[1.1 мәтін] Адам Ата, Хауа Ана - күллі адамзат осы екеуінен өрбіп-өнген. Бұл Адам Ата мың жасап, өз ұрпағының қырық мыңға саны жеткенін көріп өлген. Бел баласы Шиш (Шит) тоғыз жүз он екі [912] жыл жасап өлген. Оған бел бала - Ануш (Анош, Анфш). Бұл Ануш та тоғыз жүз он екі [912] жыл жасап өлген. Мұның бел баласы Қайнар (Қинан) сегіз жүз қырық [840] жыл жасап өлген. Қайнардың бел баласы Майлыауыл (Михайл, Майхауил) тоғыз жүз жиырма [920] жыл жасап өлген. Майлыауылдан туған Жарты тоғыз жүз алпыс [960] жасап өлген. Бұл Жартыдан бүтін болып Ыдырыс (Идрис) пайғамбар туған. Бұл жалғанның жүзінде төрт жүз жыл [400] тұрып, тірілей аспанға ұшып, өрлей-өрлей Ұшпаққа барып, сонда тұрып қалған. Бұл Ыдырыстан мұнда қалған бала - Мұтұшалық. Мұның қандай жасағанын білген жан жоқ. Қазақтың айтып жүрген: Нұх пайғамбар дарақтан кеме жонған, Кемесінің түбін тышқан тескен, - деп жүрген жарапазаны,- осы жарықтық. Мұның заманында бұл дүние малға да, басқа да толған. Онан соң қайтып ондай толған, жетілген емес. Тіпті дүниенің жүзіне сыймай кететін болған соң, Топан суы тасып, бір наубіт болған. Бұл Нұх пайғамбардан үш бала қалған: Хам, Сам, Жаппас (Жаббас). Хамның ұрпағы: Һинді, Зеңгі, Хабаш. Көмірдей қара жұрттың бәрі мұнан өсіп-өнген. Сам ұрпағы - Араб, Ажам. Жұлдыздай көп пайғамбарлар арабтан шыққан. Тарихтарда зор атақ алған патшалар Ажамнан шыққан. Бұл айтылғаннан басқа Адам ұрпағы Жаппастан өрбіп-өнген. Тарихтан көрген, атын білетіндеріміз: Түркі, Хазар, Сақлаб, Рус, Минкі (Мың). Шын, Кимари, Тарыф (Тарых) - бәрі де алды-алдына ел болып, жұрт болып, өсіп-өнген. Бұл Жаппас ұрпағы ең жасы үлкені Түркіні хан көтеріп, соның аузына қараған. Мұның тұқым нәсілінен болған ханлар «хақан» аталды. Түркі заманында көшіп-қонып жүретұғын жұрт болды. Өзі Ыстықкөлді ұнатып, сонда тұрақтады. Қазақ: «Жолым үй» - дейді. Керегесі жоқ қос, баспаналары болды. Бала-шаға, ұрпағы көп болды. Түтік деген баласын көзі тірісінде орнына отырғызып, өзі «Барса Келмеске» кетті. Түтік те тұрақты, табанды патша болды. Асқа тұз салуды осы Түтік ұғындырды. Бұлардың заманы Ажам патшалары Кеймарыспен тұстас болды. Бұл Түтік екі жүз қырық [240] жыл жасап, Еділше дейтұғын баласын орнына отырғызып, ата-бабаларын іздеп кетті. Бұл Еділше де көп жасап, орнына Деббақой деген баласын отырғызып, алды-артына қарамай, о да жөнелді. «Деб» - деген сөзі «тақ үсті», «Бақой» - дегені «ұлыстың ұлығы» дегені екен. Бұл Деббақой баласы Киік ханды орнына отырғызып, жөнеліс қылды. Киік хан баласы Алыншыны (Аланшыны, Алтыншыны) орнына ие қылып, баратын жағына бет түзеді. Нұх пайғамбардан Алыншы заманына шейін жұрт әуелден мұсылман (пұсырман) еді. Алыншының заманында алаң болды. Алаңдықпен тұрмады, ылаң (елең) болды. Ата-бабаларының жол-жобасынан айрылды. «Ит семірсе, иесін қабар» - дегендей күй болды. Жанкүйер жақсы көретұғын жандары өлсе, қуыршақ жасан, астың алдын соның алдына қоятұғын қылып, құшақтап, сүйіп, әркім ойына келгенін қылып, жұрт бұзалаңдары бара-бара сол қуыршақтарға шоқынатын, табынатын болды. Алыншы ханның қатыны егіз бала тапты. Екеуі де еркек ұл болып туды. Бірінің атын -Мұғол (Моғол), бірінің атын - Татар қойды. Бұлар өсіп ер жеткен соң, өзіне қараған ел-жұртын екі балаға енші қылып бөліп беріп, екеуі екі жұртқа хан болды. Татар ханлығы жеті атасына шейін келді. «Екі қошқардың басы бір қазанға сыймақшы емес». Мұғол, Татар балаларының бір-біріне жаулығы қазақ пен қалмақтай болды. «Мұғол» мәнісі - «мұңлы, қайғылы» деген сөз деседі. Бұл Мұғол ханлығы тоғыз атаға шейін келді. «Түркі халқының ішінде әр нәрсені тоғыз-тоғыздан қылу, санның толығы -тоғыз» - деп, сондықтан болған деседі. Мұғол көп жыл патшалық қылды. Төрт баласы болды: Қарахан, Өзхан, Көзхан, Көрхан. Мұғол Қарахан деген баласын орнына отырғызып, хан көтеріп, «Шүу!» - деп, зып ете түсті. Қарахан ірі дөкей хан болды. Ол заманда: «Ертағы», «Кертағы» - дейді екен. Бұл заманда: «Ұлытау», «Кішітау»- дейді. Жаз болса, сол жерлерді жайлады. Қыс болса, Қарақұм, Сыр суының жағасын қыстайды. Қарахан заманында бір пұсырман жан «емге іздесе, табылмайтұғын» еді. Қарахан бәйбішесінен бір ұл бала туды: айдан әдемі, күннен көрікті, судан сұлу. Үш күн, үш түн емшек ембеді, туған шешесінің қарасын егіз екі көрмеді. Тек шешесінің көзі ілініп кетсе, түсіне кіріп:

Анасы түсінің мән-жайын жанға айтпады, жасырды. Алыншы хан заманынан бері қарай бір пұсырман жоқ еді. Баласы пұсырман болса, әкесі өлтіріп тастайды, әке пұсырман болса, бала өлтіріп тастайды. Ол шақта Мұғол жұртының рәсім-ғадеті бір жасқа толмай, балаға ат қоймайтұғын еді. Бала бір жасқа толды, басқаның баласының он жастағысындай толық болды. Қарахан жұртқа сауын айтып, ат шаптыратұғын зор тамаша той қылды. Той күні баланы мерекеге келтіріп:

Бала жұрттан бұрын өзі сөйлеп қоя берді:

Естіген, көрген жұрт таң қалды:

«А!» - деп тілі шыққанда:

Естіген жанның бәрі:

«Алла»- араб тілі. Жеті ата, жетпіс пұштында (поштонда) араб тілін Мұғол жұрты естіген емес. Құдай өзі Уызды жаратуда уыз қылып жаратқан екен. Уыз ер жетті, жігіт болды. Қарахан өзінің бір туысқан інісі Көрханның қызын алып берді. Уыз кісі жоқта қатынына айтты:

Уыз бел шешіп, қойнына жатпай кетті. Жұрт аузында сөз бола бастады:

Бұл сөз Қараханның құлағына тиіп:

Оған да айтып еді, о да: «Алдыңғы арба қайдан жүрсе, соңғы арба соның ізімен жүреді»-деген бар ғой, солай болды. Мұның да қойнына жатпай кетті. Айлардан ай өтті, жылдардан жыл өтті. Уыз бір күн ит жүгіртіп, құс салып, күні бойы аң аулап, үйіне қайтып келе жатса, әкесінің інісі Көзханның тағы бір бойжеткен қызы көп қатындармен, өзімен бастас қуыршақ дос қыздарымен бірге көлге кір жуа барып, қайтып келе жатқандарында Уызға оқтай ұшырасып, Уыз қызды оңаша шетірек шығарып, бұрынғы қатындарымен тұз еңбегі жараспағандығын айтты:

Үйге келе әкесіне кісі салды:

Әкесі:

Уыз мұны жанындай жақсы көрді. Бірді-екілі жыл өтті. Бастапқы екі келін төркіндеп келген әйелдердей: «Ханның келін-кепшегі» - дегенге мәз болып, сопайып отырып қала берді. Уыз өзінің бала күнінде төсекте бірге жатысқан, асық ойнап, сақа мен деней атысқан, бір үзім нан болса, бөліп татысқан құрбы-құрдастарымен: «Елсіз жерден аң аулап келеміз!»-деп кетісті. «Аң көздің құрты ғой», көрінген аңды қуа-қуа ел-жұрт ойларынан шығып кетіп, жуырда қайта қоймай, кешікті. Қарахан баласы жуырда келе қоймаған соң, іші пысты. Қатын-қалаш, келін-кепшектерін қонаққа шақырып, «шөлен (шолан) тамақ» деген тамақ берді. Хан бәйбішесінен сұрады:

Бәйбіше:

Қатын-қалаштан араға кісі жүргізіп, келіндерден сұратты. Бұрынғы екі келіні айтты:

Қарахан бұл сөзді естіген соң, жұртын жиып, көпке есіттірді. Көп жағасын ұстап, шошыды:

Бұл сөзді Уыздың соңғы алған қатыны естіп, Уызға хабар жіберді: «Әкесі өлтіргелі, қарашығын батырғалы бара жатыр. «Қатын-ердің жеті дұшпаны» - деген. «Үйде қатыным қалады - ау!»- деп, алаңдамасын, басының қамын қылсын! Өзі тірі болса, қайда барса, бір қатын табылар!- деп.

Бұл хабар барған соң, Уыз да елге кісі шаптырды:

«Партия»- десе, жаны құмар бурыл бас, көктұқыл қауқылдаған шалдар Қараханға қарай гулесіп жөнелді. «Жас-жастың тілеуі бір, жібектің түйіні бір!»- деп, жастар, замандастар, құрбы-құрдастар Уызға барды. Қараханның туысқан бауырларының бала-шаға, өндірдей жастары көп еді, көтеріле бәрі Уызға кетті. Уыз оларға: «Айғыр» - деп, ат қойды. «Айғыр» - түркі тілі, мәнісі: «шап етіп, жабысқыш» - деген сөз. Ұйғыр деген халық - солардың жұрағаты. Әке мен бала айдалада ұрыс-төбелес бастап соғысты. Бір болысушы жанға көрінбей келіп, Уызға болысты. Болысқандық белгісі сол, Қараханға оқ тиіп, аттан мұрттай ұшты. Ол заманда «оқ», «жақ» дегенді жұрт көрмеген, білмеген нәрсе. Қарахан халі бітіп қалған соң, қасындағылар үркіп, шошып қашты. Уызға ергендер сол бойымен топтанып келіп, Уызды атасының орнына таққа отырғызып, хан көтерді. Уыз хан болған соң:

Қараханға қараған, бағынған ел де көп еді, бағынбаған ел-жұрт та көп еді. Соларды өзіне бағындырып қарату үшін қосын жасап, аттанып: «Пұсырман болдық!» - дегендерін аман қойып, сыйлап, болмағандарын шауып, шаншып, талап, өздерін өлтіріп, «қызын - қатын, қатынын-отын, ұлан-ошағын жетім қылып», пұсырман болғандарға олжа қылып үлестірді. Пұсырмандыққа мойындағандары Уыз ханға бағынды. Мойындамаған тоң мойын шу асаулары Татар хандарына барып, қорғалады. Татарлар да көп жұрт болып, өсіп-өніп, Шүршітке жақын маңайлас отырушы еді. Шүршіт деген көп жұрт, кент салған, шаһар салып, атар-шақар болған. Қытайдың темірқазық жағында. Һинд, тәжік: «Шын» - деп атаған. Патшаларын «Фағхор» («пағпоур») атап, «Фағқор-Шын» - аталған мақтаулы жұрт болған. Уыз хан аттанып, Татарды шапты. Татар көп қосын жасап ұрысты. Уыз қолы басым болып, Татар қосыны бәсең болып, Уыз жеңді. Олжа көп түсті. Айдап қайта қоятұғын мал емес, тастап кетуге көзі құрғыр қимай, көпте не жоқ, бір шебер кісі екі аяқты арба жасады. Арбаға: «Қаңқ-қаңқ» - деп ат қойды. Жүргенде, қаңқылдағанынан - оны жасаушыны «Қаңқылы» - деді. Бұл күнгеше ат қалды. «Қаңлы» деген жұрт - соның ұрпағы, жұрағаты. Уыз хан жетпіс екі жыл мұғол-татармен жауласып, жетпіс үш жылда бәрін өзіне бағындырып, Пұсырман қауымына кіргізді. Сонан соң жүріс қылып, Қытайды алды, Шүршітті алды, Таңғұтты алды. Таңғұтты тәжік: «Дибет» - деп те айтады. Сонан кейін барып Қарақытайды алды. Қарақытай атанғаны - кісілерінің өңі-түсі Һинді халқындай қара түслі болады екен. Һиндістан мен Қытайдың аралығында болады екен. Бұлардан әрі дүние айналған мұхиттың жағасында заңғар биік тауларда қоныс, тұрақ қылған жұрттар бар екен. Патшаларының аты «Итбарақ» екен. Солармен соғысты. Итбарақ хан басым шықты да, Уыз қосыны бәсең тартып, жеңіліп бара жатқан соң, қашты. Ұрысқан жерінің бір жағында ағатұғын екі дария бар еді. Сол дарияларды көрген соң Итбарақ хан қосыны қайтып кетті. Уыз хан қосыны есін жиып, етегін жауып, демалып, қашқан-босқан, қалған-құтқанын жинады. Ол заманда соғысқа аттанғанда, қатын-қалаш, бала-шағасын қалдырмай, бірге алып жүреді екен. Уыз ханның бір өзіне жағымды жігіті бар екен. [Ол] соғыста өлген екен де, қатыны қашып құтылып, ел соңынан келіп, үйірін тапқан екен. Өзі буаз екен, толғақ тұтып, баспаналауға үй жоқ, бір іші қуыс, шірік ағаштың ішіне қорғалап, босанып ұл тапты. Ол заманда іші қуыс шірік ағашты: «Қыпшақ» - деп атайды екен. Уыз хан бұл баланың атын «Қыпшақ» қойып, өзі бала қылып алды. Осы бала өсіп, жігіт болған соң, қолбасы қылып, көп жігіт-желең беріп, Орыс, Ұлақ (Олақ), Башқұрт, Мажар жақтарына жауласуға жіберді. Бұл айтылған жұрттар «Тең» деген судың бойында болады екен. Қыпшақ келіп, Орыс, Ұлақ, Башқұрт, Мажарды - өзіне қаратып алып, үш жүз жыл патшалық қылды. Бұған қараған ел «Қыпшақ елі» атанды. Тең, Еділ, Жайық,- осы үш судың өлкесінде төрт жүз жыл тұрақ қылып, тарихларда «Дешті Қыпшақ» атанды. Уыз хан Итбарақ ханнан жеңіліп қашқандығын ар-намыс көріп, он жеті жыл арада өткеннен кейін, қайта қам қылып, аттанып барып, ұрысып, Итбарақ ханды өлтіріп, елін жебір-жесір қылып шауып: «Пұсырман болдық» - дегеніне тимей, болмағанын қырып, қиратып, ордасына қайта келіп түсті. Сондағы «Орда» деп жүргендері - керегесіз ағаш шаншып, кигіз жапқан жолым үй. Уыз хан Мұғол, Татар елінің азаматын жинап, Талас, Сайрам, Ташкентке аттанды. Ол заманда бұл айтылып отырған шаһарлар шаһар болып ат атанған емес. Басы Қожакент, аяғы Өзкент - Шыршықтың бойында «тоқсан мың үйлі Қыбырай Дүрмен» деген жұрт бар екен. Бір шеті: Шымкент, Сайрам; бір шеті - Түркістан,- «Қырық қақпалы Қарашық» аталған жұрт бар екен. Отырықшы болған халықты «Кент халқы» деп атайды екен. Не десе, о десін. Осы айтылған жер - суды, отырған жұртты – бәрін өзіне қаратып, алты айда апа-сапа қылып, Зарафшан, Аму суының бойындағы жұртты жайластырып, Құндыз, Талқан, Балқ, Бадахшаннан арман асып, Ғұр (Ғур) уалаятының үстіне барды. Зымыстан қыс түсіп, күн суық болып, қар қалың жауып, қосы-қолаңды қосын жүруге жол ауырлық қылып, жұрт жүдеубас болайын деді. Өктеп отырып жүріп барып, Ғұрды алды. Жыл (жел) шығып, жаз болды. Қосын санына қараса, бұрынғыдан аз болды. «Бұл қайда қалды?» - десе, қардан жүре алмай,тау арасында қалған екен. Жаз шыққан соң келіп қосылды. Хан оларға:

«Қарлық» деген жұрт солардың жұрағат, үрім-бұтағы дейді. Бұл күнгі атымен атай берейік. Кабул, Ғызойын, Кашмир дейді. Алды бәрін өзіне қаратып. Балқ, Бадақшан үстімен Бұхара, Самарқан топырағын басып, қайтып келіп, Мұғолстан жұртына орнықты. Бір жыл жатып, тынығып, екінші жыл Иран, Шам, Мысыр жұртын ойға алып аттанды. Ол күнде Талас бойы отырықшы жұрт болған екен. «Талас»- шаһарға қойылған ат екен. Таласта жатып алды. Артын қоғамдап жинағанда, жұрттан кейін қалған бір үйлі-баранды болған, өзі жалғыз үй қалған біреуді тауып ап келді.

Уыз хан бұған ат, азық, ешкі, лақ, қой, қозы беріп:

Сонан «Қалаш» атанып, бұ да өсіп-өніп, көп жұрт болды, «Қалаш елі» атанды. Бүгінде «Халаж»- деп атайды. Мауралнаһрда үрім-бұтағы көп жұрт болып өсті. Аймақ елімен аралас болады. Қорасанда, Ғирақта да халаждар бар. Ол шақта Иран, Тұранда атақты патша жоқ (иоқ) еді, Кеймарыс өліп, һушаң (Хоушаң) таққа отырмаған күні еді. «Өз үйіне әркім өзі қожайын. Үй басы - қара хан» аталған заман еді. Бассыз елді баудай орып, қирата берді. Ғирақ, Ғараб, Әзербайжан, Армен, Мысыр, Шамға шейін алды. Бір заманда дәуірі жүрген, бақталайы жоғары өрлеген патша болды. Уыз хан Шам аймағында тұрғанда, алтыннан жақ жасатты, күмістен оқ жасатты. Өзі жақсы көретұғын, күндіз-түн қасынан қалмай бірге жүретұғын бір жігітінің қолына берді:

Бір жыл өткен соң, бәйбішеден туған үш баласын шақыртты. Бірінің аты - Күн, бірінің аты - Ай, бірінің аты Жұлдыз екен.

Бұлар кеткен соң тоқалдан туған үш баласын шақырып алды. Бірінің аты - Көк, бірінің аты - Тау, бірінің аты - Теңіз екен. Алдыңғы балаларына айтқан сөзді айтып, бұларды да аң аулауға жіберді. Бірсыпыра күн түзде жүріп, Ай, Күн, Жұлдыз алтын жақты тауып алысып, адам көрмеген аңдарды мұрнынан тізіп, үйіп-төгіп алып келісіп, әкелерінің алдына қойды. Соңғы кеткен балалар да:

Хан балаларының оқ, жақ тауып алғанына қуанып:

Сонда сол тойда жұрт көзіне түсіру үшін, уық, шаңырақ, керегелі кигіз үйді жасатты. Ағаш біткеннің басын алтынды қылып, аяғын күмістен жасатты. Лағыл, иақұт (жақұт), зумурат, фируза, дүр. Бұл тастардан сол үйге қадалмай, орнатылмай қалғаны жоқ (иоқ).

Уыз хан жүз он алты жыл патшалық қылып, Хақ - Рахметке барды. Уыз ханның тұңғышы Күн хан патша болды. Ұйғыр елінен бір Құлқожа (Қылқожа) деген кемеңгері бар еді. Соның қас-қабағының ыңғайымен іс қылды. Күн хан атасы жасатқан алтын орданы тіктірді. Тоғыз жүз жылқы, тоғыз мың қой сойдырды. Былғарыдан тоқсан тоғыз саба тіктіріп, тоқсанына қымыз, тоғызына арақ толтырды. Жұртына қырық күн шүлен тамақ беріп: «Ата көрген оқ жонар. Ана көрген тон пішер!»- деген сөзді орнына ақтан тигізген оқтай келтірді. Кигіз үйді қолдан жасатып, жұртқа өрнек-өнеге қылған Уыз хан болғандықтан: «Кигіз туырлықты, Уыз үйлі» - атанып қалды. Және: «Түркіден дәл өзіме шейін тоғыз атаға хандық үзілмей келді. Және өзімнен кейін тоғыз атаға толғанша үзілмейді!»- деп, «тоғызды» толық сан қылды. Қазақта киіт те тоғыз, сыйыт та тоғыз - сонан жол-жоба болып қалды. Уыздың алты баласынан - жиырма төрт немере болды. Бұл айтылған балалар - немерелер қадірлеп, қастап алған қатындарынан . «Қума (Тұма, Құма)» - деп, айтылатұғын қатын да болады екен. Оны қатын есепті алған емес: олжаға түскен соң, сұлулығына қызығып, басқаға қимай, жинай береді екен. Мұндайдан болғандары биттей быжынап, құрттай құжынап толып жатыр. Балаларының аттары: Күн хан, Ай хан, Жұлдыз хан, Көк хан, Тау хан, Теңіз хан. Күн ханнан төрт бала: Қали, Баят, Алқаүйлі, Қараүйлі. Айханнан төрт бала: Ұшат, Қонақ, Дудорға, Дөкір (Дүкір). Жұлдыз ханнан төрт бала: Салар, Әміре (Емұр), Алажұнтты, Өзкер (Үркер). Теңіз ханнан төрт бала: Екдұр, Бектұр, Ауа, Құниқа (Қанық). Көк хан, Тау ханның балаларының аты жазылмапты. Қумаларынан болған бел балалар: Кене, Көне, Гүрбат, Керейлі (Гирайлы), Сұлтанды, Оқты, Көкті, Сушыл, Арасан, Жұртшы, Жамшы, Тұрымшы, Қойсорқы, Қошық, Қазығұрт, Қырғыз, Лақай, Тикен, Лала (Лаккал), Мүрдем, Шот. Бұл шежіреден біздің алып отырған үлес-сыбағамыз: Уыз хан балаларына өз пайым-парасатымен көзіне көрінген нәрсенің толымды, жарамдысын ат қылып қоя беріпті: «Күн, Ай, Жұлдыз, Көк, Тау, Теңіз»- деп. Сол аттар күні бұл күнге шейін біздің қазақта айдың басында туған баланың атын «Айбас» қояды. Таң ата туған баланың атын «Таңатар» қояды. Күн шыға туса «Күншығар» қояды, түн ортасында туса «Түнқатар» қояды. Көл басында туса «Көлбай» қояды. Тау басында туса «Таубай», жайлауда туса «Жайлаубай», қыстауда туса «Қыстаубай», күзекте туса «Күзекбай», «Күзеубай», Есілде туса «Есілбай», Нұрада туса «Нұрабай». Уыз ханнан ұстап қалған өрнек-үлгісі - осы. Екінші өрнек-үлгісі - кигіз үй. Бір нәрсені біреу іздеп таба алмай келсе: «Осы Уыз үйлі Айдаболдан таппағаның ба?»- дейді. Үшінші орнек-үлгісі- топырлатып жылқы сою, қой сою, қара сабаға қымыз толтыру. Төртінші өрнек-үлгісі - тоғыз-тоғыздан сый-сияпат, өлген өлігіне мал шығарса да -тоғыздан. Байлар өлсе, жаназаға барып келушіден: «Неше тоғыз шығарыпты?»- деседі. Арғы атамыз-ер Түрік. Екінші буын атамыз-Мұғол - Маңғолыскейге қосыламыз. Үшінші буын атамыз - Уыз хан. Ай мен Күн, Жұлдызына таласпай-ақ қоялық. Үш оқты бізге қимай ма? Біз неге бұл күнгеше: «Үш жүз» атанып, «Үш Алаш» атанып жүрміз? Қазақтың бұрынғы «қаздай қалқып, үйректей жүзіп», өз бетімен жүрген күні аса мақтаулы, жақсы еді. Орысқа бағынып қараған соң, сарт-сауанның өлімнен басын қорыттап (құрттап) қашқан қаңғырмасы, ноғайдың солдаттықтан қашқан ношалшігі (пошелшігі): «Сендер енді орыс боп кетесіңдер, кітаптың айтқанын қылмасаңдар?!»- деп, тамақ асырап, күнелту үшін қазақты әурелеп, көк ми қылып жіберді. Жетпіске жетіп, жер таянып отырған біздердің тумай тұрып қалған күнімізде неміс жұртынан шыққан Василий Василеич Радлов қазақ әдебиетін жинап бастырған екен. Біз жазайық деп отырған сөзіміз сонан алынған. «Қазақтың түбі» - деп, Василий Василеич Радлов баспаға бастырған. *** [1.2 мәтін] «Бір Алтынбел деген хан болған. Ханның жалғыз ұлы бар еді, аты - Қайшылы хан. Сонан басқа баласы жоқ еді. Бір күндерде ханның қатыны құрсақты болды. Бір уақытта бір қыз бала келтірді: «Ай дейін десе, аузы бар, күн дейін десе, көзі бар.» Ол қызды тапқан шешесі қызын көріп, көркінен талып қалды. «Сондай бір қыз келтірді!»-деп, ханға айтады. Хан балгер, бақсыларын алдырып:

Балгерлер бал ашты:

Хан да:

Сонан соң ханның қатыны бір кемпірді шақырды. Кемпірге жылына жүз ділда берді. Кемпір баланы алып, қараңғы темір үйге салып асырады. Қыз түтіктен су ішіп, түндіктен (түндүктен) Күннің өзі емес, сәулесін көріп, он бес жасқа жетті.

Бұ қыз бір күндерде кемпірден сұрайды:

Кемпір айтады:

Қыз айтты:

Кемпір айтты:

Шығарғаннан соң, о қыз бұ жарық дүниені көріп, өне бойы балқып, есі ауып, талып қалды. Сол тысқары шыққан күндерінде оған Алла тағаланың көзі түседі. Алланың әмірімен со қыз құрсақты болды. Бір күндерде іші өсіп, зорайды. О қыз буаз болғанын кемпір білді:

Кемпір келіп, ханның қатынына айтты:

Ханның қатыны айтты:

Кемпір айтты:

Ханның қатыны айтты:

Солай айтып ханға барды. Ханға келіп айтады:

Хан айтты:

Қатыны айтты ханға:

Хан айтты:

Сол судың бойында көшпелі болып жүрген Қалмақ деген жұрт бар екен. Домбауыл деген мерген, Шабасоқыр деген түрікпен қарауылшысы мен екеуі аң аулап, елсіз, күнсіз су бойын жағалап жүр екен. Шабасоқыр түрікпен күндік жерден көреді екен де, түстік жерден есітеді екен. Дарияның ортасында ағып келе жатқан әбдірені көрді:

Домбауыл мерген айтты:

Шабасоқыр түрікпен айтты:

Домбауыл мерген айтты:

Жақындап келген соң, алтын әбдіре екендігін таныған соң, жібектен жіп есіп, оққа байлап, атпақшы болғанда, Шабасоқыр түрікпен қарауылшы:

Сол: «Қия ат!»- дегендігінен, «Қият»- атанып кетіп, мұның үрім-бұтағы өсіп-өніп, көп ел болды. Қобыланды батырдың жырауында: «Қалың Қыпшақ: Қияттан, // Озушы едің жарыста!»- дегендегі Қият - Шабасоқыр Түрікпеннің ұрпақ жұрағаты. Тура атпай, қия атып, оқ барып әбдіреге қадалған соң, шыжыммен тартып алып, әбдіренің аузын ашса, он төртінен туған айдай бір қыз жатыр. «Он төртінен туған ай» далада қалды, бір қыз! Бұл екеуі көрген соң, көркінен есі ауып, талып қалды. Ауыздарынан су ағып, мұрындарынан сіңбірік төгіліп, естерін жиып, өзі-өзіне келген соң:

Қыз айтты:

Домбауыл мерген айтты:

Қыз айтты:

Домбауыл мерген:

Ерлі-байлы кісідей болды. «Піс[кен] астың күйігі жаман», - деген бар ғой, Домбауыл мерген шыдамсыздық қылды. Көзі жәудіреп, емшегі бұлтиып, қасында қыз жатқан соң, зорлық қылды. Алмалы-Көріктінің балдағы шарт етіп сынып кетті.

Мезгіл уақыты да таянып қалған екен, Алмалы-Көрікті ер ұл бала тапты, сұлулығы шешесінен де асып туды. Бір қолы жұмық туды, уысы тола қан екен. Пайғамбар тарихынан бес жүз елу тоғызыншы жылда, қазақша доңыз жылында Моғылстанда жарық жалған дүниенің жүзіне келді.

Бала жасында не деп атаса, сонымен атанып кетеді ғой: «Шынқыз» атанып кетті.

Бала қыздан қылықты болып, ұлдан құлықты болып, бөтен жат бала болып өсті. Мергенге басыбайлы қатын болған соң, алты айда бір бала, алты айда бір бала таба берді. Бұлардың аты: Бөденетай, Бүргелтай, Жөргемтай болды. Ойнауға жарап, ойын баласы болғанда, ана үшеуі бірыңғай ойнайды, Шынқыз өзі жапа-жалғыз жүріп, бірыңғай ойнайды. Сонда Алмалы - Көрікті айтып отырады дейді:

Шынқыз оннан асқан шағында бұл елдің бұрынғы патша болып тұрған патшалары өлді. Жұрт патша қоюға жақсы кісіні таба алмайды: «Бала да болса, сол Шынқызды патша қоялық!- деп, патша қылады,- Өл деген жеріңде өлеміз! Қал деген жеріңде қаламыз!»-десіп, ақ мылтықтың аузын жаласты. Бұл Шынқыз патша болып, әділ болды, зорлық-зомбылық жоқ болды, ұрлық, өтірік жоқ болды. Жұртқа бұл жағымды, сүйкімді болды. Бөденетай, Бүргелтай, Жөргемтайл ар-ұялас туған күшіктер, ұяластығын қылып, шабаланып, шәуілдеп үріп, мазасын ала бастады:

Сонан соң Шынқыз:

Шынқыз айтты:

Сол кеткеннен мол кетіп, суды өрлей-өрлей барып, атасының елінің тұсына келіп, судан өте алмай, бер жақта жатып қалды. Аң атып, құс атып, аң терісінен үй қылып алды. Құстың жүнін таудай қылып үйіп қойды. Желмен ұшып, бұрқырап, суға түсіп жатады, шешесі тірілігін біліп тұрды. Шынқыз кеткен соң, ел патшасыз болды. «Кімді патша қыламыз?»- деп, дағдарды. «Осы қатынның баласы жақсы болушы еді»,- деп, Бүргелтай деген баласын патшалыққа сайлады. Оны жаратпай, Бөденетайды қойды. О да сол болды, ұры-қары көп болды. Бұлардың тілін: «Мынау хан екен-ау, тірі жан екен - ау!»- деп, адам алмады. Өздерін кісі санына санамады, жұрт жұрт болудан қалды. Жұрт болып бір жерге жиылып, кеңес құрды:

Жұрты жиылып, со шешесінікіне келді, айтты:

Шешесі айтты:

Бір заманда Шынқыз келді. Діңгекке:

Жатып қалған жерінде жиырма төрт кісі: «Ұстап аламыз!» - деп, келіп бас салды. Жиырма төрт кісінің бірін олай лақтырды, бірін былай лақтырды.

Кісілер айтты:

Еліне алып келді:

Сонан соң жұрт жиылып, кеңес құрды:

Төрт баласы шешесіне келді, бірісі: «Мен боламын!»- деді. Төртеуі таласып келді. Төрт баласына шешесі айтады:

Төртеуі апарып сағымға садақтарын ілді. Үшеуінің садақтары жерге түсіп кетті. Шынқыздың садағын көтеріп тұрды сағым. Астынан тіреу жоқ, үстінен байлау жоқ. Со жерде қатын сол жұрттың бәрін жиып алып:

Сол жерде Шынқыз хан болып, «Шыңғыз хан» атанды. Бара-бара: «Сағымнан пайда болған, садағын сағымға ілген Шыңғыс хан!» аталды. Қашып кеткені он үш жасында еді. Жиырма жеті жасында, барыс жылы, таққа отырды. Күн асқан сайын дөкейленді: «Хандардың ханы» болды. Бір заманда Құдайдың бір бөлек жаратқан жаны болды. Өзі бір жақсы қатын алды. Үш ұл, бір қыз тапты. Сол патша болып тұрғанда, тамам патшадан артық болды. Ешбір жауға алдырмады, жұртына қайғы салдырмады. Сонан соң: «Сондай бір жақсы патша бар!»- деп, Рум шаһардың кісісі келіп: «Бір баласын бізге бер!- деп, сұрап келді, - оны біз патша қыламыз!»- деп. Рум шаһарына берді бір баласын. Қырым шаһарынан кісі келді: «Шыңғысханның бір баласын біз патша қыламыз!»- деп. Ол бір баласын алды. Патшалыққа халифа жұрты келді: «Бір баласын біз де патша қыламыз!»-деп, оған бір баласын берді. Онан соң: «Сол Шыңғыстың бір баласын біз де аламыз!»- деп, Орыстан келді. Оған ұл баласы қалмаған соң, «Ақбибі»- деген қызын берді. Оны: «Патша қыламыз!» - деп, Орыс алып кетті. Бұл Шыңғыс хан ақылды, данышпан, терең ойлы адам болды. Қанша жұртты қырып, қиратып алып жүргенде, ешкімнің дініне қарсылығы болмаған. Бұхарай-Шәріфке барып, дін жайын сұраған:

Намаз, ораза, зекетке қарсылық айтпаған. Жалғыз-ақ: «Қағба тасы»- деген сөзге:

*** [1.3 мәтін Қазақ хандары] Бұрынғылардың айтқан сөзі: «Арғы атаң сенің - Шыңғыс хан, //Пайда болған сағымнан». Садағын сағымға ілген Шыңғыстың тұңғышы - Жошы хан, екіншісі - Шағатай, үшіншісі - Үгідей, төртіншісі - Толы хан. Жошы ханның баласы - Батухан, лақабы «Сайын хан»: осы атпен аталып кетті. Сарытаудан [«Саратов» - қазіргі атауы - Е.Ж.] төмен, Аштарханнан жоғары [қазіргі «Астрахань»-Е.Ж.], Еділге маңайлас жерде алты жүз елу бір [651] шамасында бір шаһар салдырып, өзі бітіре алмай, немере-шөберелері заманында толық шаһар болып, «Сарайшық шаһары» атанып, «Ұлы орда», «Алтын орда»- деп, Жошы ұлысына кіндік болып, екі жүз отыз төрт [234] жылдан соң жарап (харап) болды. Бұл күнде оның орнында немістің бір кішкене қаласы бар: «Сәриғин» [Царицын -Е.Қ.] деп атайды. Бұл Сайын хан ұрпағынан - Орыс хан. Орыс ханнан - Құйыршық хан. Құйыршық ханнан -Барақ хан. Қазақ ханлары (хазарлы) болған - осылар. Барақ ханнан - Жәнібек хан. Қазақ жұрты білетұғын Жиренше шешенмен бастас болған «Әз Жәнібек» - осы. Тоғыз баласы болған. Ақназар - Қасым ханның баласы. Жәнібек балалары: Ираншы (Ераншы), Махмұт, Қасым, Мухаммед, Жаныс, Таныс, Үсек, Жәдік, Мұрындық. Жәнібектің өзінен соң Қасым болды, бұл өзгесінен басым болды. Ата-бабаларынан бақты, даңқты болып, Жошы ханның өзінен соң Дешті Қыпшақты меңгеріп, билеген осы Қасым хан болды. Қазақ жұртының аузында: «Қасым ханның қасқа жолы»- деп атанып қалды. Тоғыз жүз отызда [930] Сарайшықта өлді. Қасымнан соң баласы Ақназар хан болып, бұл Ақназар өзбек ханы Шайбаныларды жеңіп, ноғай ханы Көшім ханды қорғалатып, орысқа тығылдырып, ол уақыттағы орыс князы төртінші Иван Ақназарға елші салып, сауда араластырып, керуен қатынастыру үшін елдесіп, Ақназар қазақты Қасым хан тұсындағы қалпына бір келтірді. Сарайшықтан көшіріп, ата-бабалары отырған тақты Ұлытауға орнатты. Ақназар өлген соң, ноғай бір жағынан жау болды, өзбек бір жағынан жау болды, қалмақ бір жағынан жау болды. Әз Жәнібектің бір баласы Жәдік деп айтып едік қой. Жәдік балалары: Таһир хан, Шығай хан, Тоғым хан еді. Жәнібек хан өлгеннен кейін, Мұрындық хан болған, Жәдік те хан болған. Бұлар басқарып, дәнеме қыла алмаған. Жәдік хан өз ажалынан өлген. Мұрындық ханды жер аударып, Самарқанға қаңғып барып өлген. Ақназар өлген соң, Жәдік баласы Шығай хан хан болды. Бұл ұзақ тұрған жоқ, өлді. Бұл өлген соң, Шығай баласы Тәуекел хан болды. Тәуекел ханның ат арқасына мінген заманында Бұхара, Самарқан ханы болып тұрған «Жақсы Ғабдолла» ханды өлтіріп, оның баласы Ғабдолмүмин ханды да өлтіріп, Мауралнаһрге қожайындық қылып. Ол уақыттарда Сауранда да бір хан, Сунақта да бір хан, Отырарда да бір хан, Созақта да бір хан,- әр күл төбенің басында тауықтың қоразындай қоқырайғандардың бәрін көк ерім бос шөптей, оп-оңай жұлып алып, Имамқұлы хан үш қабат соғысып, түк өндіре алмай. Ташкен, Түркістан, Андижан, Марғұлан, Самарқан - бәрін өзіне қаратып алып, орданы Ташкентке алып барып орнатқан. Тәуекел хан өлген соң, бақ тайыңқырап, бет қайтып, мыжың-тыжың дау болды. Тәуекел ханмен бір туысқан Есім хан ат арқасына мініп, Түркістанға тұрақтап, сарт-сауан, өзбекті (өзбекте) ұстай алмаса да, қазақты қаңғыртпай, бытыратпай, «Қазақ ханы» атанып тұрып қалды. Өзбек ханы Имамқұлы хан да аттанып келіп, Есім ханмен де үш-төрт қабат соғысып, ала алмай, қалжырап қайта берді. Ташкенді билеп тұрған Қатаған ханы хан Тұрсынмен соғысып, Қатағанды қырып, хан Тұрсынды өлтіріп, қырық қыз олжалап, алып қайтты. Сондағы олжаға, үлеске түскен қыздардың екеуі хан Тұрсынның өз қызы болып шықты. Біреуін Есім хан өзінің бел баласы Салқам Жәңгірге байлады. Біреуін жан жолдасы, «Тоқал-Арғыннан» шыққан Шақшақ батырдың баласы Қошқар батырға байлады. Біреуін Алтай, Тоқаның Тоқасы алды, біреуін Қаракесек Байбөрі алды. Біреуін Бұлбұлдың Шаншары алды, біреуін Тобықтының бір батыры алды. Сол қыздардың аттары: Дәулетбике, Оразбике, Нұрбике, Қоңырбике, - бәрі-бәрін орналастыруға мен солардың ішінде жүріппін бе? Естігенімді айтамын. Тоқа, «Қаратоқа» атанған ол Дәулетбикені алған. Онан туған үш бала: Айтқожа, Барғана, Сатыпалды. Шаншар Нұрбикені тоқалдыққа алған. Мұнан туған балалар: Тілеуке, Бертіс. Салқам Жәңгір алған қыздан туған - Әз Тәуке. Қошқар батыр алған қыздан туған -«Шақшақұлы Жәнібек» аталған, өр Жәнібек деген осы кісі. «Еңсегей бойлы ер Есім» атанған Есім - осы. «Есім ханның ескі жолы»- деп, қазақ жұртында айтылып қалған сөз осыдан қалған. Есім хан өлген соң, қазақ тағы жүдеубас болып, Ташкеннен айрылып, Түркістанда тақ қалды. Еңсегей бойлы ер Есімнің бел баласы Салқам Жәңгірді хан көтерді. Бұл кезде қалмақ қоңтажысы күшейіп, қазаққа дамыл бермеген, «қысқа күнде қырық шапқан», соғыста қалмақтың иығы аса берген. Жоңғарлар жеңгенде, қазақты ойсыратып шауып, шаншып, талап жүрген. Қазақ сонда қатты қырғынға ұшырағаннан кейін де, іле-шала қайтадан жиылып, қалмаққа аттанып, қан төгіп соғыса берген. Бұл кезде қазақтың көрсеткен қайрат-жігері адам айтарлық емес. Әз Тәукенің заманында: «Күл төбеде күнде кеңес»,- деген сөз мақал болды. «Кері кеткен елдің кеңесі көп болады. Кедей елдің көш басшысы көп болады»,- деп, сол заманда айтылған сөз болса керек.

* * * [1.4. мәтін] «Ақтабан шұбырынды» бір мың жеті жүз жиырма үшінші жылы болған. Бір мың алты жүз қырық үште [1643] Қоңтажы көтеріліп, қалмақ аса дәуірлеген. Бір мың жеті жүз жиырманың [1720] шамасында Қалдан Шерін Ташкентті билеп, тағын сонда орнатып, «Құба қалмақтың ханы» атанып, тамам қалмақтардың хандары Қалдан Шеріннің аузына қараған деседі. Қазақтан бақ тайған соң, Ұлы жүз Қожантқа бағынды, Орта жүз Самарқанға бағынды, Кіші жүз Хиуаға қорғалады. Қазақтың қазақ болғаннан ата қонысы Сарыарқа болған екен деседі. Бір жерде табан тіреп, ірге теуіп отырып көрген жұрт емес. Орта жүз бөденесі жоқ, тауығы жоқ, есегі жоқ, сарт күнелткен жерде күнелте ала ма? Арқаға қарай ауды. Сол ауып келе жатқанда, қалмақтың шабыншылығына ұшырады. Талай уақиға болған шығар. Әркім өз ата-бабасының айтып отырғанын естиді ғой. Айдабол, Күлік деген елден Күліктің тұңғышы Тілеуімбет: «Қашпаймын!»- деп, он алты баласына көсемдік қылып, бірі қалмай қалмақтан қырғын тапқан. Қаржас: Жаулыбай деген аз ғана ру ел бар. Олар да сол жолы қырғын тапқан. «Қаржас cap садақ қонысы» атанған батырлар бала-шаға, үрім-бұтағымен сол жолы қырылып қалып, екі немере қалған: Есенаман, Жарқын деген. Кім де болса сол жолғы қырғын ұшына тигендей болып, қалғандарының да өсімі аз болды. Тобықты Әнет бабаң да төбенің басында шоңқиып отырып қалған. Құдай рақмет қылсын, кісі - сол:

Әрі жұтқа, әрі жауға ұшырап қалып, қалған тамтығы жаяу шұбырып, Арқаға келіп қалған. «Олардан бұрын бұл Арқада, Он екі Қазылық, Ой Түндікте Найман бар екен, Арғыннан: Қанжығалы, Бәсентиін бар екен»- деседі. Жүдеп-жадап келген ел Найманнан қырық биені бір түнде сойып алып, жалап-жұқтап жеп қойыпты. Найман: «Бұл қырық бие -еруліктерің. Енді өзімізге рұқсат (ұлықсат) қылыңдар!»- деп, өрге қарай ауа жөнеліпті. «Жеті Момын» отырып қалып, шауып, талап алған емес, жан жалғау, тойынғанша шет пұшпақтап, азық қылыпты. Қанжығалы абыз Шомақтың қызын Қазыбек тұңғышы Қонайға, беретұғын мал бар ма, бата-сатасыз алып берген деседі. Сол Қонай қыршын жасында өліп қалып, Шідерті өзенінің бойындағы «Қонай тамы» деген жер аты - сол Қонайдың көмілген жері екен деседі. Қанжығалы, Бәсентиін Баянаулаға келіп, Сүйіндік келген соң, бұлар онан да сырғып, бірі тоғайға, бірі Ақкөл, Жайылмаға шығып кеткен деседі. Ащы өзенінің Баянаула жағында «Шомақ көлі» - деген көл бар, «Әліқұл» - деген адыр бар. Қанжығалы абыз Шомақ қонысы екен. «Көлден шоқысы» деген шоқы Апай, Бөрі Бөрінің бес баласының бірі -Қыңыртас, Апай. Cap қазақ қонысы. Молдабай қажы, Баймолда қажы деген балалары болды. Қыңыртас сыртындағы Қарадыр - Қанжығалы: Әжібай, Тай-теке, Сасық, Бидайбай (Бұйдайбай) батырдың қонысы болған. «Сасықтың Сары атының қуысы»,- деп, бұл күнгеше айтылады. Нағжан деген қызын Малқозы: Төлепбай баласы Байжанға атастырып. «Қыз күнінде Боштай аламын деп, Жаяу Мұса Боштайдан пайда болған»- деседі. Арыстанбайдың Имамбегінің тоқалы - Бибінің келіншек күнінде Жаяу Мұсаға айтқан өлеңі:

[Осы тұстағы қосымша жазған Жолмұрат ескертуі - Е.Ж.]: «Төлебай: Олжабай, Орман. [Олжабай]: 1)Дәулет, 2)Бектен, 3)Үйсінбай, 4)Маябай, 5)Жалаңтөс батыр. [Дәулет]: 1)Арыстанбай, 2)Марғұлан. [Арыстанбай]:1) Жанғұлан, 2)Дүржан, 3) Имамбек. Орман-Төбет: Байжан, Тайжан - [Байжан]- Жаяу Мұса. Имамбек пен Жаяу Мұса - екеуі құрдас, сондықтан қажы мен бәйбішесі екеуі Мұсаның жанына тиіп, сықақ қыла беретін болған. Марғұлан, Дүржан, Жаяу Мұса, Имамбек төртеуі Боштай ауылымен мәңгі ұстасып өткен. Бір сайлауда Боштайдың Хұсайын деген баласын генерал еріксіз сайлағанда:

2 мәтін

[2.1. мәтін] Первый человек - Адам Ата топырақтан жаратылды. Второй человек Нұх пайғамбар Топан суынан үш баласы, үш келінімен аман қалды. Басқа қалғандар[ы] бәрі қырылды. Нұх пайғамбардың үш баласынан өрбіп-өніп өсті: Хам, Сам, Иафас. Бұл үшеуін өзі тірісінде үш жаққа жіберді. Хамды һиндстан жаққа, Зәңгі Хабаш қара түсті жұрттар мұның нәсілінен өсті. Самды оңтүстікке: Иран, Зминге жіберді: Ғараб, Ғажам мұның нәсілінен өсті. Иафасты солтүстікке жіберді. Мұның нәсілінен отыз алты түрлі жұрт өсіп-өнді. Сегіз баласының аты тарихшыларда қалды: Түркі, Хазар, Сақлаб, Рос, Мың (Мен), Шын, Кимер, Тарф. Бұл Иафас тұңғышы Түрікті өз үрім-бұтағына хан сайлады. Басқа балаларына: «бұлар бағынып қараңдар!»- деп бұйрық қылды. Сонымен Түркі первый (перуай) хан атанған, ханның толық дөкейі болды. Бұл Түркі ақылды, милы, әдепті, ибалы жан болды. Сонда ұнатып орныққан жері - Ыстықкөл болды да, керегесіз төбе қосты баспана қылуды бұл Түркі шығарды. Төрт баласы болды. Тұңғышы- Түтік. Бұл Түтікті өз қолынан хан сайлап, үрім-бұтағына басшы қылып, ақырет сапарына кетті. Түтік ғақылды, дәулетті, жақсы патша болды. Түркі жұртында көп жол-жобаны жұрт көзіне түсірді. Fажам патшаларының әуелі - Кеймарыспен замандас болды. Күнлерде бір күн аң аулап, киік етін жейді, аузына сүйкімді тиді. Сөйтсе, ол жер тұзды жер екен. Тұз асты ләззатты қылатұғынын сезіп, асқа тұз салуды бұл Түтік шығарды. Екі жүз қырық жыл жасап, баласы Елші ханды орнына отырғызып, «барса келмеске» кетті. Елші хан көп жылдар патшалық қылып, астарын (ашларны) асап, жас жасап, баласы Деббақой ханды орынға отырғызып, бабаларының соңынан бұ да барды. Баласына «Деббақой» деп ат қойғаны: «Дептің» мағынасы - «тақ үсті», «бақой» мағынасы - «ас ағасы»- деген екен. Бұл Депбақой көп жылдар (иллар) патшалық қылып, достысы күлгендей, дұшпаны жылағандай іс қылып, баласы Киік ханды орнына отырғызып, «көші қоны жоқ жайлы орынға» бұ да барды. Киік хан а[та] тақытында отырып, неше жылдар дадғыдыллық қылып, баласы Алтыншы ханды орнына қойып, «халық баратұғын орынға» барды. Алтыншы хан көп диллар (жылдар) елге патшалық қылды. Нұх пайғамбар заманынан - бұл Алтыншы ханның заманына шейін Иафас үрім-бұтағы мұсылман еді. Алтыншы заманында - жұрт - абадан, ел дәулетті болды. Өзбекте айтыла қалған сөз бар: «Ит семірсе, иесін қабар»- деген. Әркімнің бір сүйері өлген болса, иа ұл, иа қыз, на аға, иа іні, - соған ұсатып (ұқсатып) үйлерінде қуыршақ жасап, өзіне бөлек сыбаға ас қойып, соны құттықтап сүйіп, солай қыла-қыла өршіп, ұлғайып, шытпырситлық (пытшырситлық) күшейді. Бұрынғы ата-бабаның ізінен, соқпағынан айырылды. Алтыншы хан екі баласы егіз туып еді. Бұрынғы туғанының аты - Татар, соңғы туғаны аты - Мұғыл. Алтыншы хан қартайған соң, елін екі баласына бөліп беріп, бұл екеуі бірімен-бірі тату-тәтті болып, екі жерде патшалық құрды. «Татар кім болды?»- деп, ешкім сұрамайды. Біз Мұғыл кім болғанын таратайық. «Мұғыл» мағынасы: «мұңлы, қайғылы»- делінген сөз. Бұл Мұғылдан тоғызыншы атаға дейін ханлық үзілмей келді. Әуелі - Мұғыл хан, ақыры - Елхан. Түркі халқының ішінде рәсім, үлгі, өрнек болып қалды. Әр нәрсені тоғыз-тоғыздан қылмақ. Ол «тоғызы» Мұғылдың тоғыз ханының соқпағы. Мұғыл хан көп жылдар патшалық қылды. Төрт ұғлы бар еді: Қарахан, Өзхан, Көзхан, Көрхан. Мұғыл хан Қараханын өз орнына хан сайлап кетті. Қарахан атасынан соң тамам елге патша болды, Ұлытау, Кішітауды жайлады. Қыс болғанда, Қарақұм, Сыр суының жағасын қыстады. «Қарахан заманында жұрт сондай кәпір болды, орталарында бір пұсырман қалмады»- десе, өтірікші болмайды. Қараханның бәйбішесінен бір ұл туды: көрерге көркі ай-күннен әдемі болып туды. Үш күн, үш түн емшек берсе, ембеді, анасының қарасын егіз-екі көрмеді. Жұрт дағдарды, састы. Құдайдың құтты күні бала шешесінің түсіне кіріп:

Бала сонан соң шешесін емді. Бәйбіше көрген түсін, мұсылмандығын (пұсырмандығын) жанға айтпады, жасырды. Ол шақта Мұғол жұрты сондай бұзылған еді. Атасының мұсылман екенін білсе, баласы өлтірер еді. Баласының мұсылман болғандығын білсе, әкесі өлтірер еді. Және Мұғыл жұртының заңында бала бір жасқа толмай ат қоймайтұғын еді. Бір жасқа әбден толғанда, топ ортасына қойып, көпке сынатып, сөйтіп ат қойғызады екен. Бала бір жасқа толған соң Қарахан елге сауын айттырып, зор той қылып, баланы мерекеге алдырып:

Жиылған жұрт айран-асыр қалып:

Сонда Уыздың тілі шыққанда: «Алла! Алла!» - деп қақсап айтып жүретұғын болыпты. Жұрт «Алла!»- деген сөздің не екенін де білмейді: «Тілі шықпаған бала аузына не түссе, соны айтады ғой!»- десіп, аңыз қылысыпты. Уызды Құдай тағала жаратылыста шын уыз қылып жаратқан екен. Ержетіп жігіт болған соң,әкесі өзінің кенже інісі Көрханның қызын алып берді. Уыз оңашада қызға айтты:

Қыз:

Олай болса, қыз табылар, - деп, Көзхан деген інісінің қызын айттырып, алып берді.

Уыз оған да айтып еді, о да:

Оны да жаратпай, қойнына жатпайтын болып кетті. Уыз өзі аң аулауға шығып, қайтып келе жатса, көл басында көп қатын - қыздар кір жуып, суға шомылысып жатыр екен. Уыз оңаша шеткері түсіп, бір қызды шақырып алып сөйлесті:

Сонан соң Уыз әкесіне сөз салды:

Сонан соң әкесі ол қызды алып берді. Уыз мұны жанындай жақсы көріп сүйді. Арада бірнеше күндер өтті. Уыз көп жігіт - желеңмен ұзақ жерге аң аулай кетті. Қарахан келін-кепшек, қатын-қалаш, құл-құтандарының басын қосып, қонақ қылды. «Ішкен мас, жеген тоқ», мәре-сәре болып отырғанда, бәйбішесінен сұрады:

Бәйбішесі:

Хан келіндерінен сұрады, дөкей келіні:

Қарахан бұл сөзді естіген соң, бастастарын шақырып:

Бәйбіше мұны сезген соң, Уызға кісі шаптырды: «Әкесі өлтіруге барады, басының қамын қылсын, қашсын!»- деп.

Уыз мұны естіген соң, о да елге кісі шаптырды:

Қараханның інілері бала-шағалы, өскен-өнген еді. Тамам немерелер көтеріле Уызға қосылды. Оларды Қараханнан бөлек жайылады деп, ешкімнің ойына келмеген еді. Уыз бұларға: «Айғор!»- деп ұран шақыртты. Мағынасы: «жабысқыш»- де¬ген сөз екен. Және үйірін таныған айғырдай оқыра түсті деп сүйіп қойған ат болды. Партия десе, жаны құмар, қауқылдаған шалдар Қараханға жақтасты. «Жастың жасқа тілеуі бір, // Жібектің түйіні бір» - десіп, жастар Уызға қосылды. Жапан түзде айғайласып ұрысты, қарсыласып тұрысты. Баршаны жоқтан бар қылған жалғыз Құдай Уыз жаққа болысты. Қараханға оқ тиді, кім атқанын білмеді. Ол заманда оқ деген, жақ деген нәрсе - зым-зия жоқ нәрсе. Қарахан өлді, оған ерген бықпырт болып бүлді. Түге[л] уызы ауызынан шыққан жастар Уыз ханды алып келіп, таққа отырғызып, хан көтерді. Заман: «Уыз хан заманы»- деп, жар шақыртты. Уыз хан өзіне бағынған елдің бәрін мұсылмандыққа көндірді. Мұсылман болғанды сыйлады, болмағанды шапты, талады. Уыз ханның жүрген-тұрған тарихын жазуға аз ғана қалған өмір жарамайтұғын болды. Жүз он алты жыл патшалық қылды. Бір күн үйде жайланып отырған жоқ. Бетіне жан қарсы келмеді. Алты ұлды, жиырма төрт немерелері болды. Бәрі де ат арқасына мініп, «жау жаулауға» жарады. Бәйбішеден үш ұл, аттары:Күн, Ай, Жұлдыз. Тоқал қатынынан үш ұл, аттары: Көк, Тау, Теңіз. Бұл алты баласын сынамаққа аң аулауға бұйрық қылды. Бәйбішеден туған: Күнді, Айды, Жұлдызды - күншығыс жаққа аттандырды. Тоқалдан туған: Көкті, Тауды, Теңізді күнбатыс жаққа аттандырды. Бұлар ұзап шығып, кеп күн жүріп, күншығысқа барған: Күн, Ай, Жұлдыз жазы жапан далада бір алтын жақ тауып алып, көп аңмен атасына аман-есен келіп, үйіріне қосылды. Күнбатысқа барған: Көк, Тау, Теңіз - бұл үшеуі үш оқ тауып алған екен. Қанша кеп аңмен бұлар да келіп, атасының алдына қойды. Уыз хан алтын жақты да, үш оқты да ертерек уақытта өзі көмдірген екен: «Балаларым тауып ала алар ма екен? Жоқ, ала алмай, жерде қалар ма екен?!»- деп. Балаларының тапқандығын ырым көрді. бұлар шаттанып, зор мереке той қылды. Сол тойының фолантын Әбілғазы баһадүр ханның шежіресінде жазған форымы. Тойға тігуге кигіз үй жасатқан екен: кереге мен уықтардың басын алтындатып, керегенің көктерін лағыл, жақұт (иақұт), зүмрәт, фируземен көктеткен екен. Алғаш кигіз үйдің жасалған күні - сол күн екен. Онан бұрын дүниеде ешкім жасамаған екен. Сол үй, һәм сол той туралы айтылған сөз:

Алтын жақ тауып алған балалар біріне-бірі қимағандықтан, үш бөліп алған екен де, үш оқ тауып алғандар жасы үлкеніне байлаған екен: «Дүние зәру емес, біріңе-бірің қимай, үлесіп алғандықтарың - алтынның жүзінің ыстықлығы - егер алтын жолда жатса, қызыққандықтан, періште де періштелігін былай қойып, алтынды алса керек. Сендердің атың: «Бұзық»- болсын және сендерден өрбіп-өнген жұрағатты: «Бұзық»- деп атасын. Әрқайсың әр жұртқа бас болып, жан сақтамасаңдар, үш үйің бір жерде тату-тәтті отыра алмайсыңдар. Ылғи қошқар болып туасыңдар. «Екі қошқардың басы бір қазанға сыя ма?»-депті.

Хан тұқымын хан болғандар өздері де жерде қалдырмас, тарихшылары да бар шығар. «Үш оқ» тұқымынан біздің қазақ нәсілі өрбіп-өнеді. Оның шындығына көктен түскен төрт кітаптан дәлел іздейміз бе? Қазақтың: «Таубай, Теңізбай, Көлбай, Адырбай, Бұдырбай,-деген аттарының өзі-ақ растайды. Және қазақ Уыз нәсілі екендігіне кигіз үйі айтпай танытып, сұрамай білдіріп тұр. «Уыз үйлі елден табылмағаны ма?»- деседі. Бұл Уыз ханның заманын білем десең, Киәміріш өліп, һошыңның таққа орнықпаған заманы еді деседі. Уыз ханның бір нөкері Қарақытайдың ханы Итбарақ хан соғысында өліп, буаз қалған қатыны іші қуыс шірік ағаштың ішінде босанып, ұл тауып, Уыз хан ол баланың атын: «Қыпшақ»- қойып, өскен соң өзін батырбасы қылып, көп қосынмен Орыс, Ұлақ, Башқұр, Мажар жағына жіберіп. Бұл көп жұртты бағындырып, үш жүз жыл патшалық дәурен сүріп, сонан Еділ, Жайық, Ертіс, Сырдария аралығындағы дала «Дешті Қыпшақ» - атанды. «Қытай көп пе, қыпшақ көп пе?»- делінген сөз осы қыпшақ заманында айтылған сөз екен. *** [2.2. мәтін] 1499-да Әбухайыр немересі Шейбани хан Әмір Темір нәсілінен Бұхара, Самарқанды алып, 1508- де Ташкентті алмақ болғанда, Ахмет Алашы, ағасы Жаңамұхаммед екеуі Ташкент ханы Өртөбеде Шейбанимен соғысқанда, қазақтар:

[Бет шетіндегі жазу - Е.Қ.]: Баянауылда Бас Шілікті қыстаған «Толаш жұрты» деген жер аты бар. Қара бұжыр Толаш батыр,оның үлкен ұлы Тайсары қыстауы «Аяқ Шілік». *** [2.3. мәтін Сахабалар тарихы] Замандардан заман өткенде, бұрынғылар өліп таусылып қалғандарға нәубет жеткенде: «Араб жұртынан бір Мұхаммед деген пайғамбар шығыпты»- деп, әуезесі айдай әлемге жайылып кеткенде. Түркістан аймағынан, Түркі ұрпағынан Үшоқ нәсілінен «Тоқсан екі баулы Қыпшақ» атанып тұрған заманда тоқсан екі батыр атқа мінді дейді: «Сол пайғамбарды барып көрелік! Жақсы болса, жанына жолдас болып ерелік!»- деп. Мінген көліктері - ат, ұстаған қарулары - бір-бір сойыл. Құрғақ шөлмен жүріп барса, Мұхаммед пайғамбар екі соғысты мұнан бұрын өткеріп, үшінші соғыстың үстіне барған екен де. Жан-жақтан ереуілдеп шаң шығады екен де, шаңдатып келе жатқандар кәпірлер тобына қосыла береді екен. Мұсылманға үйден шыққан өздерінен басқа ешкімнің шаңы қосылмайды екен. «Күншығыстан бір шаң шықты, о да кәпірлерге қосылады ғой!»- деп тұрысып еді. Бұл шаң кәпірлерге бармады, мұсылмандар тобына келіп килікті. Ан хазіретіміз[ге] Мұхаммед Мұстафа ғалайссалам ғараб тілімен сөйлеп еді, білмеді, парсы тілімен сөйлеп еді, білмеді. Хазірет Әбубәкір Сыдық разиаллағына көлденеңдеп жетіп келді:

Түркі тілімен сөйлеп еді, бастарын изеп, шұлғып оқырана түсті:

«Кірген жерін-есік, шыққан жерін тесік»- қылып, лездің арасында апа-сапа: кәпірлер -қой, бұлар бір оған тиген топалаң есепті болып, көп кәпір мұсылман дініне кіріп, бұрын соң көрмеген тамаша майдан болды. Сонда бұлардың батырбасы, азаматы - Ақкөсе екен де, оған таяулары: Мәлік, Ақтам, Құтқожа, Имамбайыр - дегендер екен.

