеуді механикаландыруға арналған механикалық жабдық (көмекші)

Қол және жартылай автоматтандырылған дәнекерлеуде көмекші операциялар мен жұмыс амалдарын механикаландыруға арналған жабдық: көмкергіштер, манипуляторлар, роликті стендтер. Кез келген дәнекерлеу өндірісінде қолданылады, жаппай дәнекерлеу өндірісінен басқа, себебі онда әдетте одан жоғары классты жабдықтар қолданылады. 1,5 0,2

1а

Көтергіш-көліктік құрылғылар (жергілікті) Жалпыцехтық крандардың көмегінсіз орындалатын көтергіш көлік операцияларын механикаландыруға арналған құрылғылар. Кез келген дәнекерлеу өндірісінде қолданылады.

0,2

Механикаландырылған жинау құрылғылары

Өнімдерді дәнекерлеуге жинау, оларды орнату, орнықтыру және бекіту жұмыстарын механикаландыру немесе автоматтандыруға арналған құралдар: жинау кондукторлары, 2,5 0,2

1.1 кестесінің жалғасы

Жабдықты ң классы

Атауы

Жалпы сипаттамасы және қолданылу аумағы

Жабдықтың өнімділік коэффициенті Гф

т

коэффициенті ,

жұмыс тың жалпы кешеніндегі жабдықтың қатысу үлесін сипаттайды

Механикалан дыру деңгейінің сандык көрсеткіші, У 1г %

стендтері және жеке жинау механизмдері мен құралдары. Кез келген дәнекерлеу өндірісінде қолданылады.

Дәнекерлеу жабдығы

Доғалы дәнекерлеуге арналған жартылай автоматтар және контактілі дәнекерлеуге арналған тасымалды қысқыштар Дәнекерлеу операцияларының бір бөлігін механикаландыруға арналған әмбебап дәнекерлеу жабдығы. Бірлік және сериялық дәнекерлеу өндірісінде қолданылады. 1,5 0,2

Әмбебап дәнекерлеу машиналары, станоктары және құрылғылары.

Барлық негізгі дәнекерлеу операцияларын және көмекші операциялардың бір бөлігін механикаландыруға арналған әмбебап дәнекерлеу машиналары. Бірлік және аз сериялы дәнекерлеу өндірісінде қолданылады.

0,2

Мамандандырылған дәнекерлеу Бір типті өнімдерді, қиын конфигурациялы тігістері бар бөлшектерді дәнекерлеуге арналған

0,25

машиналары, станоктары және құрылғылары

Мамандандырылған жабдық. Ірі сериялы өндірісте қолданылады.

Мамандандырылған дәнекерлеу станок- автоматтары

Негізгі және көмекші дәнекерлеу операцияларын, соның ішінде басқару операцияларын автоматтандыруға арналған мамандандырылған станоктар мен машиналар. Автоматтық тізбектерге орнатыла алады. Ірі сериялы және жаппай өндірісте қолданыла алады.

0,3

Жинау-дәнекерлеу жабдығы

Кәдімгі типті жинау- дәнекерлеу станоктары, машиналары және құрылғылары

Жинау, дәнекерлеу және кейбір көмекші операцияларды механикаландыруға арналған станоктар, жабдықтар және машиналар. Ұсақ сериялы және сериялы өндірісте қолданылады. 3,5 0,4

Жинау-дәнекерлеу станок-автоматтары

Жинау дәнекерлеу және көмекші операцияларды, соның ішінде басқару операцияларын орындаудың автоматты циклімен мамандандырылған стаоктары мен машиналары. Автоматты тізбектерге орнатыла алады. Ірі сериялы және жаппай өндірісте бір типті өнімдерді жасауда қолданылады.

0,5

Механикаландырылған

Жинау және дәнекерлеу операциялырының (соның ішінде көмекші операциялардың) барлық кешені

0,8

1.1 кестесінің соңы

Жабдықты ң классы

Атауы

Жалпы сипаттамасы және қолданылу аумағы

Жабдықтың өнімділік коэффициенті Гф

т

коэффициенті ,

жұмыс тың жалпы кешеніндегі жабдықтың қатысу үлесін сипаттайды

Механикалан дыру деңгейінің сандык көрсеткіші, У 1г %

жинау-дәнекерлеу тізбектері реттік ағыммен орындалатын көп позициялы механикаландырылған тізбектер. Сериялы өндірісте қолданылады.

Автоматты жинау-дәнекерлеу тізбектері

Автоматты өндірістік жинау-дәнекерлеу (көмекші операциялады қоса) циклі бар көп позициялы ағымды тізбектер мен конвейерлер, автоматты түрде басқарылады. Бір типті өнімдерді жасау үшін ірі сериялы және жаппай өндірісте қолданылады.

0,9

және одан да көп

Өндірістік қорларға салынатын капиталды салымдарға жабдықтарға, құрылғыларға және өндірістік үй-жайға жұмсалатын шығындар жатады. Капиталды салымдардың тиімділігін нормативтік коэффициенті 1 руб. капиталдық салымдарға шаққанда келетін жылдық кірістің минималды үлкендігін құрайды. Е н коэффициенті жаңа вариантты енгізудің нәтижесінде алынатын үнемнің есебінен капиталдық салымның қандай бөлігі жыл сайын қалпына келу керектігін көрсетеді. Бұл коэффициентті 0,15 тең етіп қабылдайды. Е н

, қарсы шама капиталды салымдардың өтелуінің нормативтік мерзімін Т окн

құрайды (жылдарда):

ок . н

н

= 1/0,15 » 6,6.        (1.8) Дәнекерлеу өндірісін механикаландыру стандартты жабдықтарды сатып алуға, оны жеткізуге және монтаждауға жұмсалатын капиталды салымдармен байланысты. Бұл шығындардың көлемі жабдықтың күрделілігіне байланысты және прейскуранттар мен бағалармен анықталады. Жаңа арнайы стандарттан тыс жабдықты немесе құрылғыларды қолдану жобалық-конструкторлық жұмыстарға, тәжірибелік үлгіні жасап шығаруға, реттеу жұмыстарына шығындануды талап етеді. Стандарттан тыс жабдықты жасауға кететін шығындар әдетте ұқсас жабдықтың 1 т құнының ірілендірілген нормативтерінің есебінен саналады. Дәнекерлеу өндірісін механикаландыру көп жағдайда жабдықты сатып алуға жұмсалған қосымша капиталды салымдардан басқа, капиталды шығындардың үнемділігін де қамтамасыз етеді, себебі жинау-дәнекерлеу жұмыстарына арналған өндіріс алаңының ауданы азаяды, әсіресе ағымды кешенді-механикаланған және автоматты тізбектерді қолданған кезде. Сондықтан капиталды салымдарды анықтау кезінде ғимараттың құнын да ескеру қажет, оны қажетті аумаққа және 1 м

құнына қарап есептейді.

Дәнекерлеу өндірісін механикаландырудың тиімділігі дәнекерлеу конструкцияларын өндірудің өзіндік құнына оң әсерін тигізеді. Механикаландырудың арқасында өзіндік құнды азайту әдетте еңбек сыйымдылығын төмендету, еңбекақыға кететін шығынды азайту және жәнекерлеу материалдары мен электр энергиясының құнын азайту есебінен болады. Еңбек сыйымдылығын нормативтер бойынша, еңбекақыны – еңбек сыйымдылығы мен жұмысшылардың сағаттық ставкасына қарап есептейді (тарифтік квалификациялық анықтамалықтар бойынша), дәнекерлеу материалдары мен электр энергиясына кететін шығынды – шығын нормаларына қарап (нормативтер бойынша) және дәнекерлеу материалдары мен электр энергиясының үлестірмелі құнына қарап (прейскуранттар бойынша) есептейді.

Еңбекақыны және материалдарға деген шығынды азайту есебінен өзіндік құнды төмендетумен қатар, дәнекерлеу өндірісін механикаландыру әдетте өзіндік құнға кіретін, амортизациялық шығындар мен жабдықты жөндеуге арналған шығындарды талап етеді. Сондықтан өзіндік құнды есептеген кезде бұл шығындарды, сәйкес нормативтік материалдар бойынша анықтап, есепке алып отыру қажет. Механикаландыру нұсқасын таңдаған кезде бірінші кезекте ұқсас жағдайларда қарастырылатын немесе оларға ұқсас өнімдердің өндірісін механикаландыруға арналған отандық немесе шетелдік тәжірибеде енгізілген немесе енгізуге дайын шешімдерді қарастырады. Кейін механикаландырудың әртүрлі деңгейін қарастыратын технологиялық үдерістің варианттарын қарастырады. Сонымен қатар дәнекерленген тораптың технологиялығын бағалайды және қажет жағдайда дәнекерленетін өнімнің конструкциясына өндірістік үдерісті толық механикаландыруға атсалысатын өзгерістерді енгізеді. Ең тиімді нұсқаны экономикалық тиімділікті салыстыру есептерінің негізінде таңдайды. Бірліктік және ұсақ сериялы өндірісті механикаландыру кезінде үлкен қиындықтар туындайды: жеткіліксіз жүктелудің нәтижесінде жабдық тиімсіз болып шығады. Жабдықтың жүктемесін көтеру үшін өндіруге жататын өнімдерді конструктивті және технологиялық белгілер бойынша жіктеуге және топтастыруға кіріседі, бұл бір технология бойынша және бір жабдықты қолдана отырып жасау мүмкін бір типті бөлшектер мен дәнекерлеу тораптары топтарын анықтауға көмектеседі. Дәнекерлеу құрлымдарының бөлшектерін материалдың маркасына, жұқалау түріне, дайындалған бөліктің қалыңдығы мен жуандығына, өлшемі мен конфигурациясына, ойықтар мен тесіктердің барына және олардың өлшемдеріне қарап топтастырады. Дәнекерлеу тораптарын материалдың маркасына, дайындалған бөліктің жуандығына, тораптың формасы мен өлшеміне, дәнекерлеу тігістерінің түрлеріне қарап топтастырады. Бір типті бөлшектер мен дәнекерлеу тораптарын топтастырып, унификациялап және технологиялық тұрғыда өңдеп болғаннан кейін, бөлшектер мен дәнекерлеу топтарын жасауға есептелген сәйкес жабдықты қолдана отырып, топтық технология жасап шығарады. Дәнекерлік өндірісті механикаландыру кезіндегі  капиталды салымдарды азайтудың тиімді тәсілі – дәнекерлік құрылғылар мен тізбектерді нормаланған жабдықтар мен тораптардан жинақтау. Бұл кезде жабдықты жобалау мен жасауға деген шығын, сонымен қатар капиталды салымдарды енгізу және өтеу мерзімдері күрт төмендейді.

Қолайлы нұсқаны анықтағаннан кейін капиталды  салымдардың өтелу мерзімін және енгізілетін нұсқаның жылдық экономикалық тиімділігін есептейді. Капиталды салымдардың өтелу мерзімін Т ок

келесі формула бойынша анықтайды

мұндағы К 1г

Жылдық экономикалық тиімділікті Э келесі формула бойынша есептейді

, 3

Базалы нұсқа ретінде ауыстырылатын техниканы, жаңа нұсқа ретінде – ең жақсы жобаланған немесе өндіріске енгізілген техниканы алады.

Түйіспелі нүктелі дәнекерлеу.

Түйіспелі нүктелі дәнекерлеу тәсілімен дәнекерлі тораптарды жасау кезінде тікелей дәнекерлеу  үдерісі  мен көмекші операцияларды айырады: дәнекерлеу алдында бөлшектерді жинау және бекіту, тораптарды ұстау және жылжыту, олардың беттерін дәнекерлеуге дейін даярлау, дәнекерлеуден кейін дәнекерленген тігістерді механикалық өңдеу, желімдер мен герметиктерді жағу. Көмекші операциялардың үлесіне көбіне дәнекерлеу үдерісінің еңбек сыйымдылығының 70...80% артығы келеді; оларды механикаландырудың деңгейі 10% аспайды. Түйіспелі нүктелі дәнекерлеу үдерісі қазіргі кезде толықтай автоматтандырылған.

Көмекші операцияларды механикаландыру және автоматтандыруда еңбек өнімділігін жоғарылатудың, дәнекерленген конструкциялардың өзіндік құнын төмендетудің, қосылыстардың сапасы мен сенімділігін арттырудың үлкен резервтері жасырынған. Түйіспелі нүктелі дәнекерлеу операцияларын механикаландыру және автоматтандыру тәсілдерінің түрлері көп (сурет 1.2). Механикаландыру және автоматтандыру деңгейі мен тәсілдері өнімдерді шығару бағдарламасымен және өндіріс типімен анықталады. Тәжірибелік және ұсақ сериялы өндірісте күрделі емес жинау құрылғылары, түрлі механикаланбаған ұстағыш құралдар өз қолданысын табады; жаппай және ірі сериялы өндірісте – өнімділігі жоғары құрылғылар, көп нүктелі және көп тігісті машиналар, механикаланған ұстағыш және жылжытқыш құралдар, өндірістік роботтар, автомат машиналар қолданылады. Дәнекерлеу машиналарын, механикаландыру және автоматтандыру құралдарын көбіне технологиялық үдерістің барысы бойынша орналастырады және ағымды тізбектерге жинақтайды. Автоматтандырудың ең жоғары деңгейі кешенді-автоматтандырылған тізбектерде болады, мұнда барлық операциялар, даярлау мен бақылау операцияларын қоса, адамның қатысуынсыз жасалады. Түйіспелі нүктелі дәнекерлеу сипаттамасы механикаландыру және автоматтандыру құралдарына белгілі талаптар қояды, оларды  құрау кезінде ескере отыру қажет:

Сурет 1.2. Түйіспелі нүктелі дәнекерлеу операцияларын механикаландыру және автоматтандыру құралдарының классификациясы (перевод рисунка в отдельном док.)

Құрылғылардың конструкциясында унификацияланған тораптарды қолданған жөн (профильдер, редукторлар, қадамдық механизмдер, стандартты дәнекерлеу бастиектері, пневмоэлектрикалық құралдың элементтері).

Доғалы дәнекерлеру.

Доғалы дәнекерлеу -  нәтижесінде тігіс пайда болатын бірқатар реттік операциялардан тұрады: доғалы разрядты тудыру және сақтау, тігіске қажетті қалып беру және оны қосылу осі бойынша бағыттау үшін электродты жылжыту, берілген кескінді тігісті қалыптастыру үшін тігісті қалапытастыру барысында дәнекерленетін жиектер бойынша доғаның жылжуы, үдерісті тоқтату. Қол, жартылай автоматты және автоматты дәнекерлеуді ажыратады. Қолмен дәнекерлеуде тігісті қалыптастыруға қажетті операциялардың барлығы қолмен, ешқандай механизмдерді қолданбай орындалады. Электродқа тоқ беру үшін дәнекерлеушінің қолында орналасқан арнайы ұстағышты қолданады. Барлық қозғалыстар мен операциялардың кешені, сонымен қатар дәнекерлеу қосылысының сапасы да дәнекерлеушінің тәжірибесі мен біліктілігіне, орындалатын жұмысына деген субъективті бағасына байланысты.

Жартылай автоматты дәнекерлеуде электродты сымды доға аумағына беру механикаланған – оны арнайы беруші механизм береді. Тігіске қажетті қалып беру және оны қосылу осі бойынша бағыттау үшін электродты жылжыту сияқты электродпен жасалатын манипуляциялар, қолмен дәнекерлеудегідей қолмен жасалады. Дәнекерлеуді кассетадан немесе тікелей бухтадан берілетін арнайы жалпақ кескінді сыммен немесе ұнтақты сыммен жасайды. Тоқты электродқа жеткізу үшін ұстағыш қолданылады. Дәнекерлеу сымы ұстағышқа иілгіш шланг бойынша беріледі, сондықтан жартылай автоматты дәнекерлеуді арасында шлангтік деп атайды. Өнімнің конфигурациясына, өлшеміне және мақсатына байланысты доғаны кеңістікте жылжытатын оператордың әрекеттері қолмен дәнекерлеуде және жартылай автоматты дәнекерлеуде бірдей. Автоматты дәнекерлеуде доғалы разрядты тудыру және сақтау бойынша операциялар дәнекерлеу бастиегінің көмегімен орындалады, ал берілген кескінді тігісті қалыптастыру барысында доғаны берілген жиек бойынша жылжыту дәнекерлеу арбасының көмегімен орындалады. Жұмысшы тігісті қалыптастыруда тікелей қатыспайды, есесіне дәнекерлеу үдерісін көмекші құрылғылар арқылы басқарады (басқару пульті, корректорлар). Автоматты дәнекерлеу үдерісі деп аталатын үдеріс толықтай автоматтандырылған емес, жоғары деңгейде маханикаландырылған үдеріс болып табылады. Адам (оператор) үдерістің кері байланыс тізбегінде орналасады, доғаның қосылыс бойымен қозғалуын қадағалайды және қажет болған жағдайда үдерісті түзетеді, әсіресе тігісті қалыптастыру үдерісін. Автоматты доғалы дәнекерлеу кеңінен қолданыс тапты, алайда доғалы дәнекерлеу үдерісін автоматты түрде басқарудың жетілдірілген жүйелерін жасау міндеттері әлі шешілген жоқ. Мұндай міндеттердің қатарына электродты қосылыс бойымен дәл бағыттауға арналған әдістер мен техникалық құралдарды жасауды жатқызуға болады. Олар қойылған критерийлер бойынша дәнекерлеудің оңтайлы режимін және дәнекерлеу қосылысының қажетті сапасын қамтамасыз ететін тәжірибелі оператор-дәнекерлеуші орындайтын әрекеттер кешенін,  кері байланыстары бар үдерісті автоматты басқару жүйесін құруды қамтамасыз етуге мүмкіндік берер еді. Бірінші кезекте электродты кеңістікте жылжытуды автоматтандырумен байланысты сұрақтарды қарастыру керек, себебі бұл міндеттерді орындамай, жоғары деңгейде автоматтандыру жүйелерін құру жайында айту қиын. Қиын конфигурацияларды өнімдерді доғалы әдіспен дәнекерлеу кезінде электродтың кеңістікте жылжуы үш координатта жүзеге асырылады;

Одан басқа, электродты әртүрлі бұрыштарда еңкейту қажет. Жалпы түрде дәнекерлеу нүктесін жылжыту қисық сызықты кеңістікті траекториия бойынша жүру керек. Бұл қозғалыстың барлық параметрлерін міндетті түрде сақтау қажет, себебі олар дәнекерлеу қосылысының сапасына тікелей әсер етеді. Қосылу формаларының әртүрлілігін назарға ала отырып, ең  жетілдірілген  автоматтық жүйелерде электродтың алты басқарылатын қоординат бойынша қозғалысын қамтамасыз ету керек. Бұл талап ең қиын формадағы конструкцияларды дәнекерлеуге қатысты. Доғалы дәнекерлеудің технологиялық үдерісін зерттеу кезінде, автоматтандырылған жабдыққа қойылатын техникалық талаптардың бірқатары анықталды: Доғалы нүктелі дәнекерлеу тасымалды немесе тұрақты құрылғылардың көмегімен жасалады. Ірі сериялы немесе жаппай өндірісте бірнеше нүктені дәнекерлеу үшін арнайы машиналарды қолданады – көп электродты немесе көп нүктелі, олардың өнімділігі және автоматтандыру деңгейі жоғары. Жеке және ұсақ сериялы өндірісте жұмысшы қолмен жылжытатын арнайы тұтқалар және арнайы жартылай автоматтар қолданылады.

Электронды-сәулелі дәнекерлеу (ЭСД).

Дәнекерлеу өндірісін автоматтандыру дәнекерленген конструкциялардың өсіп келе жатқан күрделілігі мен жауаптылығымен, дәнекерленген қосылыстардың сенімділігіне қойылатын талаптардың өсуімен алға тартылады. Жоғары өнімділікті, дәнекерленген қосылыстардың сапасы мен сенімділігін арттыру – бұл міндетті шешудегі негізгі өлшем.

Жоғары сапалы дәнекерленген қосылысты дәнекерлеудің оңтайлы режимі мен электронды сәуленің дәнекерленетін тігіске қатысты дұрыс кеңістіктік орналасуын қамтамасыз еткен жағдайда жасауға болады. Электронды сәуленің күші мен тоғыстырылуы (дәнекерлеу режимінің негізгі параметрлері) жылдамдататын кернеудің тұрақтану деңгейінің жоқтығы немесе жетіспеушілігі кезінде, температураның немесе катодтың эмиссиялық қасиеттерінің өзгеруі кезінде немесе тоқтың зеңбіректен өтуінің бұзылуы кезінде өзгереді. Қосылыстардың қисық сызықты болуы себебінен жалпы жағдайда сәулені нақты орнату және тігіс бойымен жылжытпайынша қосылысқа қол жеткізілмейді. Электронды сәуленің қосылысқа қатысты күшін, фокусировкасын және орналасуын басқару бұл параметрлерді реттеу арқылы жасалады. Бұл параметрлер ішкі және сыртқы толқыныстарды, соңғы нәтижелері қойылған талаптарға сәйкес болатындай етіп алмастыру арқылы реттеледі. Өндірісте қолданылатын дәнекерлеу режимінің жеке параметрлерін тұрақтандыру жүйелері кешенді автоматтандырудың мәселелерін шешпейді, себебі олар реттеу нысанына әсер ететін толқыныстарды алмастырмайды (сәуле-өнім жүйесі). Автоматтық басқару әдістері шығу шамасына толқыныстардың әсерімен тиімді күресуге мүмкіндік береді. Егер толқынысты өлшей алатын болсақ, оның әсерін құрамдасқан жүйелердің, яғни ауытқу бойынша басқару және толқыныс арқылы басқаруды қамтитын жүйелер арқылы әлсіретуге болады. ЭСД барысындағы дәнекерлеудің сапасына әсер ететін маңызды факторлар – өнімнің конструктивті профилі, өнім қосылысының жалпақтығы мен конфигурациясы. Бұл шамалардың берілген шамалардан ауытқуын өлшеу өнімнің вакуумдық камерада орналасуы және дәнекерлеу үдерісінің жоғары жылдамдығы (100 м/сағ дейін) себебінен қиын болады. ЭСД артықшылықтарын жүзеге асыру үшін толқыныс датчиктерінің көмегімен дәнекерлеу үрдісін реттеудің қарапайым, жылдам және арзан тәсілдері қажет. Электронды сәуленің бірегей қасиеттерінің  арқасында оны дәнекерлеу режимінің кейбір параметрлері жөнінде ақпарат алу үшін өлшегіш құрал ретінде қолдануға болады. Автоматты басқарудың кешенді жүйесін құру үшін ЭСД үдерісінде параметрлердің себептік байланыстарын және өзара әрекеттесу заңдарын білу қажет.

Қазіргі кезде ЭСД автоматтандыру дәнекерлеу және микро өңдеу кезінде жұмыс үстелін және электронды сәулені басқарудың, электронды сәуленің қосылыс траекториясы бойынша жылжуын басқарудың, сәуленің күші мен тоғыстрылуын басқарудың бірінші кезекті міндеттерін шешуге мүмкіндік береді. Уақыт өте келе бұл тізім нақтыланып, толықтырылатыны анық.

Дәнекерленген конструкциялардың бөлшектерін жасау кезінде келесі даярлау операциялары орындалады: жұмыс бетін түзету, тазалау және даярлау, белгілеу және таңбалау, кесу (механикалық және термикалық), майыстыру, мөрлеу, механикалық өңдеу. Бұл операциялардың барлығы сәйкес жабдықтарды қолдану арқылы орындалады.

Түзету жұқартуды өңдеуге дейін түзеу үшін және кесуден кейін даярлау үшін қажет, ол материалды пластикалық майыстыру немесе созу арқылы орындалады. Әрекет ету принципіне қарай түзетуге арналған жабдық ротациялық машиналар, пресстер және созғыш түзету машиналары деп бөлінеді.

