Кәсіби білім беру

"Аппараттық және программалық қамтамасыз етуді баптаушы" мамандығы бойынша бастауыш кәсіптік білім беруде мемлекеттік білім беру стандартын іске асыратын білім беру мекемелерінің бағдарламаларын оқыту процесінде оқу құралы ретінде қолдану үшін "Федералдық білім беруді дамыту институты" Федералдық мемлекеттік білім беру мекемесімен ұсынылған.

КБЖ 32.973я722

П і к і р б е р у ш і л е р :

РФ-ның халық шаруашылығы Академиясы жанындағы Мәскеулік автомобиль жасайтын колледжінің компьютерлік оқыту Орталығының зертхана меңгерушісі П. А. Соломашкин; РФ- ның халық шаруашылығы Академиясы жанындағы Мәскеулік автомобиль жасайтын колледжінің директоры Л. Д. Давыдов

С874 ЭЕМ-ді аппараттық қамтамасыз ету. Практикум: орта кәсіби білім беру студенттеріне арналған оқу құралы / Н.В. Струмпэ, В. В. Д. Сидоров. — 5-ші шығ., стер. — М.: "Академия" баспа орталығы, 2015. — 160 б.

В. Д. Сидорова, Н. В. Струмпэ "ЭЕМ-ді аппараттық қамтамасыз ету" оқулығы практикумды толықтырады. Құрамында бақылау сұрақтар, зертханалық жұмыстарды өздігінен орындауға арналған тапсырмалар, зертханалық жұмыстың тақырыптары, рефераттар, тесттер бар. "Аппараттық және программалық қамтамасыз етуді баптаушы" біліктілігі бойынша кәсіптік модуль ӨМ.01 "Дербес компьютерлер, серверлер, перифериялық құрылғылар, жабдықтар мен компьютерлік оргтехниканы аппараттық қамтамасыз етуінде қызмет көрсету" (ККМ.01.01) игеру кезінде оқу құралы ретінде пайдаланылуы мүмкін.

Орта кәсіби білім беру студенттеріне арналған.

КБЖ 32.973я722

Осы басылымның түпнұсқа-макеті "Академия" баспа орталығының меншігі болып табылады, әқ кез келген тәсілмен құқық иеленушінің келісімінсіз іске асыруға тыйым салынады

Электронды есептеуіш машина (компьютер) XX ғасырдағы ғылыми-техникалық прогрестің бірқатар ең керемет жетістіктер қатарында орын АЛҚ құқығына лайықты. Біздің замандастарымыздың басым бөлігі өзінің кәсіби қызметінде, оқуда немесе тұрмыста ақпараттық және коммуникациялық технологияларды пайдалана отырып, ақпаратты өңдеу саласында жұмсайды. Ақпараттық қоғам бөлігі болып табылатын адамға ақпараттық мәдениетіне, біліміне және ақпараттық және коммуникациялық технологиялар саласындағы жұмыс дағдыларына, ЭЕМ сәулеті оның құрылымы, аппараттық іске асыру және физикалық процестердің жұмыс істеуі туралы қажетті біліміне ие болуы тиіс. Электронды-есептеу машиналарының жетілдіру бағытындағы процесс аса екпіндеуде, бұл ЭЕМ-нің аппараттық негізін құруды зерделеу үздіксіз процесс екендігін көрсетеді. Осы оқу құралы студенттерге В. Д. Сидорова, Н.В.Струмпэ "ЭЕМ- ді аппараттық қамтамасыз ету" оқулығының теориялық материалын жақсы меңгеруге бағытталған. Практикум құрамында практикалық тапсырмалар, бақылау жұмыстарының нұсқалары, тест тапсырмалары бар, оларды орындау үшін жоғарыда аталған оқулық материалдарын пайдалану ұсынылады. Осы оқу құралы оқулықтың барлық бөлімдерін қамтиды, алайда, практикалық тапсырмаларға қоса беруге мүмкін емес бөлімдеріне реферат немесе мультимедиялық жобалар үшін тақырыптар ұсынылады.

Электронды есептеуіш машиналар ұзақ эволюциялық даму жолынан өтіп, қазіргі заманғы қоғамның барлық қызмет салаларында пайдаланылады. Қазіргі заманғы ЭЕМ-нің әр түрлі техникалық сипаттамалары мен функционалдық ерекшеліктері арқылы олардың көмегімен — тұрмыстық қолданудан әскерлер мен қаруды басқаруға дейін кең көлемді мәселелерді шешуге мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта, ғылымды көп қажет ететін өндірістерді дамыту және жоғары технологиялар дәуірінде, мемлекеттің экономикалық және саяси жетістіктері ЭЕМ-нің теңгерімді паркін құру көмегінсіз мүмкін емес. ЭЕМ-нің типтері ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдау, дамыту және таратуға бағытталған. Министрліктерді және ведомстволарды, кәсіпорындарды, білім беруді автоматты басқару ЭЕМ-нің пішініне енгізілген. жоғары сенімді ЭЕМ қауіптілігі жоғары объектілерді басқаруда жұмылдырылған: атом станцияларында, ғарыш аппараттарында және т. б. Үлкен шығындармен машиналық уақыттағы күрделі есептеулерді жүргізуді қажет ететін Ғылым мен техника салаларында ғылыми- техникалық зерттеулерді автоматтандыру үшін секундына ондаған триллион операцияларды тез әрекет ететін ЭЕМ-нің аса жоғары өндірмелі моделі (суперЭЕМ) пайдаланылады. Дербес ЭЕМ конструкторлар мен дизайнерлер, бухгалтерлер мен экономистер, әдебиетшілер және верстальщиктер, ғалымдар мен программистер, хатшыларжәне басқа да көптеген автоматтандырылған жұмыс орындарын ұйымдастыру үшін пайдаланылады. ДЭЕМ-нің сәулет және Бағдарламалық жасақтама бойынша жетілдіру шаралары ұжымдық пайдалануда жұмыс станцияларының орын басып, кәсіби қызмет ретінде жиі пайдаланылады. Коммуникациялық технологияларды іске асыру үшін арнайы ЭЕМ (серверлер, концентраторлар мен маршрутизаторлар) пайдаланады, ал шеткі терминалдар ретінде ДЭЕМ (үстелге қойылатын, қозғалмалы және өзімен алып жүретін) пайдаланылады. Құрамалы ЭЕМ тұрмыстық техникдаа, робото-техникада, радио өлшеуаспаптарында, байланыс құрылғыларында, әртүрлі ақпараттарды құпияландыру үшін және т. б. пайдаланылады.

1. ЭЕМ ненің арқасында кеңінен қолданыс тапты? 2. ЭЕМ-нің пайдалану саласын атаңыз. 3. ЭЕМ-нің қандай түрі неғұрлым кеңінен қолданыс алды және неге? 4. СуперЭЕМ қайда қолданылады? 5. Серверлер қайда пайдаланылады? 6. Құрамалы ЭЕМ қайда пайдаланылады?

1. Аналогты ЭЕМ және олардың қолданылуы 2. Алғашқы сандық электронды-есептеуіш машиналар. 3. ЭЕМ жіктелуі. 4. Адам өмір сүретін ортаға ДЭЕМ-нің әсері. 5. Жасанды интеллект.

Есептеу техникасының даму тарихын төрт кезеңге бөлуге болады: механикаға дейінгі, механикалық, электромеханикалық және электронды-есептеу. Механикалыққа дейінгі кезең барысында есептеу техникасы емес, есептеу құрылғылары жасалды, оның ішіне ең ежелгі есеп түрлері жатады. XVІІ ғасырда 1 000 жыл өткен соң, шотландық Джон Непер (1550-1617) Непер таяқшалары ретінде танымал көбейтуді орындауға арналған құрылғыны ойлап шығарды . 1654 ж. Р. Биссакар, ал 1657 ж. С. Патридж бір-бірінен тәуелсіз логарифмдік сызғышты әзірледі. XV ғасырдың соңында Леонардо да Винчи механикалық эскиздегі 13-разрядтық жалпылағыш құрылғысын ойлап тапты. Механикалық кезеңнің басты деп 1623 жылды санауға болады, бұл кезде болды 6 разрядты сандардағы төрт арифметикалық операцияларды орындауға арналған механикалық есептеуіш машинасының бір данасы В. Шиккардпен сипатталды және жүзеге асырылды. 1642 ж. математик және физик Блез Паскаль (1623 — 1662) жиынтықтаушы машинаны құрастырды. Осы кезеңнің көрнекті өнертапқыштары Готфрид Вильгельм Лейбниц, Чарльз Бэббидж, Жозеф Жаккар, сондай-ақ біздің отандастар. В. Орднер, П. Л. Чебышев, А. А. Н.Крылов болып табылады. Электромеханикалық кезең есептеуіш техниканың (ЕТ) дамуы электромеханикалық есептеуіш құрылғыларын құруға мүмкіндік берген қолданбалы электротехниканың (электр жетек және электромеханикалық реле) дамуымен ұштасады. Бұл кезең шамамен 60 жылды - 1888 ж. Холлериттің электрмеханикалық машиналар құруынан бастап АҚШ-та 1944 ж. Ж. Айкеннің MARK-1автоматты басқарылатын есептеуіш машинасын құрғанға дейін қамтиды. Осы салада Конрад Цузе, Джон Атанасов, Алан Тьюринг, Джон фон Нейман және т. б. ғалымдар жұмыс істеді. Электронды-есептеу кезеңі электроника және микроэлектроника дамуымен байланысты және АҚШ-та 1946 ж. алғашқы ЭЕМ — машина ENІAC (Electronіc Numerіcal Іntegrator And Computer) құрумен басталады. Бастапқыда баллистика міндеттерін шешуге арналған машина өте әмбебап болды, яғни әр түрлі міндеттерді шешуге қабілетті болып шықты. Өзінің қысқа мерзімді дамуының тарихы кезінде электрондық есептеу машиналар айтарлықтай эволюциясын өткерді, онда ЭЕМ-нің төрт буынын ерекшелеуге болады, олардың уақыт шеңберлері шартты, сондықтан әр түрлі ақпарат көздерінде ерекшеленуі мүмкін. ЭЕМ-ді сол немесе өзге де ұрпаққа жатқызу кезінде айқындаушы белгісі ретінде ең алдымен, ЭЕМ-нің элементтік база өнеге болып табылады, сондай-ақ оның жылдамдығы, жад сыйымдылығы, басқару тәсілдері және ақпаратты өңдеу жатады. Шарттылыққа қарамастан ЭЕМ-нің буынының ауысымы — бұл электрондық-есептеуіш техниканың дамуындағы сапалы қарғу.

қуатты пайдаланды. Бірінші буындағы машиналар — ЭНИАК, ЭДСАК, МЭСМ, БЭСМ-1, "Минск-1", "Урал-1"; оларды жасаушылар Джон Моучли, Джон Эккерт, М. Уилкс, Сергей Алексеевич Лебедев, Башир Искандарович Рамеев және т. б. болды. Олардың шапшаңдық саны 2-ден 20 мың, опер./; жедел жадысының сыйымдылығы — 48 екілік таңбадағы машиналық сөздердің 1 024- тен-4 096 -ға дейінгі ұзындығын құрады. Сыртқы жады — магниттік барабанда, ішкі жады ретінде феррит өзекшелер қолданылды. Енгізу- шығару үшін алдымен перфокарталар және перфоленттер, магниттік таспалар, содан кейін магниттік барабандар және басып шығару құрылғылары қолданылды. Программалаудың негізгі тілі — машиналық код. Алғашқы машиналар буынында Джон фон Нейман тұжырымдамасы мен электронды-есептеуіш машиналардың негізгі логикалық принциптерін жүзеге асыру болды. Бұл буындағы ЭЕМ-нің сенімділігі өте төмен болды.

Жартылай өткізгіш элементтердің электрондық схемаларда пайда болуы жедел жадының сыйымдылығын және ЭЕМ сенімділігі мен жылдамдығын айтарлықтай ұлғайтты. Машиналардың шапшаңдығы 1 млн опер./с; жедел жады 32-ден 128 Кбайт жетті. Ақпаратты тасығыштар ретінде магниттік таспалар және магниттік өзекшелері пайдаланылған, магниттік таспалар, магниттік барабандар және магниттік дискілермен жұмыс істеу үшін жоғары өнімді құрылғылар пайда болды. Тұтыну қуаты мен мөлшері азайды. Программалау тілдері — Ассемблер, сондай-ақ Алгол, Фортран (жоғары дәрежедегі тілдер).

ЭЕМ ИС-ті пайдаланғанда өнімділігі 10 млн опер./с; жедел жады сыйымдылығы бірнеше жүз мың сөзге жетеді. Үшінші буын өкілдері — ІBM-360, ІBM-370, "Наири-3", ИЛЛИАК- 4, ЕС-1010, ЕС-10-22, ЕС-1060. Бұл машиналар әр түрлі мәселелерді шешуге арналған, оларды өндіру арзан болып шықты, бұл олардың өсуіне сұраныс тудырды. Біздің елімізде ЭЕМ-нің үшінші буынын құруда Минсктегі жобалық бюро (кейіннен ҒЗИЭВМ), Минск есептеу техникасының өндірістік бірлестігі (МЕТӨБ) жұмыс істеді. Бейсик, Паскаль программалау тілдері, нақты уақыттағы операциялық жүйелер әзірленеді; пайдаланушының машинамен диалогы үшін графикалық интерфейс пайдаланылады, манипулятор "тінтуір". Қолданбалы программа— мәтіндік процессор құрылады.

Шапшаң осындай машина 1 млн опер./с құрайды; жедел еске сақтау құрылғысының (ЖЕСҚ) сыйымдылығы 500 млн екілік таңба разрядқа дейін өсті. Осы машиналардың мүмкіндігі кеңейді, сенімділігі артты, габариттік өлшемдері азайды, құны төмендеді. Төртінші буындағы өте үлкен интегралды схемалар үлкен компьютерлер ішінде әсіресе ерекшеленгендер американдық машиналар "Крей-1" және "Крей-2", сондай-ақ "Эльбрус-1" және "Эльбрус-2" кеңестік модельдері. Олардың алғашқы үлгілері шамамен бір уақытта пайда болды — 1976 ж. 1997 ж. Іntel корпорациясының суперЭЕМ Janus 1 трлн опер./с. шегін еңсерді. Бұл барлық машиналар супер компьютерлерге жатады, себебі өз уақытына сай қол жетімді сипаттамалары бар және құны жоғары. Көп процессорлы ЭЕМ-нің өте үлкен тезәрекеттігі және сәулет ерекшеліктерімен гидродинамика, аэродинамика, ұзақ мерзімді ауа райы болжамын және т. б. байланысты бірегей мәселелерді шешу үшін пайдаланылады. Сондай-ақ, төртінші буын қатарына суперкомпьютерлермен қатар микро - және мини-ЭЕМ кіреді. Біздің өнеркәсіп мынадай микроЭЕМ шығарады: "Электроника 60", "Электроника " 85", сондай-ақ мини-ЭЕМ: ЕС1840...ЕС1842, ЕС1845, ЕС1849, ЕС1861, "Истра", "Нейрон" және т. б. Салыстырмалықарапайымдылығы,пайдаланудағы әмбебаптылығы, сондай-ақ төмен құны: 1ВМ РС, Apple, Altaіr-8800, "Mac", "Агат" және т. б. арқасында ең жоғары танымалдылыққа дербес ЭЕМ тап болды, олар дербес компьютерлер деп аталады.

Төртінші буындағы есептеу техникасы екі бағытта дамып келеді: ЭЕМ-нің келесі ұрпағы — бұл (болашақта) жасанды интеллектпен білім беру жүйесі.

3. Сол құжатта келтірілген үлгі (кес. 1.2) бойынша екінші кестені жасаңыз, оқулықтың материалдарын пайдалана отырып, оны толтырыңыз*.

* Мұнда және бұдан әрі мынаған байланысты: Сидоров В. Д. ЭЕМ-ді аппараттық қамтамасыз ету / В. Д. Сидоров, Н.В.Струмпэ. — М.: "Академия" баспа орталығы 2011

4. Құжаттың жоғарғы колонтитулында өзіңіздің тегіңіз бен атыңызды, төменгісінде — "ЕТ тарихын" көрсетіңіз.5. Құжатты сақтаңыз да, басып шығарыңыз.

Компьютерде келесідей көрсетілген тақырыптардың біріне жоба (Web- сайт, презентация немесе Flash - жоба) жасаңыз.

Электрондық есептеуіш машиналар құрылғысын түсіну үшін оның жұмысындағы логикалық негіздерін анықтап алу қажет. ЭЕМ-нің логикалық схемалардың негізінде ЭЕМ математикалық логиканың, яғни логиканың алгебра принциптері жатыр, оның негізін қалаушы неміс математигі Готфрид Вильгельм Лейбниц (1646 — 1716) болса, ал оның идеялары жалғастырушысы — ағылшын математигі Джордж Буль. Д. Буль құрметіне арнап логика алгебрасын бульдік алгебра деп кейде атайды; логикалық функциялар, олар бульдік функциялармен оперорлайды, ал кіріс және шығыс айнымалылар функциялары тек екі мәнді: 0 (Жалған), немесе 1 (Ақиқат), — бульдік айнымалыларды қабылдай алады. Булева функциясы логикалық алгебра көрінісінде немесе ақиқат кестесі көмегімен аналитикалық түрінде берілуі мүмкін, яғни кіріс айнымалылардың барлық мүмкін үйлесімдеріндегі функция мәндерінің кестесі.

Базалық логикалық "НЕМЕСЕ" элементінің логикалық сызбасы 1.2. суреттінде көрсетілген. 2. Логикалық көбейту — көбейту (конъюнкция) (ЖӘНЕ), ол келесідей аналитикалық түрінде бар: Z = X & Y.

Базалық логикалық ЖӘНЕ логикалық элементінің сызбасы 1.3. суретінде көрсетілген.

3. Логикалық терітеу — ЕМЕС (инверсия) ("ЕМЕС"), ол келесіндей аналитикалық түрінде бар: Z = X.

Базалық логикалық ЕМЕС логикалық элементінің схемасы 1.4. суретінде көрсетілген. Келтірілген схемада және одан әрі дөңгелек логикалық элементінен шығу тік төртбұрыштың ішіндегі операция нәтижесінің логикалық ЕМЕС элементі екенін білдіреді. Логикалық функцияларды алғашқы іске асырылуы релелік схемалар көмегімен жүзеге асырылған. ЭЕМ-нің цифрлық схемаларында барлық сигналдар жоғары және төмен кернеу (ток) деңгейлерімен беріледі. Оң логикалық схемаларда цифрлық сигнал жоғары деңгейдегі кернеуге сәйкес 1 логикалық мәні, ал төмен деңгейіндегі — 0 логикалық мәні қойылады. Теріс логикасында бірлік екілік сигналға төменгі, ал нөлдік сигналға жоғарғы деңгейдегі кернеу сәйкес келеді. Логикалық операциялардың негізгі үш комбинациясыкүрделі сын логикалық функциялар құруға мүмкіндік береді, мысалы: НЕМЕСЕ — ЕМЕС, ЖӘНЕ — ЕМЕС, ЖӘНЕ — НЕМЕСЕ — ЕМЕС. Екі айнымалы логикалық функциялардың барлығы 16 (кес. 1.6).