Сонда пайғамбарымыз шаттанған (шадланған):

Сонан кейін бұлар қалған өмірін пайғамбар қасында өткізіп, ансарылардан саналған екен. «Мұһажирин ансары!» деген - Құм Құбыла ұруы. «Құм» ел аты емес. Меккеден пайғамбарды іздеп қажылық қылып көшкендер: «Мүһажирин»- аталған екен де, пайғамбарға болысып күш-көмек бергендер: «Ансары» - аталған екен. «Уалсабқұн лаууалүн мен әл-Мүхажирин уа әл-ансары. // Бәйгенің озып алдын алған «Мұһажирин» мен «Ансарылар», - делінген сөз екен. Ақкөсе мен Мәлік екеуі бір ағайынды, Нәзір деген әкелерінің аты екен. Мәліктен - Әнес туады да, сол Әнестің үрім-бұтағынан: Түрікпен, Қарақалпақ, Қазақ тарайды. Ерте заманда бұрынғы ата-бабаларымыз: «Біз Ақкөсе сахабадан екенбіз»- деп жүргені пайғамбар дүниеден қайхқаннан кейін: «Мұныхтырса» (Мохтырса) деген кәпірмен соғыс ашамыз!»- деп, хазірет Ғұмардың халифа күнінде Ақкөсе, Имамбайыр, Құттықожа -сахабалар Қаратауда шаһид болып, зиараттары сонда болғандықтан: «Ақкөсе сахабамыздың моласы»- деп, зиарат қылғандықтан: «Соның ұрпағымыз»- деп жүргені -сол екен. Бұл күнде Қаратаудың күнбатысында. Ол кісіні: «Домбы ата» - десе, жұрт біледі. Басқа жұрттан шығып тарих жазушылар мұндай қайдан шығып, қайда барып, ұшырасқанын білмейді де: «Әнес пен Мәлік хазіретлері - Ғараб. Қазақ өзін Ғарабтан туғызып, пайғамбарға туысқан, бауыр болғысы келеді»- дейді. Мына мен Мәшһүр Жүсіп Көпеев алпыс бес жаста [1923 ж.- Е.Қ.] осы сөзді жазып отырмын. Бақсыдай бал ашып, түлкідей түс көріп, жауырын жағып, құмалақ салып айтып отырғаным жоқ. Мен де нұсқалардан көрумен, кәріқұлақтардан естумен өз білгенімді шамам келгенше қорытып, шыңдап, теңдеп айтып отырмын. *** Бұл қазақ деген кеше мен бүгін қойылған ат емес, заман заман болғаннан айтылып келе жатқан ат. Араб (Ғараб) тілінде: «Хузахи»- деп жазылған, шағатай түркісінде: «Хазах» (Хазам)- деп жазылған, өзіміздің қазақ тілінде: «Қазақ»- деп жазылған (иазылған). Ақкөсе сахаба пайғамбардың туын ұстап жүріп, жауырындағы нәбуот міһірін (мөрін) көрген. Ахтам сопы хазірет Ғалы үшін басын берген. Ташкент шаһарындағы Жанаділ патшаның Мақатіл деген балуанына оның қиссасы (қысасы) мәшһүр Ұмғыров. Әнес ұрпағы кім болғанын, оны өз алдына сөйлеп таратамыз. Сонда пайғамбарымыз бұл тоқсан екі батырдан сұраған екен:

Сонда бұлар айтқан екен:

Осындай ұғылмаған сөзден біздің қазақ: «біздің бабамыз - Озған пайғамбар екен»- десіп те жүрді. Сөйтсе, онысы Уыз хан екен. Тарихларда Уыз ханды: «Оғұз хан» - деп сөйлейді. Уыз хан балаларына өз ойымен: «Күн», «Ай», «Жұлдыз», «Көк», «Тау», «Теңіз» - деп, ат қойыпты. Сол ат хала бұл күнгеше біздің қазақта айдың басында туған баланың атын «Айбас» қояды, таң ата туса Таңатар қояды. Күн шыға туса Күншығар қояды, түн ортасында туса Түнқатар қояды. Көлде туса - Көлбай, тауда туса - Таубай, жайлауда туса -Жайлаубай, қыстауда туса - Қыстаубай, күзекте туса - Күзек. Уыз ханнан алған өрнек, үлгісі осы.

[2.4. мәтін Ер Едіге] Қазақ түбі Мұғол, Татардың Мүғылынан- арғы атасы Түркі болады. Уыз ханнан, «Үш оқ» тұқымынан. Отырықшы ҺӘМ көшпелі халық болды, хұштар жауынгер болды. Мұхаммед пайғамбар уақытында Ақкөсе сахаба, Мәлік сахаба, Нәзір балалары өз аяғынан барып, дін ислам жол-жобасын үйреніп, Ахтам сопы, Имамбайыр, Құттықожа- тоқсан екі кісі пайғамбар дуасы тиіп, тоқсан екі ру ел болды. Осы сөз жазылған шежіреде жазылған. Қышафаұғлы хазірет Әбубәкір Сыдық разиаллағани. Мұның баласы Мухаммед халифа патшасы болған. Мұның баласы Сұлтан ұлт, мұның баласы - Сұлтанфайыз, мұның баласы Абуалқас, мұның баласы - Сұлтанқиұр. Мұның баласы - Сұлтанхаким, мұның баласы - Сұлтансағи. Мұның баласы - Жалелдин (Жалалалдин), мұның баласы - Шылайқыбаби. Мұның баласы - «Бабай түкті шашты» [Ғ]ази». Мұның ұғлы - ер Едіге Тоқтамыс ханға нөкер болған. Бұл «Бабай түкті шашты Ғазиз (Әзиз)»заманында бұрқыраған диуана болған екен. Қаратауда «Мың жылқы» деген тауының бауырында бір бұлақты мекен жай қылып жүріп, күнде таң намазын күн шығармай, сол бұлақтың басында оқиды екен. Бір күн[і] алагеуімнен келсе, жалаңаш үш қыз суда ойнап жүр екен. Соның біреуіне диуананың назары түсіп, диуана да есі ауып талып қалыпты, қыз да қалпақтай түсіпті. Сөйтсе де олар пері қыздары екен. Жанындағы екі сау қыз талып қалған қызды көтеріп ала жөнеліп, өздерінің жұртына алып барыпты. Қыз есін жия алмапты. Перінің патшасының қызы екен. Патша балгер, бақсыларын жидырып, бал аштырыпты, сонда бақсылары айтыпты:

Сонан соң пері патшасы күшті ұшқыр ұшқыштарын жіберіп, Бабай түкті шашты Ғазизді алдырыпты:

Қыз:

Диуана да диуанашылық мінезі қысып:

Сонан соң диуана қаңғып кетіпті. Сол баланы қыз айтқан күнінде ап келіп, су басына тастап кеткен екен. Бейуаз біреу тауып алып, алтыннан шүмегі, күмістен түбегі болған соң, Түркістандағы Тоқтамыс ханға апарып беріп, Тоқтамыс асырап бала қылып өсірген екен. Қазақтан шыққан ер Едіге осы екен. Әкесі - Бабай түкті Шашты Ази әулие, шешесі пері қызы екен. Бабай түкті Шашты Ази әулие өзін сол бұлақтың басына қойдырған екен де, ер Едігеде өзін сол Бабай түкті Шашты Азиының қасына қойдырыпты. Олардың сол орында екендігін Жалаң аяқ Әшдүр (Әздер) сөйлеп, ол әулие де өзін сонда қойдырған екен. Мұның бәрін бастан-аяқ сөйлеп әңгіме қылған - Қуандықтан шыққан Арық Қоңырбай. Ақпан, Байыштың Ақпанын һәм өзін сол араға қойдырып еді деседі. Ер Едігенің ертегісін сөйлеймін деушіге бір қап жан керек болса керек. *** [2.5. мәтін] Әбубәкір Күлбабаның заманында: «Отыз екі баулы Өзбек»- атанған деседі. Өзбектің үш баласы болған: Мың, Жүз, Қырық. «Адам Атадан бұ заманға шейін пәленнің баласы пәлен, түгеннің баласы түген!»- деп сөйлеуші өтірікші, жалғаншы болса керек. «Лынссап кізабуи»(алынсап кизабон)- деп сондайларды айтса керек. Қай тұқымнан, қай нәсілден шыққандығын айырып, дәлелімен айтып отырса, оның өзі де - толық білім. Әуел басы «Тоқсан екі баулы Қыпшақ»- атанған Еділ, Жайық, Ертіс, Сыр - төрт өзеннің аралығында, сондықтан «Дешті Қыпшақ» атанған, онан соң, «Отыз екі баулы Өзбек» атанған. Өзбек заманында отырықшы халық болған. Өзбектің үш баласы болған. Заманындағы бір ханға біреуі мың ділда берген, біреуі жүз ділда берген, біреуі қырық ділда берген. Сол себепті: «Мың, Жүз, Қырық»- атанған. Мыңнан өрбігендер отырықшы халық болған. Жүзден өрбігендер көшпелі халық болған. Сол жүздің ұрпағынан Қазақ шыққан. «Жүз» деген де аталарының аты болған. «Қазақ» деген де аталарының аты болған, «Алаш» деген де аталарының аты болған. Сонымен келіп Алаш - Алаш болғанда, Алаша хан болған заманда руының (ұруының) атын «қазақ» қойып, ұранының атын «Алаш!» қойып, «Ұлы жүз», «Орта жүз», «Кіші жүз»- деп үшке бөліп, «Үш жүз» атанған. *** [2.6 мәтін Алаша хан әңгімесі] «Қырық сан Қырым, отыз сан Рұм, он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыт, он сан Ноғай,- бүлгенде (бүлінгенде), Ормамбет хан өлгенде»- делінген бір заман болған екен. Сол заманлардың тұсында: Қондыгер, Құбан, Қотан, Қоғам - дегендер болған екен. «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы – Майқы би»- деген бір би болған екен. Тоғыз ханды қолынан таққа отырғызған кісі екен дейді. Осылардың заманында қырық ханның бірі болған Қызыл Арыстан деген хан сол уақыттарда Бұқарада тұрып, уақытында Бұқараны түгел билеп, осы күнгі бір өзінде он бес азаншы жұма күні азан айтатұғын мұнараны сол Қызыл Арыстан хан жасатқан екен деседі. Бәйбішесінен бала болмай, Қызылаяқ деген бір елді шауып, ат көтіне салып алып келген бір қызға хан аяқ салып, онан бір бала туып, өзі сауысқанның аласындай ала туып, сонан бәйбіше өзінен тумай, тоқалдан туғандығын іштарлық қылып, күндеп:

Сонда бұл бала Майқы биге ұшырап, Майқы би қасына өз баласы Үйсін батырды жүз жігітпен қосып:

«Болар ұлан боғынан»- деп, бұлар бір-екі жылдың ішінде көзге түсіп, ауызға іліне бастады. Ұйқыны бұзып, жылқы алды, күймені бұзып, қыз алды. Өз алдына мал малданып, жан жанданып, үйлі-баранды бола бастады. Сатусыз дүние алған соң, қалыңсыз қатын алған соң, ел болмасқа немене, жұрт болмасқа немене?! Бұлардың мұндай қайратты, батыр болғанын баяғы Қызыл Арыстан хан естіді. Қотан, Қоғам, Қондыгер, Құбан, Майқы билерге елші жіберді:

Сонан соң бұлар жүз жігітпен Қотанұлы Болатты жіберді:

Бұлар келген соң, бұларға еріп қайту былай тұрсын, өздерін жібермеді. Және келгендер қайтқысы келмеді. «Аты бестісінде қартаятұғын, жігіті жиырма бесте қартаятұғын», көкектен басқа құсы жоқ, көк шөпті жұлғаннан басқа ісі жоқ, сарттың отыны мен көмірін тасып бергеннен басқа көрер қызығы жоқ елден не аламыз?- деп. Сонан соң хан тағы қайта-қайта кісі салдырып қоймаған соң, Қоғамұлы Алшынды жүз жігітпен жіберді:

Олар да қайта алмады:

Бұл сөзге дәлел боларлық бір сөз - Бұхарай - Шәріптен кеше Мұса, Секербай заманында бір «Тентек ишан» - деген ишан келіп, Бұхараға қайта барғанда, халық сұраған екен:

Сонда Тентек ишан айтыпты:

«Тоқсан ауыз сөздің түйіні бір» - деп, сөздің мылжыңын қойып, тұрғысын айту керек. Бұлар енді: «Ел болғанымызды, жұрт болғанымызды жұрт көзіне түсірелік!» - деп, баяғы ала баланы алашаға салып, хан көтерді. Оған: «Алаша хан» - деп, ат қойды. «Әуелгі келгенді - Ұлы жүз, оның басы - Үйсін: «Ұлы жүз: Үйсін» - деп ат қойды. Ортаншы келгенді - Орта жүз, оның басы - Болат, оған Ақжол, «Орта жүз: Ақжол» - деп ат қойды. Соңғы келгенді - Кіші жүз, оның басы - Алшын: «Кіші жүз: Алшын» - деп ат қойды. «Жауға шапқанда, «Алаш!» - десіп шабайық!» - деп, «Алаш!» - деп ұран шақырды. Кеше: «Алаш - Алаш болғанда, Алаша хан болғанда, үйіміз - ағаш, ұранымыз: «Алаш!» болғанда, Үш жүздің баласы Қазақ емес пе едік?!» - деп айтылған сөз сонан қалды. «Сонда Болат ел шапқанда, соғысуын[да] жан аянбай соғысады екен, олжа алғанда, алмайды екен. Затында, сүйегінде абыздық бар екен. Сонан: «Болатқожа» - атанған екен!» - деседі. «Және қайда барса, жолы ақ болғандықтан, «Ақжол» атанған екен!» - деседі. «Бұрынғы аты - Ақарыс екен!» - деп сөйлейді. Қазақтың бетімен жайылған қойдай емін - еркін өз тізгіні өзіне тиіп, қатын керек болса, ноғайлардың қызын еріксіз, сұраусыз алып кете бергендіктен, ноғай халқы қазақты бұл күнгеше жек көріп кеткені сол! - дейді. Қалмақ ежелден атасының асындай болған, онан олжаға ұл түссе, «құл» - дейді де, қыз түссе, «күң» - дейді. *** [2.7 мәтін Алаша хан ұлы Жошы хан әңгімесі] Бетпақ шөлінде: «Таңбалы Нұра» - деген жер бар. Сонда тасқа басылған таңбалар бар. Үш жүздің баласы қазақтың таңбаларында талас болса, сол тастан барып қарасады. «Алаша ханның тұсында басылған таңба» -деседі. Алаша ханның тамы Қаракеңгірде, өзеннің күнбатысында. Ташкент, Түркістан ұсталары жасаған, күйдірген қыштан салынған. Өзінен қалған нәсіл, тұқым жоқ, жалғыз баласы Жошы бала күнінде аңға шығып, аты құланмен елігіп, желігіп, бала атына ие болып тоқтата алмай, жығылып, аты сүйретіп өлтірген. Сонда қасында бірге шыққан жігіт-желеңі ел бетін көре алмай қашып зым-зия жоғалып кеткен.

Аңға кеткен бала келмеген соң, хан да, жұрт та түсінген:

Сонда бір Кетбұға деген домбырашысы бар екен, күй тартады екен. Бір күн[і] домбыра тартқанда, домбыраның күйімен баланың өлгендігін сездіріпті:

Хан:

Сонда хан:

Сонда құлан қуғанда, жұрт көзіне түскен құланнан бес-ақ құлан құтылыпты. Шу бойында сол құланның құтылған жері - «Бесқұлан» - деген жер аты болып қалыпты. Екі жүйрік ат бар екен: құланды қойдай иіріп соғатұғын. Бірі - «Еңкейторы» - ат, бірі - «Аққабақ» деген ат. Еңкейторы ат өлген жер «Еңкейторы» аталыпты да, Аққабақ ат өлген жері «Аққабақ» -атаныпты. Сонан соң бес құлан аман қалыпты. «Еңкейқабақ - құлан жалақ» - деген жер аты болып қалыпты.

Баласы өлгенде, келіні оң жақта отырып қалған екен.

Баласының бір санын тауып алып, соған там салдырыпты.

Онан соң Алаша ханның тамын келіні салдырыпты. Атасының тамын өзеннің жел жағында бір мұралтайдың үстінен салдырыпты. Өз тамын өзеннің ығынан ойпаң жерге салдырыпты:

Жалғыз баласы өлгендігіне күйініп, Алаша хан жазғытұрғы жас төлді тасып жатқан өзеннің бір жағына иіртіп, енесін бір жағына иіртіп: айғырды азынатып, биені кісінетіп, сиырды мөңіретіп, қойды маңыратып, түйені боздатып:

Ханымы келіп:

Хан:

Хан:

[2.8 мәтін ] Бұ да бір сөйлеушінің сөзі.

Өзбек хан өлген соң, оның баласы Жәнібек хан болған күнінде қазақты 3-ке бөліп, Ұлы жүзге Үйсінді дадқа сайлап, Жалайырды оған көтермеші қойған екен дейді. Орта жүзге Арғынды дадқа сайлап, Найманды оған көтермеші қойған екен дейді. Кіші жүзге Алшынды дадқа сайлап, Жаппасты оған көтермеші қойған екен дейді. Сонда қазақта 2 - ақ кісі болған екен. Бірі - батыр, бірі - би. Батыр елге бақташы, күзетші, биі - қара қылды қақ жарып төре беретұғын бітімші. Батыр елін жауға бермейді екен де, би елін дауға бермейді де, батыры бар ел жаудан қорықпайды, шешені бар ел даудан қорықпайды деседі екен. Және өздері сол заманда аңыз қылысып, жұрт аузында сөз болған екен. Батыр деген 1 барақ ит, 2 қатынның бірі табады. Би деген ақ шариғат. Ілуде 1-ақ қатын табады, - деседі екен. Жұрт аузына ілініп, зор атақпен аталған Ұлы жүз Үйсін атасы болған Майқы би екен: «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы - Майқы би» - делінген екен. Арғын да өз тұсында би аталған екен. Әр жүзден би шыққан шығар. Үйсін Төле биден дөкей болып би шыққан жоқ. Сол Жәнібек хан 3 жүздің баласынан шыққан билердің бітімін түрлі жұрттардың мықты қазыларының бұйырған бұйрықтарымен салыстырғанда бұлардың кітапқа қарап айтқан сөздерінен қазақ билерінің өз аузымен айтқан сөзі асыл шыға беріпті. Сонда Жәнібек хан айтқан деседі:

Сонан қазақ атанған екен деседі. Қазақ жұртының сөзінің кісі - ақ екен, жақсы-ақ екен, -деп келеді. Антұрған - ақ екен, безер-ақ екен, қу-ақ екен, шіркін, ұры-ақ екен, - десіп келеді. Асыл - да залал жазбайын, һынада іле жазмақ орысы келеді. Қазақ деп бұ да бір тарих жазушыларының сөзі. Қазақ болмай азап болмас, тамақ болмай, тасу (таш) болмас. Ит балалап сауын болмас, екі даугер үй болмас, қас төреде бауыр болмас. Қазақтың жаны азабында, наданның жаны дозағында. Осы сөздер де тегін ауыздан шыққан сөз емес. Қас төреде бауыр болмас дегені алдияр ұранды төрені айтқаны емес. Әділ биде ата жоқ, тура биде туған жоқ. Туғанына бұрған биде иман жоқ, қас төре деп шын әділдік қылушы биді айтқаны. Наданның жаны тозақта дегені - наданның надандықпен қылған жұмысын азап пен дозаққа салғандығы ғой. Болмаса наданға қамшы ұрып пешке салып жағып жатқан ешкім жоқ қой. Осы сөзді жұмбақ шешкендей шешкен жандар 33-те мәшһүр болып кетті, Ташкенттен жазған хатында Мухаммед Әмен Жүсіпұғлы еді. Күнәң жоқ болса, күн есепті, жазығың жоқ болса, жер өрте, - деп еді. Мына біз жоқта барды шатып белшемізден батып отырмыз. *** [2.9 мәтін] 23 жасымда жылан жылы, Атбасар уезіне қараған Мейрам Жанайдароф еліне барып 1 қыс, жаз жұрт бас қосқан жиында сөйлеп, Баянаула, Қызылтаудан Мейрамға 1 шешен келіпті, - деп жұрт аузында шешен атанған Мәшһүр еді. 3 жүздің баласын араладым. Инжарай Шариф, Ташкент, Түркістандар шаһарлары әр жүзден шыққан жүйріктермен жолдас болдым, қай жерде болса да: «Бәрекелді-ай, туысымыздай бар екен! - деді...

3 мәтін

[3.1 мәтін] Естіген құлақтың жазығы жоқ. Құрттай бала күнімізде жарапазан айтатұғын шалдар айтып жүруші еді:

Жарапазаншы шал айтты деп, Топан суы болғандығына нанып тұрғаным жоқ. Өз көзім көрген нәрседен танығандығымды білдіріп айтып тұрмын. Сол Топан суының болғандығын, тау біткеннен қырық кез асқандығын: жер айтып тұр, су айтып тұр, тау-тас айтып тұр! Жердің айтқандығы - талай жерлерде судың еріксіз айдауымен үйіліп, жиылып, төбе-төбе болып қалған құмдар бар: «Қызылдың құмы», «Қара құм», «Жеті қоңырдың құмы» - аталған. Судың айтқандығы - адамзаттың ептейсіз көп қырылғандығынан, көз жастары ащы теңіз, сор болып қалған. Тау айтқандығы: «Алғаш құрғақтық тауып, қылтиып көрінген мен едім!» - дейді Ұлытау, тау тұңғышы болғандықтан Ұлытау атанғандығы сол. Онан кейін тарбайып-тарбайып, адыр-бұдыр болып көрінген мен едім дейді Тарбағатай мен Шыңғыс таулары. Тау біткеннің бәрі судан шыққанда, су астында тұншығып қалып, есепсіз көп жыл көрінбей қалып; «Ең соңынан шыққан тау кенжесі мен едім», - дейді Баянаула. Оны көрген, ішін аралап жүрген біз: «Рас-ау, рас!» - дейміз. Неге десең: ұзыны - жиырма бес шақырым, көлденеңі - он бес шақырым. Бір өзінде жеті көл бар. Бұл көлдерден басқа бастарының төбесінде кішкене-кішкене көлшімектер толып жатыр. Баянауланың қаласының темірқазық жағында он екі шақырым жерде бір «Найзатас» деген тас бар. Анадайдан көрген кісі: «Бір бөріктей!» - деп ойлайтұғын. Сол Найзатастың төбесінде тоғыз бөлек тұмарлы Көкше бар. Араларында: қарағай, қайың, арша; бұлақ, шабындылық шөп толық. Баянауланы көрген, аралап жүрген кісіге су астынан шыққандығын тауы, тасы өзі сөйлеп айтып тұр. Он екі айды бір жыл дейді. Бір жыл бір кісінің өмірі есепті. Бір Құдайдан басқаның бәрі бірінен бірі туып, өсіп-өнбек. Туып, өсіп, өнетұғынның бәрі де қартаймақ, өлмек! Көк -байы да, жер - қатыны. Солай болғаны үшін: «Көктен жаудырсын, жерден өндірсін!» -дейді. Аспанда бұлтқа бұлт шағылысады, сөйтіп жаңбыр жауады. Жаңбыр көп жаумайтын жылы: «Бұлт қысырап қалды» - деп, күн бұрын айтып отырушылар болады. Жаралған: жанды, жансыз - бәрі де жұп жаралған. «Жұп» мәнісі - «ерлі - байлы» - деген сөз. Жыл - өзі. Жазғытұрым - жаңа туған жас бала. Үш айға шейін солай. Үш айдан соң жігіт болып жетілгені. Ол өмірі - үш ай. Онан кейін: егде, мосқал, бурыл бас болғаны. Мұндай болған уақытын: «күз күні» - дейді . Бұл өмірі де - үш ай. Онан кейін: «қыс - зымстан» -деп атайды. Қар астында қалғандығы - ол - өлгені. Он екі ай бітумен бір жылдың өмірі бітеді. Жыл басына кесілген өмір он екі айдан аспақ емес. Он екі ай бітіп, бір жылдың өмірі таусылды. Енді жаңа жыл туады. Бұл - туатұғын - былтырғы өткен жыл емес. Онан басқа, бөлек жыл. Бұл жыл басында туатұғын күн де бұрынғы күн емес. Күн бүгін туған -жаңа күн. Сол жаңа туған жылын, жаңа туған күнін құттықтап, қуанып той қылса, сол жыл да, сол күн де бұл құттықтаған, қуанғанды қолтығына қысып, құшағына алып сый-құрметпен, қызық дәуренмен өткізуге міндетті, борышты. Бұл наурыздама той болып, қай заманда басталған жұмыс? Жоғарғы жақта сөйленген Нұх пайғамбар еркегі, ұрғашысы араласып, сексен қаралы жолдаспен кеме жасап мініп, алты ай, он күн суда жүзіп, су тартылып, кемесі Қазықұрт тауына кез болып, соған тоқтап, құрғақшылық көріп, қара жерді басқан. Біреудің әкесі, біреудің баласы, біреудің бауыры, туысқаны қырылып қалып, «салт атты, сабау қамшылы» болып судан шыққан. Тышқандай сүмірейіп шыққан соң, тамақтарынан ас жүрмеген: - Енді біз тірі болғанда, неменеге жараймыз?! - деп, уайым - қайғыда болған. Сонан соң бір үйретуші табылып, арақ жасап ішкен. Арақ ішкен соң: «Ішкен мас, жеген тоқ, уайым да жоқ, қайғы да жоқ» - бұрынғы күннің жаманын, жақсысын ұмытқан. Өздерінің аман қалғанына қызық, мереке, той жасаған. Сөйтсе, сол күнде ай есебімен санағанда, «Мұхарамма» айының оны екен де, жұлдыз есебімен санағанда, күннің хамале бір уәжібіне кірген күні - бірінші хамале болып табылған. Нұх пайғамбардың тұңғышы - «Сам» деген баласы. Ғараб (араб), Ғажам - сол Самның ұрпағы. Біреуі ай есебін ұстап, жыл басын: «Мұхарамма» - деп санап, оның оны: «Ғашура күні» - деп, мейрам қылып ұстап қалған. Біреуі - Ғажам жұрты, бұл жұлдыз есебін ұстап: «Бірінші хамале - жыл басы» - деп, мейрам қылып ұстап қалған. Мұның ұстап қалған күні число есебімен марттың тоғызына дәл келіп, қыс пен жаздың аударыс, төңкерісіне тұпа-тура, дәлме-дәл шыққан. Мұны біздің қазақ: «Бұхар есебі» - дейді. Бұл есептен біздің қазақ жұрты орысқа қарағанша, аумай, жаңылмай ұстап келген. Ай да - он екі, жыл да - он екі. Он екі жылдың басына он екі хайуанды ие қылған. Оған ат қойып, айдар таққан. Жыл деген өзі - диірменнің (тиірменнің) белағашындай айна - лып тұратұғын нәрсе. Жер де айналады (айланады), Көк те айналады, Ай да айналады, Күн де айналады, күндіз, түн де айналады. Сол айналатындығынан: бірінің соңынан бірі келіп тұрады. Жыл да солардай айналады. Жылдың белағашында он екі шабақ бар. Он екі шабақта он екі тақ бар. Он екі тақтың әрбіріне бір жуан ие отыруға жиырма жетінші жылдың жиырма екінші мартта жүріс қылып жүрген жорықшы күн хамале бір уәжіне енді. Бірінші хамале болып, қоян таққа мінді. Сонан бері қарай: «қоян» - деп, газетке жазылып жүр. Дәнемеге жарамас, есепке кірмес. Оның аты неге жазылады? Оның жыл билегендігі, іске жарағандығы сол, жұрт қоянша қорқақ болып, шөптің басынан өрген қойдай, тек желп етіп жел тұрса, үрейі ұшып, зәресі кетіп: «Ал, жұт болады!» - деп былшылдайды. Жұт түгіл, дәнеме де болмайды. Қоянның қорқақ қылып айтқызып тұрғаны. Және қоян жылды кісі өмірінде үрей, қояндай қорқақ келеді. Енді келер алдымыздағы жиырма сегізінші жылдың мартының жиырма екінші күні жыл белағашы айналып, қоян тұрған тақ астына ұлу таққа отырады. Бір жылға сол ие болады. Сонда бұрынғы отырған астына кетіп, оның орнына екінші тақ үстіне шыққандығын – жанды да - балық біледі, жансызда Самарқанның көк тасы біледі. Балық білетұғындығын сонан байқаған. Наурыздама той қылатұғын жұрттың патшалары тірі балықты көп қылып ұстатып алып, бір керсен суға салып, көптің алқасына қойдырады. Отырған көп әлеумет сол балықтарға көздерін тігіп қарап отырады. Бір мезгілде балық біткен бірі қалмай теп –тегіс шалқасынан жата қалады. Қарындары жарқырап, лезде балықтар аунаған жағынан екінші жағына қарай аунап түседі. Сонан соң патшалар барабан соқтырады: «Ескі жыл шықты, жаңа жыл келді!» - деп. Сегіз күн ұдайымен қол астына қараған жұртқа той, тамаша береді: «Жаңа жыл тойы!» - деп. Жиырма тоғыз жасымда Бұхарай - Шәрифте Fабдалахыд ханның наурыздама тойының сегіз күн ішінде болдым. Ұдайымен жүреміте үш кісіні жыққанға бір шапан бәйге, дәл сегізінші күн: «Мазар Шариф» - деседі. Қожа Баһауалдин әулиенің басындағы хауызға қант төгіп, суды қант татытып, жұрт жабыла ішіп, «той тарқар» болады. Біздің қазақ жұрты үлгіні сол Бұхара жұртынан алған екен. «Орысқа қарамай тұрған күнінде қазақтың наурыздамасында болған той, мереке қызығы Бұхар мен Қоқанда да болмаған!» - десіп сөйлейді. Қайда атақты асқан бай бар болса, наурыздаманы сол байға қылдырады екен. Үйсін Төле билердің заманында наурыздаманың қадір - құны астан, тойдан ілгері болады екен. *** [3.2. мәтін] Шоң, Торайғырдың әкесі Едіге би - үштің біріне қосылған кісі. Ер Едіге, Әз Едіге, Би Едіге. Ер Едіге - Тоқтамыс ханның заманында болып, ертегі болып айтылып жүрген. Әз Едіге Кіші жүзден шыққан. Асан қайғы, Қазтуған, Орақ, Мамай, Телағыс, Шора батыр, Әз Едіге - бұлар: «Үрім-бұтақ жұрағатымызды орыс жұртының келемежінде қалдырмаймыз!» - деп, ауып кеткендер. Би Едіге - Айдабол Пәлі (Ғалы) - Төлебайдың баласы. Едіге би Баянауланың бауырынан жүз кісі болып, атқа мінді дейді: «Қызылтауда Сәти тасында отырған Мырзақұл баласы Сәти мырзаға барып, наурызды қылдырамын!» - деп. Барса, Тәти мырза үйде жоқ екен. Қарсонар болған соң, бүркіт алып, шығып кет - кен екен. Баяу деген бәйбішесі бар екен, «бес берекенің біріне» қосылған бәйбіше екен:

Тәти мырза алдырған түлкілерінің ішінде бір қара түлкісі бар, наурыздаманың үстіне келіп қалыпты. Қара түлкі алдырып келгеніне бір қуанып, «Наурыздама қылдырамын!» -деп, Едігенің келгеніне екі қуанып:

Міне, сондай жақсы күнде тасып кетіп алған дуа ұрпағынан Шорман шығып, Мұса шығып, байлық, беклік таласа қоса шығып, жалпақ Сүйіндікке құт ауыл, ұйытқы ауыл болып, тұр. Бұл күндегі пәленшекем, түгеншекемнің пейіліне қарағанда, тағалы торы тай ұстап тұра алмайтұғын пейіл бар. Атасына, ба - басына тиген дуа. «Құдай берген дәулетің // Тепкілесең, кетпесін!» - деген осы екен. Оңған, ілгері басқан біреуді: «Шіркін атасына, бабасына дуа тиген тұқым ғой!» - дейді. Едіге би жүз кісімен еліне қайтты. Екі ауланың арасынан аспақ болып, Мырзашоқы маңайы, Қарөзек деген жерге: «Ат шалдырайық» - деп, түсіп отырып, жолдастарынан сұрады дейді:

Қасындағы аузына май жұқпайтұғын қу ауыздар:

Едіге би долданып, жарылып кете жаздап, қасындағыларға ұрысты дейді:

Өзі шарт жүгініп отыра қалды: «Ал, мен бата қылайын, сендер бірің қалмай: «Амин!» -деңдер! - деп, көзінен жасы бұршақтай домалап отырып, - А, Құдай, халқымды, жұртымды өзімнің тұсымда бай қылмасаң да, балам Шоңның тұсында бай қыл!» - деп бата қылған екен. Сол батасы қабыл болып, Шоңның тұсында: «Жанқозының жалпақ байы» - атаныпты. Едігенің тұсында: «Жанқозының жалпақ кедейі» - атанған екен. Басы Шоңның өзі бай, Бәзіл де бай, Бәрмен де бай, Ақын да бай, Батыр да бай, Ақпан да бай, Ботпа да бай, Лаба да бай, Саба да бай, Шапат да бай, Апат да бай, - бай емесі жоқ. Шоң бидің тұсында Жанқозыға бір жайлау – да жүз отау түсіпті. *** [3.1. мәтін] Қазақтың қазақ болғанда, өзіне арналған, сыбағасына тиген жалғыз мейрамы -наурыздама. Ол күні қожаларға оқытатұғын, наурызға арналған кітап болады. Наурыз жайын ұқтыратұғын ол кітаптың атын: «Саддама» - дейді. Ол күнде тілі орамды, сөзге шешен шалдардың батасы болады. Қожа кітап оқығанда, шалдар бата қылғанда, жұрт жылап, шулап: «Амин!» - деп отырады. Сонан соң олардың айтқаны айтқандай келіп халық, жұрт ілгері басып, малы да өсіп, басы да өсіп бере - келі болады. Мал сойып, наурыздама қылуға шамасы келмейтін кедейлер жалғыз қой сойса да, наурыз күні бір қазан көжеге салып: «Ауылға татырамыз!» - деп, басын сақтап қояды. Байлардың бәйбішелері ірімшік пен майдан жасап, қарын-қарын жент сақтайды. Қысты күні: «Бұл жентіңізді қашан бастайсыз, бізге қашан татырасыз? - деушіге: «Шырақтарым, әлі Самарқанның көк тасы жібігенде, бұл жент те өзі балқып, босайды. Сонда бас - таймын! Осы күнде қайыршақтай қап-қатты пышақ өте ме?» - деуші еді. Міне, мен осы жентті жасатып, дәл наурыз деген күн бастатып көрген кісімін. Айтқаны-айтқандай! Қазақта: «Тас» - деген, «Тастыбай» - деген кісі аттары болған. Олардың келін-кепшектері: «Тас» - деп, атай алмай, «Қайыршақ» - деп сөйлеп кеткен. Қазақта «Наурыз» деген де кісі аты болған. Келін-кепшектер атай алмай: «Ұлы күн» - деп, «Ұлыстың ұлы күні!» - деп кеткен. «Ұлыс» - Түркінің ата-бабаларынан қалған ескі тіл. Біздің қазақта: «Ұлыстың ұлы күні» - Наурыз. «Айт» - араб тілі: ол өзі араб мейрам қылған күн. Арабша: «Ғайеде» - деген сөз. «Мәнісі не?» - деп сұрасаң: «Құдайға қайтқан күн» - деседі. Мұның өтірігін сонан біл: Құдайға бір-ақ күн қайтып, өзге күнде далаға лағып (ұлағып) кетпек пе екен?! «Елді, жұртты оңға бастаймын! Ілгері басуына, мал басы өсуіне тілеулес боламын!»-деушілер... осы наурызды құрметтеп: «Ұлыстың ұлы күні» - атандырып, той-тамаша қылдыруға тырысуы керек.

4 мәтін

Жағырафияда Тян-Шан таулары дейді. Қазақша - Алатау, Хантәңірі, Теріскей Алатау, Ақшырақ, Көкжал тауы, Күнгей Алатау, Іле тауы, Жоңғар тауы, Шу, Іле таулары. Ескендір тауы, Талас тауы, Шатқал тауы, Піскем тауы, Үгем (Өкем) тауы, Ферғана (Парғана) тауы. Сыр дариясының басы - Тян-Шан тауларынан басталады, Арал көліне құяды. «Шатқал» -өзен аты. Бұл өзеннің бойындағы тауларды: «Шатқал таулары» - дейді. Ыдырыс пайғамбар зираты сонда. Оны «Ышқаш бап» - дейді. Піскем, Өгем - екі өзен. Мұның бойындағы тауларды: «Піскем таулары», «Өгем таулары» - дейді. Көксу - өзен, басы Шатқал тауларынан ағады, «Найза», «Қызыл», «Сәңгінүр» - деген таулар жолында болады. «Шарбақ» - деген жерден: Піскем, Өгем, Көксу - үшеуі қосылып: «Шыршық» атанады. Шыршықтың басы - Қожакент, аяғы - Өзкент - Сырдария басына құяды. Бұрынғы заманларда Шыршықтың басынан аяғына шейін там үйлі жұрт жағалай отырғанда, «Тоқсан мың үйлі Қыбырай Дүрмен» - атанған. Осы Шыршықтан жеті өзен ағызып, сол жеті өзеннің бойындағы ел: «Үй қара ағаш Ташкент» атанып отыр. Бұрынғы заманда: «Шаш шаһары», - деп атанған екен. Жағырафияда Памир таулары дейді: Алай (Алтай) тауы, Қисар, Күләб (Колаб) таулары, Жиделі, Байсын таулары, Құндыз, Талқан таулары, Амудариясының басы осы таулардан басталады. Бұл Амудария да Арал көліне құяды. Еділ, Жайық - бұл екеуі Орал тауларынан басталып, Каспий теңізіне құяды, Аштархан теңізі аталады. Ұзындығы төрт мың шақырым Ертіс басы Алатаудың ар жағындағы Қытай тауларынан шығып, Обқа құйып, Обтың басы Алтай тауларынан шығып, екеуі де барып, Мұз теңізіне құяды.

5 мәтін

Сайрам қаласының [мешітін]дегі тас бағанды кім орнатқанын жазайын. Ерте заманда Алатау, Қаратаудың аралығында Әулиеата мен Шымкент, Сайрамға маңайлас жерде «Қырық қақпалы Қарғалық» - атанған шаһар болыпты. Оның билеуші бастығы Ысқақ бап деген батыр болыпты. Мұның заманында қалмақтан Сауыр тонды Өтеміс деген батыр шығып, орталарында көп соғыс болып, ақырында Ысқақ бап Сауыр тонды Өтемісті байлап алып, тірідей қорғанның бір бұрышына қалап жіберіпті. Сол қорған бүгінге шейін [бар] деседі. Тас бағанды мешітіне, қорғанына сол Ысқақ бап өзі көтеріп әкеп орнатқан екен: «Күшінің белгісін кейінгі заманның адамына көрсетемін!» - деп. Бір тас бағанды Сайрамда бір мешітке орнатқан дейді: «Ыдырыс пайғамбардың намаз оқитын жері екен!» - деп. Бір тас бағанды Қоқанды билеп тұрған күнінде Мәделі хан алдырған екен дейді. Үйіне жетпей, өліп кеткен. Бұл Ысқақ баптың бел баласы - Ибраһим ата: Сайрамның күншығысында ақ күмбез. Бұл Ибраһим атаның бел баласы - Қожа Ахмет Иассауи: Түркістандағы ақ күмбез. Қожа Ахмет Иассауиге күмбез жасаған - Әмір Темір Көреген. Сарт халқы жек көргеннен: «Темір ләң» - дейді. «Ләң» - сарт тілі, сарт тілінде «ләң» - деп, ақсақты айтады. Бір аяғының шолақтығы болса керек. «Өзінің түбі тегі - Қыпшақ Әмір Тағай батырдың баласы» - дейді. Өзі көп жұртты билеп бағындырып, өзіне қараған төлеңгітінің пысық ширағы төре сайлап кетіп, иман, жаназа білетұғын қожа сайлап кетіп: «Тірінің жабдығы -төреде, өлінің жабдығы қожада болған». Сондықтан қожа мен төре тұқымдары қожайын болып жүргені - сол.

6 мәтін

«Ой түндік пен Белең» дегендегі - «Белең» қай жер? Бұрынғы заманда Түркістанда Талмас ата деген әулие болған. Үш қатыны болған. Бәйбішесінің аты - Болған, тоқалының аты -Белең. Ана кенже тоқалының аты - Ақбикеш. Болған ана - Сарысудың бас жағында, Белең ана - Сарысудың аяқ жағында. Ақбикеш - Қаратауда, Сауысқандық асуына маңайлас. Үш қатынды үш жерге қондырып, өзі құс салады екен. Ертең ертеменен Қаратаудағы Ақбикештікінен шығып, Сарысуды жағалап, Белең анаға түстеніп, күн бата Болған анаға қонады екен. Ертең ерте аттанып, жолда Белең анаға түстеніп, күн бата барып, Ақбикешке қонады екен. Өмірін құс салумен өткізіпті. Құсқа құмарлығы сондай: «Қаршығам - ұлым, ителгі -қызым» - дейді екен. Бәйбіше, тоқалға кезек аудармай, қонып, өмірінде Белең анаға қонбаған екен. Бір күн[і] Болған анаға қонуға келе алмай, Белең анаға қонып қалыпты. Болған ана Белең анаға қонып қалғанына долданып, ессіз болып, суға с...п жіберіпті: «Шомылатұғын суын арамдайын!» - деп. «Су түсі сарғылтым болып кетіп, «Сарысу» атанғаны сондықтан!» - деседі. Болған ана, Талмас ата молалары Сарысу бойында, екеуі бір жерде болған дейді. Көмілген жері - «Болған ана» - аталып қалған. Белең ана өзі мекен қылған жайында, Сарысу бойында қалған да, «Белең» атанып, бұрынғылар «Сарысу» демейді екен, «Белен» - деп айтады екен. Ұлытау, Кішітаудың о жақ, бұ жағынан жеті өзен Сарысуға құяды: «Жеті Кеңгір» - дейді. Сол өзендер құйған жерді «Қаражар» - дейді. Сонан төменгі жерді «Белеңнің бойы» -дейді. Ақбикеш Қаратауда өліпті: «Басымды Темірқазыққа қаратпа, аяғым Әзірет Сұлтанға қарай созылады. Күнбатысқа да қаратпа, аяғым Талмас атаға қарай созылады!» -деп, өзінен тікесінен - тік, тік тұратұғын қылып көмдірген. Моласын да шошақ... қылдырған.

7 мәтін

Қорқыт ең алғаш бақсы болған кісі, түбі - қалмақ. Мұғажар деген жер аты, Орынбордың оңтүстік күншығысында. «1723 - жылда «Ақ табан шұбырынды болды», - деп, «Еңлік-Кебекте» айтқан Мамай - Тобықтының бір табының атасы, өзі Жұмағұл баласы. Мырза, Мамай - екі кісінің аты. «Қабекең» - Кеңгірбай биге қойылған ат. Қабай делінген Абай дегендей жуантаяқ Тобықтының бір тап елінің аты. «Қанжығалы Боқтыбайдың жасауын ұрлаған осы Мырза, Мамай екен» - деседі. Тобықты Құнанбайдың бір шешелері «Елетан (Елти) қатын» - атанған. Ақындылық, өлеңшілік -сонан үзілмейді деседі. Бұл Елетан (Елти) қатын - Өскенбайдың шешесі. Ақын Мәшһүрдің әкесі Көпей, оның әкесі Сермұхаммедтің әкесі - Ақжігіт абыз. Ақжігітті тапқан қатын Бөктік бәйбіше - Қыпшақ:Қатықұлақ мергеннің қызы. Бұл бәйбіше де «Елти қатын» - атанған. Сексенайдың шешесі, Елти қатын - Ырғызбайдың қатыны.

Ырғызбай, Жігітек, Боқкөт үшеуі - Олжабайдың балалары.

Қожа Сағит қожа Ақынбайдың қызы Айбөпеге құштар болғанда, Ақынбайдың малшылары: Ыстықмұрт: Шонды - бай, Қазымбет дегендерді дүниеге әбден қарық қылған. Сонда қасындағы жолдасы Тоқтауыл Шанабай деген. Түнде қызға ер - кектік қыла алмаған соң, қыз:

Қожа қыздың астынан құтылған соң, түн ішінде жөнеліп, жолшыбай зарлап, пірлеріне сыйынып жылағаны бар.

8 мәтін

[8.1 мәтін Қазақ қажылары (1 үлгі)] Біздің бұл құлақ есті - ген жерде Уақ Нүркен байдан бұрын қажыға барған кісі жоқ. Ол кісі тоқал қатынымен кетіп, Семей қаласы, Аягөз, Піспек, Тоқпақ, Алматы, Әулиеата, Ташкент, Бұхар жолымен төрт жыл жүріп, аман-есен барып келген.

Жылында құлындайды жеті жүз тай.

Сол Нүркеннен соң қажыға Күлік Самай сопы мен Баян қаласынан дуан аузы алғаш ашылғанда, указ болған Байжан хазірет екеуі кетіп, екеуі де сол жақта өлген. Осыны жазып отырған Мәшһүр Жүсіп - солар кеткен жылы туған бала. Осы күні алпыс бесте, өмір бойы жұмысы, қағазға салғаны - шимай кесте. Бұлардан соң үшінші қажыға барған кісілер: Тобықты Құнанбай, Айдабол Қишыл, Қыстаубай; Малай, Жәдігерден - Егізек Жанайдар батыр. Аққұм, Қосқопадан - Төртуыл Шекшек қажы, Есіл бойындағы Қыпшақтан Шонтыбай, Батырқожа. Сілеті бойындағы Қыпшақтан Құрманбаласы Хасен қажы; Мамбет, Тоқадан -Ізден, Сазан ұрпағынан - Мұхаммедсәлім қажы, Егізек, Жанайдармен бірге барған Сұлтан қожа, Қыпшақ Қыстаубаймен бірге барған Жәмек қо[жа], Файзолла ишан. Құнанбай қажымен бірге барған Алтай Ешмұхаммед қажы, Алдажұман шөбересі, Бәсентиін Апай, Бөрі - Құдияр қажы. Бұларды қалдырмай жазып жатқаным: тірі қайтып келгендерінің бәріне де жолығып, сөйлесіп, мән - жайына әбден қанық болғанымды түсіндіру үшін. Көкшетаулық Атығайдан Қожахмет қажы бар, Кіші жүзден: Нұрпейіс хазірет, Досжан халфе. Бұлардың қажыға барған жылы - 1872 жыл. Орта жүзден жиырма кісі болыпты. Кіші жүзден табандаған жүз кісі болыпты. Мұнан бұрын қазақ бүйтіп бас қосып, қажыға бармаған екен. Жүз жиырма кісі болып, арасын айырмай тізе қосып, қол ұстасып жүрген соң және өздері де көзге түсерлік әр таптың қасқа жайсаңы - көрген таңырқарлық болыпты. Қазақ байғұстың салпиған тымағының құлағын, сүйретілген тонының етегін, саптама етігінің қонышын, аңқиған аузын көрген соң, көрген қызығып, сұқтана бастайды ғой. Ноғай дәлилі мен сарт дәлилі таласыпты. Ноғай дәлилі: «Бұлар - Мәскеудік, мен -Мәскеудіктердің сайланған дәлилімін» - деп. Сарт дәлилі: «Бұлар - Бұхартіл, мен -Бұхартілдердің сайланған дәлилімін!» - деп. Сонан соң Мекке бастығын «шәриф» - дейді екен де, Медине бастығын «шейх» - дейді екен. Олар алдына алдырып сұрапты:

Бұлар ортасынан Кіші жүз Досжан халфені жіберіпті. Барғандар: «Табылды: қазақ деген жұрт Әнес ибн Мәліктен өрбіген екен», - деп, нұсқа көшіріп алып келіп, сонан бұл жүз жиырма кісі ортасынан расход шығарып, «Қазақ тәкиесі» - деген тәкие салдырып, Құнанбай атына жаздырып: «Және оған шайхы Арғыннан тұратұзғын болсын» - депті. Бұлардың қажыға барған жылы қара киік жылы еді. Қишыл қажы қажыға кеткенде екіқабат қалған тоқалы ұл тауып, атын Мекебай қойған. Сол Мекебай елуден жасы асты. Біздің бұл Баянаула, Қызылтау жып-жылтыр мұз болып, жылқы біткен Сілеті (Тініке) Шолақ деген жерге кетіп, тоқты қысыр қалмай, мал семіз, күйлі шығып, «Маймұз» - атанған. Ол күнде «екінің бірі, егіздің сыңары» - сөйлеп айтып жүруші еді. Бұл күнде алай-түлей, ұйқы-тұйқы аласапыран заман болып, бүтін естінің өзі де қалған жоқ. Жарым естілер шала-шарпы білгенінен айрылып қалды.

1923 ж. *** [8.2. мәтін Сахабалар тарихы] Замандардан заман өткенде, бұрынғылар өліп, таусылып, қалғандарға нәубет жеткенде: «Араб жұртынан бір Мұхаммед деген пайғамбар шығыпты!» - деп әуезесі айдай әлемге жайылып кеткенде, Түркістан аймағынан, Түрік ұрпағынан, Моғол нәсілінен, «Тоқсан екі баулы Қыпшақ» - атанып тұрған күндерде әр рудың адамынан тоқсан екі батыр атқа мінді дейді: «Сол пайғамбарды барып көрелік. Жақсы болса, жолдас болып, жанына ерелік», - деп. Мінген көліктері - ат, ұстаған қарулары - бір-бір сойыл, құрғақ шөлмен жүріп барса, Мұхаммед пайғамбар екі соғысты мұнан бұрын өткізіп, үшінші соғыстың үстіне барған екен. Жан-жақтан ереуілдеп шаң шығады екен де, шаңдатып келе жатқандар кәпірлер тобына қосыла береді екен. Мұсылманға үйден шыққан өздерінен басқа ешкімнің шаңы қосылмайды екен. Күншығыстан бір шаң шықты, бұл шаң кәпірлер тобына бармады. Мұсылмандарға тұп-тура келді. «Бізге болысуға келген ғой!» - деп, арабша сөйлеп еді, білмеді. Парсы тілмен сөйлеп еді, білмеді. Әбубәкір Сыздық көлденеңдеп келіп:

Кірген жерден есік, шыққан жерін тесік қылып, ілездің ара - сында апа-сапа кәпірлер -қой, бұлар бір оған тиген топалаң есепті болып, көп кәпір пұсырман дініне кіріп, қарқ олжаға әбден кенелді. Сонда бұлардың батыр басы, азаматы Ақкөсе екен. Оған таяулары: Мәлік, Ақтам, Құттықожа, Имамбайыр, Ерқоян - деген дер екен.

Сонда пайғамбар бұлардан сұраған екен:

Осындай ұғына алмаған сөзден біздің қазақ: «Озған пайғамбар ұрпағымыз» - десіп те жүрді. Сөйтсе, онысы Уыз (Оғыз) хан екен. Кигіз үйді сол Уыз хан жасатып: «Кигіз туырлықты қазақ байдың баласы, Уыз үйлі» - атанып жүрді. Сол соғыста пайғамбар шаттанып: «Әлтүркі хайыр мен үмбеті» - деген екен деседі. «Менің үмбетімнің ең жақсысы - түркі халқы» - деген сөз дейді. Сонан кейін бұлар қалған өмірін пайғамбар қасында өткізіп, «ансары» - атанған екен. «Мұһажырын ансары» - деген қауым қыбыланың ру, тұқым аты емес. Меккеден пайғамбарды іздеп көшкендер «Мұһажырын» - атанған. Пайғамбарға соғыста болысып, күш-көмек бергендер «ансары» атанған. «Далсабтұн алал ұллынмен әл-мұһажырын уа әл-анзар» - бәйгенің озып алдын алған Мұһажырын мен Ансарылар», - делінген сөз. Ақкөсе мен Мәлік - екеуі бір ағайынды, Нәзір деген әкелерінің аты екен. Мәліктен Әнес туады. Сол Әнестің үрім-бұтағынан: түрікпен, қарақалпақ, қазақ тарайды. Біз білмейтін өскен-өнген ұрпағы да бар шығар. Біздің бұрынғы ата-бабаларымыз: «Біз Ақкөсе сахабадан екенбіз», - деп те жүрді. Пайғамбар дүниеден қайтқаннан кейін «Мұғерраса» (Мохтрса) деген кәпірлермен соғыс ашамыз!» - деп, хазірет Ғұмардың халифа күнінде Ақкөсе, Имамбайыр, Құттықожа сахабалар Қаратауда шаһид болып, зираттары сонда болғандықтан, «Ақкөсе сахаба бабамыздың моласы» - деп зиарат қылғандықтан, «Соның ұрпағымыз» - деп жүргені сол екен. Бұл күнде Қаратауда зиараты, ол кісіні «Домбы ата» -дейді. Ертегі қылып сөйлеушілер: «Ақкөсе сахаба Ерқоян деген жолдасымен екеуі шаһид болған» - дейді. «Ақкөсенің басы домалап қашқан, жер тесіліп, жол берген», - дейді. «Жердің астымен барып, сол басы Зәмзәм Шарифтен шыққан» - дейді. Осы күнде бастың жер астына түскен жері құдық сықылды қып-қызыл қия тас. Зиаратқа барушылар арқанмен байлап, кісі түсіреді. Түскен кісінің айтып шыққан сөзі: «Барып түскенде, тасқа түстік, - дейді. - Бір су ұзыннан - ұзақ күнбатысқа қарай ағып жатыр, - дейді. - Сол су да жүре береді. Жағалап кісі жүрерлік құрғақ тасты жер бар, - дейді. - Жүріп ұшығына кісі жетерлік емес. Жоғарғы жақтан салбырап тұрған мұздың сүңгісіндей сүңгі, жұлып алсақ, қолға келеді. Жер астында тұрғанда мұз еді, жер үстіне алып шықса, қазір (хызыр) тас болып қата қалады». Бұрынғы заманда бір адам таяғын тастапты, таяқ ағып кете беріпті. Сол адам жер үстіне шығып, таяғын іздеп Меккеге барыпты. Таяғы өзінен бұрын Зәмзәм Шәрифтен барып шыққан екен. Бұл судың бір ұшы сонда қатынасатұғындығын сол сөйлеп кетіпті. «Қырым жұртының кісісі едім», - деп, бір Ғабдолхамит әпенді деген семіз әпенді сөйледі: «Осы кісінің жұрағаты едім» - деп. Домбы атаның үстіне кірпіштен там салды. «Бұл жарты денесі» - дейді. «Денесінің жартысы суда қалған, денесіне қол тигіземіз, кескілейміз деп келген кәпірлерді су ағызып алып кеткен» - дейді. Өзіміз нандық. Он азамат көтере алмаған тасты Ғабдолхамит әпенді жалғыз өзі көтеріп кетіп жүрді. Имамбайыр сахабаның зираты қазақта, Құттықожа сахаба мен Ерқоян зираты да соларға маңайлас жерде. Ақтам сопы Ташкенттің патшасы Жанеділдің палуаны Мақатылға: «Мен іздеген Ералыңмын» -деп, өз басын қолдан берген. Ералының намазда тұрған уақыты екен, намаз үстінде барса, ол намазын бұзбайды. Бұл басын кесіп алып жүре береді» - деп. «Сөйлей берсе сөз таусылмайды, Сарт құрымай, без таусылмайды.» Қанша естігенмен, құдақтың қарны жоқ тоятұғын.

9 мәтін

[9.1. мәтін Сахабалар тарихы ] Замандардан заман өткенде, бұрынғылар өліп таусылып, қалғандарға нәубет (наубат) жеткенде, «Араб жұртынан бір Мұхаммед (Мақамбіт) деген батыр шығыпты!» - деп, әуезі айдай әлемге жайылып, Түркістан аймағынан, Түрік (түркі) ұрпағынан, Үшоқ нәсілінен, «Тоқсан екі баулы Қыпшақ» - атанып тұрған күнде «әр рудан біреу болса, ру түгел болмақ» десіп, тоқсан екі батыр атқа мінді дейді: «Сол Мұхаммедті барып көрелік. Батырлығы шын болса, жолдас болып жанына ерелік!» - деп, мінген көліктері - ат, ұстаған қарулары - бір-бір қатқан көк сойыл, құрғақ шөлмен жүріп барса, айтқан Мұхаммед мұнан бұрын екі соғысты өткізіп: бірінде жеңіп, бірінде жеңіліп, үшінші соғыстың үстінде тұр екен. Жан-жақтан ереуілдеп шаң шығады екен де, шаңдатып келе жатқандар кәпірлерге қосыла береді екен. Мұсылмандарға бір өздерінен басқа ешкімнің шаңы қосылмайды екен. Бір шаң тағы шықты. Бұлар кәпір тобына бармады, мұсылмандардың тобына барды. Араб жұрты: мінгені - түйе, көбі жаяу - жалпы, қарулары - бір-бір шолақ қылыш; мылтық, найзаны ұстап көрмеген. Ең алғаш ұрыс-төбелеске шыққанда, үш жүз он үш [313] кісі -жасаққа шыққан. Бәрінің ортасында көлігі - жетпіс түйе, екі ат, алты сауыт, сегіз қылыш, басқасының қолында тұтам тобылғы да жоқ. Бұлар тоқсан екі батыр - тоқсан екі аттың дүсірі жерді қозғалтқандай болыпты. Бар білгені: «Мұхаммед қайсы, Мұхаммед қайсың?!» - десе керек. Бұлардың тілін, не айтып, не қойғанын білер жан жоқ. «Мұхаммед анау» - десек, өлтіріп тастай ма?!» - деп, қорықса керек. Сонда төрт жардың төбе ағасы Әубәкір ағай пайғамбардың қасына жетіп келіп:

Жалаңаш түйе бағып, өмірінде қыл құйрықты жылқы көрмеген сорлы араб аттың дүрсілінен қорқып, үрейі ұшып, зәресі кетіп, топалаң тиген қойдай, бықбырт тиіп, жылқының жусау тезегіндей болды дейді. Бұлардың батырбасы, көкжалы - Ақкөсе. Оған таяулары - Мәлік, Ақтам, Құттықожа, Имамбайр, Аққоян - дегендер екен. Сонда пайғамбар жарықтық шаттанғаннан (шадланғаннан):

Бұлар айтқан екен:

Осындай ұғылмаған сөзден біздің қазақ: «Озған пайғамбардың ұрпағымыз!» - десіп жүрді. Сөйтсе, онысы Уыз хан екен. Бұл қазақтың түп - тегі Уыз ханнан өрбіген нәсілден өсіп-өнген жұрт екен. Ол Уыз хан шежіресі - Әбілғазы Баһадүр хан сөйлеген шежіре. Сонан кейін бұлар қалған өмірін пайғамбар қасында өткізіп, «Ансары» - аталған екен. Пайғамбарды іздеп, Меккеден Мәдинаға көшіп келгендер «Мұһажырын» аталыпты: «дін іздеп, қонысынан ауғандар» - дегені. Салт басты, сабау қамшылы болып көмекке келгендер «Ансары» аталыпты: қазақ тілінде: «көмек берушілер» - делінген сөз. «Көптеген қонақ аттандырады, // Көмектеген жауды қашырады!» - деген сөз сол күн[нен] айтылып қалған сөз екен. Ақкөсе - ағасы, Мәлік інісі екен. Мәлік баласы Анас жетім қалып, пайғамбарға басыбайлы жұмыскер болып, алғысты көп алған жан екен. Қатын алыпты, жарлы болыпты. Жарлылығын шаққандай қылып сөйлегенде: « Бас екеу болмай, мал екеу бол - майды» -деген екен. «Біреуден екеу жақсы, // Екеуден үшеу жақсы, // Үшеуден төртеу жақсы!» -деген екен. Сонымен қатынды екеу қылыпты, «баяғы жарлы - әлі жарлы» бола беріпті. «Екеуден үшеу жақсы» - деп еді ғой!» - деп, қатынды үшеу қылыпты. Сонан соң бұл қатындар жіп иіріп, қаражаттан асқан пұлына бір лақ сатып алып, ол лағы ешкі болып, егіз лақ тауып, алғашқы сауған сүтін пісіріп, пайғамбарға алып барғанда:

Содан кейін басы да өсіп, малы да өсіп, Басыра деген жерге көшіп шығып кетіп, ұзын өмір жасты, малды - басты болып, жүз жиырмадан жасы да асып, бала саны да асып, сахабаның серке жияр сарқыншағы болып, һарон Рашид халифа күнінде алдына алдырып сөйлеткен екен. Толып жатқан тұқым-жұрағатын қайдан біле береміз? Әнестен (Анастан) - Жабал, Құрақ. Жабалдан - Мағаз, Мұрат. Мағаздан - Бұхарбай, Сейіл. Бұхарбай, Сейілден - Ақшолпан, Аққурай. Бұлардан -Аламан. Аламаннан - Алаш. Алаштан - Сейіл - хан, Жайылхан. Сейілханнан - сегіз арыс Түрікпен. Жайылхан - нан - Майқы. Майқыдан - Өзбек, Сыбан. Сыбаннан - Айырқалпақ. Айырқалпақтан - Қазақ, Созақ. Созақ ұлы - Қарақалпақ. Қазақтан келіп; Ақарыс, Жанарыс, Бекарыс тарайды. Құтан, Қоғам, Науан, Шуан, Ақсақкелімбет, Қаракелімбет, Сарыкелімбет - делінген аталар бар. Қазақ пен үш арыстың аралығында өткен аталар ғой! - деп, аңыз қылыстық. Бұл күнге шейін сөзді бір араға қоя алғанымыз жоқ. *** [9.2. мәтін Қазақ қажылары (2 нұсқа)] Біздің бұл қазақта тасқа таңба басқандай, анық шежіре жоқ. «Оқуға сенген ұмытшақ» - деп, оқуды керек қылмаған. «Жазуға сенген жаңылшақ» - деп, жазуды керек қылмаған. Оқу, жазу жоқтығынан жазылған шежіре болмаған. Естігенін ұмытпайтұғын құлағының тесігі бар, кеудесінің есігі бар, «ұқпа құлақ» жандар болған. Сондай жандардың айтуымен «кеудесі хат, естігені, көргені жат» болған қариялар кейінгіге ауыздан ауыз алып айтумен үлгі - өсиет қалдырған. Біздің қазақта шежірені басқа жұрттан ақтарып, тінттіріп таптырып алған кім екенін сөйлейік. Қазақ қазақ болғанда, бұл қазақта қажыға ілкі бастап барған Уақ - Нүркен (Нүрикен) бай. Тоқал қатынымен барып, төрт жыл жолаушылықпен жүріп, бесінші жылда қайтып, аман-есен елі - не, жұртына келген. Сол Нүркеннен соң екінші қажыға барушы - Күлік Самай сопы, Баянаула дуан болып, аузы ашылғанда, указ болған ноғай Байжан хазірет -сол екеуі болған. Екеуі де сол жақта өлген. Солардың кеткен жылы қой жылы еді. Мың сегіз жүз елу сегізінші жыл [1858] болса керек. Осы сөзді жазып отырған Мәшһүр - Жүсіп (Иусіф) дәл сол жылы туған бала. Осы күнде жетпіс жаста отыр. Бұл қазақтан үшінші қажыға барушылар: Тобықты Құнанбай, Айдабол Қишыл, Қыстаубай; Ақмоладан - Аққұм, Қосқопадан Шекшек қажы, Атбасардан - Ейкезек Жанайдар, Есіл бойындағы Құлан Қыпшақтан - Шонтыбай, Батырқожа молда балалары. Сілеті бойындағы Қыпшақтан - Құрман баласы Хасен (Қасен) қажы, Мамбет, Тоқадан -Ізден, Сазан ұрпағы Мұхаммедсәлім қажы. Өр Алтайынан - Алдажұман немересі Ешмұхаммед қажы, Ертіс бойындағы Апай, Беріден - Құдияр қажы. Көкшетаулық Атығайдан - Қожахмет қажы, Егізекі Жанайдармен бірге барған. Сұлтанқожа қажы Қыпшақ Қыстаубаймен бірге барған. Жамек қожа Байзолда (Файзолда) ишан. Бұларды қалдырмай жазып жатқаным - тірі қайтып келгендерінің бірсыпырасына ауызба-ауыз [ауызма - ауыз] сөйлесіп, мән-жайына әбден қанық болғанымды түсіндіру үшін. Орта жүзден жиырма кісі болыпты, Кіші жүзден табандаған жүз кісі болыпты. Ішінде Нұрпейіс хазірет, Досжан қалпе бар дейді. Қазақ мұнан бұрын бүйтіп бас қосып қажыға бармаған екен. Жүз жиырма кісі болып, арасын айырмай, тізе қосып, қол ұстасып жүрген соң және өздері де көзге түсерлік әр таптың қасқа жайсаңы болғандықтан, көрген таңырқарлық болыпты. Қазақ байғұстың салпиған тымағының құлағын, сүйретілген тонының етегін, аңқиған аузын көрген соң, көрген қызығып, сұқтана бастайды ғой.