Ротациялық машиналарға табақтүзеткіш көп білікті және сұрыптүзеткіш көп доңғалақты машиналар жатады. Табақтүзеткіш көпбілікті машиналар табақтық илемді және табақтық дайындаманы түзетуге арналған. Металл табағы шахмат ретімен орналасқан екі қатар айналатын біліктерден өтеді. Біліктердің төменгі және жоғарғы қатарларының арасындағы арақашықтық реттеледі және түзетілетін табақтың қалыңдығына байланысты болады. Біліктердің арасынан өткен кезде табақтың әрбір учаскесі қарама қарсы жақтарға көп рет иіліп, түзетіледі. Табақтың майысу көлеміне байланысты табақты түзету бір немесе бірнеше реттен жасалады. Металлдың жұқа табақтарын түзету үшін біліктерінің саны көп машиналар қолданылады. Білік қатарлары параллельді немесе параллельді емес орналасуы мүмкін. Білік қатарларының параллельді емес орналасуы біліктердегі табақтардың біртіндеп азаюын қамтамасыз етеді, бұл түзету сапасын жоғарылатады. Сұрыптүзеткіш көпдоңғалақты машиналар сұрыптық және қалыптық илемге арналған. Дайындама шахмат ретімен орналасқан екі қатар түзету доңғалақтарынан өтіп, көп рет иіліп, түзетіледі.

Доңғалақтардың жоғарғы және төменгі қатарларының арасындағы арақашықтық түзетілетін дайындаманың қимасына қарай реттеледі. Ауыспалы доңғалақтарды түзетілетін материалдың қимасының конфигурациясына қарай ауыстыруға болады, бұл бір машинада әртүрлі профильдерді түзетуге мүмкіндік береді.

бұрандалы, гидравликалық колонналық, жылжымалы порталы бар гидравликалық, горизонталдық гидравликалық және қос иінді, біртіреулі гидравликалық және қосиінді бола алады. Бұрандалы пресстерді ені мен ұзындығы 1000 мм дейінгі табақтық дайындамаларды түзету үшін қолданады. Түзету пресс үстеліне орнатылған жазық плитаны және жылжымада бекітілетін жазық плитаны қолдана отырып, жылжыманың дайындаманы соғуының көмегімен орындалады. Түзету үшін бұрандалы үйкелеме пресстер және доғалы статорлы қозғалтқышы бар бұрандалы пресстер қолданылады. Гидравликалық колонналық пресстер ірі габаритті табақтық және жолақты илемді және қалыңдығы 100 мм дейінгі дайындамаларды түзетуге арналған. Түзету төсемелерді қолдана отырып жасалады. Бір төсемені табақтың майысқан бөлігіне, ал қалған екеуін - дайындаманың қарама- қарсы жағынан, майысулардың шеттеріне орналастырады. Жылжыманың әсерінен дайындама иіледі және түзеледі. Жылжымалы порталы бар гидравликалық пресстер қалыптық, сұрыптық және табақтық материалдан жасалған илемдер мен дайындамаларды түзетуге арналған. Гидравликалық колонналық пресстер мен жылжымалы порталы бар гидравликалық пресстерді дайындама өндірісінде де, дәнекерлеу тораптарын түзетуге де пайдаланады. Гидравликалық және қос иінді бір тіреулі пресстер қалыптық және сұрыптық илемді түзету мен майыстыруға арналған. Бұл пресстерде түзету кезінде дайындаманың кері майысуы тірегіш колодкаларға тіреліп тұрған дайындаманың шығып тұрған бөлігіне басып тұратын пуансонның әсерінен болады. Колодкалар мен пуансон жүрісінің арақашықтықтығын реттеу арқылы дайындаманың қажетті кері майысуына қол жеткізіледі.

Созғыш түзету машиналары қалыңдығы және қимасы үлкен емес илемдер мен дайындамаларды түзетуге арналған. Созу арқылы түзету кезінде дайындаманың ұштарын машинаның қысқыш бастиектеріне орнатады. Кейін жұмыс бастиегін жылжытады, дайындаманы салыстырмалы созылудың белгілі мөлшеріне созады, және сол арқылы түзетеді.

Жұмыс бетін тазарту одан дәнекерлеу үдерісін қиындататын, дәнекерлеу тігістерінің ақаулықтарын тудыратын және қорғаныс қабаттарын сапалы жағуға кедергі келтіретін консервация құралдарын, кірлерді, жағу-салқындату сұйықтықтарын, таттарды, қақтарды, қылауларды, артылымдарды және шлактарды жою үшін қолданылады. Илемді, бөлшектерді және дәнекерлеу тораптарын тазарту механикалық және химиялық әдістермен орындалады. Механикалық тазарту бытыра ағынды және бытыра лақтыру құралдарында, тазарту станоктарында, домаландыру атанақтарында, қол пневматикалық және электр машиналардың көмегімен жасалады. Химиялық әдістерге ванналарға салу немесе ағынды тәсілмен орындалатын майсыздандыру және өңдеу жатады.

Бытыра ағынды және бытыра лақтыру құралдары табақтық және профильді илемді және қалыңдығы 3 мм кем емес дәнекерлеу тораптарын тазарту үшін қолданылады. Мұндай тазарту кезінде бытыра тазартылатын бетке үлкен жылдамдықпен лақтырылып, ондағы кірлер, таттар мен қақтарды жояды. Бытыра ағынды аппараттарда бытыра  тазартылатын бетке қысылған ауа көмегімен шүмек арқылы беріледі, бытыра лақтыру аппараттарына ортадан тепкіш күштің әсерінен ротор күрекшелері арқылы беріледі. Бытыра ағынды және бытыра лақтыру құралдары тазартқыш камераларда орнатылады, онда тазартылатын өнімдерді орналастыру және тасымалдауға арналған жабдықтар, бытыраны жинау, сепарациялау (тазарту) және қайтаруға, кір ауаны жоюға арналған құрылғылар орналасады. Шаң шығармайтын құралдарды қолдану арқылы бытыра ағынды тазарту арнайы камераларды талап етпейді, алайда бұл әдістің камералардағы тазартуға қарағанда өнімділігі аз. Бытыра лақтыру арқылы тазарту бытыра ағынды тазартуға қарағанда өнімділігі жоғары, үдерістің толық механикаландырылуын және еңбек жағдайын жақсартуды қамтамасыз етеді. Бытыра лақтыру және бытыра ағынды тазартудан кейін илемді дәнекерлеу конструкцияларын жасау үдерісінде таттанудан қорғау үшін әдетте пассивтеуге немесе грунттауға жібереді. Қалыптық илем мен құбырларды тазарту үшін бытыра лақтыру және бытыра ағынды құралдармен қатар тазарту станоктары да қолданылады, олардың жұмыс бөліктері ретінде металл щеткалары, ине фрездері, тегістегіш дөңгелектер мен жолақтар қызмет етеді.

Тазартуды дайындамалар мен бөлшектердің беттерінен бөтен қоспаларды жою үшін орындайды. Дәнекерленген констуркциялардың бөлшектерін тазарту үшін әмбебап қайрау-үйкелеу станоктары, мамандандырылған станоктар мен домаландыру атанақтары қолданылады.

Бетті майсыздандыру және өңдеу химиялық әдістермен жасалады. Майсыздандыру кезінде өнім бетінен консервациялық және мөрлегіш жақпаларда, эмульсиялық және салқындатқыш сұйықтықтарда болатын майлы заттар жойылады. Тазартылатын беттерді майсыздандыруды сілтілі ерітінділермен батыру арқылы немесе ағынды тәсілмен жасайды. Майсыздандырудан кейін өнімдерді сумен жуып, кептіреді. Өңдеу кезінде металл бетінен тат пен қақтар жойылады. Өңдеуді тұз, күкірт немесе ортофосфорлы қышқыл ерітінділерімен сол тәсілдермен жасайды. Өңдеуден кейін бетті кальций қосылған сода ерітіндісімен бейтараптандырып, өнімді натрий нитритінде пассивтеп, қайтадан сумен шайып, кептіру қажет. Ағынды тәсілмен майсыздандыру және өңдеу батыру тәсілінен тиімдірек, себебі технологиялық үдерістің ұзақтылығын қысқартады және тазарту сапасының жоғарылығын қамтамасыз етеді.

жасайды. Бетті химиялық даярлаудың бірнеше операцияларын жасау үшін бірнеше ванна қажет. Мұндай жағдайда оларды механикалық жүктемесі бар және өнімді бір ваннадан екіншісіне жылжытуы бар бір құрылғыға біріктіреді.

қолданады. Камераларда өнім контур – қондырмалары бар құбырлар жүйесі арқылы өтеді, оларда өнімді сәйкес ерітінділермен немесе сумен құяды.

Кесу табақтық немесе сұрыптық материалдардан бөлшектерді бөлу үшін қолданылады. Дәнекерленген конструкциялардың бөлшектерін жасау кезінде кесудің бірнеше түрі қолданылады: қайшымен, кесу станоктарында, штамптар мен пресстерде.

Қайшыны қалыңдығы және қимасы кішкентай және орташа табақтық, қалыптық және сұрыптық материалды кесу үшін қолданады. Қайшымен кесу металлдың пышақтың қысымымен серпінді-пластикалық деформациясы мен жарылуына негізделген. Кесілетін материалды жоғары және төменгі пышақтардың ортасына кіргізеді, жоғарғы пышақтың қысымымен бірінші пышақтар металлға қалыңдығы 0,2 ...0,4 тереңдікке кіреді, кейін металлдың беті кесуші жиектердің ұштардың арасында жарылуы болады.

Дәнекерленген конструкциялар өндірісінде әртүрлі қайшылар қолданылады: қиғаш пышақты табақтық, ою қайшысы, дискілік, біріктірілген, сұрыптық, механикаландырылған-қол қайшысы (пневматикалық және электр), біріктірілген пресс-қайшылар. Қиғаш пышақты табақтық қайшылар (сурет 2.1, а) табақтық материалды ажыратып кесу және түзу сызықпен кесу (ұзыннан және көлденеңнен) кесуге арналған. Жүргізу түріне қарай қайшыларды қос иінді, гидравликалық және пневматикалық деп бөледі. Қиғаш пышағы бар арнайы конструкциялы табақтық қайшылар сонымен қатар дәнекерлеу үшін фаска алуға мүмкіндік береді.

Сурет 2.1. Әртүрлі типті қайшылармен кесу сызбалары: а

б, в

г

д

е

Бұл қайшыда пышақ балкасында екі пышақ бекітілген: төменгісі тура кесуге арналған, жоғарғысы – қиықжиекті (фаска) шешуге арналған. Пышақ балкасы төмен жүрген кезде тура кесіледі, кейін балка бұрылып, екінші пышақпен қиықжиек алынады. Ою қайшысы табақтық материалды түзу сызық бойымен, дөңгелетіп және фигуралап кесуге пайдаланылады. Ою қайшысында (сурет 2.1, б, в) жоғарғы пышақтың жылдам вертикалды жылжуы және дайындаманың горизонталды жылжуы кезінде орындалады. Қазіргі заманғы ою қайшысы кесу үдерісінде дайындаманы орнатуды қамтамасыз ететін координаттық құрылғымен қамтамасыз етілген. Дайындаманы орнату шаблон бойынша, немесе сызба не тесімтаспаға жазылған бағдарлама бойынша автоматты түрде орындалады. Дискілі қайшы дөңгелек пышақтармен жабдықталған, олар айналған кезде кесу орындалады. Дискілі қайшы қиғаш пышақты бір дискілі, қиғаш пышақты  екі  дискілі  және  көп  дискілі  бола  алады.  Қиғаш  пышақты  екі дискілі қайшы (сурет 2.1, г) табақтық материалды түзу сызық бойымен, дөңгелетіп        және        фигуралап        кесуге        арналады. Мұндай қайшылар дәнекерлеу үшін қиықжиекті шешуге, табақтық материалдың көмкеруін және майысуын жасауға мүмкіндік береді. Қиғаш пышақты бір дискілі қайшы табақтық материалдың түзу сызықты және қисық сызықты бөлшектердің жиегінен  дәнекерлеу  үшін  қиықжиек  шешуге  арналған.  Көп  дискілі  қайшы (сурет 2.1, д) орамалық және табақтық материалды тігінен кесуге арналған. Біріктірілген  пресс-қайшы тұғырда құрастырылған  төрт  құрылғыдан тұрады: сұрыптық және қалыптық материалды кесуге арналған құрылғы, тескіш   пресс,   табақтық   материалды   кесуге   арналған   құрылғы   және тұжырту  құрылғысы.  Барлық  төрт  құрылғының  жүргізілуі  бір  электр қозғалтқыштан  бағдарлама  жүйесі  және  қос  иінді-шатундық  механизм

Сұрыптық қайшы сұрыптық және қалыптық материалды кесуге арналған бір құрылғыны ғана қамтиды. Қалыптық және сұрыптық материалды кесуге әмбебап қайшылармен қатар бұрышты (сурет 2.1, e), швеллерлерді және қоставрларды кесуге арналған мамандандырылған қайшылар да қолданылады. Механикаланған-қол қайшылары (пневматикалық және электр) екі түрде шығарылады: табақтық материалды түзу сызық бойымен және фигуралы кесуге арналған; жиектерді дәнекерлеу үшін қиғаштауға арналған.

Кескіш станоктар құбырларды, қалыптық және сұрыптық материалдарды кесуге арналған. Кескіш станоктарда қайшыларға қарағанда үлкен қималы материалдарды кесу мүмкін, және кесу сапасы жоғары болады. Алайда кескіш станоктарда кесуге кететін еңбек сыйымдылығы қайшыға қарағанда көбірек. Сондықтан кескіш станоктарды қайшымен кесуге мүмкін емес профильдерді (мысалы құбырларды, үлкен қималы профильдерді, бұрышталған профильдерді) кесуге және кесудің жоғары дәлділігін қамтамасыз етуге қолданады. Дәнекерленетін конструкциялардың бөлшектерін жасауда дискілік және жолақтық аралары бар кескіш станоктарды, құбыр кескіш станоктарды және кескінді тегістегіш дөңгелектері бар станоктарды қолданады. Термикалық кесуді қалыңдығы орта және жоғары табақтық материалды және үлкен диаметрлі құбырларды кесу үшін қолданады. Термикалық кесудің көмегімен қалыңдығы 300 мм дейін және одан да көп табақты түзу сызық бойымен және фигуралап кеседі, сонымен қатар дәнекерлеу үшін қиықжиекті шешеді. Термикалық тәсілде газ плазмалық және плазмалық кесу қолданылады. Термикалық кесу үшін бекіту элементтері бар тұғырдан, жанарғыны (плазматрондарды) жылжыту тораптары бар порталдан, газ баллонынан және плазмалық ағынды жасайтын қуат көзінен тұратын арнайы құрылғылар қолданылады. Пресстерде штамптармен кесу үшін пуансон мен матрицадан тұратын арнайы штамптар қолданылады. Пуансонда кесуші жиек орналасқан, ол пуансон мен матрицаның жанасуы кезінде дайындаманың кесілуін қамтамасыз етеді.

Иілу дайындаманы пластикалық майыстыру тәсілімен орындалады. Әрекет ету принципі бойынша иілуге арналған жабдық ротациялық машиналар мен иілу пресстеріне бөлінеді.

Ротациялық машиналарға үш және төрт валкалы табақиигіш машиналар, бұрылысты ию балкасы бар табақигіш машиналар, профильигіш көп валкалы стандар, зигмашиналар, сұрыптық игіш роликтік машиналар, индукциялық жылытылатын құбыр және профиль игіш машиналар, құбыр игіш машиналар жатады. Үш және төрт валкалы табақиигіш машиналар Цилиндрлік ебеншелерді ию және дәнекерлеуден кейін ебеншелерді түзетуге арналған. Үш валкалы машиналар валкалардың симметриялық орналасуымен және ассиметриялық орналасуымен жасалады. Үш валкалы симметриялық машиналарда (сурет 2.2, а) үстіңгі валка астыңғы бүйірлі валкаларда жатқан дайындамаға басып, оны иеді.

Бүйір валкалары (жетектік), айнала отырып, дайындаманы жылжытады, сондықтан иілім дайындаманың барлық ұзындығымен бірқалыпты жасалады. Бұл машиналарда ию кезінде дайындаманың ұштары жайпақ болып шығады. Жайпақ ұштық учаскенің ұзындығы бүйір валкалардың арасындағы қашықтыққа тең, сондықтан дайындаманың ұштарын алдын ала прессте немесе табақ игіш машинада арнайы құрылғыларды қолдана отырып иеді. Үш валкалы ассиметриялық машиналарда (сурет 2.2, б) алдыңғы бүйір валка ортаға қарай жылжыған, сондықтан дайындама артқы бүйір валканың басуымен иіледі. Жүргізуші болып үстіңгі валка қызмет етеді; бүйір валкаларды биіктігіне қарай реттеуге болады. Реттелетін алдыңғы бүйір валка табақтың үстіңгі валкаға жабысуын қамтамасыз етеді. Дайындаманың бір ұшы толықтай дерлік иіледі. Екі ұшы иілген ебеншені жасау үшін оны машина валкаларына екі рет кіргізеді. Төрт валкалы машиналарда (сурет 2.2, в) үстіңгі валка приводтық, бүйірлік екеуі – игіш. Ортаңғы басқыш валка табақтың үстіңгі валкаға жабысуын қамтамасыз етеді. Бұл машиналарда июді жасаған кезде дайындама ортаңғы валканың басуымен жоғарғы және төменгі валкалардың арасында қысылады, кейін дайындамаға оң бүйірлік валка басады және ұштық учаске иіледі (үш валкалы ассиметриялық машиналарда сияқты). Кейін оң жақ бүйір валкасы түсіріледі, үстіңгі валканың айналу жетегі қосылады және дайындама барлық ұзындығы бойынша иіледі (сол жақ бүйір валкасының басуы кезіндегі екінші ұштық учаскені қоса).

Сурет 2.2. Табақ игіш валкалы машиналарда ию сызбалары а

б

в

Сурет 2.3. Бұралатын игіш балкасы бар табақ игіш машина (а) және онымен әртүрлі бөлшектерді ию сызбалары (б):

Бұралатын игіш балкасы бар табақ тгіш машиналарда (сурет 2.3) әртүрлі профильдерді, табақтық және жолақтық материалды ию орындалады. Дайындаманы

тірек бойынша машина үстелінде

орнатады және үстінен траверсамен

бастырады .

Бұралатын игіш балканың 1 үстіне қарай айналуымен, дайындаманың шығып тұрған бөлігі бастырғыш траверсада бекітілген шаблон-қосымша

бойынша иіледі. Иілу бұрышы балканың бұрылу бұрышымен анықталады, ал иілу радиусы

Профиль игіш көп валкалы стандар ленталық және жолақтық материалдан иілген профильдерді жасауға қолданылады. Профильдеу үдерісі жазық дайындаманың әрбірінде сәйкес бағыттаушы ағыны бар бірнеше жұп айналатын валкалардан жолақтың немесе таспаның ретімен өтуінің нәтижесінде қажетті формалы профильге айналуында жатыр. Профильді дайындауға қажетті валка жұптарының саны оның конфигурациясына байланысты.

Профиль игіш көпвалкалы стандарда ашық, жартылай жабық және жабық профильдер дайындайды. Стандарды орамаларды тарқатуға арналған рулонницамен, ораманың ақаулы ұштарын кесуге арналған қайшымен, ораманың ұштарын қосуға арналған дәнекерлеу машинасымен, профильді кесуге арналған пресспен жабдықтайды. Зигмашиналар жиектерді июге, жиектердің қосылысын тегістеу, жұқа қабырғалы табақтық бөлшектерді рельефті формалауға және кесуге арналған. Бұл операциялар орындалатын операцияға сәйкес профильмен екі айналатын роликтердің ортасында орындалады (сурет 2.4). Жоғарғы ролик биіктігіне қарай реттеледі, соның арқасында дайындаманың бастапқы майысуы өтеді. Сұрыпигіш роликтік машиналар сұрыптық және қалыптық материалдан доғалар мен сақиналар июге арналған. Ию иілетін дайындаманың профильдеріне сәйкес ағындары бар үш ауыспалы фасондық роликтердің ортасында өтеді. Барлық роликтер – жетектік және консольды түрде орналасқан. Осьтардың орналасуына байланысты сұрыпигіш машиналар вертикальды және горизонтальды болып бөлінеді.

а        б        в

Сурет 2.4. Зигмашиналарда өңдеу сызбалары: а—г

д, е

Сурет 2.5. Сұрыптық игіш үш роликті симметриялық (а) и асимметриялық (б) машиналарда, индукциялық жылытылатын құбыр және профиль игіш станокта (в) және құбыр игіш машинада (г) ию сызбасы:

Сұрыптық  игіш  роликтік  машиналар  үш  роликті  симметриялық,  үш роликті ассиметриялық және төрт роликті болуы мүмкін. Үш роликті симметриялық машиналарда (сурет 2.5, а) бүйірлік роликтер тұрақты орнатылған, ал ортаңғы ролик – реттелетін, соның арқасында иілудің қажетті күші мен радиусына қол жеткізіледі. Бұл машиналарда ию кезінде дайындаманың ұштары  иілмей  қалады, сондықтан оларды алдын ала прессте иеді. Үш роликті асиметриялық машиналарда бүйір роликтер реттеледі, ал ортаңғы ролик тұрақты болып орнатылған (сурет 2.5, б). Индукциялық жылытылатын құбыр және профиль игіш машиналарда (сурет 2.5, в) иілетін дайындама

күймешеде

және роликтерде

бекітіледі , дайындаманың артқы жағы тірегішке 1 тіреледі. Каретка 2 дайындаманы жылжытады, ол оны жіңішке учаскеде жылытатын индуктордан

өтеді ,

және игіш ролик 6 жасайтын игіш сәттің әсерінен иіледі.

Құбыригіш машиналарда (сурет 2.5, г) құбыр 8 қысқыш 7 пен шаблонның

ортасында қысылады, және олар айналған кезде иіледі.

Игіш пресстердің негізгі түрлері – табақ игіш механикалық (қос иінді) және гидравликалық пресстер, әмбебап механикалық (қос иінді) және гидравликалық пресстер.

Игіш пресстер табақтық және жолақтық материалдан әртүрлі профильдерді июге арналған. Бұл пресстерде тесік тесуге және басқа да штамптау операцияларын жасауға болады. Игіш пресстердегі негізгі ию тәсілі (сурет 2.6) — еркін ию. Дайындама

жылжымада 1 бекітілген пуансонның

әсерінен иіледі. Иілу бұрышы  матрицаның  4 жалпақтығымен және пуансонның түсу тереңдігімен анықталады. Матрицаның қырларында жалпақтығы әртүрлі саңылаулар бар. Июдің алдында матрицаны қажетті қырымен бекітіп (саңылаудың қажетті жалпақтығына қарай) үстелде бекітеді 5. Ию үдерістері механикалық (қос иінді) және гидравликалық болып бөлінеді. Механикалық пресстер конструкцияның қарапайымдылығымен және жылжыманың жылдамдығымен ерекшеленеді, алайда олар гидравликалық пресстерден бірқатар параметрлер бойынша кем саналады. Сонымен қатар гидравликалық пресстердің бірқатар артықшылықтары бар: жылжыманың кең жүрісі, жылжыманың күшінің үлкендігі оның жұмыс жүрісінің уақытындағы орналасуына тәуелсіздігі, жылжыманың жүрісінің үлкендігінің және жылжу жылдамдылығының реттелуі, шамадан тыс жүктеу мүмкін еместігі. Сондықтан соңғы  уақытта  механикалық пресстерді гидравликалық пресстер ысырып шығуда.

Сурет 2.6. Табақигіш пресстерде ию сызбасы (а, б) :

Сурет 2.7. Суық табақтық штамптаудың сызбалары: а

б

в

г

Штамптау

Қалыңдығы 25 мм дейінгі металлда саңылаулар теседі. Суық штамптаудың негізгі түрлері: ою, тесу, ию, созу, қалыптау. Суық табақтық штамптаудың кейбір түрлерінің сызбалары 2.7 суретінде көрсетілген. Ою және тесу үдерістері қайшымен кесу үдерісіне ұқсас: бірінші материалдың пуансонның әсерінен серпімді иілуі және материалдың матрица саңылауына сәл сығылуы болады, кейін пуансон металлға кіріп, оны матрицаның саңылауына итереді; пуансонның кейінгі кіруі кезінде металлдың жарылуы және кесілетін бөлшектің бөлінуі (ою кезінде) немесе қалдықтардың бөлінуі (тесу кезінде) болады.