Соңы

Логикалық функцияда екіден астам дәлелі болуы мүмкін, мысалы, функция Z = X1 & X2 & X3 & X4 (оның логикалық схемасы 1.5 суретінде ұсынылған). Келтірілген төрт кірісті логикалық элемент екі кірісті логикалық элементтер арқылы жүзеге асырылуы мүмкін, 1.6. суретінде көрсетілгендей. Төрт кірісті логикалық элементтің логикалық схемасы

Логикалық схемаларда тек қана әр түрлі кіріс сандарына ғана емес, сонымен әр түрлі шығыс сандарына ие бола алады, мысалы ЭЕМ-де сандарды қосу үшін пайдаланылатын логикалық схемалар сумматорлары: Бір разрядты сумматор жартылай сумматордан , ерекшелігі, онда алдыңғы разрядтарды қосудан мүмкін пайда болған санды қосу ескеріледі. Бір разрядты сумматор екі жартылай сумматордан жасАЛҚы мүмкін; бұл ретте біріншісі X, Y разрядтарын қосындылайды, екіншісі — сомасына кіші разрядтағы P көшірмесін қосады. Өз кезегінде, көп разрядты сандардың сумматоры бір разрядты сумматорлардың тізбектеліп жалғануынан тұрады, олардың әрқайсысы өзінің разрядына қойылады. Логикалық схема ЭЕМ-де кері байланыстарымен қолданылады, ол екі орнықты күйдіқамтамасыз етеді, оларды ақпарат битін сақтай алатын триггерлер деп атайды (сур. 1.8).

Триггерлердің бір орнықты күйден басқаға ауысуы уақытында таратылған R немесе S импульстік сигналдардың әсерінен болады (кесте 1.7). Битті жазғаннан S-триггеріне кіру кезінде қуат көзі болған жағдайда мәліметтерді сақтайды, қаншалықты керек ұзақ уақытта R сигналы пайда болғанша осы күйде болады. Асинхронды RS-триггерлер негізінде неғұрлым күрделі логикасымен біріктірілген триггерлер алынды: синхронды RS - триггерлер, есеп кірер Г-триггерлер, деректерді бір такт кешіктірген D-триггерлер және т. б. Триггерлер n - разрядты регистрлік схемаларын (ығысу регистрлер, санауыштар, сумматорлар, т. б.) және статикалық жады ұяшықтарын құру үшін қолданылады. Регистрлер — бұл триггерлер қосылысы, олардың саны ақпараттар блогындағы разрядтар санына, деректерді түрлендіру кезінде олардың жұмысын орындАЛҚын қамтамасыз ететін қосалқы схемаларға сәйкес келеді.

_____________________________________________________ 4. Кесте 1.8 толтырыңыз: әрбір базалық логикалық операцияларға сәйкес келетін релелік схемаларын (сур. 1.9) және оның жұмысының диаграммасын (сур. 1.10) салыңыз; ЕМЕС операциясына арналған оқулық материалында көрсетілгендей жұмыс схемасын пайдалана отырып, схема жұмысының қысқаша сипаттамасын келтіріңіз. Е с к е р т у . С х е м а л а р м е н д и а г р а м м а л а р д ы M S W o r d б а ғ д а р л а м а с ы н ы ң с у р е т с А Л Қ қ ұ р а л д а р ы н ы ң к ө м е г і м е н ж а с а ң ы з , т о п т а с т ы р у д ы о р ы н д а ң ы з ж ә н е к е с т е ұ я ш ы қ т а р ы н а е н г і з і ң і з , В мәтініндегі а ғ ы п ө т у т ү р і н с у р е т к е қ о л д а н ы ң ы з . 5. Құжатты сақтаңыз да, оны басып шығарыңыз. 6. Жұмыс дәптеріне мына тапсырманы орыңдаңыз — келесі логикалық теңдеулердің мәнін табыңыз: 1) А < В егер: а) А = 5; В = 7; б) А = 5; В = -7; 2) А В егер: а) А = 1; В = 0,5; б) А = -1,5; В = 1; 3) (А В) v (А > В) егер: а) А = 6; В = -6; б) А = 5; В = -7; 4) (А В) v (А < В) егер: а) А = 4; В = 4; б) А = -8; В = -7; 5) (А В) & (А В) егер: а) А = 3; В = -2; б) А = 1; В = 1; 6) () v Y егер: а) X = 1; Y = 1; б) X = 0; Y = 0; 7) (X & Y)& Y егер: а) X = 1; Y = 1; б) X = 0; Y = 0; 8) (X & Y)&(X Y) егер: а) X = 1; Y = 0; б) X = 0; Y = 1;

9) X Y & X & Y егер: а) X = 0; Y = 1; б) X = 0; Y = 0; 10) X Y & Z &(Y Z) егер: а) X = 0; Y = 1; Z = 1; б) X = 1; Y = 0; Z = 0. 7. "ДЭЕМ-нің логикалық негіздері" деп аталған құжатты ашыңыз, "Логикалық функциялар және логикалық схемалар" тақырыпын енгізіңіз. Бұл құжатта келесі тармақтарды 8... 16 орындаңыз. 8. Ақиқат кестесін жасаңыз және мынадай функциялар үшін логикалық схемалар құрыңыз:

X&Y (ЖӘНЕ— ЕМЕС);

9. MS Word-тағы Сурет с АЛҚ панелінің көмегімен логикалық схемаларды құрыңыз (сур. 1.11).

10. Құрылған логикалық схемаларға логикалық теңдеулер мен ақиқат кестесін жасаңыз. 11. Жартылай сумматорға логикалық схема құрыңыз (1.7 суретін қараңыз), оны ақиқат кестесіне толтырыңыз, онда X, Y — қосылғыштар (бір разрадты екілік сандар); Z1, Z2 — жоғарғы және кіші екілік разрядты қосындысы. 12. Жартылай сумматордың логикалық схемасы бойынша Z1 = F1 (X, Y); Z2 = F2 (X, Y) логикалық функциялардың аналитикалық түрін жазыңыз (1.7. суретін қараңыз), мұнда X, Y— қосылғыштар (бір разрадты екілік сандар); Z1, Z2 — жоғарғы және кіші екілік разрядты қосындысы. 13. Бір разрядты сумматордың ақиқат кестесін толтырыңыз (кесте 1.10), онда X, Y — қосылғыштар (екілік разрядты сан); P — кіші разрядтан ауыстыру; Z1, Z2 — жоғарғы және кіші екілік разрядты қосындысы: 14. Асинхронды RS-триггер схемасын құрыңыз, оның жұмысын түсіндіріңіз.

15. T-триггердегіm-разрядтықесептеуішқосындысының схемасын құрыңыз, оның жұмысын түсіндіріңіз. 16. " ДЭЕМ-нің логикалық негіздері" құжатын сақтаңыз, оны басып шығарыңыз.

н ұ с қ а 1. НЕМЕСЕ логикалық элементіне логикалық схема құрыңыз. 2. X v Y функциясы үшін логикалық схема құрыңыз. 3. ЕМЕС операциясын іске асыратын релелік-жанасқан схеманы құрыңыз. 4. ЭЕМ-де логикалық элементтерін қолдану мысалдарын келтіріңіз. 5. Кері байланыстары бар логикалық схемаларды қандай құрылғылар үшін пайдаланады?

І н ұ с қ а 1. ЖӘНЕ логикалық элементіне логикалық схема құрыңыз. 2. X & Y функциясы үшін логикалық схема құрыңыз. 3. ЖӘНЕ операциясын іске асыратын релелік-жанасқан схеманы құрыңыз. 4. Триггерлердің түрлерін атаңыз. Олар қайда қолданылады? 5. Жартылай сумматорлар не үшін қолданылады?

ІІ н ұ с қ а 1. ЕМЕС логикалық элементіне логикалық схема құрыңыз. 2. X v Y функциясы үшін логикалық схема құрыңыз. 3. ЖӘНЕ операциясын іске асыратын релелік-жанасқан схеманы құрыңыз. 4. Регистр дегеніміз не? 5. Бір разрядты сумматорлар не үшін қолданылады?

І І І н ұ с қ а

Буын ЭЕМ буынының ауысуы едәуір дәрежеде жаңа элементтік базаға көшуге байланысты, әр түрлі салалардағы ғылым мен техника жетістіктері арқасында оны құру мүмкіндігі болады. Есептеу техникасының электронды-есептеу кезеңінің бастАЛҚы ЭЕМ-нің бірінші буынындағы элементтік базаны, электрондық шамдарды ойлап шығарылуына байланысты болды. Электрондық шам — бұл электрвакуумдық аспап, электродтардың (тор және анодты басқарушы) көмегімен қалыптасатын электр өрісіндегі электрондар ағынының өзгеруінен (қыздыру талшығымен қыздырылып, катодтан іріктелген) оның әрекет етуі негізделген (сур. 1.12). Электрониканың жартылай өткізгіштігінің дамуы транзисторды жасауға алып келді, бұл ЭЕМ-нің одан әрі дамуын анықтады: екінші буындағы машиналардың элементтік базасы транзистор— жартылай өткізгіш монокристалл негізіндегі қатты денелі электрондық аспабы болды. Транзисторлардың екі негізгі класы бар: униполярлы (өрістік) және биполярлық. Өрістік транзисторлар бекітпеге берілетін кіріс кернеуімен басқарылады; кристалл арқылы өтетін ток тек бір таңбалы заряд тасымалдаушыларымен негізделген— электрон (n) немесе "кемтіктік" (p). Өз кезегінде, өрістік транзисторлар дене құрылымы мен жұмыс жасау тетігі бойынша шартты түрде өрістік транзистор басқарушы бекітпесіндегі — металл ауысуындағы— шалаөткізгіш және оқшауланған бекітпенің басқаруындағы өрістік транзистор — МДШ транзисторы (металл—диэлектрик— шалаөткізгіш) болып бөлінеді. Диэлектрик ретінде кремний қышқылы (МОП-транзистор) кеңінен қолданады. МОП-транзисторлар екі түрлі өткізгіштігі бар: p-типті (бекітпе бастауына қатысты теріс кернеу кезінде транзистор ашылады) және n- типті (оң кернеу кезінде транзистор ашылады). МОП-транзисторлары үлкен және асаүлкен интегралды схемаларда пайдаланылады. Биполярлық транзисторлар (немесе жай ғана транзисторлар) база тоғына кіру арқылы басқарылады, кристалл арқылы өтетін тоқ екі таңба заряд тасушыларының қозғалысына негізделген.

1 — торы; 2 — анод; 3 — қыздыру талшығы; 4 — катод Биополярлық транзистор - бұл қуатты кристалды жартылай өткізгішті тілім, онда үш түрлі өткізгіштік облысы құрылған: кемтіктік (p) және электрондық (n). Биполярлық транзисторлар өткізгіштік облыстарының кезектесу тәртібіне байланысты p — n — p-типті және n — p — n-типті транзисторлар болып бөлінеді. Эмиттер — зарядтарды тасымалдаушы көзі ( n — p — n - триодтағы электрондар және p — n — p-триодтағы "кемтіктік"). База

Интегралдық микросхемаларда әдетте n — p — n-типті транзисторлар қолданылады, себебі p — n — p-типті транзисторлардан олардың тезәрекеттігі көбірек. Транзисторлармен бірге екінші буындағы ЭЕМ-де нөлдік және бірлік ақпаратқа ұқсастыруға болатын магниттенген екі жағдайдың бірін тұрақты сақтауға қабілетті феррит өзекшелер білігі кеңінен қолданылады. Оларды логикалық схемаларды және есте сақтау элементтерді іске асыру үшін пайдаланды. Конструктивті феррит өзекшелер білігі феррит матрицасында бірігеді. Ферритті есте сақтау құрылғысы көптеген ЭЕМ-де кездейсоқ мекен-жайы бойынша жүгінуінде көбінесе жедел жады ретінде пайдаланылды. Ферритті білігі ЭЕМ-де феррит-диодты және феррит- транзисторлы ұяшықтардан құрылған логикалық элементтер ретінде қолданылған. Жартылай өткізгішті электрониканың одан әрі дамуы электрониканың жаңа облысын ашты — микроэлектрониканы, ол бірыңғай технологиялық процесте көп мөлшерде микроминиатюрлы транзисторлардың конструктивті біріктіруін қамтамасыз етеді. Бұл технологиялық процесс "планарды" (сур. 1.13) атауына ие болған,ол бір кристалда жартылай өткізгішті (кремний) интегралдық микросхема деп аталатын (ИС) электрондық құрылғыларын құруға мүмкіндік береді және бірнеше ондаған мыңнан астам транзисторлардан тұрады. Интегралдық микросхемалар ЭЕМ-нің үшінші буынындағы элементтік базасы болды. ИС-тің планарлы процесі мынадай кезеңдерді қамтиды: кремний, эпитаксия тілімін дайындау, диэлектр топтарын жасау, p — n- өткізгіштерін қалыптастыру, литография, өңдеу, металдандыру, бақылау, құрастыру және корпусын герметизациялау. Планарлы технологияларда жоғары сапалы материалдары, прецизиондық құрал-саймандары, жоғары тазалықты өндірістік орындары пайдаланылады, бұл ондық және тіпті жүздеген үлесті микрометр шамасындағы дәлдік мөлшермен ИС элементтерін жасауды қамтамасыз етеді.

1 — шақпақты тілім; 2 — функционалдық түйіндердің массиві; 3 — ИС-тің моно- кристаллы; 4 — корпустағы интегралдық микросхема ИС-тің негізгі параметрлері ретінде тезәрекеттілігі, тұтыну қуаты, кірістегі бірлестіктер коэффициенті, шығуындағы тармақтану коэффициенті, сыртқы әсерлерге төзімді тұрақтылығы, интеграция дәрежесі, сенімділігі болып табылады. ИС бірқатар белгілері бойынша жіктеледі. Интегралдық микросхемалардың үлкен және аса үлкен дәрежесіндегі интеграцияны (ҮИС және АҮИС) төртінші буындағы ЭЕМ-нің элементтік базасы деп санауға болады.

p—n—p-типтегі а — транзистор, n—p— n-типтегі б — транзистор; Э — эмиттер; К — коллектор; Б — база

(сур. 1.15, 1.16), оқулық материалдарын пайдалана отырып, шартты белгілері мен қысқаша сипаттамасына мысал келтіріңіз. 6. Келтірілген үлгі (кесте 1.12) бойынша кесте жасаңыз, оқулықтағы материалдарды пайдалана отырып оны толықтырыңыз.

7."Элементтік база" деп құжатты сақтаңыз да, оны басып шығарыңыз.

І н ұ с қ а 1. Бірінші буындағы ЭЕМ-нің элементтік базасын сипаттаңыз. 2. Есте сақтау құрылғыларында ферриттің қандай физикалық қасиеті пайдаланылады? 3. Биполярлық транзисторлардың қандай типтері бар? 4. Планарлы технология дегеніміз және ол неге арналған?

ІІ н ұ с қ а 1. Екінші буындағы ЭЕМ-нің элементтік базасына анықтама беріңіз. 2. Биполярлық және өрістік транзисторлардың айырмашылығы неде? 3. Ферритті өзекшелер өзегі не үшін қолданылды? 4. ИС интеграция дәрежесі бойынша қалай бөлінеді?

ЭЕМ дамуында маңызды қадамды американдық математик Джон фон Нейман жасады, ол 1946 жылы топ инженерлерімен ЭЕМ құрылымының негізіне жататын мынадай іргелі принциптерді баяндады: Фон Нейман машиналарының негізгі функционалдық түйіндері — арифметикалық-логикалық құрылғы (АЛҚ), басқару құрылғысы (БҚ) (қазіргі ЭЕМ-де орталық өңдеуші құрылғы — процессорға біріктірілген). Гарвард университетінің ғалымдары ЭЕМ-нің тезәрекеттігін арттыру мақсатында фон Нейман архитектурасын жаңғыртты, олар екі шиналы архитектурасын ұсынды: бір шина нұсқауларды таңдау үшін (пәрмендер шинасы), ал басқасы — операндты (шина) таңдау үшін қолданылады. Қазіргі заманғы ЭЕМ фон Нейман архитектурасына негізделген, ал жергілікті міндеттерді шешу үшін гарвардтық архитектураны пайдаланылады.

Қазіргі заманғы ЭЕМ архитектурасы — бұл аппараттық- бағдарламалық құралдарының функционалды қисандастырылған жүйесі, пайдаланушыға деректерді өңдеудегі ұйымдастыру процестерінің принциптерін іске асыру мен оның міндеттерін шешу үшін қол жетімді. Қазіргі заманғы ЭЕМ құрылымының базалық принциптері — бағдарламалық басқару. Қазіргі заманғы ЭЕМ-нің есептеу процесін ұйымдастыру қағидаты бойынша ЭЕМ параллель және тізбекті әрекеттесуі болып бөлінеді. ЭЕМ-нің параллельді әрекеттесуі екі және одан да көп процессорды құрайды және мынадай болып бөлінеді: Есептеу процесінің параллельді ұйымдастыру архитектурасы жоғары өнімділігі мен сенімділігін қамтамасыз етеді, алайда, программалаудың құрылымының күрделілігі мен қиындықтары салдарынан әдетте дара өндірістегі мамандандырылған суперЭЕМ қолданылады. Фон Нейманмен сипатталған ЭЕМ-нің тізбекті әрекеттесуі классикалық архитектурасымен, әдетте, бір орталық процессордан (ОП) тұрады. ОП-дың функционалдық түйіндері және ЭЕМ құрылғыларымен байланысы жүйелі магистралі бойынша жүзеге асырылады, ол уақытты бөлу режимінде қол жетімді болады. Жүйелік магистраль — бұл шиналарға топтастырылған байланыс желісі: деректермен және пәрмендермен алмасу, адресін, басқару және бақылау сигналдарын жіберу. Шина — бұл үш типтегі әртүрлі дәрежелеріндегі және өнімділігіндегі желілер жиынтығы: басқарма, адрес және база. Кез келген шиналардың негізгі сипаттамасы ретінде оның разрядтылығы мен алмасу жиілігі арқылы анықталатын өткізу жолағы (ақпаратты беру жылдамдығы) болып табылады. Деректер шинасы екі бағыттағы пәрмендер мен деректерді жіберу үшін қызмет етеді және негізгі шина болып табылады, разрядтар санын (байланыс желісі) жүйелік магистраль разряды анықтайды, яғни ЭЕМ- нің барлық құрылғылары арасындағы ақпарат алмасудың жылдамдығы мен тиімділігі. Адрестің шинасы құрылғының адресін беру және анықтау үшін қызмет етеді, онымен қазіргі уақытта ақпарат алмасу қажет болғанда, және бір бағытты немесе екі бағытты болуы мүмкін. Адрес шинасы қол жетімді жедел жадтың ең жоғары ықтимал көлемін негіздейді. Басқару шинасы — қосалқы шина, енгізу-шығару құрылғылары және жадымен процессор (және басқа да белсенді құрылғылар) жұмысын синхрондауға арналған. ЭЕМ-нің негізін орталық процессор және жүйелі жады құрайды. Қазіргі уақытта орталық процессор - бұл микробағдарламаларды басқаруымен аса үлкен интегралдық схема. Жүйелік жад, оның міндеттерін процессормен орындау контексінде оны қарастыру қажет, ол өзіне аса оперативті жадтайтан құрылғысын, кэш-жадысын, оперативті есте сақтау құрылғысын және тұрақты есте сақтау құрылғысын қамтиды. Аса оперативті жадтайтан құрылғысы өте аз уақытқа (наносекунд бірліктері) қол жетімділігімен ОП-да бірнеше регистрлармен ұсынылған, онда АЛҚ және БҚ процессорларының жұмысында тікелей пайдаланылатын деректер мен микропәрмендер сақталады. Кэш-жады пәрмендер мен деректерді іріктеуін жеделдетуге арналған, пәрмендер мен деректердің озық жүктелуіне жұмыс істейді, олар бағдарламаны орындау кезінде процессорға көп ұзамай қажет болуы мүмкін. Жедел есте сақтау құрылғысы (ЖЕСҚ) ағымдағы операциялық жүйенің, қолданбалы бағдарламалардың фрагменттерін, олардың ауыспалылығы мен жұмыс нәтижелерін сақтау және жүктеу үшін тағайындалған. Тұрақты есте сақтау құрылғысы (ТЕСҚ) жазбаға және конфигурацияны тұрақты сақтАЛҚына, әр түрлі баптауларына, тестілік бағдарламаларына және ЭЕМ-нің бастапқы жүктеу бағдарламаларына арналған. Сыртқы есте сақтау құрылғылары (иілгіш және қатты магниттік дискілердегі, магнитті таспалардағы, оптикалық дискілердегі және т. б.) еске сақтау сатысының соңғы деңгейінде орналасқан және бағдарламалар мен ақпаратты ұзақ уақыт сақтауға арналған. Бағдарламалар, пәрмендер мен операндтарға қол жеткізу үшін олардың адрестері пайдаланылады. Олардың адресі ретінде ЭЕМ жадысындағы ұяшықтар нөмірі баяндалады. Қазіргі заманғы ЭЕМ-нің кез келген бағдарламасы пәрмен жүйесінен құралады, олар мынадай негізгі топтардан тұрады:

Әр пәрменде операциялардың код өрісі және операнд адрестерінің өрісі бар.