Ноғай далилі мен сарт далилі таласыпты. Ноғай далилі:

Сарт далилі:

Мекке бастығын шәріп (шарип), Медине бастығын шайқы дейді екен. Екі шәріптің шәріптері, шайқылары бас қосып алдарына алдырып сұрапты:

Сонда қажыбасы Құнанбай екен. Ол кісі сөйлепті:

Күптені (күтпені, көтені) жоқ бір бурыл бас сөйлепті:

Бұлар өз ортасынан Кіші жүз Досжан қалпені жіберіпті. Барған кісілер: «Табылды, «Қазақ» - деген жұрт Әнес (Анас) сахабадан өсіп-өніп өрбіген екен» - деп, нұсқа көшіріп алып келіп, сонан кейін бұл жүз жиырма кісі ортасынан расход шығарып, «Қазақ тәкиесі» - деген тәкие салдырып, ол үйді Құнанбай атына жаздырып: «Мұнан былай қазақтан келген қажы осында түсетұғын болсын, - деп, - қазақтың өзінен ие болып бір шайхы тұратұғын болсын!» - деп. Сонан былай (бұлай) қазақ та ел - жұрт екендігі, мұсылман екендігі әйгіленген. Бұлардың қажыға барған жылы баяғы жұт «қояннан» бұрын қаракиік жылы еді. Қишыл қажы қажыға кеткенде, қатыны буаз қалып, ұл тауып, атын Мекебай қойған. Сол Мекебай тірі, елу үш жасқа аяқ басты. Баянаула: Қызылтау жып-жылтыр мұз болып, жылқы біткен тинге (тінке) Шолақ Сілетіге кетіп, қара мал семіз күйлі шығып: «Маймұз», - атанды. Ол күнде екінің бірі, егіздің сыңары біліп сөйлеп, айтып отырушы еді. Бұл күнде алай-түлей, ұйқы-тұйқы аласапыран заман болып, бүтін естінің өзі де қалған жоқ. Жарым есті[лер] шала-шарпы білгенінен айрылып қалды. Құнанбай қажының қажыға барған жылы - 1874-інші жыл, өзінің өлгені - 1885-інші жыл, 81 жасында, тауық жылы өлді. Бұл Меккедегі тәкие әуел Құнанбай атына жазылған. Арғын атында болғандықтан, Орманшыдан барған Хасен шайхы даулап алған. Онан кейін тоқал Арғыннан барған Ешмұхаммед даулап алған. Бұл күнде Кіші жүз Досжан қалпе атына жазылып қалыпты. Ақкөсе мен Мәліктің әкесінің аты - Нәзір екен. Ерте заманда бұрынғы ата-бабаларымыз: «Ақкөсе сахабадан екенбіз», - деп жүрді: [әйтеу]ір біреуден біреу естіп айтулары бойынша. Пайғамбар дүниеден қайтқаннан кейін хазірет (әзіреті) Омар халифа күнінде жетпіс мың сахаба аттандырған екен: Алатау, Қаратауда: «Мыстанкөз» - деген кәпірдің жұрты бар. Соларды мұсылман қылмай қайтпаңдар!» - деп. Сонан солар бытырап, бөлек-бөлек [ке]тіп, төрт мың төрт жүз қырық төрт [4444] жыл жасаған қожа «Қағбалахабар» атанған сахаба Бұхараға жиырма төрт шақырым жерде шаһид болыпты. Қайсысын тауысып сөйлейін. Ақкөсе, Имамбайыр, Құттықожа, Аққояндар Қаратауда шаһид болып, молалары Қаратауда. Бұл күнгеше әлі жоғалмаған. Имамбайыр - Қарнақта, Ақкөсе - Қарнаққа жақын бір сайда. Бұл күндегілер: «Домбы ата» - деседі. Кәпірлер басын кескенде, кесілген басы өрмелеп, Мекке, Мединеге қашады. Көп ұзамай бір тесікке түсіп кетеді. Сол тесіктен су тасып шығып, кәпірлерді сел қаптап, су ағызып науыт қылады. Сол бастың түсіп кеткен жері бұл күнге шейін тесік. Зиарат қыла барғандар беліне арқан байлап кісі түсіреді. Сол түскен кісінің айтып шығуы: «Қып-қызыл қия тас», - дейді, - «Су күннің батысына қарай ағып жүре берген. Жағалап жүре берсе, кісі жүре берерлік құрғақ жол! - дейді, - жарық сәуле жоқ, шаммен жүрмесе, жүре алатұғын емес, - дейді. - Жоғарғы жағының биіктігі - кісі бойы, - дейді, - мұз болып қатқан сүңгі бар, - дейді, - қолмен біреуін алсақ, түбімен қопарылып, қолға келеді, - дейді. Қойнына салып, жер үстіне алып шығады, тас болып қатып қалады.» Біреуден естіген «дейді» сөз емес, көзбен көріп, қолмен ұстап айтқан сөз. Бұрынғы заманда бір диуана сол суға таяғын тастапты. Сол таяғын іздеп Меккеге барыпты. Барса, таяғы сондағы жандардың қолында жүр дейді: «Зәмзәм Шәрифтен (шәріптен) алдық!» - десіпті.

Қырым жұртынікі:

Басқа жұрттан шығып тарих жазушылар мұндай қайдан шығып, қайда барып ұшырас[а] білмейді: «Әнес ибн Мәлік хазіретлері - араб. Қазақ өзін арабтан туғызып, пайғамбарға туысқан бауыр болғысы келеді» - дейді. Мына, мен, Мәшһүр Иосиф Көпейбаласы, осы сөзді жазып отырмын. Бақсыдай бал ашып, түлкідей түс көріп, жауырын жағып, құмалақ салып айтып отырғаным жоқ. Нұсқалардан көрумен, кәріқұлақтардан естумен өз білгенімді шамам келгенше қорытып, шындап, тыңдап айтып отырмын. Бұл қазақ деген кеше мен бүгін қойылған ат емес, заман - заманнан айтылып келе жатқан ат. Араб тілінде: «қызах» - деп жазылған (иазылған), шағатай, түркісінде: «хызах» - деп жазылған. Өзіміздің жуан тілде: «қазақ» деп жазылған. Әуел басы Нұх пайғамбардан тарап бөлінгенде, Жаббас деген баласынан - Түрік, онан-Түтік, онан - Деббақой, онан - Кесік, онан Еділше, онан - Алтыншы, онан - Мұғыл -Татардың Мұғылынан. Онан - Қарахан, онан - Уыз хан. Осы Уыз ханнан өрбіп-өнген нәсілден тарадық. Кигіз үй сол Уыз ханның жасатқан үйі. «Кигіз туырлықты қазақ, уыз үйлі» атанғандығы сондықтан. Ол Уыз хан балаларына: «Күн, Ай, Жұлдыз, Көк, Тау, Теңіз» - деп ат қойған. Қазақ күні бұл күнге шейін сол аттардың ізіменен келеді. Айдың басында туғанын - Айбас; таң ата туса, Таңатар, күн шыға туса, Күншығар, түн ортасында туса, Түнқатар, көлде туса, Көлбай, тауда туса, Таубай, жайлауда туса, Жайлаубай, қыстауда туса, Қыстаубай, күзекте туса, Күзек - Уыз ханнан алған өрнек, үлгі - осы. «Түріктен тоғыз атаға шейін хандығым үзілмей келді!» - деп, киіт те тоғыз, сыйыт та тоғыз, құн да тоғыз. Осы тоғыз - тоғыздан бөлетұғын жол-жоба сол Уызханнан қалған. «Пейіштің қақ төрінен тимесе де, // Орын-морын тимей ме босағадан?» - деп, баяғы «Шәкір -Шәкіраттағы» кемпір – шал айтқандай, бізге Күн, Ай, Жұлдызды қимаса да, Көк, Тау, Теңізді көпсіне ме? Қазақтың бетімен жайылған қойдай емін-еркін, өз хізгіні өзінде жүрген күндерінде, қатын керек болса, ноғайлардың қызын еріксіз, сұраусыз алып кете бергендіктен, Ноғай халқы қазақты бұл күнгеше жек көріп кеткені - сол. Қалмақ ежелден атасының асындай болған.

10 мәтін

Ескі тарихи сөздерде осындай бір сөздер де айтылады. Хазірет Ғақаша сахаба Ан хазіретіміздің он жеті [17] орында туын көтеріп еді. Мұнан сүйікті сахабасы болған жоқ еді. Ғақашаның баласы - Зайырмардан. Зайырмарданның ұғлы - Мәлік. Мәліктің ұғлы хазірет Әнес (Анас) сахаба атамыз. Хазірет Әнестің ұлы - Мағаз. Мағаздың ұлы - Жабал. Жабалдың ұлы - Сеһил [Сейіл]. Сеһилдің ұлы - Ақшолпан илан Аққурай. Ақшолпаны қазақ: «Ақша хан» - деп те айтатын болса керек. Аққурайдан - Сейілхан, Жайылхан туды. Сейілханнан - сегіз арыс Түрікпен туды. Жайыл - ханнан - Ақкелімбет, Ақкелімбеттен Майқы туды. Үш жүздің түп атасы - Майқы би. «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы - Майқы би» - деген сөз тарихтарда айтылады. Майқыдан - Аламан, Аламаннан - Алаш туды. Алаштан - Өзбек пен Сыбан. Сыбаннан - Айырқалпақ, Өзбектен - Қарақалпақ туды. Айырқалпақтан - Қазақ, Қарақалпақтан - Созақ туды. Он екі ұранды Алаш дегеннің мәнісі, «Сарт, сауан; Естек, Ноғай, он санлы Ормамбет» - деп айтамыз. «Хазірет Әмір Темір Көреген хан» - бар деп, ... қылып, дін ғылымын үйретіп, мұсылманлықтың тәртібін көрсетіп, шаһар Бұхара уалаятын... ғылым, дінге ишарат еткен еді. Ормамбет ханымыз ислам дінге дағуат айтып... әуелгі ұлының аты - Ақарыс, ортаншы ұлының аты - Бекарыс, кіші ұлының аты - Жанарыс. Ақарыс дегеніміз - Ұлы жүз: Үйсін: Ботпай, Сіңмір, Сиқым, Жаныс, Қаңлы, Манашы, Ошақты, Жалайыр туды. Жанарыс деген кісіден: Құтан, Қоғам, Ергенекті туды. Құтан байдан - Қарақожа, Дарақожа туды. Қоғамнан Қырғыз туды. Ергенектіден: Уақ, Керей туды. Қарақожадан: Арғын, Найман туды. Дарақожадан - Қоңырат, Қыпшақ туды. Төрт арыс - Орта жүздің бел баласы. Керей, Уақ күң қатынынан туып еді. Оның үшін: «Орта жүздің және руы» - деп айтады. Арғын бабамыздың Әргүл деген бәйбіше қатынынан Мейрам сопы туды. Онан: Қуандық, Сүйіндік, Бегендік, Шегендік, Болатқожа туды. Арғын бабамыздың Момын деген тоқал қатынынан: Ақжолсопы, Қызылсопы, Қарасопы, Сарысопы туды. Ақжолсопыдан: Тобықты. Қанжығалы; Қызылсопыдан: Бәсентиін туды. Қарасопыдан - сегіз ата Қарауыл туды: Атық, Жауар, Міртік Сары, Есембай... Сарысопыдан - Аманжол, Көпей. Аманжолдан он екі атаның ұлы: Дәуіт, Атығай туды...

11 мәтін

Бұл қазақтың түп тегі Уыз (Оғыз) ханнан өрбіген нәсілден өсіп-өнген жұрт екен. Ол Уыз хан шежіресі - Әбілғазы (Әбуалғазы) баһадүр хан сөйлеген шежіре. Содан алынған сөздер. Біздің бұл қазақта тасқа таңба басқандай анық шежіре жоқ. «Оқуға сенген - ұмытшақ» -деп, оқуды керек қылмаған. «Жазуға сенген - жаңылшақ» - деп, жазуды керек қылмаған. Оқу, жазуы жоқтығынан - жазылған шежіре болмаған. Естігенін ұмытпайтын, құлағының тесігі бар, кеудесінің есігі бар, ұқпа құлақ жандар болған. Сондай жандардың айтуымен, кеудесі - хат, естіген, көргені - жат болған қариялар кейінгіге ауыздан-ауыз алып, айтуымен үлгі - өсиет қалдырған. Біздің қазақта шежірені басқа жұрттан ақтарып, тінттіріп, таптырып алған кім екенін сөйлейік. Қазақ - қазақ болғанда, бұл қазақта қажыға әуел бастап барған Нүркен бай тоқал қатынымен барып, төрт жыл жолаушылықпен жүріп, бесінші жылда қайтып, аман-есен келген. Сол Нұркеннен соң екінші қажыға барушы - Күлік Самай сопы, Баянауладан дуан болып, аузы ашылғанда, указ болған ноғай Байжан хазірет, - сол екеуі болған. Екеуі де сол жақта өлген. Солардың кеткен жылы қой жылы еді, мың сегіз жүз елу сегізінші [1858] жыл болса керек. Осы сөзді жазып отырған Мәшһүр Жүсіп - дәл сол жылы туған бала -осы күнде жетпіс жаста [1928] отыр. Бұл қазақтан үшінші қажыға барғандар:Тобықты Құнанбай, Айдабол Қышыл, Қыстаубай, Жәмек қожа, Файзолла ишандар. Бұлардың қажыға барған жылдары - баяғы жұт «Қояннан» бұрын Қаракиік жылы еді. Қышыл қажыға кеткенде, қатыны буаз қалып, ұл тауып, атын Мекебай қойған. Сол Мекебай тірі, елу үш жасқа аяқ басты.

12 мәтін

Ақкөсе -. екі ағайынды кісі: інісі - Мәлік. Мәлік баласы Әнес жетім қалып, пайғамбарға басыбайлы жұмыскер болып, алғысты көп алған. Әнестен - Жабал, Тұрақ, Жабалдан -Мағаз, Мұрат. Мағаздан - Бұхарбай, Сейіл. Сейілден - Ақшолпан, Аққурай, бұлардан -Аламан. Аламаннан - Алаш, Алаштан - Сейш - хан, Жайылхан. Сейілханнан - сегіз арыс Түрікпен. Жайылхан - нан - Майқы. Майқыдан - Өзбек, Сыбан. Сыбаннан - Айырқалпақ. Айырқалпақтан - Қазақ, Созақ. Созақұлы - Қарақалпақ. Қазақтан: Ақарыс, Жанарыс, Бекарыс тарайды. Құтан, Қоғам, Науан, Шоуан, Ақсақ Келімбет, Қара Келімбет, Сары Келімбет - делінген аталары бар. «Қазақ пен үш арыстың арасында, аралығында өткен аталар ғой!» - деп, аңыз қылыстық. Бұл күнге шейін сөзді бір араға қоя алғамыз жоқ. Осы сөздердің барлығы Мәшһүр Жүсіптің екінші томынан алынған сөздер.

13 мәтін

Хазірет Аныс (Әнес) ризалығына (ризылағына) тарайтын нәсілі. Бұл кісіден туған бала аты - Жабал. Мұның ұғлы - Мағаз (Мұғыз). Мұнан -Шұһайіл. Мұның ұлы - Ақшолпан илан Қорай. Мұның ұлы - Аламан. Мұның ұлы - Алаш. Бұдан үш ұл: Сейіл - хан, Жайылхан, Елхан. Сейілханнан - сегіз арыс Түркімен. Елхан - түрік жұрт Қондыгер. Жайылханнан - Майқы би. «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы - Майқы би», - деп, нақыл болған - осы кісі. Майқы биден туған бала Өзбек илан Сыбан. Сыбаннан туғаннан -Айырқалпақ. Мұнан туған - Қазақ илан Созақ. Созақтан туған бала қырт қалған. Қазақтан туған бала: Ақарыс, Жанарыс, Бекарыс. Ақарыстан - Ұлы жүз, Жанарыстан - Орта жүз туыпты. Бекарыстан Кіші жүз болды. Қаракелімбет, Сарыкелімбет, Ақсақкелімбет; Надан, Шудан деген аталар бар. Қайсысы ыхдым, қайсысы соң екенін шежірелерден қарап таба алмадық. Мұнан кейінгі ата - Ақжол. Мұның баласы - Қарақожа. Мұның баласы - Арғын. Бәйбішесінің аты - Аргүл. Мұнан - Құтан, Бұтан. Бұтан жасында өліп қалыпты. Мұнан нәсіл тап-таза болыпты. Құтаннан Мейрам сопы жалғыз. Қарашаш деген бір қарындасы болыпты. Мейрам сопының бәйбіше қатынынан: Қуандық, Сүйіндік; тоқалдан - Бегендік, Шегендік. Бәйбішесімен бірге үйінен келген күңді Мейрам сопының өзі аяқ салып алған. Онан -Болатқожа туған. «Бес Мейрам» атанған - осылар болады. Арғынның [төртінші] тоқалының аты - Момын. Мұнан: Ақсопы, Қарасопы, Сарысопы, Арықсопы, Нәдірсопы. Ақсопының баласы - «Толы - бай» ұранды - Қанжығалы менен «Маябоз» ұранды -Тобықты. Қарасопының баласы «Қарақан» ұранды - Қарауыл менен «Бар - лыбай» үранды - Бәсентиін. Сарысопының баласы - «Ошыбай» ұранды - Атығай, он екі атаның ұғлы -Дәуіт. Арғын бабамыздың жүз алты жасқа келгенде алған тоқалынан туған - Тәнбіс сопы. Орынборға қараған -«Тоқал Арғын». Бұларды «Шал (шар) жетім Шақшақ» дейді. Тоқалы ит аты екенін және «Төрт жалғыз» атанған баласы бар: Ақташ, Айташ, Қағыш, Бұғыс -дейді. Асылы Арғын 12 атаның ұғылына қарайды. Жұрт білетіні: «Алты атаның ұғлы -Арғын», - десіп сөйленеді. Сол үшін: «Арғын болдың, әркім болдың» - деген. Мейрам сопыдан туған - Сүйіндік. Мұнан туған бала - Шуманақ, Мәжік. Шуманақтан туған бала: Құлболды. Мәжіктен - Малай, Жәдігер. Құлболдыдан туған бала: Айдабол, Күлік. Айдаболдан туған бала: Малқозы, Жанқозы, Қарақозы, Аққозы. Тоқалдан: Тайгелтір, Қошетер. Қош[етер] қатынынан - Қожакелді. Жанқозыдан туған: Едіге, Еламан; тоқалдан: Малкелді, Ел - келді. Еламаннан -Тұрсынбай, Шонты. Тұрсынбай үғлы - Боштай, Қияр. Ортаншы қатынынан - Баймұрын... Мәшһүр айтса, Сүйіндіктен: Мәжік, Шуманақ дейді. Ералы Саққұлақоф айтса, Сүйіндіктен: Оразкелді. Оразкелдіден: Шуманақ, Мәжік. Қайсысы дұрыс, сұрап білерсің.

14 мәтін

Бір нұсқа шежіреде Уаллааағлам барша жер жүзіндегі адамзаттың атасы - Адам ғалайхсалам. 2 - хазірет Нұх ғалайсалам. Нұхтан 3 бала болған: Хам, Сам, Яфас. Барша таралған 1) Яфастан Түрік. Түріктен бала 1) Қырұм 2) Қытай 3) Қалмақ 4) Қызылбас. Холсу, Дағыстан, Түрікмен, Станбол, Қоқанда, Ташкентте, Үргеніште яжұм мынахожым баршамыз сарт, ноғай; Тарылық, Қазанлық, Мешер, Башқұрт, Естек, Құлмендік, Тобылдік, Шеркеш, Өзбек. Өзбектен: қазақ пен қырғыз. Бұқардан арғы халықы Тауариқ кітабы айтады: " Мір Мырза Қайдар қазырет басқандар". Өзіміз Бұқарда оқып, көрдік. Көрдім. Парсыша жазылған екен. Ол кісі шаһарда өлсе керек. Ғабдилуәлі марқұм нақлият бин ғабдрахин. Қазақ қазақ халқының асыл нәсілі нәсілінен екен.1) әуел атамыз Нәзір ұлының Құлнәзірден Мәлік. Мәліктен Әніс. Әністен аттары Магадан, Ақшолпандар, Аққурай. Оның ұлы Аламан, Алаш. Оның ұлы Сейілхан, Жайыл - хан. Сейілханнан сегіз арыс түрікпен. Жайылханнан Майқы би. Майқы биден: Үшкіз, Сапиаз, Өзбек. Сарттан қыз алған шаһарда қалған - Сапиаз, онан Айырқалпақ. Айырқалпақтан Қазақ пен Созақ. Созақтан Қарақалпақ. Қазақтан Ақарыс, Бекарыс, Жанарыс. Ақарыстан Ұлы жүз Үйсін, Жалайыр, Сіргелі, Қаңлы, - бұл төртеуін "ұлы" дейді. Орта жүз Жанарыстың баласы Қарақожа, Ақтамқожа, Ерқожа, Момынқожа, Смағұлқожа, Құнымқожа, - бұл алтауын Орта жүз деп атайды. Жанарыстың үлкен ұлы Қарақожадан Ақжол. Ақжолдан Арғын. Арғыннан Құтан сопы. Құтаннан Ақсопы, Арықсопы, Сарысопы, Қарасопы, Момынсопы, Имансопы, Мейрамсопы. 1) Ақсопыдан Қанжығалы. 2) Арықсопыдан Бәсентиін. Сарысопыдан Тобықты. Қарасопыдан Тарақты. Момынсопыдан Мейрам. Мейрамнан Сүйіндік пен Қуандық. Бәйбішеден Бегендік, Шегендік. Тоқалдан Үткіліп сопы. Оның ұлы Өсімбай, Дауал (Далал). Өсімбайдан Айрымын. Айрымыннан Бөлтірік, Шағыл. Ақтамқожадан, Аққебектен Мойыл Сары абыз, Құлан мен Қыпшақ. Қытай қыпшақ, Қара қыпшақ, Сары қыпшақ. Қара қыпшақтан Қобыланды. Қобыландыдан 5 ұл туды. Үлкені Тоқтар Жолұлының Қыпшақ, Ұзын, Бөрі, Көлденең Сыр Қыпшақ дейді. Амандал қожадан Найман. Смағұл қожадан Оспан Керей. Қосым қожадан жаушыл Уақ, Атығай, Қылақай. Оның баласы Құдайберлі. Бәйімбет, Бөкеш, Бәйкебай, Доныс. Бәйкелтайдан Ақкиөк Құлан, Бойы Қосан (Сойы Қосан), Тайлақ, Мосыл, Есенаман. Әйкесат. Есенаманнан Қоян, Атығай, Бағыс туады. Үш жүзді Тығсылай Баныс Айның жынысы қазақтың әсілі ұйынсыл түріктен мұсылман дінді, Уыз үйлі, кигіз туырлықты, үш уықты мағлұм болған. Көшер, Қонар, Жұмағали болып Жорнап Нәбин Мір Ахмед Мұстафа Салы Алсе ғалайхсалам замандарда бабамыз Ғақаша бин Нәзір үйіне сақафа Әніс бин Мәлік, ҺӘМ Ақталы сопы, о һәм Имампайз сақафа ұшбулардан хасыл болған ұлдар көбейіп хазірет Әбубәкір Расылаллаға ненің Шолай (Шорай) Қыбамның (Қиамның) заманда 32 баулы Өзбек атаның үлкені болып, онан соңғы 100 болып, 3 жүздің бірі қазақ таралған рулар сондағы рауаят (Дауаят) қылу алар кім. 40 сан қырым жұртынан 10 сан Оймауыт, Құба қалмақ 10 сан сай Ноғай Ормамбет би халқы Дәшіт қыпшақ Сарыарқаларыны отан тұтқан заманларда Түркістан атырафында 32 баулы Өзбектің ұруынан бірар жамағатлар көшіп, қонып отан тұтқан екен. Мәзкүр қырым елінің ханларын, бір ханның баласы анасынан туғанда ала болып туады. Бәйбішенің күндеп күншілік еткен екен. Соның тілін алып, ала болып туған баланың елді ала тайдай қылып бүлдіреді деген соң, бәйбішенің тілін алып хан жарлық етіп, 40 кісіні қосып, Сыр суынан өткізіп тастаған екен. Бұл бала сақалда 10 сан Ноғай Ормамбет елінің ішінде өсіп өніп, халыққа мәшһүр болып өнерпаз болған екен. Баяғы хан баласының өнерін естіп, өз баласы екенін біліп алдырсам екен деп маслиқат қылып түрік тайпаларын жинапты. 75 үй көшіп қонып жуықтайды. Сол жамағатларда Қотанбай деген бай бар екен. Сол екеуін шақыртып алып ақылдасып, Қотанбайдың үлкен баласы Үйсін батырды 100 жігітке басшы қылып хан баласын іздетіп жіберіпті. Ол 100 жігіт Сыр суынан өтіп, хан баласына қосылып, Сарыарқаның қызығын қимай тұрып қалыпты. Енді 3 жыл өткен соң хан тағы да Қотанбай мен Майқы биді шақырып алып ақылдасып, 100 жігітке басшы етіп Қотанбайды 2 баласын мырзаға жіберіпті. "Ағаң мен хан баласын алып кел" - деп. Бұл 100 жігітилар бұларға қосылып тұрып қалыпты. Енді бұлар ҺӘМ халқымен жау болып жылқы алған. Болат мырза олжа алмайды екен. Кісі ақысы қиын болады деп. Сол себептен Болат қожа атанған екен. Мұнан соң 3 жыл өткен соң тағы да хан маслиқат қылып, Қотанбай мен Майқы биге ақылдасып 100 адамға бас қылып Алшын мырзаны жіберіпті. Бұл 3 батыр нөкерімен жатып әр елден жылқы алып, теңдік бермейтұғын бойдақ болған соң, "Қазақ зиянды" атанған. Ноғайлардың қорлықты бойдақ деген мәнісі (мына) еркінің тауым байсыз, қағусыз деген мағынада екен. О ҺӘМ солай уақытын қыр артады, ноғайлының елінің қыздарын ықтиярсыз тартып алып қатын қылған екен. Ноғайлардың қазақты жамандай беретіні сол екен. Батырлары ноғайға көп қиянат жапа қылған екен. Ноғайлар үй қылып енші беріп. Қайтадан ноғайлының ханы Тоқтамыс ханды Едіге батыр өлтіріп, елін шапқан екен. Ол белгілі. Және сол жігіттердің басы бірігіп көбейген соң; «Біз сізді хан көтерейік, - деп, - Біз сізді қолбасы қылайық ҺӘМ ұран қойып, аруақ шақырайық», - деп бәтуа қылғандар манағы бұрынғы келген 100 жігіт Үйсін батырын Ұлы жүз деп, Сыр суының басын орай қондырып, соңғы келген 100 жігітті Алшын мырзаны 100 жігітімен Сыр суының аяғына қондырыпты. Ортаншы келген 100 жігітті Болат мырзаны Сыр суының орта жерінен қондырып, Орта жүз ат қойыпты. Ақ кигіз жайып, алаша төсеп, жиналып, манаты Алаша баланы хан көтеріп, Алашы деп ат қойып, әр жерден қосылдық, ел болдық, Алаш деп ұран шақырып кешегі Алаштың Алашы болып, Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз үш жүзге бөлініп, Қазақ атанған жері осы дүр. Бұлардың туысқаны өсіп ел болды. Өскені жау жолында жау қырып, көбінен тұқым қалмады. Ұлы жүз Үйсіннен тұқым қалды. Орта жүз Болат мырзадан тұқым қалды. Өзгесі Қарақалпақ, Қырғыз, Қызылаяқ, онан мұнан қашқан шыр ма тыр ма болып кетті. Енді Болат қожадан 2 ұл қалды: 1)Аққожа, 2) Қарақожа - деген. Аққожадан Найман мен Қоңырат. Қарақожадан Арғын мен Қыпшақ туады. Арғынның Аргүл деген бәйбішесінен Мейрам туады. Момын деген ортаншы әйелінен Ақсопы, Қарасопы, Қарауыл мен Бәсентиін туады. Сары сопы атынның ұлы туыпты. Төлеке Қуандық, Сүйіндік, Бегендік, Шегендік, Қаракесек Момын тоқалдың қоңсы, қатын алып берген, енші берген кірмесі 4 ұруы болып, 7 Момын деп осыларды айтады. Бұл Керей мен Уақты желкілдеген 7 ұруға һәм қосады. Әуел басшы 7 жігіт Асан қайғының елі Жиделі -Байсынға жерінен келген екен. Сол 7 жігіт 3 жүз болып алыпты Орта жүз Керей мен Уақты алды дейді.

15 мәтін

Қазірет Ғақаша Сақапа ән қазіретіміздің 17 ұранды туын көтеріп еді. Мұнан сүйікті сақапа жоқ еді. Ғақашаның баласы Зайрымдан Найрымның ұлы Мәлік. Мәліктен қазірет Әніс сақапа атамыз рази (лазы, разы) Аллаға не қазірет Әністің ұлы Мағаз. Мағаздың ұлы Жыл. Жылдың ұлы Сейіл. Сейілдің ұлы Ақшолпан, емді Қоралы (құралы), Ақшолпан. Қазақ айтады: "Қоралдан Сейілхан мен Жайылхан туады. Сейілханнан 8 арыс түрікпен туады. Жайылханнан Ақкелімбет туады. Ақкелімбеттен Майқы туады». Үш жүздің түпкі атасы -Майқы би; түгел сөздің түбі бір"., - деген мақал тауариқларда мұнан қалды. Майқыдан Аламан туады. Аламаннан Алаш туды. Алаштан Өзбек илан Сыбан туады. Сибаннан Айырқалпақ туады. Өзбектен Қарақалпақ туады. Айырқалпақтан Қазақ туады. Қарақалпақтан Созақ туады. Енді 12 ұранды дегеніміздің мағынасы, сарт - сауан, естек, ноғай, 10 сан Ормамбет деп атайды. Әмір Темір Көреген бар деп айтамыз. 9 елін қылып дер ғамын әдкір топ османлықтың тариқан (тартбын) көрсетіп шаһар бастары ұлбат, аламан атпақ, ғылым дінге ишарат етпек алды. Ормамбет хан ислам дінге дағуат етіп, әмір шырайы ұтаслым айтады. Мешіт медіресе салып, шаһарын Бұлғаринуа мәлім ғұламалары шығып ғалымның бағызын сонан шықты. Ноғайдың атасы Әмір Темір деседі. Атамыз Қазақ деген кісіден 3 ер ырғыз қыз туды. Аты (атта, атса) Мекілоғлының аты Ақарыс, ортаншы аты Бекарыс, кіші ұлының аты Жанарыс. Ақарыс дегеніміз ұлы жүз Үйсін Жұтпай (Ботпай) Шығыр, Сиқым, Жамсы Хангелді, Манасы Ошақты, Жалайыр туды. Бекарыс деген кісіден Қотан , Қоғам, Ергенікті туды. Қотаннан Қарақожа, Дарақожа туды. Қоғамнан Қырғыз туды, Ергенектіден Уақ бен Керей туды. Қарақожадан Арғын мен Найман туды. Дарақожадан Қоңырат пен Қыпшақ туды. 4 арыс Орта жүздің бел баласы Керей, Уақ күң қатынынан туып еді. Соның үшін Орта жүздің 7 ұру деп айтады. Арғын бабамыздың кіші әйелінен Ақжолсопы, Қызылсопы, Қарасопы, Сарысопы туды. Ақжолсопыдан Тобықты мен Қанжығалы, Қызылсопыдан Бәсентиін туады. Қарасопыдан 8 ата Тарақлы туды: Атығай Жауал, Мұқыл, Сары, Ирымбай, Жоныңгірше, Жақсылық, Қараша болады. Сарысопыдан Аманжол мен Ноқай (Нотай). Аманжолдан 12 атаның ұлы Дәуіт, Атығай туады. Малайдар шеткі Уақтан мал төлеу үшін алынған бала екен. Дәніш, Жолықпас ұруларынан мал төлеуі үшін алынған қыз екен. Алшынбай белгілі би. Итемген, Сарбек мұның баласы Жұман. Жұман баласы Құсайын молданы көрдік. Бұқарда оқып жатып хажыға барып өлді. Алшынбай мен Итемген -Бәзілдің құрдастары.

16 мәтін

Қазақ түбі - Мұғыл, Татардың Мұғолынан. Арғы атасы Түрік болады. Уыз ханнан, үш оқ тұқымынан. Отырықшы һәм көшпелі халық. Хұтттар жауынгер болды. Мұхаммед пайғамбар заманын - да Ақкөсе, Нәзір баласы Аныс, Мәлік баласы Ақтамсопы, Амам -байыр, Құттықожа. Мәлік - Нәзір баласы. Әубәкір Күлбабаның заманында 32 баулы өзбек атанған. Өзбектің 3 баласы болған: Мың, Жүз, Қырық. Соның Жүзінен шыққан Қазақ. Мұны әңгіме қылып сөйлегенім, 40 сан Қырым атанған уақыт 40 сан, 10 сан Оймауыт, 9 сан Торғауыт, Құба қалмақ, Қара қыпшақ, 10 сан Ноғай, Ормамбет, Дешт Қыпшақ. Шамалап айтқанда уақыты 789 -810-ншы жылдарда Түркістан аймағында 32 баулы өзбек ұриямынан азғана көшпелі халық болды. 40 сан Қырымнан шыққан бір ханның баласы шешесінен туғаннан ала туды.( 1387 -1412 ж.) 3 оқ нәсілінен 500 -600 үй көшпелі жұрттың ішінде Майқы би, Қотан бай деген кісілер болды. Болат - Қотанбайдың баласы. Өзгелері ел талағанда Болат шаппайды да, алмайды. Сол себептен басқалар мұны дәнеме де алмайды деп Болат қожа атаған. Алшынды 100 жігітпен жіберді. Сонан соң Қазақ атанды. Қазақ деген ноғайлардың ескі тілінде «бойдақ» деген. Қашақ, қолға түспейтін қулар дегені. Ескі түркі тілінде өз еркімен жүретін жұрт деген сөз. Сол жақта бойдақ жүрген қазақтар ноғайлардың қатын-қызын еріксіз алып кете берген. Ноғайлар бұл күнгеше қазақты жек көреді. Түркістанда Тоқтамыс хан Ноғайдың ханы. Оны қазақ өлтірген - ер Едіге. Жалғыз баласы - Нұралы. Қазақ ежелден әлі жеткенін итше талайтын бассыз, баусыз жұрт болған. «Қазақ болмай азап болмас», - деп басқа жұрт мақал қылған. Қырғыздың қатындары күні бүгінге шейін балаларын: «Қасақ алғыр», - деп қарғайды.

17 мәтін

Біздің Баянаула, Қызылтау жып-жылтыр мұз болып, жылқы біткен Сілеті, Жаңа Шолақ деген жерге кетіп, мал семіз, күйлі шығып, «Маймұз» атанған. Ол екінің бірі егіздің сыңары сөйлеп айтып жүруші еді. Бұл күнде алай-түлей, ұйқы-тұйқы, аласапыран заман болып, бүтін естінің өзі де қалған жоқ. Жарым естілер шала-шарпы білгеніннен айрылып қалды. Бұл Аныс бен Мәлік Ан хазіретімізге жарлылығын шаққандай қылып сөйлеген соң Ан хазіретіміз: «Алтымсоралрызық ба алыққаш», - деген екен. Бас екеу болмай, мал екеу болмайды. Бас құралмай, мал қораламайды делінген сөз сол күннен қалған дейді. Жүремете бірінің үстіне бірін үш қатын алып, ешкі сатып алып аулақтап. Сонда соның алғашқы уызын широп, пайғамбарға алып барып, батасын алған екен деседі. Сонан кейін бас та көбейіп, мал да көбейіп, өзін өмір жасты , малды, басты болып, Басыра деген жерде отын-жай қылып, жүз жиырмадан жас та асып, бас та асып, сахабаның ахыр тахыры сарқыншағы болып, һарон Ар Рашид халифа алдырып сөз сұраған. Аныстан Жабал, Құрақ. Онан Мағаз, Мұрат. Онан Бұхарбай, Сейіл. Онан Ақшолпан, Қурай. Онан Аламан, Алаш. Алаштан Сейілхан, Жайылхан. Сейіл ханнан 8 арыс түрікпен. Жайылхан - нан Майқы. Майқыдан Өзбек, Сибан. Сибаннан Айырқалпақ. Онан Қазақ пен Созақ. Созақтан Қарақалпақ. Қазақтан Ақарыс, Жанарыс, Бекарыс. Көзінен көріп, қолынан туғызған ешкім жоқ. Айтушылардың айтуы. Аныстың өзін де бір нұсқада Алаш деп айтады. Нағылса да Алаш деген атаңның аты, Қазақ деген де атаңның аты. Қайсысы бұрын, қайсысы соң, ол жерін бір Алла біледі. Біздікі ұзын ұрға, шып-шырғасын шығармай сөйлеуге жай жоқ. Хазірет Аныс риза Алланың оғлы Жабал. Аның оғлы Мағаз. Аның оғлы Сейіл Аның оғлы Ақшолпан илан Қорай. Қорайның оғлы Аламан. Аның оғлы Алаш. Аның оғлы Сейілхан, Жайылхан, Елхан. Сейілханнан 8 арыс түрікпен. Елханнан Түрік жұртында Қондыкер. Жайылханнан Майқы би. Майқы бидің оғлы Өзбек илан Сибан. Сибаннан туған Айырқалпақ. Аның оғлы Қазақ илан Созақ. Созақ оғлы Қарақалпақ. Қазақтан туған Ақарыс, Жанарыс, Бекарыс. Ақарыстан Ұлы жүз, Жанарыстан Орта жүз, Бекарыстан Кіші жүз. Қара Келімбет, Ақсақ Келімбет, Сары Келімбет, Науан Шоуан деген аталар бар. Қайсысы мықдым, қайсысы мохыр екендігін көп шежірелерден қарап таба алмадық.

18 мәтін

Шыңғыс хан ұлы - Жошы хан. Бұл Жошы ханның балалары: Бату хан, лақабы "Сайын хан"; бір баласы Шайбаны хан; бір баласы Тоқай Темір; бір баласы Бөрке (Берке) хан. Бұлардың заманында Мауралінхрдегі Дешті Қыпшақ үшке бөлініп: Ақ Орда, Көк Орда, Алтын Орда атанды. Алтын Ордада Бөрке хан болды. Ақ Ордада Шайбанхан хан болды. Көк Ордада Тоқай Темірхан хан болды. Тоқай Темірден Өз Темір, мұның ұлы Хожақол (Хожафул), мұның ұлы Бадақол, мұның ұлы Орыс хан. Мұның ұлы Құйыршық хан, мұның ұлы Барақ хан, мұның ұлы әз Жәнібек хан, мұның ұлы Жәдік хан, мұның ұлы Шиғай хан, мұның ұлы Есім хан. "Еңсегей бойлы ер Есім" атанған, "Есім ханның ескі жолы" деп артына үлгі қалдырған. Есім ханнан Салқам Жәңгір - Салқам Жәңгірден әз Тәуке. Әз Тәукеден Болат Хан. Болат ханнан Аболмәмбет. Сәмеке - Салқам Жәңгірдің екінші қатыны Ғайша ханымнан, қатаған ханы хан Тұрсынның ұлы. Мұнан туған Уәлі Бақы. Бұл Уәлі Бақы әз Тәукемен таққа таласып, жеңіліп қалған соң, Үргеніште нағашысы Ғайып ханға қашып кетіп, онда барып, қатын алып, тұрып қалып, жалғыз бала туып, атын Абылай қойған. Бұл Абылай Жолбарыс атанып, ұлғая бара Қанішер Абылай атанған. Бұл Қанішер Абылайдан жалғыз бала туып, Көркем Уәлі атанған. Мұнан бір жас бала Сабалақ атанып жүріп, Абылайлап жауға шауып, Абылай атанған. Арғы тегі Еңсегей бойлы ер Есімнен, бергі тегі Қанішер Абылайдан шыққандығы білін - ген соң, жұрты басына көтеріп, хан сайлап, атақты Абылай хан атанған осы кісі. Абылайдың әкесінің атын ешкім білмейді. Уәлі Бақы атанған Уәлінің мұнда қалған бір қанынан Сұлтанбет төре, мұнан Ханқожа төре, мұнан Арынғазы төре, мұнан Бастамы төре. Сұлтанбеттің бір баласы - Нұралы. Нұралы баласы - Серғазы. Осының бәрін шежіреден көріп жазған сөз емес, естуімен жазылған сөздер. Құлақпен естіген танық. Абылай хан өлген соң, орнына бел баласы Уәлі хан болған, жүз беске келіп, алжып өлген. Асын Ошақты көлде берген. /24/ Абылай ханның асында Еламан баласы Тұрсынбайдың атқа шапқаны анық. *** Уәлі ханнан соң бәйбішесінен туған баласы Абайділдәні хан қойған. Осы Абайділдәнің бәйбішесінің баласы Болаттан - Сұлтанғазы төре. Уәлі ханның Айғаным деген тоқалынан - Шыңғыс төре. Сұлтанғазы мен Шыңғыс баласы Шоқан ұрысқа қолбасылық қылып, Ташкенді орыс алғанда Шернейн жанаралмен бірге тұрып, бірге жүрген. Айғаным шапшаң шыр тоқал атанған. Ақындардың аузына құдай салады деген. Мағжан Жұмабай баласы айтқан: «Уәлі ана тоқал қатынмен басы қатқан», - деп расын айтқан.

19 мәтін

Орыстар Шыңғыс ханды Темучин хан дейді. Шыңғыстан Жошы хан, Сайын хан, әз Жәнібек хан. Өспек Жәдігер ханнан Шығай хан, Шығай ханнан Ондан, Есім, Тәуке. Ондан ханнан Тойыр, Көшек. Мұнан Бөкей хан, мұнан Құдайменді, мұнан Тұрсын хан, мұнан Барақ. Көшектен Әділ, Саңқай. Бұл Саңқайдан Жошы, Жабай. Әділден Досалы. Есім ханнан Жәңгір хан, Тәуке хан: Тәуке ханнан әл - Мұхамбет, мұнан Болат, Әбулфейз. Болаттан Сантемір, мұнан Құдайменді, мұнан Әкім, мұнан Әзжан. Шахмұхамедтен Есім, мұнан Құдайменді, мұнан туады Қоңырқұлжа, мұнан Жәңгір төре. Жоғарыда Есім ханмен туысқан Тәукеден Сәмеке. Сәмекеден және Есім, бұл Есімнен Жәңгір сұлтан, Мәмбет. Жәңгірден Уәли, бұл Уәлиден қанішер Абылай, бұл қанішер Абылайдан Уәли Бақи, мұнан келіп Абылай хан шығады. Салқам Жәңгір - Көркем Уәли -Қанішер Абылай. Барақ, Көшектің Барағынан: Шығай, Дайыр, Жанбаба, Бөкей хан, Маман хан. Қожа Дайыр балалары Атбасарда, Ақмолада. Маманнан Ағадай, Көгедай, Есіргеп, Бегедай. Шама төреден Босқын, Есім, Қаратышқан, Жәңгір, Уатай, Досым, Самұрат, Есехан, Сыздық. Жәңгірден Досмақ, онан Қажеке. Барақтың бір қатынынан Ханбаба төре, Маман, Тахыр, Бөкей - төрт бала болған. Ханбаба ұлы Қылыш төре, мұнан Ибраһим, мұнан Хоныс - бұл тұқымдар бура елінде мадасында жазылған, Міншір Бөкей хан болып, мұның ұлы Шыңғыс төре, мұнан Жамантай хан төре. Төлебай тарауы Қосқұлақ Төлебай, Лапаң Сары Төлебай, Еламан, Едіге. Ырыс тоқалдан -Елгелді, Малгелді. Жолан - Қосқұлақ баласы. Еламаннан Мәулікбай. Бешеден Атан, Жәуке, Тұрсынбай, Шопты, Көрлі, Текебай. Міндібеке Қарақалпақ қызы, тоқалдан Бутон, Нұралы, Жауқашар, Бақыбай. Еламан заманын - да ақылдымыз Еламан атанған. Атан жастай өліп, қатынын Жәуке алып, онан баланы Езден қойып, онан Өтеміс туған. Өтемістен Белгібай жалғыз, Белгібайдан Ахметбет жалғыз. Ол тұқым сонымен бітті.

20 мәтін

[20.1 мәтін] Әуелі - Адам ата: оның атасының атын білуші жоқ. Қайдан білсін: первый (перуай) человек болып, топырақтан жаратылды?! Екінші - хазірет Ғайса пайғамбар, оның атасының атын білуші жоқ, қайдан білсін?! Құдірет шеберлігін көрсету үшін он үш жасар қыздан атасыз туғызды. Үшінші - Хызыр пайғамбардың атасының атын білуші жоқ. Атасы бар шығар, бірақ атын анық біліп, сарт еткізіп айтушы жоқ. Төртінші - Ескендір Зұлқарнайынның атасының атын білуші жоқ. Бесінші - Шыңғыс (Шыңғыз) ханның атасының атын білуші жоқ. Бағзы бір: «Ата білемін» - дегендер: «Есугей Баһадүрдің баласы» - дейді. Ол бекер: Есугей (Писугей) - қалмақ. Бір қалмақтың баласын осынша жұрт қалайша төбесіне көтереді?! Стамбулдағы Ғұшмани (Османи) нәсілінен басқа, бұл Азиядағы хандардың көбі - Шыңғыс нәсілінен. Россияда - граф, ноғайда - князь, қазақта -төре, бәрі Шыңғыс нәсілінен. Есугей баһадүрден қыз туып, ол қыз он бес жасқа жеткен - де, отырған үйінің ішіне сағым түсіп, сол сағымнан буаз болып, бір ұл тауып[ты]. Ол бала он үш жаста жетімлікпен жиһан кезіп, жиырма (икірма) жеті жаста (иаста) Алла тағала бақ-талайын өзгеден артылтып, Шүршітке хан болып, жүріс (жүрдіс) қылып, дүние жүзін алып, «Шыңғыс» («Шыңғыз») - деп ат атанды. Мағынасы «хандардың ханы» - деген сөз. Сондай атасыз, Құдайдың құдіретінің шеберлігімен сағымнан пайда болғанына заманындағы халықтың көзі жетіп, соның үшін тұқым-тұқымын жұрт басына көтеріп кетті. Кеше Әмір Темір қанша жұртты алғанда, бұл Шыңғыс нәсілінен болған хандарды (ханларды) өлтіргенде, және орнына сол Шыңғыс нәсілінен екінші біреуін хан сайлап жүрді. Бұл Шыңғыстан бері қарай бір кітапта мәшһүр мағрұф болған хандар - баршасы Шыңғыс ханның нәсілі. Дүниені алған һулаку - мұның немересі. Заты қарадан болғандықтан, Әмір Темір қанша жұртты алса да, хан аталған жоқ. Жақсы (ихсы) көргендер: «Әмір Темір - көреген» - дейді. Жек көргендер: «Темірлің» - дейді. Кім болса, ол болсын, жаман кісі болған жоқ. Жұрт аузында аты қалды, дүниеде қанша қылған жақсылықтары қалды. Алтыншы - Алаша ханның атасының атын білуші жоқ. Жетінші - Асан Қайғының атасының атын білуші жоқ. Сегізінші - Жиренше шешеннің атасының атын білуші жоқ. Тоғызыншы - Абылай ханның атасының атын білуші жоқ. Өзі басына қойдырған тасында: «Абылай бин Сүйеніш хан» - деп жазыпты. Ол Сүйеніш қай жерге хан болғанын, қайда жүріп хандық қылғанын ешкім білмейді. Осындай атасының атын адам білмей, өз аты жұртқа шығып кеткен жандар көп болады. Бағзы біреуден сұрасаң, «Білмеймін» - деуді өлім есепті көреді де, бәріне де ата табады. Қыпшақ Қорлыбай бидің баласы Досболдан, «атаға жүйрік» дегенмен, күншығыс жұртының біреуі ата сұрапты. Сонда өзінен Адам атаға шейін сырғытып айта беріпті. Адам атаға барғанда:

Естіп тұрған ғауамлар:

«Білімі жеткендікпен тауып айтты!» - деп, бірсыпыра жұрт ұғып алғандықтан, жұрт аузында бұ да сөз болып қалды. Пәленнің атасы - Пәлен, Түгеннің әкесі - Түген. Сонымен «Адам атаға шейін апарамын», - деушілер «Адам атасы - Арсалаң» - деушімен бір мектептен оқып шыққандар болады. *** [20.2 мәтін] Қазақ жұртында бір сөз бар: «Ерден нәзір тимей, есек базарына делдал болуға жарамайды» - десіп келеді. Оның мәнісі: «Кім кім болса, әулиелердің жәрдемі тиіп, қолдауыменен кісі болады!» - дегенге келтіреді және мұнысына орын табады. Бұрынғы замандарда Бұхарай - Шәріфте бір Құтып (Қатиф)әулие болған екен. Сол әулиенің ер жетіп азамат болған жалғыз баласы болыпты. Күндерде бір күн Бұхар ханының ақтаяқтары Құтыптың баласын бір жаман іс қылған орыннан ұстап алып, патшаға алып бармақшы болғанда:

Ақтаяқтар кеткен соң, Құтып басын төмен салып, мұрақпа қылып, қырық шілтенді түгелімен жинап алыпты:

Сөйтсе, қырық шілтеннің он бесі сол тұрған ханның бір баласын қолтықтап, қолдап: «Хан болуға осы лайық (илайықты)!» - десіп жүреді екен. Он төрті бір қазының баласын қолтықтап, қолдап; «Хан болуға осы лайықты!» - десіп жүреді екен. Енді қалған он бірі -Әмір Темірді қолтықтап, қолдап: «Хан болуға осы лайықты!» - десіп жүреді екен. Ол Әмір Темір өзі Самарқандылық, Қыпшақ: Әміртағай деген батырдың баласы екен. Бұхарада оқу оқып жүрген күні екен. Әуелі он бесі ханның баласын Құтыпқа алып келді. Құтып ханның баласын оңаша алып:

Ханның баласы:

Онан соң он төрті қазының баласын алып келді. Оны да оңаша алып, хан баласына айтқандай айтып еді.

Сонан соң он бірі Әмір Темірді алып келді. Әлгі екеуіне айтқан сөзді бастан аяқ бұған айтып еді.

Құтып:

Қырық шілтеннің он бесі мен он төртіне айтты:

Міне, қайратты ердің жұмысы: «Халыққа әшкере қылмай, жұртқа масқара қылмай, көпке өлтірткенше, өзің өлтір!» - деп, өлтірді де, салды. «Әмір Темірдің Әмір Темір болып жүргені - әулиелердің нәзірі түскен екен, қырық шілтен ғайып ерендер қолдаған екен!» - десіп келеді. Әмір Темір Көрегеннің шешесі - «Мұхтасар - Әлуқая» - кітабының Мұсаннығы Сыдыр әл Шариғаның қызы. Ұстазы ғұлама Тіптазаны пірлері Бұхарай - Шәріпте Міргүләл қожа Бәһауалдин мен екеуі бір пірден шыққан. Һәм пірі сегіз жасар күнінде намаз жамиғатқа ең әуел хафатын (хұтпа) намазына барған екен. Үйге қайтып келген соң, шешесіне айтыпты:

Өз ойында ойлаған екен: «Намаз оқығандардың бәрі де мешітке кірісімен Қағба - Алланы көреді ғой! Соны көріп, құлақ қағады ғой! - деп. «Қағба - Алланы көрмей, құлақ қақпаймын!» - деп, қалшиып, қақпастан тұрып қалады екен. Сонан соң Қағба - Алланы көрген соң барып, құлақ қағады екен. Шешесі баласының бәтін көзі ашық екенін біле қойды дейді.

Қайтып бала өмірінде түнде басын төсекке салмайтұғын болды дейді. «Әмір Темір Көреген» - атанғанның себебі бұл - дейді. Мағынасы: «Көргіш, көрімпаз» - деген. Және өзі Хызыр пайғамбарды дүниенің қай шетінде жүрсе де, үйде отырып көріп отырады екен. Хызырдың бет алған жағына аттанады екен. Татар деген жұртты қырып, шаһар Бұлғарыны жермен-жексен қылып, Ескендір Зұлқарнайыннан қалған бір зеңбірек бар екен. Соны Бұхарға алып кеткен еді» - деседі. Сол бет алған жорығында Орыс жұртының Владимир деген қаласына барғанда, шылауынан хазірет Хызырдың кетіп қалғанын көріп, орыс жұртымен елдесіп, ұрыспай қайтқан екен. Татар Қырымнан күшті жұрт болып, шаһар Болғар зор шаһар болып, қай жұртқа болса да, иығы асқандығын қылып тұрған уақтысында Татар мен Болғарының дүниеде атын ғана қалдырып, өзін жоқ қылып жібергендігі: «Ай мен Күндей: һәммеге бірдей» - әшкере анық сөз. Сол үшін татардан шыққан сөз білемін дегендер Әмір Темірді неше саққа жүгіртіп жамандайды. «Әмір Темір Көрегеннің» - ақыретте қандай боларын білетұғын ол ауылға барып келген ешкім жоқ. Дүниеде қылған ісінде салдырғаны - мешіт, медіресе. Шаһынша әулие хазірет сұлтан Әлғарфин қожа Ахмет Иссауидің үстіне күмбез салдырған. Ташкентте «Зеңгі ата» - деген әулиенің үстіне күмбез салдырған. Сонда ол екі күмбездің кірпішін Сауран деген жерден құйдырған. Әр екісіне жаяу кісі қаз-қатар тұра қалып, бір қолдан бір қолға беріп, кірпішін солай жеткізген. Бұхарай - Шәріпте һидая хуанларға дәйеге деген уазифа тығын қылған. Бұхарай - Шәріптің намаз оқылатұғын зор мешітін Әмір - Темір салдырған. Бұл кісінің заманында Мірсейіт, Шәриф хазіретлері илан ғұлама Тіптазаны әм сахабат болып, миназертлер қылысып, кейінгілерге қанша үлгі қалдырған?! Бұхарай - Шәріптің осы күнгі қорғанын Әмір-Темір салдырған. *** [20.3 мәтін] Һулаку заманында Қазыхан хазіретлері фолант қылып кетуі бойынша Түркістан Һәм қадимнен келе жатқан зор шаһар еді: бір шеті - Алатауда, бір шеті -Қаратауда. Осы күнде Сайрам суының күнбатысында «Ат бұлағы» - деген жер ат базары еді. Түркістанның күнбатысында «Теке суы» - деген жер қой базары еді. «Қырық қақпалы Қарашық», - атанып еді. Сол Түркістанды харап қылып, быт-шыт қылып жіберген -һулаку. Мұның зардабынан: «Құндыгер, Құбаң - деген ел дін исламның шегесі, мұсылманның паналайтұғын жері» - деп, халифа жұртына ауып кетті. Ол заманда халифа Ғаббасияның сарқыншағы серке жияр сықылды сұлтан Ғалауалдин халифа заманы еді. Ер Тұғырыл барып, қолбасы болып, жауын жаулап, жұрт алып беріп, ер Тұғырылдан соң, мұның баласы Ғұшманғази (қазы) қолбасы болып, ақырында сұлтан Ғалауалдин өлген соң, Ғұшманғази халифа болды. Сонан осы күнге шейін халифалық - Ғұшманғази әулетінде қалды: «Ғұшмания» - деп айтылатұғын себебі - бұл. Бұл кісінің асыл нәсілі түркі жұртынан екендігіне «Ғұшмания түркісі» - деген сөз қарина мұқлия. Бұл Ғұшманғази халифа болмай, жаңа талап ат арқасына мініп: «Жау қайдалап» жүрген күнде бір үйге мейман болды дейді. Сөйтсе, сол үйде бір құран қабы бар, қабының бауы бар, жоғары асулы тұр екен.

Үй иесі:

Ертең таң атып, ол ауылдан былай шыққан соң, алдынан ақ сақалды Бабай ұшырады:

Сөйтсе, Хазіреті Хызыр екен. Пайғамбар заманынан бас хазірет Ғұмар - ғаділ патша. Онан соң Омаиилдин болған халифалар, онан соң Ғаббасиядан болған халифалар да - бәрі де талап қылып, Стамбулды фатих қылып, Айя - Софияда намаз оқимыз дескен екен. Өйткенмен еш қайсысына алуға несіп болмаған екен. Ақырында ер Ғұшман ғазиінің әулетінен сұлтан Фатих атлы халифа фатих қылып Стамбулды алып, Айя - Софияда бес уақыт намаз оқытқан сол ер екен. Онан бұрын халифалық та әр шаһарға, әр тұқымға көшіп жүріпті: Шамда, Бағдатта, Мысырда, ең аяғы Бұрсада. Ер Ғұшманнан соң халифалық басқа тұқымға көшуін ұмытты. Сұлтан Фатихтан соң халифалық Стамбулдан басқа жерге қоныс аударуын ұмытты.

Қазақ халқының қариялары:

Және қазақ жұрты ескіден бір сөз сөйленсе: «Бұрынғы ноғай, қазақ заманында» - десіп келеді. «Бұл ноғай, қазақ демектің мәнісі немене?» - деп, қариялардан сұрасақ: «Ноғай, Қазақ әуелінде бір тұқымдас болған», - дейді. Сол қазақпен тұқымы бірге болған ноғайлар: Қызлар ноғайы, Құндырау ноғайы, Аштархан ноғайы, Қара ноғай, Қырым ноғайы, Орал тауындағы Естек - қадимнан келе жатқан ноғайлар - осылар!» - дейді. Онан соң: «Мынау Қазандық», «Көшер ауылы», «Мешер ауылымыз» - дегендер - бұлар татар. «Татар, қолына дәнеме түспесе, бір нәрсені сатар» - деген сөзден қашып: «Біз де ноғаймыз!» - десіп келеді. Олардың: «Ноғаймыз» - демегі: «Зікіралши лұқұға фи сыхыпта ғира бытырық әл мішекле» - дейді.

Және бір әңгіме айтады:

Ан - хазіретіміз салиалла ғалайссалам өзі тірлігінде жеті құран жаздырған екен: «Жеті ықылымға үлестіремін!» - деп. Сонда ең әуел бірін Fарабқа беріпті. Ол қолына алып, көзіне сүртіпті. Бірін Ғажамға берген екен, ол қолымен алсымен, төбесіне қойыпты. Бірін Өзбекке берген екен, қолына түсісімен, қойнына тығып жіберіпті. Онан соң бірін Татарға берген екен, аларын да білмей, алмасын да білмей: «Бір айналып келіп, жүрерде алып кетейін!» - деп, мешіттің терезесіне қойып кетіпті. Қытай, һиндістан, Қысыр - Рум - бұл үш жұртқа үш құран берген екен. «Мұның тілін біліп жатқанымыз жоқ, не қыламыз?» -деп, өзіне қайыра беріпті. «Біреуі өзімде тұрсын», - деп өзі сақтап (сақлап) қалыпты. Манағы Татар мешітке қайта келсе, құран жоқ. «Терезенің тұсынан бір сиыр өтіп бара жатқанда, көріп, менің сыбағама тиген құранымды жеп қойды!» - деп, сол сиырдың иесімен жатып дауласып, төбеге шығып, төреге барысып, сиырды сойып, ішінен қараспақшы болыпты. Сиырды сойып, ішін жарып, шек-қарнын ақтарып отырғанда, сиырдың бір тоғайрақ деген қарнын көре салып: «Әне-әне, сиясы өшіп қалыпты. Қағаздары қалыбында тұр!» - деп. «Ол қағаз емес, Құдай жаратқан өзінің дүниесі», - десе де, ызаланып болмапты. Сонан соң қасында отырған сахабалары Ан хазіретімізден сұрасыпты:

Ан - хазіретіміз салиалла ғалайссалам айтыптылар: -Ғараб: «Өзімнің көзім!» - депті. Менен соң дін өзгеріп, нұсқа ғалатқа айналса, ғараб түзетеді, - депті, - Көзіне сүрткені сол! - депті. Ғажам құранды төбесіне көтерді: мұнан ғалым көп шығады. Ғылымды басына көтеруші бұлар болады, - депті. Ғалымның ең перуайы хазірет Имам Ағзам ғажамнан шықты. Өзбек алып. қойнына тықты. Бұлар Құранның қара затын оқи білмесе де, қасиеті жүрегінде қалады. Бұл жұрттан әулие көп шығады, - депті, - Онан соңғылардың не болғанын кейінгі өз тұсындағылары көре жатадыдағы! - депті. Ғараб, Ғажам, Өзбек - сол үш жұрттан басқаның хақында пайғамбарымыз дәнеме демепті. «Құранның тілін білмейміз, оны қайтеміз?» - деген жұрттар көктен түскен кітаптың бірде-біріне тоқтамай, өз ойынан оқу жасап, өз бетімен кетісті. Оны көзбен көріп тұрмыз. Заманымызда болғаны - көзбен көрген есепті де. Татарлардың арасында Шуаш, Шерміш, Әрмұқша, - пәлен-түген деген, ру-ру, ата-анасының тұқымы бар. Олар бүгінге шейін: «Құран сиырдың ішінде қалған. Молдалар өз ойымен жасап алып, жоқ сөзді сөйлейді», - деп, қанша айтылған уағыз - насихатқа түспей, миына кірмей, бірінен-бірі сыбырласып сұрайды: «Хазірет не айтты, не шешлі?» -деп. Қазан жұртында бір молда шәкірттеріне «Мұхтасар», «Алуқаядан», кітап «Әлбихтан» дәріс беріп отыр екен, Рабы фәсілі екен. Сонда махалласының бір байшыкеш саудагері молдада бір жұмысы болып, дәріс үстінде келіп қалған соң, балалар сабақ алып шыққан соң, болсын деп, молда ол байғұсты тоқтатып, отырып қалыпты. Балалар да дәрісін бітіріп шығыпты, бай да жұмысын реттеп (ирәтлеп), үйіне қайтыпты: «Бүгін хазіреттің мәжілісінде болып, балаларының сабақ алғанын тыңдап, хазірет һәм бек матұр айта, балалар һәм бек матұр тыңлы. Бұрынғы молдалар не оқыған, не білген? Олар - ағаш басында жүргенлер. Хазірет бүгін: «Раббы харам» - дейді. Міне, мен құлағымнан естідім». Кеш артындан түгелдеп, өзі балық жалдап екен. Балық жуып алып сатушы екен. Мұның өзі һәм иарам екен, ақшасы һәм иарам екен! - деп, балықларын далаға апарып төктіріп тастатыпты (ташлатыпты). Хазіреттің қасында отырып, бір мәселе естіп шығамын!» -дегендегі олжасы.

21 мәтін

Мәшһүр Жүсіптің шежіре жинағынан алынған сөз.

Біздің қазақ халқының қариялары: «Біз үш ханның баласымыз» - десіпті: Сейілхан, Жайылхан, Елхан (Айылхан). Сейілханнан - сегіз арыс Түрікпен, Жайылханнан - Майқы. Майқыдан: Өзбек пен Сыбан. Өзбектің үш баласы болған: үлкені - Мың, ортаншысы - Жүз, кенжесі - Қырық. Сыбаннан: Қазақ пен Созақ. Созақ баласы - Қарақалпақ. Қазақтан: Ақарыс, Жанарыс, Бекарыс. «Үш жүздің баласы, Қазақтың атасы - осы үшеуі екен» - деп айтысады. Елханның балалары -Қондыкер жұрты, ол қайда десеңіз, Сламбол [Стамбул - Е.Қ.] халифасы қол астында.

22 мәтін

«Ғұшмания» аталған түркінің баба уаждадлары: оғуз түркіменлерінде Қайы шығпасынан бәдәуи көшпелі тіркек тімкіз улан бір қыбыла еді. Шыңғыс (Шыңғыз) уақытына қыдыр иали мың хана дін лұрға бір қыбыла өлместер (улмішлер) Сүлеймен Шахұғлы арты ғырыл діндар сұлтан Ғұлайалдин өл[г]ен [соң], татар, монғол әскерін (ғаскерін) тар-мар қылып, 670 - те опат өліп, ұлы (ұғлы) Ғұшман Ғазиыны орнына қалдырмыш. Ол күнде тұрған жері Анкарада (Анқарада) болмыш. Сұлтан Ғұлауалд[ин] өлгеннен (өледин) кейін, оның орнына таққа, өлтіріп, Халифа болған дейді. Ескі тарихлар баяны бойынша Быжнаклар - Оғуз ханның төртінші ұлы Көк ханның екінші ұлы. Быжнаққа дініне мініп, түркілерді: түрік, түрікпен, қазақ, қарақалпақ. Тұқымдас жоталысы (жүдәлісі) - түрік, түрікмендер. Жұрыны - қазақ, қарақалпақтар. Бір уақыт Иран мемлекетіні, һиндустане қыдыр кеңейтміш ұлан мәшһүр Нәдір шақ Афшар есімлі бір түрікпен қыбыласынан нышат етміш бір түрік еді. Кешегі Исатай батырға жолдас болған Махамбет батыр: «Осы Нәдір шақ жұрағатымыз» -дейді екен. Манжұр - татардың бір атасының ұлы. Бұ күнде саламат алған Қытай патшалары Манжұр тұ[қ]ымынан. Татар ұлы бір түрік дүр патша сарайыны қоршаған. Татар шаһары - дүр асыл Қытай шаһары. Татар шаһары Харжинда дүр. Қытайда жетпіс (итміш) миллион мұсылман бар деседі. Қытай патшасының пайтақты Пекин шаһарында отыз бес мешіт жайы бар дейді.