Суық табақтық штамптау арқылы дәнекерлеу конструкцияларының бөлшектерін жасау кезінде әмбебап механикалық және гидравликалық пресстер және тескіш пресстер қолданылады.

Әмбебап механикалық және гидравликалық пресстер әрекет ету принципі бойынша қарапайым, екі және үш әрекетті пресстерге бөлінеді. Қарапайым әрекетті механикалық пресстердің бір жылжымасы бар, олар ою, тесу, ию және терең емес созу үшін қолданылады. Екі және үш әрекетті механикалық пресстер екі немесе үш тәуелсіз қозғалатын жылжымамен қамтылған, және үлкен габаритті өнімдерді созуға арналған (көбінесе автомобиль құрылысында). Қарапайым әрекетті әмбебап механикалық пресстер тірегіштің конструктивтік орындалуына байланысты ашық немесе жабық бола алады. Ашық пресстердің тірегіші С-тәріздес формалы; штамптық кеңістік үш жақтан қолжетімділікті қамтамасыз етеді, бұл пресске қызмет көрсетуді жеңілдетеді. Ашық пресстер үш түрлі болады: жылжымалы үстелі мен мүйізшесі бар, еңкейетін және еңкеймейтін. Жылжымалы үстелі мен мүйізшесі бар пресстердің үстелі тігінен жылжи алады, бұл штамптау кеңістігінің биіктігін үлкейтуге мүмкіндік береді. Еңкейетін пресстерді арнайы тіреуге қояды, олардың үстінде пресстің тірегішімен бірге барлық конструкциясы үстел жазықтығы көкжиеккке қарағанда 30° дейін бұрыш жасай алатындай бұрылады; бұл штамптаудан кейін бөлшектерді алуды жеңілдетеді. Еңкеймейтін пресстер ең қатты конструкцияға ие, сондықтан басқа пресстерге қарағанда көбірек күшпен жасалады. Жабық пресстердің тірегіші симметриялық рама түрінде орындалады, сондықтан олар ашық пресстерге қарағанда көбірек күш дамытады және штамптау кеңістігінің үлкен көлеміне ие. Жабық пресстер жылжыманың ілу нүктелерінің санына қарай бір-, екі- және төрт-қосиінді болып бөлінеді. Қарапайым әрекетті гидравликалық пресстер ою, ию және борттау үшін қолданылады. Конструктивтік орындалуына қарай гидравликалық пресстер бір тірегіш (ашық) және рамалық (жабық) болып бөлінеді.

Тескіш пресстер табақтық бөлшектерде диаметрі 10...50 мм дөңгелек саңылаулар тесу үшін қолданылады. Тескіш пресстер келесі әдіспен жұмыс істейді: пуансонның вертикалды бағытта жылжуы кезінде пуансонның кескіш жиегі штамп матрицасында бекітілген табақтық дайындамадан пуансон диаметріне тең диаметрлі саңылау ояды.

Тескіш пресстер бір штемпельді (бір пуансонды), координаттық- револьверлік және көп штемпельді болып бөлінеді. Бір штемпельді пресстер, пресс-қайшылар сияқты белгі бойынша немесе дайындамаға бекітілген тесіктері бар шаблон бойынша саңылауларды ретімен тесуге көмектеседі. Координаттық-револьверлік пресстер саңылауларды ретімен тесуге мүмкіндік береді. Пресстің револьверлік бастиегінде 32 дана тесік тескіш құрал орнатыла алады, ол бір штемпельді пресске қарағанда инструкментті ауыстыруға кететін уақытты күрт  азайтуға  мүмкіндік береді. Координаттық-револьверлік пресстер қол және бағдарламалық басқарумен шығарылады. Қолмен басқаруда тесіктерді үстелге орнатылған шаблон бойынша теседі. Бағдарламалық басқаруы бар пресстер дайындаманың автоматтық орнатылуын қамтамасыз етеді, ол белгілеу операцияларын және шаблондарды қолдануды талап етпейді. Көп штемпельді пресстер алдын ала белгілеусіз топтық тесуге арналады.

металл кескіш станоктарда орындалады. Оларда тесіктерді тесу, жиектер мен беттерді өңдеу, кесу, тазалау операциялары орындалады.

Бұрғылау станоктары қалың бөлшектерде үлкен диаметрлі тесіктерді тесуге, тескіш пресстерді қолдануға мүмкіндік болмағанда немесе тесіктердің дәлділігі мен олардың арақашықтығы аса мыңзды болған жағдайларда қолданылады. Бұрғылау станоктарын сонымен қатар пресстерге тесу арқылы жасалған саңылауларды бұрғылауға, иірімді үңгілеу мен кесуге; әмбебап вертикалды- және радиалды-бұрғылау, көп шпиндельді вертикалды-бұрғылау станоктарын – кіші габаритті бөлшектерде 75 мм дейінгі тесіктерді өңдеуге; радиалды-бұрғылау стационарлық және жылжымалы – ірі габаритті өнімдерде 100 мм дейінгі тесіктерді өңдеуге, сонымен қатар дәнекерлеу тораптарында; көп шпиндельді вертикалды-бұрғылау – тесіктерді топтық өңдеуге.

Егеу станоктары ұзындығы мен ені бойынша дәл өлшемді бөлшектерді алу қажет болғанда жиектерді өңдеуге, жиектерді дәнекерлеуге дайындағанда қатаң талаптар қойылғанда, өнімді қолдану шарттарына сәйкес тойтарма (қайшымен кескеннен кейін) немесе шынықтыру (термикалық кесуден кейін) аумағын жою қажет болғанда, сонымен қатар ерекше техникалық талаптар бойынша жасалатын бөлшектердің түзу тіреуіш беттерін алу керек болғанда қолданылады.

Жиекжонушы станоктар табақтардың және қалыптық илемнің жиектерін жону үшін, тігінен-жонушы станоктар – табақтық дайындамалардың жиектерін, жазық горизонталдық, вертикалдық және көлбеу беттерді, саңылаулар мен жырашықтарды жону үшін, көлденең- жонушы станоктар – кішкентай көлемді бөлшектердің жиектері мен жазық беттерін жону үшін қолданылады.

Фрезерлік станоктар тік-фрезерлік (бөлшектердің жиектері мен беттерін фрезерлеуге арналған) және бүйір-фрезерлік (қалыптық илемнен жасалған бөлшектердің бүйірлерін және дәнекерлеу тораптарын фрезерлеуге арналған) болып бөлінеді.

Жону-айналмашақты станоктар цилиндрлі ернеушелердің жиектерін және резервуарлардың түптерін өңдеуде қолданылады.

Табақтық илемнен жасалған фигуралы бөлшектерді (сурет 2.8.) белгілеуге, оюға және сұрыптауға арналған термикалық кесу сызығы келесідей жұмыс істейді. Горизонталды қадамды қабылдағыш-қоректендіргіштен 7 кесілетін табақ жиектеуші-жүктеушіге 8 табақты жеткізу үшін трансбордерға 6 түседі, ол табақты вертикалды жағдайдан горизонталдыға ауыстырып, кесуші рамаға 10 салады. Кесуші раманы табақпен бірге трансбордер 5 тізбектің бірінші немесе екінші желісіне береді. Кейін белгілеуші және кесуші машиналардың астында рольгангпен орналасқан кесуші рама қажетті машинаға беріліп, көтергіш үстелдің гидравликалық домкраттарымен 4 белгілеу немесе кесу үшін жұмыс қалпына көтеріледі. Сол кезде рольганг кесуші рамалардың орын ауыстыруына бос болып қалады. Бірінші технологиялық операция – бөлшектерді белгілеу – сандық басқару бағдарламасы бар белгілеу машинасымен 3 орындалады. Белгілеуден кейін табағы бар кесу рамасы фотокөшірмелі немесе сандық басқару бағдарламасы бар газбен кесетін порталды машиналардың біреуіне 2 түседі. Кесу аяқталғаннан кейін бөлшектері бар кесу рамасы рольганг бойынша трасбордерге 1 түсіп, ол раманы кері рольгангтың бұрылғыш секциясына 12 жеткізеді. Секция

бөлшектерді бағдарламалық басқаруы бар электр магнитті сұрыптағышқа 11 қабылдауға қажетті қалыпқа қояды. Электрмагниттік сұрыптағыш бөлшектерді көліктік рольгангтарға қойып, оларды әрі қарай технологиялық өңдеу учаскелеріне немесе тікелей жинақтаушы учаскелеріне жібереді.

Сурет 2.8. Табақтық илемнен жасалған бөлшектерді термикалық кесу тізбегінің сызбасы:

Бос  пішуші  рама  10  кері  қайтарғыш  рольганг  9  бойымен  жиектеуші- жүктеушіге 8 қарай жылжиды. Тізбек – көп номенклатуралы, механикаландырылған, жинақтаушысыз, жұмыс орындары параллельді орналасқан. Тізбек сәйкес көліктік жүйемен жабдықталған.

Ұсақ сериялы өндірістің ірі дайындама цехтарында дәнекерленген конструкциялардың бөлшектерін стеллаждарда орналасқан контейнерлерге салып бөлшектерді жинақтау қоймасында сақтайды. Қажеттілігіне байланысты контейнерлерді стеллаждардан алып жинақтаушы учаскелерге жібереді. Контейнерлерді стеллаждарға қою және алу механикаландырылған: қойма штабелер-крандармен жабдықталған.

Штабелер-кран рельс жолымен жылжитын көпірден және жылжымалы траверса мен ашалы қармау орналасқан крандық арбадан тұрады. Арбада арбаны жылжыту, жүкті көтеру және бағананы бұру механизмдерінің блогы орнатылған. Қармауды автоматты түрде тоқтату үшін стеллаждың әрбір қабатына қарсы соңғы сөндіргіштер орнатылған. Штабелер кранды басқару ілмелі басқару пультінің көмегімен жүзеге асырылады. Контейнерді ұяшыққа орнату үшін көпір мен арбаны контейнерге жылжытып, траверсаны түсіреді жіне қармауды контейнер терезелеріне кіргізеді. Кейін кранды стеллаждың қажетті секциясына жылжытып, контейнерді керекті қабатқа көтереді. Қажет болған жағдайда бағананы бұрып, арбаны жылжытып, контейнерді ұяшыққа орнатады.

Жалпы мәліметтер.

Жоғары сапалы дәнекерленген конструкцияларды жасау үшін дәнекерленетін өнімнің бөлшектерін дұрыс жинау қажет, бұл оның дұрыс орнатылуы мен бекітілуін қамтамасыз етеді. Дәнекерленген өнімді жинау үдерісі бірқатар ретті операциялардан тұрады. Бірінші кезекте жинау орнына өнім немесе дәнекерленген торап жиналатын бөлшектерді беру керек, кейін оларды дұрыс орнатып, жинау құрылғысында белгілі қалыпта берік бекіту керек. Бөлшектерді жинау орнына беру және оларды қажетті қалыпта орналастыру үшін әмбебап немесе арнайы көтергіш-көліктік құрылғы арналған. Жинау кезіндегі бөлшектердің орналасуы өнімнің конструкциясымен, дәнекерлеу технологиясымен, құрылғының орнатқыш элементтерімен және байланысты бөлшектермен анықталады. Бөлшектерді жинақтау құрылғыларының қысқыш элементтерімен бекітеді.

Бөлшектерді негіздеу.

Бөлшектердің технологиялық негіздері құрылғының орналастыру беттеріне тірелетіндей құрылғыға орнату және бекіту негіздеу деп аталады және белгілі ережелер бойынша жасалады. Өнімді дәнекерлеуге жинау үшін әрбір бөлшекті негіздеу керек. Кез келген қатты дененің кеңістіктегі қалпы еркіндіктің алты деңгейімен анықталады – өзара перпендикулярлы үш ось (OX,

бойымен жылжу және оларды айналу. Қатты денені қозғалыссыз күйде бекіту үшін оны еркіндіктің барлық деңгейлерінен айыру керек. Жалпы жағдайда бұл денені өзара-перпендикулярлы үш жазықтықтарда:

орналасқан алты тірек нүктесіне (рис. 3.1) қысумен орындалады.

Негіздеуші деп аталатын

жазықтығында үш нүкте орналасқан (1

және

жазықтығында екі нүкте (4, 5) орналасқан, олар денені тағы екі еркіндік деңгейінен айырады – OX осінің бойымен жылжу және OZ осін айналу.

Тіреуші деп аталатын

кеңістігінде бір нүкте (6) орналасқан, ол денені соңғы, алтыншы еркіндік деңгейінен –

осі бойымен жылжудан айырады.

Бөлшекті барлық алты тіреуші нүктелерге қысу үш өзара- перпендикулярлы бағытта әрекет ететін Pj, Р

күшімен қамтамасыз етіледі.

Жинау кезінде оның орналасуын анықтайтын элементтер технологиялық негіздер деп аталады; оларға  құрылғының  орнатылу беттері сәйкес келеді.

Ең кең таралған формадағы бөлшектердің негіздеу сызбаларын қарастырайық. Призмалық бөлшекті (3.1 суретін қара) негіздеу үшін үш жазықтық (негіз) керек: негіздеуші, бағыттаушы және тіреуші. Негіздеуші база ретінде үлкен габаритті өлшемі бар, ал бағыттаушы база ретінде – ұзындығы үлкен бетті таңдаған жөн.

Цилиндрлік бөлшектерді әдетте призма бойынша негіздейді. Мұнда бөлшек тек бес еркіндік деңгейінен айырылған, ал алтыншысы – тік ось бойымен айналу сақталып қалады. Көбіне еркіндіктің бұл дәрежесінің болуы цилиндрлік бөлшекті дұрыс орнатуға кедергі келтірмейді. Басқа жағдайда бөлшекті еркіндіктің алтыншы деңгейінен де айыратын тағы бір қосымша тірек қажет (мысалы, бүйіріндегі саңылау, кертік).

Сурет 3.1. Призматикалық бөлшекті үш базаға негіздеу кезіндегі тірек нүктелерінің орналасу сызбасы:

Сурет 3.2. Цилиндрлік бөлшекті призма бойынша негіздеу сызбасы:

Цилиндрлік бөлшекті призма бойыша негіздеу кезінде (сурет 3.2) құрылғының басты негіздеуші беті өніммен үш нүкте бойынша емес, оның бағыттаушы беті сияқты екі нүкте бойынша жанасады. Осылайша, құрылғының екі негіздеуші беті бөлшектің бір цилиндрлік бетімен төрт нүктеде жанасады (1 — 4). Бөлшектің бір бүйірі бекіту нүктесі орналасқан негіздеуші база болады (5). Цилиндрлік саңылауы бар бөлшекті негіздеу кезінде базаның біреуі ретінде саңылау бола алады. Бұл жағдайда бөлшек бұл саңылауға кіретін құрылғының цилиндрлік сұққысы бойынша негізделеді.

Сурет 3.3. Сұққыны орнату жолымен екі саңылау бойынша негіздеу сызбасы:

Екінші база болып әдетте саңылау осіне перпендикулярлы жазықтық болады. Егер бөлшектің саңылау осіне қатысты мәні болмаса (бөлшектің айналуы рұқсат етіледі), онда бұл екі негіз бөлшектің дұрыс орналасуын қамтамасыз етеді. Егер өнімнің саңылау осіне қатысты бұрылуын болдырмау қажет болса, негіздеу үшін бір саңылау жеткілікті емес. Екінші саңылау болған жағдайда, негіздеу екі саңылау бойынша сұққыны орнату жолымен жасалады (сурет 3.3). Сонымен қатар екінші сұққы еркіндіктің бір деңгейін ғана болдырмайды – бірінші сұққы осін айналуды. Сондықтан екінші сұққыны екі қималы қалыпты етіп жасайды – бұл артық тіреуші нүктелерді шешіп, бөлшектің орналасуын жеңілдетеді. Бөлшектің екінші саңылауы болмаған кезде, тірегішке қысылатын сыртқы жиек бойынша қосымша негіздеу қажет. Дұрыс негіздеу алты нүкте ережесіне сай болуы керек: бөлшектің байланыстарының саны алтыдан аспауы керек; байланыстардың артық саны бөлшекті орналастыруды нашарлатады, оны статикалық белгісіз етеді, ал бұл өз кезегінде бөлшектің және тіректердің деформациясына әкеледі. Бөлшектің жазықты және цилиндрлік сұққы бойынша негізделу нұсқаларын қарастырайық (сурет 3.4). Цилиндрлік сұққы бойынша дұрыс негіздемеу кезінде (сурет 3.4, а), жазықтық үш тірегіш нүктені, ал цилиндрлік бет төрт тірегіш нүктені алмастырған кезде, бөлшек қажетті бес нүктенің орнына, жеті нүктеге тіреледі. Еркіндіктің алтыншы дегейі (өз осін айналу) сақталады, сондықтан алтыншы тірегіш нүкте болмауы керек. Бөлшекті өндірудегі аз ғана дәлсіздік жіберілген жағдайда (мысалы, бүйір жазықтығының саңылау осіне перпендикулярлық еместігі) оны бекіту кезінде сұққы Р күшінің әсерінен майысады.

Сурет 3.4. Цилиндрлік саңылауы бар бөлшектің жазықтық және цилиндрлік сұққы бойынша негізделуі: а

б

в

Цилиндрлік сұққы бойынша негіздеу кезінде дұрыс негіздеудің екі нұсқасы болуы мүмкін: қысқа сұққы мен бүйір бойынша, ол жағдайда бүйір үш тірегіш нүктені, ал сұққы екі тірегіш нүктені алмастырады (сурет 3.4, б); ұзын сұққы және бүйір бойынша, бұл кезде үлкен емес бүйір бір тірегіш нүктені алмастырады (сурет 3.4, в). Жоғарыда айтылғанның барлығы абсолютты қатты өнімді негіздеуге қатысты. Іс жүзінде ірі дәнекерленетін өнімдердің көбі абсолютті қатты емес және олардың орнығуы үшін алты нүкте жүйесіне кірмейтін қосымша тірегіштерді орнату қажет болады. Мұндай жағдайда бұл жүйенің сақталуы өнімнің иілу қабілетінің арқасында немесе қосымша тірегіштердің арнайы құрылғысының (су асты, жүзгіш немесе реттелетін) арқасында сақталады.

Дәнекерлеу өндірісіндегі жинау жабдығының негізгі мақсаты – дәнекерленетін бөлшектердің орнығуы және бекітілуі (қысылуы). Жинау жабдығы екі типке бөлінеді: жинау және жинау-дәнекерлеу. Жинау жабдығында жинау ілінумен аяқталады. Жинау-дәнекерлеу жабдығында жинаудан басқа өнімді толық немесе жартылай дәнекерлеу кіреді, ал кейбір жағдайларда дәнекерлеуден кейін деформацияларды азайту мақсатында өнімді ұстау да кіреді. Дәнекерлеуді алдын-ала іліндіруден кейін де, онсыз да жасауға болады. Жабдықтың типін таңдау өнімнің конструкциясына байланысты және дәлділікті талап ететін технологиялық үдеріс, өндіріс типі және өндірістік бағдарлама арқылы және өндірістік кеңістіктердің болуы, жұмыс орындарының жүктелуі, дәнекерлеу тәсілі  арқылы анықталады. Жинау-дәнекерлеу жабдығы әртүрлі орындарда жинау мен дәнекерлеуді өткізу тиімсіз болған жағдайда қолданылады.  Егер дәнекерлеу жинаудан кейін бірден жасалып, өнім орын ауыстыру мен аралық транспорттауға ұшырамаса, өнімнің сапасы  жоғары  болады. Кейбір өнімдер, әсіресе жұқа табақтық материалдардан жасалған өнімде іліктіруді болдырмайды.

Көп жағдайларда жинау жабдығынан дәнекерлеу жабдығына орын ауыстыру өндірістің циклін ұзартып, еңбек сыйымдылығын ұлғайтады. Бірақ сонымен қатар, жинау-дәнекерлеу құрылғылары жинау құрылғыларынан әлдеқайда күрделі әрі қымбат. Сондықтан жабдықтың әрбір типін таңдау кезінде барлық технологиялық және техника- экономикалық факторлардың жіті сараптамасы қажет. Жинау жабдығы үш түрлі бола алады: әмбебап, мамандандырылған және арнайы. Әмбебап жабдық өнімдердің кең номенклатурасын өңдеуге арналған, мамандандырылғын – бір тип өлшемді өнімдерге, арнайы – бір- екі нақты өнімді өндіруге арналған. Жабдық түрін таңдау өнімнің типі мен масштабымен (өндірістік бағдарламамен), сонымен қатар өнімнің конструкциясымен анықталады. Арнайы жинау жабдығы әмбебап жабдыққа қарағанда жоғары өнімділік пен өнімнің жақсы сапасын қамтамасыз етеді. Арнайы жабдық тек сериялы, ірі сериялы және жаппай өндірісте тиімді пайдаланыла алады. Бірліктік және ұсақ сериялы өндірісте әмбебап жабдықты қолданған жөн, себебі оны бір өнімді шығарып болғаннан кейін екіншісін шығаруға қолдануға болады.

Жинау жабдықтарын келесі негізгі топтарға бөлуге болады:

ДӨЖБҚ элементтерінің ерекшелігі Т-тәріздес және шпондық саңылаулар, олардың әртүрлі құрамы (жиналатын өнімнің формасы мен өлшемдеріне байланысты)  бұл  элементтердің қатты бекітілуін қамтамасыз етеді;

Элементтердің мақсаттары және оларға қойылатын негізгі талаптар. Жинау құрылғысы әдетте негізден, оның үстінде орналасқан приводтан, қызмет көрсету алаңынан, басқару элементтерінен, орнату және қысу элементтерінен тұрады. Орнату (фиксациялау) элементтері дәнекерленетін өнім бөлшектерінің жинау құрылғысында дұрыс орналасуын, ал қысу элементтері – бөлшектерді қысу және бекітуді қамтамасыз етеді. Орнату және қысу элементтері қол және механикаландырылған болады. Орнату және қысу элементтеріне келесі талаптар қойылады: бөлшектерді орнату кезінде қажетті дәлділікті қамтамасыз ету; бөлшектерді жинау құрылғысына ыңғайлы орналастыру мүмкіндігі; ыңғайлы дәнекерлеу мүмкіндігі; дәнекерлеу кезінде өнімнің деформациясын болдырмау үшін қажетті беріктік пен қаттылық; дайын өнімді құрылғыдан еркін алу мүмкіндігі.

Орнату элементтері.

Барлық орнату элементтерін қозғалыссыз (тұрақты), алынбалы қозғалыссыз (бұрғыш, қайырмалы және бұрылмалы), қозғалғыш және алынбалы қозғалғыш деп бөлуге болады. Алынбалы қозғалғыш элементтер қозғалыссыз элементтерді қолдану өнімнің орнатуы мен алынуын қиындатқан кезде қолданылады.

Орнату элементтері мақсаты (жиналатын бөлшектердің әртүрлі беттері үшін) және конструктивтік орындалуы бойынша ерекшеленеді. Мақсаты бойынша олар негізінен тіреуші, фиксатор (орнату сұққылары), жақтаулар, призмалар және қондырма кондукторлар (шаблондар) болып бөлінеді.

Тіреушілер (сурет 3.5) бөлшектерді базалық беттерге орнатуға арналған. Көп таралған тұрақты тіреушілер өңделген құйылмашық, бағана, бұрыштық түрінде болады. Тіреушілерді құрылғының негізіне дәнекерлейді немесе штифттармен бекітіп, бұрап қояды. Алынбалы тіреушілер, тұрақты тіреуші бөлшектің құрылғыға еркін орнатылуын немесе дайын торапты шешуін қиындататын кезде қолданылады.

Сурет 3.5. Тіреушілер: а

б

в, г, д

е

ж

Сол кезде қайырмалы, бұрғыш және бұрылмалы тіреушілерді де қолданады, олар қолдануда алынбалы тіреушілерге қарағанда әлдеқайда ыңғайлы. Бөлшекті бір уақытта екі бет бойынша орнату үшін бұрышты тіреушілерді қолданады (сурет 3.5, а). Тіреушілер күш тіреушілер (бөлшектерді бекіту және оларды дәнекерлеу үдерісінде пайда болатын негізгі күштердің әсер ету бағыттарымен орналасқан) және бағыттаушы тіреушілер болып бөлінеді. Тіреуіштерге түсетін жүктемені нақты есептеу (әсіресе дәнекерлеу кезінде туындайтын) қиын болғандықтан, күш тіреушілердің конструкциясы әжептәуір беріктік қорына ие болады. Горизонталды жазықтықта орналасқан тіреушілер тірек деп аталады.