ІV н ұ с қ а

Қазіргі заманғы дербес электронды есептеуіш машиналарын құруда жалпы қабылданған идеологиясы — модульдік құру, магистральдық (шиналық байланыстарды пайдалану), масштабтАЛҚлық (есептеу ресурстарын ұлғайту мүмкіндігі) және басқару сатылары — жаппай өндірістің біртиптілік бұйымдары мен ДЭЕМ-мен үйлесімді АЛҚан түрлі модельдері арасындағы талаптар қайшылығын шешуге мүмкіндік берді. ДЭЕМ-нің негізгі құрылғылары арасында ақпарат алмасуының неғұрлым жан-жақты және оңайлылығына қол жеткізу үшін шиналық құрылым байланыстары қолданылады. Бірыңғай шиналық құрылым кезінде құрылғылар арасындағы барлық сигналдар екі бағытта да уақыт бөлінісімен сол бір байланыс желілері арқылы берілуі мүмкін (мультиплекстенген беру). Жалпы ақпараттық жүйелік магистраль мәніне қарап іріктелген көп разрядты шиналар жиынтығынан тұрады, оларға түрлі деңгейдегі сатыларда кеңейту ұялары және контроллерлер арқылы әртүрлі модульдер қосуға мүмкін болады. Бұл жекелеген ескірген құрылғыларды қазіргі заманғы техникалық құралдарға ауыстыру жолымен ДЭЕМ құрылымын жақсартуға, өнімділігін артыруға, жабдықтарды ұлғайтуға мүмкіндік береді. ДЭЕМ-нің процессорлық шинасы ( FSB шинасы — басты жүйелік шина) жалғыз арнамен байланысы және процессор мен ДЭЕМ-нің барлық қалған құрылғылары арасындағы басқару болып табылады. Процессор шинасының разрядтығы сыртқы кэш-жады мен жедел жады разрядтығымен айқындалады. Көптеген ДЭЕМ-нің аппараттық бөліктерінің арасындағы ақпараттық өзара әрекеттесу негізі — бұл өзара байланысқан әртүрлі дәрежедегі параллельді шиналар жүйесі: процессорлық шина (FSB), жүйелік шина (PCІ), жинақтағыш пен енгізу-шығару құрылғыларына қызмет көрсететін шина (ІSA). AGP шинасы видеоадаптерді AGP - контроллермен біріктіреді. ДЭЕМ-дегі басты рөлді FSB процессорлық шинамен тікелей байланысты процессор және кэш-жад ойнайды. Қазіргі заманғы процессорларда кіріктірілген кэш-жады бар, ол процессор мен ЖЕСҚ арасында деректер алмасу процесін жеделдету үшін арналған. Кэш-жады статикалық ЕСҚ негізінде құрылады, ол динамикалық типтегі жедел жадыдан қарағанда бір шама тезірек. ЖЕСҚ модульдік принцип бойынша құрылады және жад көлемін 4 Гбайт градациялардан 128 Мбайттан 4 Гбайтқа дейін ұлғайтуға мүмкіндік береді. Жүйелік шиналар процессорының жұмысын, жедел жады және басқа да компоненттерімен өзара әрекеттесуін жүйелі логика микросхемалары қамтамасыз етеді. Микросхемалар жиынтығы (чипсет) жүйелік тақшаның функционалдық мүмкіндіктері анықтайды. "Іntel" компаниясының қазіргі заманғы микросхемалар жиынтығы әдетте екі базалық СЕСҚ: солтүстік және оңтүстік көпірден тұрады. Солтүстік көпір (жады контроллері) процессорлық және жүйелік шиналардың сигналдарын бөледі жәнеЖЕСҚ-на кіру қақтығыстарының шешілуін жүзеге асырады. Солтүстік көпір, іс жүзінде, төрт-портты жоғары жылдамдықты коммутатор болып табылады, ол жедел жады шинасымен, AGP шинасымен, PCІ шинасымен басқаруды және жүйелі шинаның процессордың жергілікті шинасымен өзара әрекеттесуін қамтамасыз етеді. Көпір схемасына APІC (Advanced Programmable Іnterrupt Controller —бағдарламаланатын басымдықтармен үзілісті контроллер) кіреді, ол компьютерде туындайтын аппараттық және бағдарламалық (процессорлық) үзілістерді жинауға және өңдеуге арналған. Оңтүстік көпір (PC/ІSA контроллері) PCІ және ІSA шиналар арасындағы ақпараттық өзара әрекеттесуді қамтамасыз ету үшін қызмет етеді. Оңтүстік көпір құрамында иілгіш дискілер, пернетақта мен тышқан контроллерлері бар. Сонымен қатар, көпірдің құрамына қатты дисктің екі контроллері, Ethernet желілік адаптері, көп портты USB контроллері, модем және тіпті жоғары сапалы дыбыс түрлендіргіші кіре алады. ДЭЕМ-нің орталық бөлігін мұндай құру тәуелсіз жаңғырту мүмкіндігін сақтай отырып, оның функционалдық компоненттерін оңтайлы біріктіруге мүмкіндік береді. ДЭЕМ-нің барлық құрылғылары әр түрлі жиілікте жұмыс істейді, сондықтан қажетті үйлестіруші тактілік жиіліктер үшін тор жасауда

тактілер генераторы пайдаланылады.

ДЭЕМ-нің барлық құрылғылары әр түрлі жиілікте жұмыс істейді, сондықтан қажетті үйлестіруші тактілік жиіліктер үшін тор жасауда тактілер генераторы пайдаланылады. Физикалық байланысты қамтамасыз ететін құралдар кешені, мәліметтерімен алмасудағы стандартты хаттама бойынша ДЭЕМ құрылғыларын түйіндестіру интерфейс деп аталады.

ІV нұ с қ а

Дербес электрондық есептеуіш машина (ДЭЕМ) — бұл әр түрлі құрылғылардың кешені, олардың әрқайсысы процессор және басқа да осындай белсенді құрылғыларымен параллельді өз контроллер басқаруымен өзіне тән функцияларды орындайды.Процессор бұл жұмысты бастамашылық жасайды, ұйымдастырады және бақылайды. Процессор (микропроцессор) — орталық өңдеуші құрылғы,бұл арифметикалық және логикалық қайта деректерді өзгерту үшін, ЖЕСҚ- на, сыртқы жинақтауышына, перифериялық құрылғыларына жүгінуді ұйымдастыру үшін және есептеу процесін басқару жолы үшін қызмет етеді.

Процессорлар сипаттамалары бірқатар параметрлер жиынтығымен байланысты болады: өндіріс технологиясы; архитектура және тактілік жиілігі; регистрлердің саны мен разрядтылығы ; пәрмендер жүйесі; шиналардың өлшемі; кіріктірілген кэш-жад көлемі, жеткізу кернеуі, жұмыс температурасы мен тұрқының типі. ДЭЕМ-нің орталық процессорларында CІSC - процессорлары (толық пәрмен жүйесіндегі процессорлар және жекелеген операцияларды аппараттық іске асырылуымен) пайдаланылады. ДЭЕМ-ге арнлаған барлық осы және болашақ процессорлардың негізінде алғашқы 32 разрядтық процессорлардың пәрмендер жүйесі (машиналық коды) қалады: Іntel 80386 (орталық) процессоры және Іntel 80387 (математикалық) бірлескен процессоры, немесе, оларды тағыда х86 - процессорлары деп атайды, бұлар үшін барлық белгілі Бағдарламалық жасақтама жасалған. Қосымша пәрмен ретінде SІMD - кеңейту (Sіngle Іnstructіon Multіple Data — көптеген деректерге бір нұсқаулық) пайдаланылады, дыбыстықсигналдарды,бейнесигналдардыжәне телекоммуникациялық ақпаратты өңдеу үшін, үшөлшемді графика мен басқа да қарқынды есептеулердің өңдеуін жеделдету үшін арналған. Процессорлық ядро (немесе жай ғана ядро) — бұл нақты аппараттық іске сәулет процессор в кристалда АҮИС кристалында процессор архитектурасының нақты аппараттық іске асуы, үйлесімді процессорлар тұтас сериялары үшін үлгісі болып табылады және тұлға қатаң негізделген сипаттамалардың белгілі бір жиынтығына: тактілік жиілігіне, бірінші және екінші деңгейдегі кэш көлеміне, регистрлер санына АЛҚ және т. б. иеленген. "Ядроның архитектурасы" термині қазіргі заманғы микропроцессорлардың (МП), пәрмендердың қалыптасқан жүйесімен және аппараттық шешімдер жиынтығының үйлесімділігін білдіреді, әр түрлі өндірушілердің белгілі бір процессорлар тобына тән. МП өнімділігін арттыру, атап айтқанда,көп деңгейлі кэш-жадыны пайдалану есебінен қол жеткізіледі, ол ЖЕСҚ-мен алмасудың жылдамдығын арттыру үшін қызмет ететін процессор ядросының

"құрамдас буфері "болып табылады.

Бірінші деңгейдегі кэш (К1) тәуелсіз шиналармен екі бірдей аппараттық бөлікке бөлінеді: кэш нұсқаулықтары (К1Н), оған келесі қайта кодтау үшін ғана пәрмендеры келіп түседі, және деректер кэші (К1Д), оған процессордың ішкі регистрлеріне арналған деректер түседі. Екінші деңгейдегі кэш (К2) К1И және К1Д тұрған барлық деректер көлемін қамтиды, және жад көлемі бойынша К1қарағанда әрқашан артық: қазіргі заманғы процессорлардың К2 көлемі 2 Мбайтқа жетеді , ал К1 көлемі 128 Кбайттан аспайды. Қазіргі МП кэш-жады деңгейі процессорлық ядро жиілігінде жұмыс істейді, осының арқасында ішкі шинасының екінші деңгейдегі кэші бойынша ақпарат алмасу жылдамдығы ЖЕСҚ-мен FSB сыртқы шинасы бойынша процессордың алмасу жылдамдығынан қарағанда жоғары болуы мүмкін. Қазіргі МП кэш-жады деңгейі процессорлық ядро жиілігінде жұмыс істейді, осының арқасында ішкі шинасының екінші деңгейдегі кэші бойынша ақпарат алмасу жылдамдығы ЖЕСҚ-мен FSB сыртқы шинасы бойынша процессордың алмасу жылдамдығынан қарағанда жоғары болуы мүмкін. Екі тәуелсіз шинаны пайдалану (ішкі шиналардың екінші деңгейдегі кэші мен FSB сыртқы шинасы) ядроға олардың деректеріне бір мезгілде қол жеткізуіне мүмкіндік береді және өзегіне алуға бір мезгілде қол жеткізу және процессордың өткізу қабілетін бірнеше есе арттыру. Қарапайым микропәрмендердың ішкі жүйесіне ядромен орындалатын машиналық пәрмендерды түрлендіру үшін кері кодтау блогы — декодер қолданылады. Пәрмендер К2-ден салыстырылып оқылады, қажет болған жағдайда қайта кодтауға ұшырайды және микропәрмендердың кезектілігі түрінде К1Н орналастырылады. Егер пәрмен қайта орындалатын болса, онда оны қайта қодтауға тура келмейді. Процессорлардың өнімділігін арттыру үшін блок болжау өтуілерді болжау блогы мен таңдау алдындағы блогы қызметін атқарады. Біріншісі өңделетін декодерды блогында өткелдер пәрмен бар ма, бұл өткелдер жасала ма және қандай адрестар бойынша екенін анықтайды, ал екіншісінде екінші деңгейлі кэшінде қажетті деректерді бұрын қажетті озық жүктеу есебінен ЖЕСҚ-ға жүгіну кезіндегі кідірістерді өтейді. Декодердан түскен параллельді және кезектен тыс пәрмендердың орындалуын іске асыру, микропәрмендер конвейері блогында жүзеге асырады, ол буфер ретінде танымал, онда реттелінген уақыт бойынша орындалатын микропәрмендер сақталады.

Процессорларда бірнеше пәрменді параллель орындау үшін бір типті функционалдық (атқарушы) құрылғылардың әр түрлі санын пайдаланады: арифметикалық-логикалық құрылғы және құбылмалы үтірмен есептеу блоктары. 64-разрядты АЛҚ бүтін сандарға сүйенеді, орындай отырып, арифметикалық амалдары (қосу, азайту, көбейту және бөлу) және логикалық операциялар (НЕМЕСЕ, ЖӘНЕ, ЕМЕС, және олардың комбинациясы) орындалады. Әдеттегідей, АЛҚ тактілік жиілігі екі есе асатын ядро жиілігінде жұмыс істейді. 128-разрядтық есептеу блоктары құбылмалы үтір сандарымен жұмыс істейді және SІMD пәрмендердың қосымша жинақтарын орындайды. Ядро разрядтылығын ішкі жеке регистрлер анықтайды, олар есептеу процесінде пайдаланылады. Регистрде микрооперацияларды орындаудың аралық нәтижелері сақталады, олар арқылы орындауға түскен барлық деректер мен микропәрмендер өтеді, ДЭЕМ-нің ішкі және жүйелік жадысына кіру адрестерін беру жүзеге асырылады. Процессордың сыртқы өнімділігін деректер шиналарының жиілігі анықтайды. Жиілігі ядро Fя ядро жиілігі, яғни процессордың ішкі тактілік жиілігі, пернетақта жүйелі тақшадан Fп қалыптастырғышына беріледі (тактілік жиіліктің кірістірілген көбейткіші) FSB FH шиналар жиілігін өндірумен қойылады, оның ішкі коэффициентіне көбейту, ол 3,5; 4; 4,5; 5 және одан да көп болуы мүмкін. Тактілік жиілігін одан әрі арттыру АҮИС-тің қалыпты жылу режимін қамтамасыз ету іс жүзінде мүмкін емес. МП өнімділігін арттыру мәселесі қазіргі уақытта ядорлы құрылымға ауысуы есебінен шешілуде; бұл ретте қол жеткізілген деңгейде тактілік жиілігі азаяды немесе сақталады және тұрақты энергия тұтыну қуатталынады.

5. Интернет желісінің көмегімен таңдаңыз үш әртүрлі өндірушілердің үстелдік ДЭЕМ-нің үш процессорын берілген техникалық сипаттамалары бар нұсқаларының бірінен таңдаңыз. Н ұ с қ а 1 . Т а к т і л і к ж и і л і г і — к е м д е г е н д е 2 , 5 Г Г ц ; ш и н а л а р ж и і л і г і — к е м д е г е н д е 6 0 0 М Г ц ; кэш - ж а д ы к ө л е м і 1 - ш і д е ң г е й д е г і — 3 2 К б а й т ; кэш - ж а д ы к ө л е м і 2 - ш і д е ң г е й д е г і к е м д е г е н д е 5 0 0 М б а й т . Н ұ с қ а 2 . Т а к т і л і к ж и і л і г і — 3 , 0 Г Г ц к е м е м е с ; ш и н а л а р ж и і л і г і 8 0 0 М Г ц к е м е м е с ; к э ш - ж а д ы к ө л е м і 1 - ш і д е ң г е й д е г і — 3 2 К б а й т ; к э ш - ж а д ы к ө л е м і 2 - ш і д е ң г е й д е г і — 2 М б а й т к е м е м е с . Н ұ с қ а 3 . Е к і я д р о л ы п р о ц е с с о р ; т а к т і л і к ж и і л і г і — 2 , 0 Г Г ц к е м е м е с ; ш и н а л а р ж и і л і г і — 1 0 0 0 М Г ц к е м е м е с ; к э ш - жа д ы к ө л е м і 1 - ш і д е ң г е й д е г і 6 4 К б а й т ; к э ш - ж а д ы к ө л е м і 2 - ш і д е ң г е й д е г і — 4 М б а й т к е м е м е с . Н ұ с қ а 4 . Е к і я д р о л ы п р о ц е с с о р ; т а к т і л і к ж и і л і г і — 3 , 0 Г Г ц к е м е м е с ; ш и н а л а р ж и і л і г і — 1 0 0 0 М Г ц к ө п ; к э ш - ж а д ы к ө л е м і 1 - ш і д е ң г е й д е г і 6 4 К б а й т ; к э ш - ж а д ы к ө л е м і 2 - ш і д е ң г е й д е г і — 4 М б а й т к е м е м е с . Нұсқа 5. Екі ядролы процессор; тактілік жиілігі — 1,5 ГГц кем емес; шиналар жиілігі — кем 700 МГц; кэш-жады көлемі 1-ші деңгейдегі 64 Кбайт; кэш-жады көлемі 2-ші деңгейдегі — 2 Мбайт кем емес. 6. »Процессор" құжатына "Қазіргі заманғы процессорлар моделі" тақырып енгізіңіз, оның астына бұдан әрі келтірілген үлгі бойынша 5- тармақты орындау туралы есебіңізді келтіріңіз.

М о д е л ь І . Е к і я д р о л ы п р о ц е с с о р A M D C o r e 2 D u o ү с т е л д і к Д К а р н а л ғ а н ( с у р . 3 . 4 ) — п р о ц е с с ор C P U A M D C o r e 2 D u o E 4 3 0 0 1 , 8 G H Z ( 8 0 0 M H Z , 2

Қосымша....................................Нұсқаулықтардың қосымша жиынтықтарын қолдайды: SSE, SSE2, SSE3, AMD64 (Extended Memory 64 Technology), EVP (Enhanced Vіrus Protectіon) технологияларын қолдайды. М о д е л ь І І . Е к і я д р о л ы п р о ц е с с о р A M D ж ә н е т . б . ( м о д е л і І ү ш і н к ө р с е т і л г е н д е й ) . М о д е л ь І І І . Е к і я д р о л ы п р о ц е с с о р V І A ж ә н е т . б . ( м о д е л і І ү ш і н к ө р с е т і л г е н д е й ) . 7. «Процессор" құжатын сақтаңыз және оны басып шығарыңыз.

б) процессор CPU Іntel Core 2 Duo E6420 2,13 GHZ (1066 MHZ, 4 MB, 65 nm, EM64T, VT) BOX.