23 мәтін

1499-ыншыда Әбілқайыр немересі Шейбани хан Әмір Темір нәсілінен Бұхара, Самарқанды алып, 85(58)-іншіде Ташкентті алмақ болғанда, Ахмет Алашы, ағасы Жаңамұхаммед екеуі Ташкент ханы, Ортөбеде Шейбанимен соғысқанда, қазақтар:

24 мәтін

Және бір сөз - көп ортасына салатұғын. Біз бұрыннан естуші едік: «Үш Жәнібек болған, -деп, - Бірі - Әз Жәнібек, бірі - Өр Жәнібек, бірі - Қыз Жәнібек. Әз Жәнібек, Жиренше шешеннің заманындағы хан Жәнібек, Ноғайлының ханы болған, Жайық бойында ордасы болған. Мұның хан күнінде қазақ та бұған қараған», - деседі. Өр Жәнібек - Шақшақ немересі. Жәнібек қалмақтың ханы - Қалдан Шерінмен замандас болған. Қыз Жәнібек - Керейден шыққан, өзін өмірінде жан ашуландыра алмаған, орысқа бағынбаған. Бодамсыз Керейді бастап, аудырған. Осы Қыз Жәнібек бара бетінде жолшыбай жолаушылықта қаза тапқан. Бұл үшеуінен басқа «Жәнібек» атты қазақтан көп шықты. Күні бүгінге шейін батыр атанбаған қазақ бар ма? Кеше Николай заманында партия салдарымен бір шыбынға әлі келмейтұғын кәде көрместерді де атын атай алмай, «батыр, батыр» - десті. Керейден шыққан Жәнібек - арғыдағы кісі, Тіленші би - мұндағы кісі. «Бұл екеуі бас қосып сөйлесті» - деу жалған сөз болады. Абайдың бұрынғы сөздері ем дәрідей көзге тотия еді. Көбейіп бара жатқаны - бұрынғы тәттілігін бұзбаса, түзеген жоқ. «Қарын тойса, қарта да бір нәрсе сасиды» - деген бар емес пе? Орысша оқымаған білмегені де переводчик болуға айналған.. «Аруақ қартайса, жын болады» - деген - осы. Қазаққа қазақ ертегісі таңсық, пароходта жүрген бұзғышлардың әңгімесінің мыңының құны жоқ. «Ат пен есектің ақыры бір болса, мінездес болады» - деген сөз - сүттен ақ, айдан жарық.Бас қосқанның көбі жетілмеген, піспеген шіп-шикі бала болған соң, бұрынғы жетілді, пісті деген мың сөзі де баланың сөзі болып кетті.

25 мәтін

Қырым «қырық сан Қырым» атанған. Бақшасарай шаһарын мақар хүкімет етіп Қажыкерей (Хажыгерей) хан әулеті биледі. Ноғай ордасы, Жайық суы бойында «Сарайшық шаһары» атанып, «Ақ орда» һәм атанған - Әз Жәнібек ханның жұрты. Қазақты Дәулет, Барақ Құйыршық баласы билеп-төстеп, «Қыпшақ» атанған. «Қалың қыпшақ Қияттан озушы едің жарыста!» - деп, Қобыланды батырдың атына айтатұғын сөзі. Ер Көкше, ер Қамбар, ер Қосай батырлар - мұнан шыққан. Ноғай, қазақ «Ормамбет елі» атанған. Біреуі - Қазан, біреуі - Сарай, біреуі - Сібір: Тобылдық кірменлиналар ( кірме киншалар).

26 мәтін

Хулаку (һылаку) қырушы деген бір заман болған. Сонда бұл Хулаку қосын тартып, Ферғана (Ферғауа) заманын харап қылған. Сол жүрісінде бір шаһарды барып қамап тосады екен:

Елші келсе:

Елші:

Бұхарай Шәріфке барып тосыпты (түсіпті), елшілікке баруға жан шықпапты, жан тәтті ғой. Сол уақытта Имам Қазы хан он екі жасар бала күні екен:

Нарға мініпті, екі кебежені теңдепті, текені алдына өңгеріпті. Қозы қарап жүрген балалардай қаңғып, Хулакуге барып, қарсы алдында нардан түспей тұрыпты.

Хулаку жауабына риза болып:

Бала аман келген соң, халық-жұрт қуаныпты. Алған қолқасын айтқан соң:

Мұның артынан Әмір Темір Көреген сол таспаның планымен (шүленімен) қорған соқтырыпты. Сол қорған төрт бұрышты да емес, дөп - дөңгелек те емес, таспа планымен жүргізілген: қиқы-жиқы. Имам Қазы ханның өзін даруаза Мазар Шәріфке жақын жол бойына қойып, басына мешіт, медресе салдырып, басына шынар ағашын ектіріпті. Екі соқыр түбінде отырады. Бұл күнде ол зат Шәрипті «Сахып Бұхара» - дейді. Бұхарай Шәріптің әмірі ол кісінің тұсынан өткенде, аттан түсіп жаяулап өтеді. Сөзді сөз түртіп шығарады: «Құлақ естігенді көз көрмек.» Орыс та болса, бір ауыз сөз жұрт аузында қалды. Колпаковский айтыпты деген сөз бар ғой: «Қазақтың ұрлығына дауа жоқ, қазақ - орыстың зорлығына дауа жоқ» - деп. Сол айтқандай, қазақтың ұрлығы, қазақ-орыстың зорлығы «коммунис» деген көрмеген, естімеген бір жұртты үстімізге алып келді. «Үстіңде патша тахсыретлары (хазіретлері) тұрғандығына шүкірлік қыл!» - деген тілді алмап ең дер, тек соғыс болса, басқа жұрттың жеңуіне тілеулес болушы ең дер! Құдай тілеуіңді берді, тағы Құдайға: «Не қылдың?» - деп, өкпелемекшісің. Құдай сөзі Құран құлақтарыңа кірмеді. Пайғамбар сөзі, Хадис Шәріф құлақтарыңа кірмеді. Бұл екі сөз жақпаған соң, орыс тілімен айтып еді, оған тоқтамадыңдар. Енді сендерге шайтан тілімен айтпаса, болмайтұғын болды!..

27 мәтін

Алтыннан шүмегі, күмістен түбегі бар бесікте жатқан бала күнінде біреу тауып алып, Түркістанда Тоқтамыс ханға апарып беріп, сонан Тоқтамыс асырап, асық ойнап жүрген бала күнінде ол Тоқтамыстың берген төресін бұза берген екен. Мұның әңгімесі қазақта бір үлкен кітап еді. Бұл күнде ескі сөзді жұрт ұмытып, тыңдаушы жоқтығынан айтушы азайып кетті. Бір бұзған төресін сөйлейік. Тоқтамыс заманында бір адамның жеті баласы бар екен. Өзі өліп, жалғыз ешкісі қалып, жеті баласы қалыпты. Сонда тірі жүрген ешкіні тірідей жетеуі үлесіп алып, меншіктесіпті. Басын біреуі алыпты. Екі көзін біреуі алыпты. Төрт аяғын төртеуі алыпты. Өзге денесін біреуі алыпты. Сонда бұл ешкінің ең кенжесіне тигені артқы аяғының біреуі екен. Сол кенженің сыбағасына тиген аяғы ақсап, оған бұрыш, тотыяйын салып, шүберек орап қойса, сол шүберек біреудің шығарып тастаған күлін басуменен, ішінде қалған оттан тұтанып, сонан барып, біреудің егініне жайылып тұтанған шүберектен от алып, егін өртеніп кетіп, егін иесі жетеуімен дауласып, Тоқтамысқа келсе, Тоқтамыс хан шүберек орағанды кінәлі қылып, егіннің төлеуін жалғыз соған бұйырыпты. Ол бейшара зарлап, ботадай боздап келе жатқан соң, асық ойнап жүрген Едіге сұрапты. Сонан ол бастан-аяқ әңгімесін айтқан соң, жетеуін бірдей шақырып алып:

Мұны бұлар қайта Тоқтамыс ханға барып айтып, жұрт бұл сөзді қостапты. Неше жерден Тоқтамыстың төресін бұзып, төре бере бергеннен, Тоқтамыс хан қиянат қылып, сол қиянатын сезіп, қашып кетіп, ақырында айналып келіп Тоқтамыс ханды шапқанда, Тоқтамыс қашып, жалғыз баласы Нұралыны:

Сонан Нұралы қайтып келгенде, өзі меншіктеп кеткен қызды әкесінің алып қойғанына өкпелеп, әкесін керек қылмай, тастап кетіп қалған. Сол Тоқтамыстың елін шапқанда, Тоқтамыстың бір күңі жаңа босанып, еркек бала тауып жатыр екен. Жаңа туып жатқан жас нәрестені аяп, бір құла бие берген екен: «Сүтін сауып ішіп, балаңды асыра», - деп. Сол бала ер жетіп, Кейқуат атанып, ат арқасына мінгенде, Тоқтамыстың қанын іздеп, Едігеге қарай бет алып жүрді дейді. Едігенің қартайған кезі екен. Кейқуат қарсы ұшырап, қаруласайын дегенде,

Сонан соң Едіге:

Нұралы қатын алып, балалы болған екен. Сонда Нұралының келіншегі жас баланы бесікке бөлегенде, жөргегінің арасына шеңгел төсеп бөледі дейді. Бала шырылдап таң атқанша жылап шығады дейді. Сонда Нұралы:

Онда Нұралы айтады екен:

Онда келіншегі айтады екен:

Мұны келіншегінен естіген соң, Нұралыға ой түсіп, аттанып, Кейқуаттан барып әкесінің кегін алды дейді. Едігенің өзінің тұрақ қылған жері Ұлытау, Кішітау екен. Өзі тірісінде өсиет қылған екен:

Сол өсиеті бойынша, ер Едігенің сүйегі сол жерге қойылған екен. Бұл сөзді кеше Жалаң аяқ Ашдүр айтып, ол кісі де өзін сол жерге қойдырған екен. *** Кеше Қуандықтан шыққан Арық Қоңырбай Айқожа ишаннан халфе болып шыққан; Ақпан, Байыстың Ақпанымен екеуі барып, Түркістанда мырза Фаиасын билеп тұрған заманда сарт - пен дауласып; «Жалаң аяқ Ашдүр қазақтан шыққан әулие, Керейіт Сары сопының баласы еді - деп, - сүйегін Арқаға алып барып қоямын!» - деп, сартты сөзден жеңіп, көрін ақтарып, Жалаң аяқ Ашдүрдің денесі шірімей, сасымай көмілген қалпында жатыр екен дейді. Қол созып ала бергенде, ашық тұрған күн алай-түлей боран болып кеткен соң: «Қойылған жерінен қозғағанын аруағы жаратпады-ау!» - десіп, қайта жауып, үстіне белгі тұрғызып, сонда Арық Қоңырбай Ақпанға айтқан екен:

Ол жерде Бабай түкті Шашты Ғазиздың барлығын Едіге айтыпты. Ол екеуінің барлығын Жалаң аяқ Ашдүр айтыпты, Жалаң аяқ Ашдүрдің барлығын Арық Қоңырбай айтыпты. Арық Қоңырбайдың анық сол жерде екенін, міне, біз айтып отырмыз. Осындай біреуден-біреуге мирас қалып келе жатқан сөз. Тоқтамыстың сегіз ұлы сегіз жаққа қашып кеткен. «Ешкі егіз, бір нәрсе сегіз табады» -дегендей, саны сегіз болғанмен, дәнемеге жарамаған. Тоқтамыстың түбіне жеткен Едіге екендігі қашқан сегіздің сөздерінен мағлұм. Еділ-Жайық бойында орыс орманының ішінде жүргенде біріне бірі айтысады екен: «Еділ қатса, кім өтпейді, Едіге өлсе, кім қайтпас дейсің», - деп. Едіге мен Нұралының уақтысында бұлар Түркістанды көре алмаған. Қазақ жұрты әңгіме қылып айтысқанда: «Үш Едіге өткен екен: «Әуелі - ер Едіге, онан соңғы - әз Едіге, ең ақыры - би Едіге. «Едігенің майлы жұрты» - атанған уақытысы - би Едігенің заманындағы сөз еді!» - десіп келеді. Ол би Едігені де сөйлейміз.

28 мәтін

[28.1 мәтін] Ер Едігеден естігенімді сөйлейін. «Ер Едігенің сөзі» - деп, қариялар тақпақ қылып айтып отырушы еді: Едіге деген ер екен, Елдің қамын жер екен. Ел шетіне жау келсе, «Мен шығайын!» - дер екен.

Қазақ «Үш жүз» - деген атқа ілінбей, елдің жұрттығы көзге көрініп, білінбей жүрген күнде қазақ ортасында «Бабай түкті шашты Әзиз» - делінген диуана болыпты. Қаратау маңайында Мыңжылқы деген таудың бауырында бір бұлақты дара алып, намаз оқуы үшін меншікті мекенжай қылып жүріпті. Бір күн[і] таң сәрінен алаң-қарақта дәрет алайын деп келе жатса, үш жалаңаш қыз суға шомылып, біріне-бірі су шашып ойнап жүр дейді. Бұрын жалаңаш әйел көрмеген диуана қалпақтай түсіп талып қалыпты. Манағы үш қыздың бірі де қалпақтай түсіпті. Сөйтсе, олар пері патшасының қыздары екен. Аққу болып, сау екі қыз талған қызды көтеріп алып ұшып кетіпті. Еліне, жұртына апарған соң, бақсы -балгерлерін жидырып, бал аштырған екен:

Мынау қатынды болып оңған жері жоқ. Анау байлы болып, не қызық дәурен сүрді дейсің? Ұйқы-тұйқы, қиқы-жиқы, мыжықы-тыжықы бір өмірдағы. Диуана:

Диуана мұны елең қылып күзетіп жүре ме? Қыз баланы уәде бойынша бесігімен алып келіп, тастап кетті дейді. Үстіне кез болып тауып алған біреу Түркістанда ноғайлының ханы Тоқтамыс ханға апарып беріп, Тоқтамысқа асыранды бала болып, соның қолында өсіпті. Мұны ертегі қылып сөйлеушілер әр түрлі сөйлейді: «Ақымақтың тізгіні - құлағы. Ғақылдының тізгіні - көңілі. Ақымақ не нәрсені естісе, естігеніне қанағат қылады: қатықтай қатып, сүттей ұйып, тұра қалады. Ғақылды не нәрсені естісе, естуіне қанағат қылмайды, ғақылына салып, көңілінің дауалауына тоқтайды.» Бұрынғылардан қалған өңулі (оңулы) сөз бар: «Батыр деген - бір барақ ит. Екі қатынның бірі табады. Би деген - ақ шариғат. Ілуде бір-ақ қатын табады!» - деген. Осы Едігені Тоқтамыс ханның төресін бұзып, төре беретұғын би де қылып қояды. «Бетіне жан пар келмейтұғын ер де, батыр да қылып қояды. «Екі қылыш бір қынға сыймайды. Екі тілеу бір көңілге сыймайды.» Мен өзім Еді - гені ер деп, батыр деп, әбден білемін. «Билік айтты» -дегенге нанбаймын. Кім болсын, ол болсын, Тоқтамыс ханның: «Өзіңнен тумай ұл болмас, // Сатып алмай құл болмас!» - деп, көзін жойылтуға қастық ойлағанын біліп, сезіп қалып, қашқаны рас. Сонда артынан: «Шақырып кел!» - деп, Кеңестің ұлы Кеңжанбайды жібергенде, ер Едігенің Кеңжанбайға айтқан сөзі: Кеңестің ұлы Кеңжанбай Ақылың жоқ...Жанбай. Хан емес ол қаям ғой, Кім екені маған аян ғой! Өзің аман қайтса[ң], Барып оған айтса не? Бұ барғаннан барармын, Сатемір ханға барармын.

деп, жүре берген екен. Осы келе жатқан бетінде қалмақтан шыққан Қаратобын алып Сатемір ханның қызын алып барады екен. Соған кез болып, Қаратобын алыпты өлтіріп, қызды айырып алып, Сатемір ханға барған соң, Сатемір хан Едігеге қызын беріп, жер қайысқан қол алып келіп, Түркістанды шапты, талады. Тоқтамыс хан басын алып қашып кетті. Сегіз ұлы бар екен, олар да қашып кетті. Сонда ер Едіге қатынды болған соң, бала туып, баласының атын Нұралы қойып, сол Нұралы Түркістанды шапқанда, өзімен бірге екен. Жалғыз баласы Нұралыны:

Тоқтамыстың ханымы мұны естіп, әкелі-балалы екеуін араз қылу үшін екі қызын бірдей Едігенің қойнына салып, бауыр бастырып, өзінікі қылып меншіктетіп қойыпты. Сонда Нұралының өшігіп іздегені сондай, Тоқтамыс қайда қорғалап барса, жанын қоярға жер таптырмапты. Ол заманда Әмір Темір көреген бар екен. О да Тоқтамысты қорғалата алмапты. Тоқтамыс сол қашқаннан қашып, Ертіс өтіп кетіпті. Бір қопаға барып қорғалапты. Жалаң аяқ екен, аяғын қамыс тіліп, қанап, сол қанның аққан ізінен бұлжытпай тауып алып, өлтіріп, қопаның жағасына сүйретіп алып шығып көміпті. Бұл күнде сол қопаны «Баян қопасы», - дейді. Басында бір оба бар, «Тоқтамыстың қара обасы», - дейді. Бұрынғы заманда сол обадан Тоқтамыстың үзеңгісін тауып алғандар болып: «Үзеңгінің кеңдігі - бұл заманның атының басы сыйып кететұғын екен!» - дескен екен. Керекуге жүз елу шақырым жерде «Шот» - деген қала бар. Соған ұрымтал маңайлас дейді. Нұралы аман-есен қайтып, әкесінің Тоқтамыстың екі қызын бірдей алып қойғанын естіп, әкесін көрместен, араз болып кетіпті. Тоқтамыстың ханымы ойлағанын орынға келтіріп, әкелі-балалы екеуін өмірінде бірін-бірі көрместей қылды. Жә, бұл Түркістанды шауып талап жатқанда, Тоқтамыстың бір күңі жас босанып, ер ұл тауып жатыр екен. Ер Едіге соны көрген соң:

Сонда Кейқуат:

Енді Едіге қанша жүреді дейсің, шабынан жарылып өлді ғой! Едігенің өлгеніне кім күйінеді?! Тоқтамыстың екі қызы жас тоқалдар, шешесі мен - үшеуінің ойлағаны қабыл болды. Пендеде жалғыз-ақ Нұралының келіншегі, Едігенің келіні сол күйінді болды дейді. Байына пәлен-түген деуге бата алмайды. Сонда бұл келін пақырдың бесікте баласы бар екен. Өшін баладан алатұғын болды. Баланы бөлегенде, жөргегіне шеңгел төсеп бөлейтұғын болыпты. Бала түні бойы үйықтай ала ма, зар-зар етіп, шырылдап, қақсап зарлап жатады дейді. Нұралы келіншегіне:

Баяғы Тоқтамыстың сегізі Еділ өтіп кеткен екен. Олардың қолынан не келеді? «Осы сендер айғырдың боғындай үйіліп - төгіліп, не ғып жүрсің?» - деушілерге:

Ер Едігенің өзі тұрақ қылған жері - Ұлытау, Кішітау екен. Өзі өлерінде Ұлытаудың басында отырып, Кейқуаттың сөзінен құса болып, жарылып өлген екен. Сонда өлерінде айтқан екен:

*** [28.2 мәтін Жалаңаяқ Әудер әулие] Күні кеше Қуандықтан шыққан Арық Қоңырбай Айқожа ишаннан халфе болып шығып; Ақпан, Байыштың Ақпанымен екеуі:

Өзінің өсиет қылуымен Ақпан Арық Қоңырбайды сол араға апарып қойыпты. Сол жерде Бабай түкті шашты Әзиздің барлығын ер Едіге айтыпты. Ол екеуінің сол жерде екенін Жалаңаяқ Әудер айтыпты. Жалаң аяқ Әудердің барлығын Арық Қоңырбай айтыпты. Арық Қоңырбайдың анық сол жерде екенін, міне, біз айтып отырмыз. Осындай біреуден біреуге мирас қалып келе жатқан сөз. Жалаңаяқ Әудер жалаң бұт, жалаң аяқ жүреді екен. Бір үй тола отырған қыздарға:

[Ке]ше Тұрлыбек заманында қария болған кісі, Керей Мұсат (Мүсірет), би атанған, өз әкесінің атын [и]т білмейді. Керейден шыққан Қыз Жәнібектен пайда болған екен деседі. [Сол кі]сінің айтуы бойынша. ..алыалы болысты Наурызбайдың баласы еді деседі екен. Оны Тінәлі - Есімбай айтады екен. Сүйін, Жарқынның баласы Ажақайжүсіп деген Төменгі Алтайда. Заманындағы қариялар мұны: «Кенесарының баласы » - деседі екен. Қазақ ішінде осы сықылды ұсақ сөздер көп болады. Бұрынғылардың: «Ат - биеден, алып анадан туады» - дегені бекер болмайды. Қашан да болса, жақсы бала жақсы ұрғашыдан туады. Төменгі Алтай деседі; «Әлике», «Байдалы» атанған екі ру ел бар. Сол Байдалыдан: Аққошқар, Сайдалы, Сүйін, Жарқын аталған байлар шыққан. Кеше Кенесарыға төлеңгіт болып, соның ашса аясында, жұмса жұмырында болған. Сол Сүйін, Жарқынның Жарқыны Кенесары қырғыздан қырғын тапқан жолы қырғыз қолына тұтқындыққа түскенде:

29 мәтін

[29.1 мәтін Алаша хан әңгімесі] Қырық сан Қырым, отыз сан (нышан) Рум, он сан Оймауыт, тоғыз сан Тор[ғауыт], он сан Ноғай бүлгенде, Ормамбет би өлгенде, Ноғайлының елі бір алаша тайдан бүлініпті. «Ала тайдай бүлдірді» - делінген сөз сонан қалыпты. Сол заманда Қондыкер, Құбан, Құтан, Қоғам дегендер болыпты. «Түгел сөздің түбі бір. Түп атасы - Майқы би, - деген болыпты, - Тоғыз ханды қолынан таққа отырғызған кісі», - дейді. Қырық ханның бірі болған Қызыл Арыстан деген Бұхарада тұрып, осы күнгі бір өзінде он бес азаншы азан айтатұғын мұнараны сол Қызыл Арыстан хан жасатқан екен деседі. Бәйбішесінен бала болмай, Қызылаяқ деген бір елді шауып, ат көтіне салып келген бір қызға хан аяқ салып, онан бір бала туып, сауысқанның ала [сындай] ала туып, бәйбіше өзінен тумай, тоқалдан туғандығын [іштарлық] қылып, күндеп:

Бұлар Сыр суынан өтіп, Алатау, Қаратаудың алабына келіп, жан сақтап, күнелтіпті. Бала өз асын [өзі] ішерлік болған соң, ешкімін [жақтырмай...] дәл он екі жасында аң аулап жүрген Майқы бидің баласы [Үйсінге] оқтай ұшырап кез болып, бір ауыз тіл қатпапты. Бала қала беріпті. Үйсін үйіне [барға]н соң, Майқы биге сөйлепті:

Майқы би өзі ақсақ: өмірі арбамен жүреді екен. Арбасын көлікке салдырмайды, жаяу кісіге тартқызады екен:

[Бұл жорықшылар Қаратау]дан асып, Шу мен Сарысудан көктей өтіп, [Май]қы бидің айтқан жерлеріне келіп, ұйқыны бұзып, жылқы алды, күймені бұзып қыз алды. Көш елді көш - жөнекей шапты, еру елді отырған жерінде шапты. Өз алдына мал малданып, жан жанданып, үйлі-баранды бола бастады! Сатусыз дүние алған соң, қалыңсыз қатын алған соң, ел болмасқа немене, жұрт болмасқа немене?! Бұлардың мұндай болғанын баяғы Қызыл Арыстан хан естіді, Құтан, Қоғам, Қондыкер, Құбан, Майқы билерге елші жіберді:

Сонан соң бұлар Қотанұлы Болатты жіберді жүз жігітпен: «Сендер барып, шақырып келіңдер!» - деп. Бұлар келген соң, бұларға еріп қайтуды керек қылмады. Өздерін жібермеді. Және келгендер қайтқысы келмеді:

Сонан соң хан тағы қайта-қайта кісі салдырып қоймаған соң, Қоғамұлы Алшынды жүз жігітпен жіберді:

Олар да қайта алмады:

Ішкені - жылқының сүті, сапырулы сары қымыз, жегені - қазы-қарта, жал-жая, жылқының сүр еті. Құдайдың құтты күні құшқаны - сұлу қыз, келіншек. Бұлар да орнығып тұрып алды.

Әуелгі келген жүз жігітті, оның бастығы - Үйсін: «Ұлы жүз Үйсін» - ат қойды. Ортаншы келген жүз жігіт, оның бастығы Болат, оған «Ақжол» деп ат қойып, «Орта жүз Ақжол» - ат қойды. Ең соңғы келген жүз жігіт, оның бастығы - Алшын, «Кіші жүз Алшын», - деп ат қойды. «Жауға шапқанда, «Алаш» десіп шабайық! - деп, «Алаш» деп ұран шақырды. Кеше: «Алаш Алаш болғанда, Алаша хан болғанда, үйіміз - ағаш, ұранымыз «Алаш» болғанда, үш жүздің баласы қазақ емес пе едік?!» - деп айтылған сөз сонан қалды. «Болатқожа» дейді, «Ақжол» дейді, - екеуі бір кісінің аты. Өзінің шын аты - Жанарыс екен деседі. Жұрт ауызында «Ақжол» аты қалған. Ұлы жүз ұраны - Бақтияр, Кіші жүз ұраны -Алдияр, Орта жүз ұраны - Ақжол. «Естіген құлақтың жазығы жоқ». Мен естігенімді жазамын. Біліп жазушыға таласым жоқ. «Сөздің өтірігіне нанба, келісіне нан. Өтірікке нанса болар, келісін тауып айтушы болса!» - деп, Әз Жәнібек хан айтқан. Қазақтың бетімен жайылған қойдай емін-еркін, өз тізгіні өзіне тиіп, қатын керек болса, ноғайлардың қыздарын еріксіз, сұраусыз алып кете бергендіктен, ноғай халқы қазақты бұл күнгеше жек көріп кеткені сол дейді. Қалмақ ежелден атасының асындай болған. Онан олжаға ұл түссе, «құл» дейді, қыз түссе, «күң» дейді. *** [29.2 мәтін Алаша хан ұлы Жошы хан әңгімесі]... Бетпақ жолында, «Таңбалы Нұра» деген жер бар. Сонда тасқа басылған таңбалар бар. Үш жүздің баласы қазақтың таңбаларында талас болса, сол тастан барып қарасады. «Алаша ханның тұсында басылған таңба» -деседі. «Мұнан бұрын «сағымнан пайда болған» Шыңғыс хан да тоқсан екі баулы Қыпшаққа таңба үлестіріп, ұран қойып берген екен!» - деседі. Алаша ханның тамы Қаракеңгірде, өзеннің күнбатысында. Ташкент, Түркістан ұсталары жасаған күйдірген қыштан салынған. Өзінен қалған нәсіл тұқым жоқ, жалғыз баласы Жошы бала күнінде аңға шығып, аты құланмен елігіп, желігіп, бала атын ие болып тоқтата алмай, жығылып, аты сүйретіп өлтірген. Сонда қасында бірге шыққан жігіт-желеңі ел бетін көре алмай қашып, зым-зия жоғалып кеткен. Аңға кеткен бала келмеген соң, хан да, жұрт та түсінген:

Сонда бір Кетбұға деген домбырашысы бар екен, күй тартады екен. Бір күн домбыра тартқанда, домбыраның күйімен баланың өлгендігін сездіріпті:

Сол уақыт: «Құлан шуы» делінген уақыт екен. Малдың балалап, аң да, мал да төлін төгіп жатқан кезі екен. Хан жарлық қылды:

Өзі ас-су ішпей, төсегінен басын көтермей, теріс қарап жатып алыпты. Өзі «қара қылды қақ жарған» әділ екен. Екі даугер келсе, ұйқыда жатса [да], шошып оянады екен. Ac ішіп отырса, аяғын жерге қоя салады екен. Сол екі даугердің көңілін дауалатпай, ішкені ас болмайды екен. Ханымы кіріп келіп:

Хан:

Сонда бір боз інген жеріп, ботасын алмапты, хан:

Бала күнімізде Қызылтауда екі шал тартымпаз еді. Біреуі - Күлік Ақай Қиялша; біреуі -Қақсал Отыншы. Сол екі шалдан соң үш жүздің баласында солардай күй шертетінді көргенім де жоқ, естігенім де жоқ. Сонда тартымпаз шалдар: «Бозінгеннің күйі», «Бозайғырдың күйі», «Орыс Қазанды алғанда, қатын-қызының шулап жылаған күйі», «Алшағырдың ащы күйі», Тәттімбеттің «Сылқылдағы» - деп, тартушы еді. Жұрт сүйсініп тыңдап, аузынан суы ағып, мұрнынан боғы ағып, жылап отырушы еді.

Хан:

Баласы өлгенде, келіні оң жақта отырып қалған екен:

Баласының бір санын тауып алып, соған там салдырыпты: «Жошы ханның тамы», - дейді. Онан соң Алаша ханның тамын келіні салдырыпты: өзеннің жел жағында бір мұралтайдың үстінде. Келін өз тамын өзеннің ығынан ойпаң жерге салдырыпты: «Атам тамына көрініп тұрмайтын жерде болсын!» - деп.

Жетікеңгірді жайлап, қыстап жүретұғын бір Найман сөйледі:

Қазақтың қазақ болып, көзге түсіп, ауызға ілінгені осы Алаша ханның хан болып, басын қосып, біріктіріп, орын тептіруінен болған. Сонан бері Алаш ұранды қазақ байдың баласы жанжал (жаңжал), ұрыс, төбелес болса, «Алаш, Алаш», - деп айғай салса, естіген қазақта ес қалмайды. Мұнан соң бұл қазаққа Асан Қайғы хан болған. Ол орнығып, табан теуіп тұра алмаған. «Бұл Сарыарқаны кәуір алады, моламды кәуірдің атының аяғының астында қалдырмаймын!» - деп малды үш жыл ту қылып, Жиделі Байсынға ауып кеткен. Сонан соң бұл қазақ Ноғайлының ханы Әз Жәнібекке қараған. Ол қазақты өз заңына, бетімен жайылған қалпына жіберген. Ұлы жүзге: «Үйсін аға», - деп, Үйсіннен датқа сайлап, Жалайырдан көтермеші орынбасар сайлаған. Орта жүзге: «Арғын аға» - деп, Арғыннан датқа сайлап, Найманнан, - оған көтермеші орынбасар сайлаған. Кіші жүзге: «Алшын аға» - деп, Алшыннан датқа сайлап, Жаппастан оған көтермеші орынбасар сайлаған. Қарап отырғанда бір бос әңгіме. Шын - өтірігін Құдайдан басқа білуші жоқ. *** [29.3 мәтін Қазақ хандары] Әз Жәнібектің тоғыз ұлы болған: тоғыздың бірі - Қасым хан. Бұл тақты Сарайшықтан көшіріп, Ұлытауға орнаттырған. Қазақты қатарға бір қосып кеткен - осы Қасым хан. Қазақ ортасында «Қасым ханның қасқа жолы» - делінген сөз үлгі өсиет болып қалған. Қасым хан өлген соң, балалары баққа, таққа таласып, ноғай, өзбек, қалмақ - үшеуі үш жақтан жау болып, быт-шыт болыңқырап, Қасым ханның бел баласы Ақназарды хан көтеріп, бұл Ақназар «қайратты, батыр хан» атанып, өзбек ханы Шибаниларды көтінен пыстырып, Ноғай ханы Көшім ханды қорғалатып, үйінен шыға алмастай қылып, орыстың ол уақыттағы патшасы Төртінші Иван Ақназарға елші жіберіп: «Жауласпайық, сауда араластырып, керуен жүргізіп, тұрысайық!» - деп, Ақназар қазақты Қасым хан тұсындағы [қалпына] бір түсірген [е]кен. Ақназардан соң Шығай хан хан болып, бұл аталарындай болмай, осалырақ туған жан болып, қазақ ұйқалақ-құйқалақ болыңқыраған. Шығай хан баласы Тәуекел хан болып, Тәуекел өзбек хандарымен жауласып, мұның қосыны - күшті тамақ жеп жүрген қазақ, өзбек хандарының қосыны - «біттей бөдененің бір санына күпті болдым» деп жүрген сарт, қазақпен қағысуға шыдай ала ма?! Тәуекел хан Ташкен, Түркістан, Әндіжан, Самарқан бәрін [д]е өзіне қаратып алып, тақты Ташкентке көшіріп, орданы Ташкен қылып, тұрып алған. Тәуекелден соң «Еңсегей бойы ер Есім» хан болып, өзі Түркістанда тұрып, Ташкенте Тұрсын ханды ие қылып тұрған күнінде, Имамқұлы хан деген хан өзбекке хан болып, Бұхараны билеп, «Еңсегей бойлы ер Есіммен үш рет соғысып, Түркістан, Ташкенді ала алмай, жеңіліп, қайта берген. Есім ханнан кейін қазақ тағы жүдеу бас болып, Ташкеннен айырылып қалған. Қазақ Есім ханнан соң оның бел баласы Салқам Жәңгірді хан көтерген. Бұл кезде қалмақ қоңтажысы күшейіп, қазаққа дамыл бермеген, қысқа күнде қырық шапқан. Соғыс болса, қалмақтың иығы аса берген. Жоңғарлар жеңгенде, қазақты тырп ете алмастай қылып, ойсыратып шауып кете берген. Қазақ сондай қатты қырғынға ұшырағаннан кейін де іле-шала қайтадан жиылып, қалмақпен соғыса берген. Бақытты ханы жоқ, тайсалмас батыры жоқ көп жаманның жиылып, төбелесе бер - генінен не өнеді?! *** [29.4 мәтін Әз Тәуке заманы] Салқам Жәңгірден соң Әз Тәуке деген хан болды. Мұның өзі ақылды, табанды кісі болды. «Байсалды айғырдың үйірін ат жақтайды» - деген қалыппен хандық қылды. «Күлтөбеде күнде кеңес» деген сөз - осы әз Тәуке заманында айтылған сөз. «Кері кеткен елдің кеңесі көп болады. Кедей елдің көш басшысы көп болады» Бұл сөз де сол заманда айтылған сөз болса керек. Тарих ақтарғандар бір мың алты жүз қырық үште [1643] қалмақ дәуірлеп көтерілді деседі. Мың жеті жүз жиырма үште Қалдан Шерін Ташкентті билеп, тағын Ташкентке орнатқан деседі. Бұл қалмақ дәуірі көтерілген кезде Ұлы жүз Қоқантқа (Қожантқа), Орта жүз Самарқанға, Кіші жүз Хиуаға қарап кетті деседі. Ақтабан шұбырынды Орта жүздің басынан кешкен уақиға болса керек. Ұзын-ырға (ұрға) мөлшермен есептеушілер: «Мың жеті жүздің жиырмасының [1720] шамасы ма, қалай?» -дейді. Ұлы жүз Жоңғарияға қарап қалды да, Орта жүз жұттан қашып көшіп, жаудан қашып босып, әрі жұтқа, әрі жауға ұшырап қалған, тамтығы Арқаға келіп қалған деседі. Олардан бұрын бұл Арқада: Он екі Қазылық, Ой Түндікте Найман бар екен деседі, Қанжығалы, Бәсентиін бар екен деседі. Ауып, жүдеп-жадап келген ел Найманнан қырық биені бір түнде сойып алыпты. Найман: «Бұл қырық бие еруліктерің болсын, өзімізге рұқсат (ұлықсат) қылыңдар!» - деп, өрге қарай көше жөнеліпті. «Жеті момын» отырып қалып, шауып, талап алған емес, жан жалғау, тойынғанша шет пұштақтап азық қылыпты. Қанжығалы абыз Шомақтың қызын «қолынан емес, жолынан алғандай» алып, Қаз дауысты Қазыбек тұңғышы Қонайға қосып, сол Қонай жастай өліп қалып, Шідерті бойындағы «Қонай» соның атында Қонай атанып қалған дейді. Сонан соң Қанжығалы, Бәсентиін Баянаулаға келіп орнығып, Сүйіндік келген соң, бұлар онан да сырғып, Ақкөл Жайылма, Тоғайға түсіп кетеді. *** Ақтабан шұбырынды. Алқакөл сұлама. Жұттан, жаудан жаяу басын алып қашқан ел шұбырған шұбырындысы аппақ сүрлеу болып қалады екен де, табандары таздың басындай жалтырап қалады екен. Жатқанда, алқа қотан айнала жатады екен. Семіздерін ортасына алып, қорғап, күзетіп жатады екен: «Басқа бөтен жат ру ұрлап, сойып жеп қоя ма?» - деп. Тобықты Әнет бабаң төбе басында қалған. Он алты ұлды Тілеуімбеттің қырылып, жойылғандығы сол күндерді қалай ұмыттырсын?! Сонда бір мерген он бес ауылды асырауға жарады. «Бір көк ала бие он бес ауылды асырауға жарады дейді. Көк ала биенің иесі айдалаға елсізге апарып, күні-түні бұтынан қол айырмай сауып, сүйретпелеп, сүтін үйге ап келіп, сабаға құйып, он бес ауылды тарықтырмады дейді. Бір күн елсізде биесін сауып отырса, төрт атты кісі тұпа-тура келе жатыр дейді. Тұрып кетейін десе, иіп тұрған бие сүт[і] жерге саулап кететұғын, тұрмайын десе, ана кісілер келіп қалатұғын. Қайтерін білмей, састы. Жұдырықтай тасты жерден алып:

Төрт кісі келіп:

Олар бұлай кетісімен, сүтті сүйретпеге қосса, көнек түбіндегі жұдырықтай тас төрт бөлініп қалған екен дейді. «Адам тілі тас жарар, тас жармаса,бас жарар!» - деген сондайдан айтылып қалған сөз екен деседі.

30 мәтін

[30.1 мәтін] Әз Жәнібек Ноғайлының ханы болған. Қазақ та бұған қараған. Онда ол қазақты өз еркімен ата-бабасының ғұрып-ғадетімен ұстаған. «Арғынды дадха сайлап, Найманды оған орынбасар, Үйсінді датқа сайлап, Жалайырды оған орынбасар, Алшынды датқа сайлап, Жаппасты оған орынбасар қылыпты» - деген бір бос әңгіме бар. Шын-өтірігін Құдайдан басқа кім біледі? Әз Жәнібектің тоғыз ұлы болған. Мұның бел баласы Қасым хан тақты Сарайшықтан көшіріп, Ұлытауға орнаттырған. Қазақты қатарға бір қосып кеткен осы - Қасым хан. «Қасым ханның қасқа жолы» орысқа қарағанша, үзілмей, жоғалмай келген деседі. Қасым хан өлген соң балалары баққа, таққа таласып, ноғай, өзбек, қалмақ - үшеуі үш жақтан жау болып, быт-шыт болыңқырап, Қасым ханның бел баласы Ақназарды хан көтеріп, бұл Ақназар өзбек ханы Шейбаниларды жеңіп, Ноғай ханы Көшім ханды қорғалатып, орысқа тығылдырып, орыстың ол уақыттағы патшасы Төртінші Иван Ақназарға елші салып, сауда араластыру, керу - ен жүргізу үшін елдесіп, Ақназар қазақты Қасым хан тұсындағы қалпына бір келтірген Ақназардан соң Шығай хан хан болып, мұның тұсында төмендеп, бәсең тартып, Шығай хан баласы Тәуекел ханның тұсында қазақ өзбекпен жауласып, ақырында Ташкент, Түркістан, Әндіжан, Самарқан - бәрін өзіне қаратып алып, орданы Ташкентке көшіріп, қазақтың хан ордасы Ақтабан шұбырындығаша көшіп, Ташкенте болған. Тәуекелден соң Есім хан хан болып, мұның дәуірінде қазақ хандығы күшейіп, өзбек ханы Имамқұлы хан үш қабат соғысып, Ташкент, Түркістанды ала алмай, жеңіліп қайта берген. Есім ханнан кейін қазақ тағы жүдеубас болып, Ташкеннен айрылып, оқшауырақ болып қалған. Қазақ Есім ханнан соң, оның бел баласы Салқам Жәңгірді хан көтерген. Бұл кезде қалмақ қоңтажысы күшейіп, қазаққа дамыл бермеген: «Қысқа күнде қырық шапқан». Соғыста қалмақтың иығы аса берген. Жоңғарлар жеңгенде, қазақты тырп ете алмастай қылып, ойсыратып шауып кетіп жүрген. Қазақ сондай қатты қырғынға ұшырағаннан кейін де іле-шала қайтадан жиылып, қалмаққа аттанып, қайтадан қан төгіп, соғыса берген. Бұл кезде қазақтың көрсеткен қайраты, жігері адам айтарлық емес. *** [30.2 мәтін Әз Тәуке заманы] Әз Тәукенің заманында: «Күлтөбеде күнде кеңес» - деген сөз мақал болып қалған. «Кері кеткен елдің кеңесі көп болады, кедей елдің көшбасшысы көп болады» - сол заманда айтылған сөз болса керек. Ақтабан шұбырынды. 1723- де Қалдан Шерін Түркістан, Ташкента түгел билеп, пайтахтың Ташкенте қылған деседі. Қалдан Шерін көтерілгенде, Ұлы жүз Хожантқа, Орта жүз Самарқанға, Кіші жүз Хиуаға қорғалады. «Ақтабан шұбырынды» - сонан Арқаға қарай ауғанда болған әңгіме болса керек. Ұлы жүз Жоңғарияға қарап қалды да, Орта жүз жұттан үркіп көшіп, жаудан қашып босып, әрі жұтқа, әрі жауға ұшырап қалған. Тамтығы Арқаға келіп қалған. Олардан бұрын бұл Арқада: Он екі Қазылық, Ой Түндікте Найман бар болса керек, Жеті момын: Қанжығалы, Бәсентиін бар болса керек. Ауып, жүдеп келген ел Найманнан қырық биені бір түнде сойып алып. Найман: «Бұл қырық бие еруліктерің. Енді өзімізге рұқсат қылыңдар!» - деп, өрге қарай көше жөнеліпті. Жеті момын отырып қалып, шауып талап алған емес, жан жалғау, тойғанынша шет пұшпақтап азық қылыпты. Қанжығалы абыз Шомақтың үйлі-баранды, балалы-шағалы болған күндері екен. Қазыбек тұңғышы Қонайға Қанжығалы абыз Шомақтың қызын «қолынан емес, жолынан» алғандай алып беріп, сол Қонай жастай өліп қалып, Шідертідегі «Қонай шоқы» сол Қонайдың өлген жері еді деседі. Сонан соң Қанжығалы, Бәсентиін Баянаулаға келіп, Сүйіндік келген соң, бұлар онан да сырғып, Ақкөл Жайылма, Тоғайға түсіп кетеді.

31 мәтін

[31.1 мәтін Алаша хан әңгімесі ] Қырық сан Қырым, отыз сан Үрім, он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыт, он сан Ноғайлы бүлгенде, Орманбет би өлгенде, Ноғайлының елі бір алаша тайдан бүлініпті. «Ала тайдай бүлдірді», - делінген сөз содан қалыпты. Сол замандарда: Қондыгер, Қобан, Қотан, Қоғам дегендер болыпты. «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы - Майқы би» - деген болыпты. Тоғыз ханды қолынан таққа отырғызған кісі дейді. Қырық ханның бірі болған Қызыл Арыстан хан деген Бұхарада тұрыпты. Осы күнгі бір өзінде он бес азаншы азан айтатұғын мұнараны сол Қызыл Арыстан хан жасатқан екен деседі. Бәйбішесінен бала болмаған. «Қызыл аяқ» деген бір елді шауып, ат көтіне салып әкелген бір қызға аяқ салып, онан бір бала сауысқанның аласындай ала туады. Бәйбіше өзінен тумай, тоқалдан туғандықтан, іші тарлық қылып күндеп:

Бұлар Сыр суынан өтіп, Алатау, Қаратаудың алабына келіп, жан сақтап, күн көріпті. Бала өз асын өзі алып ішерлік болған соң, ешкіммен ісі жоқ, өз бетімен қаңғып кетеді. Дәл он екі жасында Майқы бидің баласы Үйсінге оқтай ұшырап, кез болыпты. Оған бір ауыз тіл қатпайды. Үн-түн жоқ қала беріпті. Үйсін үйіне барған соң, Майқы биге сөйлепті: «Бір ағаштың көлеңкесінде жас баланы бала көрдім. Ай десе аузы бар, күн десе көзі бар, көрген кісі қызығып, бір қасық сумен жұтып жіберерлік. Жалғыз айыбы - тілі жоқ екен», - депті. Майқы би өзі ақсақ екен. Өмір бойы арбамен жүреді екен. Арбасын көлікке жектірмей, жаяу кісіге тартқызады екен.

Бала Майқы биді көргеннен-ақ ұшып тұра келіп:

Аймақ елді шақырды. «Ердің ері, егеудің сынығы» - деп, баласы Үйсінді бас қылып, жүз жігіт қосып берді.

Ақтау, Ортаудан асып, Шу мен Сарысудан көктей өтіп, Майқы бидің айтқан жеріне келіп, ұйқыны бұзып, жылқы алды, күймені бұзып, қыз алды. Көш елді көш-жөнекей алды, ерулі елді отырған жерінде шапты. Өз алдына мал малданып, жан жанданып, үйлі-баранды болды. Сатусыз дүние, қалыңсыз қатын ала бастаған соң, ел болмасқа немене. Бұлардың мұндай болғанын баяғы Қызыл Арыстан хан ес - тиді. Қотан, Қоғам, Құндыкер, Қобан, Майқы билерге елші жібереді.

Сонан соң бұлар Қотанұлы Болатты жүз жігітпен жіберді:

Сарттың жаз болса тұзын, қыс болса отын мен көмірін тасығаннан басқа қызығы жоқ жерде не ақыларың қалды? - деген соң:

Қызыл Арыстан хан қайта-қайта кісі жіберіп болмаған соң, Қоғамұлы Алшынды бас қылып жүз кісімен тағы жібереді. Он үш ақсақал қосты. Есеп саны үш жүз он үшке жетсе, дүние жүзі жиылса да, бетіне шымайды - деген. Үндемесе де, үйден шықпаса да, «Бабыр еңбек» - дегендей, ақсақал үйде жатып, жұмысты жайлап жатты. «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы - Майқы би» аталған кісі осы болса керек. Бұлар енді біз ел болғанымызды, жұрт көзіне түсірейік деп, баяғы ала баланы алашаға салып, Ұлытаудың басына алашамен көтеріп шығарып, хан сайлапты. Оған: «Алаша хан», - деп ат қойыпты. Бастапқы бірге келген жүз жігіттің бастығы - Үйсін. Бұл: «Ұлы жүз Үйсін» аталды. Түп қазығы - салықшы. Жауға шапқанда, бұлар шаппасын тас-түйін болып тұрсын депті. Ортада келген жүз жігіттің бастығы - Болатқожа. бұлар «Орта жүз» - деп ат қойысыпты. Бұл орта жүз - тосқауылшы. Орта буын - да жүрсін, ханның бақташысы болсын депті. Бұл «Орта жүз Ақ жол» аталсын дейді. Соңғы келген жігіттердің бастығы - Алшын. Жаудан беті қайтпайтын жау жүрек, қарсы алдында жүріп, жан қадірін білмейтін, бұлар кезеуілші болып, ең алдында жүріп жауға шабатын болсын. Бұған «Кіші жүз Алшын» деп ат қойды.

Қазақтың «Үш жүз» аталған жері - осы. *** Бұрынғы заманда қазақтың «Жүз»деген,«Алаш»деген атты руға қойған аты болған екен. «Алаш» деген атты ұранға қойып, жауға шапқанда, «Алаш, Алаш!» - деп шабыңдар! «Алаш» демегенді әкең болса да, ұрып жыға беріңдер», - деп, бата қылысты. Кеше: «Алаш Алаш болғанда, Алаша хан болғанда, үйіміз - ағаш, ұранымыз - Алаш болғанда, Үш жүздің баласы қазақ емес пе едік?!» - деп айтылған сөз содан қалған. Бұл Алаша ханнан бұрын қазақ ел болып, жұрт болып көзге көрініп, ауызға іліккен емес. Өз алдына отау тіккен емес. Әр жұртқа қоңсы болып жүрген. «Болатқожа» - дейді, «Ақжол» - дейді: екеуі бір кісінің аты. Өзінің шын аты - Жанарыс екен. Жұрт алдында Ақжол аты қалған.

Ескерту: Естіген құлақтың жазығы жоқ. Мен естігенімді жазамын. Біліп жазушыға таласым жоқ. Сөздің өтірігіне нанба, келісіміне нан. «Өтірігіне нанса болар, келістіріп айтушысы болса» - деп әз Жәнібек айтқан екен. Қазақтың емін-еркін өз тізгіні өзіне тиіп тұрған кезде қатын керек болса, ноғайлардың қыздарын еріксіз, сұраусыз алып кете бергендіктен ноғай халқы бұл күнгеше шейін жек көріп кеткендігі сол дейді. Қалмақ ежелден атасының асындай болған. Онан олжаға ұл түссе, «құл» дейді, қыз түссе, «күң» дейді. *** [31.2 мәтін Алаша хан ұлы Жошы әңгімесі] Бетпақ далада «Таңбалы Шұбар» - деген жер бар. Сонда тасқа басылған таңбалар бар. Қазақтың таңбалары талас болса, үш жүздің баласы сол тастан барып қарасады. Алаша ханның тұсында басылған таңба деседі. Мұнан бұрын сағымнан пайда болған Шыңғыс хан да тоқсан екі баулы Қыпшаққа таңба үлестіріп, ұран қойып берген екен деседі. Алаша ханның тамы Қаракеңгірде, өзеннің күнбатысында. Ташкент, Түркістан ұсталары жасаған, күйдірген кірпіштен салынған. Өзінен қалған нәсіл, тұқым жоқ. Алаша ханның жалғыз баласы Жошы бала күнінде аңға шығып, аты құланмен елігіп -желігіп, бала атына ие бола алмай, аттың басын тоқтата алмай, жығылып, ат сүйретіп өлтірген. Қасында бірге шыққан жігіт-желеңі ел бетін көре алмай қашып зым-зия жоғалып кеткен.

Аңға кеткен бала келмеген соң, хан да, жұрт та түйсінген:

Сонда бір Китбұға деген домбырашы бар екен, күй тартады екен. Бір күні домбыра тартып, домбыраның күйімен баланың өлгендігін сездіреді.Сондағы домбыраға тартқан күйі:

деген екен.

Бұл сөз ханның аузынан шыққанда, жұрт шулап қоя берген: «Алдияр тақсыр, өз аузыңыздан естідік» - деп. Сол уақыт «құлан шуы» - делінген уақыт екен. Малдың балалап, аң да төлін төгіп жатқан кезі екен. Хан жарлық қылды:

Өзі қара қылды қақ жарған әділ екен. Екі даугер келсе, ұйқыда жатса да, шошып оянады екен. Ac ішіп отырса, аяғын қоя салады екен. Сол екі даугердің көңілін дауаламай, ішкені ас болмайды екен.

Қатыны келіп:

Хан төсектен басын жұлып алғандай:

Сұрадым, біреуі бөтен жұрттың жолаушысы екен, біреуі - өзіміздің күнде көріп жүрген Жонбас екен, жолаушы ұзын жолға кетіп бара жатқанда: «Қайтарымда алармын», - деп, Жонбасқа ат басындай алтын қалдырып кеткен екен. Сол жолаушы барған сапарынан қайтып келіп, енді алып кетейін десе, Жонбас алтынды бермепті: «Баяғыда сенікі болғаны не керек, енді көзім көріп, қолым үйреніп, бауыр басып қалыппын, бермеймін!» - депті.

Хан:

Сонда бір боз інген жеріп, ботасын алмапты. Хан: «Осы бота аштан өлсе, обалы маған, менің мойнымда қалады-ау - деп, - Түйенің ботасын алғызғанға қалыңсыз қыз беремін -деген соң, баяғы Кетбұға бес саусағын сірімен қаптап алып, күй тартып, хан баласының мән-жайын домбыраның күйімен сөйлеп, естіген жұрт та су болып ағылыпты. Інген де есінен танып, балқып кетіп, еміреніп, ботасын емізіпті. Сол күйдің аты: «Бозінгеннің күйі» атанып қалыпты. Бала күнімізде Қызылтауда екі шал тартымпаз еді. Біреуі - Күлік Ақай Қиялшы, біреуі -Қақсал [Отыншы]. Қазақтың қазақ болып, көзге түсіп, ауызға ілінгені осы Алаша ханның хан болып тұрған кезі. Қазақтың басын қосып, біріктіріп, орын тептірген де Алаша хан. Сонан бері «Алаш» ұранды Қазақбайдың баласы жанжал, ұрыс-төбелес болса, «Алаш-алаш» - деп айғай салса естіген қазақтан ес қалмайды. Мұнан соң бұл қазаққа Асан Қайғы хан болған. Ол орнығып табан тіреп тұра алмаған: «Бұл Сарыарқаны кәпір алады, моламды кәпірдің аяғының астында қалдырмаймын» - деп, малды үш жыл ту қылып, Жиделі - Байсынға ауып кеткен. Сонан соң қазақ ноғайлының ханы әз Жәнібек ханға қараған. Ол қазақты өз заңына, бетімен жайылған қалпына жіберген. Ұлы жүз Үйсін аға деп, Үйсіннен датқа сайлап, Жалайырдан көтермеші (орынбасар) сайлаған. Орта жүзге Арғын аға деп, Арғыннан датқа сайлап, Жаппастан оған датқа сайлап, Найманнан оған көтермеші сайлаған. Кіші жүзге Алшын аға деп, Алшыннан датқа сайлап, Жаппастан оған көтермеші сайлаған. Қарап отырғанда бір бос әңгіме. Шын –өтірігін Құдайдан басқа білуші жоқ. *** [31.3 мәтін Қазақ хандары] Әз Жәнібектің тоғыз ұлы болыпты. Оның бірі - Қасым хан. Бұл тақты Сазайшқадан [Сарайшықтан - Е.Қ.] көшіріп Ұлытауға орнаттырған. Қазақты қатарға қосып кеткен осы - Қасым хан. Қазақтың ортасында «Қасым ханның қасқа жолы» -делінген сөз үлгі, қасиет болып қалды.

Қасым хан өлген соң балалары баққа-таққа таласып, өзді - өзді жұлқысады. Ноғай, өзбек, қалмақ үшеуі үш жақтан жау болады. Өзара быт-шыт болыңқырап, Қасым ханның бел баласы Ақназарды хан көтеріпті. Ақназар қайратты батыр атанып, өзбек ханы Шайбаниларды к...н пістіріп, ноғай ханы Көшім ханды қорғалатып, үйінен шыға алмастай қылады. Орыстың сол уақыттағы патшасы Иван: «Ақназарға елші жіберіп жауласпайық, сауда жасап, керуен жүргізіп тұрысайық» - дейді. Ақназар қазақты Қасым хан тұсындағы халіне түсірген. Ақназардан соң Шығай хан болып, бұл аналардай мықты болмай, осал болады. Бұдан кейін Шығай баласы Тәуекел хан болады. Тәуекел өзбек хандарымен соғысып, оларға қатты соққы береді. Сарт қазақпен соғысуға шыдай алмай, әлсірейді. Тәуекел хан Ташкент, Түркістан, Әндіжан, Самарқан - бәрін өзіне қаратып алып, тақты Ташкентке көшіріп, орданы Ташкент қылып тұрған. Тәуекелден соң Еңсегей бойлы Есім хан болады. Түркістанда тұрып, Ташкентке Тұрсын ханды ие қылып қояды. Сол күнде Иманқұл хан деген өзбекке хан болып, Бұхараны билеп, Еңсегей бойлы ер Есімнен үш рет соғысып, Түркістан, Ташкенді ала алмай жеңіліп қайта берген. Есім ханнан кейін қазақ жүдеу бас болады. Ташкеннен айырылып қалады. Есім ханнан кейін оның баласы Салқам Жәңгірді хан көтерген. Бұл кезде қалмақтың Қоңтажысы күшейді. Қазаққа дамыл бермей, тыныштық көрсетпейді. Қысқа күнде қырық шапқан. Соғыс болса қалмақтың иығы аса берген. Жоңғар жеңген жерде қазақты тырп ете алмастай қылып, ойсыратып, шауып кете берген. Қазақ сондай қатты қырғынға ұшырағаннан кейін іле-шала қайтадан жиылып, қалмақпен соғыса берген. Бақытты ханы жоқ, тайсал - мас батыры жоқ, көп жаманның жиылып төбелесе бергенінен не өнеді? *** [31.4 мәтін Әз Тәуке заманы, Ақтабан шұбырынды] Салқам Жәңгірден кейін әз Тәуке деген хан болады. Мұның өзі ақылды, табанды кісі болады. «Байсалды айғырдың үйірін ат жақтайды», - дегендей халықты жақсы басқарады. «Күлтөбеде күнде кеңес» - деген сөз осы әз Тәуке тұсында айтылған сөз. «Кері кеткен елдің кеңесі көп болады. Кедей елдің көш басшысы көп болады» - сөз де сол заманда айтылған сөз болса керек. Тарихты ақтарғандар 1643 жылдарда қалмақ дәуірлеп көтерілді деседі. 1723 жылдарда Қалдан Шерин Ташкентті билеп, тағын Ташкенте орнатқан деседі. Қалмақ дәуірі көтерілген кезде, Ұлы жүз Қожан шахқа, Орта жүз Самарқанға, Кіші жүз Хиуаға қарап кетті деседі. «Ақтабан шұбырынды» Орта жүздің басынан кешкен уақиға болса керек. Мөлшермен есептеушілердің айтуына қарағанда, 1727 жылдар ма қалай? Ұлы жүз Жоңғарияға қарап қалды да, Орта жүз жұттан, жаудан қашып, көшіп, босып, әрі жұтқа, әрі жауға ұшырап қалған екен. Тамтығы Сарыарқаға келіп қалған. Бұлардан бұрын Арқада: Он екі Қазылық, Ой Түндікте наймандар бар екен деседі. Қанжығалы, Бәсентиін бар екен деседі. Ауып, жүдеп келген ел Наймандардың қырық биесін бір түнде сойып алыпты. Наймандар: «Бұл қырық бие еруліктерің болсын, өзімізге рұқсат қылыңдар», - деп, өрге қарай көшіп кетіпті. Жеті момын отырып қалыпты. Зорлық жасамапты. Қанжығалы Абыз Шомақтың қызын қолынан емес, жолынан алғандай алып, Қаз дауысты Қазыбектің тұңғышы Қонайға қосыпты. Шідертінің бойындағы Қонай жастайынан өліп, Шідертіде өзенінің жағасына қойыпты. Шідертінің бойындағы «Қонай» суының аты «Қонай» - атаныпты. Қанжығалы, Бәсентиіндер Баянаулаға келіп орнығыпты. Сүйіндік келіп қоныстана бастаған соң, бұлар одан да сырғып, Ақкөл, Жайылма түсіп кетеді. Жұттан, жаудан басын алып қашқан елдің жаяу шұбырған шұбырындысы аппақ сүрлеу болып, табандары таздың басындай жалтырап қалады екен. Жатқанда, алқа қотан айнала жатады екен. Семіздерін ортасына алып, қорғап жатады екен: Басқа бөтен жат рулар ұрлап, сойып жеп қоя ма? - деп. Тобықты Әнет бабаңның төбе басында қалғандығы, он алты ұлды Тілеуімбеттің қырылып, жойылғандығынан еді. Сол күндерді қалай ұмыттырсын?! Бір жігіт он бес ауылды асырауға жарады. Бір көк ала бие он бес ауылды асырауға жарады. Көк ала биенің иесі айдалаға елсізге апарып, оның бұтынан шелек айырмай сауып, сүйретпемен сүтін үйге әкеліп, сабаға құйып, он бес ауылды тарықтырмады дейді. Бір күн елсізде биесін сауып отырса, алыстан төрт атты кісі тұп-тура келе жатыр еді: тұрып кетейін десе, иіп тұрған биесінің сүті жерге саулап кететұғын, тұрмайын десе, ана кісілер келіп қалатын. Қайтерін білмей, сасыпты. Жұдырықтай тасты жерден алып: «Көз болсаң, көнекке, тіл болсаң, тасқа» - деп, сүттің ішіне тастай беріп, көнектің бетін жаба қояды.

Төрт кісі келіп:

Олар кетісімен, сүтті сүйретпеге құйса, көнек түбіндегі жұдырықтай тас төрт бөлініп кеткен екен дейді. «Адам тілі тас жарады, тас жармаса,бас жарады!» - деген сөз осындайдан қалған көрінеді. «Сөз сөзден туады» - дегенге дәл келеді. Шоң, Торайғыр билер және Тайкелтір бидің Өрік деген тоқалынан туған Өтеп сақау бар, Торайғырдың атшысы Ыстықмұрат Ерсары бар. Қаракесекке бітімге бара жатып қоналқаға бір ауылға жақындап қалғанда, кісінің басындай бір ақ тас көреді. Доп - домалақ, жып - жылтыр. Көрген соң айнала тұра қалып тамалашасып, бірінен - бірі алып, көріп таңданады да, жөндеріне жүре береді. Ауылға барып қоныпты. Бір-екі көкала бас ботаны, бір–екі ақ қара бас марқаны тамаша қылып таңданысыпты. Бұлар аттанғанша бота да, марқа да пышаққа ілініпті. Сонан бұлар әңгіме қылысыпты: «Мына екі ботаны да, мына екі марқаны да біздің көзіміз атып шықты. Кешегі тас қайтты екен», - десті. Ауылдан аттанған соң, ерінбей, жалықпай, әдейі тасты барып қараса, ортасынан қақ жарылып қалған екен.

32 мәтін

Еңсегей бойлы ер Есім Түркістанда қазақ ханы болып тұрған күнде, Ташкентте Тұрсын хан Қатаған деген жұртты билеп тұрды. Тұрсын хан анттасып, Есім ханмен ата - бата қылысты бір-бірімен жау болмасқа:

Ол күнде Шу мен Сарысудан асқан соң, ұзын аққан Ертіске шейін елсіз, жыртылып айрылған аңнан басқа дәнеме жоқ екен. Шідертінің өзеніне келіп: «Тынығайық», - деп, қос тігіп жатты.

Сонда «Шүршіт қырған» биігінен қарауылшылары:

Сөйтсе, ол көрінген қара қалмақ қарауылшысы екен. Бұлар бейғам жатқанда, түп көтере аттарын тиіп алып кетіп, айдалада мың кісі жаяу қалды.

Бұл өлең - сол күннен бері қарай қазақ ортасында жоғалмай айтылып келе жатқан өлең. Аттарынан айрылып, сол мың кісі сол жатқан жерінде он күн жатты. Он күн өткен соң, Есім хан бас көтеріп сөйледі:

Біреу тұрып айтты:

Біреу тұрып айтты:

Екі-ақ кісі белсеніп шықты. Еңсегей бойлы ер Есім айтты:

Сол күн барды. Барса, қалмақ бір қалың жыныс қопаға бекінген екен, айнала қос тігіп, ат біткенді қопаның бір аралына салған екен. Күндіз жанға көрінбей жатады, түн болса, қопаны аралайды. Іздегені Көкала, қолына түсіре алмады. Тоғыз күн қопаны аралады, Көкаланы көре алмады. Оныншы түн болғанда, жан ұшырып, шарқ ұрып жүрсе, қалмақтың жайсаңы қопаның қалың ортасына қосын тігіп, Көкала ер-тоқымы үстінде, қостың босағасында, шылбырын үйге кіргізіп, ұстасып отырады екен: «Бұл, айғай шықса, тыныш тауып тұра алмайды, онан соң, қолға түсуі жоқ» - деп. Қалмақ өздері тамақтарын жаңа жеп болып, жауырынды отқа салып, қарасып отыр екен. «Жауырындары не дер екен, тыңдайын, - деп, Көкаланың артына келіп тұра қалдым», - депті.