Фиксаторлардың нұсқалары 3.6 суретте көрсетілген. Тұрақты фиксаторлар құрылғыда дәнекерлеу немесе бекіту бұрандасы көмегімен қатты бекітілген. Алынбалы фиксаторлар бүтін немесе кесілмелі серпімді бола алады. Алынбалы, бұрғыш және қайырмалы фиксаторларды, тұрақты фиксатор бөлшектерді орнатуды немесе алуды қиындатқан жағдайда қолданады. Бұрғыш фиксатор бағыттаушы тығыны 3 бар корпустан 4, сұққыдан 2 және домалақ құлыптағыш механизмнен 1 тұрады. Сұққы қимылын бағыттау және шектеу үшін бұрама 5 қолданылады.  Фиксатордың корпусы жинау құрылғысының негізіне бекітіледі. Құлыптаушы механизм фиксатордың тиісті (бастапқы) және тартылған (жұмыс) қалпында қозғалыссыз болуын қамтамасыз етеді.

Сурет 3.6. Фиксаторлар: а

б

в

г

д

құлыптағыш механизм;

Сурет 3.7. Ажыратылмалы механикаландырылған жақтаудың әрекет ету сызбасы:

а

б

в

4, 5

Кесілмелі фиксатордың конструкциясы оны дәнекерлеуден кейін жеңіл алуға мүмкіндік береді. Үлкен диаметрлі (70... 100 мм және одан да көп) саңылаулар бойынша бөлшектерді фиксациялау үшін ажыратылмалы жақтаулар қолданылады. 3.7 суретінде ауыр бөлшектерді саңылаулар бойынша фиксациялау үшін ажыратылмалы механикаландырылған жақтаудың сызбасы көрсетілген. Жақтаудың корпусында 1 қалқамен 3 екі камераға (І және ІІ) бөлінген пневмоцилиндр 2 орналастырылған. І камераның поршень соташығы 4 жақтаудың корпусына берік бекітілген. ІІ камераның поршень соташығында 5 конус 8 бекітілген, ол алты жұдырықшамен 7 өзара қарым- қатынас жасайды. Екі қатармен орналасқан жұдырықшалар конусқа серпімелер 6 арқылы қысылады. Бастапқы жағдайда (сурет 3.7, а) пневмоцилиндр және поршень соңғы сол жақ қалыпта орналасады және пневмоцилиндрдің оң жағы жұдырықшалармен бірге фиксацияланатын бөлшектен тыс жерде орналасады. Ауаны І камераның оң жағына жіберген кезде пневмоцилиндр оңға қарай жылжып, жұдырықшаларды бөлшектің саңылауына енгізеді (сурет 3.7, б).

Кейін ауа ІІ камераның сол жағына жіберіледі, пневмоцилиндр солға қарай жылжып, конус өнімді фиксациялап тұрған жұдырықшаларды айырады (сурет 3.7, в). Жақтауды басқару екі пневмореттегіш арқылы орындалады.

Призмалар (сурет 3.2 қара) цилиндрлік өнімдерді жинаған кезде олардың бөлшектерін сыр бетке орналастыру үшін қажет. Призма параллеолепипед түріндегі құрылғы, оның бір жақ қырында негіздерінің диагональдарына параллельді тік бұрыш түріндегі сұрыптама жасалған. Жинау кезінде цилиндрлік бөлшек өзінің құрылымдық жағымен сұрыптаманың бетінде орналасады. Призмалар шыңдалған болаттан жасалады.

Қондырма кондукторлар (шаблондар) бөлшектердің араларындағы аралық база болып табылады және бөлшектерді берілген қалыпта дәнекерленетін тораптың басқа бұрын орнатылған элементтері бойынша орнату үшін қолданылады. 3.8, а суретінде оның көмегімен бөлшектің қырлары 3 фиксациаланатын қондырма кондуктор көрсетілген. Кондуктордың өзі көлденең бағытта өнімнің қабырғасы 4 бойымен тірегіштер арқылы, ал тік бағытта – дөңес 2 арқылы орнатылады. Орнатқыш элементтерге сонымен қатар тіреуш ұяшықтарды  (сурет 3,8, б) жатқызуға болады, олар орнатудың үлкен дәлділігі қажет болмаған жағдайда өнімді үш бет бойынша фиксациялауға қолданылады. Ұяшықтың ені өнімнің максималды мүмкін енінен бірнеше миллиметр үлкендеу болуы керек, ол оның еркін орнатылуы мен алынуын қамтамасыз ететін болады. Қисық сызықты беті бар тіреуші ұяшықтар ложементтер деп аталады (сурет 3.8, в). Ложементтер призмалардың орнына өте берік емес цилиндрлік өнімдерді призмалар бойынша фиксациялау кезінде олардың деформациясын туғызуы мүмкін жағдайда бекіту үшін қолданылады.

в

Сурет 3.8. Қондырмалы кондуктор (а), тіреуші ұяшық (б) және ложемент (в):

Сурет 3.9. Қыстырмалар (а, б )

мен босатпалардың кинематикалық сызбалары  (в):

Қысу элементтері.

Қысу элементтері дәнекерленетін өнімнің бөлшектерін жинау және дәнекерлеу үдерісінде оларды құрылғыға орнатқаннан кейін бекітуге арналған. Жинау жабдығының негізгі қысу элементтері – қыстырмалар мен босатпалар. Қыстырмалар мен босатпалар (сурет 3.9) бөлшектерді орнату базаларына қатысты қозғалыссыз орнату үшін қысу күшінің дұрыс қолданылуы мен бағытын; жинау және дәнекерлеу үдерісінде бөлшектердің сенімді бекітілуін; тез әрекет етуін; бөлшектерді құрылғыға ыңғайлы орнату және дәнекерлеуден кейін алу мүмкіндігін; жұмыс кезіндегі қауіпсіздікті қамтамасыз ету керек. Қол құрылғыларының конструкциясы оларға деген ыңғайлы қатынасты әрекетке жеңіл келтіру үшін қамтамасыз ету керек. Қыстырмалар мен қысқыштар, орнату элементтері сияқты тұрақты, қайырмалы, бұрғыш және бұралмалы болып бөлінеді. Қыстырмалардың қысқыштардан айырмашылығы – олардың күші бір жағынан ғана бағытталған: олар бөлшектерді немесе тіректерге немесе басқа бөлшектерге қыстырады. Қысқыштар бөлшектерді екі қарама-қарсы жағынан қысады (3.9 суретті қара) және олардың бір-біріне қарама-қарсы орналасқан (атауыз немесе тістеуікте сияқты) екі жұмыс беті болады.

Сына қыстырмалар шағындығымен, қарапайымдылығымен және тез әрекет етуімен ерекшеленеді. Сына қыстырмалар қыстыру күшін түсірілген күшке қарағанда 3-5 ретке ұлғайтады. Сына қыстырмалардың кемшіліктері: үлкен күш жұмсау қажеттілігі, үйкелуге кететін маңызды шығындар және қыстырманың қысқа жүрісі. Қол сына қыстырмасы (сурет 3.10) әрекетке балға немесе кувалда арқылы келтіріледі, сондықтан оны қолдану барынша тиімсіз,  тек қана жеке жағдайларда – басқа қыстырмаларды қолдану мүмкіндігі болмаған кезде (мысалы монтаж кезінде) қолдануға болады.

Сурет 3.10. Қол сына қыстырмасы

Бірақ сол уақытта сына өзінің қарапайымдылығы мен шағындығының арқасында механикаландырылған қыстырмаларда кеңінен қолданылады. Сынаның маңызды қасиеті - 6° кем қиғаштау бұрышында ол өздігінен тежеледі. Өздігінен тежелетін сынаны басқа қыстырмалармен бірге жиі қолданады.

Қол бұрама қыстырмалары әмбебаптығының, сенімділігінің, конструкциясының қарапайымдылығының арқасында кеңінен қолданыс тапты. Бұрама қыстырмаларының кемшілігі – оларды қолдану кезіндегі жинау жұмыстарының төмен өнімділігі және оған дәнекерлеу тамшылары түсуінің нәтижесінде бұрандасының тез қажалуы. 3.11 суретінде әртүрлі конструкциялы бұрама қыстырмалары көрсетілген. Бұрама қыстырмасы бұрамадан 1, қолсаптан 2, сомыннан 6 және корпустан 4 тұрады. Өнімде майысуларды болдырмау үшін бұраманың ұшына шарнирді тірек 5 қыстырылады. Бөлшекті алуды тездету үшін жиі қайырмалы қылып жасайтын бұрама қыстырмаларын жұмыс қалпында планкамен 3 немесе қадамен 7 бекітеді. Бұрау немесе алу үшін сол жағдайда бірнеше рет бұрау ғана қажет. Бұрамалар мен тіректерді әдетте 45  болаттан жасайды. Бұрамалар мен тіректің қыстырғыш ұштарын 35... 40 HRC қаттылығына дейін шыңдайды.

Қол эксцентрикті қыстырмалар (сурет 3.12) жуандығы үлкен емес бөлшектерді        дәнекерлеу        үшін        қолданады,        себебі        қыстыру        күші бұрандалыға қарағанда 3-4 есе кем. Бөлшектер эксцентрікті 3 қолсаппен 4 бұраған кезде тетікте 2 бекітілген жұдырықшамен 1 қыстырылады.

а

суретінде  қыстырманың  жұмыс  қалпы,  3.13, б суретінде  —  бастапқы  қалпы  көрсетілген,  ол  бағанадан  6,  және  оған шарнирді түрде бекітілген қолсаптан 8 (осьте 7) және тетіктен 4 (осьте 5)

тұрады.

Сурет 3.11. Бөлшекті вертикалды (а) және горизонталды (б) қалыптарда қыстыруға арналған қол бұрама қыстырмалары:

Қолсап және тетік өзара осьтарда 10 орналасқан планкалармен 9 байланысқан, тетіктің шетінде 4 қысу бұрамасы 1 бекітілген, оның шығымы сомындармен 2 реттеледі. Қолсаптың солға қарай жылжуы кезінде планкалар 9 тетікке 4 басып, бұрама 1 бөлшекті қыстырады. Қолсаптың кері қозғалысы кезінде, тетік осьті 5 айналып, бұраманы алады және бөлшекті босатады. Бекітілген жағдайда қолсап осі вертикалды жағдайда болуы керек. Бөлшектің берік бекітілуі қолсаптың 8 планкаға 9 сәл бұрышпен орналасуымен қамтамасыз етіледі. Қолсаптың әрі қарай жүрісі тежеуішпен 3 шектеледі. Бөлшек жуандығының кішкентай да болса тербелісі бұл бұрышты өзгерткендіктен, қысу бұрамасының шығымы реттелген болуы керек. Кері жағдайда қыстырманың өздігінен ашылып қалуы мүмкін. Бұл шарнирді-тетікті қыстырмалардың үлкен кемшілігі болып табылады және олардың қолданылауын шектейді. Тетіктік жүйелер механикаландырылған (пневматикалық және гидравликалық) қыстырмаларда кеңінен қолданылады, онда жұмыс жағдайында қысудың үнемі күші қамтамасыз етіледі, сондықтан өздігінен ашылуға жол берілмейді. Тетіктер бұрама, эксцентрикті және басқа да қыстырмалармен қысу күшін және қысу жүрісін үлкейту үшін жиі қолданылады.

Сурет 3.12. Қол эксцентрикті қыстырма:

а

Пневматикалық қыстырмалар жұмыста сенімді және қолдануға ыңғайлы. Олардың қолданысын жеңілдететін жағдай – зауыттарда қысылған ауа желісінің болуы. Пневматикалық қыстырмалардың бір кемшілігі – қыстырма жүрісінің жылдамдығын реттеу қиындығы (осының себебінен ол жұлқып қозғалады) және цилиндрлердің  таттануын болдырмау мақсатында ауаны ылғалдан тазарту керектігі.

б

5, 7,

Пневматикалық        қыстырмалар        пневмоцилиндрлармен, пневмокамералармен және пневмошлангтармен жасалады. Пневмокамералары бар қыстырмаларды штоктың кішкентай жүрісі қажет болған жағдайда қолданады (30... 40 мм), пневмошлангтармен — біруақытта қосылатын бір түзу бойымен орналасқан саны көп қыстырмалар

: а

б

в

г

д

е

3.14 суретінде көрсетілген. Вертикалды қыстырманың конструкциясының ерекшелігі (сурет 3.14, а), тірегі бар

қыстырма тетігі

пневмоцилиндірді горизонталды жағдайда, өнімнен алшақ орнатуға мүмкіндік береді. Біржақты әрекетті пневмоцилиндрі бар қысу тетігі

(сурет 3.14, б) өнімнен өз салмағының әрекетінен алшақтайды. Тербелгіш пневмоцилиндрі және керетін тетікті жүйесі бар қыстырма (сурет 3.14, в) екі жағдайда: бастапқы және жұмыс жағдайында көрсетілген. Байонетті қыстырмада (сурет 3.14, г) поршеннің кері жүрісінде штокқа бекітілген істік 5 тығынның 6 кесілген жерінен 3 жылжиды; істік қысқышпен 4 бірге бұрылады, сол арқылы өнімнің еркін алынуын қамтамасыз етеді. Жылжымалы қыстырмада (сурет 3.14, д) қысу тірегі

тікелей цилиндрдің соташығына 9 бекітілген. Доңғалақты цилиндр

балка 7 бойымен жылжиды. 3.14, е суретінде көрсетілген қыстырма үшін сына

3.15 суретінде көрсетілген. Тетік жетектің күшін ұлғайтады және оның ыңғайлы орналасуын қамтамасыз етеді. Штоктың ажыратылуы кезінде қыстырма өнімнен алшақтайды. Камерасы бар қайырмалы қыстырмада өздігінен орнатылатын қысу тірегі бөлшектің бір уақытта екі бағытта — горизонталды және вертикалды жағдайда қысылуын қамтамасыз етеді.

Сурет 3.15. Диафрагмалық камералары бар пневматикалық қыстырмалар: а

б

Сурет 3.16. Пневмошлангтары бар пневматикалық қыстырмалар:

жабдықталған , ол пневмошланг ретінде пайдаланылады. Ауа қысымы тікелей шлангпен қысу тіректері бар

тетікке

беріледі .

Қыстырманың  қайтуы  кері  шлангпен

пневматикалықтарға қарағанда бірқатар артықшылықтары бар: олар әжептәуір үлкен (10 еседен де көп) қысу күшін құруға мүмкіндік береді, жұмыстың тегістілігі мен шусыздығын қамтамасыз етеді, гидроцилиндрлер майлауды қажет етпейді және таттанбайды, себебі олардың жұмыс беті үнемі маймен әрекеттеседі. Алайда гидравликалық қыстырманың жұмысын қамтамасыз ету үшін күрделі және қымбат аппаратура қажет. Гидроцилиндрлардың жасалу дәлдігі мен жұмыс бетінің тазалығы пневмоцилиндрлерге қарағанда жоғары болуы қажет. Гидравликалық қыстырманы пайдалану кезінде гидротаралым монтажы және қызмет көрсету деңгейі жоғары болуы керек: майдың сәл ғана ағып кетуі жұмыс орнын кірлетеді.

а

№т

т

Сурет 3.17. Пневмогидравликалық қыстырма:

Гидравликалық қыстырманың кемшілігі – поршень қозғалысының баяу жылдамдығы, әсіресе үлкен диаметрлі цилиндрлерде. Гидравликалық қыстырмалардың жұмысы үшін май резервуары мен жетектік электр қозғалтқышы бар сорғыдан тұратын арнайы сорғылық құрылғы – май станциясы қажет. Конструкциясы бойынша гидравликалық қыстырмалар пневматикалықтарға ұқсас. Май станциясын орнату тиімсіз болған жағдайда пневмогидравликалық қыстырмаларды қолданады (сурет 3.17). Қысылған ауа ауа желісінен пневмоцилиндрге 5 беріледі. Пневмоцилиндрдің поршенінің 4 қозғалысы кезінде плунжер 3 майға қысым жасайды, ол гидроцилиндрдің

поршеніне 1 әсерін тигізеді .

Тасымалды жинау құралдарына бұрандама қысқыштар, тұтастырғыштар, кергіштер, домкраттар, магнитті құрылғылар, центраторлар жатады. Бұл құралдардың барлығы қол және механикаландырылған болып бөлінеді.

Бұрандама қысқыштар (сурет 3.18) екі және одан да көп бөлшектерді бір-біріне қыстыру немесе орнату үшін және бөлшектерді белгілі жағдайда бекіту үшін қажет. Ең кең таралған бұрандама қысқыштардың конструкциясы екі бұрандама қысқыштан және талрептен (оң және сол бұрандасы бар сомыннан) тұрады. Мұндай бұрандама қысқышта бекітілген бөлшектерді қажетті арақашықтықта орнатады.

Тұтастырғыштар ернеушелердің тік тігісін құру кезінде дәнекерленетін өнімдердің жиектерін жақындатуға арналған (сурет 3.19). Тұтастырғыш әрбірінің оң және сол бұрандасы бар бұрамалармен 2 және 4 байланысқан бұрандама қысқыштардан 1 және 3 тұрады. Ернеушенің жиектерін бұрандама қысқыштарға бекітеді, одан кейін бұрамамен 4 түзетеді, ал 2 бұрамамен арасында қажетті арақашықтық қалғанша дейін тартады.

Кергіштер жиналатын өнімдердің жиектерін түзетуге, жинау және дәнекерлеу кезінде өнімдердің формалары мен өлшемдерін сақтауға, форманың жергілікті ақауларын түзетуге арналған. Бұрандама кергіші талпер арқылы байланысқан, әрбірінің оң және сол бұрандасы бар екі бұрамадан тұрады. Дөңгелек бұрандама кергіш ернеушені шеңбер бойынша біркелкі орналасқан бірнеше нүкте бойымен босатады.

1 1

Қол бұрандама қысқыштар: а

б

в

Механикаландырылған құралдардың жетегі есебінде пневмо және гидро жетектерді, электр магниттерін және тұрақты магниттерді қолданады. Пневможетегі бар құралдың үлгісі ретінде қораптық конструкцияларды жасау кезінде қолданылатын пневматикалық кергіш бола алады.

Домкраттар жинау-дәнекерлеу өндірісінде жинау кезінде ауыр бөлшектерді дәл орнату және қыстыру үшін реттелетін тіреуіш ретінде қолданылады. Кәдімгі бұрама домкрат (сурет 3.20, а) тура әрекет ететін бұрама қыстырма сияқты жұмыс істейді. Қолсап айналған кезде 1 бұрама

көтеріліп, корпуста 5 бекітілген сомыннан 3 шығады. Бұраманың шетінде топсалы тіреуіш табан 2 бекітілген. Пневматикалық домкраттың ауа желісінен тәуелділігі және үлкен коммуникациялардың (желімен байланыс үшін шлангтар) барлығы оның тасымалды құралдар үшін пайдалануын шектейді. Сондықтан пневматикалық домкратты тұрақты жұмыс орнындағы құралдар үшін, үлкен қашықтықтарға тасымалдамай қолданады. Бұл жағдайларда электр қозғалтқышымен әрекетке келетін гидравликалық домкратты немесе қол сорғысы бар гидравликалық домкратты қолданады.

2, 4

Қол сорғысы бар гидравликалық домкрат (сурет 3.20, б) келесідей жұмыс істейді. Қол сорғысының плунжері

оң жаққа жылжыған кезде сорғының цилиндрінде

резервуардың майы

Сурет 3.20. Қол бұрамалы (а) және гидравликалық (б) домкраттар:

кіру клапаны 11 арқылы сорғының цилиндріне барады.

Плунжердің солға қарай қозғалысы кезінде, сорғы цилиндріндегі май тартылып, қысымдық қақпақтың серпімесінің 12 кернеуінен өтіп, домкраттың көтергіш цилиндріне 7 плунжердің 6 астына түседі. Көтергіш цилиндр мен сорғы цилиндірінің аудандарының қатынасының үлкендігіне байланысты гидравликалық домкраттар үлкен көтергіш күш дамыта алады (бірнеше ондық немесе тіпті жүздік тоннаға дейін). Кеме жасауда магнитті құралдар кеңінен қолданылады. 3.21 суретінде түйістіре дәнекерлеуде жиектерді түзету және жиектердің арасындағы саңылауларды бекітуге, сонымен қатар бұрыштық және таврлы қосылыстарды жинау және дәнекерлеу кезінде табақтарды вертикалды жағдайда ұстауға арналған электр магнитті қысқыштар (фиксаторлар) көрсетілген. Мұндай қысқышта 5 кН дейін күш дамытады және қалыңдығы 5...35 мм табақтарды дәнекерлеуге қолданылады. Қысқыштардың қуаттануы үшін кернеуі 24 В тұрақты тоқ қажет. Электромагниттік қысқыштар сонымен қатар табақтардан түйістірмелі қосылыстар жинау үшін қолданылады. 3.22 суретінде тұрақты магниттері бар бұрышты құралдар көрсетілген: магнитті сөндірумен реттелетін әртүрлі бұрыштармен қалыпты илемнен жасалған қосылыстарды жинауда қолданылатын (сурет 3.22, а) және табақтардан бұрыштық қосылыстарды жинауда қолданылатын (сурет 3.22, б), сонымен қатар магниттің сөндірілуісіз реттелмейтін құрал, тік бұрышты бұрыштық қосылыстарды жинауда қолданылатын (сурет 3.22, в).

Сурет 3.21. Электрмагниттік қысқыштар(а, б) және табақтардан түйістірмелі қосылыстарды жинауға арналған қысқыштарды қолдану сызбасы (в):

Сурет 3.22. Тұрақты магниттері бар реттелетін (а, б)

және реттелмейтін (в) бұрыштық құралдар

Центраторлар осьтердің сәйкестігін қамтамасыз ету үшін және құбырлар мен ернеушелерді дәнекерлеуге жинау кезінде бүйірлік жиектерді сәйкестендіруге қолданылады және сыртқы және ішкі бола алады. Сыртқы центратор (сурет 3.23) өзара шарнирді түрде байланысқан және ілгіштермен 3 бірге түйіскен тізбек құрайтын бірнеше сыртқы 6 және ішкі 5 түйіндерден тұрады. Ішкі түйіндерде роликтер 4 бекітілген, солар арқылы тізбек құбырға 7 тіреледі. Тұйықтаушы топса

Сурет 3.23. Дәнекерленетін құбырлардың жиектерін сәйкестендіруге қолданылатын сыртқы центратордың құрылымы:

тартылмалы бұрамасы 1 бар айқастырма түрінде келеді. Жинау кезінде центратордың ашық тізбегі дәнекерленетін құбырлардың астына әкелінеді, айқастырғыштың шетмойындарына ілмектер кигізіледі.  Сол  кезде тізбектің пластиналары қосылыстың жазықтығынан екі жақта симметриялық түрде орналасады. Кейін тізбек бұрамамен 1 тартылады, ал роликтер 4 екі құбырдың жиектерін сәйкестендіреді. Іліндіргеннен кейін центраторды шешіп, құбырларды дәнекерлейді.

Жазықтабақты конструкцияларды жинауға арналған құрылғылар.