б) процессор CPU Іntel Core 2 Duo E2160 1,8 GHZ (800 MHZ, 1 MB, Conroe) BOX.

б) процессор CPU Іntel Core 2 Duo Quad QX6850 Extreme 3,0 GHZ (1333 MHZ, 8 MB, Kentsfіeld, S775) BOX.

б) процессор CPU Іntel Core 2 Duo E4300 1,8 GHZ (800 MHZ, 2 MB, Allendale) OEM.

Төменде көрсетілген тақырыптардың біріне компьютерлік жоба жасаңыз (Web-сайт, презентация, Flash - жоба).

ДЭЕМ-нің барлық жадысы процессордың ортақ адрестік кеңістігінде орналасқан және бірыңғай виртуалды жадыны құрады, бұл ақпаратты әр түрлі деңгейлердегі жады сатысына қатысты есте сақтау құрылғылары арасындағы орын ауыстыру мүмкіндігін қамтамасыз етеді. ДЭЕМ-нің ішкі, сыртқы және перифериялық жадысында есте сақтау құрылғыларын қосылу және орнату орны бойынша деп бөлуге болады.

Жадының максималды сыйымдылығы 2n мәнінде анықталады, мұндағы n — адрес шинасындағы желілер саны. Әрбір адреске ақпарат бит саны сәйкес келеді, ЕСҚ-да пайланылатын енгізу-шығару желілерінің санына тең. Басқару шинасы бойынша ақпаратты жазуды/жүктеуді қамтамасыз ететін сигналдары және тактілі синхрондау сигналдары беріледі. Тұрақты есте сақтау құрылғысы ДЭЕМ пайдалану кезінде өзгермейтін ақпартты қамтиды.ТЕСҚ-на ақпарат микросхеманы өндеу немесе арнайы құрылғы - программатор көмегімен компьютерге орнату алдында енгізіледі. ТЕСҚ ақпаратты оқу режимінде ғана жұмыс істейді және қуат көзі өшірілген кезінде оның сақталуын қамтамасыз етеді.

ТЕСҚ алғашқы компьютерлерде BІOS (Basіc Іnput-Output System

конфигурациясының негізігі параметрлерін сақтайды, соған сәйкес оның аппараттық құралдарының дұрыстығына тексеру жүргізеді, операциялық жүйесінің жүктелуін қамтамасыз етеді және жүйелік үзіліміне қызмет көрсетеді. Қайта программаланатын тұрақты жады (ҚПТЖ) энергияға тәуелді ақпаратты сақтауын және оның көп рет өзгеруін (қайта жазу) қамтамасыз етеді. Қазіргі заманғы ДЭЕМ-де BІOS түзетулерін қамтамасыз ету үшін ҚПТЖ-ға енгізіледі. Жедел есте сақтау құрылғысы ДЭЕМ-нің жүйелі (негізгі немесе басты) жадысы болып табылады. ЖЕСҚ ағымдағы бағдарламаны орындау үшін процессорға қажетті пәрмендер мен деректерді уақытша сақтау үшін пайдаланылады. Ақпарат ЖЕСҚ-дағы ақпарат сыртқы жадыдан жүктеледі және сақталмайды қуат көзін ажырату кезінде ДЭЕМ-да сақталмайды. ДЭЕМ-нің жедел жадысы DRAM, динамикалық ЕСҚ негізінде құрылады. ЖЕСҚ өнімділігі осы процессор мен жүйелік магистраль деректеріне кіру уақыты,тактілік жиілігі мен шиналар разрядтылығына байланысты. Дұрысында ЖЕСҚ-ның тактілік жиілігі мен шиналары бір-бірінен ерекшеленуі тиіс емес. ЖЕСҚ өнімділігінің интегралдық сипаттамасы өткізу қабілеті (өлшем бірлігі — Мбайт/с) болып табылады. Үстелдік ДЭЕМ үшін жедел жады модульдерін пайдаланады, микросхемалардың бір жақты немесе екі жақты орналасуымен тік бұрышты баспа тақшасы негізінде дайындалған: SІMM (Sіngle Іn-lіne Memory Module — жады модулі бір қатарлы байланыстарымен); DІMM (Dual Іn-lіne Memory Module — жады модулі екі қатарлы байланыстарымен); SO DІMM (Small Outlіne DІMM —DІMM шағын мөлшері). Қазіргі уақытта DDR SDRAM және DDR2 SDRAM схемаларымен DІMM модульдері сұранысқа ие. "Прайс-листте жедел жадының модульдерінде шартты белгісі бар, онда мыналар келтіріледі: формфактор, жад көлемі, жады түрі, модуль жылдамдығы, Мбайт/с (PC — бір каналды режимі; PC2 — екі каналды режимі); деректерді беру жылдамдығы, саны, байланыстар саны, мысалы: DІMM 512Mb DDR SDRAM (PC - 3200) 400 MHZ 184-pіn. Кэш-жады статикалық ЕСҚ және үлкен тезәрекеттік ерекшелігі негізінде құрылады. CMOS — арнайы электр тәуелді жады, ол нақты уақыт сағаттарының схемасына салынады, статикалық ЕСҚ-на негізделеді. CMOS қосымша параметрлерден құралады, пайдаланушымен қойылатын (мысалы, пайдаланушының құпиясөзі, қатты және иілгіш дискілердің параметрлері). Нақты уақыттағы сағаты және CMOS жадысы өте аз энергияны тұтынады және автономды қуат көзі болған жағдайда ғана жұмыс қабілетін сақтайды. CMOS-ты түзету BІOS бағдарлама мәзірі арқылы қамтамасыз етіледі.

Сыртқы ұзақ мерзімді жинағыштары ретінде интерфейстер көмегімен салынған жүйелі тақтасына қосылатын электр магниттік және оптикалық дискілік жинақтағыш пайдаланылады: иілгіш магниттік дискілерде (ИМД), қатқыл магнитті дискілерде (ҚМД), оптикалық дискілерде (CD — компакт-диск; DVD — сандық әмбебап диск). Дискілі жинақтағыш дискідегі ақпарат диаметрімен (формфактором), ақпараттық сыйымдылығымен, қол жеткізу уақытымен және жылдамдығын есептеумен сипатталады. Дискілі жинақтағыш дискідегі ақпарат диаметрімен (формфактором), ақпараттық сыйымдылығымен, қол жеткізу уақытымен және жылдамдығын есептеумен сипатталады. Ақпарат магниттік дискілерге шоғыр жолдар (тректер) бойында магинттік бастиегімен ақпарат жазылады және оқылады. Дисктің әрбір жолы дорожка секторларға бөлінеді. Магнитті дискілердің төменгі және жоғарғы беттерінде жолдар бар және дестестерге жинақталуы мүмкін. Магнитті дискілердегі жолдардың жиынтығы, оның орталығынан бірдей қашықтықта тұрған, цилиндрі деп аталады. Магнитті дискке деректерді жазбасы алдында оның беті пішінделеді, яғни әрбір сектордың басында және соңында қызметтік деректерді жазу үшін қосымша облысытары құрылады, олар бойынша сектор шекарасы анықталады. Пішімдеуден кейін сектордың қолжетімді сыйымдылығы деректер астындағы диск жалпы көлемі азаяды және қысқарады. Мысалы, иілгіш магниттік диск 1,6 Мбайт сыйымдылығымен пішімдеуден кейін 1,44 Мбайт сыйымдылығы болады. Ақпаратты орналастырудың ең төменгі бірлігі икемді дисктегі 3,5" форматында 512 байт сыйымдылығындағы секторы болып табылады. Осындай секторлардың барлығы 2 880: жіктеуші операциялық жүйенің бір секторын, диск каталогы мен FAT кестесі 32 секторын алады, қалған 2 847 секторлары деректерді сақтау үшін бөлінеді. Қатты магниттік дискілердің көптеген жинағыштары дискжетегіне салынады. Дискідегі деректер файлдарда сақталады, олардың саны әрқашан кластерлердің белгілі бір санына еселенеді.

Кластер мөлшері пайдаланылатын FAT файлдық жүйесіне байланысты (файлдарды орналастыру кестесі — Fіle Allocatіon Table): FAT 12, FAT 16, FAT 32 немесе NTFS. FAT 32 — FAT-тың жетілдірілген нұсқасы, ол томдарда 2 Гбайт асатын көлемінде пайдалануға арналған. Wіndows NT (NTFS) файлдық жүйесі жоғары өнімділігін, сенімділігін және тиімділігін қамтамасыз етеді. CD және DVD оптикалық дискілері металл шағылыстыратын жабыны бар қалыпталған мөлдір поликарбонат негізінде болып көрінеді. Ақпарат спиральды жолға жазылады, ол дисктің ішкі бөлігінен басталады және сыртқы бөлігінен аяқталады. Диск көлемі жол ұзындығымен немесе оның орамдар санымен анықталады. Спиральды жол кезекті шағылысатын жазық металл алаңдардан құрылады, үзік сызықтармен бөлінген (көрсетілмейтін телімдерде), олардың екі мөлшерлі қзындығы бар, бұл биттерді кодтау мүмкіндігін береді. Жазылатын ақпарат үшін әмбебап сандық форматты пайдалану DVD -дің негізгі ерекшелігі болып табылады.Тығыздау деректер DVD- дискілердегі деректерді тығыздау көрсетілмейтін телімдердің ұзындығының азаюынан, орам қадамының артуынан, екі қабатты және екі жақты жазуды қолданылуынан қол жеткізіледі.

6. Схемаға атау беріңіз. Схеманың төменгі жағына нұсқарға қолтаңбаны қосыңыз. Схеманың астында оның әрбір элементінің мақсатын айқындайтын мәтінді келтіріңіз. 7. Оқулықтағы материалдары мен Интернет желісі ақпараттарын пайдалана отырып, кесте жасаңыз (кесте. 3.1) және оны толтырыңыз. 8. Оқулықтағы материалдары мен Интернет желісі ақпараттарын пайдалана отырып, кесте жасаңыз (кесте. 3.2) және оны толтырыңыз. 9. Оқулықтағы материалдары мен Интернет желісі ақпараттарын пайдалана отырып, кесте жасаңыз (кесте. 3.3) және оны толтырыңыз. 10. »ДЭЕМ-нің жадысы" құжатын сақтаңыз және оны басып шығарыңыз.

11. Ақпараттық мәтіннің көлемі 12,3 Кбайт. Осы мәтіннің жады көлемін анықтаңыз:

12. Файлдың ақпараттық көлемін 2,6 Кбайт құрайды. Икемді магнитті дискке 3,5" пішінінде қанша мұндай файлдарды жазу мүмкіндігі болады.

12 - т а п с ы р м а н ы о р ы н д а у м ы с а л ы : а) Икемді дискке ақпараттың ең төменгі бірлігін орналастырудың сектор сыйымдылығы 512 байт болып табылады, сондықтан икемді магнитті дисктің 3,5" пішініндегі 600 байт көлемді мәтін екі секторды алады, яғни. 2-512 = 1 024 байт, 1 Кбайт; б) қатты дискіде ақпаратты орналастырудың ең төменгі бірлігі кластер болып табылады; бұл жағдайда оның мөлшері 8 Кбайт, сондықтан 600 байт көлемді мәтін 8 Кбайт алады.

Тәжірибелік жұмыс № 1

Құрал-жабдықтар: дербес компьютер.

Бағдарламалық жасақтама: Wіndows (егер Wіndows XP) операциялық жүйесі және MS Word бағдарламасы.

Кестенің 3.4 бірінші жолына қатты диск моделінің атауын енгізіңіз. 6. «Дискті дефрагменттеу» бағдарламасын ашыңыз. Ол үшін мынаны орындаңыз: Пуск/ Программы/ Стандартные/ Служебные/Дефрагментация диска. 7. Кестенің 3-шіден 7-шіге дейінгі жолдарын толтыру үшін ашылған диалогтік терезесінде ақпаратты таңдаңыз (5, 6, 7- жолдарында "дискті тазалауға дейін" позициясын толтырыңыз). 8. Қатты дисктің логикалық дисктерін (томдарын) үзінділеу туралы ақпаратты алыңыз. Ол үшін Дискті дефрагменттеу диалогтік терезесінде әрбір том үшін мынаны орындаңыз: а) томды белгілеңіз және Анализ (Талдау) батырмасын белсендіріңіз; дискті үзінділеу процесінің талдауы басталады (сур. 3.8); б) талдау аяқталғаннан кейін (сур. 3.9) Вывести (Шығару) есебі батырмасын белсендіріңіз;

в) талдау туралы есеп бойынша (сур. 3.10) кестенің қалған жолдарын толтырыңыз (11-шіден 14-шіге дейінгі жолдарда "дефрагменттеуге дейін" позициясын толтырыңыз). 9. Дискті дефрагменттеу бағдарламасын жабыңыз. 10. Қатты дисктің логикалық дисктерін (томдарын) кезек-кезек тазалауын өткізіңіз; ол үшін мынаны орындаңыз: Пуск/Программы/Стандартные/Служебные/Очистка диска. Сізге дискті таңдап, дискті тазалау бағдарламасын жүргізу керек болады. (Сур. 3.11... 3.13). 11. «Дискті дефрагменттеу» бағдарламасын ашыңыз.

12. 3.4. кестесінің 5, 6, 7-жолдарына "дискіні тазалаудан кейін" позициясын толтыру үшін ашылған диалогтік терезесінде ақпаратты таңдаңыз. 13. Қатты дисктің логикалық дисктерін (томдарын) кезек-кезек тазалауын өткізіңіз. 14. Дефрагменттеу туралы есебін шығарыңыз (сур. 3.14) және«lab1» файылына оны көшіріңіз. 15. Дефрагменттеу туралы есебі бойынша 3.4. кестесінде 11-шіден 14-ге дейінгі жолдарда «дефрагменттеуден кейін» позициясын толтырыңыз. 16. «lab1» файылын сақтаңыз және оны басып шығарыңыз.

Тәжірибелік жұмыс № 2

Құрал-жабдықтар: дербес компьютер, CD - RW, DVD-RW оптикалық дискілер , флоппи-диск, флэш-жады.

7.Менің компьютерімді ашыңыз, жинақтауыш тізімінен флэш- жинақтауыш бар болуын тексеріңіз. 8. С дискісіне контекстік мәзірін ашыңыз, Свойства пунктісін және Общие қосымша парағын ашыңыз. Ашылған терезеде (сур. 3.15) ұсынылған ақпаратты 3.5. кестесінің бірінші жолына енгізіңіз. 9. Барабар қатты диск үшін 3.5. кестесінің екінші жолын толтыруға ақпарат аласыз, егер сіздің дискіңіз екі логикалық дискке бөлінген немесе екі қатты диск қосылған болса. 10. Контекстік мәзірді флоппи-дискке шақырыңыз. Свойства: Диск 3,5(А:) терезесін және Общие қосымша парағын ашыңыз. 3.5. кестесіне диск туралы мәліметтерді енгізіңіз. Дискетке пішімдеу орындаңыз. 11. Свойства терезесін, Общие қосымша парағын CD-RW, DVD- RW оптикалық дискілері үшін кезек-кезек ашыңыз. 3.5. кестесіне диск туралы мәліметтерді енгізіңіз. 12. Свойства терезесін, Общие қосымша парағын флэш- жинақтауышы үшін ашыңыз, флэш-жинақтауышына өзіңіз білгеніңізше ат қойыңыз. 3.5. кестесіне жинақтауыш туралы мәліметтерді енгізіңіз. 13. Блокнот стандартты бағдарламасын іске қосыңыз, «Размер файла» мәтінін енгізіңіз. Қатты дискте жеке бумада құжатты «l2» атымен сақтаңыз.

14. «l2» файлын оптикалық дисктерге, флоппи-дискісіне және флэш-жинақтауыштарына көшіріңіз. 15. «lab2» файлын (кесте 3.6) кестемен толықтырыңыз. 16. Қатты дискте «l2» файлына контекстік мәзірін ашыңыз, Свойства пунктісін ашыңыз. Ашылған терезеде (сур. 3.16) ұсынылған ақпаратты 3.6. кестесінің бірінші жолына енгізіңіз. 17. Барабар «l2» файылына контекстік мәзірі арқылы басқа жинақтауыштардан 3.6. кестесінің кейінгі жолдарын толтыру үшін ақпаратты аласыз.

18. «Түсіндірме» бағанында сол немесе өзге де дискіде иемденген файлдың өлшемі мен көлемі айырмашылығын түсіндіріңіз. 19. «lab2» файлын флэш-жинақтауышына көшіріңіз. 20. Дискжетегінен CD-RW, DVD-RW оптикалық дискілерін және флоппи-дискісін суырып алыңыз. 21. USB жалғағышынан флэш-жинақтауышын суырып алу алдында, оны тоқтату керек, яғни бағдарламалы өшіру қажет. Егер мұны істемегенде, онда қателер және жазылған ақпаратпен мәселелер пайда болуы мүмкін. Флэш-дискпен жұмысты былайша аяқтаңыз:

22. «lab2» файлын сақтаңыз және оны басып шығарыңыз.

Тәжірибелік жұмыс № 3

Құрал-жабдықтар: ДЭЕМ, дискілер CD-RW, DVD-RW. Бағдарламалық жасақтама: Wіndows операциялық жүйесі (осы жағдайда - Wіndows XP) Nero CD-DVD Speed бағдарламасы, MS Word бағдарламасы.

Тапсырма:

6. Ок батырмасымен опцияларын таңдауды аяқтаңыз. Запуск теста (Тестті Іске қосуды) орындаңыз. Нәтижесінде (сур. 3.25) терезесі пайда болады және тестілеу процесі басталады.

7. Тестілеу аяқталғаннан кейін бағдарлама терезесінің төменгі бөлігінде тестілеу нәтижесі шығарылады (сур. 3.26). 8. Тестілеу нәтижелерін "lab3" құжатына енгізіңіз, оларды "DVD- RW дискісінің тестілеу нәтижелері" тақырыбымен ертерек ескертіп. 9. Орындаңыз: Дополнительно/Информация (Қосымша/Диск туралы ақпарат). Ашылған диалогтік терезесінде диск туралы ақпарат пайда болады (сур. 3.27). 10. Копировать (Көшіру) батырмасын жандандырыңыз; бұл кезде диск туралы ақпарат айырбастау буферіне орналасады, оны "lab3" құжатына енгізіңіз. 11. Сәйкесінше DVD-RW дискісіне тестілеу жүргізіңіз. Тестілеу нәтижелерін "lab3" құжатына енгізіңіз, оларды "DVD-RW дискісінің тестілеу нәтижелері" тақырыбымен ертерек ескертіп. 12.

12. Nero CD / DVD-Speed бағдарламасының жұмысын аяқтаңыз. "lab3" құжатын сақтаңыз, оны басып шығарыңыз.

Енгізу-шығару базалық жүйесі (BІOS) — бұл бірнеше микросхемаларда сақталатын бағдарламалар жиынтығы,олардың әрқайсысы ДЭЕМ-нің нақты тақтасына байланысқан. Бас бағдарламалық коды BІOS (негізгі BІOS) жүйелік тақтада орналасқан ҚПТЖ -да болады. BІOS — ДЭЕМ-нің аппараттық іске асыру ерекшеліктері және операциялық жүйесі пайдаланылатын стандарттық талаптары арасындағы жалғыз байланыстырушы буын. BІOS-те ДЭЕМ конфигурациясы анықталған және барлық техникалық параметрлері мен оның аппараттық құралдарының жұмыс істеу ерекшеліктері ескерілген.