Сонда жауырынға қарады да:

Он да біреуі:

Бірі қарай салып жауырынға:

Жалма-жан біреуі жауырынға қарады да:

Жалма-жан ұшып тұра келіп, шылбырдың түбінен қиып жіберіп, Көкаланың үстіне мініп алдым да, салдым айғайды. Аман бол, бар мінкішті қопадан қудым да, шықтым! Екі жолдас та бір - бір ат ұстасып мінген екен. Баяғы қалған көп жолдас та жаяу осылай қарай шұбырған екен де, кісі басы бір-бір таяқ кесіп алып, жерге үйген екен: «Қаншамыз өліп, қаншамыз қалғанымызды осы таяқтан білейік!» - деп. «Сондықтан сол жер «Мыңтаяқ» -атанды» - дейді. Сол жүргеннен бәрі бас қосып алып жүріп, Ертіс түсіп, әр түрлі бөтен жұртпен соғысып, өлгені өліп, қалғаны қалып, мың кісіден қырық кісі қалды дейді. «Ер игісі қос табар», -деп, еліне жақындап қалғанда, естіді дейді: Тұрсынхан мұны алдап, қаңғытып жіберіп, Түркістанды шауып, талап, олжалап алып қойғандығын! Мұны естіген соң, Есім хан жынданды дейді. Қасындағы жолдастарын өлтіре жаздапты. «Байлап қояйық!» - дегенде, қырқын қырық жерге домалатып, бықпырт тигендей қылыпты. Біраздан соң сылқ етіп құлай кетті. Әрі-бері жатып, басын көтеріп алып:

33 мәтін

Қазақ жұртының бұрынғы үлгілі билері сөз бастағанда: «Есім ханның ескі жолы, Қасым ханның қасқа жолы», - деп сөйлейді екен. Сол Есім хан Әз Жәнібектің тоғызының бірі Жәдік ханның немересі екен. Қазақ жұртына хан болып тұрғанда пайтахтысы Түркістан шаһары болған екен. Мұның заманында Ташкентте Қатаған деген жұрттың ханы Тұрсын хан Есім ханға елші салып: «Екеуміз тату-тәтті балдай боп тұрысалық. Күнбатыстан келген жауға мен төтеп берейін, күншығыс жақтағы жауға сен кедергі болып тұр. Менен қосын ал, жабдық ал, азық ал, сөйт те ұлы Ертістің басынан түсіп, аяғынан бір-ақ шық. Сонан бергі жер өзімізге қарап қалсын!» - деген соң, Есім хан: «Жарайды, болса, болсын. Мен сенен қосын да алмаймын, азық та алмаймын, жабдық та алмаймын. Өз күшім өзіме жетерлік, тек сен менің қалған жұртыма көзіңнің қырын салып тұрсаң болады», - деп, Тұрсын ханменен уағдаласып, мың кісімен күннің шығысына қарай жүріп кетті: «Ұлы Ертістің басынан түсіп, аяғынан бір-ақ шығамын!» - деп. Сарыарқаны қақ жарып келе жатқан бетінде Шідерті деген өзеннің бойында бір жалғыз қара көрді дейді. «Елсіз жерде не қылған жан жүреді? Бұл аң шығар, аң болса, ірілеу көрінеді, кертағы шығар», - деп, аттарына шідер салып, аунап-қунасын деп қоя беріп, қаннен-қаперсіз жатып алыпты. Сөйтсе, ол көрінген қара кертағы емес, қалмақтың қарауылшысы екен. Бұлар бейғам жатқанда, аттарын қуып, түп көтере алып кетті дейді. Айдалада: «Дат!» - деп, жаяу шоңқиды да қалды. Мінгені Есім ханның Алабел-ді, Бойында Шідертінің қара көрді. Көрінген сол қараны: «Кертағы» - деп, Аттарын шідер салып қоя берді. Жаяу олай жүгірді, бұлай жүгірді. Ана төбеге бір шықты, мына төбеге бір шықты. Шыққанмен немене, ұшайын десе қанат жоқ, жау көтінен қууға жалғызында да ат жоқ. Сайын далада төгіліп, жатты да қалды. Тоғыз күндей олай толғасты, бұлай толғасты. Дәнеме таба алмады. Оныншы күн болғанда, Еңсегей бойлы ер Есім хан:

Сонда біреу тұрып айтты:

Және біреу тұрып айтты:

Өзгесі:

Сонда Есім хан:

Оның соңынан ана екеуі де жүрді. Айтқанындай, шыққан күнінің күн батып, қас қарайып, сам жамыраған кезінде қалмақтың он күнде зорға жетіп жығылған жеріне жетіп барды дейді. Барса, қалмақтың ауыр қолы бір қопаға бекінген екен. Қопаны айнала жағалай иін тіресіп қостарын тігіп, жаудан түскен атты да, өз аттарын да қопаның ішіне кіргізіп жіберіп, отты самаладай қылып өртеп, қағанағы қарық, сағанағы сарқ болысып жатыр екен. «Бетегеден биік, жусаннан аласа» болып, жалғыз шөккені бетіне ұстап, айсыз қараңғы түнде қопаның қалың ішіне кіріп кетіп, түні бойы аралап, Көкаланы ұшырата алмады. Таң атқан соң қопаның бір түбек, берік жерін тауып алып, қалмақтың бір атын азыққа сойып алып, шақпағы кісесінде, аттың қарынын қазан қылып, емін-еркін ыстығын қылып, ішіп жата берді. Түн болса, қопаның ішін қақ жарып аралап, Көкаланы іздейді, күндіз жатады Сонымен тоғыз күнді өткізді: «Бүгін Көкаланы қолыма түсіріп алып, түн ішінде жауға тимесем, келген екі жаяу менен күдер үзіп, қалмақтың өзіне келіп, пенде болып, шынын айтып қойса қорыққандықпен, онда бір масқаралық болды ғой!» - деп, оныншы деген күннің түнінде жан ұшырып, қопаның ішін шарқ ұрып келе жатса, қалмақтың ханы қосын қопаның қақ ортасындағы аралға тігіп, Көкаланы ер-тоқымымен түн болғанда, босағасына басын кіргізіп, қостың ішінде шылбырынан ұстасып отырады екен. «Егер айқай шықса, не нәрсені болса да шыдатпай, тас-талқан қып, үзіп кетеді! - десіп. Есім ханның Көкаласының даңқы қалмаққа бұрын әбден танымал болған екен. Сонда қостың ішінде отырған қалмақтар ет жесіп отыр екен. Етті жеп болып қолдарындағы пышақтары тегіс жерге түскен соң, қалмақтың біреуі жауырынды алып қарады да:

Дәл осы сөзді айтқанда Есім хан: «Көкаланың артына тақау тұр едім», - депті.

«Сонда қылп етіп қалдым: шығып қарайды ғой!» - деп, Көкаланың бауырының астына кіріп отыра қалдым», - депті. Мені сонша жерге жаяу келеді деген, ондай болып жүреді деген ойларында дәнеме жоқ. Жауырынға түскенін айтысып, әзілдей қылысып отыр. Және біреуі алып қарады дейді:

«Енді шығып қарайды ғой деп, шылбырдың сулыққа тақалған жерінен қиып жіберіп, Көкаланың үстіне мініп алдым да тұра қалдым: «Енді не дер екен?» - деп.

Сонда жауырынды бірі алып қарады да:

«Ол шылбырын тартып қалды да, мен айқай салып, қопаның ішінде жатқан дөңгелек тұяқтан дәнеме қалдырмай қудым да шықтым», - депті. Соңынан келген екі жаяу да жолын тосып жатыр екен. Бір-бір атты олар да ұстасып мініп, есен-аман көп жол достарына келіпті. Баяғы таяқ кесіп салған жері «Мыңтаяқ» атаныпты. Сол сапарында ұзақ жүріп кетіп, жолдастарының қалғаны қалып, қайтқаны қайтып, өлгені өліп, ең ақырында қырық кісіменен қалыпты. Түркістанға қайта бет қойып келе жатып, жолай естіпті. Тұрсын хан қосын тартып келіп, иесіз қалған елді шауып, жебір-жесір қылып, жаман қырғын таптырып, Түркістанды өзіне қаратып алып қойған екен. Еңсегей бойлы ер Есім мұны естіген соң, долданып, өз-өзінен алас ұрып, жынданып құтырды дейді. Жанындағы жолдастары осынша ұстап байлаймыз десе де,шамасы келмей, алайғысын олай, бұлайғысын бұлай лақтырып, қырық жолдасы бәрі де қалжырап, алқынып дем алысып отырған соң, Есім хан өзінен - өзі басылып, сылқ түсіп жатты дейді. Әрі - беріден соң басын көтеріп алып:

Жолдастары:

«Қатаған ханы хан Тұрсын, қай неткенді ант ұрсын» - деген мақал сонан қалды деседі. Сонан соң Қатаған деген ат жоғалды. Бірлі-жарымды қалғаны болса, Қаңлы, Шанышқылыға сіңіп кетіп, сонан қалған елдің тұқымы сол екі елдің ішінде қорғалап қалыпты деп айтылады. Ашаршылық болып,төмен тартар сауынның қажет уақытында, сол Көкала бір балалы малға сатылып, «Есім ханның Көкаласы, ол да бір балалы мал болыпты» - деген сөз сонан қалды. Сол үшін қазақ халқы: «Басын айырдан к...ті айыр» - деседі. Қасым хан деген ол - Әз Жәнібектің бел баласы. «Жошы ханнан соң, көп жұрт алған кісі осы Қасым хан еді» - деседі. Бұл Һәм қазаққа хан болған кісі. Жалғыз қазақ емес, ақырында көп жұртты биледі.

34 мәтін

[34.1 мәтін] Қазақ жұртында ауызда сөйленіп жүрген бір сөз бар: «Кеше Алаш Алаш болғанда, // Алаша хан болғанда, // Үйіміз ағаш болғанда, // Ұранымыз «Алаш!» болғанда» - десіп келеді. Оның мәнісі Бұхара хандарынан: [Қызыл арыстан] хан қазақ ханы болып тұрған күнде бәйбішесінен бала болмапты. Қызылбасты шауып, соның ханының қызын олжалап алып келіп, аяғын салған екен дейді. «Аяғын салды» деген сөз некесіз (неқақсыз) алғанды айтса керек. Сол қыздан бір ер бала туыпты. Өзі сауысқанның аласындай ала туыпты. Бәйбіше қатынға айтты:

Хан бәйбішесінің тілімен қырық жігітті шақырып алып, арымас ат, тозбас тон, таусылмас азық беріп:

Сол қырық жігіт баланы алып, Сыр дариясынан өтіп, Алатау, Қаратаудың аралық жеріндегі жайлап, көшіп жүрген жұрттың ортасына келіп, бір жайды мекен қылып, баланы асырап, өстіріп, бала он екі жасқа жеткен соң, қырық жігітпен баланың ісі болмай, баламен қырық жігіттің ісі болмай, бет-бетіне кетіпті. Сол заманда ол жерлерде Қотан, Қоғам, Құндыгер, Қобаң, - деген төрт атаның ұлы ел бар екен. Сол елдің ішінде: «Түгел сөздің түбі бір // Түп атасы - Майқы би» - деген би бар екен. Ол Майқы бидің Үйсін деген баласы ит жүгіртіп, құс салып жүріп, он екі жасар балаға кез болыпты. Бала бұл Үйсінге тіл қатып сөйлеспепті. Тілі жоқ, мылқау кісідей, бедірейгеннен бедірейіп отырып қала беріпті. Кеш болып, қас қарайып, Үйсін батыр аулына қайтып, әкесі Майқы биге айта келіпті:

Ертең таң атқан соң Майқы биді арбаға мінгізіп, баланың отырған жайына алып барған екен. Бала ұшып түрегеліп:

Онда Майқы би:

Бұлар сол жүргеннен жүріп, Қаракеңгір, Сарыкеңгір, Жездікеңгір, - үш Кеңгірдің бойына келіп, ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен үш жылдың ішінде алдарына мал салып, үстіне үй тігіп, өз алдына ел-жұрт болды дейді. Сонан соң Майқы би Ақжол дегенді жүз жігітке бас қылып:

«Алаш!» - деп, өздеріне ұран қойды дейді. «Жауға шапқанда: «Алаш, Алаш!» - деп, шабалық! Өз кісіміз екенін сонан білейік!» - десіп, әуелгі келген: «Ұлы жүз Үйсін» -атанды. Ортадағы келген: «Орта жүз» - атанды. Соңғы келген: «Кіші жүз» - атанды. «Үш жүздің баласы - Қазақ» - атанып, әр руға таңба үлестірді. Сол таңбаларын тасқа басып: «Талас болса, сонан қарасайық!» - десіп, үш жүздің баласы қазақтың таңбасы сол таста. Бұл күнде ол жерді «Таңбалы Нұра» - дейді. Қазақ атында болған жұрт Алаша ханның аузына қарап, Үш Кеңгірдің бойын жайлап, қыстап жүрді дейді. [34.2 мәтін] Алаша ханның Жошыхан деген жалғыз баласы болыпты. Құлан қуамын деп, бала астындағы аты желігіп, құланның әңгісіне еріп, қазасы сонан болып, бала аттан жығылып, құлан теуіп өлтіріпті.

дейтұғын сөз сонан қалған.

Сонда хан жалғыз баласы өлген соң, төрт аяқты хайуан малды баласын анасынан айырып:

Сонда ханның ханымы Хан бибі келіп:

Ханым айтты:

Хан жарлық қылды:

Ханым:

Сонда хан:

Айтқан күнінде өзіне қараған ел-жұрттың ығай мен сығайын жиып алып, көрінген құланды қудырып, ұрып жыға берген екен. Көздеріне көрінген құланнан бес құлан құтылып, Шудың ну қамысына кіріп кетіп, сонан сол жер: «Бесқұлан» - атанды. «Еңкей», «Қабақ», «Құлан жалақ» - деген жерлер бар. «Еңкейде» еңкейген торы ат өлген, «Қабақ» -деген жерде Аққабақ ат зорығып өлген. «Құлан, Жалақ» - дегені екі жүйрік ат соңынан қалмай қуып жүрген екеуі бірдей өлген соң, Құланның дем алып, ащы жалап тұрған жері еді деседі. Жошы хан деген баланың бір сирағын тауып алып, соған Алаша ханның өзі там жағына алып келіп қондырып, сол келін байға тимей, сол бойымен отырып қалған. Алаша ханның тамын сол келін салдырған. Өзіне там салдырғанда: «Атамның тамының төбесі көрінбейтұғын жерге салыңдар!» - деп, өзеннің күншығысына, Алаша ханның тамынан анадай алыс бір ойпаң аласалау жерге салдырған: «Атамның тамынан төменірек аласа жерде тұрсын!» - деп.

35 мәтін

[35.1 мәтін] Қырық сан Қырым, отыз сан Рум, он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыт, қырық сан Қарақалмақ-Қатысыбан, он сан Ноғай бүлгенде, Орманбет (Ормамбет) би өлгенде, Ноғайлының елі бір алаша тайдан бүлініпті. «Ала тайдай бүлдірді», - делінген сөз сонан қалған деседі. Жұрт аузында бір замандарда осылай сөйленген. Сол замандарда Қондекер (Құндақар), Қобан, Қотан, Қоғам дегендер болыпты. «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы - Майқы би» - деген болыпты. «Тоғыз ханды қолынан таққа отырғызған кісі екен!» -деседі. Сол замандарда қырық ханның бірі болған Қызыл Арыстан хан Бұхарада тұрып, хандық қылған екен. «Бір өзінде он бес азаншы жұма күні азан айтатұғын мұнараны сол Қызыл Арыстан хан жасатқан екен!» - деседі. Бәйбішесінен бала болмай, Қызылаяқ деген бір елді шауып, ат көтіне салып алып келген бір қызға хан аяқ салып, онан бір бала туып, өзі сауысқанның аласындай ала туып, бәйбіше өзінен тумай, тоқалдан туғандығын іштарлық қылып, күндеп:

Бұлар Сыр суынан өтіп, Алатау, Қаратаудың алабына келіп, жан сақтап, күн кешіпті. Бала өз асын өзі алып ішерлік болған соң, өзінен басқа жанды жақтырмай, керек қылмай, тағы болып, жалғыз жонға шығып кетіпті. Тобылғыдан жақ қылып, жүзгеннен оқ қылып, көзіне көрінгенді қорек қылып, атып жеп, оғын құралайдың көзінен өткізетін мерген болыпты. Дәл он екі жасында аң аулап жүрген Майқы бидің баласы Үйсінге оқтай ұшырап, кез болып, ләм-мим бір ауыз тіл қатпай, қала беріпті. Үйсін батыр үйіне барған соң, әкесіне сөйлепті:

Майқы би өзі ақсақ: өмір бойы арбамен жүреді екен. Арба - сын көлікке салдырмайды, жаяу кісіге тартқызады екен:

Баласы Үйсінді бас қылып, атқа мінгізіп, «ердің ері, егеудің сынығы» дегендей, іріктеп, таңдап, жүз жігітті қасына қосып:

Бұл жорықшылар Қаратаудан асып, Шу мен Сарысудан көктей өтіп, Майқы бидің айтқан жерлеріне келіп, ұйқыны бұзып, жылқы алды, күймені бұзып, қыз алды. Көш елді көш-жөнекей шапты, еру елді отырған жерінде шапты. Асулы қазан, тігулі үйге дап - даяр ие болып орныға бастады. Өз алдына мал малданып, жан жанданып, үйлі-баранды болды. Сауынсыз да дүние алған соң, қалыңсыз қатын алған соң, ел болмасқа немене, жұрт болмасқа немене?! Бұлардың мұндай болғанын баяғы Қызыл Арыстан хан естіді. Қотан, Қоғам, Құндыкер, Қобан, Майқы билерге елші жіберді:

Сонан соң ақсақалдар жүз жігітпен Қотанұлы Болатты жіберді: «Барып, шақырып келіндер!» - деп. Бұлар келген соң, бұрынғы келгендер:

Қызыл Арыстан хан қайта-қайта кісі жібере берген соң, Қоғамұлы Алшынды жүз жігіт қосып тағы жіберді, он үш ақсақал қосты: «Есеп сан үш жүз он үшке жетсе, дүние жүзі жиылып, жау болса, бетіне келе алмайды!» - деп айтылған сөз бар еді, - деп. «Үндемесе де, үйден шықпаса да, Бабыр еңбегі» - дегендей, ақсақал шал жұмысты жатып, жайлап жатса керек. Бұлар да кеп, орнығып тұрып алды.

Ортаншы келген жүз жігіт, оның қолбасы, мырзасы - Болатқожа.

Соңы келген жүз жігіт, оның қолбасы, мырзасы - Алшын.

Кезеуілші қашса, тосқауылшыға тосқауылшы қашса, салықшыға; салықшы қашпайды тұрған-тұрған жерінде өліп қалуға көндімбай көнтерілерді қойса керек. Қазақтың: «Үш жүз» аталған жері - осы. Бұрынғы заманда қазақтың «Жүз» деген де аталарының аты болса керек. «Алаш» деген де аталарының аты болса керек. «Жүз» деген атты - руға, «Алаш» деген атты ұранға қойып, жауға шапқанда, «Алаш, Алаш!» - деп, шабыңдар! «Алаш, Алаш!» - демегенді әкең де болса, ұрып жық! - деп, бата қылысыпты. «Кеше Алаш Алаш болғанда, Алаша хан болғанда, үйіміз - ағаш, ұранымыз - Алаш болғанда, Үш жүздің баласы қазақ емес пе едік?!» - деп айтылған сөз сонан қалды. Бұл Алаша ханнан бұрын қазақ ел болып, жұрт болып өз алдына отау тіккен емес. Әр жұртқа бұратара қоңсы болып жүрген. Біреу: «Болатқожа» - дейді, біреу: «Ақжол» - дейді: екеуі бір кісіге аталған ат деседі.

«Ақарыс, Жанарыс, Бекарыс - үш жүздің аталарының аты» - деседі. Ақсақкелімбет, Қаракелімбет, Сарыкелімбет, Науан, Шуан - деген аталар бар» - десіп жүрді. Бірақ олардың ар жағы кім, бер жағы кім екенін біліп сөйлеуші жоқ болды. Түбірлі сөз қылып, туынды қылып айтушы болмаған соң, біз ондай сөзді нұсқа қылып сөйлеуге еріншектік қылдық. *** [35.2 мәтін] Бетпақ шөлінде «Таңбалы Нұра» - деген жер бар. Сонда тасқа басылған таңбалар бар. Үш жүздің баласы қазақтың таңбаларында талас болса, сол тастан барып қарасады. «Алаша ханның жарлығымен басылған таңба» - деседі. Қазақтың тап-табының таңбалары да басқа, ұрандары да басқа:« Ақжол » ұранды Арғын, «Қаптағай» ұранды Найман, «Ойбас» ұранды Қыпшақ, «Алатау» ұранды Қоңырат. Көз таңбалы Арғын, ергенек таңбалы Найман, әліф (алып) таңбалы Қыпшақ - деп сөйленеді. Алаша ханның тамы Қаракеңгірде, өзеннің күнбатысында бір мұралтайдың үстінде. Өзінен қалған нәсіл-жүрағат жоқ. Жалғыз баласы Жошыхан бала күнінде аң аулауға шығып, түзде жүргенде, бір ақсақ құланды қуамын деп, көп құланның ортасына түсіп кетіп, аты құланмен қабат елігіп, желігіп, бала атына ие бола алмай, тоқтата алмай, жығылып, құлан ортаға алып осқырып, тарпып өлтірген. Қасында бірге шыққан жігіт-желең ел бетін көре алмай, қашып, зым-зия жоғалып кеткен. Аңға кеткен бала келмеген соң, хан да, жұрт та түйсінген:

Сол заманда ханның бір Кетбұға деген домбырашысы бар екен, күй шертеді екен. бір күн домбыра шертіп отырып, домбыраның күйімен баланың өлгендігін шертіпті:

Хан:

Дәл келеді-ау осыған! деп отырсың ғой! - дегенде, жұрт шулай қоя беріпті:

Сол уақыт - «Құлан шуы» делінген уақыт екен. Малдың балалап, аң да, мал да төлін төгіп жатқан кезі екен. Хан жарлық қылды:

Ел күйзелді. Өзі ас-су ішпей, дым сызбай, төсектен басын көтермей, теріс қарап жатып алды. Алаша хан өзі «қара қылды қақ жарған әділ» екен. Екі даугер келсе, шошып оянады екен, ас ішіп отырса, қолында отырған аяғын былай қоя салады екен. Сол екі даугердің көңілін дауалатпай, ішкені ас болмайды екен. Ханбибі деген ханымы бар екен. Асығып-үсігіп, аптығып, сасқан, босқан кісідей кіріп келді. Теріс қарап жатқан хан:

Хан:

Сонда бір боз інген жеріп, өз ботасын өзі алмапты. Хан:

Баяғы Кетбұға бес саусағын сірімен қаптап алып, күй шертіп, хан баласының мән-жайын домбыраның күйімен шерткенде, естіген жұртта ес қалмай, езіліп, су болып ағып, інген де есінен танып, елтіп, балқып кетіп, еміреніп, ботасын емізіпті. Сол күйдің аты: «Бозінгеннің күйі» - аталып қалыпты. Бала күнімізде Қызылтауда Айдабол, Күліктің Күлігі Ақай Қиялша деген шал тартушы еді, Қақсал Отыншы деген шал тартушы еді. Олар тартқанда, естіген жұрт ботадай боздап, інгендей еңіреп, мұрнынан боқ, көзінен жас сорғалап жылап отырушы еді. Домбыра тартып, күй шерте[тұ]ғын шалдар: «Бозінгеннің күйі», «Бозайғырдың күйі», Орыс Қазанды алғанда, қатын-қызының шулап, жылаған күйі», «Алшағырдың ащы күйі» Тәттімбеттің «Сылқылдағы» - деп тартушы еді. Бұл күнде бәрі құрыды, құлаққа ұрған танадай болды.

Хан:

Қыз-бозбалаға ор қаздырды. Бозбала кетпен жер шабады, қыздар боз[бала]ларға тамақ, сусын даярлап беріп тұрады. Ақ бата жоқ, мына жақта Біреу... бар деген ешкімнің ойында жоқ. Ерік-ықтияр әркімнің өзінде. «Қаздай қалқып, үйректей жүзген күн». Құлан үшін қаздырған ор бұл күнде «Құлан өтпес» - делінген өзен атанып қалды. Құланның олайғысын олай, бұлайғысын былай (бұлай) қуғанда, жұрт көзіне көрінген құланнан бес-ақ құлан құтылыпты. Шу бойында сол жер «Бесқұлан» атанып қалды. Екі жүйрік ат бар екен: құланды қойдай иіріп соғатұғын, бірі - Еңкейторы ат, бірі - Аққабақ ат. Еңкейторы ат өлген жер «Еңкей» аталған, Аққабақ ат өлген жер «Қабақ» аталған. «Еңкей», «Қабақ», «Құланжалақ» - жер аты болып қалған. Баласының бір санын тауып алып, там салып, ол там - «Жошыханның тамы» атанып қалды. Онан соң Алаша хан өзі ажал жетіп өлгенде, оған тамды келіні салдырыпты. Өзеннің сыртынан бір мұралтайдың үстінен келін өз тамын өзен бойы - нан ойпаң жерге салдырыпты: «Атам тамына көрініп тұрмасын!» - деп. Келін болсаң, осындай бол! Міне, ибалы келін тірі күнде қаралдысын атасына көрсетпей именіп иба қылғандығын өлгенде де, кейінгі қалған жұртқа айта қалғандай қылғандығы! Құдай рақмет қылсын! Нармамбет марқұм (мырхұм):

36 мәтін

Алаша хан екі қатын алған кісі дейді. Үлкен қатыннан бала тумай, кіші қатыннан 70 жасқа келгенде, бір бала туып, атын Жошы хан қойған. Шыңғыс ханның Жошы деген бір баласы болған екен. Сол Жошы хандай болар ма екен деп. Алаша ханның Домбауыл деген мергені болған. Түп-тегі - Қыпшақ. Жошы хан жеті жасқа келгенде, бір күні Домбауыл мергенге:

Бала болмай:

Мерген барып атады. Мылтық даусынан шошып, үркіп, қаптап жөнелгенде, ат ұстап тұрған баланың үстін басып, ат пен бала құланға араласып, көп құлан атты да, баланы да еліттіріп алып кетіп, екі атты да, баланы да өлтіріп, быт-шыт қылып жеп кеткен. Артынан қарап, бірнеше уақыттан кейін баланың бір жалғыз сирағын тауып алып, соған арнап там салған. Ханның аттарының аты: "Еңкейторы" аты, "Аққабақ" аты, дәлғыр торы аты. Ел болып, хан жарлық қылып:

Сонда көзге көрінген құланнан бір топ құлан көптен құтылып бара жатқан соң, Домбауыл мерген Аққабақ пен Еңкейторы атты, бірісін мініп, бірісін қос атқа алып, бірнеше жолдаспен құланның соңына түсіп, бір сөтке қуып, бәрін қырып, ең аяғында бес құлан құтылады. Бір үлкен көлдің суалған орнына барып, қыр-сорын жалап тұрады. Екі ат ұшып ... өледі. Қайтып келе жатып жолда екеуі екі жерде өледі. Екі аттың өлген жері аттар атымен аталып қалған: "Аққабақ», "Еңкейторы" аты - бүгін бар ат. Бес құлан құтылған жер "Бес құлан" аталған. Алғашқы Жошыхан өлген кезінде бірнеше күн уақтар хабар болмаған. Хан да, ел де, -барлығы түсінген. Сонда хан халқына жарлық қылған:

Деген соң ешкім білсе де, есіттіре алмаған. Ханның Кейітбүғы деген әнші-күйшісі, домбырашысы бар екен. Бір күн күй тартқанда, былай деп тартқан:

деп отырсың! - дегенде, жұрты, елі шулай қоя берген екен:

Сонан кейін хан өзін - өзі өлтіре алмай, Кейітбұғаға тап беріпті:

37 мәтін

Хандар аты: 1. Уыз хан. 2. Шыңғыс хан. 3. Еңсегей бойлы Есім хан. 4. Қасқа жолды Қасым хан. 5. Тәуке хан. 6. Тәуекел хан. 7. Алаша хан. 8. Абылай хан. 9. Қасым хан.

10.Кенесары хан. 11. Ормамбет хан.

Заманында хан болып, халыққа аттары қалған хандар орыстың оразасындай бірде бар, бірде жоқ. Аты шықпаған, тауықтың әтеші сықылды, көті бос көдедей болымсыздардың болғаны не, болмағаны не?! Оларды айтып не, айтпай не?! "Аты шықпаған жігіттен аты аталған төбе артық" деген бар емес пе?

38 мәтін

Абаділда хан орыс қолына тұтқын болып, 8 жыл Итжек - кеннен әрі кетіп, қайта тірі келгенде, Орынбай ақынның айтқан өлеңі:

Кенесары, Наурызбай қырғыздан қырғын тапқан жыл жылқы жылы еді. Арқада жұт болып, сол жұттың аты Бозайғыр атанған.

Қазақша мекіре балық, арабша абадам, орысша сирены.

Бұл мекіре балықтан ұл туғанда Шайхы Бұрхы әулие туған, атасы - адамзат. Онан соң Асан Қайғы бір қызын алып, онан жалғыз жетім Жанәлі туған. Бір еркегін Ескендір Зұлқарнайын ұстатып алып, о да адамзаттан хатон алып, бала-шағалы болған. Кіші жүз ханы Әбу Әлхайыр, Орта жүз ханы Сәмеке екеуі өзді-өзі жау болып, қазақтың берекесін қашырып, ақырында Әбу Әлхайыр қазаққа құны-пұлы болмай бара жатқанын сезіп, орысқа бағынып жан сақтауды ойланып, орысқа қарап бағынған. Бір мың алты жүз он тоғызда (1619) жоңғар ханы Алтын ханға атаман Василий Томентич, десятник ат басын тіреп барып елдесіп, орыс жұртына шайды осылар алып келген. Бір мың жеті жүз жетпіс сегізінші (1778) жыл Абылай ханның Орта жүзге хан болған шамасы. Бір мың сегіз жүз жиырма бірінші (1821) жылда Уәли хан өліп, асы берілген шамасы. Қалмақтарға да әртүрлі ат қойылса керек. Жоңғар деп құба қалмақты айтса керек. Мұның ханы Қалдан Шерін - Батыр баласы. Қара қалмақтың ханы - Қоңтажы. Орыс историясында «хан тайшы» делінеді. Он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыт, - бұлардың ханын «Кәрі Аюке Тапсире» - деседі. «Қоңтажы», «Аюке», - бір-ақ кісінің аты болмайды. Шүршіт ханын ежен атағандай, хан болғандарына айтыла берсе керек. Қазақта мұндай үзілмей, бірінен соң бірі болып тұратұғын хандық жоқ. Анда-санда қолдарына хандық тиіп, көтеріліп қалады да, ұзамай тағы быт-шыт болады. Қазақтың өз сыбағасына арналып, хан болғандар: Әз Жәнібек баласы Қасым хан, мұнан Ақназар хан, мұнан Тәуекел хан, мұнан Есім хан. Еңсегей бойлы ер Есім - осы. Қатаған ханы Тұрсынды өлтірген. «Қасым ханның қасқа жолы, Есім ханның ескі жолы, Күлтөбеде күнде кеңес» аталған әз Тәуке. Олардан соң қырық сегіз жыл хан болып билеген Абылай хан. Қазаққа заң-закон жасап, халық қатарына қосқандар - осы айтылған хандар. Алды-арты жоқ «Алаша хан» - деген бір хан билеген. Қазақтың үш жүзге бөлініп, Ұлы жүз Үйсін, Орта жүз Арғын, Кіші жүз Алшын» - атанғаны Алаштың ұран шақырып, «Алаш - Алаш болғанда, // Алаша хан болғанда, // Үйіміз - ағаш, ұранымыз Алаш болғанда!» - деп айтатын заманы сол!

39 мәтін

«Қасым ханның қасқа жолы» - деп, ат қалдырған Қасым хан Жиренше шешеннің замандасы, Әз Жәнібек ханның бел баласы. Шыңғысұғлы Жошыдан соңғы жұртты ала жаулы қылмай билеп, қазақ ханларының перуайы, дөкейі атанған. һижриттен тоғыз жүз отызда өлді, Сарайшықта мыдфон. Сонан соң бұл Жәнібек ханның шөберелерінен Еңсегей бойлы ер Есім хан Түркістанда қазақ ханы атанып, Қатаған ханы хан Тұрсынды өлтіріп, Қатағанды қырып, Қатағаннан қалған нәсіл тұқым Қаңлы, Шанышқылы деседі. Есім ханнан - Жәңгір хан. Жәңгір ханнан - Тәуке хан. Бұл Тәуке де терең ойлы, толық милы дөкей ірі хан болды. Мұның заманында Ұлы жүзде - Төле би, Орта жүзде - Қазыбек би, Кіші жүзде - Алшын Әйтеке [би] болды. Бұл Тәуке хан бір мың бір жүз жиырмада [1120] опат тапты. Тәуке ханнан соң Ташкенте Үйсін Төле би хандық қылды. Тәуке ханнан Болат хан, мұнан Әбу Әл Мұхаммед хан. Түркістанды билеген Әбілмәмбет хан - осы кісі. Мұның алдында Сәмеке хан болды: «Әбілмәмбет, Сәмеке» - атанды. Әбілмәмбет баласы - Айқожа. Әкесінің атын жан білмейді, Абылай хан осы Әбілмәмбет заманында көзге түсіп, ауызға ілінді. Бұлардың заманы 1148 -1554 - һижрие [1734 -1740] еді. Шыңғысұғлы Жошы ханнан - Бату хан, онан - Сардам (һәрдім) мұның екінші аты - Орда, Ақ орда аталған. Мұның нәсілінен: Тоқтамыс хан, Орыс ханлар шыққан. Бөкей хан, ибн Нұрғали хан, ибн Әбілхайыр хан, ибн Аша хан. Орысқа осы Әбілқайыр (Әбу Әлхайыр) хан заманында Кіші жүз елі бұрынырақ бағынған. «Бөкейлік» - атанған себебі сол: «Сарынжип Бөкей» - деген бір өлең болған. Бөкей баласы - Жәңгір хан, мұнан соң хан аты құрыды. Жәңгір баласы Ғұбайдолла төре Петрбурда тұрған.

40 мәтін

Үзінді сөз. Бұл «Қазақ» деген ат - кеше мен бүгін шыққан ат емес, заманнан заманын айтып келе жатқан ат. Араб тілінде: «Қызбағ»(Қыфбам, Қахбам) деп жазылған. Шағатай түркісінде: «Хызағ» - деп жазылған, өзіміздің жуан тілде: «Қазақ» - деп жазылған. Әуел басы - Нұх пайғамбардан тарап бөлінгенде, Жаббас деген баласынан - Түркі, онан - Түтік, онан кейін бірнеше аталардан соң Уыз ханға келіп қосылады. «Кигіз туырлықты Қазақбайдың баласы, Уыз үйлі қазақ» - дейтін мақал сөздер Уыз ханнан, сол уақыттан, сол замандардан айтылып келе жатқан сөз.

41 мәтін

Өзбек ханның офатыдан кейін Жәнібек хан көшпелі елді үш қосыма тұқым етіп, Ұлы жүзге Үйсінді датха қойып, Жалайыр намзаты атанып, Орта жүзге Арғынды бек етіп, Найман намзади ғып, Кіші жүзге Алшынына қойып, Жаппасы зарнаядашы қылмақ-ды. Хакімкештіне аларина ормыт. Бұлар бұрынғы ғақыл иелерінің ғұрыфдарымен хакім қылып, сол хакімлары шариғат, мүфти, қазының бәрінің фәтуасымен бірдей шыққанлықтан: «Бұларға қазы, мүфти керекдігі жоқ. Өзлері қазы екен, тыхиқақ қазы дүр», - демек мақалда «Хазы-ақ» деген сөзден қазақ атанған деб бір Тауарих сөйлеген. «Кісі-ақ», «жақсы-ақ», «адам-ақ» мақтауда, «антұрған-ақ», «безер-ақ», «қу-ақ» екенсіз дейді боқтауы. Қазақтың үш жүзге бөлініп, 750 - 800 һижрит ораларанда олүр. Ақылды зарила иазмайыб, сына да іле иазмақ. Лазым қазақ диб. «Тауарих хамса шарқи» делінген Тауарихында Қасақ хақында 6 түрлі сөз сөйлеп, бұл толса осы ақыл сабақларың ең ақды зор шахырарлық ел деген аштар деген хан Жәнібектің аузынан шыққандықтан қазақ атанған.

42 мәтін

Ескі сөз, үзінді сөз. Кіші жүз: Табын,Тілеу, - екеуін алыпты. Ұлы жүз Қаңлы, Шанышқылы, - екеуін алыпты. Тама жалғыз дат қалыпты. Үш жүз: «Балаға ат шаптырып Таманы қай аты озғанымыз алайық», - деп уағда қылып, ат шапқанда Кіші жүздің құла қасқа аты озып, Таманы Кіші жүз алыпты. Арғын, Найман, Қоңырат, Қыпшақ, Керей, Уақ, Тарақты. Тарақты - қыздан туған жиен. Орта жүз 7 арысты болғаны үшін. Абақ Қарақ, Жалайыр, Қаңлы, Шапырашты, Дулат таңы, Шанышқылы, Сіргелі, Ошақты, Обан Модан (Судан), үлкен Сейіт, кіші Сейіт, Азғақ, Арық, Қарақойлы, Аққойлы, Төлегін. Алшын, Жаппас, Адай, Біршіт, Нәзір, Жолан, Жағалбайлы, Күдері, Керейіт, Тама,Табын, Тілеу - Кіші жүз тараулары. Арғын әкесі - Қарақожа, оның әкесі Болат қожа, оның әкесі Құтанбай, оның әкесі Науан, оның әкесі Фауан, оның әкесі Құтбан софы, оның әкесі Өзбек, онан әрі Ғақаша, Ғақашадан анығын кім біледі. Барлық қазақ ұраны «Алаш». Үйсін ұраны - Бақтияр, бізге ұран - Ақжол, Алшын ұраны -Алдияр, Найман ұраны - Қаптағай, Қыпшақ ұраны - Ошағай, Керей ұраны - Ожыбай, Уақ ұраны - Жаубасар, Қарауыл ұраны - Қаратай, Атығай ұраны - Бозабай, Бәсентиін ұраны -Барлыбай, Қанжығалы ұраны - Толыбай, Сүйіндік ұраны - Төртуыл, Қаракесек ұраны -Қарқабат. Төренің ұраны - Арқар. Абылай оның арғы жетінші атасы Қанішер Абылай, ең арғы атасы Шынқыз хан. Шын қыздан туғаннан Шынқыз хан деп аталған. «Садағын сағым көтерген. Садағын сағымға ілген шын қыздың шын ұлы ма екен» деген мақал сонан қалыпты. Бұрынғы қазақ ақындарының бір ауыз өлеңінде мынадай қалған өлеңі бар:

43 мәтін

Кердерінікі - «Қожахмет», Таманікі - «Қарабура», Табындікі - «Тостаған». Жағалбайлы ұраны - «Елди-ей, бөлди-ей», Тілеу ұраны - «Арғымақ», Керейіт ұраны - «Ақсақал». Байұлынікі - ру - ларында: Беріш ұраны - «Ағадай», Адай ұраны - «Адай», Ысық ұраны -«Бәйтерек», Алаша ұраны - «Байбарақ», Масқар ұраны - «Қаратай». Тана ұраны - «Тана», Байбақты ұраны - «Дәуқара». Алшын мен Жаппас ұраны - «Баймұрат», Қызылқұрт ұраны - «Жиенбай». Әлімұлында мынадай ұрандар бар: Кете ұраны - «Майлыбай», Шөмекей ұраны - «Дәуіт» (Дуите), Шекті ұраны - «Бақтыбай», Қарасақалдың ұраны - «Алдияр». Кіші жүз үш бөлімге бөлінеді: Әлім, Әлімұлы, Байұлы. Бұлардың үшеуі бірігіп, «Алшын», - деп аталады. «Үш Алшын» - деп сөйленеді. «Жеті ру» - мыналар: Тама, Табын, Кердері, Керейт, Рамадан, Жағалбайлы, Тілеу. Байұлы он екі атаға бөлінеді: Шеркес, Сыйық (Сыпық), Тана, Байбақты, Масқар, Қызылқұрт, Алаша, Адай, Беріш, Таз, Жаппас, Есентемір. Алдыңғы жетеуі - «Үш сыйық» атанады: Қыдырсыйық, Бақытсыйық, Сұлтансыйық. Байұлының ішінде «Алтын» деген бір ру бар. Алтын қатынның аты екен. Алтыннан өрбіген тұқым Алшын Жаппасқа кіреді, - «Алтын - Жаппас» деседі. Әлім - алты а[та]. Және де Әлімге: Шөмен, Шөмекей, Кете, Ожырай, - деген рулар қосылады. Бұлардың бәрі Әліммен бірге Қараке... Шекті, Назар, Шүрен, Тілеу, Қабақ, Қарасақал - Әлімнен бөлінеді. Кете, Ожырай, Шөмен - нағыз Әлімнен шықпаса да, Әлімге қосылып, жоғарғы рулармен бірігіп: «Әлімұлы» - деп аталады. Әлімұлы тұтасымен:Темір, Ырғыз, Қазалы уездерінде болады. Асан қайғы, Қазтуған, Орақ, Мамай, Телағыс, Шора, Едіге - пәледен қашып құтылған -осылар. Үштің біріне қосылған Әз Едіге Кіші жүзден шыққан.

44 мәтін

Бұхар, Самарқанды қазақ шапқанда, Айдабол Баян, Көшен дегенді олжалап алып келген. Өзін бала қылып жүргізіп, тұрғызып тұрған күнінде Бұхар шығып, барып келгенде:

Осы күнгі жүрген Баян, Көшен, Досақтың ұрпағы. Көшеннен - Қосағал, Садақтар. Көшен баласы - Шылған, онан туған - Жауқашар. «Құдайдан қорыққан, Құсайыннан қорықпан». Тоқсан үште алшын Баймағамбет, Әлібай молда Сары Бекжау балалары мал үшін жанын сатқандар: Темірболат, Әбділдә, Ділдәш, Есжан, Досжан, Мұсабай, Далабай, Малдыбай қажы.

45 мәтін

Тимушын - Шыңғыс. Жошы ханнан Сайын хан... әз Жәнібек хан: 1) Осак (Өсек), 2) Жадик. Шығай хан: 1. Ондан, 2. Есім хан (В), 3. Тәуке(Б) Ондан ханнан Қайнар Көшек; мұнан Бөкей; мұнан Хұдайменді; мұнан Тұрсын; мұнан Барақ (А), Көшек. Көшектен Әділ, Саңқай. Әділден Досалы. Саңқайдан: І.Жошы, 2. Жабай. Есім (В) ханнан: Жәңгір хан, Тәуке хан. Тәуке ханнан: Әлмұхамбет, Шаһмүхамбет (Ә), Болат хан. Болат ханнан Аболмамбет, мұнан Болат, Әбулфейс. Болаттан Сәтемір, мұнан Хұдайменді, мұнан Ақым, мұнан Әзхан. («Шұбартауда болысында», - жол астынан жазылған сөз - Е.Қ.) Шаһмүхаммедтен (Ә) Есім, мұнан Хұдайменді, мұнан туады Қоңырқұлжа, мұнан Бигәлі, мұнан Жәңгір төре. Есім ханмен туысқан Тәукеден (Б) Сәмике, Сәмикеден және Есім. Бұл Есімнен (В) Жәңгір, Сұлтанмәмбет. Жәңгірден Уәлі. Бұл Уәліден Қанішер Абылай. Бұл Қанішер Абылайдан Уәлі, Бақы. Мұнан келіп Абылай хан шығады. Салқам Жәңгір - Көркем Уәлі - Қанішер Абылай. Барақ, Көшектің Барағынан (А): 1. Сығай, 2. Дайыр, 3. Ханбаба (Ж), 4. Бөкей хан (Г), 5.Маман, 6. Ханғожа. Дайыр балалары Ақмола, Атбасарда. Маманнан: 1. Ағадай, 2. Көгедай, 3. Досалы, 4. Есіркеб, 5. Бигедай. Аблайханоф Шаматөреден: 1 .Босқон, 2.Ишим,З.Қаратышқан, 4. Жәңгір, 5. Уатай, б.Досым, 7. Самұрат, 8. Исахан, 9.Сыздық. Жәңгірден Досмақа, мұнан Қажике. Бөкей хан (Г). Бірінші хатонынан: 1. Көксал, 2. Шыңғыс, З.Батыр, 4.Байыр. Көксалдан: 1. Әлі, 2.Тонғаш. Шыңғыстың (F) бірінші қатыны Ділдекейден: І.Жамантай - Тұрсын. Жаман - тайдан: 1. Саржан, 2.Төлөк, 3. Самырат, 4. Жаман, 5. Бөбекбай. Төлөктен: 1. Бекжан, 2. Шаншар, 3. Ханғожа . Бөкей ханның (Дұрысы Шығай (Г) ханның - Е.Қ.) екінші хатоны Жикефардан: 5. Махмоджәуіт, 6. Жәнібек, 7. Жәңгір, 8. Көшкімбай, 9. Жанай, 10 - шы Асан. Ділдекейден (F): 2-нші Сұлтан, 3-нші Ормақан, 4-нші Әбділда, 5. Жолды. Сұлтаннан Әбді, онан Мұсақұл. Ормақайдан Бикіш. Әбділдадан Маужан, Жадай, Сыдық. Бөкей хан (Г): 2-інші хатонынан: Батыр, Байыр. Батырдан: 1. Әшімтай, 2. Рүстем, 3. Бексұлтан, 4. Мырзатай. Мырзатайдан Нұрмұхаммед. Нұрмұхаммедтен Әлихан. (Сол жолдың астыңғы жағында «1903 жылы 30 жаста», одан төменірек «тоқырауын» сөздері жазылған. -Е.Қ.) 3-інші хатонынан (Г): 1. Уәлі, 2. Есім, З.Тәуке (Е). Есімнен: 1. Сығай, 2. Саңқай. 4-інші хатоннан (Г) 1. Сұлтанғазы (Д) 2.Әбілғазы. Сұлтанғазыдан (Д) бәйбішесінен: 1. Хұдайменді, 2. Оспан [8], 3. Омар, 4. Сыдық, 5.Әбу. Хұдаймендіден Қасым, мұнан Нүрыш. 2-інші (Д) хатонынан: 1. Ханғожа, 2. Бабахан, 3. Дайыр. Ханғожадан Бекжан, онан Ханафия.

Бөкей хан (Г): 5-інші хатоннан: (Г) 1. Әліке, 2. Әбет. Әликеден Нүрфейс. Әбетдан: 1. Машатай, 2. Нұралы. Бөкей ханның 3-ші хатонынан тоуған (Е) Тәукеден: 1. Құсбек, 2.Түбек, 3. Арыстамбек, 4. Қашқымбай, 5. Молдахан. Арыстанбекдан Мейірхан. Бұлар Кентда болады. Ханбаба оғлы (Ж) Досан, мұнан Қылыш төре, мұнан Ибраһим төре, мұнан Иүніс төре. Бұ әулатлар Бура елінде, Өскемен оязында.

Қанбабаны Ханбаба деген төреден ат-шафан жолын беріп, Малқар баласы Қарфиқ алоб қалған. Қозған Қабыл балалары байлықбин қоныс қылып, оның тұқымын дүние беріп, қара орыннан тайдырған.

47 мәтін

Ақ тулық төре Шиғай хан оғлы Оннан ханнан. Мұның оғлы Тұрсын хан Хұдайменді төре Бөкейінің: бірінден Барақ, бірінен Көшек. Көшек төре тұқымы Найманда. Барақның бір хатынан: Ханбаба төре, Маман, Таһир, Бөкей. Ханбабадан Досан, мұнан Қылыш төре. Бұлардың тұқымы Өскемен атырафында, Бура елінде.

Тоғай, Маралды бойындағы төрелер Қанқожа, Бопының әкесі Татен төре Шоң, Торайғыр заманында болған. Тоғай бойына төрелік қылған. Татен әкесі Орыс төре көзі шегір, өзі сары болған соң, Орыс атанып кеткен. Бұрынғы аты Наурыз екен деседі. Бәсентиін төре қыламын деп әкелген екен. Қанқожа баласы Арынғазы онан басталатын.

49 мәтін

Манат хан баласы Баһир төре Арқаға келгенде, Маңғыт деген төлеңгіті болып, ол Маңғыт Қаракесектен Едірей Мыржықта қыстауы болып, «Маңғыт жұрты» деген жер аты бар. Маңғыт баласы Естекбай Ханбаба[ны] (Қанбаба) қыстап, ол Ханбаба да Естекбай жер аты болып қалған. Естекбай - Апай: Сарқазақ қызын алып, онан туған балалар: Сәрсенбі, Бесмолда, мұнан Зында. Қызылтауда Орманшы ішінде төрелер бар. Мұса, Секербай заманында бір Маман төре деген дуанбасы орнына «должондыққа» тұрып жүрді. «Бұл төрелер Манат ханның тұқымы» - дейді. «Манат хан - Манат ханды нан атқан», - деген қарғысқа ұшыраған деуші еді. Бұхарай - Шәрифтей шаһардың көшесінде бір наубай басына нан қойып келе жатса, мергендігін көрсетуге, жалғыз нанды басына қойдырып, соны атып түсірген екен. Сонан «Нан атқан» атанған екен. Естекбай деген төлеңгіттері болды. Естекбай балалары: Сәрсенбі, Бесмолда.

50 мәтін

Қазақтың ең алғаш көрген жұты - Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама. Ол жұтта Алтай Қанжығалы Біспек байдың жылқысын бағып аман шыққан. Күннің суықтығынан тайыншаның маңдайы қарс айрылған, киіз үйдегі шойын қазандар қақ жарылған. Онан соңғы көрген жұты - мешін жылы, оған биыл жетпіс бір жыл. Атығай, Қарауыл жұтаған - жылқы жылы. Ол жұттың атын - «Бозайғыр» деп атаған, оған биыл алпыс бір жыл.

51 мәтін

Әз Тәукенің тұсында үш жүздің баласы оңтүстіктен шөлейтке қарай жайлайды екен. Сырдың бойын жағалап, Жетісу, Алматы, Қапал тауларын өрлей отырады екен. Орта жүздің қыс қыстауы шүйгіген Сыр бойы да, жаз жайлауы Арқаның жоны екен. Сол кезде Орта жүз қазағы Есіл мен Ертіс арасын қуалай шөлейтке келіп, мал семіртіп отырғанда, Қайдауыл дейтін өзеннің бойында дүниеге ер Олжабай келеді. Әкесі Толы би - Айдаболдың немересі. Үргеніш, Қоңырат еліндегі нағашысына кеткенде, бәйбішесі Айбике босанып, күйеуі жоқта туған соң; " Бұл олжа бала", - деп, атын Олжабай қойған. Қап түбінде болат қылыш жата ма, Олжа бала, жас күнінің өзінен - ақ талпынып, алмастың асылындай болып өскен екен. Олжа албырт беті ме қатты, хан-сұлтанның балалары кездескенде, біріне - бірін түйеді екен. Бір кезде аста-тойда алдын бермей, жолды алып жүрген Құлынкөк атты қалмақтың жауы ел шапқанда, бірге алып кетеді. Толы би он төрт жасар баласын нағашысы Қаракерей Қабанбайға жіберіп, Нарқызыл аттың енесінен туған Тайбурылды қалауға сұратады. Олжа қасына ешкімді алмай, үйінде сүт еміп тұрған Тайкөкке отырып, қолына сарқамысты садақ алып: "Қаракерей Қабанбайдың елі қайсы?! - деп, тартып кетеді. Олжа бала талай күн жүріп, нағашысының елін сұраумен іздеп келеді. Қалмақтың жаулары бар ма деп аңдиды. Бір күні елсіз қалың орманға кіріп, күні бойы ел таба алмайды. Күн қара, жаңбыр жауып, кеш түсіп, түн болады. Бала күн бойы жүріп шаршаған соң, бір ағаштың түбіне келіп түседі де, Тайкөктің аяғын тұсап, шалқасынан түсіп жатады. Әлден уақытта байқаса, аты осқырады. "Неге осқырады?" - деп, басын көтеріп қараса, анадайдан бір-екі от көз жалтырап жақындаған болады. Олжекеңнің қолында садақ пен сары ала қамшыдан басқа дәнеңе жоқ. Малдасын құрып, қамшысын бүктеп, бір қолына сары ала қамшы, садақ алып отыра береді. Әлгі от көз таянып қасына келсе, орманның ішінде жүретін бір қабылан екен. Олжекеңнің қарсы алдына келеді де, бүгесінен түсіп, көзін Олжекеңнен айырмай жата береді, тап бермейді. Олжекең де одан көзін аудармай қамшысын бүктеп, садағын қасына алып отыра береді. Түн қап-қараңғы: екеуі сол қарасқаннан күн шығып, сәске болғанша қарасады. Күндіз әлден уақытта қабылан тұрады да, артына бір қарап жүре береді. Қабылан кеткен соң Олжекең Тайкөктің тілін қатырады да, біраз шалдырып, ел іздеп жортып кетеді. Келе жатса, бір су бойында бір қараша үй көрінеді. Үйге келіп, атын белдеуге байлап, кіріп келсе, үйде бір кемпір отыр екен. Олжекең екі күндей нәр татып, ел жүзін көрмеген. Кемпір:

Олжекең:

Кемпір:

Он төрт жасар Олжа нағашысы Қабанбайға барып, тартуға Тайбурыл мен ақ сауытты киіп қайтты. Қаракерей Қабанбайдың қартайған шағы екен. Олжаны үш рет иіскеп, бейіл салғанекен. Олжекең ақ сауытты киіп, Тайбурыл мен нағашы қосқан бір жігітпен келе жатқанда, бір тайпа қырғыз еліне жолығады. Қырғыздың бір жақсы адамы Олжекеңнің түріне қарайды да, біраз әңгімелескен соң:

Әңгіме соңында берілген ескертпелер: Марғұлан Әлкейден Байбатшан Сердәліге тапсырмақ... сөзден өлеңде айтылған деп берген. Бұл шағында 1865 жылдан шамасында болған Бекижанов Байбебек 29.VІІІ.1939 жыл Баянаульски район № 10 Кызылкурган Баянауыл ауданы 10 ауыл Советіндегі бұрынғы тұрағы. Сердәлі ескертпесі: "Бұл ертегі Мәшһүрдің жинағынан көшіріліп жазылды. Өлеңге айналдырғанда өз желісімен жырлау керек. Осындағы тәрізді жырға айналдырғанда - жер, су , тау-тасы көп келіп отыруы керек. Әсіресе батырдың өзі сүйген жерлері - Жиделі Байсын, Үргеніш, Сырдың бойы, Алатау, Арқаның жері жақсы суреттеліп, өлеңге кіретін ел аттары: Атығай-Қарауыл, Бабасан бағын, Орманшы, Күлік, Айдабол, Қаржас, Қаракесек, /Жалпы Сүйіндік/, Қыпшақ, Қоңырат, Қаракерей, Найман, Дулат, Үйсін. Жырда көп жолыққан жер аттары: Үргеніш, Хиуа, Жиделі - Байсын, Ақмешіт Сырдың бойы, Алатау.

52 мәтін

Еңсегей бойлы ер Есімнен Салқам Жәңгір. Салқам Жәңгірден әз Тәуке. Әз Тәукеден Болат хан. Болат ханнан: Әбілмәмбет, Сәмеке. Салқам Жәңгірдің бір қатынынан Уәлі Балқы жалғыз, мұнан Қанішер Абылай жалғыз. Қанішер Абылайдан Көркем Уәлі жалғыз. Мұнан Әбілмәнсұр жалғыз. Әз Тәукенің болып тұрған күнінде баққа таласып, таққа таласып, өз тұқымынан көп жанның қанын ұрттап, Қанішер Абылай атанған. Үргеніште нағашысы Қайып ханның қол астына қашып кеткен. Абылайдың әкесінің аты Сүйініш қожаның әкесі Әбілфейіз.

53 мәтін

деп айтатұғын Боздақ би Жаман Далбада батырдың Бисанының қыстауының оңтүстігінде Қаратомардың басында өзі Ағыс та, Бестеректің түбінде өлген екен. "Сүйіндік жерінің шетіне апарып қойыңдар! " - деген өсиетімен сол араға қойған. 1910-ншы жылында жаз күнінде ел жайлаудан қайтар кезде барып зиарат қылдық. Тас тамы бар екен, жер болып қалыпты. Далбаның ту сыртында Үшқағылдың оңтүстігінде, Жанеме деген жердің күншығысында, бір жонның үстінде бір қотан қойдың орнындай бір көп тас үйілген обада, қақ ортасында бір бұлақ бар. Дуам суалмайтүғын құдай жаратқан бір тамаша. Көрген кісі таң қаларлық, көрмеген кісі онда су бар деп ойлайтұғын. *** Әкесі Аманжол он жеті қатын алған. Өзі жеті ұлдың кенжесі Қожан тентек жеті қатын алған. Қара Шордың Шоры Шідерті бойында "Қожан шаты" атанып қалды. 1911-нші жылында июнь-июль айларында қырық-елу күн жасында ақ қос тігіп отырып, күшік қаракиік жылында халық жұртқа айта қалғандай жарастықты іс болды. Аруахлардан көп шарапат көрдік. Және Тұрсын хан мен Шегір тамының қасында қара кесектен бір мола бар. Қол кірпіштен соққан, атын ешкім білмейді. Тәуке ханның моласы сол жерде, өзеннің жел жағында бір оба. Жалғыз ғана басына қойған тасын әркім әр жерге алып кетіпті.

54 мәтін

[54.1 мәтін Абылайды көзге түсуі (1 үлгі)] Жиырмаға жетпеген жас Абылай хан қасында Оразаулық деген сарт жолдасы бар, Есіл бойында Атығай, Қарауыл деген елге келіп, Дәулеткелді байдың жылқысын бағып, жылқышы болып жүріпті.

Бай бәйбішесіне айтыпты:

Сол уақытта қазақтың жылқысын түп көтере Қара қалмақ Қатысыбан деген жау алыпты. Қазақ: «Қыл құйрық!» - деп, көтеріле аттаныпты. Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Қаз дауысты Қазыбек, Шақшақұғлы Жәнібек, Көкжарлы көкжал Барақ, Шанышқылы Бердіқожа, Сырым Малайсары, Керей, Уақтан шыққан Сары, Баян, - бәрі аттанып, қалмаққа барса, қалмақ шеп құрып, айналасын қорған қылып, шептің аузына жайнатып жасау төгіп, қыз-келіншек қойып, қазақтың батырлары жасауға қызығып шапса, ар жағында бұғып жатқан мергендері атып тастап, қалмақ қазаққа алдырмапты. Неше күн жатып, «сасық қамал» болып, қалмақтан жылқысын айыра алмай, «салы суға кетіп», қайтпақшы болыпты. Сонда жылқының соңынан қалмай қуған жылқышылардың бірі Сабалақ қазақтың қайтарына көзі жеткен соң, көптен оңаша шығып, атынан түсіп, шүберек белбеуін құрығының басына байлап, ту қылып, қалмақтың қамалына: «Абылай!» - деп, жалғыз барып кіріп кетті дейді. Құданың құдіретінің шеберлігінің тамашасы - өзіне атса, оқ өтпейді, шапса, қылыш өтпейді. «Кірген жерін - есік, шыққан жерін тесік» қылып, жападан-жалғыз өзі қалмақтың қамалын бұзып, жылқының жусау тезегіндей топырлатып тастаған соң, қазақтың батырлары тұс-тұсынан кіріп, қалмақты жебір-жесір қылып, шауып, талап, шаш етектен олжаға қарық (ғарық) болысып қайтысыпты.

Жауды жеңіп, көңілдері тынған соң, Арғын, Найманның батырлары:

Атығай, Қарауылдың баласымын! – деп, сонда өзін өлтірткелі отырған Кене хан көзінің жасын төгіп-төгіп жіберіп:

Абылай ханның қазаққа алғаш хан болған жері - осы. Өзі өлгенше, өмірі қартайғанша тұрағы Көкшетауда болған. Ол сөз де Арыстан ақынның өлеңінде бар:

Бұл Сарыарқаны бұрынғы уақытта Ноғайлы билеп-төстеп, қоныс қылған екен. «Он сан Ноғай болғанда, Ормамбет би өлгенде, сол Ормамбеттің елі бір алаша тайдан бүлініпті!» -деген сөз бар. Сонан соң қалмақ билеп-төстеп, мекен қылған екен. Қарақалмақ Қатысыбан қоңтажының тұсында: «Он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыт, Аюкенің ауыр қолы» -атанған тұста, құба қалмақтың ханы Қалдан Шерін тұсында, қалмақтың құтын қашырып, Сарыарқадан аудырған, басына қара қан жаудырған Абылай хан екен. Абылай заманында сүрген дәуренді Қазақбайдың баласы - Абылайдан бұрын Адам Атаға шейін көрген емес, Абылайдан соң бұл заманғаша көрген емес.

деп, өлеңге шыққан Абылай - осы.

Қазақ жұртында мақал болып қалды: «Аң алмайтын жаман құс - ат еңбегі, Абылайдан басқа төре - ет еңбегі!» - деп. ***

[54.2 мәтін Абылайдың тұтқын болуы (бірінші нұсқа)] Қалдан Шеріннің Сәру деген інісін жорықта кез болып, Абылай өлтірген екен. Қалмақтан шыққан Сына батыр Қалдан Шеріннен қашып, Абылайға келіп қорғалаған екен.

Бұл туралы Қалдан Шерін қалмақтың өзінен басқа қоңтажысы болсын, Аюке болсын, -баршасына ат шаптырып, «Сүзекінің қолы» деген қол аттандырыпты.

Көкшетауда бүркіт салып жүргенінде, қалмақтың бір жайсаңы Абылайды ұстап алып кетіпті, жанындағы жолдастары білмей қалыпты. «Абылайды тірі ұстап, алып келе жатыр!» - деген соң, Қалдан Шерін жарлық қылыпты:

Ханының айтқан жарлығын айтқанынша қылып, зынданға салып, сегізінші күн дегенде, ақбоз үйдің ішіне жападан-жалғыз отырғызып қойып, бір аяқ қара суды ішіне тобықтай тоң май салып, апарып қолына ұстатты.

Абылай суды ішіп еді, май не ерімеді, не аузына бармады.

Көріп тұрған жігіт-желеңдер Қалдан Шерінге айта барды дейді.

Қалдан Шеріннің айтқанын түгел орнына келтіріп, жендеттер жетіп барғанда, қаперіне дәнеме келтірместен, қабағын қағып, жасқанбастан отыра берді дейді.