Жазықтабақты конструкцияларды жинау кезіндегі негізгі міндет жиналатын табақтардың жиектерін бір жазықтықта (түйістіре дәнекерлеуде) сәйкестендіру немесе табақтарды бір-біріне басу (асатып дәнекерлеу кезінде). Бұл міндет жазықтабақты конструкцияларды жинауға арналған типтік құрылғылардың - электрмагнитті стендтер мен жылжымалы балкалары мен порталдары бар стендтердің конструкциясын анықтайды. Бұл құрылғылардың барлығында өнімнің жазықтығына перпендикулярлы бағытталған қысқыштар бар. Арасында құрылғыларды жиналатын табақтардың жоспарда дұрыс орналасуын қамтамасыз ететін тіректермен жабдықтайды. Жылжымалы (домаланатын) балкалары бар стендтерді табақтық төсемдерді түйістіріп және айқастыра жинау үшін, табақтарға қабырғаларды, қондырмаларды және басқа да бөлшектерді орнату үшін, табақтары бар каркастарды жинау үшін қолданады. Стендтер бағыттағыштары бар стеллаждар түрінде келеді, ол бағыттағыштар бойымен балкалар жылжиды. Балкаларда пневмоцилиндрлары бар жылжымалы қысқыштар орналастырылған. 3.24 суретінде пневмоцилиндрлері бар үш қысқышпен жабдықталған жылжымалы балкасы бар стенд көрсетілген. Стенд бүйір бағыттағыштары 6 бар стеллаждан 7 тұрады, бағыттағыштар бойымен төрт доңғалақтың көмегімен 2 балка 3 жылжиды, балка пневмоцилиндрлері 4 бар үш жылжымалы қысқыштармен 8 жабдықталған. Әрбір цилиндр пневмотаратқышпен 5 қамтылған. Бастыру кезінде балканың көтеріліп кетуін болдырмау үшін қармаулар1 бар. Стендтерді қалыңдығы 6... 8 мм табақтарды жинау үшін қолданады; стендтердің ені 15 мм дейін жетеді; ұзындығы жиналатын конструкцияларға байланысты. Қыстырмалардың саны 1 — 4, әрбір қыстырманың күші 5.15 кН.

Сурет 3.24. Пневмоцилиндрлері бар үш қысқышпен жабдықталған жылжымалы балкасы бар стенд:

Цилиндрлік конструкцияларды жинау үш негізгі операцияны қамтиды – ернеушелерді тік қосылыстар бойынша жинау, ернеушелерді шеңберлік қосылыстар бойынша жинау және түптері бар ернеушелерді жинау. Тік қосылыстар бойынша жинаудағы негізгі міндет – қосылыс жиектерін біріктіру (оларды бір жазықтықта сәйкестендіру) және бүйірлік жиектерін түзету.

3.25, а суретінде ернеушелерді тік қосылыстар бойынша жинауға арналған құрылғы көрсетілген. Ол екі гидравликалық тұтастандырғышы 4 бар (тік жиектерді сәйкестендіру және қосу үшін) және гидравликалық тұтастандырғышы 5 (бүйір жиектерін түзету үшін) бар порталды рама түрінде келеді. Тұтастандырғыштар 4 серпіме аспалар 6 арқылы рама бойынша қозғалатын арбаларға 7 бекітілген. Бұл арбаларда басқару панельдері 3 де орналасқан. Бұрамалар гидроцилиндрлерге алмастырылған: екі қыспалы 9, бір түзеткіш 10 және бір тұтастандырғыш 11. Бүйір жиектерге арналған тұтастандырғыш 5 екі тізбегі бар гидроцилиндр түрінде болады, тізбектердің ұштарында ернеушенің 8 жиектеріне іліктірілетін ілмектер бар. Жинау кезінде ернеуше роликтік тіреуіштерде 1 орналасады,

Сурет 3.25. Тік қосылыстар арқылы ернеушелерді жинауға арналған құрылғы: а

б

в

4, 5

ол тіреуіштерге қиғаш стеллаж бойынша түседі. Жинау алдында ернеушені роликтік тіреуіштерде қосылысымен жоғары бұрады және ернеушенің тік осіне перпендикулярлы орналасқан жазықтықта тұтастандырғышпен 5 бүйір жиектерін түзетеді. (сурет 3.25, б ).  Бұдан кейін ернеуше жиектерін гидравликалық тұтастандырғыштармен қосады (сурет 3.25, в) және қосылыстың ортасынан бастап доғалы дәнекерлеумен іліктіреді. Жиналған ернеуше роликтік тіректерден арнайы пневматикалық итергіштің көмегімен шешіледі.

Кіші диаметрлі ернеушелерді тік қосылыстар бойынша жинау кезінде бүйірлердің сәйкес келмеуінің абсолюттік үлкендігі әдетте үлкен емес, сондықтан қосылыс жиектерін сәйкестендіріп қосу жеткілікті. Бұл операцияны 3.26 суретінде көрсетілген құралда жасайды. Құралдың дәнекерлеу каркасында 1 пневмоцилиндрлері 2 бар екі тетіктік қысқыш 3 және ернеуше орналастырылатын тіреуіш ложемент 4 орналастырылған. Осьтік бағытта ернеуше орналасуы бүйірлік тірекпен 5 анықталады. Ауа берілген кезде қысқыштар екі жақтан ернеушені сыртқы диаметр бойынша қысады, тік қосылыстың жиектерін қосады. Ернеуше өзінің ішінде орналасқан бөлшектерге қысылады (мысалы, дисктерге). Бұл құралда дәнекерлеуді де жасауға болады, себебі қысқыштар бүйірінде орналасқан, және тік қосылыс ашық болып қала береді. Құрал диаметрі 400 мм дейін, ұзындығы 320 мм дейін және қабырғасының қалыңдығы 5 мм дейін ернеушелерді жинауға арналған. Ернеушелерді шеңберлік қосылыстар бойынша жинау кезінде ернеушелерді бір-біріне бүйір жиектерін шеңбер бойынша сәйкестендіріп, қысу керек. Осыған сәйкес шеңберлік қосылыстарды жинауға арналған жабдықтың негізгі элементтері осьтік және радиалды қыстырмалар болуы қажет. Ернеушелерді шеңберлік қосылыстар бойынша жинауға арналған құрылғы (сурет 3.27) қапсырмасы 5 бар арба түрінде келеді, арба жиналатын ернеушелер орналасқан роликтік тіректердің 11 арасынан өтетін рельстер 12 бойымен қозғалады. Қапсырмада үш пневмоцилиндр бекітілген: алдыңғы 2, ортаңғы 4 және артқы 7. Пневмоцилиндрлардың штогы қыстырмалармен байланысқан.

Сурет 3.26. Кіші диаметрлі ернеушелерді тік қосылыстар бойынша жинауға арналған құрылғы:

Сурет 3.27. Ернеушелерді шеңберлік қосылыстар бойынша жинауға арналған құрылғы:

13, 14, 15

Алдыңғы пневмоцилиндрдің штогы қысқыш табанмен аяқталады, ал ортаңғы және артқы пневмоцилиндрлардың соташықтары қыстырмалармен тетіктік бағдарламалар арқылы байланысқан, ол пневмоцилиндрлер дамытатын күшке қарағанда қыстырма күшін бірнеше рет ұлғайтады. Қапсырманың үстіңгі жағында, алдыңғы және ортаңғы пневмоцилиндрлерге қарсы үш реттелетін бұрама тірегіштер 3 орналастырылған. Қапсырма арбаға бекітілген бағыттағыштар 8 бойынша электр жетектің 9 көмегімен 0,45 м аясында көтеріліп, түсіріле алады. Арба қозғалысқа электр жетектен 10 келтіріледі. Бастапқы жағдайда ауа шығарылған және барлық пневмоцилидрлерде қысым жоқ. Сол кезде алдыңғы пневмоцилиндрдің штогы өзінің астыңғы ұшымен арбаға тіреледі, ал қапсырманың ұшы өз салмағының күшімен алдыңғы пневмоцилиндрдің үстіңгі қақпағына тірелгенше дейін поршеньге түседі. Ортаңғы пневмоцилиндрдің қыстырмасы поршень салмағының әсерінен үстінде орналасады, ал артқының қыстырмасы – соңғы оң қалыпта тұрады. Көтергіш механизммен жұмыс істеудің басында қапсырма, тіректер 3 ернеушенің төменгі қабырғасынан 15... 20 мм жоғары болатындай деңгейде орнатылады. Кейін ауа алдыңғы пневмоцилиндрдің үстіңгі жағына беріледі де, қапсырманың алдыңғы ұшы көтеріледі.

Бір уақытта ауа ортаңғы пневмоцилиндрдің төменгі кеңістігіне беріледі және ортаңғы қыстырма түседі. Сондай жағдайда арба қапсырманы құрылғының роликтік тіректерінде жатқан ернеушенің ішіне, шеңберлік қосылыс 1 ортаңғы қыстырманың үстінде болғанша дейін кіргізеді (екінші және     үшінші     тіректердің     ортасында).        Енді ауа алдыңғы пневмоцилиндрдің төменгі кеңістігіне беріледі, бірінші қапсырманың алдыңғы ұшы үстіңгі тірек сол жақ ернеушенің төменгі қабырғасына тигенше дейін түседі. Бұдан кейін поршень көтеріліп, сол жақ ернеушені алдыңғы қыстырма мен тіректің ортасына қысады. Кейін ретімен оң ернеушені сол ернеушеге қысатын артқы пневмоцилиндр, және екі ернеушенің жиектерін алдын ала қажетті биіктіке реттелген үстіңгі тіректерге қысатын ортаңғы пневмоцилиндр қосылады. Ернеушелердің жиектерін түзеткеннен кейін іліктіру жасалады, кейін пневмоцилиндрлер ауысады да, барлық қыстырмалар ернеушелерден алынады. Ауаны алдыңғы пневмоцилиндрге жіберген кезде бірінші оның қыстырмасы ажыратылады (штоктың төменгі ұшымен арбаға тірелгенше дейін). Бұдан кейін поршень тоқтайды және үстіңгі қақпаққа берілетін ауа қысымынан пневмоцилиндрдің өзі көтеріле бастайды да, ернеушелерде шығатын тіректері бар қапсырманы бұрады. Босатылған ернеушелер роликтік стендте бұралады да, қасында орналасқан қосылыс орнында жөндеу және іліндіру жасалады. Қосылысты жинағаннан кейін қапсырмасы бар арба артқа жылжиды, стендке жаңа ернеуше орнатылады және цикл қайталанады. Пневмоцилиндрларды басқару батырма станциясынан электр пневмо таратқыштардың көмегімен жасалады. Бастапқы жағдайларда пневмоцилиндрлер соңғы сөндіргіштермен 13-15 сөндіріледі. Осыған ұқсас құрылғыларда диаметрі 0,5 м-ден (қабырғасының қалыңдығы 16 мм дейін) 6 м-ге дейін (қабырғасының қалыңдығы 50 мм дейін) техникалық ыдыстарды (сосудтарды) жинайды. Кейбір ернеушелердің ұзындығы 3,5 м дейін жетеді. Қабырғасының қалыңдығы 70 мм дейін жететін ернеушелерді жинау үшін гидроцилиндрлары бар құрылғылар қолданылады. 3.28 суретінде түптері бар ернеушелерді жинауға арналған құрылғы көрсетілген. Құрылғы диаметрі 220 мм, қабырғасының қалыңдығы 2...2,5 мм ернеушелерді айқастыра жинауға арналған. Жиналатын ернеушені ложементтерге салып, оған қамыт іліктіреді, қамытты қысқыш пневмоцилиндрлердің тартпаларымен қосады, одан кейін оң жақ пневмотаратқышпен пневмоцилиндрлердің кеңістігіне ауа жібереді, сол арқылы ернеушенің берік қысылуын және бүйірлерінің калибровкасын қамтамасыз етеді. Қысқыш дисктерге запрессовканың астына электр магниттер ұстап тұратын түптер орнатады.

Сурет 3.28. Түптері бар ернеушелерді жинауға арналған құрылғы:

Сол жақ пневмотаратқышпен қысылған ауа горизонталды пневмоцилиндрлерге беріледі және түптердің запрессовкасы жасалады. Бүйірлердің дұрыс цилиндрлік формасы болған жағдайда (калибрлеу қажет болмаса) қамытты аспауға болады. Түптердің запрессовкасы бұл жағдайда бос жатқан ернеушеге жасалады. Запрессовканы жеңілдету үшін түптердің цилиндрлік бөліктері қапсыру бағытымен орындалады.

Бөренелі конструкцияларды жинауға арналған құрылғылар.

Бөренелі конструкцияларды жинаған кезде бөренені құрайтын элементтерді өзара дұрыс орнатып, барлық ұзындығы бойымен бір-біріне қысу керек. Ол үшін сериялы өндірісте тасымалды жинамалы порталдары бар стендтер және жинамалы бұрылғыш және бұрылмайтын кондукторлар қолданылады.

(сурет 3.29) дәнекерленген рамадан 1, жиналатын бөренеге 7 тірек болатын екі тіреуші бөренеден 11, екі вертикалды 6 және екі горизонталды 5 пневматикалық қыстырмалары бар өздігінен жүретін порталдан 4 тұрады.

Тіреуіш бөренелердің бірі бұрамалар 2 мен электр қозғалтқышының 10 көмегімен айналатын конус тәріздес редукторлардың 9 көмегімен жиналатын бөрененің биіктігіне сәйкес орнатыла алады. Бір вертикалды және бір горизонталды қыстырма портал бойымен қозғала алады, қалған екі қыстырма – қозғалыссыз. Портал рама бойымен орнатылған рельс жолымен қозғала алады. Жиналған бөренені шешу үшін пневмоитергіштер 3 бар. Жинау кезінде жиналатын элементтің қабырғасы тірек бөренелерге жатқызылады, ал сөрелері – белгілі биіктікке орнатылған тірек бұрамаларына 8 бөренелер бойымен орнатылады. Портал, жиналатын өнімнің бойымен қозғала отырып, іліндіру орындарына қарама қарсы тоқтайды; қыстырмалар қосылып, жиналатын элементтердің іліндіруі жасалады. Кейін қыстырмалар алынады, портал келесі іліндіру орнына жылжиды және цикл қайталанады. Құрылғыда ұзындығы 15 дейін және биіктігі 460... 2 000 мм, сөре ені 600 мм дейін және сөре қалыңдығы 60 мм дейінгі бөренелерді жинайды. Екі таврлы бөренелерді стендтерде порталсыз да жинауға болады. Бұл жағдайда порталдың вертикалды қыстырмаларының рөлін жүрісі 760 мм стенд бойымен екі қатарда орнатылған электр магниттері орындайды. Бір қатар жиналатын бөрененің биіктігіне байланысты стендтің көлденеңінен жылжитын күймешелерде орналасқан.

Сурет 3.29. Екі таврлы бөренелерді жинауға арналған стенд:

Бұл күймешелерде горизонталды пневматикалық қыстырмалардың бір қатары да орналасқан; екінші қатары стендтің қозғалыссыз бөлігінде орнатылған. Стенд ұзындықтары 6,2 м бөлек секциялардан тұрады және 400... 3 500 мм бөренелерді жинауға арналған. Стендтің артықшылығы – іліндіруді автоматты дәнекерлеумен жасау мүмкіндігі. Стендтің кемшілігі

Сурет 3.30. Қысқа қораптық бөренелерді жинауға және дәнекерлеуге арналған екі позициялы бұралмалы кондуктор: а

б

Рамада екі тік терезе бар, олардың қабырғаларына бүйір орнықтырғыштары 7 және кері серпімелері 4 бар алмастырғыш тірек тақтайлары 5 бекітілген. Тірек тақтайларының көлденең қимасының формасын жиналатын бөрененің дайындамалары бейініне  байланысты  таңдайды. Бағаналардың біреуінде электр қозғалтқышынан, қорғаныс муфтасынан, бұрамдық редуктордан және тісті бағдарламадан тұратын кондуктор бұрылысының приводы 2 орналасқан.

Жинау кезінде тақтайлардың тірек бөліктеріне орнықтырғыштар бойынша 7 бөренелердің дайындамаларын жатқызады және пневмоцилиндрлерді қосу арқылы дайындамаларды жақтаудың ортаңғы бөлігіне қысады. Екі бөрененің бірінші тік тігісін орындағаннан кейін, кондуктор 180° айналып, екінші тігіс орындалады. Бұрылыстан кейін жақтау соңғы сөндіргішпен 9 және тірекпен 10 бекітіледі. Кейін ауа сөндіріледі, қыстырмалар кері серпімелермен алынады, ал босатылған дәнекерленген бөренелер негіздің табандығына құлайды. Бұдан кейін кондуктор кері жаққа 180° бұрылып, цикл қайталанады.

Әмбебап-жинау құрылғысы (ӘЖҚ) нормаланған бөлшектер мен тораптардың жиынтығын құрайды, олардан дәнекерленген торапты жинауға арналған құрылғы жиналады. Дәнекерленген торапты жасау аяқталғаннан кейін құрылғы бұзылады, ал оның бөлшектері мен тораптарынан жаңа құрылғылар жиналады. ӘЖҚ әртүрлі жақтауларды, кронштейндерді, бөренелерді, құбырлық құрылымдарды, тетіктерді және сол сияқты дәнекерлеу тораптарын жинау үшін сәтті қолданылып жүр. ӘЖҚ жеке және ұсақ сериялы өндірісте аса тиімді, себебі онда арнайы жабдықты қолдану еңбектің үлкен шығындарына және жобалау мен жасауға кететін материалдардың көп шығындарына байланысты экономикалық тұрғыда тиімсіз.

Дәнекерлеу өндірісіне арналған ӘЖҚ жиынтығы келесі элементтерден тұрады:

Сурет 3.31. Жақтауды құру үшін ӘЖҚ жинау (а), орналасу сызбасы (б), ӘЖҚ элементтері (в) және дайын жақтау (г):

ӘЖҚ қолданудың алдында өнімнің базалану сызбасын белгілейді, соның негізінде құрылғының қажетті элементтерінің тақтада орналасу және бекіту сызбасын құрастырады.

Дәнекерлеу өндірісінің механикалық жабдығына дәнекерленетін өнімдерді орнату мен жылжытуға арналған, дәнекерлеу аппараттарын орнату мен жылжытуға, дәнекерлеушіні жылжытуға, қосылыстарды нығыздауға, дәнекерлеу зонасынан флюсты жою, жинау, беру, ұстауға арналған жабдықтар жатады. Бірқатар жағдайда механикалық жабдықтарға дәнекерлеу конструкцияларын жинау және өңдеуге арналған жабдықтар және дәнекерлеу цехтарының көтергіш-көліктік құралдары да жатады. Дәнекерленетін өнімдерді технологиялық операцияларды орындау кезіндегі ең ыңғайлы жағдайға орнату және жылжыту қол, жартылай автоматты және автоматты электр шлактық және контактілі дәнекерлеу кезінде дәнекерлеу конструкцияларын жасаудың технологиялық үрдісінің барлық кезеңдерінде қолданылады. Ол дәнекерлеу өндірісінің механикалық жабдығының маңызды бөлігін құрайды. Бөлшектерді бекітуге арналған құралдар бұралатын және бұралмайтын болып бөлінеді. Бұралатын құралдар дәнекерлеу үдерісінде жақындау ыңғайлы болу үшін бұрылатын ірі габаритті бөлшектерді бекіту үшін қолданылады. Бұралмайтын құралдар дәнекерлеу кезінде тігісті ыңғайлы қалыптастыру үшін олардың кеңістіктік қалпын өзгертуге қажеттілігі жоқ кішкентай бөлшектерді байланыстыру үшін қолданылады. Дәнекерлеу аппараттарын орнату және жылжытуға арналған жабдық шеңберлік және түзу сызықтық тігістермен жартылай автоматты және автоматты дәнекерлеу кезінде қолданылады. Дәнекерлеушіні жылжытуға арналған жабдық оның биіктікте жұмыс істеуі кезінде ыңғайлы қалпын қамтамасыз етеді.

Қосылыстарды нығыздау доғалық және электр шлактық дәнекерлеу кезінде жиектердің арасына балқытылған металлдың құйылуының алдын алу және тігістің кері жағын қалыптастыру үшін жасалады. Қосылыстарды нығыздауға арналған жабдық дәнекерленетін тігістердің түрлері бойынша (түзу сызықты немесе шеңберлі тігістерді нығыздауға арналған) және конструктивті орындалуына (флюстық жастықшалармен немесе металл төсемелермен) байланысты бөлінеді. Тігістерді нығыздауға арналған жабдық табақтық жаймаларды түйістіре дәнекерлеуде, сонымен қатар цилиндрлік өнімдерді тік және шеңберлік тігістермен  дәнекерлеуде кеңінен қолданылады. Дәнекерлеу зонасынан флюсты алу, жинау, беру, сақтауға арналған жабдық флюс қабатының астында автоматтық дәне жартылай автоматты дәнекерлеуде қолданылады. Дәнекерлеу өндірісінің механикалық жабдығы әмбебап (өндірістің әртүрлі салаларындағы кәсіпорындарда жасалатын өнімдердің кең номенклатурасына есептелген) және арнайы (тек қана бір типтік өлшемді өнімдерді жасауға есептелген) бола алады. Әмбебап жабдықты орталықтандырып жобалау және жасау механикалық дәнекерлеу жабдығының типажына сәйкес жасалады. Типаждың мақсаты – әмбебап жабдықтың номенклатурасын және негізгі параметрлерін реттеу және оның орталықтандырылған жобалауы мен жасалуын ұйымдастыру, ол механикаланған құрылғыларды, жұмыс орындары мен желілерді енгізуді жеңілдетеді; әртүрлі кәсіпорындарда жабдықты параллельді жобалауды болдырмайды; өндіріске дайындық мерзімдерін қысқартуға, жабдықты арзандатуға, механикландыру деңгейін көтеруге және дәнекерленген конструкцияларының өзіндік құнын арзандатуға атсалысады.

Бұрылғыш құралдар.

Дәнекерленетін конструкциялардың тігістері кеңістікте әртүрлі жағдайда болады. Дәнекерлеудің ең жоғары жылдамдығын дәнекерлеу тігісінің ең жоғары сапасын оның ең төменгі жағдайында алуға болады. Бұрыштық тігістерді «кеме тәріздес» етіп дәнекерлеген жақсы. Дәнекерлеуде тігістің ыңғайлы қалпына қол жеткізу үшін өнімді бірнеше рет бұрып отыру керек. Өнімді мезгілімен  бұрып отыру оларды жинауда, бақылауда және өңдеуде де қажет.

Автоматты дәнекерлеу кезінде шеңберлік тігістерді орындау үшін уақытында өнімді бұрудан басқа тұрақты дәнекерлеу жылдамдығымен өнімнің айналуы да керек. Қозғалыс түріне, орналасуына және бұрылыс осьтарының санына, өнімнің формасы мен дәнекерлеу тәсіліне байланысты өнімдерді орнату мен жылжыту үшін манипуляторлар, айналдырғыштар, жиектеуіштер және роликтік стендтер қолданылады. Олардың барлығы бұрылатын құралдарға жатады.

Манипуляторлар өнімдердің орнатылуы және екі осьті айналуы үшін (еңкею және айналу) және олардың автоматты және жартылай автоматты дәнекерлеуде, балқыма қаптауда және металлизациясында қолдануға арналған. Манипуляторлар мақсаты, қозғалыс бағыты, өнімдердің айналуы мен еңкеюінің приводтары, еңкею бұрышы және жүк көтергіштігі бойынша жіктеледі. Дәнекерлеу жылдамдықтары бар манипуляторлар өнімдерді дәнекерлеуге ыңғайлы жағдайға орнатуды және бұл қалыпта марштық және дәнекерлеу жылдамдығымен айналуын қамтамасыз етеді. Тек қана марштық жылдамдығы бар және тек қана өнімді дәнекерлеуге ыңғайлы жағдайға орнатуды қамтамасыз ететін манипуляторлар позиционерлер деп аталады. Дәнекерлеу жылдамдығы бар манипуляторларды цилиндрлік және жақтаулық конструкцияларды шеңберлік тігіспен дәнекерлеуге, дәнекерлік жылдамдығы жоқ манипуляторларды – жақтаулық, корпустық және басқа да конструкцияларды дәнекерлеуде қолданады. Қозғалыс санына қарай өнімнің екі осьті айналуын ғана қамтамасыз ететін (еңкею және айналу) және өнімді көтеруді де қамтамасыз ететін манипуляторлар  болып бөлінеді. Манипуляторлардың көпшілігі айналудың электрлі жетегімен жабдықталған. Айналу жиілігін реттеу, әдетте жаттық (сатысыз) тұрақты тоқ электр қозғалтқышының айналу жиілігінің өзгеруі есебінен жасалады. Бұл мақсатпен сонымен қатар механикалық вариаторларды  қолдану мүмкін. Манипуляторлардың еңкею механизмінің жетегі – электр немесе гидравликалық. Кішкентай жүк көтергіш модельдер еңкею жетегінің қол механизмімен жабдықталады. Планшайбаның шеткі еңкею бұрышы 45... 360° құрайды және манипулятордың конструкциясы мен жүк көтергіштігіне байланысты. Механизмдері жалпы корпустың ішінде орналасқан тісті секторы бар манипуляторлар, қолданылатын манипуляторлардың көпшілігін құрайды.