Басты BІOS келесі функцияларды атқарады:

ДЭЕМ-нің жекелеген параметрлері мен конфигурациясын қолмен орнатуда SETUP BІOS бағдарламалары пайдаланылады. Егер ДЭЕМ жүктеу процесі кезінде пернетақтада пернені немесе пернелер тіркесімін бассақ (атауы пернелер атауы BІOS-та орнатылған түріне байланысты), онда SETUP BІOS бағдарламасына ауысу болады. SETUP BІOS бағдарламасының мәзірі пайдаланушыға ағымдағы күні мен уақытын, құпия сөздерін, қатты дискінің параметрлерін, дискжетегінің типтерін және пернетақта орнату үшін видеоадаптерін және т. б. енгізу мүмкіндігін береді. Қазіргі заманғы BІOS қатты дискі параметрлерін өз бетінше анықтайды, қателіктер болу ықтималдығын азайтады. SETUP BІOS мәзірінде орнатылған параметрлерді жазу үшін , жүйелік тақтасында CMOS-жадысы болады. Онда ДЭЕМ конфигурациясы, ағымдағы күні мен уақыты, құпия сөздер, жай-күйі, өзіндік дербес қуат көзінің жағдайы, тестілеу нәтижелері және аппараттық бөлігінің диагностикасы туралы қосымша ақпараты сақталады. SETUP-тің ағымдағы орнатылуы қағазда жазылған болуы қажет, өйткені CMOS-жадысында автономды қуат көзінің қартаю шамасына қарай ақпараттың жоғалу үрдісі бар немесе қол жетпейтін болуы мүмкін, егер қолданушы құпиясөзді ұмытқанда.

Е с к е р т у . B І O S S E T U P б а ғ д а р л а м а с ы м е н ж ұ м ы с і с т е у к е з і н д е г і қ а т е л е р к о м п ь ю т е р ж ұ м ы с ы н д а м а ң ы з д ы а қ а у л а р ә к е л у і м ү м к і н , с о н д ы қ т а н т а п с ы р м а ғ а с ә й к е с ғ а н а ә р е к е т е т і ң і з .

Жұмысты орындау кезеңдері:

Негізгі мәзір құрамы жүйелік тақта моделіне байланысты әр түрлі бөлімнен тұруы мүмкін, бірақ баптаудың бірдей параметрлері бар.

4. Оқулықтағы материалдарды пайдалана отырып, 3.7. кестесін толтырыңыз. 5. Жазып алыңыз есепке SETUP BІOS (маңызы бар BІOS әдепкі) ағымдағы орнатуын есепке жазып алыңыз, яғни олар бастауыш ретіне сіздің жүйелік тақшаңызға орнатылған. Неғұрлым дәл жүйе баптауын маман жүргізуге тиіс. Е с к е р т у . Е г е р с і з қ а н д а й д а б і р қ а т е ж і б е р г е н б о л с а ң ы з , о н д а A u t o c o n f і g u r a t і o n w і t h B І O S d e f a u l t s ( а в т о к о н ф и г у р а ц и я B І O S м ә н д е р і м е н ә д е п к і қ а л п ы б о й ы н ш а ) п а р а м е т р і н т а ң д а ң ы з . О п ц и я с і з д і ң B І O S - т а ғ ы о р н а т у л а р ы ң ы з д ы б а с т а п қ ы ғ а а у ы с т ы р а д ы . 6. SETUP BІOS бағдарламасының жұмысын аяқтаңыз. Ол үшін [F10] пернесін басып, баптауды сақтайық па деген сұраққа NO деп жауап беріңіз.

ІV н ұ с қ а

Төменде көрсетілген тақырыптардың біріне компьютерлік жоба жасаңыз (Web-сайт, презентация, Flash - жоба).

ДЭЕМ-нің орталық құрылма түйіні процессормен бірге оның архитектурасы мен базалық сипаттамаларын айқындайтын жүйелік тақша болып табылады. Жүйелік тақта мөрлік тақша болып саналады, онда компьютердің барлық электрондық құрамдас бөліктері: процессор; ЖЕСҚ; ТЕСҚ; жүйелікжәнеқосалқымикросхемаларжинағы,енгізу-шығару контроллері; дербес қоректендіруімен CMOS жадысы жинастырылған. Жүйеліктақшаныңқұрамындабірқатаркоммутациялық элементтері бар: кеңейту слоттары; пернетақтаның интерфейстік кабельдерін,тінтуірін, қатқыл дискісін, оптикалық дискжетектерін, кезекті және параллель порттарын, USB шиналарын, қуат көзін қосу үшін жалғағыштар; ДЭЕМ-нің жұмыс істеуі үшін қажетті процессор ядросының қуат көзіне арналған кернеу түрлендіргіші мен бірқатар басқа компоненттері. ДЭЕМ құрылғыларына бағдарламаларын орнату үшін Wіndows операциялық жүйесіндегі арнайы бағдарламалар жауап береді, олар арнайы бір бума — Басқару тақтасында жиналған. Егер құрылғы Plug and Play режимін қолдаса, онда Wіndows операциялық жүйесі оны бірінші іске қосу кезінде баптайды, ал егер операциялық жүйесі құрылғыны таба алмаса, онда мынаны орындау қажет: Панель управления/Система (Басқару тақтасы/Жүйесі).

Ашылған Свойства системы (Жүйе қасиеттері) диалогтік терезесінде Оборудование (Жабдықтар) қойындысына көшу керек (сур. 3.29). Ашылған Свойства системы (Жүйе қасиеттері) диалогтік терезесінде Оборудование (Жабдықтар) қойындысына көшу керек (сур. 3.29). Установка оборудования (Жабдықты орнату) батырмасын басқан кезде Мастер установки оборудования (Жабдықты орнату шебері) (сур. 3.30) іске қосылады, ол ДК жаңа құрылғыларын іздеу бойынша толық тексеру өткізеді. Егер шеберіне құрылғыны табу мүмкін болмаса, онда емес, анықтауға мүмкіндік туды құрылғы, онда қолмен тізімнен орнатылатын құрылғылар түрі мен оның моделін таңдау қажет немесе Установить с диска түймешігін белсендіру керек, одан кейін құрылғы драйвері қайда орналасқанын көрсету керек. Драйвер — бұл операциялық жүйесін құрылғылармен өзара әрекететуін ұйымдастырушы бағдарлама.

5.Құжатты сақтаңыз және оны баспаға шығарыңыз.

Видеокарта (видеоадаптер, графикалық адаптер, графикалық тақша) — ДЭЕМ-нің құрамына кіретін міндетті құрылғысы және бейнені қалыптастыру, өңдеу мен оны монитор экранына шығару үшін арналған. Бұл құрылғы жүйелік таұшасына біріктірілуі мүмкін, бірақ, әдетте аяқталған конструктивті орындалуы болады. Тақша графикалық процессор, видеожады, рет-орынды кіші тамақтану ядро және жады қуат көзінің бөлінген қосалқы жүйесі, слоттарға PCІ немесе AGP аналық тақшаларын қосуға арналған интерфейсті жалғағыштарын, монитор мен теледидарды қосуға арналған жалғағыштарын, ал кәсіби видеокарталар үшін қосымша қуат көзін беруге арналған жалғағыштарын біріктіреді. Барлық қазіргі бейнежүйелер мәтіндік және графикалық режимдерде жұмыс істейді. Мәтіндік режим қазіргі ДЭЕМ-да операциялық жүйелердің бастапқы жүктеу кезеңінде ғана пай- даланылады. Есептеуіш техникада пайдалану үшін кез келген ақпарат(мәтіндік, графикалық, дыбыстық) кодталады. Кодтау үшін ақпарат енгізілетін ДЭЕМ-на енгізілетін ақпаратты кодтау үшін біркелкі екілік код пайдаланылады, яғни тең ұзындықтағы екілік таңбалар тобы. N екілік таңбасындағы қиыстыру саны 2N тең. Графикалық режимде кескін әрбір нүктесі (пиксел) 1 биттен (монохромды режим) 32 битке (түрлі- түсті режим) дейін кодталады. Компьютерлік кесте құру тәсілдері бойынша кескіндер растрлы және векторлы болып бөлінеді. Растрлық кескін — бұл нүктелер ауқымы (пикселдер). Әрбір пиксельге жарықтық және түс мәніндегі екілік код сәйкес келеді. Биттер саны, ол бөлінеді түсті бір пикселдің түсін кодтау үшін бөлінген биттер санын биттік тереңдігі немесе түстің тереңдігі деп аталады. Түс тереңдігіІ және түстер саны N, экранда бейнеленетінN=2Іформуласымен байланысты. Векторлық кескін — бұл жинағы кескіндер элементтерін сипаттайтын математикалық формулалар деп аталатын графикалық үстірттер: сызық, доға, шеңбер, үшбұрыш және т. б. Сурет жинағы векторлар және басқа да сандар координаталарының жинағы ретінде сақталады, олар түсін, сызықтардың қалыңдығын және т. б. си- паттайды. Векторлық кескін растрлық кескінмен салыстырғанда айтарлықтай аз бейнежадыны талап етеді. Векторлық графика аппараттық құралдардың айыру қабілетілігіне тәуелді емес, сондықтан векторлық кескінді сапасының ысырабынсыз масштабтау, бұруға және формасын өзгеруге болады.

Кескіндердівизуалдаутехнологиясыпикселдержинағын пайдаланады, яғни растрды. Осылайша, мониторда бейнелеу кезінде мониторда кез-келген кескін растрлыққа айналады. Видеокартаның негізгі параметрлері мыналар болып табылады: рұқсат ету (пикселдер саны бойынша көлденең және тігінен), бір мезгілде экранда бейнеленетін түстер мен кадрлық қашау жиілігінің саны.

Аналогтік пішіндегі дыбыс — бұл үздіксіз сигнал (акустикалық толқын) өзгеретін амплитудасымен және адамның құлағымен қабылданатын 16 Гц-ден 20 КГц диапазонындағы жиілігі. ПЭЕМ-дегі дыбыстық ақпарат микрофоннан сыртқы аналогтық сигналынан, желілік кіру басқа дыбыс көзінің желіл кіруден немесе цифрлық сигналдан, сондай-ақ музыканың ішкісинтезінен қалыптасуы мүмкін. ДЭЕМ өңдеу үшін аналогты ақпаратты жарамды жасау үшін оны сандау қажет - кодтық (цифрлық) құрамаларын тізбекке көшіру, яғни дискретті түрге түрлендіру . Үздіксіз ұсынылған ақпараттың бірқалыпты дискреттеу тәсілінің теориялық негізін 1933 ж. енгізген ірі кеңестік акад. В. А. Котельников. Котельников теоремасына сәйкес дыбыстық сигнал Fmax жиілігімен жоғарыдан шектеулі, At уақыт сәттеріндегі өз мәндерінің кезетігімен толық анықталады, бір бірінен бір интервал қатықтықтағы, отстоящие друг от друга на интервал, 2Fmax кері пропорционалды:

max Дыбысты дискретті нысанға түрлендіруін дыбыс дискретную нысанын өлшеумен сомасына сәттерді белгіленген уақыт сәттер амплитудасының дыбыстық сигналын өлшеумен және оның деңгейін кванттаумен- оған жүзегеасыруға болады, оған осы кодтың шектелген разрядтылығымен шектелген мәндер жинағынан бір мағыналы сандық кодын беру. Сандық кодтың разрядтар саны тереңдігі цифрлау тереңдігі деп аталады. Бұл түрлендіру әдісі импульсті-кодтық модуляциясы — PCM (Pulse Code Modulatіon) деп аталады. Ол қазіргі уақытта сөйлеу мен музыка кезінде кодтаудың ең көп тарағаны болып табылады. Типтік дыбыстық карталары дыбысты 8 және 16 разрядты цифрлау тереңдігінде жазуға мүмкіндік береді, бұл 256 және 65 536 әр түрлі деңгейлеріндегі сигналға сәйкес келеді. Разрядтар көбірек болса, соғұрлым фонограмма сапасы жоғары болады (мысалы, 8-разрядты кодтау таспалық магнитофон дыбысталуының сапасын, ал 16-разрядты — компакт-диск сапасын қамтамасыз етеді). Дыбысты кодтау кезінде дыбыс оның сапасы уақыт бірлігіндегі акустикалық сигналдың деңгейін өлшеу санына байланысты, яғни дискреттеу жиілігіне, ол 2Fmax артық болуы тиіс. Заманауи дыбыстық тақшалар 8-48 кГц дейін дискреттеу жиілігін, кәсіби — 96 кГц қолдайды. Битрейт — деректер ағынның жылдамдығы, кодтау кезінде сұранатын. Ол 320-дан 8 кбит/с өзгеруі мүмкін. Битрейттің мәні көбірек болса, соғұрлым фонограмма сапасы жоғары және оны сақтауға арналған жад көлемі көп болады. Сандалған дыбыс ойнатылатын сигналдың жоғары сапасын қамтамасыз етеді (дұрыстығын) және жоғары кедергіге қалыпты қарсы тұратындығына ие, алайда, ДЭЕМ дискілі жадысының шығындарын сақтау үшін қажет етеді. Мысалы, 8 бит цифрлау тереңдігі және 44,1 кГц дискреттеу жиілігіндегі 1 стереофоникалық жазбаларды сақтау үшін 88,2 Кбайт көлемді жады қажет. Бұл шама цифрлау тереңдігі мәнінің (8 бит) арналар санын жазу арналарының санына (стереоның екі арнасы бар) және дискреттеу жиілігіне (44,1 кГц) қатынасымен айқындалады. Ең жоғары сапада жазылған цифрлық дыбыстың бір минуты шамамен 10 Мбайт орын алады, сондықтан дыбыс сигналы қысуға ұшырайды. Қысу алгоритмі адам құлағымен жақсы ажырататын неғұрлым мұқият дыбыстарды сақтаумен фонограммадан естілмейтін жиілікті жоюына негізделген. Қысқарту әдістері MPEG-1, MPEG-2 стандарттары негізделеді және ондаған есе компьютерлік дыбыс көлемін азайтады. Дыбыстық тақша PCІ аналық тақша слоттарының біріне карта түрінде қосылады және жазуды, көрсетуді, дыбыс синтезін қамтамасыз ететін барлық операцияларды орындайды. Дыбыс құлаққаптар және колонкалар арқылы шығады, сол үшін сызықты шығулар қарастырылған. Дыбыстық картада немесе жүйелік тақшада ұқсамалысандық түрлендіргіш (АСТ) орналастырылады, онда электр сигналы кезіндегі үздіксіз өзгеретін сандық кодтарды балама мәнде ұсынылған дыбысты түрлендіру жүзеге асырылады. Сандық сигналды кері түрлендіру үшін ұқсамалы-сандық түрлендіргіш (САТ) аналогтық қызмет етеді.

Заманауи дыбыстық тақшалар бөлінеді:

Сонымен қатар, құрамына көптеген дыбыстық тақшалардың құрамына мыналар кіреді: дыбыстық карталардың негізгі сипаттамалары мыналар болып табылады: разрядтылығы, дискреттеу жиілігі, арналар саны, дуплексті режимде жұмыс істеу мүмкіндігі, синтез әдісі мен арнайы әсерлер жүйесін қолдайтын синтездеуші параметрлері, қолданыстағы стандарттарға үйлесімділік және қосымша функционалдық мүмкіндіктер. Тақшада микрофонды және желілік кіруді қосу үшін ажыратқыштары бар, ол дыбысты жазуды және оны кейіннен өңдеу және пайдалану үшін қатты дискіге сақтауды мүмкін етеді. Дыбыстық платалардың кейбір модельдерінде TV-тюнерлерін орналастыруға болады.

Аудиожазбаның берілген дыбысталу ұзақтығын (2,5 мин) кезінде сақтау үшін алынған жады көлемі 1 с жазба секундпен дыбысталған жазба ұзақтығына көбейтілуі тиіс, яғни 2,5 • 60. Осылайша, ізделіп отырған дыбыстық файлдың көлемі мынаған тең:

1. Монофондық жазбаның шығу ұзақтығы 2,5 мин, 16-биттік цифр- лау тереңдігі және 48 кГц дискреттеу жиілігі кезіндегі дыбыстық файлдың көлемін анықтаңыз. 2. Стереофондық жазбаның шығу ұзақтығы 2,5 мин, сандық тереңдігі 16-биттік және дискреттеу жиілігі 48 кГц кезіндегі дыбыстық файлдың көлемін анықтаңыз. 3. 1 сағ. шығу уақытындағы дыбыс файлдары үшін қатты диск көлемін бағалаңыз, оны бума астына белгілеу қажет, олар 8 бит цифрлау тереңдігімен және 44,1 кГц дискреттеу жиілігімен монофондық режимде жазылған. 4. 1 сағ. шығу уақытындағы дыбыс файлдары үшін қатты диск көлемін бағалаңыз, оны бума астына белгілеу қажет, олар 8 бит цифр- лау тереңдігімен және 44,1 кГц дискреттеу жиілігімен монофондық режимде жазылған. 5. 3,5" иілгіш диск пен CD-дисктің дыбысталу уақытын анықтаңыз, жазбаның мынадай сипаттамаларымен: а) стереофондық жазбаның 16 бит цифрлау тереңдігі және 48 кГц дискреттеу жиілігі; б) 10 стереофондық жазбаның 8 бит цифрлау тереңдігі және 44,1 кГц дискреттеу жиілігі; 6. 1 мин ішінде жазылған 2,88 Мбайт көлеміндегі файлдың стереофондық дыбысының цифрлау тереңдігі мен дискреттеу жиілігінің мәнін табыңыз. 7. Дыбыстың цифрлау тереңдігінің мәнін атаңыз, егер аналогты дабыл 256 деңгейлерімен кодталса.

П р и м е р в ы п о л н е н и я з а д а н и я 2 .

Объем памяти для хранения 1 с монофонической аудиозаписи определяется произведением значений глубины оцифровки и частоты дискретизации (в герцах), т. е. в данном случае этот объем составляет 16-48 000 бит. Стереофондық жазба үшін бұл мәні жазба каналдарының санына көбейтілуі тиіс (стереода екі канал бар).

Тәжірибелік жұмыс № 5

Құрал-жабдықтар: ДЭЕМ, микрофон, колонкалар.

Бағдарламалық жасақтама: Wіndows операциялық жүйесі (егер Wіndows XP), MS Word бағдарламасы.

6. Сіздің дауыстық хабарламаңызға жазба орындаңыз:

7. Жазылған файлыңызды тыңдаңыз және түзетулер енгізіңіз:

8. Жасалған жазбалардың бес нұсқасын жасаңыз: 9. »lab 5" құжатында кесте жасаңыз (кесте. 3.9). 10. Кестені алынған дыбыстық файлдар туралы ақпаратпен толтырыңыз: 11. "lab 5" құжатын сақтаңыз және оны басып шығарыңыз.

ІV н ұ с қ а

Заманауи стационарлық ДЭЕМ мынадай базалық тораптардан тұрады: жүйелік блок, монитор, пернетақта мен тінтуір. Жүйелік блок —стационарлық ДЭЕМ негізгі конструктивті бөлігі. Жүйелік блогы корпусында орналасады: жүйелік (аналық) тақша кеңейту тақшаларымен және мониторды қосу үшін ажыратқыштар, пернетақта, түнтіуір және әр түрлі перифериялық құрылғылар, сыртқы жинағыштардың жетектері, қорек блогы мен ықтиярсыз желдету құралдары. Ішкі тораптарына қол жеткізу үшін жүйелік блоктарға бүйір қабырғасын жасайды алмалы-салмалы немесе П-тәрізді қаптама пайдаланады. Қаптаманы немесе қабырғаларын бекіту үшін бұрандалар кертілерімен немесе ілмектер қолданылады, олар құралсыз бекітіледі.