Бұлар мұнда ретін түзеп отырысып, Абылайды шақырып келіп, үйге кіргізгенде, жан-жағына жалтақтап қарамастан, тақтың үсті бос тұрғанын көріп, тұпа-тура барып, таққа мініп, Қалдан Шеріннің отыратұғын орнына отырды. Ол тақтың үстінде қалмақтың табынатұғын тасы, хандарының Құдай деп сыйынатұғын қуы болады екен де, оның қақ қасында Қалдан Шеріннің орны болады екен. Қалмақтар Құдай болмысының қасына отырғанын ауырлап:

Қалмақтар біріне-бірі қарасып:

Сонда Қалдан Шерін өзін танып қойғанын біліп:

Екінші қабат Қалдан Шерін және сұрады:

Үшінші мәрте және сұрады:

Қалдан Шерін саркардаларына:

Сонда Қалдан Шерін Абылайды пенде қылып алдырғанына, сынаймын деп орнына шығарып алғандығына пұшайман болып, ұшып түрегеліп, Абылайдың келіп қолын ұстап, жарасып, елдесіп,Топыш сұлуды Абылайға беріп, қазақтан не заманда олжаға түскен, өсіп-өнген бірталай жанды азат есепті қылып, Абылайға қосып, рулы ел қылып, көшіріп қайтарған екен. Осы күнде белгілі ата жоқ: «Кімсің?» - десе, «Төлеңгітпіз» - дейтұғындар -солардың тұқымы. Қалмақ жұрты Қалдан Шеріннің бұл қылығын ұнатпай: «Топыш сұлуды өзіміздің біреуімізге бермей, Абылайға берді!» - деп, араз болысып, ақырында қалмақ Қалдан Шеріндей ханын өздері өлтірген. Қалдан Шеріннің ханымы - Қарабас ханым, онан туған Ай - жан жалғыз. Әкесінің орнына соны сайлап, үш жылға жеткіз - бей, екі көзінен айырып, соқыр қылып, қаңғытып қоя берген. Аюкенің қызынан туған: Қырғын, Күш деген екі бала Абылайды жезде көріп, Топыш ханымды ана көріп, бірнеше үй өздеріне ерген қалмақпенен Абылайға келген. Сонан соң қалмақ бүлінген, ақырында шүршітке қарай ауып кетіп бара жатқанда, балалары жылағанда, айтады дейді:

деседі дейді. «Сорқара, Сорты» - деген, «Көнек, Долағай» - деген Сарыарқаның сауырысы, шөбі шүйгін жерлері болса керек. *** [54.3 мәтін Жәнібек батырдың түсін Абылайдың жоруы (бірінші нұсқа)] Абылай хан Қара қалмақ Қатысыбанға қол жиып, шеру тартып барғанда, қалмақтың ханы Абылайға кісі салды дейді:

Қалмақтың бұрыннан белгілі бір сырттаны бар екен, жолбарысты құйрығынан ұстап алып лақтырады екен және жерге бір-ақ қойып өлтіретұғын күші бар екен. Абылайда өйтіп сыналған белгілі сырттан жоқ екен. Өзінің сынауы бойынша, Шақшақ немересі Жәнібекті шығармақ болды дейді. Жәнібектің туған шешесі Есім хан өлтіретұғын Тұрсын ханның қызы екен. Ташкентті шапқанда, Шақшақ батыр Есім ханның батырының басы екен. Тұрсын ханның бір қызын Есім хан баласы Жәңгір ханға олжалап алып бергенде, бір қызын Шақшақ батыр баласы Қошқар батырға олжалап алып беріп, Жәнібек сонан туып, сонда Жәнібектің шешесі Абылайға айтып тапсырып қосқан екен:

Сол түнде жатып, Жәнібек бір түс көріп, түсінен шошып оянып, түн ішінде қосын жығып, еліне қайтпақшы болып: «Ханға айтып кетейін!» - деп, жетіп келсе, Жәнібектің түсінен қорқып оянғанын хан да түсінде көріп: «Маған келмей кетпес-ау!» - деп, басын көтеріп, тосып отыр екен. Таң жаңа сәуле беріп, ондағы - мұндағы көрінерлік мезгіл екен:

Хан сонда атшысын «Шыйеш» - дейді екен:

Ханды онан басқа ат көтеріп жүре алмайды екен. Мирақоры атты есіктің алдына алып келгенде, Жәнібекке:

Жәнібек қолын жайып, ұшып тұра келгенде:

Хан түсін қолмен қойғандай жорыған соң, бір жағынан атын сойып таратып жатқан соң, Жәнібектің қорқынышы қашып кетті, жүрегі тасып кетті, қайрат-қуаты бұрынғысынан да басым болып асып кетті. Сол жерден атын алдырып мініп:

Қалмақтың жайсаңы құты қашып, аяғын тәлтіректеп басып, найзасын қалай толғарын білмей, өзінен-өзі қалбалақтап, сасып, айқасып қалған қарсаңда Жәнібек батыр шаншып түсіріп, үстіне аттай мініп, тамағынан қылышты тигізер тигізбесте шалқасынан жатқан қалмақ:

Сонда Жәнібек басын кесуге қимады, қолынан ұстап жетектеп, Абылай ханға алып келді. Өзі өскен-өнген жан екен, он бір ауыл екен. Сол он бір ауылға тимей, өзге қалмақты тұттай жалаңаш тонап алып, олжа қылып қайтыпты дейді. Жан болса, осындай болсын! *** [ 54.4 мәтін Қырғызға жорығы, Тұрсынбай батыр] Абылай хан және бір жорыққа аттанғанда, құс ұшпас, құлан жортпас Бетпақтың Сары даласында бір қара ала атты кез болды дейді.

Ханмен қосылып, Алатауға қарай бет қойып, бірге жүрді. Бір өзен аққан судың бойында көп мола бар екен. Абылай хан Балта кере Тұрсынбай батырға айтты:

Батыр барып, аралап келді де: «Жалғыз-ақ көрде бейіт ағашы бар екен, өзгесі тас екен», -деді. Хан еш нәрсе демеді. Алатауға барды, қырғыз болсын, қалмақ болсын, ел шабысқан жоқ. Түзден ер басына бір түйе, бір аттан олжаласты. Қыс түсіп кеткен соң, асығып қайтты. Піскен тамақ таусылды, мал сойып, ыстық қылып ішуге отын табылмады. Қол ашығыңқырап, жүдеп, баяғы көп моласы бар суға қонаға жетеміз ғой десіп келе жатады. Абылай хан көп қолға білдірмей, екі жігітті ілгері оздырды:

Хан жарлық қылған соң, екі жігіт ілгері озып барып, бірі ақырет оранып, ішіне түсіп жатып, бірі қайта жымпитып, өзінікіндей қылып жауып тастап, екі атпен өзі бір сайға барып, жасырынып жатты. Қас қарайып, сам жамыраған мезгілде қол судың бойына келіп қонды. Ыстық қылып ішейін десе, тамызық жоқ. Абылай хан Балта керей Тұрсынбайға:

Шын өлтіретұғынына көзі жеткен соң, астындағы батыр жалынды дейді:

Бәрі бас қосып, бейіт ағашты алып келіп, ыстық қылып ішісіп отырғанда, хан:

Бұрынғы заманда батыр деп осындай жандарды айтады екен. Бұл уақытта торғайға әлі келмейтұғын бөдененің жұмыртқасындай немелерді батыр, батыр дейді. Онысы қанды шелек, көк тақым ұры. Кигеніне қарасаң қуыс қурай... *** [54.5 мәтін Қазыбек би елшілігі (1 үлгі)] Абылай хан қазаққа хан болып тұрған күнде Қалдан Шерінге елші жіберген екен. Сонда Қалдан Шерін ханымы Қарабас ханымға:

Қарабас ханым төрт кісіні таңдап, Қалдан Шерінге алып барды дейді: Бірі - Қаз дауысты Қазыбек, бірі - Айдабол баласы Тайкелтір би, бірі - Балта керей Тұрсынбай, бірі - Шар жетім Шақшақ Жәнібек.

Сонда Қалдан Шерін ханымынан сұрапты:

Сонда Қарабас ханым айтты дейді:

Сонда Қалдан Шерін:

Сонда ханымы айтты дейді:

Қалдан Шерін сонда бұл төртеуіне, ер басына тоқсан жесірді долгсыз берген екен. Бұрын қазақ, қалмақ арасында шабыншылықтарда түскендерді мал беріп, сатып алады екен. Бұл жолы бұлар сатусыз алып қайтты дейді. Сонда бір келіншек қатын Қазыбекке:

*** [54.6 мәтін Батырлар тізімі (бірінші нұсқа)] Абылай ханның заманындағы қазақ жұртынан шыққан батырлар: Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Қаз дауысты Қазыбек, Шақшақ ұлы Жәнібек, Көкжарлы Көкжал Барақ," Жауды көп қашырады, жақсы аты Бараққа қалады" деген Барақ батыр - осы; Шанышқылы Бердіқожа, Сырым Малайсары,

дейтұғын Малайсары - осы кісі, Балта керей Тұрсынбай, Тарақты Байғозы, он сан Орта жүзге ұран болған Олжабай, Малай Жәдігерден Жауғаш, Биғаш, бөрі тонды, бөрте атты, бөрі бас Орманшы Ақсары, Шотана, Қозған Бекше мерген, қарауылшысы Әлтеке - Сарым Жидебай, Уақ Сары, Баян,

Бұл айтылған батырлардың бәрі де ербикейше бұзау жарып, батыр атанған емес. Жалғыз жүріп қалмақтың қамалын бұзған батырлар. Қазақта батырда Қаракерей Қабанбайдан асқан батыр жоқ. Үйсін Төле биден асқан би жоқ. *** [54.7 мәтін Абылай тұсындағы заң-жоралғылар (бірінші нүсқа)] Абылай ханның хан болып, дәуірі жүріп тұрғанда, құнға кесім қылдырған, тамам талас сөздің үстінен қаратып, бітім айтқызып билік қылдыратұғын Баян Күлік Шобалай баласы Жаңа батыр би екен. Бұл кісінің құнға қылған кесімі: қара құн - жүз жылқы, он екі жақсы. Сүйек құны - елу жылқы, алты жақсы. Өнер құны - тоқал құн болады, тоғыз жақсы. Жақсы дегеннің басы -жетім, қалы кілем, қара нар, мылтық сондаймен тоғыз болады. Ұрғашының құны, еркектің бір көзінің құны: елу жылқы, алты жақсы. Аттың құйрығын кескен ұрыға бір жылғаша билік айтпайды екен, босаға күзеттіреді екен. Босаға күзеттіргеннің мәнісі, сол атының құйрығы кесілген үйден бір жылғаша кісі өлсе, ат құйрығын кескен ұрыға кісі құнын тарттырады екен. Шідер ұрлаған ұрыға, шідері қайыс болса, үш атқа үш балағын салып, үш ат үзіп кете алмаса, ұрыға үш ат айып салады екен. Біреудің малын ұрлап жеп қойған болса, ол ұрының мойнына арқан салып, мал иесінің қолына береді екен. Мал иелері атқа мініп алып, тақымына салып сүйрей жөнеледі екен. Өлшеулі жер болады екен. Мерзімді соған шын тартылсын деп бұйрық қылады екен. Бірінен соң бірі кезекпенен үш кісі үш басқа тартады екен. Өлсе, өліп кетеді, өлмесе, өлмей қалғанды салауат деп қоя береді екен. Солай тартқанда адамның мойыны жарты кез ұзарып кетеді екен дейді. Ойнас қылғанды, мойнынан арқан тағып, қырық қысырақтың құйрығына байлап қоя береді екен. Сонан соң жылқы үркіп сүйретіп, быт-шыт қылып өлтіреді екен. Бұрынғы уақытта өрнекті хан, үлгілі билердің тұсында барымта бар екен. ұрлық атымен жоқ екен. Ел шауып, олжалап, қыз болсын, қатын болсын алады екен. Ойнас деген нәрсені білмейді екен. Мұндай жамандық қылғанды қара есекке теріс мінгізіп, мойнына құрым кигіз ілдіріп, ақырында барып, мойнына арқан тағумен өлтіреді екен. Бір тоқтының дауы болса, бір тап ел түгелімен атқа мінеді екен. Тайлы - таяғына шейін қалмай шынға жүреді екен. Өтірікке жүрмейді екен. Онан соң бұлардың даулы кісісінің елі де түгелімен тайлы-таяқтысына шейін қалмай атқа мінеді екен. Екі жағы екі түйе бастатқан тоғызды заманындағы билердің босағасына алып келіп байлайды екен, араларынан дау шыққандығының айыбы деп. Сонда ұры мойнына алмаса, көрген білген ешкім жоқ болса, жанға салады екен. Жан берсін, жан бермесе ұры болсын дейді екен. Сонда мал иесі ел ішінен ұры шыққан таптан бір адал сенімді кісісін ұстайды екен. Онда ол жанға ұсталған кісі өз руынан үш сенімді кісіге жабысады екен: "Менің алдымда пәленше мен түгенше жүрсін, - деп, - сонда шығамын, әйтпесе шықпаймын", - деп. Егер де сол тоқтыдан мал иесінің ұры деп жабысқан кісісі ақ болып, шындығы білініп адалдыққа айналса, шын көзі жеткен соң ұры деп өлтіруге бермейді екен. Жанға ұсталған кісіні тірідей арулап жуып, ақ кигізге орап моланы үш айналдырады екен. Алдымда пәленше жүрсін, түгенше жүрсін деген кісілері алдында солар жүреді екен. Жанға өтулерінің үлгі - өрнегі осылай болады екен. Бұл заманда қозы жаурын, қой бұтты, қуық басты, үрген қарын сықылды домаланған билер жанға салған болады. Мешітке кіріп , аят оқып жан бер дейді. Ант айттыратұғын моллаға жиырма тиын күміс жан садағасы деп береді: "Тақсыр, жегеннің ішінде өзіміз де бар едік. Бұл заманда кемдігін кім беріп жатыр", - деп жүре береді. *** [54.8 мәтін Орысты шаппақ болғанда Бұхар жыраудың өлеңмен тоқтау салуы] Қаржас Қалқаман батырдың баласы Бұқар жырау деген қария болған екен. Заманындағы сыншылар ол кісіні «Көмекей әулие» дейді екен. Көмекейі бүлкілдеп сөйлейді де отырады екен. Қара сөз жоқ, аузынан шыққан сөзінің бәрі жырлаумен шығады екен. Сол Бұқарекең Абылай ханға айтқан екен:

Абылай хан бір жаққа аттанарда Бұқарекеңді алдырып, Айдың, күннің сәтін сұрайды екен, сәуе керіп бер дейді екен. Сонда Бұқарекең:

Сол айтқан жағына бет алып аттанса, шауып, жаншып алып келеді екен. Егер Сары бура келіп, туының түбіне шөгіп, мойнын салып жатып алды десе, аттанбайды екен. Ол заманда Сарыарқада орыс деген жұрттан нышан жоқ екен. Абылай ханға сәлемдеме беріп:

деген екен. Алматы, Аягөзге саудагер жіберемін, соған жол берсін деп сұратқанда, Имамқұстан шығып, Ертіс жағалап, Семейге шейін баратұғын қара жолды Абылайдың «сонымен жүрсін» деген бұйрығымен қара жол болған екен. Сол үшін Ертістің бергі жағындағы көлденең жолды «Абылай жолы» дейді. Жәрмеңкелік жер сұрағанда, Есілдің бойынан Қызылжарды берген екен. Атығай Дәулеткелді байдың қыстауы екен. Сонан соң Дәулеткелді бай:

Соның тұқымына Тәшкентте жолығып сөйлестік, Көтенші деген Қоңыраттың ішінде өсіп-өніп кеткен екен. Қызылжарда «Абылайдың ақ үйі» деген сонда салынған үй екен. Аузы түкті кәуірді айтқанына көнгізіп, айдауына жүргізіп тұрған күнінде үш жүздің баласын кемеңгер билерді жинап ақыл сұрады:

Сонда билердің бірде-бірі ханға бір ауыз жауап қайтара алмағанда тоқсан үш жастағы Бұқарекең ханға толғап сөз айтыпты. ***

[54.9 мәтін Самарқан жорығы, Абылайдың түс көруі] Абылай хан өзіне-өзі емін-еркін келген соң, ата жұртым Бұхараны аламын деп, үш жүздің баласы қазақтың "сен тұр, мен атайын" деген батырларын жиып аттанды. Мұнан барғаннан әуелі Түркістан барып, оған өзінің бел баласы Сыдық сұлтанды ие қылды. Шымкент, Сайрам барып, оған Fабдалрахман деген сартты қойды. Ташкент барып, оған Мырзаахмет деген сартты қойды. Ташкентті кеше орыс алар уақытысында бір Мырзаахмет деген және биледі. Бұл Мырзаахмет қартайып алжып өлсе, жаңада өлді. Абылайдың қойған Мырзаахмет дегені - мұнан көп бұрын өткен кісі. Онан Созақ үстіне барып түнеп жатқанда, Қоңырат елінде бір байдың келіні ұл тауып, атын Абылай қойған екен. Бұл Абылай да өсіп-өніп, бір тайпа ел болыпты. Абылай хан онан өтіп, Самарқан шаһарының бет алдына, Жұпар қорығына барып түсіпті. Сол түні қасындағы қариясына:

Ертең таң атқан соң, қария мен хан бас қосып отырып, көргендерін айтысыпты. Әуелі хан айтыпты:

Онда қария айтты:

Сонан соң хан бұл сөзге құлақ қойып, Самарқан шаһарына елші жіберді:

Самарқан,Бұхара жұрты қорқып тұр екен. Мұнан бұрын қосыны қазақ болып, он үш патша ол шаһарларды алған екен. Қосыны қазақ болды дегенше, бұ дүниепаз сарттарға азап болады екен. Абылай ханнан бұл сөзді естіген соң, Самарқан халқы қуанып, тарту-таралғысымен келіп, ханды көріп, Абылай хан сонда Самарқанның көк тасынан басыма қойдыратұғын, жазу ойдыратұғын тас қазып аламын деп, ұста жинап, тас қаздырды. Сонда Абылайдың бақытысына шыққан тасты Самарқан халқы көріп, ханнан сүйінші сұрады: "Бұл тас әмір Темірден соң, еш - кімге шықпаған тас", - деп. Сол тасқа атын сол жерде ұсталарға жаздырыпты: "Абылай ибн Сүйеніш хан", - деп. Сол сапардан қайтып, Ташкентке келіп Мырзаахметтің қызын алып енді ұрыс, соғыс жоқ деп, Орта жүз бен Кіші жүздің батырларын рұқсат беріп, жерлі жеріне, мекенді суына қайтарыпты. Үш айдан соң өзі Ташкенттен Арқаға қарай шығыпты. Қасында біраз төлеңгіт пен Үйсін, Дулаттың жалға етектері бар. Мұны Шымкенттегі Ғабдалрахман сарт естіп, Тұрбат, Сұлтанрабат, Қарабұлақ, Маңкенттегі егінші сарттарды жинап алып, қосын қылып, Абылай ханды қамапты. Сонда Дулат халқы қашып кетіп, "жалға етек Дулат" атаныпты. Боза ішіп, дулағаннан басқа өнері аз, тұзсыз көженің күшінен біткен жасық халық қой. Ханның қасындағы төлеңгіттердің бірсыпырасын қырып тастапты. Ханның өзіне қол тигізуге бата алмапты. Сонда хан Арыс деген өзеннің бойында; бір қырдың басында тұрып, жолдастарын тарқатып жібергеніне пұшайман болып, бармағын шайнады дейді.

Сонда бір қария айтқан екен:

Етек пенен жең болған, Ежелден саған ел болған Орта жүзден кісің жоқ. Найзасының ұшы алтын Кіші жүзден кісің жоқ. бұлар қарап тұрғаннан Басқа ісің жоқ, - депті. Сонан соң Абылай сол Арыстың бойында бір қорғанға түсіп, алпыс сегіз жасында, жұма күні дүниеден қайтып, сол жер осы күнде "Хан қорғаны" атаныпты. Сүйегін теңге салып, Түркістан шаһарындағы хазірет сұлтан Алғарфин әулиенің күмбезіне алып келіп қойыпты. Есіткен күні жұма күні екен, Сарыарқаға қырық күн бұрын естіліпті. "Бүгін қырқы ", - деп, ордаға жиылып, бала - шаға, үй-іштеріне жұма күн жиылып есіттірген екен. Артынан қасындағылары келген соң; "Қай күні өлді?" - деп сұраса, үйіне есіттірген күні өлген екен. Өлмесінен қырық күн бұрын өлді деген хабары Арқаға келіп қалғаны. Абылай хан өлгенде, Созақ деген кентте Жалаң аяқ Алұрдұр [Ашдүр, Әздер -Е.Қ.] үш күн, үш түн жылаған екен. Маңайындағы сарт-сауан:

деп, ноғайлыдан шыққан Мөңке бидің айтқаны дәл келіпті де, тұрыпты. Мұнан соң "балапан басына, тұрымтай тұсына" деген заман болды. Баяғы атам заманындағы Бұхарекеңнің: "Қала салады, орыс алады", - деген жерлеріне Абылай ханның немересі Кенесары заманында салынып, Кенесары, Наурызбай барымташыдай шеттеп, жырмалап жүріп, екі мыңға анық толмайтұғын жігіт-желеңмен оған бір тиіп, бұған бір тиіп, басы-көті сегіз жыл бір ауылға болса да хан атанды.

деп, бұрынғы ақындардың өлеңінде айтылған. *** [54.10 мәтін Абылай әулеті (бірінші нұсқа)] Абылай ханның Қарауыл қызы, алғашқы алған бәйбішесінен ұл жоқ, жалғыз қыз болды. Ол - Жамантай ханның шешесі. Онан соңғы қатыны - Қарақалпақ қызы. Онан туған: Уәлі хан, Жәңгір сұлтан, Ғаділ сұлтан, Ешім сұлтан. Сарт қызы қатынынан: Рүстем сұлтан, Шеген сұлтан, Сыдық сұлтан, Бопкір сұлтан, Ғабдолла сұлтан.

Және Қалмақ құмашынан - Шама төре жалғыз.

Жеті ханымнан он сегіз ұл болды. Осының ішінде "Абылай - лап" жауға шапқан - Қасым ұрпағы. Бұхарекең айтпап па еді:

Абылайдың бел баласы, Уәлі ханның бәйбішесінен: Ғаббас (Аббас), Хамза, Ғабидолла(Ғұбайдолла, Абайділла), Бегәлі.

дейтұғын Қамбар Жанақ ақын.

Айғаным деген тоқалынан - Көкшетаудағы Шыңғыс төре. Әділ баласы - Нұралы, онан -Тезек төре. Абылай хан өлген соң, Уәлі хан хан болды, Абайділда хан хан болды. Бұлар тек хан атына зар болды."Қала салмаймын, бағынбаймын деп айтасың" - деп, Абайділда ханды Баянаула деген таудан орыс ұстап алып кетіп, Көкшетауға Уәлі ханның тоқалы Айғаным қала салдырды. Баянаулаға Шоң би қала салдырды. ***

Арқада Абылайдай хан болыпты.

Сол Абылай хан Алатаудағы қырғыз - қалмаққа аттанып бара жатқан жолында өрдегі Қаз дауысты Қазбек бидің елінде бір асқа кез болып, сол аста тұрғанда Шаншар деген елдің жылпоз балалары аңыз қылысыпты. "Анау тұрған ханның басындағы бөркін қағып түсірер ме еді?!" - деп. Сонда Қаз дауысты Қазыбектің еншілесі Мұртаңдайлы Балапан дейтұғын арт жағынан барып, аңдаусызда ханның арт жағында тұрып, шыбықпен басындағы бөркін қағып түсірді дейді. Хан дәнеме демеді, жерге түскен бөркін басына қайта алып кимеді деді: «Қалған бойымен жер - де қала берсін», - деп. Замандардан заман өткенде Қаракесек, Төртуылдың базаршысы Қызылжарға базаршыға барғанда, сол басынан бөркін қағып түсіргенді сөз қылып қозғап, Төртуылдан Ботақан дегенді, Қаракесектен Жанай дегенді байлап алып қалды дейді.

дейтұғын өлеңге қосылған Жанай, соқырт бел баланың әкесі Қаз дауысты Қазыбектің немересі. Ботақан байланғанына ызаланып, долданып, ас-су ішпей, тұтқында жатып өліпті де, Жанай байлаулы отын оттап, суын ішіп жата беріпті. Базаршы келген соң Қаракесек, Төртуыл намыс қылып көтеріліп, Қаз дауысты Қазыбектің бел баласы, жиылысты дейді, Бекболаттың алпыс бестегі күні екен. Едігенің жиырма бестегі күні екен. Сол күнде Бекболаттың қыстауы Жаман Далбада, батырдың бұл соның отырған жер екен. Едіге бидің қыстауы Жақсы Далбада, Қарағайлыбұлақ деген жер екен. Бекболат пен Едіге атқа мініп, бес Мейрамның баласына ат шаптырып, қол жиды дейді. "Абылайды шабамыз?" -деп. Күлік Шобалай баласы Жаңа батыр биге кісі жіберді дейді: "Дәуегей болып жүрсін!" - деп. Жаңа батыр бидің қартайған кезі екен. Өзі жүрмеді дейді. Баласы Жанақты жіберді дейді: - Бекболат пен Едігеге сәлем де, Ханын жаулаған қалмақ оңбаған, Ханын шапқан қара оңбайды деген. Әділі би ұрыс қылмасын, Бітім қылып жарассын. Арашашы бол, -деп,қосты дейді. Бұл хабарды естіп, Керей, Уақ үркіп ішке түсіп кеткен екен. Керейді кеше Тұрлыбек ат арқасына мінген соң, іштен алып шығып, қалың Шұбарға орналастырды. Уақ сол бойымен іште қалды. Мейрам болып атқа мініпті, сонша ауыр қол келді деп естіген соң, Абылай Көкшетаудан қозғалып Жолдыөзекке қарай көшті дейді.

Ауыр қол Абылайдың Көкшетаудағы қоймасын талап, сиырды сойып, туларын қандасып, мәре-сәре болып жатты дейді. бұлар елші жіберелік десіп, ақылдасып, Орманшы Ақсары, Шотананың Шотанасын Абылай ханға елшілікке жіберді дейді. Шотана батыр Абылай ханға барып келіп, Бекболат пен Едігенің алдында отырып сөйледі дейді:

Олжабай батыр:

Ертең таң атқан соң шеру тартып шыққан көп қосын көрінбеді. Бір-екі кісі келе жатыр.

Сонан Қозған Күлеке, Бекшенің Бекшесі мерген атанған кісі екен. Атқан оғын құралайдың көзінен өткізеді екен.

Хан анадайдан мұның бәрін көріп келеді. О л жақтан Абылай хан мен Балта керей Тұрсынбай келеді. Бұл жақтан Бекболат пен Едіге барды. Сәлемдесіп, Абылай сөз бастап көтергенде: "Өзің көтіме қолды салғанда, өзің деп туғанда". Күлік Көтеш ақынның бала күні екен. Билерді сөйлетпей, көлденеңдеп барып өлеңді қоя берді дейді:

деген соң, хан сөзге келмей жарасып, бітім қылып солардың айтқанын айтқанындай қылды дейді.

Сөйтіп хан қарашысымен жарасып, ойнап-күлісіп қайтқан екен. «Абылай аспанға сары бел» атанған жері осы екен. Төртуыл ішінде жүрген Төлеген қожаның өлеңінде бар:

Сондадағы ішінде мен бар ма едім?! – дейді дейді. Мұның мәнісін Шекті байдың алалы жылқысы бір жұтта түк қалмай жұтап қалған. Бұл Немелтай ақын соның немересі екен. Қожа қыстаған жылы бір төрт ауылдың шалдары өз ажалынан өліп, басы жұтаған екен. Немелтай өлеңмен соны айтқанда, қожа соңғы сөзді айтып тоқтатып кетті дейді.

55 мәтін

Күлік баласы Тілеуімбет, мұнан туған - Күнту, мұнан туған - Жанайдар. Бұл Жанайдар -Абылай хан заманында жас бала. Жұрт аузында «Жақсы Жанайдар» атанған. Сол заманадағы Инжарай Шәріп [Бұхар - Е.Қ. еск.] ханы Арқадағы Абылай ханға елші жіберген: - Май қатығын тауып берсін, - деп.

Сонда Абылай хан Күлік Жәнке батыр биге кісі жіберген:

Сонда Жәнке батыр би өзінің сынына келгендіктен, он төрт жасар бала Күнту баласы Жанайдарды жіберген. Сонда Жанайдар Абылай ханға:

Сонда Жанайдар кідірместен жауап қайтарыпты:

Бұл сөзден Абылай хан Бұқар ханы тұз сұратқандығын біліпті. Үш жүздің баласы қазақтан түйе жидырып, қырық би және Жанайдарды атшы қылып қосып беріп, көп тұз тиеп жібереді. Барған қырық биді Бұхар ханы сыйлап күтті. Қайтарар кезі болғанда Бұхар ханы сұрады:

Қырық биі айтты:

Бұхардың ханы сұрады:

Оны шақырып келді.Бұхар ханы айтты:

Бала айтты:

Бұхар ханы:

Бала айтты:

Бұхар ханы сөзіне ырза болғандықтан, қырық биге сыйлағаны жалғыз балаға бергеніне тең болыпты. Баланың «Жақсы Жанайдар» атанған жері бұл. «Таудай талап бергенше, бармақтай бақ бер» - деген осы. Басына бақ қонбағандықтан атағы шықпады. Бұл Жанайдар бір жақтан үйіне келсе, бәйбішесі бір еркек бала тауып, бесікке бөлеп жатыр екен.

Сол баласының аты - Өтеміс. Жәңке батыр өмірінде Жанайдарды үйге отырғызбапты. Үш жүздің ортасында болған бас қосуға жіберіп отырады екен. Қайда барса да, шешендігімен судан қаймақ қалқығандай бола беріпті. Бір жиын топта Қуандықтан шыққан Байдалы би Жанайдардың сөзіне сөз тауып айта алмаған соң, кемітіп:

Бұхар хан[ы] Абылай ханға айтты:

Бұхардың ханы сұрады:

Бала айтты:

Абылай хан заманында орыс жұртынан отыз кісі елшілікке келіп, қыс түсіп кеткен соң, қазақ ішінде қыстап қалып, Малай Жәдігер Қойлыбай бай бір қыс жүз ақ қара бас қой сойып күтіп, қыстан ашықтырмай, тарықтырмай шығарған екен. Ұлығына барған соң, ұлығы:

Сол қыздан екі бала туып, Малтабар, Қосжетер деген осы күнде өсіп-өніп, өз алдына ауыл болыпты. Терісаққан бойында, Тасбекеттен төменірек - Тәки қажының ауылдары. Сол Қойлыбайдан - Тілеуқабыл. Тілеуқабылдан: Әділ, Еділ, Елемес, Жаманқара, Шешенқара. Бұлардың қыздары «Қуыршақ ұзатқанына» ту бие сойып, той қылған екен. Боз биені бірыңғай саудырып:

Бұланбайдың бәйбіше қатынының балалары: Байзақ, Жанзаққа ұзатылып еді дейді.

Қойлыбай, Шағырайдың Қойлыбайының баласы. Әкесі Қойлыбай бай болған күнінде ақ патшадан отыз орыс Абылай ханға елшілікке келген. Қар жауып, қыс түсіп кеткен соң:

Ақ патшаға барған соң:

Сол қыздан екі бала туып, бірінің аты - Малтабар, бірінің аты - Қосжетер. Осы екі баланың тұқымы осы күнде өсіп-өніп, өз алдына ел-жұрт болыпты: «Орыс ауылы» деседі. «Орыс ауылы» атанғандық мән-жайы - осы. Терісаққан бойында, Тасбекеттен төменірек -Тәки қажының ауылдары. Тілеуқабыл [Қойлыбайұлы - Е.Ж.] мырзаның өзінің белінен бес бала: Әділ, Еділ, Елемес, Жаманқара, Шешенқара.

Өзі тоқсан үшінде өлген, алпыс келіні «Атамдаған». Бұл күнгі Тілеуқабыл тұқымының көбі: қалмақ, сарт, қырғыз, шүршіт, анық қазағы аз. Тілеуқабыл мырзаның өз кіндігінен байлық қашқан. Себебі Жаманқара, Шешенқараның қыздары «қуыршақ» ұзатқанына ту бие сойып, той қылған екен. Ақ патшадан келген алтынды қағаздарды турап-турап «қуыршаққа» киім қылған екен. Аппақ шаңқан боз биені бірыңғай саудырып: «Етіміз ақ болсын!» - деп, боз биенің сүтіне шомылады екен. Сол қыздар - Ақиіс, Қалқаман Бұланбай байдың бәйбішесінің балалары: Байзақ, Жанзаққа ұзатылып еді дейді. Ол Бұланбайдың байлығы өлеңге қосылған:

Бұрынғы заманның байлары қыздарына шиқұтыныдан дам - бал кигізеді екен. Жаугершілік болып: «Еріксіз жұмыстаймын» - деген жанның түсе қалса, дамбал сыртынан жұмыстамақшы болса кедергі болуға әбден сенімді бұйым болғандығы сондай. «Бұланбайдай, // Бұланбайдың жылқысы қара жардай» - деп, ауызға ілінген жылқы Ерейменнің сыртындағы Қарағайлы шоқыға келіп, қаны-жыны сонда қалып, тағалы торы қайтып бармай[ды екен]. Тілеуқабыл мырзаның немере, шөбере қыздары Бұланбайдай байға келін болып түскен келіншектер кемпір болған күнінде арқасына қап салып, қайыршы болғандығын жұрт көзі көріпті. Екі дәулетке бірдей кесірі тиіпті. Жаслықтағы ересен біткен дәулетке ерсі жұмыс қылғандығын естіп, білгендер:

Дүниенің басы-анау, аяғы - мынау.

Күлік Байғана мырзалығын Күлік шежіресінде сөйлеп өттік. Қанжығалы Төлеген мырза ас-жиынға алты атанға қымыз артып барады екен. Жазғытұры таудан көшерде қыстауына қырық сан қалдырып кетеді екен. Мырзалығын сынамақ үшін көш-жөнекей кез болып қалған қонақтарға көшін тоқтатып, биесін байлатып, тайлақ сойып, биесінің сүтіне ет асып береді екен. Қаракесек Баймұрын мырза, Ақбура Қарқынбай мырза, Қаржас Мырзағұл баласы - Тәти мырза. Бұл айтылған мырзалардың қылған істері - бәрі жат, бөтен жұмыс. Өз тұсымыздағы адамзаттың құлақ есіткенде, мырзасы Тобықты Құнанбай болды.Ол кісінің мырзалығын бір рысале (ірсәле) қылып сөйледік. Қожа, молда, дуагөйге мырзалық қылған да Шорманұғлы Мұса болды. Құдай үшін, Құдай жолына, Құдайды өзінен артық ұстап, мырзалық қылған - Қоңырқұлжа төре немересі, Бикелі баласы Жәңгір болды, - бұлардың бәрінікі - мақтан емес, ақтан! Ақтан үшін емес, мақтан үшін мырзалық қылған әр жерде бар шығар. Олардікі орыстың оразасы сықылды. Өзім ат арқасына мініп, үш жүздің баласын көріп жүргелі Күлік Әкімбек Алда - бек баласындай, Қаракесек ішінде, түбі-тегі қожа Құрбан қожа Жүсіп (Иосиф) қожа баласындай, - осы екеуіндей сахиды бала жасымнан бұл күнгеше көргенім жоқ.

59 мәтін

Бір батыр қырғызға барыпты, әкесінің Мандық деген батырдың [1] кегін алуға. Батырдың қатыны өлерін біліп: «Барма!» - дейді, жылайды. Батыр қатынының тілін алмайды. Сонда қатыны айтты:

Қатынының тіліне болмады, он бес құрдас жігітпенен Қырғыздың еліне жөнелді. Қырғыздың еліне келді, келді де, жылқыға тиді. Зырылдауық [6] тартты, жылқыны қуып алды. Батыр:

Барды батыр, сексен күзетші жасанып тұрған тосқауылшысы бар екен [8], он бес жігітке қайтып келді: «Жұрт бейғам екен, тосқауылшысы жоқ екен!» - дейді. Он бес жігітпен жылқыны қуып жөнеле берді. Жасанып, аңдып тұрған сексен кісі бірдей ат қойды. Он бес жігітке жылқыны қуғызып, қоя беріп, сексен кісімен жалғыз өзі айналыс қылды. Сексен кісінің бәрін түсірді, шаршады [9]. Күн шыққанда, сауыттың түймелерін ағытып, желпіп тұрды. Сонан соң алыстан бес жолаушы жайына кетіп бара жатқан көрінді. Омырауының түймесін салмастан, батыр сол жолаушының атын алып қайтуға қызығып шапты [10]. Төртеуін өлтірді, бес кісінің біреуі қалды. Бес кісінің қалған біреуі айтты:

Батыр оның сөзін тыңдамады, барды да, шанышты найзамен көк желкеден, ол жігіт батырды жалаңаш өндіршектен шанышты. Найза шанышқан жерден суырылмады. Темірге тақалған жерден қарағай омырылып, темір өндіршекте қалды. Барды, әлгі кісіні тағы да өлтірді. Найзаның темірін суыра алмаған бойымен он бес жігітке қайтты. Он бес жігіттер өндіршектегі найзаны көріп, қорқып қашты. Батыр олардың қашқанын көріп, артынан қуып келді. Қуып келіп бұ он бес жігітті шақырып айтты:

Сонан соң батыр өлді, он бес жігіт қайтты жеріне. Сонан елдеріне келгенде, батырдың қатыны алдынан шығып, он жігітті көріп айтқаны:

Шанышқылы Бердіқожа батырды бір дұшпаны өлтірейін деп жатқанда, айтты дейді:

Сол айтқанындай, екіден кіші баласы ер жеткен соң, Бердіқожаны өлтірген екі ағайынды: біреуін Қаратал, Қоянды деген жерде өлтіріпті, бірін Бұхарай Шәріптей шаһарға қашып барған жерінде соңынан қалмай қуып барып өлтіріпті. Онан соң кеше көзіміз көрген кісіде Тәнті мырзаны бір началһниктің зұлыма шаққандығыменен екі жыл жарымға бір жаз Уискийге жер аударып арестан (рситан) киімін киіп, кетіп бара жатқанда, артынан екі бекет жерден Рахмет Алдабеков қуып барып амандасып тұрғанда, Тәнті мырза айтты дейді:

деген екен. Сол айтқандай, тілеулесім де жоқ еді, туысқаным да жоқ еді. Сол екеуін жоқ қылған Құдай емес еді, өзім едім. Тілеулесім жоқтығы - жан ашып, тілеулес болатұғын өзімнен шыққан дуагөймен қас болып едім де, туысқаным жоқтығы - жақсы ат алу үшін өз ағайыным - Орманшы баласын ренжітіп ұстап едім. Сол мінезімнен таптым. Онан басқа ешкімнен де көрмеймін! - деген екен. Қанша айтқанмен: «Құс қанатымен ұшады, құйрығымен қонады», «Бір биеде екі емшек: бірінен соң бірінің сүті жоқ.» «Бір түйеде екі өркеш, бірінен соң бірінің күші жоқ.» Жалғыз жүріп болғандық дәнемеге тұрмаса керек. Қазақ мақалында да бар: «Құлан қағынан жерісе, қаңғырып жүріп шөлде өлер. Жігіт елінен жерісе, тірі жүріп-ақ, күнде өлер!»

61 мәтін

Абылай хан заманында Шанышқылы Бердіқожа батырды жерге таласып, кектесіп жүріп, руы аздығынан өштескен дұшпан, өсіп - өнген ру туғаны, көптігінен ұстап алып өлтірейін деп жатқан екен:

Сол айтқаны айтқандай болып, екіден кіші, үшінші баласы ер жетіп, ат арқасына мінген соң, әкесін өлтірген екі ағайынды неме екен, сол екеуінің бірін Қаратал Қояндыда өлтіріп, бірі қашып: «Бұл Арқада болсам, мені тірі қоймас» - деп, Бұхар кеткен екен. Соны қоймай қуып барып, сол Бұхарда жүрген жерінде өлтіріпті. Бердіқожаны жоқтаған жоқтауында айтылған екен: Мінгені Бердіекемнің қара алаяқ, Жау, шіркін, кескілепті-ау (кіселепті-ау) аямай-ақ. Бердіқожа батыр балаларын сынағанда, былайша сынайды екен. Үйелмелі-сүйелмелі үш баласы болыпты, бір-бірімен те - телес туған.

Бір пышақты сабын жерге тіреп, ұшын жоғары қаратып, балаларына:

Үлкен екі баласы домалап келуін келіп, дәл пышаққа жақын келгенде, тайқып-жалтарып аунайды екен. Екіден соңғысы пышақпен жұмысы жоқ, жалтармай-бұлтармай аунайды екен. Пышақты өзі жалтартады екен. Өзін жау өлтірерін білген соң, жолдасына айтқан екен: - Жау жерінде қалдым ғой, менің сүйегімді алып кете алмассыңдар, бір бармағымды кесіп алып, маңайлас жерлеріңе көм де, соған там салып, «Бердіқожа тамы» атандырыңдар. Мені есіне алғандар дұға қылып өтер, - деп. Дағанделі өзенінің жағасына там салыпты, шошақ мола күні бұл күнгіше құламай тұр деседі. Дағанделі өзені Қарқаралыға қараған елдің шетінде, Көкшетау, Дуана тауларынан көрініп тұрады. Жүргіншінің қара жолының үстінде, Жетісу барғандар: «Қозы Көрпеш-Баян тамын көрдік, Шанышқылы: Бердіқожа тамын көрдік», - деседі. Тауыңның Арқар деген аты - Құлжа, Жігіттер, атқа түйе тегін олжа Хан Абылай аттанады дегенді естіп, Келіпті Шанышқылыдан Бердіқожа! - деген батыр осы!..

62 мәтін

Абылай хан жиырма жасында хан сайланып, ханлығына орыс патшасы қол қойып, қытай патшасы өзінің Ежен атын беріп, қырық сегіз жыл Көкшетауда табаны таймай, бағы қайтпай хан болып тұрып, алпыс сегіз жасында, жұма күн, Арыс деген өзеннің бойында, сарттың қорғанында қаза тауып, сол қорған "Хан қорғаны" аталып қалды. Сүйегін Хазірет Сұлтан әулиенің күмбезіне ап келіп қойған, үстінде жазулы тасы бар: "Ат жаманы жорға болады. Адам жаманы молда болады".

63 мәтін

Біздің қазақта қожа деген бар. «Бұл қожа дегенің кім?» - деп сұрасақ: «Пайғамбар әулеті» - дейді. Қылып жүрген ісіне қарасаң, қара қазақтан 10 аз сан ғой, 100 есе, 1000 есе жаман. Қой, пайғамбар әулеті мұндай болмас, мынаның затында, түбі-тегінде бір шатақ бар шығар деп, ақың бардай іздер деп, қағыстырып сұрастыра келсең, түпсіз-тексіз әлденеме болып шықты. Осы күнгі Жебірей, баяғы замандағы Жақып, Жүсіптің үрім - бұтағы оны танытып тұр, өздерінің аты және тұтқан жолы танытып тұр. Ертіс өзенінің бойында қожалар бар. «Кімнің ұрпағысың?» - деушіге: «Омар, Оспан тұқымымыз» - дейді. Біздің қазақ оны баяғы пайғамбар 4 жар болған Омар, Оспан тұқымы екен деп, ол береді. «Сұрай-сұрай Мекке барасың» дегендей сұрай-сұрай келсек, ол Омар, Оспан емес. Қазақ орысқа қарап, бағынғаннан кейін пайда болған Омар, Оспан екен. Біреу естек дейді, біреу орыс дейді, жалғыз басты жігіт Тоғай бойына келіп, қыпшақ ішіне үйір-шүйір болыпты. Қанша үйір боламын дегенмен туысқан-туған болып кету қиын ғой. Жалғызсырап алақтап жүріп, жаяу сал тартып келгендердің ішінен маған әне бұл бауыр -туысқан болайық деп бір жігітті алып қалып, оған Оспан деп ат қойып, екеуі елден аулақ оңаша жатып, Омар ұрлыққа кетеді де, Оспан салықта қалады. Омар ұзаңқырап жүріп кетіп, кешігіріңкіреп келген соң, аштыққа шыдамай, бір жаққа қаңғып кетеді ғой деп келсе, салықта жатыр екен. Ешқайда кеткен жоқ екен.

Табылған тамақты зерттесе, суға кетіп өліп, қайраңдап қалған адам аты екен. Соны ненің аты екенін таныған да жоқ екен. Сонан соң, ұрсып, қойдырып: «Бұл өзіңдей кісінің аты суға кетіп өлген», - деп, танытыпты. Сол күнде Қыпшақ Ертісбай, Есілбайдың Ертісбайы Омардың қияфатын ұнатып: «Сен бұлай жүрме, маған серік бол, сені мен қожа деп жолдас қылайын, атыңды Омар қожа дегізейін», - деп, ауылына шақырып алып. Барып, қатын алып беріп, мал малдандырып, жан жандандырыпты. Ертісбай өзі 7 ағайынды екен, 2000 жылқылы бай екен, жігіт - желеңі сай екен. Жетеу болған соң ақ жеті лайт болуы дайын тұрған. Ішіндегі көкжал көк шолағы Ертісбай екен. Өзіне кісі қаны қой қанынан оңай болса керек: «92 кісінің қанын осы қолыммен ұрттадым. Жүзге сегіз-ақ жетпей қалды», - деп отырады екен деседі. Билікті, жарлықты Омар қожаға беріп: «Жарықтық ата пірдің нағыз әулеті ғой», - деп, Ертісбай айтып отырған соң, жұрт қатықтай қатып, сүттей ұйып, таудай қақиып тұра қалады екен. Ол замандарда қытай мен орыстың шекарасы Тұзқала екен. 60 солдат, ішінде жасауылы бар, Тұзқалаға тұру үшін бара жатқан. Ертісбайға қонақ болыпты. Ақ падшаға берген сыйымыз иа фатам деп тобынан таңдап, 60 қара көк ат сыйлапты да, жасауылдың өзіне 2 қара көк сыйлапты. Сонан жасауыл ақ падшаға қазақта да осындай шын ықыласымен бағынған жан болады екен деп мақтап жазу жіберіпті. «Шаққан өлтіреді, мақтаған жеткізеді» деген бар ғой. «Не қалайды екен, қалауын айтсын», - дегенде, бір шеті Ертіс суы, бір шеті Көкөгіз жабысқан, бір шеті Шот деген қалаға шейін жер олжа етіп алыпты да, Ертісбайға ит терісіне жазылған бір қағаз, 12 үйдің сыбағасы деп, мұның ішінде Омар, Оспан бар. Осының бәрін патша болып тауып беріп қылдырып жүрген Омар қожа екен. Ертісбай жігіт аттандырады екен де, ол жігіттері жылқыны түп көтере айдап келіп, Ертістің бір түбегіне кіргізіп жібереді екен. Сонан соң Омар қожаға хабар береді екен. «Жұлдыз жиі, бұлт қалың атқа мінбесеңіз болмас», - деп. Басқа жан не айтып, не қойғанын сезбейді де, білмейді. Омар қожа барып сегіз сыбағаға бөліп, жеті баласына жетеуін, ішіндегі көзге түсер фұлды - құндысын қожа қаласа, көне береді. Ертісбай сыртына шығармайды, ішінде өзіме-өзім қылдым-ау дейді екен. Және жерге қожа еркіндеу, өктемдеу, бәрінің есебін тапқан. «Өзім мен болмасам саған мұндай өтер білім қайда дегендейін» қылып жүреді екен. «Әй, бәрекелді-ай, қап атыңнан», - деп жүргенде, қыпшақтың бір қадірлі Омар қожаның тілі тиді дейді. Қыпшақ болып тарпа бас салуға Ертісбайдың ажарына қарады да, қыпшақ болып Ертісбайға кісі жіберді дейді: «Ойбас ұранды қыпшақтың Шомақтан қаларымыз жоқ. Ертісбай қожасын бүйтіп қожаңдатпасын, не бізбен болсын, не естектімен болсын», - деген соң, Ертісбай: «Қожам жайын өзім табайын, - деп, - мен жаман болсам да, жақсы болсам да, қыпшақтан тудым ғой, қыпшақ қайда болса, сондамын», - деп қайырып жіберіпті. Дәл сол күнде Омар қожаның Лата, Жұмагүл, Қарман деген 3 баласы бар екен де, үшеуі бірдей қорасаннан жалф ете түсіп ауырып жатыр екен. «Жұлдыз жиі, бұл қалың» деуші келді. Омар қожа асығып-үсігіп, ат ерттете бастады. Қатыны: «Бармаңыз жұлдызы да құрысын, бұлты да құрысын. Мен бір жаман түс көріп, шошып ояндым. Не өзіңе, не мына 3 балаға қатер көрінді», - деп, тоқтатқан екен. Тоқтауын тоқтаса да, отыра алмапты: «Түс деген түлкінің боғы» деген. Осы ит не былшылдайды», - деп ат - тана жөнеліпті. Қатыны ойбайлап неше қабат шақырып алып, аттан түсіріпті. «Қойшы, бүгін нағылсам да мен үйде отыра алмадым», - деп жөнеліп беріпті. Сөйтсе, көзін жоғалтуға шақырған екен. Отырған жерінде кофаның бетіндей жабыла түсіпті. Бірін олай лақтырып, бірін бұлай лақтырып, қырау құрлы көрмей бәрін жеңуге айналыпты. Сөйтсе, Ертісбай өзі талдың ішінде бұғып тұр екен, аналардан күші асып бара жатқанын көріп, тұра ұмтылып шыға келгенде: «Досым, сенен болған қылық екен ғой, енді болмас, болмас», - деп сылқ етіп құлай кетіпті. Бұрынғы заманның әдеті кісі өлтірсе, қанын ұрттамай қоймайды екен. Егер қанын ұрттамаса, есалаң ауру, қорқақ болып кетеді екен. Қанын ұрттаса дәнеме көрмеген, білмеген кісі - дей орнықты болып жүре береді екен. Омар зым-зия жоғалып, балалар аман-есен жазылып, бір Жұмагүл деген баласы пысық, қайраттылау болып көрінген соң осы жай жатпас деп, өтірік жала қиянатпен каторге жіберіпті. Ол барған жерінде тіленіп солдат болып, офисерлік оқуға кіріп, көп кідірмей 500 солдатқа офисер болып, зергер Тұзқалаға жол күзету үшін келіп тұрып алыпты. Қыпшақ болып бас қосып, аяғына барып жығылып, ұшы-қиыры жоқ дүниені аямай төгіп: «Алдыңа келсе, атаңның құнын кеш», - дегенді айтып, қызметтен шығарып алыпты. Латадан Шоқыбай туып, өз заманында Керекудің көп алыпсатарының бірі болып жүргенінде, қырдан келген бір қалашының барлық тері-терсегін, шекпен, киіз, алаша, ол-пұлын алып, ылғи пұрансоздың [француздың -Е.Қ.] қағазын уыс-уыс қылып берген екен де, ол байғұс көп ақшаға саттым деп мәз болып, қала берген екен. Ертең дүкенге келіп, керек-жарағын кездетіп, ақша беруге келгенде, сонда біліпті кімге сатқанын. Ол ақшаны кім бергенін атын да білмейді, түсін де танымайды. Ертең базарға жиналған жаннан құр сұрау салып жүрді де, сатқан ізтес ебетейсіз көп болса керек. Сонда білгені сол болыпты: «Менікін ол алып, оның бергенін мен алып, әпкел қолыңды мә береке деп қол соғысып қалғанда бір саусағы бүкір екен, алақанға кіріп кете жаздап еді», - деген соң білген. Біреу: « Бұл Лата баласы Шоқыбас екен», - деп. Сонан барып барып шыққан екен де, анау жұрт алдында аласы сыйын түгел алған екен. «Бір әкеде инім бар еді менің?» -деп. Сол сөз көптің аузында мәтел болып қалыпты. Сол Шоқыбастың баласы Бижан. Омар қожаның бір Дайыр деген немересі Керекуге келіп, 5 арба үн сатып қайтып бара жатқан бір мұжықты, қасында бір жас баласы бар екен, -екеуін бірдей өлтіріп. Сарыөзек деген жерде әкесін өлтіріп жатқанда, Күзенбай деген жолдасы баланы ұстап отыра қалғанда баланың шыңғырып жылаған даусының ащылығынан Күзенбайдың құлағы тарс бітіп саңырау болып қалып, өмір бойы жазыл -май кетіпті. «Бір пәуеске, оған 5 арбаны қосып, бар сайманды өртеп жіберіп, қалтадағы ақша мен 7 атты Дайыр олжа қылды да, мен екі құлақтан айрылып, есалаң болып қалдым. Алған ол - жам сол», - деп. Сол Күзенбайдың былшылдап көрінгенге сөйлеп жүргендігінен қалған сөз. Соны жазғаным Бәсентиіннің қожасының шежіресі сұрай - сұрай келсең, анық пайғамбар әулеті болып сарт ете түседі екен. Бұл сөзбен қоса қыпшақ Ертісбай, Есілбайды сөйлеген едік. Ертісбай атына алған жерден айрылып қалыпты. Бір орыс есебін тауып, ол қағазды алып, қайырып бермей кетіпті. Есілбай атына жазылған жер өздерінде қалыпты. Сондағы қағаздағы аты бар үйлердің ортақпыз деседі. Құдайдың бұ да бір шеберлігі. Сол Ертісбайдың немересі Мұстафа баласы Тоғай бойының бір деген кісісі болып, жұрт аузына ілініп тұр.

64 мәтін

Шу ауданы Қырғызстанмен шектес, Жетісу орталығы Алматыдан 250 шақырым. Шу ауданында 17 ауыл қазақ, 11 поселке орыс бар, - барлығы 7 болыс ел, халқы 72 мың. Базарлары - Піспек (Пішпек), Тоқпақ. Шу - өзеннің аты, Алатаудың теріскейінен, Ыстықкөлдің күнбатыс жағындағы Алатаудан басталады. Әуелі күншығыс терістікке қарай ағып, Ыстықкөлге төніп келіп, жалт беріп, күнбатысқа қарай бұрылады. Ұзындығы мың шақырымнан асады, көлденеңі - он бес сажин (сатин, сашин), алпыс сажыны (сазин) бар жерлері бар. Нарын уезінен (үйезінен) басталып, Піспек уезін жарып өтіп кеткеннен кейін, Әулиеата, Түркістан, Ақмешіт үйезінің жерлерін аралайды. Қарқаралы, Ақмола, Атбасар үйезінің елдері де пайдаланады. Аяғы - Саумалкөл, Телікөл таталардан (табалардан) өтіп, Сарысудың аяғымен астасып, «су аяғы - құрдым» болады. Өне бойын ар қамыс. Іші толған жолбарыс болады. Бетпақ даласы мен Шу өзенінің аралығындағы құмды «Мойынқұм» дейді. Жоғарғы Алатау жағындағысын «Құрманқұмы» деп атайды. Теріс - өзен аты, Шатқал - өзен аты. Хантәңірінің биіктігі - бес жарым шақырым. Хантәңірі, Теріскей Алатау, Ақшырақ, Көкжал тауы, Күнгей Алатау, Іле тауы, Жоңғар тауы, Шу таулары, Ескендір тауы, Талас тауы, Шатқал тауы, Піскем тауы, Өгем [Үгем] тауы, Ферғана тауы, Петр Великий тауы, Даруаз тауы, Баниш тауы, Раушан (рушан) тауы, Шоғнан тауы, Памир тауы, Алай тауы, Түркістаншыны тауы, Нұра тауы, Іле тауы, Зарапшан тауы, Хасаркулап тауы. Шатқал - өзен аты. Бұл өзеннің бойындағы тауларды Шатқал таулары дейді. Піскем де -өзен, Өгем де - өзен: бұлардың бойындағы тауларды: Піскем тауы, Өгем тауы дейді. Көксу - өзен. Осы үш өзеннің түйіскен жерін «Шарбақ» дейді, үшеуі құйған соң: «Шыршық» атанады. Шыршықтың Қожакент басы болады да, аяғына шейін там үй салып, «Тоқсан мың үйлі Қыбырай Дүрмен» атанған екен. Бұрынғы патшалар Шыршықтан арық ағызып, арықтары - өзен. Осы күнгі Ташкен шаһары жеті арықтың бойында. Еккен ағашы көптігінен үйлері көрінбегендіктен, «Үй қара ағаш Ташкен» аталған. Первый Александрдың інісі Константин басын Шыршықтан шығарып, аяғын Сырдарияға жеткізіп, «Жетіарықтан» қалған шөл жерлерді абад қылып, «Князь арығы» деген атағын қалдырған. Мәшһүрдің Ыдырыс пайғамбарды өлең қылып сөйлегенде: «Князьдің қылған абад бақ ағашын», - дейтұғыны - сол. Бұл жалғыз бұл емес, талай шөлді сондай қылып, абад қылып, Құдай рақмет қылсын - Константинге, оны айтқан Мәшһүрге! 1825-інші жылы, 19-ыншы ноябрьде Бірінші Николайдың ағасы Бірінші Александр өлді. Орнына бұрыннан келе жатқан заң - әдет жолымен Александрға тетелес інісі Константин таққа мінбек еді. Бұл қатынды патша салты бойынша ақсүйектен алмай, мұжық қызын алған болғандықтан, орыс жұртының бірсыпырасы: «Патшам» - деп, Константинге, бірсыпырасы оған тете інісі Николайға жан берді. Константинге жақтасқандар қырғын тауып, жеңілді. Сол күндері 14-інші декабрьде болғаннан «Бұзылғандар» деп, «декабрист» атады. Константинді, оған жақтасқандардың басты-бастысын жер аударып: «Еуропада тұрмасын!» - деп, Орта Азияға бұйырып, Ташкен жаққа жіберді. Ол күнде Ташкен - Қоқан хандарына қарап тұрған күндері. Мұжық қызын алғандығы беті - не шіркеудей болып, таққа отыра алмай қалғандық күнәсына капарат төлеп құтылу үшін, қай жерде шөл болса, Сырдариядан су ағызып, егін-жай, бау ағаш - жалғанның ұшбағындай қылды. Бұл күнде ол суларды «Князь арығы» дейді.

65 мәтін

[65.1 мәтін XVІІІ -XІX ғғ. Бұхар хандары] Олардың бұл Россияға табиғ (тәбі) болған уақыттағы ханлары хан тұқымынан емес, қара сүйектен. Бұхар ханларының әуелі Данияр би [Мұхаммед Даниал би Аталық (1759 -1785) -Е.Қ.] Ақмаңғыт, Тоқмаңғыт -Шарсыбыздан [ Шахри Сябз қаласы - Е.Қ.] көтеріліп келіп, Әбілфейіз ханды (Әбілғазы ханды) шаһид қылып, кім көрінген бір билеп, ақырында Данияр биді таққа отырғызып, би атымен билеген. Бұл кісі жуас, «қой аузынан шөп алмайтұғынның» өзі екен. Мұның заманында түрікмендер келіп, Хазірет Имам дарбазасының аузындағы мазарстанда жайылып жүрген қасапшыларының қойын талап кетеді екен. Сонда қасапшылар келіп, Данияр биге ғарыз қылады екен:

Бір жыл[ы] қозапаяның шығысы кем болып, онан алатұғын салығы аз болыпты. Сонда салық салып, зекет жинаушылардан:

Осы біліміменен-ақ, жұрт қолына алып, таққа отырған соң, тақтың қасиетімен неше жыл Бұхарды билеп тұрыпты. Баласының аты Шаһмұрат екен. Қазақша Самұрат деп шақырады екен. Онан басқа балалары толып жатыр. Толып жатқанмен, аты шықпағанды қағазға жазғанмен, жер алдырғаннан басқа, түсер дәнеме жоқ. Бір күн[і] Данияр бидің алдына екі даугер келіп, дауын айтыпты. Би әбден тыңдап болған соң:

Сонда бәйбішесі:

Сонда Данияр би айтыпты:

«Бұхар жұрты бұзылды» деп атаққа шыққаны осы кісінің заманында екен. Бұл Данияр би жуас болған соң, ғымалдар, қазылар, мүфтилер, зекетшілер өз еркімен іс қылып: «Данияр би сөйтіп жатыр, Данияр би бүйтіп жатыр!» - деп, халықты қанап ала берген екен. «Ойма тазға он теңге, қырма тазға қырық теңге, сал к...ңді керсенге! Сыйса да бер бес теңге, сыймаса да бер бес теңге!» - деп айтылған сөз - сол замандағы Бұхардың салық салатұғын салығы, салықшыларының сөзі екен. Атын атап, атап айтып тұр ғой. Бере берсеңдер, -десіп, қара бұқараны солайша қанайды екен. Сол замандарда сарттың ханы, биі, ишан, патшалары мергендерімен құс атуға шығып, бірнеше түрлі құстарды атып, бір жерге үйіп:

Наша тартып, зоқ қылысып отырған қулар:

Сонда қазақ былайша бөліпті:

Патша:

Самұрат [Шах Мұрат (1785 -1800) - Е.Қ.] ер жеткен соң, атасынан:

Қазыларының қарнын жарып, мүфтилердің көзін тесіп, бір жылдың ішінде Бұхарды бір түрлі күйге салып, «атын атап ала берсін» дегенді қалдырыпты. Мешіт, медреселерді жаңғыртып, түзеттіріп, дін ісін көтеріп, өзі ишан жиып, Алланың мүриді, Шығыр Халифаға қол беріп, әулиелер қатарына қосылып, «Шаһмұрат ғұлама» атанды. Қыпшақ Оташы деген рудан Мианкаллығы [Мианкал жер аты - Е.Қ.] Аллажар сопы. Ол зат Шәриф. һәм бұл кісінің заманында ишан жиып, Аллаға мүрид болып, төрт кітап таснап (тасниф) қылды. Шайхы, молда, хазіретлері һәм ишан жиып, Алладан халифа болып шығып, үлкен зор ұлық, әулие болып, осы күнде Шайхы, молда жиып, Аллазығыр халифа Шаһмүрат ғұлама бәрі бір жайда үлүг зиаретке болды. Бұхарай - Шәрифте мизам шәриф айында сенбі күні Бұхар халқының тайлы-таяғына шейін қалмай, таң намазын сол зиареткеде ада қылып, уағаздар, уағыз айтады. Шаһмұрат олардан соң Әмір Қайдар [Әмір Хайдар (18001826) - Е.Қ.]болды. Қазақ: «Мінайдар патша» - деп сөйлейді. Бұл кісі де ғұлама досыт, ғылым ахуалын көтеріп, дін ісіне рух беріп тұрды. Әмір Қайдардан соң, Мирзаралла Батырхан [ Әмір Саиид Насраллах хан (1827 -1860) -Е.Қ.] хан болды. Хан аты осы кісіге қойылды. Онан бұрынғылары би атымен билеп тұрды. Араларында атағы шықпай, бір жыл, жарым жыл болғандары бар. Атын ешкім білмейтұғын болған соң, сөйлеп те керегі аз. Бұл Батырхан «Батырхан десе, батыр хан» дегендей болды. Бұл кісінің ханымынан ұл болмады, не тапса, қыз таба берді. Өзі бір жұртқа аттанарында ханымға айтты дейді:

Хан кеткен соң, ханым бір түнде босанды, қыз тапты дейді. Ханымның анасы тірі екен, анасын алдырып:

Сөйтсе, түбі қазақ: Арғын бір қасапшының қатыны ұл тапқан екен. «Ханның ханымы сұратты» - деген соң, қызды алуға бата алмады, қорықты, ұлын беріп жіберді дейді. Қызды ханымның анасы алып, асырады дейді. Бала талпынып, отыруға жараған шақта Батырхан үйге келгенде:

Атын Мұзафар қойып, бала қылып асырап, өсірсе де, маңына көп жолатпай:

*** [65.2 мәтін XVІІІ -XІX ғғ. Қоқан хандары] Қоқанда әуел хан атанған Шаһрух ибн Ашур ибн Шаһрух хан мың бір жүз жиырма бірде (1121) тахта кешіп, кәміл он екі жыл патшалық қылып, жылусының он үшінші сенбісі опат. Ғабдалрахимбек, Ғабдалкеримбек, Шадыбек намынде үш ұлы қалып, ағасы Мысындене Ғабдалрахимбек жылысы айлады. Бұ - дағы он екі жыл хандық қылып, 1136-ыншы жылы опат айдап, біреуі - Ғабдалкерим тақты кешті. Он сегізіне хандық қылып, 1163-інші опат. Ұлы Ғабдырахман атасы және отырды. Ендігісі мыж-тыж: бірін-бірі түсіріп, бірін-бірі өлтіріп, тоғыз айдан соң мұны түсіріп, орнына біреу оны түсіріп, және біреу мұнымен он екі жыл өтіп, 1188 - де Ғабдалкерим ұлы Ғабдалрахман баласы Нарбота ханды тақта жылұс айылды. Отыз алты жыл хүкмет қылып, 1213 – де опат. Ферғана хандарында боз атты ұзақ тұрмыс жоқты. *** Түбі тегі кім екені белгісіз, бір ағаш басынан тауып алған, алтынды жабдығы бар, бесіктегі бала, сол өсіп, жұрт алып, хан болып таққа отырып, соның үрім-бұтағы Қоқан жұртына хан болған. Бұрынғы хандарының не қылып, не қойғанын мәңгі бақи барша білімінің иесі жаратқан Құдай өзі біледі. Біз кеше ата-бабаларымызбен замандас болған хандарының не қылған ісін көзбенен көрген жандардан естуімізбен біраз сөйлейік. Ғалымхан, Ғұмырхан, Шерәлі хан. Олардан соң Мәделі хан [Маадил хан -Е.Қ.] таққа отырып, Ферғана заманын билеп тұрғанда, қылатұғын ісі Қоқанда жаллапларды жидырып, бір үйге қамап, енеден жаңа туғандай жалаңаштап. Шерғалы хан [Шир Али хан -Е.Қ.] 1221 - де Қырғыз, Қыпшақтың қазақтары алдында шаһадат дәрежесі болды. Бес ұлы қалды: Сарымсақ бек, Сұлтан Мұрат, Хұдйар хан, Молда хан, Сопыбек, - бұл екеуі бір қатыннан. Қатындарының әр екісі Қырғыз қызы еді. Нарбота хандан Ғалымхан, Ғұмархан [Омар хан -Е.Қ.] о бір қатындан Рыстымбек, Қажыбек. Намында бір-біреуі қалмыш дүр шермен - де ойнатқан екен. Оның ішіне еркектен екі ойыншыны кіргізіп, олардың көзін тарттырып қойған екен. һәмма ишандарды жидырып, бір хауызының үстіне бір ағаш тастап:

Қазақша переводы - ғаскерше қызметіне алыныпты. Нарбота ханнан кейін әуелі - Ғалым хан болады. Ол мейлінше залым хан болады. Онан кейін Ғұмар хан болады. Бұл ғаділ [«әділ билеуші» мағынасында -Е.Қ.] хан болады. Ғұмар хан өлген соң, баласы Мәделі хан болады. Түркістанға келіп, Әшірмүхаммед ахонның екі ұлын «ақ үйлі» қылып алып кеткен екен. Әшірмүхаммед ахон Бұхарадан келіп, махзұмларды Мәделі алып кеткенін естіп, артынан барғанда, Мәделі хан:

Мәделі хан бұл сөзіне қайыл болып:

Сонан көп адамдар бұл кісіге бығит қылып, Қоқан жұртына мәшһүр болып қайтқан екен. Мұның соңында Әшірмұхаммед ахон Бұхараға қайта барғанда, Бұхара ғалымдары хасадлік (қастық) қылып, әмір Бұхараға арыз (ғарза) беріпті:

Оның себебі бұл кісі қозының мәйегінің халаллығына пәтуа берген екен. Әмір Бұхара әмірі Нәсіралдин Баһадүр хан бұл кісіні алдырып:

Сол кітапты алдырып келсе, «Бисмилла!» - деп, бетін ашқан жерінен: «Ланғыныхта зашырбыт сынхыла!» - деген мәселе шыға келіпті:

Сол бізрік Түркістанда шыңқал мазларда мүбһем болып жатыпты. Бұ дүние сондай бір би опа дүние екен де, бал ал ары кінна махзұм кішік фыхзомне Қыпшақ заманында Имамберді деген өлтірткен екен. Артынан көп кешікпей, қыпшақ Фұтрете табиб Имамбердіні таяқ астында өлтіріп, өзі фейіс екен. Мәделі хан өзінің өгей анасы Ғұмар ханның кішік ханымы Аптапайымға ғашық болып:

Бұл Мәделі ханның дәуірі жүріп кеткен соң, Ширалы хан Қырғызға қашып шығып кетіп, қырғыздан қыз алып, Құдияр хан туып, Мәделі хан өлген соң, Мұсылманқұл шолақ Құдияр ханды алып келіп, таққа отырғызып, хан көтеріпті. Бұл Құдияр Мұсылманқұл шолақтың көтермелеуімен он үшінде хан бо[лды]. Сонан соң Фер[ғана] табиб Мұсылманқұл шола[қты] өзі өлтірткен. Он жеті жыл хандық қылып, Молдабек [ Шир Али ханның баласы Молда хан (Мәлла хан) - Е.Қ.] көтеріліп кетке[н] соң, қырғызға қашып шығып кетк[ен]. Онда да жан сақтай алмай, Бұхарай -Шәрип барып, Батырханға нөкер болып, Молдабек өлген соң, Батырханға... Қоқанға және келіп, хан болып, он төрт жыл тұрды. Құдияр ханмен ата[сы] бір, анасы басқа Молдабек есімлі бірадарды Ташкентке хакім қойыпты. Сонан соң бұл Молдабек Құдияр ханмен жау болып, қосын қылып барып, ұрысып, тап келтіре алмай, Бұхараға қашып барып, Бұхарадан көмек алып келіп, Қоқанды алып, Құдияр хан қашып, қырғызға шығып кетіпті. Молдахан Қоқанды алған соң, дін ісін маруж қылып, ғұлама аталып, ғалымларға сәруаршылық қылып, Қоқанның бұрынғы фысатлықларын қойдыра бастаған. «Молдалардың ұрған жері отқа күймес, қамшысы тиген жеріңе ағырық тимес!» - дейді екен. Молдахан молдалардан жылап келгенге беретұғын жауабы сол екен... Ептейсіз молдаларды құтыртып жібергендігі өзінің басына жетті. Онан басқа жазығы жоқ. Қоқан жұрты Молдаханды өлтірген екен. Сонан соң Қыпшақтан Молдағалымқұл [Молда Әлімқұл - Е.Қ.] шығып, Қоқанды ғарат қылып, Молдаханды өлтіргендердің баршасын иашызына бұт қылып, Қоқанды, Ташкентті билеп, кеше Россия әскерімен барған заманда Мыңбайқұл мен екеуі тізе қосып, көп соғыстар қылып, ақырында Молдағалымқұлды Ташкент соғысында Шортөбе деген жерде өзінің бір жігіті атып өлтірген. Мыңбайқұл Шымкент үстінде шаһитлік дәрежесіне машраф болған. Сонан соң Құдияр хан Қырғыз ішінен шығып келіп, және екінші мәртебе Қоқан жұртына хан болды. Құдияр ханның Қоқанға хан болғанда, қылатұғын ісі өзіне табиғ уалаятлардан бөдене жидырар екен. Ишфыра [Аспара -Е.Қ.] деген жерден бөдене алдырыпты, әр жерден сондай бөденелерді жинатып алдырып, ұрыстырып, таластырып, тамаша қылады екен. Кірекешлерінің нар бураларын жидырып алып, бура таластырады екен. Қаймақ сатқаннан да салық алады екен. Халықтан сондай қыстап, пұл жымығлап алып, оны құмарпазлыққа сарқ қылады екен. Ақырында тақ үстіне отырып ұрысуға жарамай, жүз солдаттың алдына түсіп, айдалып, ақ патшаға алып кетіп бара жатқан жерінен Кіші жүздің батырлары отыз жігітпен барып, ұрыс-төбелес қылып, орыстың қолынан алып, Мұсылманабадқа қашырып жіберген. Отыз жігіт айлық жолға алып барып, мемлекет Россиядан шығарып салған. Қаңғып барып бір жерде өлді де, ныһайты он жігіт бақпағанның жазасын жалған дүниеде көп тартты. «Ер тағайына тартады» - деп, нағашысы қырғыз болған соң да, не оңсын?!