Бұл корпуста өнімді бекітуге арналған планшайба да орналасқан; сондықтан өнім бастапқы жағдайда корпустың үстінде орналасады, бұл барлық құрылғының шағым болуын қамтамасыз етеді. М-1 манипуляторы (сурет 4.1), жүк көтергіштігі 1 т тісті секторы және электр жетегі бар, планшайбасы 1 және айналу механизмі бар айналу үстелінің 2 тірек табандарына 3 орнатылған құйылмалы корпустан 4 тұрады. Корпустың ішінде еңкею механизмі орналасқан. Электр аппаратурасы бөлек тұрған шкафта орналасқан. Айналу механизмі (сурет 4.2, а) электр қозғалтқышынан 5, тұрақты тоқтан және бұрамдық (червячный) редукторлардан 1 және 2 тұрады. Электр қозғалтқышы редуктормен 1 созылмалы муфта арқылы 6 байланысқан. Редуктордың бұрамдық доңғалағы 1 конусында планшайба орналасқан айналдырғышта бекітілген. Басқарудың тиристорлы сызбасы электр қозғалтқышының айналу жылдамдығын шкафтың бүйір қабырғасында орналасқан резистордың көмегімен жаттық реттеуді қамтамасыз етеді. Дәнекерлеудің берілген жылдамдылығының тұрақтылығы аралық доңғалақты 4 қамтитын тісті доңғалақтар жиынтығы арқылы электр қозғалтқышымен байланысқан тахогенератормен 3 кері байланыс жүйесімен қамтамасыз етіледі. Манипулятордың доңғалақ планшайбасында бекіткіш бұрандамалар үшін радиалды Т-тәріздес саңылаулар жасалған. Дәнекерлеу тоғын беру және подшипниктерді одан қорғау үшін планшайбаның астында айналдырғышта жезграфиттік щеткалары бар арнайы тоқ шешкіш орнатылған, одан тоқ иілгіш кабель арқылы үстел механизміне жоламай, манипулятордың корпусына барады. Планшайбаның орнына айналдырғышта өнімді бекітуге арналған кез келген арнайы құрылғы орнатыла алады.

Сурет 4.1

Тісті секторы бар М-1 манипуляторы:

Сурет 4.2. Тісті секторы бар манипулятордың айналу механизмінің (а) және еңкею механизмінің (б) кинематикалық сызбалары:

Еңкею механизмі (сурет 4.2, б) асинхронды электр қозғалтқышын 9,

сына-белдік берілімді 10,

глобоидтік редукторды 8, тісті доңғалақтарды 11 және манипулятордың үстелінде бекітілген тісті секторды 7 қамтиды. Үстелдің шеткі жағдайлардағы қажетті бұрыштан көп еңкеюі кезінде апатты болдырмау үшін (көкжиекке қарағанда 0 және 135°) еңкею механизмі автоматты түрде екі шеткі сөндіргіштер арқылы сөнеді. Бұдан басқа, апаттық тіректер де қарастырылған. Манипуляторды дәнекерлеу автоматымен қоса басқару - батырмалы, және тасымалды пульттің басқару блогымен немесе автодәнекерлеу пультінің басқару блогымен орындалады. Планшайбаның еңкею бұрышын бақылау үшін үстелдің шетмойынында нұсқаушы орналасқан. Манипуляторда дәнекерлеудің берілген жылдамдығына және тігіс диаметріне байланысты үстелдің айналуының қажетті жиілігін анықтау үшін номограмма бар. Манипулятордың бастапқы жағдайында айналдырғыштың осі вертикалды, планшайба горизонталды орналасқан (сурет 4.3, а). Бұл жағдайда өнімді манипуляторға орнатып, бекітеді. Суретте «кеме тәріздес» дәнекерлеу үшін төменгі тігістердің орналасуы  көрсетілген;  планшайба 45° бұрышта еңкейтілген. «Кеме тәріздес» төбелік тігістермен дәнекерлеу үшін планшайба 135° бұрышта еңкеюі қажет (сурет 4.3, б),

вертикалды тігістермен төменгі қалыпта дәнекерлеу үшін —90° болуы қажет. Ірі габаритті өнімдерді дәнекерлеу кезінде манипуляторды арнайы қойғышқа (тумбаға) орнатады, манипулятордың табандарын шешеді. Арасында ірі габаритті өнімдерді жинау кезінде приямок жасауға тура келеді, ол кезде өнімнің бұрылу мүмкіндігін ескеріп, приямоктың құрылысы кезінде айналу осінен ең алшақ тұрған нүктеге дейінгі арақашықтықты ескеру қажет. Тіктөртбұрышты қимасы бар өнімдер үшін ол диагоналінің жартысына тең, ал жалпы жағдайда – айналу орталығынан жүргізілген шеңбердің радиусы.

Манипуляторлардың техникалық сипаттамасының негізгі параметрлері

4.4 суретінде тісті секторы бар манипуляторға әрекет ететін моменттерді анықтауға арналған есептік сызбалар келтірілген. Екі сызбада да планшайба мен өнім вертикалды жағдайда көрсетілген. Бірінші сызба бойынша Ор айналу осіне қатысты

моментін табамыз

Mj =

Сурет 4.3. «Кеме тәріздес» дәнекерлеу кезіндегі М-1 манипуляторының бастапқы (а) және жұмыс (б) жағдайлары

Сурет 4.4. Тісті секторы бар манипуляторға әсер ететін моменттерді анықтауға арналған есептік сызбалар: а

б

Домкраттық манипуляторлардың басқалардан айырмашылығы – олардың үстел еңкеюінің механизмімен жабдықталуы. Үстел еңкеюі тісті сектормен емес, ілгерілмелі қозғалыс механизмімен – гидравликалық цилиндрлермен орындалады, бірақ арасында бірандамалы берілісті қолдану да мүмкін. Домкраттық манипуляторлар әдетте ауыр өнімдерді өңдеуде қолданылады. Домкраттық манипуляторларда, тісті секторы бар манипуляторда сияқты, үстел еңкеюінің шекті бұрышы әдетте 135° құрайды. Ауыр модельдерде бұл бұрышты арасында 90, кейде тіпті 45° дейін азайтады. Кейбір манипуляторлар екі негізгі қимылдан басқа (айналу және еңкею), үшінші қимылды – үстелдің көтерілуін де орындайды. Бұл ірі габаритті конструкцияларды әртүрлі жағдайларда, манипуляторды арнайы қойғышқа көтермей ақ дәнекерлеуге мүмкіндік береді. Өнімді түсірілген үстелге бекітіп, еңкею алдында үстелді көтереді. Үш қимыл жасайтын манипулятордың үлгісі ретінде жүк көтергіштігі 5 000 кг УСМ-5000 манипуляторын атауға болады.

Консолдық манипуляторлар алдында қаралғандардан көп айырмашылығы бар бірегей сызба бойынша орындалады. Манипуля- тордың планшайбасы бар үстелді тұғырдан алға қарай шығаратын консолі бар; консольдің осі приводтың басты білігінің осіне бұрыштап орналастырылған, бұл өнімді осы оське қатысты жартылай тұрақтандырады.

Сурет 4.5. Екі тұғырлы манипулятор:

Өнімнің еңкеюі консольдің басты білік осін 360° айналған кезде жасалады. Осылайша, консолды манипуляторлар өнімдердің екі осьқа қатысты толық айналу мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Сонымен бірге бұлардың басқа манипуляторларға  қарағанда  айтарлықтай  кемшіліктері  де  бар:  алатын аумағының үлкендігі; қаттылығының аздығы (себебі үстел тісті секторы бар манипуляторда сияқты тікелей тұғырда емес, консольда орнатылған); өнімнің кеңістікте тігінен және көлденеңнен көп жылжуы, бұл дәнекерлеу аппаратын   орнату   мен   қызмет   көрсетуге   кедергі   келтіреді,   әсіресе биіктікте.  Осымен  консолды  манипуляторлардың  шектеулі  пайдалануы

(сурет 4.5) өзіне тән ерекшелігі — олардың кейбір механизмдері өнімнің екі жағынан орналасқан. Планшайбаның айналуы және жақтаудың бұрылуы кез келген жаққа 360° болуы мүмкін. Екі жетекті басқаруда – дистанциялық, тасымалды пульттің көмегімен.

Екі тұғырлы манипуляторлардың артықшылығы – тірек жазықтығына қатысты еңкею моменттерінің үлкендігі. Бұл жазықтықтың еңкею осінен жылжуының арқасында өнімнің ауырлық орталығы оське жақын орналасады және өнім жартылай жақтау салмағымен тұрақтанады. Бұдан басқа, еңкею кезінде өнім бір орында дерлік айналады, бұл қызмет көрсетуді көп жеңілдетеді. Екі тұғырлы манипуляторлардың кемшілігі манипулятордың тұғырларының ортасында орналасатын дәнекерленетін өнімдердің өлшем диапазондарының кішілігі. Марштық жылдамдықтары бар манипуляторлардың көпшілігі (позиционерлер) дәнекерлеу жылдамдықтары бар манипуляторлардың қарапайым модификациясын құрайды, олардағы тұрақты тоқ электр қозғалтқышы асинхрондық электр қозғалтқышымен алмастырылған, соның салдарынан электр қозғалтқышының күрделі қуат жүйесін қолдану және жылдамдықты бақылау (тахогенераторды және оған деген берілімді) қажеттілігі жойылады.

Айналдырғыштар өнімдерді орнату және тұрақты осьті айналып бұрылуға, және автоматты және жартылай автоматты дәнекерлеуде, балқыма қаптауда және металдауда дәнекерлеу жылдамдығымен айналуға арналған. Іс жүзінде айналдырғыштар – бұл манипуляторлардың қарапайым түрі, оларда еңкею механизмі жоқ және айналу осі тұрақты жағдайда тұрады. Айналдырғыштарды манипуляторлармен өңделетін өнімдерді өңдеуде қолданады. Айналдырғыштардың мақсаты, айналу осінің орналасуы, бағаналар саны, қозғалыс санына қарай жіктейді. Манипуляторлар сияқты айналдырғыштардың да реттелетін дәнекерлеу және марштық жылдамдығы, немесе тек қана марштық жылдамдығы болуы мүмкін. Айналу осі вертикалды, қиғаш және горизонталды орналасуы мүмкін.

Сурет 4.6. Вертикалды айналу осі бар айналдырғыш (вертикалды)

3        2

Сурет 4.7. Горизонталды айналу осі бар айналдырғыш (горизонталды):

Вертикалды айналу осі бар айналдырғыш (вертикалды), 4.6 суретінде көрсетілген, корпусында планшайбаның айналу приводы, ал кей кезде электр жабдықтары да орналасқан бағананы құрайды. Осыған ұқсас конструкция қиғаш айналу осі бар айналдырғыштарда да бар.

Горизонталды айналу осі бар айналдырғыштар (горизонталды), кішкентай өлшемді және салмақты өнімдерді орнату мен бұруға арналған, бір бағаналы бола алады, бірақ жиі өнімді ұстап тұратын екінші бағаны бар. Арасында сол мақсатпен оларды қосымша тіректер – люнеттермен жабдықтайды. Горизонталды айналдырғыш (сурет 4.7) ішінде айналдыру жетегі орналасқан алдыңғы жетексіз бағанадан 1 және артқы жетекті бағанадан 4 тұрады. Екі бағанада да жұдырықшалары 6 бар алынбалы планшайбалар 2 бекітілген. Артқы бағананы рельстік жолмен қолмен жылжытады.

Қажетті жағдайда қозғалыссыз бекіту үшін ол арнайы стопорлы құрылғымен 5 жабдықталған. Электр жабдығы бөлек тұрған шкафта орналастырылған. Қысқа өнімдерді тек алдыңғы планшайбада орналастырады. Ұзын өнімдер арнайы люнетпен ұсталады немесе екі планшайбада бекітіледі. Өнімді бекіту сызбасын оның ұзындығына, ауырлық орталығының орналасуына, өнімнің қаттылығына және дәнекерленетін қосылыстардың орналасуына байланысты таңдайды. Манипуляторлар мен айналдырғыштар мақсаты мен құрылымдары бойынша ұқсас. Тіпті айналдырғыштардың барлық функцияларын орындай алатын әмбебап айналдырғыштар да болады. Бірақ манипуляторлар – күрделі әрі қымбат құрылғылар, сондықтан әмбебаптық қажет болмаған жағдайда олар қарапайым әрі арзан айналдырғыштармен алмастырылады.

модификациясы болып табылады және кішкентай өнімдерді вертикалды осьті айналдырып бұрауға және қол және жартылай автоматты дәнекерлеу кезінде ыңғайлы қалыпқа орнатуға арналады. Үстелдер бұрылғыш және көтергіш-бұрылғыш болып бөлінеді. Типтік бұрылғыш үстелдің конструкциясы (сурет 4.8) тірегі бар негізді 3, үстіне планшайба 1 бекітілген бұрылғыш бағананы, орнықтырғыштың фрикциялық  механизмін  4 және электродтарға арналған қорамсақты қамтиды. Планшайбада дәнекерленген тораптарды бекіту үшін төрт радиалды саңылау жасалған.

Сурет 4.8. Дәнекерлеушінің бұрылғыш үстелі ССП-0,08:

Сурет 4.9. Бұрылғыш жақтауы бар екі бағаналы жиектеуші:

Планшайбаның бұрылысы үшін колонканың төменгі жағына диск 5 дәнекерленген. Үстелді стопорлау үшін дискті сыналататын бекіту механизмінің басқышына басу керек. Көтергіш-бұрылғыш үстел бұрылғыш үстелден айырмашылығы – бұрылғыш колонкада орналасқан және планшайбаның биіктігін реттеуге мүмкіндік беретін көтергіш бұраманың болуы.

Жиектегіштер тек марштық жылдамдыққа ие және өнімнің дәнекерлеу кезінде горизонталды осьті айналып бұрылуына және орнатуына арналған. Жиектегіштер конструктивтік орындалуына (екі бағаналы, шеңберлік, тізбектік, тетіктік, домкраттық, қайықтық, кітаптық және бұрылғыш рамасымен), қозғалыс санына (өнімнің тек тұрақты осьті айналып бұрылуын, көтерілу және бұрылуын немесе өнімнің горизонталды жылжуымен бұрылуын қамтамасыз ететін) байланысты бөлінеді.

Тұрақты осі бар екі бағаналы жиектегіштер ең кең таралған. Олардың басқа типті жиектегіштерге қарағанда бірқатар артықшылықтары бар: әмбебап, конструкциясы бойынша қарапайым,

арзан және жетектің кішкентай күшін талап етеді (себебі өнімнің айналуы ауырлық орталығының жанынан өтетін тік осьтің айналасында болады). Бұл жиектегіштер – негізінде қарапайымдалған горизонталды айналдырғыштар, олардың тек марштық айналу жылдамдығы бар. Екі бағаналы жиектегіштердің айналдырғыштардан айналу жетегінің құрылысымен ерекшеленеді – әдетте онда асинхронды электр қозғалтқышы қолданылады (позиционерлерде сияқты). Екі бағаналы жиектегіштер айналдырғыштардан тағы бір айырмашылығы болуы мүмкін. Егер дәнекерлеу жылдамдығы бар айналдырғыштар шеңберлі тігістерді орындау үшін қолданылып, өнімнің 360° бұрылу мүмкіндігін талап етсе, жиектегіштерді әртүрлі формалы өнімдерді әртүрлі тігістермен дәнекерлеуге арналады, ол өнімнің 360° бұрылуын жиі талап етпейді. Сол кезде дәнекерлеу жасалмайтын өнімнің бір қабырғасы оны бекіту үшін қолданыла алады. Бұл ұзын әрі қатты емес өнімдерді дәнекерлеуде аса маңызды, себебі бұл өнімдерді бағана планшайбаларының бүйірлеріне бекіту ғана жеткілікті емес, сонымен қатар қосымша тіректерді (люнеттерді) бағаналардың ортасында қолдану мүмкіндігі болмаған жағдайда. Мұндай жағдайларда өнімді жиектегіштің бағаналарына орнатылған бұрылғыш жақтауға бекітеді. Көтергіш орталықтары бар екі бағаналы жиектегіштер өнімді бұрудан басқа, оны көтеруді де жүзеге асырады. Өнімді орнату және бекіту үшін орталықтар түсіріледі, бұру үшін – көтеріледі. Тігістердің көп бөлігі өнімнің төменгі жағдайында және түсірілген орталық жағдайында орындалады. Бағаналардың біреуі – жылжымалы. Жиектегішті басқару – дистанциялық, жылжымалы басқару пультінен. Көтергіш орталықтары бар жиектегіштер негізінде ірі габаритті рамалық өнімдерді жылжытуға арналған.

Сақиналы жиектегіштер тұтас және ашылатын сақиналы болуы мүмкін. Тұтас сақиналы жиектегіштер рамалық және корпустық өнімдерді плитаға немесе сақиналардың ортасында орналасқан кондукторға бекітуге қолданылады.

Сурет 4.10. Бүтін сақиналы жиектегіш:

Ашылмалы сақиналары бар жиектегіштер балкалы констукцияларды дәнекерлеуде жиі қолданылады. Ашылмалы сақиналар бір-бірімен топсалы (шарнирді) қосылған үш немесе төрт сектордан тұрады. Жабық жағдайда секторлар тұтас сақинаны құрайды. Секторларды ашу және жабу қолмен немесе механикаландырылған тәсілмен орындалуы мүмкін. Өнімді орнату және алу үшін бір-екі сектор ашылады. 90 немесе 180° бұру үшін толық емес сақиналары бар сақиналы жиектегіштер қолданылады. Сақиналы жиектегіштердің екі бағаналыларға қарағанда бірқатар артықшылықтары бар: ірі габаритті өнімдерді кондукторда жинау және дәнекерлеу мүмкіндігі; бұл өнімдердің бүйірлік бөліктеріне жету мүмкіндігі; тірек сақиналарының ұштардың арасында орналасуының арқасында ұзын балкалы өнімдерді бекітудің жақсы шарттары.

Жиектегіштердің  кемшілігі:  өнімнің  сақиналардың  ішінде  орналасқан орындарына жету қиындығы және тар мамандануы.

Тізбектік   жиектегіштер жұмыста   қарапайым   әрі   сенімді   және өнімнің бекітілуін талап етпейді. Сонымен бірге тізбектік жиектегіштерді автоматты дәнекерлеу кезінде қолдану тиімсіз, себебі жиектеуден кейін тізбекке   ғана   тірелетін   өнімді   қозғалыссыз   жағдайда   бекіту   және қозғалатын дәнекерлеу аппаратының осіне параллельді орналастыру қиын. Тізбектік  жиектегіштердің  (сурет  4.11)  бірнеше  бағаналары  1  бар, олардың әрқайсысына жұлдызшалар бекітілген: приводтық 2 және бос 5 және 6. Жұлдызшаларға жиектелетін өнімге 4 тірек болатын салбыраған тізбектер 3 кигізілген. Жетектік жұлдызша жиектегіштің жетегімен тік

жетектік білік арқылы байланысқан.

Тізбектік жиектегіштер түсірілетін тізбекті болуы мүмкін. Мұндай жиектегіштердің жұмысы кезінде өнім бастапқы жағдайда қатты тіректерде орналасады, тізбектер бұл кезде тірек деңгейінен төмен түсірілген. Жиектеу үшін тізбектер көтеріліп, өнімді көтереді, жиектеуден кейін оны тіректерге түсіреді. Дәнекерлеу кезінде өнім қозғалыссыз жағдайда болады, ол автоматтық дәнекерлеуді қолдануға мүмкіндік береді.

Сурет 4.11. Тізбекті жиектеуші:

5, 6

Тізбектік жиектегіштерді негізінен көлденең қималы, шаршыға жақын балкаларды дәнекерлеуде қолданады. Түсірілетін тізбектері бар жиектегіштерді сонымен қатар ірі габаритті өнімдерді, әсіресе тіктөртбұрышты қималы торкөздік конструкцияларды дәнекерлеуге қолданады.

Тетіктік жиектегіштер балкаларды орнату үшін қолданылады және бірнеше призмалық тіректерден, тіректердің үстіңгі жағында бекітілген екі тік біліктен, және екі топ - оң және сол Г-тәріздес тетіктен тұрады. Тетіктер тіректердің ортасында орналасқан, және жиектегіштің төменгі жағында орналасқан жетектік гидроцилиндрлармен байланысқан. Тетіктік жиектегіш келесідей жұмыс істейді. Бастапқы жағдайда тетіктердің барлығы түсірілген, олардың тіректік жазықтықтары призматикалық тірек жазықтықтарынан төмен орналасқан. Балка кранмен беріліп, тіректерге жатқызылады. Бірінші тігісті орындағаннан кейін цилиндрлер сәйкес тетіктер тобын көтереді (жиектеу үшін – сол жақ), оның тірек жазықтығы горизонталды жағдайға келгенше дейін балканы 45° бұрады. Кейін балканың астына қарама қарсы тетіктерді көтеріп әкелетін цилиндрлер қосылады. Бұдан кейін тетіктер балкасыз түсіріледі, одан кейін оларға балканы жатқызады. Осылайша, балка 90° бұрылып, келесі тігісті орындауға дайын болады. 180° бұру қажет болған жағдайда цикл қайталанады. Жиектеуді кез келген бағытта жасауға болады. Бұралу циклі берілген ретпен тетіктердің қозғалысын басқаратын соңғы сөндіргіштердің көмегімен автоматтандырылған және батырманы бір басқаннан орындалады. Жиектегішті «кеме тәріздес» тәсілмен дәнекерлеу керек көлденең қимасы салыстырмалы үлкен емес (500 х 500 мм шамасында) балкаларды орнату үшін қолданған тиімді. Тетікті жиектегіш, тізбекті жиектегіш тәрізді балканың бекітілуін талап етпейді және дәнекерлеу кезіндегі оның қозғалмауын қамтамасыз етеді.

Домкраттық жиектегіштер нақты өнімдерді, негізінен ірі габаритті жазық жақтаулық конструкцияларды өңдеуге арналған. Жазық тепловоздық рамаларды екі жаққа 90° бұруға арналған домкраттық жиектегіш (сурет 4.12) бұрылғыш жақтаулар 1, екі гидравликалық домкраттан 2 және тетігі 4 бар төрт тартпалы жартыосьтен 3 тұрады. Жартыосьтердің тартылуы гидравликалық домкраттармен орындалады. Өнім бекітілген раманы 1 екі жартыосьті айналдыра бұруға болады, сол кезде екі басқа жартыось алынады.

Қайықтық жиектегіштер тек өнімнің бұрылуы мен дәнекрлеуге ыңғайлы жағдайға орнатуды ғана емес, сонымен қатар өнімдерді бір жұмыс орнынан екіншісіне тасымалдауды да қамтамасыз етеді.

Сурет 4.12. Жазық тепловозды жақтауларды екі жаққа 90° бұруға арналған домкраттық жиектегіш:

Жиектеуші екі көтергіш қанаттар, екі доңғалақ жұбы бар негізгі жақтаудан (бос және жетектік), екі блок гидроцилиндрден, гидроприводтардан және басқару пультінен тұрады. Көтергіш қанаттар бөлек немесе бір уақытта 90° бұрыла алады. Бір уақытта бұрылуы үшін қанаттар гидроцилиндрі бар, раманың ішінде орналасқан арнайы құлыппен жабылады және қатты тік бұрышты құрайды. Жиектеуші рельстік жолмен гидро қозғалтқыштардың көмегімен жылжиды. Жиектеушіні басқару – дистанциялық, шығарылатын пульттан. Жиектегіштің жанында деңгейі горизонталды жағдайдағы жиектегіш қанаттарының деңгейінен 30 мм жоғары болатын стеллаждарды орнатады, осының арқасында бастапқы жағдайдағы жиектегіш стеллаждарда жатқан өнімнің астынан еркін қозғала алады.