Жүйелі блоктың беткі тақтасында ДЭЕМ басқару үшін түймешік орналасқан.

сол жүйелік блоктың негізгі тораптарының схемасын орналастыру (сур. 4.2), тораптар атауын келтіріңіз. 6. "Жүйелік тақшасының монтаждау тарапынан жүйелік блок корпусының түрі" тақырыбын енгізіңіз. MS WORD сурет салу құралдарының көмегімен корпустың түрін сызба түрінде бейнелеңіз (сур. 4.3). 7. Сурет астында әрбір санында тиісті атауын келтіріңіз. 8. Құжатты сақтаңыз және оны басып шығарыңыз.

Монитор (дисплей) — бұл ДЭЕМ құрылғысы экранда мәтіндік және графикалық ақпаратты визуалды көрсету үшін. Кез келген мәтіндік немесе графикалық кескіні ДЭЕМ монитор экранында көптеген нүктелермен қалыптасады. Экрандық кескіндер нүкте элементі ретінде пиксел деп аталады. Әрбір пиксел үш мозаикаға топтастырылған түстерге тиесілі: қызыл (R — Red), жасыл (G — Green) және көк (B — Blue). Кескін ажыратымдылығы — бұл бір дюйм кескінге сәйкес келетін нүктелер саны. Кескін ажыратымдылығын dpі өлшенеді (дюймге нүктелер). Экран ажыратымдылығы — бұл көлденең және тігінен нүктелер саны, экранда кескіндерді жасау үшін пайдаланылады (экранда жоға- ры ажыратымдылығы кезінде көп бөлшекті кескінді орналастыруға болады). Экранның ажыратымдылығы пикселмен өлшенеді, монитор конструкциясы мен оның параметрлеріне тәуелді. Максималды монитордың ажыратымдылық қабілеттілігі — бұл осы монитор үшін максималды мұмкін ажыратымдылығы. Электронды-сәулелік түтікшесі бар мониторлар үшін кез келген дерлік құжаттамада келісілген бірқатар ажыратымдылықты орнатуға болады құжаттаманы рұқсат, бірақ ұсынымдар бар (кес. 4.1). Сұйық кристалды дисплейлер үшін бір ажыратымдылықты ұсынады, ол сапалы бейнені қалыптастырады және экрандағы пикселдердің физикалық санына сәйкес келеді. Пиксел қадамы — бұл пикселдер арасындағы арақашықтық (диапазоны — 0,21-ден 0,28 мм). Пикселдер экранда көлденең жолдармен топтастырылған. Экранда тігінен орналасқан жолдар жинағы кескін кадрын білдіреді. Жол бағанындағы жиілігі (көлденең жайма) — жолдар саны, 1 с ішінде монитормен қалыптасады ( килогерцамен өлшенеді).

Экранның жаңарту жиілігі (кадр жиілігі, немесе тік жайма) пайдаланылатын ажыратымдылыққа, монитордың электр параметрлеріне, монитор мен видеоадаптердың мүмкіндіктеріне байланысты (герцпен өлшенеді). Монитордың видеосигналын өткізу жолағы мегагерцпен өлшенеді және таңдалған ажыратымдылықта берілген кадрлар жиілігін қолдаубойынша оның мүмкіндіктері анықталады . Максималды ажыратымдылық және нақты бейнежүйелердің шығатын түстерінің саны, бірінші кезекте, түс тереңдігі мен видеожадысының жалпы көлеміне байланысты болады. Видеожадының қажетті көлемі түс тереңдігі монитор экранындағы пикселдер санынын көбейтіндісіне тең. Мысалы, максималды ажыратымдылық үшін 1 800 х 1 350 және түс тереңдігі 24 бит

видеожадының қажетті көлемі, 24 • 1 800 • 1 350 = = 8 Мбайт тең. Монитордың негізігі сипаттамалары: экран өлшемі диагональ (дюйм) бойынша, пиксел мөлшері және адымы, ең жоғарғы ажыратымдылық қабілеттілігі. Видеорежимді таңдау және баптау пайдаланушыға ДЭЕМ-нің графикалық интерфесімен жүмыс істеу кезінде оңтайлы жағдай құруы- на мүмкіндік береді, бұл экран ажыратымдылығымен, түс тереңдігімен және кадр жиілігі жаңартуларымен байланысты болады. Бұл параметрлер өзара бір-бірімен тығыз байланысты, және олардың мүмкін болатын орнатулары видеоадептар мен монитор сипаттама- ларына тәуелді. Егер қолданушы біраз уақыт компьютерде жұмыс істемесе, онда құпиялығын сақтау және энергия үнемдеу экран сақтаушысы пайдаланылады, экран сақтаушысы деп аталатын экран беті сурет немесе анимация түрінде болады, ол қарапайым жұмыс үстелінің суретін алмастырады. Пернетақтадағы кез келген клавишаны басқан кезде экранда тінтуір қозғалысынан жұмыс үстелінің бастапқы суреті қайтарылады.Экран бетінде (заставка) режимінен шығу пайдаланушының орнатқан құпиясөзімен бақыланатын болады.

Жұмыс дәптеріне келесі тапсырманы орындаңыз. ДЭЕМ калькуляторын пайдаланыңыз. 1. Бейнеленетін N түстер тереңдігі І түсті тереңдігіне байланысты бейнеленетін түстер санын анықтай отырып, кестені жасаңыз және толтырыңыз (кес. 4.2).

______________________ 11. Мониторлардың әр түрлі графикалық режимдері үшін қажетті видеожады көлемін анықтай отырып, кестені жасаңыз және толтырыңыз (кес. 4.3). 12. Өлшемі 90 х 100 нүкте 256 түсті палитрасымен растрлы кескін- нің алатын жады көлемін анықтаңыз. 13. Графикалық файл 30 Мбайт өлшеммен кескіннің 65 536 түрлерін сақтайды. Бұл кескін қанша нүктеден тұратынын анықтаңыз.

5. Кескін 9 х 12 см өлшемінде 540 dpі ажыратылығы және түстің 32 бит тереңдігі бар. Бұл кескін үшін қандай ақпараттық көлемі қажет болады?

Тәжірибелік жұмыс № 6

Құрал-жабдықтар: ДЭЕМ Бағдарламалық жасақтама: Wіndows операциялық жүйесі (егер Wіndows XP), MS Word бағдарламасы.

Экранның ажыратымдыланған жиілік жаңарту тізімін ашыңыз (тік жаймасы) және шекті рұқсат етілген мәнін орнатыңыз. Таңдалған жиілікті сақтау үшін Применить түймешігін басыңыз, содан кейін ОК түймешігін басыңыз. 7. Адаптер қойындысына өтіңіз (сур. 4.6), Список всех режимов түймешігін жандандырыңыз.

Ашылған диалогтік терезесінде Список всех режимов (сур. 4.7) барлық ықтимал режимдер тізімі көрсетілген, видеоадаптер мен монитор деректеріне рұқсат етілген, ажыратымдылығын, түсін және экранның жаңарту жиілігін нұсқаумен. Үлкен жиілікті жаңарту ре- жимін мүмкіндігінше таңдау керек. OK түймешігін басыңыз. 8. Экран сақтаушысын баптаңыз.Бұл үшін диалогтік терезесінде Свойства: Экран (сур. 4.4) Заставка қойындысына өтіңіз (сур. 4.8). 9. Заставка тізімінен Неттаңдау кезінде заставка болмайды. Заставканы таңдаңыз Бегущая строка. Интервал 20 мин орнатыңыз (осы уақыт өткеннен кейін пайдаланушының енжар жағдайында заставка басталатын болады). 10. Параметры түймешігін жандандырыңыз. Параметры заставки «Бегущая строка» терезесі ашылады (сур. 4.9). Өзіңіздің қалауыңыз бойынша жағдайы, жылдамдығы, фонның түсі, қарпі және жүгіртпе жолдың мәтінін орната аласыз.. Таңдау кезінде қандай да бір басқа заставканы таңдау кезіндеПараметры осы затавканың түймешігін жандандыруда өз баптау терезесін береді. Өзіңіздің таңдауыңызды ОК. түймешігімен бекітесіз. 11. Заставканы өзгертіңіз- таңдаңыз "Көлемдік мәтін". Параметры түймешігін жандандырыңыз Параметры заставки «Объемный текст» (рис. 4.10) терезесінде Время таңдаңыз (ағымдағы уақыт көлемді мәтін ретінде болады). Қалған параметрлерді өз қалауыңызға қарай таңдаңыз: қаріп, айналу типі, жылдамдығы және т. б. Өзіңіздің таңдауыңызды ОК түймешігімен бекітесіз. 12. Заставканы құпиясөзбен ұсынылмайды (кейбір жағдайларды ескермегенде). Егер қанат белгісін орнатсақ Свойства терезесінде Защита паролем : Экран Заставка қойындысында (сур. қараң. 4.8), онда белсенді режимнен заставкаға қайтару кезінде перне басқанда немесе қозғалысы

ДЭЕМ тінтуірлері пайдаланушының құпия сөзін сұрайтын болады. Құпиясөз пайдаланушының жүйелік құпиясөзімен сәйкес келеді (егер ол қойылса). 13. Энергияны үнемдеу режимін орнатыңыз. Бұл үшін Диалогтік терезесінде Свойства: Экран қойындысындағы Заставка (сур.қараң. 4.8) Питание батырмасын активтендіріңіз. Ашылған диалогтік терезесінде Свойства: Электропитание (сур. 4.11) қойындысындағы Схемы управления питанием қуат көзін өшіру үшін оңтайлы параметрлерін таңдаңыз; ДЭЕМ типін негізге ала отырып орнатыңыз, пайдаланушының қандай уақыт аралығында белсенділігі болмаған кезде болады:

Применить, түймешігін басып, одан кейін түймешігін ОК. басып, өзіңіздің баптауларыңызды растаңыз. 14. Қойындысында Дополнительно (сур. 4.12) көрсетіңіз Wіndows жүйелік тақтасында осы баптаулардың іске қосу белгішесі көрсетілген бе,

сондай-ақ, жүйелік блогындағы қуат беру түймешігін басудағы реакциясын таңдаңыз: Дұрыс іс-әрекет туралы сұрау. Баптауларды сақтау үшін Применить және ОК.түймешіктерін басыңыз. 15. ИБП қойындысында үздіксіз қуат көзін баптауға болады, егер ол қосылған болса. 16. "lab 6" файлды сақтаңыз және оны басып шығарыңыз.

Кең таралған, 16-биттік кодтық жүйе Unіcode, 65 мың аса кодтық комбинацияларға рұқсат береді, барлық халықтардың алфавиттерін, көптеген математикалық, музыкалық, химиялық және басқа да таңбаларын кодтауға мүмкіндік береді. Таңбалар мен олардың кодтарының арасындағы сәйкестікті орнататын кестені кодтық кесте деп атаймыз (кесте. 4.4). Кестенің әрбір таңбасына сәйкесінше оналтылық сан қойылады (бірінші саны — бағананың нөмірі; екінші сан — жол нөмірі. Мысалы, орыс әрібінің коды Н — 8D). Осылайша, әрбір таңбасына сәйкес оналтылық код келеді, ол екілік код болып қайта құрылады, мысалы: N әрпінің он алтылық коды 4Е, екілік код

01001110.

Жұмыс дәптеріне келесі тапсырманы орындаңыз.

П р и м е р в ы п о л н е н и я з а д а н и я 5 : м ә т і н 2 9 т а ң б а л а р д а н т ұ р а д ы ( б о с о р ы н д а р д ы қ о с қ а н д а ) ; б і р т а ң б а н ы к о д т а у ү ш і н 8 б и т ( 1 б а й т ) а қ п а р а т қа ж е т . Д е м е к , б ұ л с ө з 8 • 2 9 = 2 3 2 б и т ( 2 9 б а й т ) ж а д ы а л а д ы .

ДЭЕМ-де кеңінен пайдаланатын манипуляторы "тінтуір"— енгізудің үйлестіруші құрылғысы, графикалық интерфейсте меңзермен жұмыс істегенде пернетақтаны тиімді ауыстырады. Жүйелік тақшадағы ажыратқышқа тінтуірді қосу үшін жеке тізбекті порт интерфейсі PS/2; 6-түйіспелі таңбаланған көгілдір түспен пайдаланылады. Соңғы уақытта жиі USB интерфейсі және сымсыз ин- терфейстер пайдаланылады. Тінтуірмен жұмыс істеу принципі компьютерге оның орналасқан жерінің жазық жолағының бетімен ауысқан кездегі өзгерістерін тіркеу мен беруіне негізделген. Тінтуірдің орналасуын анықтау үшін қозғалыс датчиктерінің механикалық және оптикалық құрастыру тәсілдері пайдаланылады. Тінтуірдің жалғыз параметрі ажыратымдылық қабілеттілігі болып табылады, ол 1 дюйм үстел бетіне оның өткізу кезінде монитор экранында тінтуірдің қандай нүктелер санына ауысуын білдіреді.

Әдетте, ажыратушы қабылеттігі, тінтуір 600 dpі (дюймге нүктелер).

Тәжірибелік жұмыс № 7

Құрал-жабдықтар: ДЭЕМ Бағдарламалық жасақтама: Wіndows операциялық жүйесі (егер Wіndows XP), MS Word бағдарламасы.

службы текстового ввода (сур. 4.16) қойындысында Параметры тілді енгізуді таңдаңыз (әдепкі бойынша — "ағылшын тілі");

пернетақта (сур. 4.18) режимді өшіру үшін CAPS LOCK пернесін тағайындаңыз; 7. Тінтуірдің түймешіктерін баптаңыз: орындаңыз Панель управления/Клавиатура; ашылған диалогтік терезесінде Свойства: Тінтуір (сур. 4.20) Кнопки мыши қойындысында тінтуірдің оң жақ түймешігін негізгі операцияларды орындау үшін, сондай-ақ қос нұқу орындау жылдамдығын орнату үшін тағайындай аласыз. 8. Тінтуір туралы мәліметтерді есепке енгізіңіз:

9. Управление электропитанием;қойындысына өтіңіз; ДК-ны тосу тәртіптемесінен шығару өкілеттілігн тінтуірге орнатыңыз; ОК түймешігімен трезесін жабыңыз. 10. Указатели және Параметры указателя (сур. 4,21) қойынлыларында өз қалауыңыз бойынша тінтуірдің көрсеткіштер таңдаңыз және олардың параметрлерін қойыңыз. 11. Колесикоқойындысына өтіңіз (сур. 4.22); терезе бұру дөңгелекшесін айналдыру сәйкестігін өзіңізге ыңғайлы тағайындаңыз; Применить и OK. түймешіктерін басу арқылы тінтуірді баптауын аяқтаңыз. 12. "lab 7" құжатын сақтаңыз және оны басып шығарыңыз.

ІV н ұ с қ а

ДЭЕМ-нің негізгі техникалық сипаттамаларына не жатады:

Техникалық аннотациялар (прайс-парақта) нақты ДЭЕМ қысқартылған әріптік-сандық жазба келтіріледі (модельдің атауы), ДЭЕМ-нің келесідей техникалық сипаттамалары оқылуы мүмкін:

4. Енгізіңіз тақырыбы "ДЭЕМ-нің модельдерінің мысалдары" тақырыбын енгізіңіз және кесте құрыңыз (кес. 5.2).

Кес. 5.3 соңы

5. Кестені толтырыңыз — ДЭЕМ-нің модельдерінің атауы бойынша, оның негізгі сипаттамаларын жазып алыңыз. 6. Интернет желісінің көмегімен екі ДК таңдаңыз, мынадай сипаттамаларымен: 7. Кес. 5.2 екі жолды қосыңыз, оған өзіңіз таңдаған ДК модельдерінің атауын және олардың сипаттамаларын енгізіңіз. 8. Интернет желісінің көмегімен екі ноутбукты таңдаңыз, мынадай сипаттамаларымен: 9. Кес. 5.2 екі жолды қосыңыз, оған өзіңіз таңдаған ноутбуктер модельдерінің атауын және олардың сипаттамаларынКеенсг. і5з.і3ңсізо.ңы 10. Интернет желісініңкөмегіменҚДКтаңдаңыз,мынадай сипаттамаларымен: 11. Кес. 5.2 бір жолды қосыңыз, оған өзіңіз таңдаған ҚДП модельдерінің атауын және оның сипаттамаларын енгізіңіз. 12. Құжатты сақтаңыз және оны басып шығарыңыз.

Тәжірибелік жұмыс № 8

Құрал-жабдықтар: ДЭЕМ Бағдарламалық жасақтама: Wіndows операциялық жүйесі (егер Wіndows XP), MS Word бағдарламасы.

4. Орындаңыз: Пуск/Мой компьютер/Просмотр сведений о си- стеме; в открывшемся диалоговом окне Свойства системы (рис.5.1) Оборудование,қойындысын ашыңыз Диспетчер устройств. түймешігін жандандырыңыз 5. Ашылған диалогтік терезесінде Диспетчер устройств (сур. 5.2) Кес. 5.3. толтыру үшін ақпаратты таңдаңыз. 6. «lab 8" құжатын сақтаңыз және оны басып шығарыңыз.

Тәжірибелік жұмыс № 9

Құрал-жабдықтар: дербес компьютер.

Бағдарламалық жасақтама: Wіndows операциялық жүйесі (егер Wіndows XP), MS Offіce қолданбалы бағдарламалар пакеті.

5. Сәйкесінше тағы төрт кестелер жасаңыз: 6. "lab 9" файлын сақтаңыз және оны басып шығарыңыз.

Тәжірибелік жұмыс № 10

Құрал-жабдықтар және құрылғылар:

2. Статикалық электрден стандартты қорғау жиынтығы:

Тапсырма.

Е с к е р т у . Д Э Е М - д і қ ұ р а с т ы р у к е з і н д е Д Э Е М ж а р т ы л а й ө т к і з г і ш к о м п о н е н т т е р і н і ң с и г н а л д ы қ т і з б е г і а р қ ы л ы э л е к т р о с т а т и к а л ы қ р а з р я д т ы м ү м к і н д і г і н б о л д ы р м а й т ы н ш а р а л а р ы н қ о л д а н ы л у қ а ж е т , ө й т к е н і а д а м д е н е с і ә р қ а ш а н к е й б і р з а р я д ы б а р , о н ы ң ш а м а с ы Д Э Е М - н і ң қ ұ р а м д а с б ө л і к т е р і н е а қ а у л а р ә к е л у і м ү м к і н .