** * [65.3 мәтін Мұсабек көтерілісі] «Ақ жалау барда малым бар деме, Ғазірейіл барда жаным бар деме!» деп, мақал болған осы айтылған Бұхара, Қоқан хандарының заманы еді. Сонда бұлардың өзіне қараған көшпелі жұртқа қылатұғын ісі зекетші шығарып, зекет алдырушы еді. Сонда қазақтың қызынан да зекет алды. Бұлар: «Мал есебінде күйеуге беріп, қанша мал алады», - деп, жолын тосып тұрып, малын шұбыртып санап, сол көшкен ауылда қанша бойжеткен қыз бар, соны құрттай санап, қалың малы «қырық жеті мал» - деп, сол есеппен қыздан зекет ала бастаған соң, қазақ бойжеткен қызға қатын киімін кигізіп, мұны сарттың зекетшілері біліп: «Қатын екенін, қыз екенін ем - шегінен танимыз!» - деп, жаулықты әйел көрінсе, емшегін ұстап, байқап өткізетұғын болды. Кеше Қоңырат деген елде: «Көктің ұлы Сапақ» - атанған кісі болды. Соның інісі Мұсабек датханың ат арқасына мінген күнінде Қоңырат деген елдің көшін шұбыртып санап, әлгі айтылған ретті істі зекетшілер қылып тұрғанда, түйе жетектеген бір бәйбіше қатын Мұсабекке ұрысты:

деген осы екен-ау! Кеше сенің ағаң Сапақ үйінде отырып, Бұхара мен Қоқанның ханына айтқанын қылдырушы еді. Соның шыққан жерінен сен де шықтың ғой! Сенің тұсыңда көрген күніміз мынау болса, қартайған күнімізде қыз-келіншек орнында болып, құрып, суалып қалған емшегімізді әр сартқа бір уқалатып қойғаның! Сені тапқан қатын ит те: «Ұл таптым!» - деп, қуанды-ау! Бүйтіп ауыртып тапқан артымның садағасы кет!» - деп, бәйбіше атын санға бір ұрып, жөнеле бергенде, Мұсабекте ес қалмады, ажар, түр қалмады.

Есі шығып кетті, үстіндегі киімін дал-дал қылып, жұлып - жұлып тастады да:

Сол-ақ екен, қазақ басына бір сарт қайдан табылсын?! Көбі жерді сабады, Түркістан, Ташкент, Шымкент, Сайрам, - бір күннің ішінде тас-талқанын шығарып, сонда қашқан сарттар: «Алаш, Алаш! - деймін-ау!» - деп қашады дейді. Сонан соң қайтіп қазақ ішіне зекетші шығуын қойды. Пәлі, бәйбішеге де рақмет, Мұсабекке де рақмет! Бәйбішеге қалай рақмет айтса да, айтуға тұрарлық: Мұсабектің қолынан ашуланса, осындай іс келерлігін біліп ұрысқандығына! Өтіп кеткен ертегіні сөйлеп жатқаным, «Бір сөзді айтпай, бір сөз еске түспейді» - деп, етімнен өтіп, сүйегіме жеткендіктен, заманымда кісісін тауып, ұрсарлық бәйбішенің жоқтығына, Мұсабектей жаннан кешіп, долданып, қайрат қыларлық еркек болып, ұл тумағандығына мен де долданып, үйде жатып, екі көзіме әлім жетіп жылап жатқаным ғой! Атын несін айтайын, ешкім ұрыспай-ақ бір ер дін жолына, қазақ намысына қайрат қылып, жаннан кешіп, отқа кірді. А, Құдай, сол ердің тілеуін бер, ойлағанына жеткіз! «Елді елге ер теңейді!» - деген сөз бар еді. Сол айтылған ер осы болған еді де! - деп, Құдайдан жақсылық күтіп тұрған жылаудардың біріміз. Менің өз үйімде өзім отырып жылағанымды кім біледі, осындай бұрынғы-соңғыдан сөз қозғап, өткен күнгі сөзбен келіп, көзге түсірмесем?! Сол сартқа Қоңырат қол қойған күні дүйсенбі (дүйсене) күн екен. Уағдаласып қойғандай, дәл сол күні исі (асы) қазақ сартқа бірден жұмылып қол қоя бастады дейді. Сонда қолға түскендері - қазақ екенін, сарт екенін айыруға: «Бидай деп айтшы!» - десе, сарттың «бидай» деуге тілі келмей: «Бұғыдай» - дей беріпті. Сарт екенін сонан біліпті.

66 мәтін

Бұхар, Қоқан хандарынан біраз сөйлейік. Олардың бұл Россияға тәбі болған уақыттағы хандары хан тұқымынан емес, қарасүйектен. Бұхар хандарының әуелі Даниял би [Мұхаммед Данииал би Аталық (1759 -1785) - Е.Қ.] Ақмаңғыт, Тоқмаңғыт, кейінгісі Шарсыбыздан [Шахри Сябз (Кеш) қаласы -Е.Қ.] көтеріліп келіп, Әбілфейізді (Әбілғазизді) ШЭҺИТ ҚЫЛЫП, Даниял биді таққа отырғызып, би атымен билеген. Бұл кісі жуас: «Қой аузынан шөп алмайтұғынның» өзі екен. Мұның заманын - да түрікмендер келіп, Хазірет Имам зиратындағы қабір арасына шыққан шөптерге жайылып жүрген қасапшының қойын талап кетеді екен. Сонда қасапшылар келіп, Даниял биге арыз (ғарыз) қылады екен:

Қой деген малдың жерден жайылып, шөп жейтұғынын да білмейді екен. Бір жылы қозапаяның шығысы кем болып, онан алатын салығы аз болыпты. Сонда салық салып, зекет жинаушылардан:

Онда айтты дейді:

Жүннің малдың [малдан] шығатұғынын да білмегені. Жұрт қолына алып, таққа отырғызған соң, тақтың қасиетімен неше жыл Бұхарды билеп тұрыпты. Баласының аты «Шаһмұрат» екен, оны қазақша «Самұрат» - деп, шақырады екен. Онан басқа балалары толып жатыр. Толғанмен, аты шықпағанды қағазға жазғанмен, жер алдырғаннан басқа, түсер дәнеме жоқ. Бір күні Даниял бидің алдына екі даугер келіп, дауын айтыпты. Би әбден тыңдап болған соң, берген төресі:

Сонда бәйбішесі:

Сонда Даниял би айтыпты:

Осы күнге шейін Қазақ жұртында аяғы тұрақтамаған сөзді «Самұраттың анасы, сенікі де дұрыс» - дей салған сықылды сөз екен! - десіп келеді. «Бұхар жұрты бұзылды» деп, атаққа шыққаны осы кісінің заманында екен. Бұл Даниял би жуас болған соң, ғамаладар, қазылар, мүфтилер, зекетшілер бет-бетімен кетіп: «Даниял би сой деп жатыр, Даниял би бүй деп жатыр!» - деп, халықты қанап ала берген екен:

Самұрат [Шах Мұрат (1785 -1800) -Е.Қ.] ер жеткен соң, атасынан: «Билігіңізді маған беріңіз!» - деп, сұрап алып, қазыларының қарнын жарып, мүфтилерінің көзін тесіп, бір жылдың ішінде Бұхарды бір түрлі күйге салып, мешіт, медреселерді жаңғырттырып, түзеттіріп, дін ісін көтеріп, өзі ишан жиып, Алланың мүриді Шығыр халифаға қол беріп, әулиелер қатарына қосылып, «Шаһмұрат ғұлама» атанды. Қыпшақ Оташы деген рудан Мианкаллиғы [Миианкал жер аты - Е.Қ.] Аллажар сопы. Ол зат шәриф. ҺӘМ бұл кісінің заманында ишан жиып, Аллаға мүрид болып, төрт кітап тасниф қылды. Шайхы, молда, хазіретлері һәм ишан жиып, Алладан халифа болып шығып, үлкен зор ұлығы, әулие болып, осы күнде шайхы, молда жиып, Алла сығыр халифа Шаһмұрат [ғ]ұлама бәрі бір жайда ұлығ зиаретке болды. Бұхарай Шәрипте рамазан шәриф айында, сенбі күні Бұхар халқының тайлы-таяғына шейін қалмай, таң намазын сол зиареткеде ада қылып, уағызлар уағыз айтады. Шаһмұрат ғұламадан соң, Әмір Хайдар [Әмір Хайдар (1800 - 1826) -Е.Қ.] болды. Қазақ: «Минайдар» - дейді. Бұл кісі де ғұлама досты, ғылым ахуалын көтеріп, дін ісіне рух беріп тұрды. Әмір Хайдардан соң, Мырзыралла Батырхан [Әмір Саид Насроллах хан (1827 -1860) -Е.Қ.] хан болды. Хан аты осы кісіге қойылды. Онан бұрынғылар би атымен билеп тұрды. Араларында атағы шықпай бір жыл, жарым жыл болғандары бар, атын ешкім білмейтұғын болған соң, сөйлеп те керегі аз. Бұл Батырхан «Батырхан десе, батыр хан дегендей» болды. Бұл кісінің «Аптапайым» -деген ханымынан ұл болмады, қыз көп болды. Өзі бір жорыққа аттанарында ханымына айтты дейді:

Хан кеткен соң, ханым бір түнде босанды, қыз тапты дейді. Ханымның анасы тірі екен, анасын алдырып:

Сөйтсе,түбі қазақ: Арғын бір қасапшының қатыны ұл тапқан екен. «Ханның ханымы сұратты» - деген соң, қызды алуға бата алмай, қорықты, ұлын беріп жіберді дейді. Қызды ханымның анасы алып асырады дейді. Бала талпынып отыруға жараған шақта Батырхан үйге келгенде:

Бұл кісі бұрынғы ата - бабаларындай бола алмады. Білімі көп, хайлалы, ұрғашы жандылау, күнде бір қыз алуды әуес көріп: «баяғы күнде бір қыз алып жатып, ертеңінде өлтіретұғын «Мың бір түннің» әңгімесінің ішіндегі патшадан соңғы әйел халқының мазасын алған патша осы кісі болды!» - деп айтысады. Бұл кісіден соң, Ғабдолла[шыд] хан [Сайд Абд ал -Ахид хан (1885 -1910) -Е.Қ.] болды. Оны жұрт не болғанын көріп тұр. Батырхан заманындағы қара халықтан шыққан Абдырманик татардың әңгімесі.

67 мәтін

[67.1 мәтін XVІІІ -XІX ғғ. Бұхар хандары] Мен өзім жиырма тоғыз жасымда Бұхарай Шәрифке барып, салт атты, сабау қамшылы болып жүріп, тоғыз ай тұрып қайттым. Қазақ тілін білмейді екен. Бір-екі айда өздерімен сөйлесуге жарадым. Біз, қазақ, біреумен әңгімелеспей отырсақ, ішіміз пысады. Көкнәр ішіп, наша тартып, меңірейіп отырған шалдарымен кептесіп (кәптәсіп) те қоямыз. Сонда жан болып, шаһардан шығып, олай -бұлай жүрмеген, дәнеме көрмеген де көп болады екен: «Бидай қандай ағашқа шығады?» -деп сұрайды. «Қараөткел барған, Қоянды жәрмеңкесіне барған байбатшаларымыз бір «ірімшік» деген тәтті жеміс ап келіседі. Соның ағашын ап келсе, бұл жерге шықпай ма?» -дейді. «Нұратаудан әрі тау бола ма?» - дейді. Бас ауыртатын сөзі толып жатыр, қайсыбірін былшылдайын. Қол оқпен қозы жауырын Бопы атады, Мылтықпен Құдайменде қиратады. Соғыста тамам төре жүргенінде Шатырда жаман Көшек тек жатады. Сол Көшек - Кенесарының ағасы, Қасым ханның баласы. Батырхан тұсында Бұхараға барып, сонда тұрып қалған екен де, Әбілмансұр, Ешмағамбет деген балалары Ғабдоллахид таққа отырғанда, тоқсаба дейді, ешағасы дейді, орынға ие болып, көп сарттың бірі болған екен, үйір-шүйір болдық.

деуші еді. Соны естігеннен былай: «Бұхардағы Данияры қандай жан болған екен?» - деп, кәрі құлақтардан ақымыз бардай, қадала қалып сұраймыз ғой. Сонда Данияр биді әңгіме қып, сөйлеушінің айтуы: Осы өзіміздің қазақ сықылды «Ақмаңғыт», «Тоқмаңғыт» аталған жұрттар болады екен. Сарсебіз [Шахри Сябз қаласы - Е.Қ.], Қарсықұзар жақтан келіп, осы Бұхараны шауып шаншып, жаншып, талап, өз орталарынан Данияр биді [Мұхаммед Данииал би Аталық (1759 -1785) - Е.Қ.] таққа отырғызып, би атымен билеген екен дейді. Данияр әкесі -Хұдаяр (Құдияр), қазақ оны Құдияр дейді. Құдияр әкесі - Құдайқұл. Құдайқұл әкесі -Келдиар. Келдиар әкесі - Шаушы. Аттарының мазмұны осылайша. Бұл Данияр би жуас, момын, «қой аузынан шөп алмайтынның» өзі екен. Мұның заманында түрікпендер келіп, Хазірет Имам даруазасының аузында мазарстанға жайып тұрған қасапшының қойларын қуалап кетеді екен. Қасапшы байғұстар билеп тұрған ханы Данияр биге жылап келіп айтады екен. Онда оларға беретұғын жауабы:

Бұхараға жіті төмен қарайды: Қаракөл, Ордазы, Данкен (Даңен) Ғыждуан, Кермене. Бір жыл егін зекетін жинап келгендер:

Осы білімімен отырып-ақ Бұхара жұртын көп жыл билеп тұрыпты. Баласының аты Самұрат екен. Бір күн[і] Данияр бидің алдына екі даугер жүгінісе келіпті. Би әбден сөздерін тыңдап болған соң:

Ол сөзге айтқан жауабы:

Осы жуастығынан қазылар, мүфтилер, зекетшілер бетімен кетіп, әркім ойына келгенін істей берген екен: «Данияр би сөйдеп жатыр, Данияр би бүйдеп жатыр!» - деп, халықты қанап, ала берген:

Сыймаса да бір бес теңге – сол күндерде айтылған сөз екен. «Атын атап-атап айтып тұр ғой, бере беріңдер!» - деп, жол-жоба болып қалған екен. Сол замандарда сарттың ханы, биі, ишан, патшалары (падшалары) мергендерін көп қылып, құс атуға шығып, Қаракөлдің құсына жау тигендей бықпырт қылып, құс біткенді бір жерге үйіп қойып:

Насыбай атысып, қорқор тартысып отырған қулар:

Сонда қазақ:

Данияр бидің он бір баласы бар еді. Бір Самұраттан басқасы дәнемеге де жарамады. Мың бір жүз елу тоғызда [1159] Данияр би «Данияр би!» - атанып, мың да бір жүз тоқсан екіде [1192] өлді. Самұрат [Шах Мұрат (1785 -1800) -Е.Қ.] деген баласы би аты - мен орнына отырды. Әкесі тірі күнде, сол замандарда Бұхарай Шәріфте ишан Жипалла атанған бір ишан шығып, шын аты «Наурыз» екен. Бұл Самұрат ишанға қол тапсырып, ол ишан мұның бағып-қағу тәрбиесін Сапар халфе деген қалфесіне тапсырып, ол қалфе:

Соның бұйыруымен жаяу кіре жүк таситұғын кірекештік қылып, жұрт мұны: «жынды болды!» - деп.

Данияр бидің билеп тұрған күнінде Бұхара мен Самарқанның аралығында Миианкал деген жерден, Қыпшақ Оташы деген елден Теміриар баласы Алдияр (Аллажар) деген зекетшінің бастығы болып, дөкей Бұхараның өзінде тұрып, «жалғанның жарты пәлесі» болып, тамам зекетші мұның қол астында, күндіз салық-налог жинатып, түн болса ұрлыққа аттандырып, қырық жігітті ұрлыққа жалаңдатып қойған екен. Бір түн[і] Алдияр қырық жігітімен барып, жұрт шырт ұйқыда жатқанда, бір байдың қазына жасауын қопарып жатқанда, қатын-бала жатқан үйден бір бала жылады дейді. Сонда баланың шешесі оянып:

Сонда мұны Алдияр естіп түсінген екен:

Көрген жұрт мұны да: «Жынданып кеткен екен!» - десті. Не болса да, сол күн болды. Қазақ ішінде айтылып жүрген «Сопы Алдияр» деген кітап - осы кісінің сөйлеген сөзі. Қайсыбірін санап отырайын. Ишан Жипаллаға, оның қалфесі шайхы улема (емла) Сапар қалфеге мүрит мұқылас болғандары «жынды» атана бастады. Себебі бұрынғы әулиелер ақ шапан кигізіп, ақ сәлде оратып, домалақ-домалақ тасты жіпке тіздіріп, мүлгітіп, шұлғытып бақылайды екен. Ұят-ардан, намыстан кештіріп, жұртқа сүйкімді көрінетін жұмыстан бездіріп, қара малайлар қылатұғын жұмысқа көніктіріп, солай бағады екен. Жынды көбейді. Бұл жындылар көбейіп алған соң, өзін аямаған кімді аяйды? Әуел басы құсбегінің қарнын жарды. Қазы, мүфти, ишан, патшалардың көзін ойып алды. Құлақ-мұрынын жұрдай қылды. Самұратқа «Шатмұрад уллама» деп ат қойды да, жұртты Құдай жағына үйір-шүйір қылды. Бұхара жұрты Данияр заманында бір қилы болды да, Самұрат би заманында бір қилы болды. Жә, мұнымен бұл дәуір де өтті, кетті. Бір мың екі жүз он бесте [1215] ережеп айының он үшінде алпыс үш жасында, жұманың түнінде Самұрат би жөнелді. Қалға (қалфе) Ниязқұл түрікпен, Мұсахан Даһабиді делінген аудырлар - сол заманда ат атанған кісілер. Самұраттан соң баласы Минайдар таққа отырды. Бұл Минайдар да би атымен биледі. Бұл Минайдар [Әмір Хайдар (1800 -1826) - Е.Қ.] бір мың екі жүз қырық екіде [1242] қолдан ұзатылып: Хасенхан, Ғұмархан, Ғабдоллахан, Насыраллахан, Зыбирхан, Жәңгірхан деген балалары қалды. Минайдардан соң Хасенхан орнына отырды. Онан кейін Ғұмархан отырды. Бұлар аты аталып, нұсқа қағаз үстіне жазылғаннан басқа түк бітірген жоқ. Бұл екеуінен Насыралла хан [Әмір Сайд Насраллах хан (1827 -1860) -Е.Қ.] болып, Мір Насыралла Баһадүр хан таққа отырып, «Батырхан» атанды. Жауға батырлық қылған жері жоқ. Бисақал патша балаларға, он үш - он төртке жасы толмаған қызалақтарға батырлық қылғаннан заманындағылар жамандап сөйлеуге аузы бармай: «Батыр, батыр!» - деп, Батырхан атанғандығы сол. «Батырханмен құрдас едік» - деген сарттың талайымен кәптесіп, әңгімесіне қанық болғандымыз. Болған көп әңгімесінің бірі бір мың екі жүз елу төртте [1254] Ингилиз [ ағылшын] Кәбіл (Кабул) шаһарына басып, жаншып, кіріп келгенде, Кәбілді бұрын билеп-төстеп тұрған ханы Достымұхаммед хан бала-шаға, қатын-қалаш - үш мың кісімен қашып, Балх, бір Хұсанға келіп, онда тұрақтай алмай, Бұхараға келіп, Мір Насыралла Баһадүр ханға бір құл алып келіп тартуға тартқан. Достымұхаммед ханның Ұзалхан деген баласын көріп қызығып, аузынан суы ағып, патшалыққа сұраған. Достымұхаммед хан Ұзалханы бермеген соң, тартуға берген құлын өзіне қайырған. Екі арасы жауласуға айналып (айланып), Достымұхаммед хан: «Қажыға барамын!» - деп шығып кеткенде, Мір Насыралла Баһадүр хан Амударияның бойынан алдынан тостырып, қайтарып алып келген. Бұхарада мейман тұтқаулықта тұрып қалып, екінші қабат тағы шығып кетіп, Сарсебізге [Шахр Сябз -Е.Қ.] барған жерінде әскер жіберіп, екі жақтан көп кісі набыт болып, байлап-матап алып қайтқан. Ол уақытта Бұхарай Шәріфте ишан Сақыпзада махаллалары Маракенде зор ишан болып, диуанасы, жындысы көп, соған келіп қорғалап, жан сақтап қалған. Сол Мианқадыр Сақыпзада ишанның қонағындай болып жүріп, бірнеше қосшы-қолаңшысымен әйел киімін киіп, іңір қараңғылығында дарбазадан шығып, Сарсебізге барып, оны билеп тұрған Қожамқұл би көп жабдық, жігіт-желең беріп, қайта барып Кәбілге кіріп, Ингилизбенен [ағылшынмен - Е.Қ.] жарасып, татулыққа айналып, һерат [Герат -Е.Қ.], Балх шаһарларды өзі билеп-төстеп, патшалық орнына отырған. Батырханның ханымы не тапса, қыз таба берген, еркек перзент болмаған. Хан өзі бір жорыққа аттанарда ханымы екіқабат екен, айтып аттанды дейді:

Хан кеткен соң, ханым босанды, қыз тапты дейді. Ханымның анасы тірі екен. Анасын шақыртып алып:

Анасы жігіт-желең жіберіп:

Сөйтсе, түп - тегі қазақ, бір Арғын бір қасапшының қатыны ұл тапқан екен. «Ханның ханымы сұратты!» - деген соң, кідіріп қала ала ма, беріп жібереді. Ап келіп, бауырына салып, бала қылып алды. Бала талпынып отыруға жараған шақта хан келді.

Сонда асыратты. Атын «Мұзафар» (Мұзапғар) - деп атады. Өзі өлгенше, өмірі қартайғанша егіз - екі қарасын көрмеді. Алпыстан жасы асып, бір мың екі жүз жетпіс жетіде [1277] рабиғы алахыр айында жұманың түнінде Бұхарай Шәріфте опат болып, әкесі Минайдар ханның құсбегі болған, Әкім құсбегі салдырған «Медересе Ғалия» деген медреседе, Минайдардың қасына қойылды. Орнына Мұзафар (Мұзафғар) отырды. Мұзафардың [Әмір Саиид Мұзаффар ад - Дин (18860 -1885) - Е.Қ.] не қылып, не қойғанын бұл заманның жандарының «екінің бірі, егіздің сыңары» біледі. Мұзафардың тұңғышы - Ғабдолмәлік. Бұхара, Самарқанды орыс алғанда, әкесімен жау болып, Сыздық төремен екеуі тізе қосып соғысып, орыстың зеңбірегінің күрс-күрс даусын естіген соң, Ғабдолмәлік Афған жұртына, Сыздық төре Қашқар жұртына қашып кетті. Ғабдалғытаж деген баласы Петрборға орысша оқуға кетті. Бір мың үш жүз үшінші [1303] жылда сапар айында жұма күні өліп, орнына баласы Ғабдалахыр отырды. Мұзафардың өлген күні - Ғабдалахырдың [Саиид Абд ал - Ахид хан (1885 -1910) -Е.Қ.] таққа отырған күні. Ғабдалахыр өзі бір мың екі жүз жетпіс бесте [1275], бір мың сегіз жүз елу тоғызда [1859], он алтыншы мартта туған еді.

Бір мың сегіз жүз алпыс бесте [1865] Ташкенді орыс алған. *** [67.2 мәтін XVІІІ -XІX ғғ. Қоқан хандары] Қоқан ханлары: «Алтын бесік» ұрпағымыз», -дейді. Алтыннан бесігі бар бір баланы ағаш басында асулы тұрған жерінен тауып алып, Өзбек тұрғауайдан шыққан Бабыр бидің айла-қулығымен сол баланы өсіп жігіт болғанда, бір ауылға болса да хан сайлап, соның тұқымы «Алтын бесік» аталған. Кісі білмейтінін айтқанмен түк өнбейді, Нарбота деген біреуі Қоқанда отыз алты жыл хандық қылып, осы Нарботадан: Ғалымхан, Ғұмархан, Қажыбекхан - үш бала қалып: Нар -ботадан кейін Ғалымхан хан болған. Ғалымхан өлген соң, бір туысқан інісі Ғұмархан хан болған. Ғұмархан өлген соң баласы Мадалы (Мәделі) хан болып: «Балахан» атанған. Сонда бұл Балаханның қылатұғын ісі - Қоқанда жәлептерді (жалабдарды) жидырып, енеден жаңа туғандай, жап-жалаңаш қылып, бір үйге қаматады екен. Еркектен екі ойыншыны көзін тарттырып, көп жәлептің (жалуаптың) ортасына кіргізіп, сырнай, керней тарттырады екен де, шерменде ойнатады екен. Өзі жоғары ариктің үстіне шығып, тамашалап отырады екен. Бір хауыздың [үстіне] жалғыз ағаш тастатып, ишан атаулыны жидырып: «Соның үстінен суға жығылмай от!» - деп, жарлық қылады екен де, өте алмай суға жығылғандарды: «Жалғанда жалғыз ағаштан жүре алмай жығыласыңдар, ақыретте қыл көпірден қалай өтпекшісің?!» - деп, сарбаздыққа алады екен. Онысы соғысқа даярлауға солдаттыққа алғаны. Кереметпен болса да, өнермен болса да, бір ишан етіп шығыпты деседі. Мадалы хан өзінің тоқал шешесі Афтапайымды қатындыққа алу үшін: «Рауаят тауып бер!» - деп, қанша ғалымдарды (ғалымларны) өлтіріп, ақырында алып[ты]. Мұны естіп Бұхарай Шәрифтен Әмір Насыралла Батырхан көп қосынмен келіп, Мадалы ханды өлтіріп, жебір-жесір қылып, жаман шауып, шаншып талапты. Қатын-қызда ерік жоқ, айтуға ауыз, жазуға жансыз қалам ұялатұғын жұмыстарды жұмыстап, алып жүруге көнбейтұғын саймандарды тас-талқан қылып қираттырып, жазығы жоқ, қазынаға жиылған кітаптарды да қылышпен шапқылатып, туратып. Сонда оқуын, жазуын танымаса да турап науыт қылуға көзі қимай қазақтар олжалап алып кеткен кітаптардан жалғыз - жарым қазақтардың қолында қалған кітаптар бар. Бұл хадшаның болғаны бір мың екі жүз елу алтыда [1256] болған оқиға. Әмір Насыралла Қоқанда бірсыпыра тұрып, бұрын Самарқанд уалаяты болып тұрған. Маңғыт Ибраһим паруанашыны Қоқанға әкім қойып: «Кісі өлтіруге еріктісің!» - деп, атақты Афтапайымды қатындыққа және Мадалының бір жас баласын: «Патша болғанда, мынау қолға түспейтұғын патша болады!» - деп, Бұхараға алып қайтқан. Сонда сарттардың кәптескенде( кәптасқанда) айтатұғын сөздері: «Хазірет Мирһаңир інүд хазір росра микірд бығдап лам бол рамигр» - деп, құлақ жаңғырықтырыпты. Бұхараға алып барғаннан кейін: «Жүйріктің тері кеппес, сұлудың ортасы шірі - ген қара елтірісі кеппес» деген сөз шын сөз ғой, қанағатсыздығы білініп қалып, Батырхан Афтапайымды жоқ қылып, қарашығын батырыпты. Батырханның мұндай қылып кеткенін естіп, Қыпшақтан «Пүсырманқұл [Мұсылманқұл -Е.Қ.] шолақ» деген шығып, қырғыз, қыпшақты жинап алып. Fұмархан өзі хан болған күнде ата[сы] бір, ана[сы] басқа Қажыбек деген бауырын қырғыз жұртына жер аударып жіберген екен. Ол қырғызға төре болып тұрып, екі қатын алған екен де, бір қатыннан Шерғалы туған екен де, бір қатыннан Моллабек туған екен. Пұсырманқұл шолақ сол Шерғалиды алып келіп Қоқанға ха[н]дыққа отырғызды. Ибраһим паруанашы басын алып қашып зорға құтылды. Онан басқа Маңғыт, Саңғыт, Таңғұт, Тәжіктен көп Бұхаралық қырғын тапты. Шерғали хан хат атымен қанағаттанып тұрып қалды да, жарлық-жабдық бәрі Пұсырманқұл шолақта болды. Аяғы шолақ болса да, қолы ұзын болды. Пұсырманқұл шолақ қосын жинап, қырғызға аттанып кетті. Мұны Батырхан естіп, баяғы Ғұмарханмен бір туысқан Ғалымханның Мұратхан деген баласын Сарсібезден таптырып алып, шағын ғана ер, ептейлі жігіт-желең беріп, ұрланып барып кіріп, жанға сездірмей, жайын таба қойдырып жіберді. Мұратхан Батырханның айтқанындай, дүйсенбі күн тақ үстінде отырған Шерғали ханды өлтіріп, өзі таққа отырып, Қоқан жұртының басты-бастысын шақыртып алдырып, өзінің хандығына, олардың бағынғандығына уәделесіп жатқанның үстіне Пұсырманқұл шолақ келіп қалып, Мұратханды, оған еріп келгендерді бірін қоймай, тып-типыл қылып, бейсенбі күні Шерғали ханның баласы Құдиярханды он үш жасында Қоқан тағына отырғызды. Мұратханның хандығы толық екі күнге де жеткен жоқ. Құдиярхан - қазақтың қой қамайтұғын қорасының үстіне ағаш басына байлап қойған қарақшы. Басқарып, бәрін жайлап орындайтұғын Пұсырманқұл шолақты Құдиярхан қарашығын батырып жоқ қылды. Құдиярхан Қоқанға хан болған соң, ата [сы] бір, ана[сы] басқа жас өлген ағасы Моллабекті (Маллабекті) Ташкенге Беклер бегінің орнына қойды. Бұл Беклербек деген Ғұмарханның тұсында, оның баласы Мадалының тұсында Ташкенде тұрып, Ақмешіт, Қазалы, Түркістан, Ташкентгі билеп, қызыл судай жүрген. Ташкентте бір медресе салдырған: «Медресе Беклербегі» дейді. Түбі-тегін жан білмейді. «Бала күнінде Омарханның сүйкімді батшасы (байбатшасы) еді» - деседі. Кәмелетке (камалатқа) келген соң, Омарханның өзі тірі күнінде Афтапайымды меншіктеніп кеткен қу еді деседі. Моллабек көтеріліп, Құдиярханмен жауласып, қосын қылып барып соғысып, жеңіліп қалып, «салт басты, сабау қамшылы» болып, Самарқан, Бұхара жағына қашып, сасып, Самарқанға барып, бір медресеге қорғалап, жан сақтап, кітап жазып сатып, ауқат кешірген. «Өлмегенге өлі балық» дегендей, Батырханға барып, «Қоқан десе, Батырханның жаны қас», көп қосын беріп, бұл шеру тартып келіп қалған соң, Құдиярхан қашып, қырғызға шығып кеткен. Баяғы Пұсырман шолақ шалдікіндей, қолымен уқалап тұрғызып, Қоқан тағына Құдиярды отырғызғанына он жеті жыл болған екен. Моллабек Қоқанға хан болып тұрып, Бұхара, Самарқанда қаңғып жүргенде оқыған «Мұқтасар» бұйрығымен жүргізіп, тұрғызамын деп, ерік, ықтиярды молдекеңдерге беріп, олардың «ақ дегені - алғыс; қара дегені - қарғыс!» Молда билеген соң, жұртқа «таң атырып, күн шығара ма?» Қол бергенде бір нәрсе қоса бермегенді: «Пәтшағар, құр қолыңды бересің, онан не түседі? Бір нәрсені қоса бермейсің!» - деп, жалаңаштап, жалпақ к...ке дүре соғып, май табанын тілдіріп, түз септіретін болды дейді. Молдалардан жылап келгендерге Моллабектің беретұғын жауабы: «Молдалардың ұрған жері отқа күймес! Қамшысы тиген жеріңе ауру жоламас!» - дейді екен. Ептейсіз (ебетейсіз) молдаларды құтыртып жібергендігі басына жетіп, молдалардан таяқ жеп, жәбір-жапа көргендер Моллабекті өлтіріп, көзін жоғалтып, тыныштық тапты дейді. Сонан соң Қыпшақтан «Моллағалымқұл» деген шығып, Қоқанды шауып, шаншып, талап: «Сарт иттің қайсысын қойсаң да, оңдырмайды!» - деп, өзі Қоқан тағына отырып, билеп, төстеп. Орыс әскері Ақмешіт, Түркістанды алған заманда Шымкент, Сайрам үстінде Қыпшақ: Мыңбайқұл (Байгел) мен екеуі көп соғысып, астында қояндай ақбоз аты бар Мыңбайқұл оққа ұшып, шейіт (ШӘҺИД) болды дейді. Сонан соң Черняев жандарал сегіз жүз[де] Ташкентке барып, тағы Моллағалымқұл Ташкеннің Қыбырай, Дүрмен, Ниязбек бұлағы жағында Черняев жандаралдың әскерімен соғысты дейді. Моллағалымқұл:

Моллағалымқұлдың өлгенін естіп, «Есектің өлгені - итке той» - дегеннің кері келіп, Құдиярхан қырғыздан келіп, Қоқанға хан болып тұрды дейді. Қоқанға хан болатын жарықтықтың хан болып тұрғанда, қылатұғын ісі - өзіне қараған жұрттардан бөдене жидырады екен. Аспара, Меркенің Аспарасынан мың бөдене алдырған екен. Тары шаштырып, бөдене таластырады екен. Кірекештердің нар бураларын жидырып алып, бура таластырады екен. Серке сүзістіріп, қошқар сүзістіріп, тамаша қылады екен. Қаймақ сатқаннан да салық алады екен де, халықты, жұртты қанап, алған пұлды сондайлыққа жұмсайды екен. Ақырында бір шеті - Андижан, Марғұлан, бір шеті - осы Қожант, Ұратөбе замин, - сондай жерді билеп төстеп тұрып, бір мың екі жүз тоқсан екінші [1292] жылда тақ үстінде отырып, ұрысуға жарамай, жүз солдаттың алдына түсіп, айдалып, ақ патшаға алып бара жатқан жерінен Кіші жүздің батырлары ұрыс, төбелес қылып, тартып алып, отыз жігіт жолдас қосып, орысқа қарамайтұғын жерге жеткізіп, айлық жолға апарып салып, отыз жігіт еліне қайтыпты. Жанында өзімен бірге еріп шыққан үй жолдасы, бір жолдасы бар екен. Былай шыққан соң, ол жолда - сын өзі өлтіріп, жалғыз бас қаңғырып кетіпті. Қаңғып барып бір жерде өлді де, он жігіт бағуға жарамаған төбет неге жарамақ? «Ер тағайына тартады» деп, нағашысы қырғыз болған соң да, не оңсын?! Сол отыз жігіттің бірі жер ауып жүріп, Ташкент шаһарында Қыбырай, Дүрменде, Ақпан мыңбасы Тынымбай баласының үйінде бізбенен бірге бір ай бастас болып жатты. Аты Бермес деген жігіт екен. Қараторы, делбелше киіп, кеспелтек толық, құсбегі пішкен томағадай қолайлы жігіт екен. Құдиярхан әңгімесін сонан қандым. *** [67.3 мәтін Мұсабек көтерілісі] Осы шежіреде сөйленген ханлардың заманында Сарыарқа қазағы орысқа бағынып қараған. Алатау, Қаратау, Сырдария, Амудария (Амидария) алабындағы қазақтар сарт хандарына бағынған. Олардың қосынының аты «Ақжалау» атанған. «Ақжалау барда малым бар деме, Әзірейіл барда жаным бар деме!» - делінген сөз сол заманда айтылған. Сонда сарт патшалары өзіне қараған қазаққа жүз, екі жүз зекетші аттандырады екен. Қазақтың малын шұбыртып санап, зекет алады екен. «Қазақ қызы мал есебінде, Қырық жеті қалың малы», - деп, қыздан да зекет алады екен. Зекетші шықты дегенде, бір нәрсені бермес жағына қазақ қандай тырысады. Зекет бермес үшін, қыздарға жаулық салындырып, қатын киімін кигізетұғын болыпты. Сарт ол қулыққа түсіне қойып, емшегін ұстап, қатын екенін, қыз екенін - сонан айыратұғын болыпты. Қоңыраттың «Көктің ұлы» атанған бір елін көш - жөнекей қанап тұрғанда, «Көктің ұлы» атанған Сапақ датқа өліп, інісі Мұсабек ат арқасына мінген күні екен. «Датқа» - деген орысша айтқанда «пристав» (пиристов) орнында болса керек. Тек қатын көрінсе, сарттар емшегін уқаламай өткізбейді дейді. Сонда бір түйе жетектеген бәйбіше Мұсабекке келіп, долданып ұрысты дейді:

деген осы екен-ау! Күні кеше сенің ағаң Сапақ үйінде отырып, Бұхар мен Қоқанның хандарына айтқанын қылдырушы еді. Соның шыққан жерінен сен де шықтың ғой! Сенің тұсыңда көрген күніміз мынау, қартайған күнімізде құрып суалып қалған емшегімізді әр сартқа бір уқалатып қойғаның! Сені тапқан қатын ит те: «Ұл таптым!» - деп, қуанды-ау! Бүйтіп ауыртып тапқан а...ымның садағасы кет! - деп, астындағы атын борбайлап -борбайлап, жөнеле бергенде, Мұсабек қап-қара түтін болып кетті.

Үстіндегі киімін дал-дал қылып жұлып тастады да:

Сол-ақ екен қазақ басына бір сарт қайдан табылсын, көбі жерді сабады, көзіне көрінген сартты қазақ қыра бастады. Түркістан, Ташкент, Шымкент, Сайрам, Солтан Рабат, Тұрбат, Қарабұлақ, Маңкент - бір күннің ішінде апа-сапа қылды да, сол күн дүйсенбі екен, уәделесіп қойғандай, сол дүйсенбі күн сартқа қан жауды дейді. Сонда қашқан сарттар: «Алаш, Алаш деймін-ау!» - деп, қашады дейді. Қолға түскендерін «сарт екенін, қазақ екенін айыруға: «Бидай - деп айтшы!» - десе, жалғыз күнде тілін қалай түзетіп, ыңғайлы қылып ала қойсын, сарт байғұс «Бығдай» - десе керек. Сонан соң қайтып қазақ ішіне зекетші шығуын пышақ кескендей қойды дейді.

*** Сапақ болып тұрған күнінде Қоқан ханы қонаққа шақырып, Қоқанға барған екен. Хан, қазы, мүфти, ишан (еші) ағасы, тоқсабасы, - бәрі бас қосып, кәп жасап отырған үстіне барып, етігімен төрге барып отырды дейді. Сарттар етігін тастамай, барып отырғанын ерсі көріп, өз тілдерімен қазақты жамандай бастағанда, ханы тұрып:

Онда Сапақ:

Қоқан ханы отырып:

Қоқан ханы:

Біраз отырған соң:

Сарт басы қосылған жерде қазақты жамандамай отырса, іші жарылады ғой! Өз әйелдерінің бүркеніп, жасырынып, нама харамға (харамға) көрінбейтұғындығын, қазақ әйелінің жасырынбайтұғындығын кәптесті дейді. Онда Сапакең айтыпты:

68 мәтін

Бұхарай Шәріпте Жақсы Ғабдоллаханның [шейбанилық Бұхар ханы Абдолла хан (1534 -1598) -Е.Қ.] оң қол уәзірі Арғын руынан «Құлбаба» деген. «Құлбаба сопы» атанған, жүз елу хыжырасы бар, екі тұбқалы «Көкалташ» медресесін салдырды. Ташкентте ҺЭМ бір медресе салдырды. Тиму Шарасу (Тыйым, Ұшар су) базарын құрдырды. Сол қол уәзірі Мұхтасар Қасым, Fаждуанмен екі аралықтағы көпірді салдырды. «Мұхтасарпұлқасым» делінеді. Ғабдолла ханның өзі қос медресе[ні] «Ғабдоллла хан» - атандырып, екі зор медресе салдырды. 986 - 991 бозманларда (жүзменлерде) Бұхарада жүз он бір (111) ғыдыд хыжыралы, екі тұбқалы Мерғараб медресесін, мұның тақау алдыңғы заманларында 932 -де Мерғараб батыр салдырды. Арабтан келген батыр еді. Шатесмағұл тарап дінге міндет болып келген. Нәжімшаны, иа рақмед Алла жаһанында өлтіріп, әскерін қырып, сонан түскен олжамен салған. Қанқа Нақышпен дей отырмын. Ғимарат мешіт мығақ Ғабдолла хан ұғлы Ғабдолғазиз хан аталарындан дүр. Ханқа Нақышпендие бұл күндерде Пай Астана (фаясына) деп аталады. Астрахан хандарындан, Имамқұл хан баласы Ғабдолғазиз хан. Бұхарай-Шәрипте мырза Ұлықбекке қарама-қарсы медресе Зірістанды салдырды. Рахстанда медресе гос. фонды (косфинди) салдырды.

69 мәтін

Бұхарай Шәріпте «Жақсы Ғабдолла хан» атанған хан болған. «Қос (қош) медресе -Ғабдолла хан» аталған медресені салдырған. «Тыйым (Тиму) базары» дейді, шаһи, батсайы сатылатұғын, төбесі жабық дүкендерді салдырған. «Ғабдолла хан салдырды мың бір рабат: әуелі - Қайыркүш (Қайыркөш) , ақыры - Хамрабат» - атағы қалған. Сарыарқадан, Еділ, Жайықтан туып, сонан қырық жігітпен барып алған екен. Сонда Арғын екеуі бір емшектен сүт емген: балдай тату, жандай құрдас екен. Бір емшектен сүт емгенді «Көкалташ» дейді екен. Ғабдолла хан болғанда, оң қол уәзірі болып, «Көкалташ» медресесін салдырған екен де, сарттар: «Құлбаба» - деп атап кеткен екен. «Һижыриттың тоғыз жүз алпыс тоғызында Муатғытбір Бұхарай Шәріп ханы Ғабдолла ханның Мұхаммедғалия бибі болғандығы қой жылы еді», - деп, Әбілғазы (Әбуалғазы) хан шежіресінде айтылған. Ақбура Қайыпханды Қарасуда аренчик болып тұрған күнінде он бір кісі Сырым-Жансары үрылары малын алып келгенде, қуып келіп жазғытұрым ашаршылықта қонып отыр дейді. Зауатта тұрған қант-шай, бауырсақты үйіп - төгіп отырғанда, әкесі Мәдібек кіріп келіп, бір-бірлеп санап:

Сол айтқандай, кісі біреу-ақ, ат үшеу. Көкалташ - «Құлбаба» - Арғын. Үрім-бұтағы өсіп-өнгендіктен, Арғын атын айдай әлем білді. Бұл Арғынның көмілген жері Әзіреті сұлтанның ақ күмбезінің күншығысы, «Арғынның ақ сарайы» аталған... Бұрыннан құлақта бар сөз еді: «Бұхарай -Шәріпте Көкалташ медресесін Ғабдолла ханның оң қол уәзірі салдырғаны, түбі-тегі Арғын екен!» - деуші еді. Ғыждуанмен екі аралығындағы көпірді Ғабдолла ханның сол қол уәзірі Мүхтасарқасым салдырған. Сарттар: «Пұл Мұхтасар Қасым», - деуші еді. «Бұхараның Тыйымшаһар субынасын Ғабдолла хан өзі салдырды да, Ташкенттегі Тыйымшаһар субынасын Ғабдолла ханның оң қол уәзірі салдырыпты», - делінген сөз. Сол оң қол уәзірі Арғын бабамыздың өзі болып шықты. «Көкалташ» атанғаны Ғабдолла хан мен екеуі бір күнде туып, екеуін Арғынды тапқан қатын емізіп, оң емшегін аузына салып отырып:

Ханбаба хан болған соң: «Насыралдин Әбузахар Ғабдолла хан» - деп, теңге соқтырып, таңба бастырыпты. Құлбабаны «Көкалташ» атапты. Ол сөзінің мәнісі: «Екеуміз бір емшектен сүт еміскен едік», - дегені екен. Өз әкесі Қарақожа: «Арғын» - атаған екен. Қазақ «Көкалташты» да білмейді, «Құлбабаны» да білмейді, «Арғын» десе, әркім біледі. Өсіп-өнгендіктен, Арғын аты айдай әлемде айқын болып қалды. «Тоғыз жүз алпыс тоғызда Ғабдолла ханның биі болған» - деп, Әбілғазы хан шежіресінде сөйленген. «Және сол жыл - қой жылы еді», - депті. Тоғыз жүз сексен бесте Ташкентте Көкалташ медресе мен Тыйымшар субына қылғанын «Сопы Құлбаба», - деп, Мыстыға далызбан Дешһабалдин сөйлеген. Түркістанда Әзіреттің ақ күмбезінің күншығысын Fабдолла хан заманында өзіне меншікті қылып алғандығын «Арғынның ақ сарайы» атандырғанын Мәшһүр - Жүсіп Көпейбаласы сөйлеп отыр. Арғыннан жүз жылқымен апарғанды сонда қояды. Жалғыз - ақ Қазыбек, Жәнібек өздерін екі босағасына қойдырған.

70 мәтін

Еділ-Жайық бойында қасында қырық жігіті бар, жүз ат айдап Түркістан шаһарына барды. «Басы кәле (гүл) еді, қазақша «таз Әбділ» деп, бала күнінен аты ұшқанның бірі еді. Жүз атын түгел алатұғын алушы шықпады. Бір-бірлеп сатса, әркім аларлық ыңғайы болған соң:

Сол түн жатып Ғабдоллакәл түс көрді. Түсінде Шаһынша әулие, Қожа Ахмет Иасауи, тоқсан тоғыз мың машайық, сексен сегіз пәруәр, жетпіс мың абдал, он екі мың мүфти, қазы, жиырма жүз мүрәррси, он екі мың қосшы, он төрт мың хадім, он алты мың бөгеуіл -түп-түгел бас қосып, бір зор зиапат мәжіліс құрылып жатқанын көрді. Сонда бұл хазіретке келіп жатқан қонақтар. Үргеніштен Шаһуан Ахмет, Бұхарадан Баһауалдин, Ғыждуаннан қожа Жиһан, Ташкенттен Хазірет Имам. Сол Ферғана замин Мәуралнаһрда жатқан әулиелер бірі қалмастан қонаққа келісіп жатыр екен депті. Сұлтанның оң қолында бір кісінің орыны ашық қалды. Өзге күмбездің іші-тысы лық толыпты. Бір уақытта бір зор деген әулие келіпті. Бұрынғы келгендердің бәріне отырып көріскен екен. Бұл кісіге хазірет Сұлтан тұра келіп, көрісіп, әлгі ашық тұрған жерге отырғызыпты.

Сонда Ғабдолла:

Хазірет сұлтан:

Шайхы Нәжмалдин Күбірей айтыпты:

Онда хазірет Сұлтан жауап қайырыпты:

Хазірет Сұлтан қолын көтерген соң, тамам әулиеден жалғызы қалмай, қол көтерді.

Ояна келсем, түсім екен, жүрегім қолды-аяққа тұрғызбай, алып ұшып барады. Түс көрдім деп жанға айтпадым.

Аттанып шаһардан шыға бергенімізде екі жүз жігіт көшпелі қазақтан гулесіп келіп қалды:

«Ғабдолла хан салдырды мың бір рабат. Әуелі - Қайыркөш, ақыры - Хам рабат!» -делінген сөздің мәнісі осы екен. Сонда хиыс тасып, тас тасып, лай тасып, безер болған соң, есегі жүрмегенде, сарттар айтқан екен:

«Хам рабат» дегеннің мәнісі, Ғабдолла хан соның іргесін жаңа көтертіп жатқанда, диуана Мәшірап кез болып:

Соны естіп, Ғабдолла хан:

Сұлтанның күмбезінің алдында жеке тұратұғын кішкене күмбезді Ғабдолла хан салдырған екен. Сонда диуана Мәшірап:

Бұл сөздің мәнісі: «Әмір Темірдің қылдырған ісінің қасында мұныкі былғарыға көн жамаған есепті!» - дегені екен.

Айтқанындай, бұл күнде құлап қалды.

Ғабдолла хан бір жорықтан қайтып Бұхарай - Шәрипке жақындаған шақта Бұхараның мұнаралары көрінген соң, диуана Мәшірапке:

Тағы бір күн[і] Ғабдолла хан диуана Мәшірапке:

Қош (Қос), медресе Ғабдолла хан Ракстанға келетұғын ұзын күндердің екі тарапында һәм Мірғарап илан, Зіріңкіреннің аралық жерінде Тыйым (Тиму) Бұхараны Ғабдолла хан салдырған. Медіресе Көкалташты бұл Ғабдолланың оң қол уәзірі салдырған. Ең алғаш қойған кірпішін хазірет Қызыр (хызыр) қалаған. Сол үшін Көкалташта сытқамыт қылған адам не бай болып, не әулие болып, не молда болып шығады, құр алақан шықпайды. Бұл Ғабдолла хан заманында «Арғын би» атанып, тамам хандардың арасына елшілік жүрген екен. Хазірет сұлтан Әлғарфиннің күншығыс бұрышында екі бөлмелі кең сарайдың ішін сатып алып:

Ғабдолла ханның опаты Бұхарада болып, Әбдімомын деген бір жаман бала туып, сол сықылды атасымен жау болып, оның үстіне қазақ жұрты Тәуекел ханды (Түгелханды) хан көтеріп, ол бір жағынан жау болып, екі ауру бірден келіп, құса болып, өліп кетті. Тұқымы мәз болмады: «Жынның малы - жынға, құнның малы құнға кеткені» есепті болды. Бар сонымен. *** Ғабдолла хан дәуірі жүріп тұрған заманда Бұхарадан шығып, Самарқантқа қарай бет алып келе жатып, бір жерде түстеніп, көлік шалдырған екен. Сонда хан ұйықтап кетсе, Мәлік деген бір құлы күзетіп ояу отыр екен. Ұйықтап жатқан ханның мұрнынан шыбын сықылды бір нәрсе ұшып шығып, бір аяқта тұрған судың бетіне сабы сүйек пышақ қойған екен. Соған барып қонып, жорғалап өтіп, ар жағында жердің бір тесігіне кіріп кетіп, қайта шығып, бағанағы аяқтың бетінде тұрған пышаққа қонып, онан ұшып келіп ханның мұрнына кіргенде, хан түшкіріп оянып түрегелді дейді. Құлына айтты:

Құл:

Хан:

Қосын жөнеліп, әбден оңаша қалған соң, Мәлік құл тұрып, бір қару алып, манағы шыбынның кірген тесігін үңгірлеп қазып, жердің астына түссе, адам айтар емес, көп құм көзе, іші тола алтын есебі жоқ. Аузын бітеп қойып, тезбе-тез бір елге барып, кісі жалдап алып, он бес шақырымдай жерден тамақ ішіп, жеп, тұрағын асхана жасатып, әлгі алтынның табылған жеріне бір рабат салды. Жетпіс құлаш шыңыраудан су шығартып, оның төбесін жаптырып, айналасына хиыс таспен шегендетіп, қиямет-қайымғаша бұзылмастай қылдырып, сонда лаймен қосып басуға сабан шақ келмей, дағдарып тұрғанда, көп түйеге зығыр (зығпыр) артқан бір керуен кез келіп, зығырын (зығпырнын) бір қабына бір қап алтыннан беріп, алып, сабан орнына салдырды. Жұмыс бітіп, аяқтап келген кезінде алтын түгесіліп, жұмыскер тарқап кетіп, дүние, қаражат таусылып, салдырған рабатпен Мәліктің соқа басы қалды. Хиыс пен тас кеміргенмен тамақ бола ма, рабат иесіз қалып, өзі тамақ іздеп, тіленшілік қылып, қаңғырып кетті. Кедейлік қылып, Ташкент келіп, бір зор байға қонақ болды. Бай жөнін сұраған соң:

Сөйтсе, бұл бай баяғы зығпыранның қожасы екен. Алтынды аямай берген соң, довернайлары сатып, алтынды байға түгел ап келіп берген екен. «Батпан құйрық, не ғып далада жатқан құйрық?» - деп, зығпыранның бұрынғы сатылатұғын құн бағасын өлшеп алып, артығын бір үйге жинатып, үйдіріп қойған екен: «Иесі кез болса, өзіне берермін-ау!» - деп. Сол алтынның иесі осы екенін білген соң:

Алтынды меншіктеп қапқа салып алып жатқанда:

Бай күліп:

Сонан бұл Мәлік құл қайта барып, рабатының кем-кетігін бітіріп, керуен паналайтұғын баспана болып, бұл күнге шейін бар. Ол жерді «Мәлік шөлі» дейді. Ол алтыннан ол құлдың онан басқа көрген хызыры (шызыры) болмаса керек. Не керек, Ғабдолла ханның қызметінде ондай неше мың құл бар шығар, қайсысының атын кейінгі жұрт біліп жатыр. Аты қалған дүние деген осы. «Мәлік шөлі» атанып, бұл сорлының аты бұл күнгеше жоғалмай қалды.

71 мәтін

Жақсы Ғабдолла ханның тарихы Сарыарқадан. Еділ-Жайық бойындағы төрелерден - тегі, түбі. Өзі мейлінше бай екен, дәулеті сай екен. Қырық жігіт жолдас алып, сейіл салтанатпен жүреді екен. Қырық жігітін ертіп алып, Түркістан базарына сатуға жүз ат айдап барыпты. Жүз атын айырмай, бірден көтеріп алатұғын бай болмапты.

Түнде түс көріпті. Түсінің түрі мынау: Түркі сұлтаны Қожа Ахмет Иассауи әулие тоқсан тоғыз мың маша[йық], сексен сегіз сәруар, жетпіс мың абдал, жиырма екі мың мүфти,... жиырма жүз мударис, он екі мың қосшы, он төрт мың қази..., он алты мың бөгеуіл. «Бөгеуіл» - деп, аспаз, ас жұқпайтұғынды айтады: «Аз асқа бөгеуіл болма, әзірейілге жасауыл болма!» - дегені сондықтан айтқан. Қоқырас хан, Ілияс хан, Шорпұған хан... қожа хан, Жолбарыс ата, - бәрі түп-түгел қонақ күтіп жатыр дей[ді]. Қонақтары: Шымкенттегі Қошқар ата, Ташкенттегі Әзіреті Имам, Бұхарадан қожа Бауадцин, Үркенжіден балуан (Шаһуан) Ахмет - тамам атақты әулие. Әзіреттің оң жағында бір кісінің орны бос қалды дейді. Сол бос қалған орынға Шайхан Нажмидден Күбіра келіп отырып [ты]. Бәрінің де қолын Әзіреті сұлтан отырып алған екен. Бұл кісіге түрегеліп көрісіп, оң жағындағы орынға отырғыз[ыпты]. Бұл кісі отыр . Осымен сөз бастапты:

Әзіреті сұлтан:

Ұшып тұра келіп қолымды жайдым.

Түркістаннан екі жүз жігіт ерді. Арыстан бапқа барсам, екі мың жігіт сайланып тосып тұр:

Бұл сөзді естіп:

Ғабдолла хан заманында есек пен сартта дамыл, тыныштық болмапты: күн демей, түн демей, қыш тасып, тас тасып! Сонда сарттар есегіне кейіп ұрсады екен:

Шан Машырап диуананы Ғабдолла хан қосынынан қалдырмай алып жүреді екен. Қосын бір жаққа барып, Бұхараға қайтып келе жатқанда, шаһар көрінгенде, Ғабдолла хан:

Ол сөздің переводы: «Құдая шүкір, айналайын Бұхарай Шәріп көрінеді: тас қо...ымен, екі жұ...ғымен - депті. Олай айтқандығы: ең алғаш көрінгенде, Бұхарадан бәрінен бұрын қызыл Арыстан хан салдырған мұнара көрінеді. Оның түбінен Мирғарабтың медресесінің екі көк күмбезі көрінеді. Әулиенің аузына Құдай салады ғой. Осы күнде сол айтқаны болды. Сол үшеуінен басқа Бұхарада не қалды дейсің?! Fабдолла хан Әмір Темірді еліктеп, Әзіреттің күмбезінің алдынан бір күмбез жасатыпты. Сонда Шат Машырап диуана айтқан екен:

Сол күмбезді біз де көрдік, құлап қалды. Отыз жасымызда бар еді. Бес жыл Арқада тұрып, алтыншы жылда қайта барсақ, орнында бір кірпіш те жоқ.

Әзіреті сұлтанның күмбезін көргенде, Шат Машырап диуана айтқан екен:

Құлақ естіген сөз: «Атау-кере, көр кебін болмайды. Періштенің мұнымен сомасы толмайды! Хатта қалсын, хатта қалса, артта қалсын!» *** Жиырма тоғыз жасымда опадар жылы тоғыз ай Бұхарай Шәріфте тұрдым. Ол күнде бір жасымды ілгері санап жүретұғын күнім. «Пайғамбар жасына жеткенше, бір жасыңды ілгері сана!» - деген сөзді ұстап. Сол күнде естіген сөз. Бұхарай Шәріфте жақсы Ғабдолла хан болып тұрғанда, Ғабдолла ханның оң қол уәзірі аттан түсе қалыпты. Ол түскен соң, ханы, төлеңгіті - бәрі тоқтап тұра қалыпты. Лай балшыққа көміліп жатқан бірдемені алып, атының жалына лайын сүртіп, кісесіне салыпты. Атына қайта мінген соң, хан сұрапты:

Сарт жиырма тиын күмісті «теңге» - дейді. Оны айырбасқа салғанда, алпыс алты пұл болады. Тырнақтың көлеміндей қола ма, немене?