Сурет 4.13. Ені 2,5 м дейінгі жаймаларды жиектеуге арналған кітап типті екі тетікті жылжымалы жиектегіш жұмысының сызбасы:

2, 5

Өнім кез келген жаққа бұрыла алады: оң жаққа бұрылу үшін оң жақ қанат көтеріледі де жиектеуші өнімге тақалып келеді; қанаттар құлыппен құлыпталып, екеуі бір уақытта өніммен бірге 90° оңға қарай бұрылады. Үлкендеу бұрышқа бұрылу үшін (180°, 270° және т.б.)  жиектеуші бастапқы жағдайға келтіріледі (екі қанаты түсіріледі), өнімнің астынан бұрылу жаққа өтеді және цикл қайталанады. Сол жаққа бұрылу осыған ұқсас жасалады. Тасымалдау үшін өнімдерді 45° бұрышпен орналастырады («кеме тәріздес» тәсілмен дәнекерлеу үшін сияқты). Сол кезде өнімнің төменгі нүктесі қанаттар жасайтын бұрыштың төбесімен бірге стеллаждардың үстінен бірнеше ондық миллиметрге көтеріліп, өнім қажетті орынға еркін жылжытылады. Қайықтық жиектегіштер өнімдерді бекітуді талап етпейді, ол жиектеу үрдісін көп жеңілдетеді әрі тездетеді және маңызды артықшылық болып табылады.

Ені 2,5 м дейінгі жаймаларды дәнекерлеу үшін кітап типті екі тетікті жылжымалы жиектегіштер қолданылады (сурет 4.13), олардың негізгі элементтері болып екі тетік тобы 2 және 5 табылады.

Тетіктер электр гидроприводының көмегімен тік осьті 3 айналып бұрыла алады. Тұрақты жиектегіштердің тетіктердің бұрылу осі қозғалыссыз бекітілген, жылжымалыларда – жиектеу кеңістігінде жылжитын арбаларда 4 бекітілген. Бастапқы жағдайда І тетіктердің екі тобы да 2 және 5 тетіктерді бұрудың тік осінің 3 екі жағынан горизонталды орналасқан. Жайманы 1 тетіктер тобының біреуіне жатқызады. Жиектеудің алдында тетіктердің екінші тобы бұрылады да жайманы жабады (ІІ жағдай), кейін жаймасы 1 бар тетіктер 2 және 5 вертикалды жағдайға ІІІ дейін 90° бұрылады және арбалар жиектеу бағытына қарама қарсы жаққа жылжиды (ІV жағдай). Кейін жаймасы бар тетіктердің бұрылуы тағы 90° — горизонталды VІ жағдайға дейін жалғасады, одан кейін жайманың 1 үстінде орналасқан тетіктер 5 кері 180° бұрылып, жайманы босатады (V жағдай). Жылжымалы жиектегіштерде жиектеуден кейін жайма жиектеуге дейінгі орында орналасады – арбалардың 4 қозғалуына байланысты. Тұрақты жиектегіштерде жайма жиектеу кезінде басқа орынға жылжытылады, ол қосымша ауданды талап етеді. Бұл кезде жиектеу үрдісі жеңілдетіледі, себебі жайма бірден 180° бұрылады (ІІ жағдайдан V жағдайға). Екі тетікті жиектегіштерден басқа бір тетікті жиектегіштер де бар, олардағы тетіктер жайманың бір жағынан орналасқан. Мұндай жиектегіштерде жайманы тетіктерге электр магниттерімен немесе жайма контуры бойынша белгілі бір қармаулармен бекітеді. Ені 8 м дейінгі жаймаларды жиектеу үшін бұрылмалы жақтауы бар жиектегіштерді қолданады (сурет 4.14). Жиектегіш жүкарбадан 1, бағанадан 3 және роликтері 7 бар бұрылғыш жақтаудан (кассетадан) 6 тұрады. Кассетаның секцияларының ортасында рольгангтар 8 орналасқан. Жүкарбаның тросы 2 кассетада роликтердің жанында орналасқан шетмойындарға 4 ілінеді. Жайма 5, рольгангтар 8 бойымен қозғалып, кассетаның кертігіне кіреді (І жағдай). Жиектеу кассетаны жүкарбамен ІІ вертикалды жағдайға дейін көтеруден және ІІІ горизонталды жағдайға дейін түсіруден тұрады. Жаймасы бар кассета сол кезде бастапқыда жайма алған ауданда 180° бұрылады. Бұрылғыш жақтауы бар жиектегіш конструкцияның қарапайымдылығымен ерекшеленеді және өнімді бекітуді талап етпейді.

Роликтік стендтер цилиндрлік, конус тәріздес және сфера тәріздес өнімдерді жинау және тік тігіспен дәнекерлеу кезінде ыңғайлы жағдайға орнатуда марштық жылдамдықпен қозғалуы үшін және сақиналық тігістермен дәнекерлеу кезінде өнімнің дәнекерлеу жылдамдығымен айналуына арналған. Марштық жылдамдығы бар роликтік стендтерді сонымен қатар өңдеу мен бақылауда да қолданады.

Стендтер        жинақталуы        бойынша        және        негізгі        тораптардың конструкциясы бойынша жіктеледі (бос және жетектік роликтік тіректер мен секциялар). Секцияға стендтің тік осінің екі жағында орналасқан және бір жақтауда құрылған екі роликтік тірек кіреді. Стендтердің жинақталуы айналатын өнімдердің массасына, өлшеміне және формасына байланысты. Тіректердің  саны  мен  олардың  арақашықтықтарын  анықтау  кезінде роликтік стендтің жұмысындағы жүктемені бөлуді ескеріп (сурет 4.15) және келесі жағдайларды басшылыққа алу керек.

Сурет 4.14. 8 м дейінгі жаймаларды жиектеуге арналған бұрылғыш жақтауы бар жиектегіштің жұмыс сызбасы:

Сурет 4.15. Роликтік стендтердің жұмысы кезіндегі жүктемелерді орналастыру:

a

Стендтің ені бойынша роликтік тіректердің арасында А арақашықтығы өнімнің диаметріне байланысты, орталық а бұрышы 55... 115° құрайтындай анықталады. Стендтің  ұзындығы  бойынша тіректердің арасындағы арақашықтық қажет тіректердің санына және өнімнің ұзындығына байланысты. Тіректердің санын бір тірекке рұқсат етілетін жүктемеге сәйкес есептейді. Барлық өнімдерді радиалды құрамаларға алып, мынаны аламыз:

n

мұндағы

Алынған шама тірекке берілетін ең үлкен радиалды жүктемеден аспауы керек. Тіректердің санын анықтаған кезде өнімнің қаттылығын да ескеру қадет. Егер өнімнің беріктігі мен қаттылығы жеткілікті  болып, оның деформациясының қаупі болмаса, онда тіректердің арасындағы арақашықтықты максималды азайтып, олардың санын төртке дейін азайтуға тырысу керек. Бұл кезде стендтің және флюстық қабаттың қызмет көрсетілуі едәуір жеңілдеп, өнімге кез келген жерден қол жеткізу мүмкіндігі қамтамасыз етіледі. Роликтік тіректердің приводтарының синхронизациясы (бастысы дәнекерлеу жылдамдығы кезінде) қиындатылған, бұл өнімдердің айналуы үшін бір жетекті пайдалануды шарттайды. Жетектік роликтік тіректердің саны әдетте жалпы тірек санының 1/3 кем емес құрайды.

Жетектік тіректер өзара біліктер арқылы байланысады.

Стендтер роликтік тіректердің бөлек секцияларынан немесе стендтің жалпы жақтауында құрастырылған тіректерден жиналуы мүмкін. Жалпы жақтауда орналасуы кезінде тіректердің орналасуының бірнеше сызбасы болуы мүмкін: стендің тік осінің бір немесе екі жағынан. Жетектік роликтік тіректердің стендтің тік осінің бір жағынан орналасуы (тік қосқыш біліктер арқылы) ауырлық орталығы айналу осінде орналасқан теңестірілген цилиндрлік өнімдердің және көп тіректерді орнатуды талап ететін ұзын өнімдердің айналуына ыңғайлы. Мұндай сызбаның кемшіліктеріне жұмыс орнының асыра жүктелуі, өнімге қол жеткізу қиындығы, шығып тұратын бөліктері бар өнімдердің айналуының мүмкін еместігі. Мұндай өнімдердің және ауырлық орталығы айналу осінен ауытқыған өнімдердің айналуы үшін стендтің тік осінен екі жақта орналасқан жетектік роликтік тіректердің орналасу сызбасы ыңғайлы (көлденең байланыстырғыш біліктерімен). Конус тәріздес немесе сатылы формалы цилиндрлік өнімдердің айналуы үшін де тік біліктері жоқ стендтерді қолданады, себебі әртүрлі диаметрлі өнімдердің қималарына қарсы орналасқан роликтік тіректер әртүрлі шеңберлік жылдамдыққа ие болуы керек. Әрбір роликтік тірек осьтарының арасындағы арақашықтықты өнімнің осі горизонталды орналасатындай таңдауы керек. Роликтік тіректер бірлік, аспалы, аспасыз, теңгерімді болып бөлінеді. Жетектік роликтік тіректер жетек редукторымен біріктірілген бола алады. Роликтік стендтің секциялары тұрақты және жылжымалы болуы мүмкін. 4.16 суретінде массасы 10 т дейін, диаметрі 300... 4 000 мм өнімдердің айналуына арналған жалпы рамадағы Т-30М роликтік стенді көрсетілген. Стенд бес роликтік тіректі 2, тетіктері 7 және орнықтырғышы 8 бар бес бос аспалы роликтік тіректі 1 және электр жетегін 3 (Р-994 типті) қамтиды. Жетектік роликтік тіректер тік біліктермен 4 муфталармен  6 біріктірілген және бос тіректермен бірге монтаждық рамаға бекітілген. Приводтық тіректердің біреуі бұрамдық редуктормен 9 бекітілген, ол арқылы айналу электр жетегінен 3 беріледі. Роликтік тіректердің басқа жетектері – редукторсыз. Тіректердің арасындағы арақашықтықты айналатын өнімнің ұзындығы мен диаметріне байланысты. Осыған сәйкес байланыстырғыш біліктердің ұзындығы мен монтаждық жақтаудың өлшемдерін анықтайды.

Сурет 4.16. Жалпы жақтаудағы Т-30М роликтік стенд:

Қазіргі уақытта роликтік стендтерді бөлек біріздендірілген секциялардан құрайды, олардың әртүрлі үйлесімдері өндірістік жағдайларда әртүрлі массалы, өлшемді және формалы өнімдердің айналуына арналған стендтерді жасауға мүмкіндік береді. Бос аспасыз тіректерде ролик бағанада бекітілген подшипниктердің ішінде айналатын осьқа бекітілген. Т-30М стендінде ролик  осьтарының  арасындағы  көлденең арақашықтықты өзгертуге мүмкіндік беретін роликтік тіректер қолданылады, бұл айналатын өнімдердің диапазонын кеңейтеді. Бұл тіректерде подшипниктер  бағанада емес, екі жағдайда орнатыла алатын тетікте 7 бекітіледі. Роликтің стенд осіне жақын орналасуы кезінде (кіші диаметрлі өнімдердің айналуы үшін) тетік тірек бағанасына арнайы орнықтырғышпен 8 бекітіледі.

Роликтің  стенд  осінен  ары  қарай  орналасуы  кезінде  тетік  бекітілмейді, есесіне өнімнің массасымен бағанаға қысылады. Теңгерілген роликтік тіректер үлкен жүк көтергіштікке ие (әрбір тіректегі роликтердің екі есе үлкеюіне байланысты), айналатын өнімдердің тіректердің орнын ауыстырмай үлкен диапазонын қамтамасыз етеді және өнімнің қабырғасына түсірілетін қысымды азайтады, ол жұқа қабырғалы ернеушелерді дәнекерлеуде аса маңызды. Теңгерілген роликтік тіректерден жасалған стендтер массасы 60 т дейін және диаметрі 350...6 000 мм өнімдердің айналуына арналған. Тығырықтап қалуды болдырмау үшін өніммен ілінуді үлкейту үшін роликтер резина шиналармен қамтылған. Стендті жиі қайта баптау қажеттілігі кезінде доңғалақты немесе бағыттағыш рельстардағы жылжымалы секциялар қолданылады. Жинау кезіндегі өнімдердің айналуы үшін ұзын құбырлық металл роликтік тіректерден тұратын стендтер қолданылады. Мұндай стендтер жиналатын ернеушелердің осьтерінің сәйкестігін жақсы қамтамасыз етеді. Шеңберлік және тік тігістермен автоматты дәнекерлеу кезінде өнімнің айналуына арналған стендтер автоматты дәнекерлеуге және марштық (орнату) жылдамдығымен айналуын қамтамасыз ететін жетекпен қамтамасыз етілген. Мұндай жетектің үлгісі ретінде Р-994 жетегі бола алады (сурет 4.17). Марштық жылдамдықпен айналу қажеттілігі кезінде асинхрондық электр қозғалтқышы 1 қосылады, және қозғалыс сына-белдік берілім 2 арқылы 500 мин -1

тікелей жиілігімен айналатын шығу білігіне 5 беріледі.

Сурет 4.17. Р-994 жетектің кинематикалық сызбасы:

Бұл кезде тұрақты тоқ электр қозғалтқышы 6 және электр магниттік муфта 4 сөндірілген, және сына-белдік берілімнің 2 бұрамдық доңғалағы 3 білікте 5 еркін отырады. Дәнекерлеу жылдамдығын алу үшін электр қозғалтқышы 6 және бұрамдық доңғалақты білікпен қосатын муфта 4 қосылады. Бұл кезде электр қозғалтқышы 1 бос айналады.

Айналу жиілігі 15... 60 мин -1 диапазонында магниттік күшейткіші бар приводтың көмегімен жаттық реттеледі (шығу білігінде). Жетектерді және электр магниттік муфталарды басқару – дистанциялық. Жетек 19.77 м/сағ. дәнекерлеу жылдамдығын, 13 м/мин марштық жылдамдықты қамтамасыз етеді. Жылдамдықтың тұрақтылығы 10% көлемінде қамтамасыз етіледі. «Кеме тәріздес» бұрыштық тігістермен дәнекерлеу үшін еңкейетін роликтік стендтер қолданылады, олар екі қозғалыс – айналу және 45° дейін еңкею. Олар салыстырмалы қысқа өнімдердің айналуы үшін ыңғайлы. Еңкею кезінде өнімді ұстау үшін стендтер арнайы тірек роликтермен жабдықталған (өнімнің қапталдық жағынан). Өнімнің стенд осінің бойымен қозғалу қажеттілігі кезінде арбалардағы жылжымалы роликті стендтер қолданылады.

Бұрылмайтын құрылғылар.

Бұрылмайтын құрылғылар тек дәнекерленген өнімдерді орнату үшін қолданылады. Бұрылмайтын құрылғыларға стеллаждар, тақталар және бұрылмайтын үстелдер жатады.

Стеллаж табақтық және қалыптық илемнен жасалған металл конструкциясын құрайды. Ірі габаритті ауыр өнімдерді орнату үшін стеллаждарды бетон негізге бекітеді, орташа өнімдерді орнату үшін стеллаждар жылжымалы болуы мүмкін. Стеллаждар көбіне жинаудың үлкен дәлділігін талап етпейтін өнімдерді жинау, дәнекерлеу, өңдеу, түзету және бақылауға және дәлділігі бөлшектердің өзімен қамтамасыз етілетін, сондықтан орнатқыш және қысқыш құралдарсыз жасауға болатын өнімдерді өңдеуге қолданылады.

Тақта нақтырақ және берігірек (стеллажға қарағанда) базаны құрайды, себебі оның үстінде орнатқыш және қысқыш құралдар орнатылады. Тақталар жинау, дәнекерлеу, өңдеу, түзету және бақылаудың жоғарғы сапасын талап ететін орташа және ірі габаритті өнімдерді орнатуға қолданылады. Жиналмалы тақталар шойыннан жасалады және тіректерді, орнықтырғыштарды, қыстырмаларды орнатуға арналған екі өзара- перпендикулярлы бағыттардағы саңылаулары немесе бікіткіш саңылаулары бар. Тақталардың үстіңгі (жұмыс) беті механикалық өңдеуге ұшырайды. Тақталарды әдетте жерге орнатады, жұмыс бетін деңгей бойынша мұқият тексереді, қабырғалардың арасындағы  кеңістікті бетонмен құяды.

Салыстырмалы үлкен емес өнімдерді орнатуға арналған плиталарды бетонмен құймай, еркін орнатуға немесе арнайы стеллаждарға орнатқыш бұрамалармен бекітуге болады. Ірі габаритті өнімдерді орнату үшін екі және одан да көп тақтадан жазықтық жинауға болады, оларды арнайы бұрамалармен байланыстырады. Барлық жиналған тақталардың жұмыс беттері бір горизонталды жазықтықта жатуы керек, ол сыналармен және сұққылармен қамтамасыз етіледі. Сол кезде қапталдық қосылатын жақтар мұқият өңделген болулары керек. Жинау-дәнекерлеу жұмыстары кезінде саңылауларының ендері 16 және 12 мм жиналғыш-бөлшектенгіш құралдардың көмегімен өнімдерді орнату үшін өлшемдері 480 х 720, 720 х 1 200 және 1 200 х 1 200 мм тақталар қолданылады; барлық тақталардың биіктігі 120 мм, көрші саңылаулардың арасындағы арақашықтық 120 мм (саңылауалары 16 мм плиталар үшін) және 60 мм (саңылауалары 12 мм плиталар үшін). Бақылау-белгілеу тақталары жұмыс беттерінде координаттық тордың болуына байланысты өнімдердің үлкен дәлділігін қамтамасыз етеді. Конструкциясы бойынша дәнекерленетін өнімдерді белгілеу мен бақылауға арналған тақталар жинау тақталарына ұқсас, олардан айырмашылығы – саңылауларының жоқтығы. Дәнекерлеуге, түзетуге және тазартуға арналған тақталардың ерекшелігі – жұмыс бетінің бұдырлығы және қалыңдығы.

Бұрылмайтын үстелдер қол және жартылай автоматты дәнекерлеуде ұсақ және орта өнімдерді бекітуге арналған. 4.18 суретінде массасы 60 кг дейінгі өнімдерді орнатуға арналған бұрылмайтын үстел көрсетілген. Үстел, дәнекерлеу кезінде пайда болатын газ бен шаңды үстіңгі қиғаш панель және үстелдің тор беті арқылы соруға арналған вентилятормен жабдықталған. Үстелдің ішінде электродтарға арналған орын және саймандарға арналған шкаф орналасқан, қиғаш панельде – жергілікті жарық беретін екі шам бар. Үстелдерді қолдану дәнекерлеушінің жұмысы кезінде жағымды санитарлық-гигиеналық жағдайларды құрайды. Вентиляторлары жоқ үстелдер жалпы цехтік сору жүйесіне қосылады. Үстел персоналды дәнекерлеу доғасынан қорғау құралдармен жабдықталмағандықтан, мұндай қорғаныс үстелді цехқа орнату кезінде қарастырылу керек.

Контактілі дәнекерлеуде қолданылатын жабдық.

Контактілі дәнекерлеу кезінде өнімді аспалы қысқыштар мен пистолеттердің көмегімен орнату және жылжыту үшін қарапайым құралдар (сүйеуіштер және арбалар) немесе әмбебап құралдар (позиционерлер  мен жиектегіштер) қолданылады. Ірі сериялы өндірісте арнайы құралдар мен стендтер қолданылады.

Контактілі машиналарда дәнекерлеу кезінде әртүрлі қарапайым ұстағыш құралдар – сүйегіштер, тірек роликтері, арбалар кеңінен қолданылады. Бірліктік және ұсақ сериялы өндірісте жеңіл өнімдер үшін жылжымайтын құралдар (сүйегіштер мен тірек роликтері) немесе қолмен жылжытылатын құралдар (арбалар) қолданылады. Бұл құралдар, әдетте, дәнекерлеу машинасының электродтарына қатысты түзету үшін вертикалды жылжу мүмкіндігіне ие. 4.19 суретінде ернеушелердің тік тігістерін контактілі дәнекерлеуде өнімдерді жылжытуға арналған қарапайым ұстағыш құрылғы көрсетілген. Контактілі машинада 3 көтергіш механизмнің көмегімен 4 ұстағыш роликтері бар 2 бұрылғыш консоль 1 бекітілген.

Сурет 4.18. Бұрылмайтын үстел:

Сурет 4.19. Ернеушелердің тік тігістерін контактілі дәнекерлеу кезінде өнімдердің жылжуы үшін ұстағыш құрылғы:

Роликтердің жұмыс бөлігі изоляциялық материалдардан жасалған. Ірі сериялы өндірісте, сонымен қатар басқа типті өндірісте ауыр өнімдерді машинаның жұмыс зонасына енгізу үшін арбалар мен механикаландырылған жетегі бар жылжымалы үстелдер қолданылады. Контактілі нүктелі дәнекерлеу кезінде өнімді қолмен жылжытудың қарапайым құрылғыларынан басқа, келесі нүктені дәнекерлеуге өнімді қадамдап жылжытуды қамтамасыз ететін механикаландырылған жетекті үстелдер қолданылады. 4.20 суретінде бір жазықтықта орналасқан бірнеше қатар нүктені дәнекерлеуге арналған үстел көрсетілген. Екі горизонталды тақталардың әрқайсысы (төменгі

және жоғарғы 4) өз бағыттағыштарында орналасқан. Төменгі тақта қозғалыссыз бағыттағыштар 3 бойынша дәнекерлеу машинасының фронтына 1 перпендикулярлы жылжи алады. Тақтаның қозғалысы электр жетегінен 13 электр магнитті муфтаның және шатундық-қос иінді механизмінің 8 көмегімен жасалады. Үстіңгі тақта машинаның фронты бойымен электр жетектен 11 төменгі тақтада орналасқан бағыттағыштар 7 бойынша қозғала алады. Екі жетектің біліктерінде соңғы сөндіргіштермен 12 әрекеттесетін жұдырықшалар жиынтығы 10 бар дисктер бекітілген. Сөндіргіштер электр магниттік муфталармен байланысқан, осының арқасында тақталардың қажетті сәтте тоқтауы қамтамасыз етіледі. Дәл тоқтау үшін жетектер тежегіштермен жабдықталған.

Үстелдің электр жабдығы дәнекерлеу машинасының электр сызбасына құрастырылған, ол олардың берілген бағдарлама бойынша бірігіп жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Өнімді жоғарғы тақтамен байланысқан серпіме астындағы планкаларға 2 жатқызады. Жетектерді қосқаннан кейін өнім дәнекерлеу аумағына енгізіледі. Соңғы сөндіргіштердің 12 жұдырықшалардан 10 әрекет етуі кезінде электр магнитті муфталар  тақталардың электр жетектерін сөндіреді және өнім тоқтайды. Бір уақытта дәнекерлеу машинасы қосылады, келесі нүктені дәнекерлеу жасалады, дәнекерлеу машинасының уақыт релесі үстіңгі немесе төменгі тақтаның (келесі нүктенің орналасуына байланысты) электр жетегін қосады және өнім бір қадамға жылжиды. Соңғы нүктені дәнекерлеу аяқталғаннан кейін жетектер өнімі бар плитаны дәнекерлеу аумағынан шығарады және өнім үстіңгі тақтадан алынғыштың 6 көмегімен алынады. Дәнекерлеу кезінде машинаның жоғарғы электроды, өнімге басып отырып, оны серпімеленген планкалармен бірге төменгі электродпен жанасқанға дейін төмен түсіреді.