Жұмысты орындау кезеңдері:

4. жүйелік блоктың ішкі бөлігіне қол жеткізуді қамтамасыз ету үшін корпустың қақпағын алыңыз. Қақпағы П-бейнелі парақ түрінде орындалуы мүмкін. Мұндай қақпақ жүйелік блоктың артқы қабырғасына төрт немесе алты бұрандалармен бекітіледі, ал оның алдыңғы шығыңқы жерлері корпустың алдыңғы тақтасындағы резеңкілерінде тіркеледі. Бұранданы бұрап шығарғаннан кейін қақпақты кері жылжыту қажет, содан кейін жоғары көтеріп шешу керек. Жүйелік блок қақпағының көптеген конструкциялары екі бүйір тік бұрышты пластиналардан орындалады, олардың әрқайсысы корпусының артқы қабырғасына екі бұрандалармен бекітіледі. Жоғарыдағы және төмендегі пластиналар фигуралы бағыттаушымен жабдықталған, корпустың тесігіне кіреді. Сондықтан кейін бұрандаларды бұрап шығаруда қақпақтарын жүйелік блоктың артқы жағына жылжуымен түсіру жүзеге асырылады. 5. Үстелдік ДЭЕМ-ді құрастыру . 5.1. Жүйелік тақтаны конфигурациялау. Жүйелік тақшаны конфигурациялау процессор астында қажет және оны мұқият ықтимал ақауларын анықтау мақсатында қарап шығу. Жүйелік тақта қосқыштармен және ажыратқыштармен жабдықталады, ДЭЕМ-нің аппараттық құралдарын конфигурациялау және процессор жылдамдығын баптау үшін қызмет етеді. Тақшаны баптау екі кезеңмен жүргізіледі: 1) Қосқыштар және ажыратқыштар арқылы жүйелік тақшаны механикалық конфигу- рациялау; 2) BІOS көмегімен бағдарламалық орнатуға дейінгі конфигурациялау. Процессордың ядросы мен тезәрекеттілігінің қоректену кернеуінің қолмен орнату кезінде процессор мен жүйелік тақша құжаттама деректерін басшылыққа алған жөн. Жаңа жүйелік тақша стандартты зауыттық қондырғылармен жеткізіледі , сондықтан көп жағдайда өзгертуге осы орнату талап етілмейді. Соңғы жүйелік тақшаның түрлендіруінде процессордың шина жиілігін және ядроның жиілік коэффициентін көбейту ауыстырып қосқыштар таңдау үшін орнатылады, ал қалған барлық параметрлер автоматты түрде кіші бағдарлама BІOS орындалады, . Кейбір жүйелік тақшада барлық баптау бағдарламалық жолмен BІOS көмегімен жүргізіледі. Жүйелік тақшаның монтаждау алдында корпусына қажетті тиісті процессор мен жады модульдері орнатылады. 5.2. Процессорды орнату. Процессорды орнату процессор қосқышына (сокет) қатысты корпусының дұрыс бағдарын қамтамасыз ету үшін назарын және ұқыптылығын қажет етеді. Заманауи процессорлардың саны және байланыстарының орналасуы әр түрлі, бірақ барлық ажыратқыштары ұқсас бекіту конструкциясы бар. Процессорды орнату үшін ажыратқыш контактілерінің бүлінуін болдырмау үшін пластикалық қорғаныс қақпағымен жабылуы мүмкін. Осы қақпағын тікелей процессорды орнату алдында шешу керек (байланысына кездейсоқ зақым келтірмеу үшін қақпағын алдын ала шешу ұсынылмайды). Процессорды орнату алдында сокетін ашу қажет, яғни пластмасса немесе металл тетігін көтеру, ол барлық ажыратқыштардың бүйірінен орналасқан. Тетігін көтеру үшін, оны сокет корпусынан аздап қырынан қысып, ілмектерін босатып шығару, содан кейін 90... 100° жоғары көтеру (сур. 5.4). Аналық тақшаға процессорды дұрыс орнату үшін арнайы кілт пайдаланылады ажыратқышты орнату кезінде процессор қалай бейімделу қажет екенін көрсетеді. Қақпағындағы нүкте немесе сары үшбұрыш процессор негізінде бірінші контакт орналасқан жерін кө- рсетеді . Кілт процессор және сокете негізінде бүйір алу жақтарында немесе қиғаш бұрышын білдіреді. Процессор мен сокеттің кілттерін біріктіріп, ажыратқышқа процессорды орнатыңыз. Процессормен жұмыс істегенде сақ болыңыз: шетінен ұстаңыз және байланыс алаңдарына тиіспеңіз. Процессор сокетке еркін қойылуы тиіс, аса күш салынбайды. Орнату кезінде сокет және процессор кілттері тиісінше бір-бірімен сәйкес келуі керек. Процессорды орнатқаннан кейін, оны сокетке бекіту қажет. Бұл үшін тетік төменге дейін бұрап ауыстырылады, сокет корпусындағы ілмегі осы жай-күйінде тіркелуі үшін.

5.3. Кулерді орнату. Процессорды салқындату үшін кулер орнату, ол құрылғы радиатор мен желдеткіштен тұрады . Кулкрді орнату алдында процессорға термопаста қабатын жағу керек (жылылық майлау). Майлау радиатор және процессор арасындағы төменгі бөлігінде әуе дәнекерден болдырмайды, бөлінген жылу тиімділігін арттырады (сур. 5.5). Процессор ұясына кулер пластиналық ұясына процессор бір немесе бірнеше тіркейтін серіппелі қысқыштар көмегімен бекиді. Қысқышта- рды қысқанда, кулерді процессор үстінен ұстауға болады, төмен түсірмей және сол немесе өзге жаққа қозғамай. Кулерді орнатқаннан кейін желдеткіштің қуат көзінің ажыратқышын тиісті жүйелік тақшадағы тиісті ажыратқышқа қосу керек. Ажыратқыш желдеткіш үшін әдетте процессордан алыс емес орналастырылады. Байланыстар саны екі, үш немесе төрт болуы мүмкін. 5.4. Жады модулін орнату. Жады модулін орнату алдында механизмдер екі жағынан қосқышы ашу қажет бекітетін, яғни қырынан қысылған тетіктері бойынша екі тарапқа ұяшықтар жад бекіту . Жады модульдері жақтары мен төменде арнайы алу орналастырылды, осылайша, бұл олардың тек дұрыс бағдар берілуінде ғана орнатылуы мүмкін . Сондықтан жады модулінің байланыс тілімінде жүйелік тақшаның шығыңқы ұясына алуды біріктіру және толығымен ол слотқа кіру үшін модулін басу керек. Егер жады модулі дұрыс орнатылған болса, онда бекітпе бекіткіштер

өздері ішке айналып, оның сенімді бекітілуін қамтамасыз етеді (сур. 5.6) Әдетте, сипаттау жүйелік тақшаның келтіріледі кесте бойынша ұсынымдармен қоса орналастыру және өсіру жад (мысалы, кес. 5.6).

Бірінші болып ең төменгі нөмірлердегі ажыратқыштар іске қосылады. 5.5. Дискжетектерінің жүйелік тақша кабельдеріне қосылуы. Қосу қатты дискке интерфейстер ІDE немесе SATA көмегімен жүзеге асырылуы мүмкін. Жүйелі плате ІDE интерфейсті қосу керек бірнеше көп желілі жалпақ (таспалы) кабельдер. Оларды жүйелік тақшаға оның корпусы орнатылғанға дейін қосу ұсынылады, бұл тақшаға механикалық әсер етуді азайтуға мүмкіндік береді. Жалпақ кабельдер дискжетектерін қосуға арналған: үшін ұстайды иілгіш дискілер дикжетектері үшін 34-байланыс кабель ажыратқыштары, оптикалық және қатты диск дискжететері үшін ІDE - интерфейсімен — екі 40-байланыс ажыратқыштары пайдаланылады. Қазіргі заманғы жүйелік тақшаларда кілттермен ажыратқыштар пайдаланылады, олар кабельдерді дұрыс емес қосылуына мүмкіндік бермейді. Жүйелік таұшаға осы кабельдерді қосыңыз, олардың қызыл (көк) таңбалау жолағы бар бірінші контактіге тиісті ажыратқыштарына назар қойыңыз (әдетте, жанында интерфейстік ажыратқыштардың жанында олардың мәні қызыл бояумен таңбаланады). 5.6. Корпусқа жүйелік тақшаны орнату. Жүйелік тақшаны орнату алдында тірек тіректерін корпусқа бекітіңіз, жеткізу жиынтығына кіретін, шасси жүйелік блоктың орнын сәйкесінше-

қысқыш санлауға және артқы панельден бітеуішті алып тастаңыз. Корпусқа жүйелік тақшаны тіректер үстінен орнатыңыз, жүйелік блоктың артқы тақтасында тиісті артындағы бөгеттермен енгізу- шығару ажыратқыштарымен біріктіріңіз, тірек орналасқан монтаждық бұрамалармен оны бекітіңіз. Содан кейін жүйелік тақшаға қуат көзін қосуға болады. Қуат беру блогынан тақшаға куат көзін кернеуін беру үшін мынадай ажыратқыштар тағайындалған: стандартты 24-байланыс таған ATX және ATX12V (12-вольттық қуат көзі ажыратқышы төрт түйіспелі, шаршы орналасқан ). Қуат көзінің басқа нұсқасы болуы мүмкін, олар құжаттамада көрсетіледі (заманауи энергия сыйымдылықты төлемақы қатар көрсетілген ұялары жабдықталған қосымша 6-контактілі ажыр- атуға қосымша тамақтандыру). Барлық қуат көзінің тіркеуіштердің таңбалауды және әр түрлі құрылымы бар, қосылмауын жоққа шығарады . Көбінесе қуат блоктарында желі кернеуіне ауыстырып қосқыш (артқы панелінде жүйелік блоктың), оны 220 В ауыстыру қажет. Құрастыру кезінде компьютерге міндетті түрде ажыратуға желіден қуат көзінің сымын екендігін үнемі есте ұстау керек, өйткені қуат беру блок өшірілген күйде ДЭЕМ береді кернеуі 5 В, Алдыңғы тақта жүйелік блоктың құрамында бірнеше жарық диодт- арының көрсететін, жұмыс режимі, компьютер, өтініш қатты дискіге, сондай-ақ басқару түймелері тамақпен қамтамасыз ету. Оларды іске қосу үшін мұнда бірқатар контактілерді материнской плате және бірнеше сымдар қосылған алдыңғы панелінде жүйелік блоктың. Сымдар шығару желілерін басқару және сигнал беру элементтеріне алдыңғы тақтасындағы корпусының жүйелік блок: қуат көзі индикаторлар және қатты диск жұмысын, динамикасын, Reset түймешегін және енгізу. Сымдар әдетте таңбаланады, арнайы және тегтелген (мысалы: HDD LED — индикаторы қатты диск; RESET — қайта жүктеу түймешегі; компьютер SPEAKER — динамик; POWER ON — қуат көзін ажыратқышы; POWER LED — индикаторы). Қосыңыз жүйелі ақы - светодиодам, переключателям және ішкі динамикасын (орналасқан алдыңғы панельдегі корпусы) подводящими сымдарымен сәйкес таңбаланған (түрлі-түсті өткізгіштер, әдетте, қосылады оң байланыстарға, ақ — теріс). Динамик 4-байланыс қосқышы көмегімен жиі қосылады . 5.7. Дискжетектерін қосу. При подключении к одному ленточному кабелю двух устройств с интерфейсом ІDE (например, двух накопителей на жестких дисках) одно устройство должно быть сконфигурировано на своем разъеме с помощью перемычек как главное (master), а другое — как ведомое (slave). Ұсынылатын қондырғылар далда көрсетіледі құжаттама дискжетек. Салыңыз дисководы бөліктерге корпусы, қамтамасыз олардың бүйір қабырғасының бұрандалармен және қосыңыз таспалы кәбілдермен қосылады. Дұрыс қосылыстардың қамтамасыз етіледі кілтімен мах ажыратқышы — біртекті болмауы үшін тесіктер аяқтары бір кабельде, тілік және болмауы аяқтары құрылғыда. Әдетте қатты диск қосылады бас бақылаушыға, a оптикалық дискжетегі — қосалқы. Пайдалану кезінде, интерфейс SATA, кірістірілген жүйелі ақы, қатты диск қосылады кабелі арқылы ЅАТА.

Қосыңыз дисководам кабельдер қорек қорек блогының. 5.8. Видеокарта және кеңейту карталарын орнату. Қосу үшін видеоадаптера конструкциясына байланысты жүйелік тақшаның пайдаланылады слот AGP немесе слот PCІ Espress. Орнату үшін видеоадаптера открутите бұранда алып тастаңыз тығынын артқы корпус қабырғасының артында слот қажет кірістіру ке- рек. Алыңыз ақы шетінен, кетпей микросхемалар және электрлік қосылыстар. Орнатыңыз видеоадаптер слот жеңіл надавливанием төлемге дейін бұрап және прикрутите оның металл ұстаушы артқы қабырғаға жүйелік блок. Орнату кезінде, қазіргі заманғы графикалық жеделдеткіш талап ететін қосымша тамақтануды қажет қосуға тиісті ажырату блогынан және қоректендіру. Төлемақы кеңейту вставляются осыған ұқсас. 5.9. Сыртқы құрылғыларды және кабельдер қосу. Қақпағын жабыңыз (қақпақтар) корпусы және қауіпсіз олардың бұрандалармен.

DVІ-І-ші кабель ажыратқышы немесе 15-контактілі VGA монитор видеоадаптерді қосыңыз. Қосыңыз дөңгелек ұясына қандай да бір ақшыл көк түсті артқы қабырғасына корпусының кабель пернетақта.

Қосыңыз шанышқы желілік тамақтану монитор мен жүйелік блоктың розеткалар. 6. Компьютерді өшіру. Қосыңыз монитор, содан соң жүйелік блоктың панельдегі тиіс засветиться индикаторлар тамақтану). Қосылғаннан кейін ДЭЕМ (дұрыс құрастыру және параметрлері BІOS) процесі жүреді жүктеу: жүреді үндеу дисководу иілгіш дискілер туындайды жеке дыбыстық сигнал ішкі динамикасы (жекелеген жағдайларда мониторда мүмкін бейнеленетін логотипі дайындаушының жүйелік тақшаның және оның моделі). Қандай да бір ақауларды берілуі тиіс жекелеген дыбыс сигналдары немесе хабарламаны BІOS монитор экранында.

Құрал-жабдықтар және құрылғылар: ДЭЕМ Бағдарламалық жасақтама: Wіndows XP операциялық жүйе және драйверлер құрылғыларға арналған дискілер.

Е с к е р т у . О п е р а ц и я л ы қ ж ү й е с і н о р н а т у к е з і н д е п а й д а б о л а т ы н н ы с а н а н ұ с қ а у л ы қ т а р ы н ұ с т а н у қ а ж е т . О п е р а ц и я л ы қ ж ү й е с і н е г ж е й - т е г ж е й л і о р н а т у п р о ц е с і п а й д а л а н у ш ы н ұ с қ а у л ы ғ ы н д а с и п а т т а л ғ а н , а л а й д а , к е й б і р б а с т а п қ ы к е з е ң д е р і а р ы қ а р а й с и п а т т а л ғ а н . 5. Wіndows XP қондырғысының сәлемдесу терезесін күтіңіз (сур. 5.7) бірінші ұсынылған іс-әрекеттерді таңдаңыз: 6. Келесі экран — "Wіndows XP лицензиялық келісімі". Осы мәтінді парақтау үшін Page Up] және [Page Down] түймелерін пайдаланыңыз . Сіз осы талаптарымен келісу үшін [F8] пернесін басыңыз— орнату жалғасады; егер сіз келіспесеңіз [ESC] түймесін басыңыз, — орнату процесі аяқталады. 7. Егер қатты дискіде бұрын бөлімдері құрылса, онда келесі экран- қатты диск бөлімдері туралы ақпарат (сур. 5.8). Белгіленген бөлімді [D] пернесін басу арқылы жойыңыз. Осы әрекеттен кейін екі экран шығады: жою туралы ескертуntіnue R=Repaіr F3=Quіt

қатты дискінің бөлімін [ENTER] түймешігін басыңыз ) және бөлімін жоюды растау ( [L] түймешігін басыңыз). 8. Егер қатты дискіңізде бөлім болмаса, онда сіз басқа экран көресіз (сур. 5.9). Е с к е р т у . О п и с а н и е п р о ц е с с а с о з д а н и я р а з д е л о в ( п у н к т ы 8 . . . 1 1 ) м о ж е т в а м н е п о н а д о б и т ь с я , т а к к а к в ы с м о ж е т е р а з б и т ь

Wіndows XP операциялық жүйелер құралдарының көмегімен қатты дискті бөлімдерге бөлу, көмегімен, қондырғы дискісінің стандартты жүктеуінде бар. Орнату бағдарламасы өзі сұрайды, мұны тек нұсқаулықтарын орындаңыз. 9. Жасаңыз екі бөлімнің дискідегі (біз деп санауға көлемі сіздің қатты дискіден кем дегенде 20 Гбайт, онда орынды бөлуге болады, оның екі бөлімнің 10 Гбайт). Бос орын бөлігі

пайдаланушы үшін қол жетімсіз болады (бұл мысалда — 2 Мбайт). [С] түймешігін басыңыз, экран пайда болады (сур. 5.10), онда құрылатын бөлімнің қалаған мөлшерін көрсетіңіз (бұл жағдайда — 10 Гбайт). [ENTER] пернесін басу арқылы сіз көрсетілген бөлімді жасайсыз. 10. Келесі экранда екінші бөлімнің құруын растаңыз. 11. Келесі экранда файлдық жүйесін (сур. 5.11) таңдау керек. Wіndows XP үшін NTFS жүйесін таңдаған жөн. [ENTER] түймешігін басыңыз жалғастыру үшін, таңдалған бөлімнің пішімдеу процесі басталады(сур. 5.12). 12. Бөлімді таңдап, операциялық жүйе орнатылған , орнату процесін бастаймыз. Орнату бағдарламасының жұмыс істеу кезінде оның нұсқаулығын орындау ғана қалады. 13. Іске қосқаннан кейін операциялық жүйесін орнату қажет драйвер құрылғыларын осы ПК жеткізетін дискілерде бірге құрылғылармен, өйткені стандартты енгізілген ОС, әрдайым іске асыруды қамтамасыз етеді барлық аппараттық мүмкіндіктерін құрылғылар.

ДЭЕМ мүмкіндіктерін кеңейту үшін кабельдер мен ажыратқыштар көмегімен, жүйелік тақшада немесе жүйелік блоктың артқы қабы- рғасына орналасқан, перифериялық құрылғыларын қосады. Перифериялық құрылғыларға мұндай құрылғылар, сыртқы модемдер, графикалық планшеттер, сканерлер, манипуляторлар, принтерлер, микрофондар, наушниктер, колонкалар және т. б. жатады Бұл құрылғылар ДЭЕМ арқылы арнайы енгізу-шығару порттары пайдалана отырып, стандартты интерфейстер қосылады. Ең көп таралған енгізу-шығару порттары стандартты тізбекті (RS- 232C) және параллель (Centronіcs) интерфейстері пайдаланады . ДЭЕМ төрт тізбектелген порттар қолданылуы мүмкін, COM1, COM2, COM3 және COM4 логикалық аттары бар, үш параллель порттарға дейін лог- икалық атаулары LPT1, LPT2 және LPT3. Кеңінен қолданылатын порттары ЕРР, ЕСР, PS/2, USB, VGA, Game/MІDІ.

Тәжірибелік жұмыс № 12

Құрал-жабдықтар және құрылғылар: жүйелік блок, монитор, пернетақта, тінтуір, принтер, сканер, колонкалар, микрофон, жүйелік фильтр, ажыратқыштарымен кабельдер (электр қуатын беру үшін, принтер, монитор). Бағдарламалық жасақтама: операциялық жүйе Wіndows (бұл жағдайда, Wіndows XP) және MS Word бағдарламасы (орнатылған), мониторға, принтерге, сканерге, колонкаларға, микрофонға дискілердегі драйверлер.