Сурет 4.20. Контактілі нүктелі дәнекерлеуге арналған механикаланған жетегі бар жылжымалы үстел:

Контактілі дәнекерлеу кезінде өнімдерді манипуляторларға бекіту үшін бекіткіш құралдар қолданылады: өздігінен орталықтандырылатын құралдар,  патрондар, жылжымалы жұдырықшалар және қармаулар. Патрондар айналу денелері тәріздес өнімдерді шеңбер бойымен бекітуге арналған. Конструкциясы бойынша олар жону станоктарына арналған патрондарға ұқсас. Патрондар планшайбада немесе тікелей манипулятордың айналдырғышында орнатылады. Жұдырықшалар өнімді сыртынан және ішінен бекіте алады. Кез келген формалы өнімдерді бекіту үшін жылжымалы жұдырықшалар қолданылады. Жылжымалы алынбалы жұдырықша (сурет 4.21, а) жылжымадан 5, копустан 6, сомындары 7 бар бекіткіш бұрандамадан 4, бұрамадан 8 және тіректен 3 тұрады. Жұдырықшаны орнату кезінде тірек 3 ұяшыққа енеді, ал бұрандамалардың бастары 4 – планшайбаның саңылауларына 2 енеді. Өнімді орталықтандыру қажет болғанда 1 жұдырықшаларды алдын ала оның шеңбері бойымен нақты орнатады, кейін бір жұдырықшаның жылжымасын алады, өнімді орнатады және алынған жұдырықшамен қалған екеуіне қысады.

5 6 7 8

Сурет 4.21. Бекіткіш құрылғылар: а

б

М-1 манипуляторларына арналған мұндай жұдырықшалар 75 мм жүрісі бар және 9 кН  дейін қысу күшін дамытады. 4.21, б суретінде биіктігі 110 мм дейінгі жазық өнімді бекітуге арналған қармау көрсетілген, ол сомыны 7 бар бекіткіш бұрандамадан 4, және қалыптық тетіктен 9 тұрады. Бекіткіш бұрандамалардың резьбасын дәнекерлеу тамшыларынан қорғау үшін сомындар 7 жабық қылып жасалған.

ДӘНЕКЕРЛЕУ ҚҰРЫЛҒЫСЫН ОРНАТУҒА ЖӘНЕ ЖЫЛЖЫТУҒА АРНАЛҒАН ЖАБДЫҚ

Дәнекерлеу құрылғыларын орнатуға және жылжытуға арналған жабдықтар. Бұл құрылғылар (бағаналар, арбалар және бағыттағыш құралдар) өнімдерді жылжыту үшін бұрылғыш құрылғыларды пайдаланумен механикаландырылған дәнекерлеу кезінде  қолданылады.

Бағаналар оларға орналасқан аппараттар типі бойынша ажыратылады: өздігінен жүрмейтін және өздігінен жүретін аппараттарды орнатуға арналған. Біріншілер шеңберлік тігістермен дәнекерлеуде, екіншісі – шеңберлік және тік тігістермен дәнекерлеуде қолданылады. Бағаналардың көбі – бұрылғыш, олар өнімді дәнекерлеу аппаратының астына кранның көмегімен орнату мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Бұрылмайтын бағаналар өнім арнайы құралдармен берілген жағдайда қолданылады (мысалы, ағынды желілерде роликтік немесе басқа конвейерлермен). Өздігінен жүрмейтін дәнекерлеу аппараттарын орнатуға арналған ПК- 1 бұрылғыш бағанасы (сурет 4.22, а) негізден 9, тұғырдан 8, консольден 5, бағыттағыштан 4, кареткадан 7 және екі электр жетектен (консольдің вертикалды және горизонталды жылжуына) тұрады. Консолі бар күймеше вертикалды қозғалысты электр қозғалтқышынан 1 екі сатылы тісті берілім 2, жүру бұрандамасы 3 және күймешеде бекітілген сомын 6 арқылы алады. Күймеше тұғырдың вертикалды бағыттағыштары бойымен төрт роликтің көмегімен жылжиды. Консольдің горизонталды қозғалысы консольдің ішінде орналасқан электр жетегінен орындалады. Консолі бар тұғырды негіз осін айналдырып қолмен бұрады. Тұғырды негізде бекіту үшін фрикциялық қысқыш 10 қарастырылған. Дәнекерлеу аппараттарын орнатуға арналған ПК-2  бұрылғыш бағанасы (сурет 4.22, б) ПК-1 бағанасымен сәйкестендірілген және одан күймешенің конструкциясымен және оған бекітілген

Сурет 4.22. Өздігінен жүрмейтін (а) және өздігінен жүретін (б) дәнекерлеу аппараттарын орнатуға арналған бұрылғыш бағаналар:

7, 12

консольмен ерекшеленеді. Күймешеде 12 қатты бекітілген консоль 11, дәнекерлеу аппараты жылжитын бағыттағыштары бар балканы құрайды. Консольді горизонталь бойынша тартатын механизм жоқ. Дәнекерлеу жылдамдығымен консольді тарту жетегімен жабдықталған өздігінен жүрмейтін дәнекерлеу аппараттарын орнатуға арналған бағаналарды тек сыртқы емес, ішкі тігістермен дәнекерлеу кезінде де қолдануға болады. Ірі габаритті тораптарды дәнекерлеуде қолданылатын бағаналар дәнекерлеуге қолданылатын бағаналар өздігінен жүретін дәнекерлеу аппараттарын орнатуға арналған консольмен жабдықталған (ПК-2 колоннасына ұқсас). Өздігінен жүрмейтін дәнекерлеу аппараттарын (шеңберлік тігістермен дәнекерлеуде) және өздігінен жүретін дәнекерлеу аппараттарын (шеңберлік және қысқа түзу тігістермен

дәнекерлеуде) жылжытуға арналған арбалардың тек марштық жылдамдықтары бар. Шеңберлік және ұзын түзу сызықты тігістермен дәнекерлеу аппараттарын жылжытуға арналған арбалардың марштық және жұмыс (дәнекерлеу) жылдамдықтары бар. Конструкциясы бойынша арбаларды үш негізгі топқа бөледі: велосипедтік, етістіктік және порталдық.

вертикалды жазықтықта бірінің үстінен бірі орналасқан екі рельс бойынша қозғалады. Бұл арбалар астыңғы рельс бойынша қозғалатын өздігінен жүретін екі доңғалақты платформаларға орнатылған бағаналардан құрастырылған; бағананың жоғарғы жағындағы роликтер жоғарғы (бағыттағыш) ресльс бойынша жылжиды және арбаны аударылудан сақтайды. Велосипедтік арбалар салыстырмалы кішкентай өндірістік ауданды алады, бірақ тек қана цех қабырғасының жанына қойыла алады, себебі оларды ортаға қою үшін үстіңгі рельсті бекітуге арнайы металл конструкциясы қажет. Бұл тәсіл тек бағаналардың жеткілікті қаттылығы кезінде пайдаланыла алады; кері жағдайда көпірлік кранның өтуі кезінде бағаналардың толқуы дәнекерлеу аппаратына беріледі де, тігістің сапасы төмендейді. Бұны болдырмау үшін жоғарғы рельсті ұстайтын кронштейндарды арасында цехтік бағаналарға резина амортизациялайтын төсемелердің көмегімен бекітеді. 4.23, а

суретінде ірі габаритті өнімдерді салуға арналған консолі бар арба, 4.23, б

суретінде — балконы бар арбаның сызбасы келтірілген.

а

б

в

г

Етістіктік арбалардың велосипедтіктерден айырмашылығы, цех еденінде орналасқан екі рельс бойынша қозалатындығы.  Етістіктік арбалар үш немесе төрт доңғалақты өздігінен жүретін платформаларға орнатылған бағаналардан құрастырылған. Негізінде, олар консолі бар едендік арбалар болып табылады. Етістіктік арбалар әмбебап және цехтің кез келген жеріне орнатыла алады, бірақ олардың екі маңызды кемшілігі бар – велосипедтік арбаларға қарағанда үлкен өндірістік ауданды алады (бұл әсіресе үлкен емес көлденең кескінді өнімдерді, мысалы балкаларды дәнекерлеуде қолданғанда көрінеді) және қаттылығы жеткілікті емес (әсіресе үлкен көлемді арбалар). Етістікті арбалар бұрылғыш (сурет 4.23, в)

(сурет 4.23, г) өнімнің екі жағынан орналасқан екі рельс бойынша қозғалатын едендік арбалар. Бұл арбалар басқаларға қарағанда ең қатты және цехтің кез келген жерінде орналаса алады. Порталдық арбалардың кемшілігі — күрделілігі және конструкцияның үлкендігі. Типтік порталдық арбалар негізінен цилиндрлік өнімдерді дәнекерлеуде қолданылады. Сонымен қатар нақты өнімдерді (мысалы балкаларды) дәнекерлеуге арналған мамандандырылған порталды арбалар да қолданылады. Етістіктік арбаларға қарағанда порталдық арбалар бұл жағдайда ені бойынша азырақ орын алады. Велосипедтік, етістіктік және порталдық арбалардың жетектері сәйкестендірілген. Барлық типтік арбаларда дәнекерлеу жылдамдығы сатысыз реттеледі. Арбаларды ірі габаритті өнімдерді тік тігістермен дәнекерлеуге пайдаланғанда арасында дәнекерлеу аппаратының дірілі (әсіресе етістіктік арбаларда) немесе арба қозғалысының пульстік қимылдары байқалады. Сондықтан диаметрі 4 м асатын өнімдерді дәнекерлеуге арналған типтік арбалардың, әдетте дәнекерлеу жылдамдығы болмайды. Олар ұзындығы 2,5 дейінгі бағыттағыштары бар өздігінен жүретін дәнекерлеу аппараттарын орнатуға арналған балкондармен жабдықталған, бұл бір ернеуше ұзындығының көлемінде тік тігістерді арбаны жылжытусыз орындауға мүмкіндік береді.

Сурет 4.24. Балконы бар велосипедтік арбаның жалпы көрінісі:

Дәнекерлеу аппараттарын орнатуға және жылжытуға арналған типтік арбаларды таңдау кезінде келесі кеңестерді басшылыққа алады:

Типтік арбалардың құрылысын сыртқы түзу сызықтық және шеңберлік тігістермен дәнекерлеуде өздігінен жүрмейтін дәнекерлеу бастиектерін орнату және жылжытуға арналған етістіктік бұрылғыш арбаның үлгісінде қарастырамыз. Арба екі жетектік және бір «бос» доңғалағы бар платформадан, тұғырдан, тартпалы консолі бар кареткадан және үш электр жетегінен – арбаны жылжыту, каретканы көтеру және консольді тарту жетектерінен тұрады. Арбалардың        жетектік        доңғалақтары        қозғалысқа электрқозғалтқышынан екі сатылы цилиндрлік редуктор және бұрамдық берілім арқылы келеді. Балконы бар күймеше тұғырдың бағыттағыштары бойынша вертикалды төрт роликпен жылжиды және қозғалысқа электр қозғалтқышынан редуктор және жүрістік бұрама арқылы келтіріледі. Консольді тарту жетегі оның ішінде орналасқан. Тұғыр қол механизмі арқылы бұрылады. Нақты өнімдерді дәнекерлеуде қолданылатын арнайы арбалардың конструкциялары өнімдердің формасы мен өлшемдеріне және өндірістің аудандардың болуына байланысты. Арнайы арба (сурет 4.25) жүк вагондарының тік балкаларын қисық сызықты тігістермен дәнекерлеуде көшіргіш құрылғысы бар екі доғалы дәнекерлеу бастиегін жылжытуға арналған. Арба қозғалысты 40...100 м/с жылдамдықпен электр қозғалтқышынан редуктор және ауыспалы доңғалақтары бар тісті берілімдер арқылы алады.

Сурет 4.25. Көшіргіш құрылғысы бар екі доғалы дәнекерлеу бастиегін жылжытуға арналған арнайы арбаның принципиалды сызбасы:

Сурет 4.26.Сырғанақ балка:

Марштық жылдамдық жұдырықшалық муфтаның көмегімен қосылады. Арба төрт доңғалаққа 7 тіреледі, олардың екеуі (екі ребордтық) бір рельстің үстінде орналасқан. Дәнекерлеу бастиегінің 2 көшіргіш құралының болуы оның тік балка 4 қисық сызықты тігісінің бойымен қозғалысын қамтамасыз етеді. Құрылғы көшіргіш ролик түрінде 5 болады, ол арқылы арбаның тартпалы бөлігі (1 штанга) кронштейнмен 3 және оған бекітілген дәнекерлеу бастиегімен балкаға тіреледі. Тросқа бекітілген жүк роликті қысу үшін 6 арналған.

Бағыттағыш құралдар (сырғанақ балкалар және пантографты типті құрылғылар) өнімнің конструкциясы тікелей өнім бойымен қозғалатын тракторды қолдануға мүмкіндік бермейтін жағдайда ұзындығы шектеулі өнімдерді тік сызықты тігістермен дәнекерлеуде өздігінен жүретін аппараттарды орнату және жылжытуға арналған. Әдетте, бағыттағыш құралдардың арнайы мақсаты бар. Ерекшелікті құрайтындар – ұзындығы 3...8 м тігістермен дәнекерлеуде дәнекерлеу аппараттарын орнату мен жылжытуға арналған жылжымалы бағыттағыш құралдар.

Сырғанақ балка (сурет 4.26) екі жетекші доңғалақтың 5 және екі бос доңғалақтың 4 көмегімен қозғалатын, аппаратты жылжытуға арналған бағыттағыштары бар балканы 2 құрайды.

Сырғанақ балканың конструкциясына сонымен қатар байланыстырғыш білік 3, штурвалдар 1 және стопорлық құрылғы (балканы тігіс сызығының үстіне орнату үшін) кіреді. Сырғанақ балкалардың вертикалды жылжу механизмі жоқ, және олар вертикалды тігіс дәнекерлеу аппараты жүрісінің көлемінде орналасқан жағдайларда қолданылады (мысалы, жазық өнімдерді немесе көлденең кескінді балкаларды дәнекерлеу кезінде).

Пантографты типті құрылғылар (сурет 4.27) әмбебап  және дәнекерлеу өндірісінде кеңінен қолданылады. Пантографты типті құрылғылардың негізгі бөлігі дәнекерлеу аппараты 1 қозғалатын бағыттағыш балка 2. Балка консольдардың 3 көмегімен бағаналарға 4 шарнирді түрде бекітіледі. Бастапқы қалыпта (өнімді жүктеу және шешу кезінде) консольдардың бұрылуы арқасында балка  аппаратпен  бірге жұмыс аумағынан шығарылады; жұмыс жағдайында балка дәнекерленетін өнімнің үстінде орналасады. Консольдардың бұрылуы электр жетегінен орындалады.

Жартылай автоматтарды орнату және жылжытуға арналған құрылғылар. Бұл құрылғыларға тұрақты немесе тасымалды консольдары бар бағаналар және арбалар жатады.

Сурет 4.27. Дәнекерлеу аппаратын орнатуға арналған пантографты типті құрылғының сызбасы:

Сурет 4.28. Жартылай автоматтарды орнатуға арналған бағаналар: а

б

в

2, 3

Бағанада 1 жиналғыш консольдің екі секциясы 2 және 3 топсалы түрде бекітілген (сурет 4.28, а). Консольдің шетінде жартылай автоматтың беруші механизмі 4 орналасқан, ал топсаның қасында – дәнекерлеу сымы бар кассета 5. Жиналғыш консолі бар болуы едәуір үлкен қызмет көрсету радиусын қамтамасыз етеді (3 500 мм дейін), ал қажет болған жағдайда құрылғы алатын ауданды көпке кішірейтуге мүмкіндік береді. Мұндай құрылғының кемшілігі – кассетаның ыңғайсыз орналасуы (жоғарыда). Консольді көтеру механизмі бар бағана (сурет 4.28, б) электрқозғалтқыштан 6, редуктордан 7, жүрістік бұрамадан 8 және сомыннан 9 тұрады. Кассетаны орнату үшін консоль төменгі жағдайға түседі.

Ұзын өнімдерді дәнекерлеу кезінде жартылай автоматтың беруші механизмін және сымы бар кассетаны дәнекерленетін өнімнің бойымен қозғалатын монорельс 10 (сурет 4.28, в) бойынша жылжитын арбада 11 орналастырады. Арбалар дәнекерлеу жартылай автоматтарын  горизонталды жазықтықта тартылған қосылыстарды дәнекерлеуде дәнекерлеу жартылай автоматтарын жылжытуды қамтамасыз етеді және айналу жиілігінің реттеу диапазоны бар электрқозғалтқышпен жабдықталған. Айналу жиілігі редуктормен және жүрістік бұрамамен дәнекерлеу жылдамдығы бар сызықтық қозғалысқа айналады.

Дәнекерлеушіні жылжытуға арналған жабдық оның биіктікте жұмыс істеуі кезінде ыңғайлы орналасуын қамтамасыз етеді. Дәнекерлеушіні жылжытуға арналған жабдықтың негізгі түрлері – жетегі бар көтергіш және көтергіш-жылжымалы алаңдар, лифттер және жылжымалы саты- алаңдар. Көтергіш-жылжымалы алаңдар дәнекерлеушісі бар жұмыс балконын (алаңның жоғарғы бөлігі) көтеруді ғана емес, горизонталды жылжуын да қамтамасыз етеді. Тұрақты, тасымалды және жылжымалы алаңдар деп бөлінеді. Тұрақты алаңдар тек жұмыс балконының алаң негізінің қозғалыссыз жағдайында өнімнің барлық тігістерін орындау кезінде ыңғайлы жұмысты қамтамасыз ететін жағдайларда мамандандырылған жұмыс орындарына қызмет етуге қажетті. Кішкентай тасымалды алаңдар шектелген өндірістің аудандарда қолданылады. Жетегі бар әмбебап тасымалды алаңдар дәнекерлеушіні аппаратурамен және материалдармен бірге тікелей дәнекерлеу орнына тез жылжытуға мүмкіндік береді. Бұл әсіресе позиционерлерге, жиектегіштерге және басқа да бұрылғыш құрылғыларға орнатылған ірі габаритті өнімдерді дәнекерлеу кезінде маңызды, себебі ол кезе дәнекерлеуші биікте орналасып, өнімнің әрбір бұрылуы кезінде тез жылжуы қажет. Жартылай автоматты дәнекерлеуде, дәнекерлеушінің жұмыс орнында жартылай автоматтың беруші механизмі болуы қажет кезде, тасымалды алаңдарды қолдану тиімді болады. Жылжымалы алаңдар болмаған кезде дәнекерлеуші сатылармен, стремянкалармен, сүйегіштермен және басқа да қарапайым құралдармен  пайдалануға мәжбүр болады, ал бұлар өнімнің барлық тігістерін орындауда

дәнекерлеушінің ыңғайлы жағдайын қамтамасыз ете алмайды.

Осылайша, жылжымалы алаңдар жартылай автоматты дәнекерлеудің қолдану аумағын кеңейтеді, тігістердің көпшілігін төменгі жағдайда және «кеме тәріздес» тәсілмен орындауға, дәнекерлеушіге биіктікте ыңғайлы және қауіпсіз орналасуға мүмкіндік береді, оның жылжуына кететін қосымша уақытты біраз қысқартады. Көтергіш алаңдар дәнекерлеушінің екі бағытта жылжуын қамтамасыз етеді: вертикаль бойынша (балконды көтеру арқылы) және горизонталь бойынша (барлық алаңды жылжыту арқылы). Соңғы қозғалыс жұмыс фронтында тігінен (сурет 4.29, а) және көлденеңнен (сурет 4.29, б) орындалады Көтергіш тартпа алаңдары дәнекерлеушінің үш бағытта жылжуын қамтамасыз етеді: жұмыс фронтының бойымен (барлық алаңды жылжытып), жұмыс фронтының көлденеңінен (балконды тартып) және вертикаль бойынша (жұмыс балконын көтеріп). Көтергіш-тартап алаңдар екі негізгі сызба бойынша жасалады: топсалы-тетіктік  және координаттық. Топсалы-тетіктік сызба (сурет 4.29, в) жебе секцияларының айналу қимылдарының арқасында жұмыс балконының көтерілуі мен тартылуын қамтамасыз етеді, ал кооринаттық сызба (сурет 4.29, г) күймешенің түзу сызықтық вертикалды қозғалысының және консольдің горизонталды қозғалыстарының арқасында (етістіктік және велосипедтік арбалардың қозғалыстарына ұқсас). Координаттық сызба бойынша жасалған алаңдар бастапқы қалыпта көп орын алады, себебі консоль сол кезде жұмыс фронтына қарама қарсы жаққа арбаның үстінен шығып тұрады. Топсалы- тетіктік сызба бойынша орындалған алаңдар бастапқы қалыпта шағын.

б)

және көтергіш-тартпалы (в, г) алаңдардың сызбасы

Жүк көтергіштігі, кг

Еден үстінен көтерілу биіктігі,

мм:

ең кішкентайы

1 600

Бағана осінен балканың шығуы,

мм:

Ең үлкені

2 600

1 660

2 800

Олардың конструкциясы тиімдірек, себебі оның тік сызықты  қозғалыс үшін жасалуы қиын бағыттағыштары жоқ. 4.1 кестесінде дәнекерлеушіні жылжытуға арналған алаңдардың негізгі техникалық мәліметтері көрсетілген. Қарастырылған жетегі бар алаңдардан басқа көп жағдайларда жылжымалы сатылар сияқты қарапайым алаңдар қолданылады. Қазандықтардың барабандары және басқа да ірі габаритті өнімдерді электр шлактық дәнекерлеу кезінде вертикаль бойынша бірнеше метрге жылжыту үшін арнайы лифттер арналған. Лифт дәнекерлеушіні қажетті биіктікке көтеруді қамтамасыз етеді және жұмысты орындау кезінде бұл биіктікте бекітіледі. Дәнекерлеушіні биіктікте жылжытуға арналған жабдықтың қауіпсіз жұмысы арнайы қорғаныс құралдарының болуын талап етеді. Тросы немесе шынжыры бар көтергіш механизмдерінде тростың немесе шынжырдың үзілу жағдайында машинаның көтерілетін бөлігін болдырмайтын демпферлік ұстағыштарды орнатады.

Көтергіш бұрамаларда бұл мақсатпен екінші (қорғаныс) сомынды орнатады. Дәнекерлеушіні жылжытуға арналған алаңдардың гидроприводтарын кері клапандармен басқарылатын гидроқұлыптармен жабдықтайды: олар цилиндрлерді бекітеді және гидрожүйеде кенеттен қысым түсіп кеткен жағдайда балконның түсіп кетуін болдырмайды. Тұрақтылығын арттыру үшін тартылмалы алаңдарды арнайы қармаулармен жабдықтайды. Алаңдардың жұмыс балкондарын бөгетке кездескен жағдайда жұмыс балконын немесе алаңын тоқтататын соңғы сөндіргіштері бар қорғаныс құрылғымен жабдықтайды. Барлық жұмыс балкондарын биіктігі 1 000 мм шарбақпен қоршайды, балкондардың едендерін диэлектрикалық кілемшелермен жабады; алаңдарда рұқсат берілген жүктеме мен көтерілетін жұмысшылар саны көрсетілген тақтайшаларды орналастырады.

Қысыммен жұмыс істейтін техникалық түтіктер, пайдаланылуының ерекше шарттарына байланысты (ортаның температурасы, қысымы, сипаты) дәнекерлеу сенімділігіне және сапасына көтеріңкі талаптар қойылатын бұйымдарға жатады. Осыған байланысты болаттардың таңбалары, дәнекерлеу амалдары, оларды өндіру кезінде пайдаланылатын дәнекерлеу материалдары қатал регламенттелген. Ернеушелерді және құбырларды дәнекерлеу кезінде, түтіктердің түптерін дәнекерлеген кезде толық балқытумен тығыз қосылуды ғана пайдалануға рұқсат етіледі. Жамаулар салу арқылы түтіктерді жөндеуге болмайды. Асата байланыстыруды тек тірек элементтерді және бекітуші сақиналарды дәнекерлеген кезде ғана қолдануға болады. Олардың дәнекерлеу жіктерінің орналасуы бақылау үшін қолжетімділікті қамтамасыз етуі тиіс. Визуалды және аспаптық бақылауға түтіктердің дәнекерлеу жіктерінің 100% жатады; радиографикалыққа және (немесе) ультрадыбыстыға - 10... 100% түтікті пайдалану шарттарына байланысты. Бұл бақылау әдістері ішкі ақаулықтарды (қуыстар, жарықтар, қосындылар, шалапісірілімдер) анықтауға мүмкіндік береді. Қалған жіктер түрлі түсті және магнитұнтақты ақаукөргіштен өткізіледі.