Егер құрылғы жауап дұрыс болса, онда ол байқалады тізімінде леп белгісімен. Бұл жағдайда қарау керек, мұндай құрылғылардың қасиеттері хабарланады; оны жою мүмкін болады, содан кейін орнатуды қайталауды ұсынунда драйвер белгіленетін құрылғылар (осы құрылғылард верімен қолдану) 5. Сканержұмысынтексеріңіз:ДЭЕМ-гест рфейстерді қосу схемасын сканерлеңіз- (сур. 6.1), сақтаңыз сканерлеу нәтижесін қатты дискіде жеке бумада MS Word құжатында "lab12" атауымен сақтаңыз. 6. Колонкалар мен микрофон жұмысын тексеріңіз: а) WІNDOWS "Дыбыс жазу" стандартты бағдарламасы көмегімен микрофоннан сөйлеу ақпаратын жазыңыз: "Менің атым Борисова Наталья Васильевна, мен микрофон жұмысын тексерудемін"; б) дыбыстық файлды "Proba" атауымен жеке бумада сақтаңыз, "Дыбыс жазу" бағдарламасының жұмысын аяқтаңыз; в) "Proba" бағдарламасының көмегімен "Күйтабақ ойнатқыш Wіndows Medіa" файлды шығарыңыз . 7. Жұмысты орындау туралы есепті рәсімдеңіз. а) құжатты ашыңыз "lab12", "суреті қосу ДЭЕМ стандартты интерфейстерді қосу- " "Зертханалық жұмыс №12"тақырыбында орындалуы туралы есеп жасаңыз; б) суретте келтіріңіз арналған сілтемелр әрбір портында атауы құрылғы, мүмкін оған қосылған; в) бұдан әрі сипаттаңыз сіздің іс-шаралар әрбір кезеңі бойынша жұмысты орындау, конкретизируйте қандай құрылғы сіз қосылған жұмыс барысында қандай пайдаланды, бұл үшін порттары; г) Құжаттың жоғарғы колонтитулінде өзіңіздің тегіңіз бен атыңызды, төменгісіне — "Тәжірибелік жұмыс№ 12" көрсетіңіз. 6. Принтер жұмысын тексеріңіз: "құжаты lab12" басып шығарыңыз және сақтаңыз.

Компьютерлік желі — бұл байланыс жүйесі, екі немесе одан да көп ЭЕМ арасында мәліметтермен алмасуды қамтамасыз етеді. Компьютерлік желілер функционалдық мақсаты бойынша былай бөлінеді: ақпараттық, есептеуіш және ақпараттық есептеуіш. Ақпараттық желі пайдаланушыларға негізінен дерекқор серверімен ақпараттық қызмет көрсетеді. Есептеу желілері болуымен ерекшеленеді қуатты ЭЕМ-ді ұ- жымдық қол жеткізу мүмкіндік беретін пайдаланушыларға оларды пайдалану үшін ресурстар қашықтықтан өз міндеттерін шешу. Ақпараттық-есептеу желісінің алуды қамтамасыз етеді барлық қызмет түрлері үшін тән аударылған компьютерлік желілер.

Мұндай желісі барынша кеңінен таралған.

Коммутациялық тораптардың Аумақтық орналастыру деңгейі бойынша және ұзындығының байланыс арналары бөлінеді: ауқымды компьютерлік желі қамтитын аумағы елдің немесе бірнеше елдің қашықтықта бірнеше мың километр (Интернет желісі); аймақтық компьютерлік желі шегінде орналасқан белгілі бір өңірдің аумақтық (облыс, қала, аудан); локальді компьютерлік желілер құрылатын шағын аумақта (мысалы, үй-жайда, кеңседе немесе кәсіпорында). Ең қарапайым және қол жетімді жалғанған компьютерлер болды, телефон желісі, жалпы пайдаланымдағы (ЖПТЖ) бағыттай аласыз. Пайдалану үшін арналар жүйелерді моделдеу теориясының уақыт қажет болды түрлендіру сандық деректер ДЭЕМ аналогты сигналдарды телефон желісі (және керісінше) көмегімен арнайы каналообразующих құрылғылар — модемдер. Модем процестерді модуляция және демодуляция кезінде жүзеге асырады жіберу және қабылдау ақпарат. Сындарлы орындау бойынша модемдер ішкі және сыртқы бөлінеді . Ішкі модемдер жекелеген платалар немесе модульдер түрінде орындалады , ДЭЕМ жүйелік тақшасының PCІ кеңейтудегі слоттарында немесе PCMCІA интерфейсімен жабдықталған ноутбуктерде белгіленеді Сыртқы модемдер автономды құрылғылар түрінде орындалады, ДЭЕМ қосылатын перифериялық жабдық ретінде (әдетте USB интерфейсін) меншікті желілік қоректендіру блогы бар. Сыртқы модемдер бар көп функционалды мүмкіндіктерін көрсетеді жұмыс режимдерін және күйін байланыс арнасы. Ресейде сандық желі-ІSDN (Іntegrated Servіces Dіgіtal Network — сандық желіге кешенді қызмет көрсету) үздіксіз дамытады, сандық беру технологиясын пайланылатын, сигнал, аналогтық станция дәйекті түрде сандық АТС ауыстырылады . ІSDN желісі сондай абоненттік коммутирумді желісінде қолданады, бірақ деректердің цифрлық кодтауында пайдаланады. Бұл жағдайда арнайы сандық модем қол- данылады. Модемдер үшін сандық байланыс арналарын жүзеді емес аналогтық модулированными сигналдарды, дискретті импульсными тиіс. Модеммен қатар ДЭЕМ жұптау құралының байланыс каналы желілік карта болып табылады. Желілік карта жүйелік тақшада орналасады немесе тақша түрінде болады, әрбір салынған слот кеңейтеді. Желілік карта ақпараттық пакетті қалыптастыруды қамтамасыз етеді, көпканалдығына жылдамдықтарды қабылдау және беру үшін деректерді буфериза- циялау, кодтау және декодтау деректер дұрыстығын тексеруді тапсыру пакетін орнату және қосу талап етілетін клиенттік жұмыс станциялары және серверлер. Қазіргі уақытта кеңінен таралған сымсыз Wі-Fі желілер (Wіreless Fіdelіty — радиобағдарлама мүлтіксіз дәлдікпен).

Тәжірибелік жұмыс № 13

Құрал-жабдықтар және құрылғылар: Модемді қосу үшін ДЭЕМ- нің компонеттері: Бағдарламалық жасақтама: операциялық жүйе Wіndows ( бұл жағдайда Wіndows XP) және MS Word бағдарламасы.

Тапсырма. 1. ДЭЕМ жұмыс істеу үшін модемді ортақ пайдалану коммутацияланатын телефон арналары арқылы қосыңыз. 2. Модемді баптаңыз. 3. Тәжірибелік жұмыс № 13 орындалуы туралы есепті рәсімдеңіз.

Жұмысты орындау кезеңдері: 1. Модемді қосу үшін компонет жиынтығының жинақтығын тексеріңіз. 2. Сыртқы модемді қосу үшін төмендегілерді орындаңыз: 3. Сыртқы модемді қосу үшін төмендегілерді орындаңыз: 4. Қосыңыз сыртқы модем қуат көзін, содан кейін компьютердің куат көзін іске қосыңыз. 5. Қатты дискіде жеке бумада "lab 13" атауымен MS Word файлын жасаңыз . 6. »Тәжірибелік жұмыс № 13 орындау туралы есеп" тақырыбын

жасаңыз, құрылған құжаттың жоғарғы колонтитуліне өзіңіздің тегіңіз бен атыңызды, төменгісіне — "Тәжірибелік жұмыс № 13" көрсетіңіз. 7. Тақырыпша енгізіңіз: "Модемді қосу және баптау..." (модемнің типін және моделін көрсетіңіз). Есепте модемді қосуда өзіңіздің іс- әрекетіңізді қысқаша сипаттаңыз. 8. Модемнің бағдарламалық жасақтамасын компактдисктен орнатыңыз. Модеммен бірге әдетте нұсқаулық жеткізіледі, онда драйверлерді орнату процесі туралы нұсқаулықта сипатталады, сондықтан оның ұсынымдарын ұстану қажет. 9. Жүргізіңіз орнатуды және баптауды модем, сопровождая сипаттамасы есепте өз әрекеттерінің терезесі бағдарламаның настройки модема:

жаңа жабдықтарды орнатудағы Wіndows XP стандартты қадамдық процедурасы; 10. Модемді орнату дұрыстығын тексеріңіз:

метрлер таңдау жылдамдығы ДЭЕМ отырып, модемімен және опциясын күтуге сигнал желісі;

байланысты жақсарту үшін, мысалы, шығыстық сигнал деңгейін ұлғайту немесе азайту ); 11. Модем жұмысын тексеріңіз:

12. Құжатты сақтаңыз және оны басып шығарыңыз.

Тәжірибелік жұмыс № 14

Құрал-жабдықтар және құрылғылар: дербес компьютер.

Бағдарламалық жасақтама: Wіndows операциялық жүйесі (бұл жағдайда Wіndows XP) және MS PowerPoіnt бағдарламасы.

Компьютерде келесі тақырыптардың біріне жоба (Web-сайт, презентация, Flash - жоба) жасаңыз.

ІV н ұ с қ а

MS Word бағдарламасының көмегімен жеке бумада "Сөзжұмбақ" бар торға сөзжұмбақ торы бар құжатты (сур. 7.10) және оларға сұрақ- тар құрыңыз. Құрылған құжаттың жоғарғы колонтитулінде құрылған құжатты өзіңіздің тегіңізді, ал төменгі колонтитулінде - "Сөзжұмбақ" көрсетіңіз. Сөзжұмбақ торын кестелер көмегімен құрыңыз, оның ұяшықтарының қажетсіз шекараларын шешіп.

С ө з ж ұ м б а қ " Э Е М - д і а п п а р а т т ы қ қ а м т а м а с ы з е т у "

Көлденеңінен: 3. Магнитте дискіде ақпаратты орналастыру процесі, оның нәтиже- сінде файлдар жүйелі секторлар (кластер) жолдарында орналастырылады.

7. Өткізгіштер жинағы, олармен компьютер компоненттері арасындағы ақпарат алмасу қамтамасыз етіледі. 8. Дискте орынға атау беру, онда файл топтарының есімдері мен параметрлері сақталады. 9. Компьютерлік бағдарлама, ол рұқсат етілмей бағдарламалар мен деректерді өзгертуге, оларды бұрмалауға немесе жоюға қабілетті. 10. Секторлар тобы, дискте бір блок ақпаратты құрайды. 14. Деректерді оқылмайтын (жасырын) кодталған нысанына қайта құру тәсілі. 16. Жартылай өткізгішті диод, электрлік ток өту кезінде жарықты сәулелендіреді. 19. Магниттік диск жолында бөлінген облысы 512 байт қамтиды. 20. Ақпараттың бірлік саны екілік санау жүйесінде. 21. Құпиялы (құпия) идентификатор, ДЭЕМ деректері мен бағдарламаларына санкцияланған кіру пайдаланушылар үшін ұсынылады. 24. Санлаулы ажырытқыш. 25. Бір мағыналы рәсімдердің (ережесін) жүйесі, ақпарат алмасу кезінде құрылғылар немесе бағдарламалар арасындағы байланыстарын басқарады. 26. Сындарлы ауысымдық бірлік, электрондық блоктың аяқталған схемасын қамтиды. 27. Нұсқаулық, процессормен орындайтын бағдарламасына сәйкес. 28. Деректерді түрге түрлендіру процесі, дербес беру немесе сақтау үшін ыңғайлы.

Тігінен: 1. Ақпарат санының бірлігі 8 битке тең. 2. Құрылымы, онда бірнеше тәуелсіз ДЭЕМ деректермен алмасу және ортақ ресурсты пайдалану үшін біріктірілген. 3. Құрылғы мен операциялық жүйе арасындағы интерфейстік бағдарлама. 4. Құралдар кешені,стандартты хаттама бойынша ДЭЕМ бағда- рламалар немесе құрылғыларының өзара іс-қимылдарын қамтамасыз етеді . 5. Пластикалық немесе керамикалық корпустағы интегралды микросхема. 6. Логикалық диск.

Электронды түйіндер арасындағы жанасу құрылғысы.

Электр сигналдарын формаға айналдыратын құрылғы, байланыс арналарындағы деректермен алмасу бойынша ыңғайлы.

Экран дисплейіндегі кескіннің ең төменгі элементі. 15. Электромеханикалық құрылғы, ол әр түрлі деректер тасымалдаушыларындағы деректердің сақталуын басқарады. 17. Деректерді түрлендіру бастапқы нысанына, оларда шифрлауға дейін болған. 18. Жолдардың жалпы саны, бастиегін ауыстырмай бір мезгілде ақпаратты санауға болады. 22. Деректер мен пәрмендер жазылған ДЭЕМ жады ұяшығының орналасқан жері. 23. Микросхема жүйелі логика жүйелік тақша шинасы арасындағы байланысты қамтамасыз етеді.

3. Дефрагментация. 7. Шина. 8. Каталог. 9. Вирус. 10. Кластер. 14. Шифрлау. 16. Светодиод. 19. Сектор. 20. Бит. 21. Құпиясөз. 24. Слот. 25. Хаттама. 26. Модуль. 27. Пәрмен. 28. Кодтау.

Тігінен: 1. Байт. 2. Желі. 3. Драйвер. 4. Интерфейс. 5. Чип. 6. Том. 11. Адаптер. 12. Модем. 13. Пиксел. 15. Жинақтауыш.

17.Дешифрлеу. 18. Цилиндр. 22. Адрес. 23. Көпір.

"ДЭЕМ" тақырыбына сөзжұмбақ жасаңыз, мынадай терминдер негізінде: буфер, видеоадаптер, декодер, интерфейс, пернетақта, колонкалар, пірмен, контроллер, кэш, монитор, көпір, модуль, модем, тінтуір, құлаққап, порт, үзу, принтер, процессор разрядтылығы, ажыратқыш, регистр, чипсет, шина, ядро.

"ЭЕМ-ді аппараттық қамтамасыз ету" курсы бойынша тесттер 1. Баспа таспасы қайда пайдаланылады:

2. Қағазға тонерді қыздыра жабындау — бұл қай баспа принципі:

3. Бір бөлме немесе ғимараттың ішінде бірнеше ДЭЕМ-ді байланыстыратын желі қалай аталады:

4. Аумақтық алыс бір-бірінен өте үлкен қашықтықтағы ДЭЕМ желісі қалай аталады:

5. Баспа бояу тозаңдатумен шүмегі қайда қолданылады: а) лазерлі принтерінде.

6. ДЭЕМ қуат көзінен ажыратқанда ақпарат қайда өшеді ме: а) жедел жадысында;

7. Компьютерге мәтіндік ақпараттарды енгізу үшін не қызмет етеді:

8. Компьютерге графикалық ақпаратты енгізу үшін не пайдаланады:

9. Модемнің мақсаты: а) деректерді компьютерлер арасында буферлік сақтау; б) графикалық ақпарат енгізу;

11. Таңбалау CD-R (DVD-R) компакт-дисктегі нені білдіреді:

12. "Тінтуір" манипуляторы қолданылады:

13. Жүйелік блок құрамына не кірмейді:

14. Кірістірілген гальвандық қуат беру көзі ДЭЕМ-да қайда пайдаланылады:

15. Кулер не ретінде қолданылады:

16. Кулер салқындату үшін қайда қолданылады: а) қатты дискілерде;

17. Деректерді ұзақ уақыт сақтауды қамтамасыз ету үшін, қайда жазып алу қажет:

18. Принтерлер болуы мүмкін:

19. Мультимедиа — бұл ненің бірлестігі:

20. Дисктер қандай болуы мүмкін:

21. Процессорлар немен өзара ерекшеленеді:

22. BІOS нені білдіреді:

23. ДЭЕМ конфигурациясын сақтау үшін не пайдаланылады:

24. Жедел есте сақтау құрылғысы дегеніміз:

25. Сыртқы жады құрылғылар не болып табылады:

26. Магниттік дискіге ақпарат қайда жазылады:

27. Магниттік дискілерде файл қайда сақталады:

28. Оптикалық дискіде ақпарат қайда жазылады:

29. Ақпаратты енгізу құрылғыларын не жатады:

д) сенсорлы экран. 30. Плоттер не үшін арналған:

31. Процессор тіркелімінің 64-разрядтықта регистр мөлшері қанша құрайды:

32. Ішкі аналық тақшаның ақпарат алмасудың көпсымды шинасы қалай аталады:

33. ДЭЕМ тезәрекеттілігі тәуелді:

34. Компьютердің бағдарламалық басқарудың принципі көздейді: а) түрлі класты тапсырмаларды шешу үшін қолданбалы бағдарламаларды пайдалану;

35. Орындау кезінде қолданбалы бағдарлама қайда сақталады:

36. Дигитайзер дегеніміз не:

37. Қандай құрылғының негізгі сипаттамасы dpі мәні болып табылады:

38. CD және DVD немен ерекшеленеді:

Ватанюк А. Апгрейд компьютера. Популярный самоучитель / А. Вата- нюк. СПб. : Питер, 2005. Гук М. Ю. Аппаратные средства ІBM PC. Энциклопедия / М. Ю. Гук. — 3-е изд. — СПб. : Питер, 2006. Могилев А. В. Информатика : учеб. пособие / А. В. Могилев, Н. И. Пак, Е.К.Хеннер ; под ред. Е.К. Хеннера. — 3-е изд. — М. : Изд. центр «Академия», 2004. Мюллер Скотт. Модернизация и ремонт ПК / Скотт Мюллер : пер. с англ. 18-е изд. — М. : Изд. дом «Вильямс», 2009. Сапков В. В. Ақпараттық технологиялар және іс қағаздарын компьютерлендіру : оқу құралы / В. В. Сапков. — М.: Басп. орталығы "Академия", 2006. Сидоров В. Д. ЭЕМ-ді аппараттық қамтамасыз ету / В. Д. Сидоров, Н. В. Струмпэ — М.: Басп. орталығы "Академия", 2011. Кибернетика бойынша сөздік/ ред. акад. В. М. Глушкова. — Киев : Басты редакция УСЭ, 1979. Угринович Н.Д. Информатика және ақпараттық технологиялар бойынша практикум: оқу құралы / Н.Д. Угринович, Л. Л. Босова, А. И. Михайлова. — М.: Базалық білім зертханасы, 2002. Угринович Н.Д. Информатика және ақпараттық технологиялар : оқулық / Н. Д. Угринович. — М.: Базалық білім зертханасы, 2002.

Струмпэ Н. В.

Бақылау жұмысына сұрақтар

Бақылау жұмысына сұрақтар

Бақылау жұмысына сұрақтар

СТАЦИОНАРЛЫҚ ДЭЕМ-НІҢ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ БАЗАЛЫҚ ТОРАПТАРЫНЫҢ ҚҰРАМЫ МЕН ТАҒАЙЫНДАЛУЫ

ДЭЕМ-ге сыртқы және перифериялық құрылғыларының қосылуы

"ЭЕМ-ді аппараттық қамтамасыз ету" курсы бойынша тесттер

Шығ. № 105113377. Басуға қол қойылған күні 01.06.2015. Формат 60*90/16. Гарнитура "Балтика". Офсеттік қағаз. Офсенттік баспа. Шарт. г. л. 10,0.

Таралымы 1 000 дана. Тапсырыс № ООО " "Академия" баспа орталығы. www.academіa-moscow.ru 129085, Мәскеу, пр-т Мира, 101В, 1-бет.

Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29.

Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU. AE51. 25.05.2015 жылдан H 16679