Хан:

Бір пұлға тауықтың бір жұмыртқасын сатып алып, ол ұрғашы тауық болып шығып, тауықты өсіріп, саудаға жүргізіп, жиырма бес жылда бір үй толтырарлық алтын болыпты. Көкалташ медресесін салдырыпты. Сол күнде естіген едік. Ғабдолла ханның оң қол уәзірі - Арғын екен де, сол қол уәзірі Мұхтасар Қасым екен. Артында ат қалдыруға бірі Көкалташ медресесін салдырып, бірі Ғыждуан мен Бұхараның аралығында көпір салдырып: «Пұл Мұхтасар Қасым» атанып қалды. Уа пұл -«көпір» делінген сөз. Біз ол күнде: «Арғын ұрпағынан шыққан біреу ғой» -деп ұғынған едік. «Сұраса келе, қарын бөле шығады» - дегендей, шежіре тарих аударып, төңкере келе Арғынның өзі болып шықты. «Көкалташ» делінгені - «Емшектес, бір емшектен сүт еміскен, тумаса да, туысқандай болған» - дегені екен. Шаһабалдин жазған (иазған) тарихында: «Хырзағысы уәзірі сопы Құлбаба салдырған» - депті. Пәлен сопы, түген сопы қазаққа қойылатұғын ат қой. Немересінің атын - Мейрам сопы, бел балаларының атын: Ақсопы, Қарасопы, Сарысопы, Арықсопы, Нәдірсопы қойып жүрген Арғын ақсақалдың өзі ғой. Бұлар Момын деген тоқалынан, жүз алты жасында алған Айнакөз деген тоқалынан туған. Баласының атын Тәнбісопы қойып, оның ұрпағы «Тоқал Арғын» аталған. Екі шекті «Шар жетім Шақшақ» қой. Ғабдолла хан атаған «Көкалташ» атын ешкім білмейді. Сарт атаған «Құлбаба» атын да ешкім білмейді. Ұрпағы, үрім - бұтағы өсіп-өнгендіктен, Арғын атын айдай әлем білді. Әзіреті сұлтанның күмбезінің күншығысы бөлмелерін: «Арғынның ақ сарайы» - дейді. Қолы жетіп тұрған күнде өзіне меншіктеп арнап алған. Дене тұрағы сонда болса керек. Арғын ұрпағынан үлкен атақты, даңқты жандарды жүз жылқымен алып барып, сонда қояды. Біз білген жаннан: Шақшақ ұлы Жәнібек, Шаншар ұлы Қазыбек, Тәтті мырзаның үш баласы: Күшік, Байкісі, Жанкісі; Қаракесек - Шаншардан шыққан Жарылғап; Күлік Айбас бай, Айдабол Ақпан бай, Шоң би. Осының бәрі де жүз жылқымен апарылғандар. Біз білмеген Қуандық, Қаракесек байларының талай шонжарлары бар шығар. Түркістанда бір қожа бар деп, оған апарып жүрген жоқ. Бабалары сонда болғандықтан, «Арғынның ақ сарайына» апарып жүр екен. Арғын атасы Қарақожа - Ташкенттің тап ортасында. Мейрам бабаларымыздікі - Ташкенттің ар жағында. «Мейрам көлі» атанған. Бұл екеуінің аралығында Арғын айдалада қалмақ па екен? Бұрынғылар айтқан: «Түз - май қатығы. Өлең-жыр - сөз қатығы» - деген. Қазақтың қара сөзіне бұрынғы ақындардың өлеңі: «Ханнан - қазық, биден тоқпақ болғандай» - дәлел болады. Көтеш ақыннан - Уақ-Жарқын би сұраған екен:

Біздерден өлеңге ұстын болса керек.

Бізде Құтан атты екі ата бар. Бірі - Құтан, Қоғам, Қондыгер, Қотанның - Құтаны. Бұлар -«Үш жүз» атанбай тұрғандағы аталар. Қондыгер қалифа (халифе) жұртына ауып кетсе керек. «Құндыгер ханы - қалға (халифа)» - деп, Шортанбай қожаның айтқаны бар. Бірі - Құтан, Бұтанның Құтаны. Бұл екеуінің шешесінің аты - Аргүл, әкесінің аты - Арғын. Бұтан жасында өліп қалып, онан нәсіл - жұрағат жоқ. Құтаннан - Мейрам сопы жалғыз. Қарашаш деген бір қарындасы болған дейді. бұлар да бұрынғы ақындардың өлеңін дәлел қылады:

Арғын бабамыз тоғыз жүз алпыс тоғызыншы һижыритте: «Муеғатабыр Бұхара ханы жақсы Ғабдолла ханның мығтымд ғалия биі болғансына қой жылы еді» - депті. Осы сөз Үргеніште жиырма үш жыл хан болып тұрған Арабхан баласы Әбілғазы хан шежіресінен алынған сөз болса керек. Жас күнімде өзім жазып алған сөз. «Байдаланың Мұстафасына жазып берген шежіреңізде бар ма екен!» - деп, Ғайса баласы Мақұл 1928-інші жылда Баянаулада өзіме көрсетті.

72 мәтін

Бұл Ауған жұрты - әр рудан құралып, жұрт болған ел. Біз білгенде, Жиделі Байсын атына қызығып, Асан Қайғы барған, анан суратон Қазтуған барған, Орақ, Мамай барған, Телағыс барған, Тама Шора батыр, Кіші жүзден шыққан - Әз Едіге. Жиделі - өзен аты, Байсын - тау аты. Тау болғанда, тамаша тау: ел қай жерінде, мал қай жерінде жүргенін жан білмейді. Ел-жұртының көбі - Қазақ: «Байсын», «Қоңырат» атанады. Шаһарлары: «Балық», «Бадақшан», «Құндыз», «Талқан» - атанған жерлері болады. Қырғыз Лақайдың Лақайы сол Құндыз Талқанда, ақсақал билейді. Досмахамбет ағылшын пәрменінде болып, өз жұртына ие болуға жарап тұрды. Абзалхан деген баласы болды, өзінен кейін немересі Әбдірахман хан жұртын жақсы басқарды. Өзінен соң баласы Абиболла хан орнына отырды. Абиболла ханды 1919-шы жылда Жалалабад қаласы маңайында өлтірді. Кім өлтіргені білінбеді. Ағылшын Әбдірахман ханның Насыролла деген баласын орнына отырғызбақшы болды. Ауған, Афғанның өз білімпаздары Амануалланы сайлап, Ағылшын соғыс ашып, бұл соғыста Ағылшын жеңіліп, Амануалла иығы көтеріліп, 1921-інші жылы Кеңес өкіметімен шарт жасасып, Түрікпен, Иранмен шарт жасасып, толықтыққа айналды. Жүз елу жылдай Ағылшынға қорғалама, қоңсыдай болған. Ауған, Афған жұрты дәл осы күнде айдынды жұрт болды, Кеңес үкіметінің құлдықтан құтқаруымен.

73 мәтін

Әркім білімі жеткен жерден сөйлеу керек. Осы біздің үй салып, отын-жай қылып отырған жерімізден бізден бұрын неше жұрт (иұрт) келіп, неше жұрт кеткен. Өзіміздің тақау алдымызда иеленген жұрттарды «кәрі құлақты», өзінен құлағы бұрын жанлардан естуімізше, Мық (Миық) деген бір жұрт өтіпті. Ол моғол нәсілінен болса керек. Шерміш деген бір жұрт өтіпті, ол татар нәсілінен болса керек. Бұлардан соң ноғай-қазақтың ноғайы иеленіпті. Олардан қалған белгі бар, әр жерде қалған үлгі бар. Күншығыс жағы ашық, намаз оқылатұғын, құбылаға түрі (тұры[сы]) тура дәл келген тас қорғандар бар. «Ол ноғайлының қалмақ қамаған күнде намаз оқу үшін тастан жасаған қорғаны екен», - деп айтысады. Сарыарқада жары терең, суы аз өзенлер (өзендер) сол замандағы ноғайлардың егін салу үшін қазған арығы екен. Шідерті деген өзеннің аяғында «Ақжар», «Сасай» деген жерлер ноғайлардың, кент салып, тақ құрған Бұхар, Қоқан хандарының (ханлирының) арығы (әрікі) сықылды орда жасатқан жері екен. Өлеңтінің аяғында: «Қара оба», «Сары оба» -деген екі тебе Қарабай, Сарыбай деген екі байдың қоныс қылған мекені екен, топырақтан үйдіріп жасатқан. Есіл, Нұраның арасында: «Тоғанастың тоқсан екі көлі» - атанған көлдер ноғайлардың егін жайлары екен. Қызылмола, Сұлутам, Сырлытам, Хансүйегі деген жерлер сол замандағы ноғайлардың қадірлі өліктерінің моласы екен. «Он сан ноғай бүлген соң, Ормамбет би өлген соң», бұл Сарыарқаны Қарақалмақ Қаттысыбан деген жұрт иеленіпті. Қалмақ деген жұрт қадірсіз пұлсыз кісісі өлсе, далаға апарып тастайды екен. Ақ ит жесе: «Иманды болды, бейішке (беһишке) барды!» - деп, біледі екен де, қара ит жесе: «Имансыз болады, тозаққа барады!» - деп біледі екен. Қадірлі, құнды, пұлды жайсаңы, не бек, не байлары өлсе, жасап, киіндіріп, қойдың бір санын мойнына байлап, екі нанды қойнына тығып, бір құмырша суды басына қойып, жаназалайды екен. Жаназасы: қалмақ тасқа табынады, ер басына бір тас болады. Сол тастармен бастырып, көп тасты үстіне үйіп кетеді екен. Сарыарқадағы оба дейтұғын үйілген көп тас қалмақтың өлгеніне шығарған жаназасы екен. Аса қадірлі хандарына, жайсаңдарына көп кісі жиылып, көп тас үйіледі екен де, орта қадірлісіне өз шамасынша, онан төменгісіне озінің құны,пұлына қарай, жиылған кісінің шамасынша тас үйіледі екен. Бағзы бір қадірлісіне адам сорты сықылдандырып сын тас қояды екен. Қай жерде болса да, күйген кірпіштен жасалып, жермен - жер болып кеткен қызыл кірпіштер ноғайлардың моласы да, тастан үйілген обалар - қалмақтардың моласы. Мұндайын білмей: «Бұрынғы ноғайлы мен қалмақтың қойған қоймасы! - деп, - дүние тауып аламыз!» - деп, қазып әуреленген көп болды. Өлген қалмақтың сүйегі табылды. Ондай – мұндай өзімен қойған құмырша сықылды, аяқ сықылды, білезік, сырға сықылды ат - тұрмандар шығып жүрді. Шыққанымен іске жарап, бейнетіне тұрған дәнеме жоқ. Біздің қазақ бұл Сарыарқаға келіп, ие болғаны - Абылай хан заманынан аз-ақ ілгері. Бұл қазақ иесіз жатқан жерге текке келіп, ие болған жоқ. «Ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен», жаннан кешіп, кеше Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, қаз дауысты Қазыбек, Шақшақұлы Жәнібек замандарында қалмақпен жаудай алысып, жаттай салысып, шыбын жанын нысанаға байлап, не маңғаз сарбаздары жау жолында оққа ұшып, өлгені өліп, қалғаны қалып, сөйтіп алған жері еді. Баянаула тауында «Жасыбай асуы» - сол Жасыбай, қазақтың батыры, қалмақпен атысып, оққа ұшып, сол жерге қойғаннан, «Жасыбай» атанған. Қызылтаудың бауырында: «Қалмақ қырған» деген жер - қалмақтың қазақтан ақырғы қырылған қырылысы. Жасыбай оққа ұшқан жолы ер Олжабай бас болып аттанып, қалмақты сол жерде қойдай қамап, иіріп қойып қырып, сонан: «Қалмақ қырған» атанған. Сонан соң қайтып қалмақ бұл Арқаны көре алған жоқ. Мен өз атым - Иосиф (Жүсіп), әкем аты - Көпей, оның әкесі - Сермұхаммед, оның әкесі -Ақжігіт, оның әкесі - Бесім. Оның бабасы Тілеуімбет. Осы Тілеуімбет деген кісі, он бес ұлы соңына еріп, қарақалмақ Қатысыбанмен соғысып, бәрі қалмақтан өлген. Он бес ұлдың ең үлкені - Аспантай, онан соңғысы Амантай - екеуі алдымен оққа ұшқан. Сонда Орманшы: Тайлақ батыр қалмақтың қалың тобын қақ жарып кіріп кетіп, он бестің үшеуін алып шыққан. Сары атты Сексен батыр, астында сары аты бар, бір жүкті түйені жүгімен алып шыққан. Ол түйенің жүгінде бесік бар екен, кебеже бар екен. Бірі - бесікте, бірі кебежеде - екі еркек бала бар екен. Бірінің аты - Бесім, бірінің аты - Қойтан. Жүкті түйені алып қашып жүргені: «Осы екі бала жау қолында қалады-ау!» - деп, бұларды жаудан айырып алу үшін, түйені жетелей қашып, келген қалмақтарды қайта қуып, сөйтіп құтқарған екен. Егер Тайлақ пен Сексен болмағанда, Тілеуімбеттен тұқым қалмаса керек екен. Сол Бесімнен өсіп-өнген нәсілден келіп, мен мұны сөйлеп тұрмын. Мұны ұмытпай жүргенім осындай ата - бабам қалмақтан не үшін қырылды? Кейінгі үрім-бұтағына жер -су алып беремін деп қырылды. Жалғыз менің ата-бабам емес, жер-суға таласып, көп қазақ қырғын тапты. Бұл Сарыарқа біздің қазаққа атасының құны болып, олжа болып еді. Біреу біреуге: «Соңымнан қалмастай, атаңның құны бар ма еді?!» - дейді ғой. Сондай-ақ: атамның құны болған үшін, жер-судан айрылып қаңғып, қоныссыз жүргеніме ішім күйіп, өлсем, ойымнан кетер емес. Баянаулада Жалаңтөс деген асу бар. Ер Олжабайдың қалмақ заманында қоныс қылып, жападан жалғыз қыстап отырған жері. «Шойынды көл» деген көл, Жасыбайды өлтірген қалмақтардың Олжабайдан ұйлығып қашқанда, аяқ-табақ ыдыстарын бір араға үйіп-төгіп тастап кеткен жері. Сонан әркім бір нәрсе тауып алып «Шойынды көл» атанған. Жалаңтөс - Олжабайдың бел баласы, ол жерге Жалаңтөс деген баласын ие қылып, өзі Избушка деген асудың аузын қыстаған. Осы айтылған жерлердің бәрінен қазақты жебір-жесір қылып, еріксіз айдап шығарды. Қалмақтан қазақ алды қанын шашып, Бостан-бос ие болды орыс басып. Біз жүрміз зорлық пенен зомбылықта Асудан асқан сайын жылап асып. Біздің қазақты үшке бөлсең, екі есесі жоқ есебінде. «Ол қалайша жоқ?» - десең, жер-суын: «учаске» - деп, бір алды, «войсковой» - деп бір алды. Бұл екі алыспен ағашты, шабындылы жерден қазақ айрылды. Суырша жонға шығып, жан сақтап жүр еді: «Егінге лайықты!» - деп, ол жан сақтап жүрген жерлерін мұжық келіп және алды.

Біреуден сауын сауған соң?!

Ақылдан айрылып қалып, шаруа малынан береке қашып, оның үстіне алым-шығын, земский сбор деген қабаттап, ел аралаған началһник, шенеуліктердің жалдап мінген аттарының майын төлей алмай, қаңғып кетіп. Петрбор, Мәскеу барсаң, орыстың малайы -қазақ. Макаржи, Ірбіт барсаң, ноғайдың малайы - қазақ. Бұхар, Ташкент барсаң, сарттың малайы - қазақ. Сол малайлықта жалғыз-жалғыз болып қаңғып кеткендер ауырса, кім сусын беріп, кім басына жастық қойып, оған иман айтуға кім даяр тұрады? Өлсе, кім жаназа шығарады? Осындай кемшіліктен тірімізге - иман, өлгенімізге жаназа жоқ болып, адам тәрбиесінен қалдық. Бір жерде бір қазақты мұжық атып тастаса, қазақ өлгенін қолына алып көміп, мұжық үйінде қаннен-қаперсіз (қаннан хабарсыз) тыныш отыра береді. Егер бір қазақ бір уряднике қарсы келсе, атқанын атып, айдағанын айдап, қазақты қойдай тізіп, қозыдай көгендей бастайды. Патшаға оқ атып, қылыш суырған бір қазақ жоқ. Урядникке, чиновникке (шинаулікке), началһникке ақша бергендер, кісі өлтірсе де кешуі болып, үйде қалып жатыр. Ақша бермегендер сүттен ақ болса да,атылып, айдалып кетіп жатыр. Дүниенің жүзіндегі болған уақиғаны айтып тауыса алмаймыз, көзіміздің көргенін айтайық. 1898-інші жылда қазақ ішінде бір «Семіз ишан» деген жақсы дианатлы, жасы алпыстан асқан Меркамалдин атты (атлы), заты - Шараф, [Бұхарлық -Е.Қ.] Павлодардың хабасханасында бір қыс жатып, көп жатқаннан, жүрмеген, тұрмағандықтан, аяғына синға (сиңға) - деген науқас жабысып, сол науқастан хабасханада жатып өлді. Сол кісінің жазасының жоқтығы (иоқтығы) Құдайға болмаса, пендеге залалгер де емеслігі Ақмола, Семей - екі облысқа қараған қазақтарға «айдан - жарық, күннен - раушан!» Үшбу өткен қыста Шақшақ елінің қазағы бір Тоқтым деген Павлодардың хабасханасында өліп, үш күн көмусіз жатты. Далба елінің он екі кісісін қатын–қалашымен қабат улатып, шулатып: «Уряднике қарсы келдің!» - деп, қойдай тізіп, қозыдай көгендеп, Павлодардың хабасханасына апарып салды. Петропавловский шаһарына «Шаһар тілі» болып атағы шыққан Тәнті мырза екі жыл жарым (иарум) бір жаз войскіге айдалып барып, сол жолдан зыхметланып ауырып келіп, үйінде өлді. Қызылтауский елінің алты жігіті нақақтан сегіз жылға жер аударылып, өлгені өліп, қалғаны қалып, жалғыз-жарым тірісі қайтып келді. Мың сөзден бір сөз, біздің қазақтың үштен бірінің жоққа тантық (тәндік) болғаны -билеуші (билетуші) хакімлерде ғаділетшіліктің жоқтығынан. Жұртты жеген залымдар ақшаны беріп-беріп ақталып қалып жатыр да, ақша бермегендер: «Ісім ақ, Құдайым жақ!» - деп, «Жалаң Құдайға сенсең, жаяу қаласың!» дегеннің кері келіп, дүниенің о шеті мен бу шетіне кетіп жатыр. Қазаққа зорлық қылғанмен: «Біреуге не қылсаң, алдыңа сол келеді!» -деп, өзінен зорлар шығып, ғаламға күлкі болып жатыр. Кәне, біздің қазақ бір ауызға қараса, жаны ашып, жақсы ұстайтұғын ұлық не болып, үстінен қарап тұрса, ортасына әр түрлі машиналы заводтар орнаса, жалған дүниеде қазаққа не зәру (зәрурет) кереклі нәрселер сол заводтан жасалып шығып тұратұғын болса, пайда тілеп, мал табамын дегендер сол заводқа қызмет қылса, байлары сататұғын малын, қыл-қыбырын, жүн-жүбірін, - базарға апаратұғынының бәрін сол заводқа берсе, қазақтың нәрсесін санап, өлшеп алып тұратұғын смотрительдер болса, қазаққа не керекті хысәплеп беріп тұратұғын санға жүйрік басқарушылар болса, сонан соң бұл қазақ ешқайда қаңғырмайды, бөтен жаққа бармайды. Не іздейді: дініне өзі ие болған соң, жер-суына өзі ие болған соң, не мұқтажы, керегі өз ортасынан табылған соң?! Үш жылда қазақ бір түрлі ел-жұрт қатарына қосылып қалады. Қазақта бір залалды жұмыс жүр. Ол не десеңіз: көшпек - қонбақ. «Ол қалайша залал?» -десең, көшіп, қонудың ретін (ирәтін) білмегеннен. Қазақ өзіне керексіз нәрсені жияды: сатса, дәнемеге тұрмайтұғын. Жоқ, олай емес, керекті зәру нәрсені жинап, зәру емес нәрсені жиюдан тыйылу керек. Қазақ көшуді көп қылады, бір жерде тұрақтап отыруы аз. Мұнымен жүріп қазақтың басы бірігіп, ынтымағы қосылмайды. Қазақтың көшуі аз болып, бір жерде отыруы аз болса, он бес күн, яки болмаса бір ай болса екен. Сонда бір жазға он екі күн, не алты күн көшу болады. Бір ауылнай ел қыс болса, арасына басқа жанның тұмсығын сұқтырмай, ыңғайлас, жалғас, тұтас қыстау керек. Жаз болса, жайлауда да арасына жан жолатпастан тұтас жүруі керек. Қазақтың көшіп, қонуын бірден қойдырамын деу қазаққа пай - далы болмайды. Көшіп - қонуының өзіне ғылым, білім мен оқу үйреткендей бір үйретуші керек. Есебі (себебі) қазаққа шаһарлы жердің ишан, ришлары шикілі секілді. Орыс жұртының городниша төресі секілді (шикілі) бір мұхехытисып (мұрақап Тасип) керек. Оның өзінің қасында сайланмыш ғылымды, білімді адамдары болсын. Қазаққа үлкен пайда - партия жоқ болса. «Ол партияны қалай жоғалтудың есебін бұл залалға бізден бұрын кірушілер (кіркушілер) тапты ғой!» - деп ойлаймыз. Екінші пайда - ұры тыйылса. Ұрының тыйылуы - ұрының мініп жүрген аты тексерілсе. Сол ат кімдікі, мейлі ұрыға басы бүтін сатқан болсын, мейлі майын берген болсын, ұрының ұрлығына ұрыдан жаман ат иесін күйдіретұғын болса, сонан соң ұры тыйылады. Осы күнде қазақ жұртын бүлдіріп, бұзып бара жатқан - қазақтың өз ортасынан шыққан байлары. «Ол қалайша?» - дейсің. Алым шығыннан қысылып тұрған нашарға он теңге ақша береді: «Пайдасы бір тайынша», - деп. Бес теңге береді: «Пайдасы бір қой» - деп. Сол он теңге мен бес теңге нашарда тұра береді. Неше жыл болса да, бұл бір тайынша мен бір қой алуын ұмытпайды. Он жылда он тайынша, он қой алды. Ақырында сол нашар тайынша тауып, қой тауып беруге шамасы келмей бара жатқан соң, баяғы берген он бес теңге үшін жалғыз атын алып қойды. Нашардан: «Он теңгенің пайдасы» - деп, жыл басына алып тұрған тайыншалар өгіз болғанда, елу теңгеге сатылды. Қойлар ендігі жыл тауып беретұғын несие ақшаға еркек қой болып, он теңгеден сатылды. Ат семіртіп, қырық теңгеге сатылды. Байдың он бес теңгесі он жылда алты жүз қырық теңге болды. Осындаймен малын өстіріп, ақшаны көбейтіп, топтал (топлап) жинап алған соң, өзіне десятниктік тимейтұғын жаман ақшаны қалай сақтаудың есебін таба алмай, біреуге жел береді: «Сен пәленшемен талас ақшамен, атпен болсын, - деп. - Өзіңдікі таусылған соң, менікі өз қолыңдағыдай» - деп, әуелі оның өзін жеп тауысып алады. Онан соң оған жақтас болғандарды қабат құртады. Және бұл онымен де қарап тұрмайды, майға піскен дөнен бесті базарға салса, отыз теңге болмайтын аттарын ұрыға үш атқа сатады. Сатуға қимайтұғын аты болса, ұрының бір барып келуіне бір атқа майын сатады. Солайша қылып мал таптыратұғын жемтіктес ұрысы болады. Ол ұрыны бір жерде біреу қағазға тіркесе, не біреу малын танып, ұрыменен дауласса, ақшасын араға салып, абыройын салып, ұрыны арашалап алып, айырып жібереді. Бұл өзі андымалап сауда қылады. Сонда қайда ұры болса, соған береді. Базарға мал айдайтұғын уақытын айтып: «Сонан қалдырмасаң, болады!» - деп, ат жетер, құлақ естір жердегі ұры мұның жимашысы болады. Қазақ және мұны қостайды: «Пайданы бай қылады деген - осы!» - деп. Хасыл ұрының тыйылу тетігі - байда. Байды еркіне жібермей, қыспаққа алса, ұры да тыйылады, партия да тыйылады. Ұры жаяу ұрлық қыла алмайды, атпен жүріп ұрлық қылады. Ат байдан табыла береді. Партия болғандар да кедейден дәнеме табылмайды, байдың желігуімен, жел беруімен партия болады. Бай үш түрлі болады. Бір бай бар - парақор, бір бай бар - жалақор, бір бай бар - зинақор. Парақор болған байдың белгісі: біреу ат майын сұраса, не қарызға ақша сұраса: «Пәлен уақытта кел, - деп, - сонда бір ат мінерсің, не сұраған ақшаңды аларсың», - деп, уағда қылады. Ол айтылған күннен бұрын сол ат майын сұраған, ақша майын сұраған кедейдің іске жарарлық бір нәрсесі болса: «Мынауың бізге керек еді, берсең қайтеді? - деп, сипақтатып сұрайды. Сонан соң ол сорлы: «Бермесем, берем деген атының майын бермей қояды ғой», - деп, амалсыз береді. Бір қожа, молда келсе: «Аллаһи амин, тақсыр, бір ат зекет» - деп, бата қылдырады. Сонан соң бұл қожа, молданың бойында кісіге жарарлық бір нәрсесі болса: «Тақсыр, мына бір нәрсеңізді көзіңіздей көріп жүрейік, біздің балаларға тәбәрік қылсаңыз, қайтеді?» - дейді. Амалы бар ма: «Ат беремін!» - дегенін естіп тұрған соң, өзі жалаңбас қалса да, басындағы сәлдесі болса да, береді. Егер бермесе, ол аты ақырында не тай болады, не қой болады, тіпті болмаса: «Ол кісіге деп арнаған жылқымыз өліп қалды!» - деуден де ұялмайды. Жалақор болған бай болыс, биді өз қолынан қойған кісі есепті болып, өтірік жала қылып, нашарлардан мал даулап, өтірік кесім қылдырып, сиаз (съезд) сайын нақақтан мал төлетіп алып, нашарларды қан қақсатады. Және ол өзі үйінде отырып: «Біздікінен пәленше мен түгеншелер де мал сойдырып жеп кетті. Қымызды солар тауысып кетті. Шай-қантты көп алып едік, қонақ қатты болып шыдатпады», - деп көрінгенге жарлап отырады. Зинақор болған бай малшы жалдаса: «Көркем қатыны бар ма, иә бойжеткен қызы бар ма?» - сондайдан ескеріп жалдайды. Құдайы зікуаты болса да, не сұлу алған, не тоқал алған қожа, молдамен үйір-шүйір болып, соған береді. Бұл үш түрлі байлармен өзіне лайық мінездес қожа, молда үйір-шүйір болады. Байдың ыңғайына жүріп, айтқанын қылып: «Қуға қу апақ-сапақта айқасып, қараңғыда табысады» -дегендей, олардың өзіне ыңғайлас қожа, молдасы болады. Бұрынғы уақытта қожа, молда аз еді, қажы деген, ишан деген атымен жоқ еді. Құлақ естіген жерде біздің бұл Орта жүзден қажыға ең әуелі барған Уақ Нұркен бай еді. Бұхара жолымен барып, төрт жыл жүріп келген екен. Онан соң Баянауладан қой жылы кеткен екен: Бірі ноғай Байжан хазірет деген кісі, бірі қазақ Самай абыз деген кісі.Соған биыл қырық тоғыз жыл болды. Ол екеуі де сол жақта өлді. «Елу жылда ел жаңа» - дегеннің мәнісі мұндай екен. Дәл осы күнде ит сегіз күшік тапса, біреуі-ақ ит болып, енесінің соңынан ереді. Өзгесі қажы ма, ишан ба, халфе (қалфе, халифа) ма, қожа ма, молда ма, - не екені белгісіз болып кетті. Бұл айтылған затлардың аз күнінде қазақ бай да еді, пейілді де еді, ашу-аразы жоқ, тату-тәтті еді. Осы күнде қажы, ишан, қожа, молда көбейген соң қазақтың араздығы сол шамада болды. Екі ағайынды кісінің баласы бірінің өлігіне бірі барыспайтұғын болды. Ойлаймын: «Осы затлар көп болып, шарапат иесі болып, жұртты түзегені жоқ, ыңғайы бұзды-ау!» - деп. Ақ қағаздың жүзінен қара танып, ақ пенен қараны айырып халал ниетпен тұрған бір қожа, молда жоқ. Сияның қаралығы қандай болса, іші[н] сондай қаралықпен толтырып алып, партия басы болып, өсек жүргізуге әбден жетік. Қай жерде қажы көрсең, партия басы, қай жерде ишан көрсең, партия басы, қай жерде халфе көрсең, партия басы, қай жерде қожа, молда көрсең, партия басы. Бұл күнгі қожа, молда қазақтың соңына ереді, қазақ малдың соңына ереді. Мал далаға өреді, сонан соң жұрт қалай оңсын, қалай түзелсін?! Хайуан малды мал иесі өз соңынан үйретіп, жүргізіп алса, сонан ол мал біткен бай болғансыған хырсылар қожа, молданың соңына ерсе, ол қожа, молда Құдай сөзі құран мен пайғамбар сөзі хадис шәріптің соңына ерсе, сонан соң жұрт әбден жұрт болып, бір түрлі түзулікке айналар еді. Қазақ ішінде жүрген қожа, молда не оқыды, не білді? Әуел оқығанда, «Әліпби» оқыды, оның мәнісін білумен жұмысы жоқ. Онан соң, «Абжад» оқыды, оның мәнісімен жұмысы жоқ. Онан соң «Иманшарт» «Әптиек», «Қуран» оқыды, онан соң: «Бідуам», «Ақырзаман», «Кесік бас», «Жүсіп-Зылиқа», «Сейфулмәлік», «Көрүң қадір». Бұлардың бәрін оқыған соң: «Шар кітапты оқысаң, әр кітапты оқырсың!» - дегенменен Шар кітап оқыды. Онан соң Ғараб оқыды, Парсы оқыды, - бәрінің қарасы - мағына оқыған, білгенін көңіліне тоқыған жалғыз еді. Жоқ, өңшең қараны оқумен ақ жүрегі қап-қара болып алып, басына сәлде орап: «Мен хазірет болдым, мен халфе болдым!» - деп, жұртты бұза бастады. Біздің қазақ жұртында бала оқытып жүрген екі молда молдалық салыстырыпты. Сонда бірі: «Әліп син әбіге сәкін аб жин син, жадалға сәкін, жәд, абжад» - депті. Онда екіншісі: «Әліп екі усын ан әліп екі а син, ин әліп, екі үтір ун, ан, ан, ун» - депті.

Отырған жұрт:

Әне, қазақтың бір нәрсені танып, қадіріне жетуінің ніһаяты. Әлі осы күнге шейін солай: Бұхар барғаны - жұпар барғаны. «Оқу, оқу!» - деп, өліп-өшіп, ынтасы құрып барады, ғылым, біліммен, мағына жөнінен бір ауыз білген дәнемесі жоқ. Ғалым үш түрлі: нан ғалым, тән ғалым, жан ғалым. Нан ғалымнан талап әуел баста оқуды Құдай үшін іздеген емес, молдаларының төрде отырып, сыйлы болғанын көріп, тамақ тойғызу үшін, тегін ас, тегін тамағы бар мешіт, медресені қыдырып, қай жерде қай ишанның көжесі мол десе, соған қаңғыра береді. Есі - дерті тамақта болып жүріп, оқыған оқу, өмір бойы оқыған-білгенін қарынының қамына жұмсайды. Оңдайлықпен оқып, молда болғандар: «Кімнің тарысы піссе, соның тауығы болып», ат тезегін қалайша төңкеріп, аударудың ғылымына әбден мәһір болады. Тән ғалым мағына білумен жұмысы жоқ, сарафа, наху, мантық оқып, талас - ежешке (егеске) әбден ұста болып: «Пәлен қай байдан, пәлен не сыйғада, пәлен қай қызиядан! -деп, - Суғыры қайсы, күбірі қайсы, музығ не нәрсе, мухмол не нәрсе?» - деп, мәжілісте өзінен басқаны сөйлетпеске ұста болып, мұнымен барып бір жерге халфе, не бір жерге хазірет болып тұрып, наху, мантықтың қағидасын екі кісіні араз қылып, ғұмырында бірін -бірі көрместей жолға салып жібереді. Хақ жолға, таупық, һідәйтке жұртты бастаумен жұмысы жоқ. Бір мәхалланы екі партия қылып ұстап: «Құран ғатымда солай деген, хадис шарифта бұлай деген» - деп, наданларды қара сөзбен мас қылып, адастырып, есінен жаңылыстырып әуре қылады да жүреді. Жан ғалым - Алла тағаланың фазыл уа кәррәміне алынған пендесі. Нанмен де жұмысы жоқ, ат көтеріп, атақ шығарумен де жұмысы жоқ. Оңаша халуат жай табылса, жаны сонда сая тауып, «Каламалланы» оқып, мағынасын мәлә қате қылып, «ішпей мас, жемей тоқ». Оның қасында бай да бір бас, күшік те бір бас. Ешкімді лытғатына алмай: «Он сегіз мың ғаламды жаратушы (иаратқушы) Құдайым бар, не ғамым (қамым) бар?!» - деп, отыра береді. Ғылым, білім деген, мағына деген осындай кісіден табылады. Не нәрсенің мүжәсін қойып, хақиқатына өтуге сәғә уа жаһаты болады. Дымың табылмас бұл нашалық кісі - жаһан айуаны, кең дүр халі ермес осы күнгі қазақтың оқып жүрген оқуы - өзінің ел көшкендегі сиырына арба салып көшкен көшуі сықылды айқай-ұйғай, у-шу, құр дауыс. бұлар бір жаңа усули жәдит шығару керек, заманымыздағы пароход, отарбаның жүрісі сықылды. Ойлаған мақсатқа тез жеткізетұғын балаға жиырма тоғыз әріпті (харіпті) танытқан соң, ғылым-білім білдірудің жаһатында болу керек. Жаңа низам шығарғанда, қазаққа пайдалы жұмыстарды низамға қоса тіркеп, бұйрықпен түсіру керек. Бірінші пайда - партия қалуы. Екінші пайда - ұрының тыйылуы. Үшінші пайда - байлардың өзіне тоқтау, тыю болуы. Төртінші пайда - ишан, қажы, қожа, молданың бұрынғы адасу еркіне жіберілмеслігі. Бесінші пайда - балалардың оқуына усули жәдит, жаңа тәртіп берілуі. Алтыншы пайда - көшіп-қонудың өзіне тағылым үйретуші шығуы. Жетінші пайда - қазақта бір үйден бір үй от алатұғын рәсім бар, даладан қазатұғын жерошақ деген бар. Осы екі жұмысқа тыю, тоқтау салу және қойшылардың далада от жағып, сүт пісіретіні - не тоқтау шығару. Осыларды қылмағанға кісі құнындай ауыр жаза кесу. Сегізінші пайда - қазақтың: «жанға шығу», «жан беру» - тариқасын бұрынғы өзінің ата-бабасының ғұрып - мірдемінше: «жанға» өтетұғын кісіні «тірілей» жуып, кебінге орап, ақ кигізге салып моланы үш айналдыратұғын (айландұратұғын) қылу, алдында үш жақсы кісінің жүруімен. Сегізінші [тоғызыншы - Е.Ж.] пайда - өлгенге де, туғанға ас, той деген турасын қазақтың бұрынғы ата-баба заңынша: «Туған - тойсыз болмасын, өлген - ассыз болмасын!» - деп, жаңа низамда оны да низам қылып шығару [керек]! Күнінде қазақ жұмысқа жараса, жылқымен жарайды. Бұл екі жиылыста жылқының жүйрігі сыналды. Тоғызыншы [оныншы - Е.Ж.] пайда - қазақты бұрынғы ата - баба рәсімімен, солардың жақсы үлгісімен жүргізіп, тұрғызса, қазақ сонда көңілді, ықыласты болып, бір түрлі жақсылыққа рағбәтлі болады. Абылай хан заманында қазақтың не қылып, не қойғанын өз білгенімше жаздым. Сол күндегіден артық қазақтың оңған жері жоқ. Адамның іздеген көңілдегі нәрсесі бірден қолына түспейді. Көп жаманды жинаса, соның ішінен бір керекті ләббә табылады. Сондай-ақ менің сөзімді мылжың екен - демей, тыңдай берсең, бәрі бірдей жарай бермесе де, бір жарарлық сөз табылар.

74 мәтін

Сарыарқада Нұра деген өзен бар. Ұзындығы - бес жүз шақырым. Басы - Қарқаралы тауының күнбатысынан, аяғы - Қорғалжын қопасынан кесіп өтіп, теңізге құяды. Бір өзіне жеті жүз өзен құяды. Сол Нұраның екі жағы - есебі жоқ көл, жазғытұры су тасығанда, сол көлдердің бәрін толтырып, қайта Нұраның өзіне құйып, июнь, июль айларында Қорғалжынға әрең жетеді. Сол көлдер бұрын Ноғайлылардың егін жайы екен: суарып салатұғын болған екен деседі. «Есіл мен Нұраның аралығында Тоғанастың тоқсан екі көлі бар», - деп сөйленеді. Құм емес, шел емес, бәрі - егін-жай, қара топырақ. Бетеге мен көде, жауылша, шағыр, жу - сан, изен. Мың тоғыз жүз алтыншы жылда он бесінші мартта Николай заманындағы көрген қысымшылық, қорлық, зорлық ой толқытып, Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің «Қазақтың осы күнгі әңгімесі» - деп, сөйлеп, «Сарыарқа» - деп ат қойып, баспаға бастырып, ол сөз Хусайынов (Хасенов) баспаханасынан сотқа алынған. Сонда Сарыарқаның кімдікі екенлігі екенін әйгілеу үшін жазған. Күнбатысы - Сырдария, күншығысы - ұзын аққан Ертіс. Оңтүстігі - Жетісу (Семиречинск) өзен. Солтүстігі - Еділ, Жайық. Осы төрт судың арасы заман қадымда тауарихларда «Дешті Қыпшақ» атанған. Ол Қыпшақ өзі Уыз хан заманында іші қуыс шірік ағаштың ішінде туып, аты «Қыпшақ» қойылып, өсіп жігіт болған соң, Уыз хан оны қолына түсіріп, қолбасы қылып:

Мұның бәрін қырып-жойып, өзіне қаратып алып, осы төрт судың бойында бір шеті Амудариясына шейін билеп-төстеп: «Қытай көп пе, қыпшақ көп пе?» - деп мақал болған Қыпшақ - осы. Сонан бері неше жұрт келіп, неше жұрт кеткен. Ақыр аяғы Миқы (Мық) деген бір жұрт иеленіпті. О да кетіпті. Шерміш деген бір жұрт иеленіпті. О да кетіпті. Бұл екеуінен соң Ноғай – қазақтың Ноғайы иеленіпті. Олардан қалған белгі бар. Күншығыс жағы - ашық: намаз оқылатұғын құбылаға тура дәл келген, тас қорғандар бар. Ол Ноғайлының қалмақпен соғысқан күнде намаз оқу үшін тастан жасаған қорғаны деседі. Сарыарқада жары терең, суы аз өзендер - сол замандағы ноғайлардың егін салу үшін қазған арығы деседі. Шідерті деген өзеннің аяғында Ақжар, Сасай деген жер - Ноғайлардың хандарына орда қылып, тақ орнатқан жері. Орманбет хан сол жерге тақ орнаттырған екен деседі. Ол уақытта Ноғайлының байлығы (байлық) да сондай болыпты. Бір күнде қырық саба, елу саба қымыз толтыратұғын үйлер болған екен деседі. Сол Орманбет:

Ол күнде қазақ ел болып, жұрт болып, ауызға ілініп, көзге түскен жоқ. Бура-тара қайда барса, жалғыз үй. Өзі бай, құл - құтаны көп. Қазақ аты жоғалмай, көрінген жұрттың ішінде кірмесі, қоңсысы болып жүреді екен. Өлеңтінің аяғында: «Қараоба», «Сарыоба» - деген екі төбе бар. Түбі-тегі қазақ: Қарабай, Сарыбай деген екі байдың қоныс қылған мекені екен. Сол Сарыбайдың жалғыз қызы Баян сұлудың туған жері Баянаула тауы екен дейді. Туған жері сол болғандықтан, тау аты «Баянаула» аталып қалған. Осы қыздың қарқарасы түсіп қалған жері «Қарқаралы-Қазылық» аталған. Домбырасы мен бет моншағы түсіп қалған жері «Домбыралы», «Моншақлы» аталған. Жамшысы түсіп қалған жері -«Тоқырауын», «Жамшылы» аталған. Сандығы түсіп қалған жер «Алтын сандық», «Ақшатау» - аталған. Өлең айтып, той қылған жері «Өлеңті» аталған. Аттарының шідері түсіп қалған жері «Шідерті» аталған. Аттарының арқасы жауыр болған жер «Жауырбұғы» аталған. Жаудан қорқып, тау-тауды паналап, жасырынып, көшіп жүргенде, көші асқан жерлер «Көш от» аталған. Көшіп бара жатқанда, босағасы түсіп қалған жер «Босаға» аталған. Қайыр, бұл Сарыарқадағы жер аты - бәрі қазақтың ата - бабасының аттары. «Он сан Ноғай бүлген [бүлінген] соң, Ормамбет би өлген соң», бұл Сарыарқаны қарақалмақ Қаттысыбан иеленіпті. Қырық сан қарақалмақ Қаттысыбан ханының аты -Қоңтайшы. Қазақ оны: «Қоңтажы» деп сөйлейді. Қалмақ деген жұрт өлген кісісін киіндіріп, қойдың бір санымен, бір-екі нанымен, бір құмыраша қатықпенен айдалаға апарып тастайды екен. Сол басындағы тамақтарын ақ ит келіп жеген болса: «Иманды болды, бейішке барды!» - деседі екен. Қара ит келіп жеген болса: «Имансыз болды, тозаққа барды!» - деседі екен. Төрт таспен жан-жағын қоршап, жер қазып қоя салады екен. Ит келіп еш нәрсесін жемеген болса, жаназалайды екен. Жаназасы - қалмақ тасқа табынады. Жан басына бір тас болады. Сол табынып жүрген тастарымен бастырып кетеді екен. Сарыарқадағы «Оба» дейтұғын, үйілген көп тас қалмақтың өлгеніне шығарған жаназасы екен. Аса қадірлі хандарына, жайсаңдарына көп кісі жиылып, көп тас үйіледі. Орта қадірлісіне өз шамасынша, онан төменгісіне өзінің құны-пұлына қарай жиылған кісінің шамасынша тас үйіледі екен. Кейбір қадірлісіне кісі пішінін салып, сурет қылған сын тас орнатады. Ол соның өзінің тірлігінде табынып жүрген құдайы деседі. Қай жерде болса да, күйген кірпіштен жасалып, жермен - жер болып кеткен ноғайлардың моласы, тастан үйілген обалар - қалмақтың моласы. Мұндайын білмей, бұрынғы ноғайлар мен қалмақтың қоймасы деп, дүние тауып аламыз деп, жер қазып, әуреленген көп болды. Өлген қалмақтың сүйегі табылды. Ондай-мұндай өзімен қойған құмыраша, аяқ-табақ, білезік, сырға, ат тұрмандар шығып жүрді. Шыққанмен іске жарап, бейнетіне тұрған дәнеме жоқ. Біздің бұл қазақ Сарыарқаға келіп, ие болғаны, Абылай хан заманынан аз-ақ ілгері. Бұл қазақ иесіз жатқан жерге текке келіп ие болған жоқ. Ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен кеше Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Қаз дауысты Қазыбек, Шақшақұлы Жәнібек замандарында жаннан кешіп, сусын орнына қызыл қан ішіп, жаудай алысып, жаттай салысып, күні-түні атысып, қара қанға батысып, шыбын жанын нысанаға байлап, не маңғаз, сырбаздары жау жолында оққа ұшып өліп, сөйтіп алған жері еді. Баянаула тауында Жасыбай асуы аталған. Жасыбай - қазақтың батыры, қалмақпен атысып, сол асудың үстінде оққа ұшып өлген. Сол өлген жеріне қойылған. Жасыбай оққа ұшқан соң, ер Олжабай Шойынды көлдің басында үйіліп-төгіліп жатқан қалмақты тау асыра қуып, «Қалмақ қырғанда» барып жетіп, қойдай қамап қырған. Сол себептен «Қалмақ қырған» аталып қалған. Сонда Олжабайдың жолдасы - Төртуыл Баймұрат еді деседі. Мен өз атым - Жүсіп, қырық тоғыз жаста отырмын. Әкем аты - Көпей, жылы барыс еді, жетпіс үш жасында барыс жылы өліп, Баянаулаға қойылды. Оның әкесі - Сермұхаммед, жетпіс асып өліп, Қызылтауға қойылған. Оның әкесі - Ақжігіт, қырық тоғыз жасында өліп, Көкшетау бауырында «Қыздың қарасуы», «Шүртек-қарағайға» орамдас, маңайлас «Қоскөл», «Сарыкөл» - деген жерлерге қойылған. Оның әкесі - Бесім, қартайып өліп, Ұлытау, Кішітаудың «Тілеуғабыл» дарасының жоғарғы өре басына қойылып, сол жерлер «Бесімнің бес саласы» аталған. Оның әкесі Тілеуімбет - Айдабол, Күліктің Күлігінің тұңғышы. «Он алты ұлды Тілеуімбет» аталған. «Арғында - Тілеуімбет, Алшында -Жолымбет» - екеуі ауызға ілініпті.Ерлікпен, билікпен, оңдылықпен емес, қияңқы, сотқар, төбелескек болғаннан болса керек. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламаның» жорығында өзі жұтап, жүдеп-жадап келе жатқан қазақтың көшіне қарақалмақ Қаттысыбан жолығып. «Көшкен жұттан құтылады, қашқан жаудан құтылады!» - деген деп, інісі Наурыз «алты ұлды Наурыз» аталған екен, ол қашып құтылыпты. Он алты ұлы ат арқасына мініп, соңына еріп жүрген соң, «үй тентек, айран көздік» қылып, қалмақпен соғысып, қалмақ көп те, қазақ аз, бір емшектес бауыры тастап кеткен жанның маңайында кім қалды дейсің, қызыл көтен қылып, қынадай қырып жатса, жан сауғалап қашып шыққан балаларын отағасының өзі қайта қуып, жауға тығады дейді:

Он алты ұлдың тұңғышы Аспантай екен: алдымен оққа ұшып, онан соңғысы Амантай екен: «Ой, бауырымдап» барып, оны құшып, онан соңғыларының атын жан білмейді. Сол жолы бықпырт тиіп, Орманшы Бапке, Тайлақтың Тайлағы уыз жас күні «Бала батыр» атанып жүрген кезі екен. Үш немерені жау ортасынан арашалап айырып алып шығыпты. Күліктің Дәулет деген тоқалынан туған Сексен де батыр кісі екен. «Сары атты Сексен» атанған. Бір жүкті түйені жүгіменен ала қашып құтылыпты. Ол түйеде: бірі - бесікте, бірі кебежеде екі бала бар екен. «Сол балалар қалмақ қолында қалады-ау!» - деп, алып қашып жүргені сол екен. Егер Тайлақ пен Сексен болмаса, Тілеуімбет деген елден дүниеде иамшан болмаса керек. Бұл бес бала немерелер болса керек. Тайлақтың алып шыққаны: Айтқожа, Күнту, Жаңабай. Сексеннің алып шыққаны: Бесім, Қойтан. Сол Бесім деген кісі -ден өсіп-өнген нәсілден келіп, мен мұны сөйлеп отырмын. Ұмытпай жүргенім, осындай ата-бабам қалмақта не үшін қырылды? «Кейінгі үрім-бұтағына жер-су алып беремін!» - деп, қырылды. Жалғыз менің ата-бабам емес, жер-суға таласып, көп қазақ қырғын тапты. Қаржаста бір «Жаулыбай» атанған ел бар. Сол Қаржастың тұңғышы екен. О да сол жол[ы] қырғын тапқан. Сатылған балалары: Қоныс, Мәмбеттің Қонысы балалары да сол жол[ы] қырғын тапқан. Ұшынған, қағынған бір жол. Ата-бабалары жауда қырылғандардың кейінгі ұрпақ-жұрағаттарының да өсімі аз болды. Жауға араласпағанның ұрпақтары өсіп-өнді. Бұл Сарыарқа біздің қазаққа «атасының құны» болып, олжа болып еді. Біреу біреуге: «Менде атаңның құны бар ма еді?!» - дейді ғой. Сондай-ақ атамның құны болған үшін жер-судан айрылып қаңғып, қоныссыз жүргеніме ішім күйіп, өлсем, ойымнан кетер емес! Баянаула тауын қалмақтан еріксіз тартып алған Жасыбай мен Олжабай еді. Жасыбай өлді де, Олжабай қалды. Жасыбай асуының аузына Жалаңтөс деген баласын қыстатып, Олжабайдың өзі «Ізбөшке» [избушка] деген асудың аузына қарсы қыстап еді. Дүние деген, шіркін, көшпелі екен: қазақтың тұлпар мініп, ту ұстаған кейінгі үрім-бұтағына олжа салған батыры ең, ақырында мұжықтың поселкесінің аты болды. Ереймен тауында «Олжабай қаласы» атанған қала - сол ер Олжабайдың өлген жері. Қазақ заманында «Олжабай сөресі» атанған. Олай аталуының себебі, сүйегін ол жерге көмбеген, құрт жаятұғын сөредей сөрелеп қойған. Ақырында Әзіретке апара алмай, Көкшетау маңайына қойған деседі. Мың сөзден - бір сөз. Ата-бабасының қаны қойдың қанындай ағып, алып берген жерінен үрім-бұтақ балалары көзінің жасын төге-төге қаңғып кете берді де, бет-аузы түксиген, басы қуықтай бүріскен, к...ті ешкінің к...тіндей шүршиген бір жұрт иесіз жатқан жердей иелене берді. Қалмақтан қазақ алды қанын шашып, Бостан-бос ие болды біреу басып. Біз жүрміз зорлық пенен зомбылықта, Асудан асқан сайын жылап асып. Біздің бұл Сарыарқадағы қазаққа: «Қазақ, бізге бағын, қара! - деп, - Ақ патшадан жарлық алып шықтым! - деп, Иван Семеныш (Семенович) [полковник Карпачеев -Е.Қ.] деген полковой (бөлкебай) келді.Сонда онымен таласа Қытайдан да елші келді: «Қазақ саған қарамайды, маған қарайды!» - деп. Ол екеуінен басқа қазақтың өзі ішінен Кенесары, Наурызбай деген шықты: «Бұл екеуіне бағынбаңдар! Өзімнің соңыма еріңдер!» - деп. Онда олар айтты:

Сол замандағы қазақ жақсылары кеңесті де, Кенесары, Наурызбайдың сөзін қостамады. «Жерімізге тимесең, солдат алмасаң, саған қараймыз! - деп, - ғадалатшілігі бар!» - деп, ақ патшаға өз ықтиярларымен қарап бағынды. Ит терісіне жаздырып уағда хат алды: «Қазақтың жер-суына залал қылмаймыз, солдат алмаймыз!» - дегенін жаздырып. Баянаула тауына Шоң биден сұрап, қала салды. Көкшетауға Уәли ханның тоқалы Айғаным ханымнан сұрап, қала салды. Сөйтіп Сарыарқаның пайдалы жақсы жерлеріне қала сала бастады. Осы күнде байқап қарасақ, қазақты үшке бөлсең, бір есесі жоқ есебінде. Ол қалайша жоқ десең, қазақ жерін қала салумен бір алды. Онан соң: «Бастықтардың уазипасы (узиғасы)» -деп, ағашты, шабындылы жерлерді: «Учаске войсковой», - деп ат қойып ала берді. Қазақ өз жерін өзі тастап кетуге көзі қимай, неше жыл бозы менен көгіне ақша төлеп, қысы-жазы малының қорегі үшін сатылып, кедей болды. «Бүйтіп сатып жеп, қалайша күн көреміз?» - деп, суырша жонға шығып қыстап еді. Ол жан сақтап, күн көріп жүрген жерлерін мұжық келіп: «Егінге лайықты» - деп, ол алды.

дегендей, ақылдан айрылып қалып, шаруа малынан береке қашып, оның үстіне алым, шығын, «Земский сбор» деген қабаттап, ел аралаған началһник, чиновниктердің жалдап мінген аттарының майын төлей алмай, кедейліктен қаңғырып, шұбырып кетті. Бұхар, Ташкент барсаң, сарттың малайы - қазақ. Петербург, Мәскеу барсаң, орыстың малайы -қазақ. Ірбіт, Макаржи барсаң, ноғайдың малайы - қазақ. Сол малайлықта жалғыз - жалғыз болып кеткендер ауырса, кім сусын беріп, кім басына жастық қойып, кім оған иман айтып, жаназа оқуға даяр тұрады?! Осындай кемшіліктен тірімізге иман, өлімізге жаназа жоқ болып, адам тәрбиесінен қалдық. Бір жерде бір қазақты мұжық атып тастаса, қазақ өлгенін қолына алып көміп, мұжық үйінде қаннен-қаперсіз (ханнан-хабарсыз) тыныш отыра береді. Бір қазақты бір қазақ-орыс пышақтап жарып тастаса, қазақ-орысқа сот жоқ, көшеде ойнап-күліп жүре береді. Қазақта бір мақал бар: «Батыр деген бір барақ ит. Екі қатынның бірі табады. Би деген-ақ шариғат. Ілуде бір-ақ қатын табады!» Сол айтқан билер Ұлы жүзден шықты: Үйсін Төле би. Орта жүзден шықты: Арғын Тәйтеке би. Кіші жүзден шықты: Алшын Әйтеке би. Солардай әр таптан Құдай жаратқан билер шықты. Ең ақыры Кеше Россияға бағынған заманда Шоң билер болды. Ол қазақтың ортасынан Құдай жаратқан билер шығып тұрған заманда бұзықтық жоқ болды. Ұрлық-қарлық, өтірік-өсек дәнеме болмады. Талас-тартыс, дәнеме жоқ, халық қандай пейілді болды?! «Қой үстіне торғай жұмыртқалаған» заман болды. Кеше Шоң би тоқты ұрлаған ұрыны тарттырып өлтіртті. Төрт қари бөз ұрлағанды тарттырып өлтіртті. Жеті ұрыны бір көлдің басында тарттырып өлтіргеннен, сол көл «Ұрының көлі» атанды. Біздің қазақ бұл Россияға қараған соң, болыс деген шықты, ауылнай деген шықты. Сонда: «Болыс болдық», «Ауылнай болдық» - дегендерге заманындағы қариялар айтады екен:

деп.

Сонан соң бұл болыстық, ауылнайлық сайлауменен болатұғын болды. Ол сайлау шар салумен болатұғын. Ол шарда тас көбейтуге партия деген жын шықты. Сонан соң жұрт құрып, су түбіне кете бастады. Су түбіне сол кеткеннен әлі кетіп бара жатыр.

75 мәтін

[1907 жылы Қазан қаласында басылған «Сарыарқаның кімдікі екендігі» кітабы көшірмесі] Күнбатысы - Сырдария, күншығысы - ұзын аққан Ертіс, оңтүстігі - Жетісу (Семиречинский) өзені, солтүстігі - Еділ, Жайық. Сол төрт судың арасы - заман қадимда «Дешті Қыпшақ» атанған. Қыпшақ жұртының қонысы еді. Сол Қыпшақтан тоқсан екі ру ел тарайды. «Қытай көп пе, Қыпшақ көп пе?» - деп, мақал болған себебі сол. Сонан бері неше жұрт келіп, неше жұрт кеткен. Ақыр аяғы бір Миқ (Мық) деген бір жұрт иеленіпті, о да кетіпті, Шерміш деген бір жұрт иеленіпті, о да кетіпті. Бұл екеуінен соң ноғай-қазақтың ноғайы иеленіпті, олардан қалған белгі бар, әр жерде қалған үлгі бар. Күншығыс жағы ашық, намаз оқылатұғын құбылаға төрі тура дәл келген тас қорғандар бар. «Ол Ноғайлының қалмақ қамаған күнде намаз оқу үшін тастан жасаған қорғаны екен!» - деп айтысады. Сарыарқада жары терең, суы аз өзендер сол замандағы ноғайлардың егін салу үшін қазған арығы екен. Шідерті деген өзеннің аяғында «Ақжар», «Сасай» деген жерлер ноғайлардың, кент салып, тақ құрған Бұхар, Қоқан ханларының арығы (арикі) сықылды, орда жасатқан жері екен. Өлеңтінің аяғында: «Қара оба», «Сары оба» - деген екі тебе Қарабай, Сарыбай деген екі байдың қоныс қылған мекені екен. Бұл екеуі - қазақ байлары. Сол Сарыбайдың жалғыз қызы Баян сұлудың туған жері - Баянаула тауы. Бұл таудың аты «Баянаула» қойылған себебі «Баян ауылы» деп аталып кеткеннен. Сол қыздың қарқарасы жоғалып, түсіп қалған жері: «Қарқаралы - Қазылық» аталған. Домбырасы мен бет моншағы түсіп қалған жер: «Домбыралы», «Моншақты» аталған. Жамшысы түсіп қалған жер: «Тоқырауын», «Жәмшілі» атанған. Сандығы түсіп қалған жер: «Алтын сандық», «Ақшатау» аталған. Өлең айтып, той қылған жері «Өлеңті» атанған. Аттарының шідері түсіп қалған жер «Шідерті» аталған. Аттарының арқасы жауыр болған жері «Жауырбұғы» аталған. Қайыр (хайыр), бұл Сарыарқадағы жер аты бәрі - қазақтың ата-бабасының аттары. Есіл, Нұраның арасында: «Тоғанастың тоқсан екі көлі» - ноғайлардың егін салған көлдері. «Қызыл мола», «Сұлу там», «Сырлы там», «Хан сүйегі» - деген жерлер сол замандағы ноғайлардың қадірлі өліктерінің моласы екен. «Он сан ноғай бүлінген (бөліскен) соң, Ормамбет би өлген соң» бұл Сарыарқаны қара қалмақ Қаттысыбан деген жұрт иеленіпті. Қалмақ деген жұрт өлген кісісін қойдың бір саны менен, бір - екі нанменен, бір құмырша суменен далаға апарып тастайды екен. Сол басындағы тамақтарын ақ ит келіп жеген болса: «Иманды болды, пейішке барады!» - деп біледі екен. Қара ит келіп жесе: «Имансыз болды, тозаққа барады!» - деп біледі екен. Ит келіп, еш нәрсесін жемеген болса, жаназалайды екен. Жаназасы, қалмақ тасқа табынады, кісі басына бір-бір тасы болады, сол тастарымен бастырып, үстіне үйіп кетеді екен. Сарыарқадағы «Оба» дейтұғын үйілген көп тас қалмақтың өлгеніне шығарған жаназасы екен. Аса (жыса) қадірлі хандарына, жайсаңдарына көп кісі жиылып, көп тас үйіледі екен де, орта қадірлісіне - өз шамасынша, онан төменігісіне өзінің құны-пұлына қарай, жиылған кісінің шамасынша тас үйіледі екен. Бағзы бір қадірлісіне адам сорты сықылдандырып сын тас қояды екен. Қай жерде болса да, күйген кірпіштен жасалып, жермен - жер болып кеткен қызыл кірпіштер - ноғайлардың моласы, тастан үйілген обалар - қалмақтардың моласы. Мұндайын білмей: «Бұрынғы ноғайлы мен қалмақтың қойылған қоймасы - деп, - дүние тауып аламыз, - деп, жер қазып әуреленген көп болды. Өлген қалмақтың сүйегі табылды, ондай-мұндай өзімен қойған құмырша, аяқ, білезік, сырға, ат тұрмандар шығып жүрді. Шыққанмен іске жарап, бейнетіне тұрған дәнеме жоқ. Біздің қазақ бұл Сарыарқаға келіп, ие болғаны Абылай хан заманынан аз-ақ ілгері. Бұл қазақ иесіз жатқан жерге текке келіп ие болған жоқ. Ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен, кеше Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай (Бөкенбай), қаз дауысты Қазыбек, Шақшақұғлы Жәнібек замандарында жаннан кешіп, сусын орына қызыл қан ішіп, жаудай алысып, жаттай салысып, күні-түні алысып, қара қанға батысып, шыбын жанын нысанаға байлап, не маңғаз сырбаздары жау жолында оққа ұшып өліп, сөйтіп алған жері еді. Баянаула тауында Жасыбай асуы, сол Жасыбай қазақтың батыры қалмақпен атысып, оққа ұшып, сол өлген жеріне қойылғаннан «Жасыбай» атанған. Қызылтаудың бауырында «Қалмақ қырған» деген жер - қалмақтың қазақтан ақырғы қырылған қырылысы. Жасыбай оққа ұшқан жолы ер Олжабай бас болып аттанып, қалмақты сол жерде қойдай қамап, иіріп қойып қырып, сонан «Қалмақ қырған» атанған. Сонан соң қайтып қалмақ бұл Арқаны көре алған жоқ. Мен өз атым - Жүсіп, қырық тоғыз жаста отырмын. Әкем аты - Көпей, жылы - барыс еді, жетпіс үш жасында, барыс жылы өліп, Баянаулаға қойылды. Оның әкесі - Сермұхаммед, жетпістен асып өліп, Қызылтауға қойылды. Оның әкесі - Ақжігіт, қырық тоғыз жасында өліп, Көкшетау бауырында «Шортаң қарағай, Қыздың қарасуы» - деген жерге қойылды. Оның әкесі - Бесім, қартайып өліп, Ұлытауда Бес саланың өре басына қойылды. Бұрынғы заманда Ұлытаудан теріскей жағына қарай ағатұғын сайларды «Бесімнің бес саласы» деуші еді, тірі күнінде өзінің қоныс қылған жері болған үшін. Оның әкесі - Тілеуімбет. Осы Тілеуім - бет деген кісі он бес баласын соңынан ертіп алып, Қара қалмақ Қаттысыбанмен соғысып, он бес ұлдың ең үлкені Аспантай алдымен оққа ұшып, онан соңғысы Амантай, о да оққа ұшып: «Бірінен-бірі қалмаймыз!» - деп, бәрі сол жолы қырылған. Сонда Орманшы Бапке, Тайлақтың Тайлағы батыр кісі екен, қалмақтың қалың тобын қақ жарып кетіп, он бестің үшеуін алып шығып, сары атты Сексен батыр, астында сары аты бар, бір жүкті түйені жүгімен алып шығыпты. Ол түйенің жүгінде бесік бар екен, кебеже бар екен: бірінің аты - Қойтан. Жүкті түйені алып қашып жүргені: «Осы екі бала жау қолында қалады-ау!» - деп, бұларды жаудан айырып алу үшін, түйені жетелей қашып, келген қалмақтарды қайта қуып, сөйтіп құтқарған екен. Егер Тайлақ батыр мен Сексен батыр болмағанда, Тілеуімбет деген кісіден тұқым қалмаса керек. Сол Бесім деген кісіден өсіп-өнген нәсілден келіп, мен мұны сөйлеп турмын. Ұмытпай жүргенім, осындай ата-бабам қалмақта[н] не үшін қырылды? Кейінгі үрім-бұтағыма жер-су алып беремін деп қырылды. Жалғыз менің ата-бабам емес, жер-суға таласып, көп қазақ қырғын тапты. Сол себепті бұл Сарыарқа біздің қазаққа: «атасының құны» болып, олжа болып еді. Біреу біреуге: «Соңынан қалмастай, атаңның құны бар ма еді?!» - дейді ғой. Сондай-ақ «атамның құны» болғаны үшін, жер-судан айырылып, қаңғып, қоныссыз жүргеніме ішім күйіп, өлсем ойымнан кетер емес. Баянаула тауын қалмақтан еріксіз алған Жасыбай мен Олжабай еді. Жасыбай өлді де, Олжабай қалды. Жасыбай асуының ауызына Жалаңтөс деген баласын қыстатып, Олжабайдың өзі «Ізбөшке» (Избушка) деген асудың ауызына қарсы қыстап еді. Дүние деген, шіркін, көшпелі екені осы екен! Қазақтың тұлпар мініп, ту ұстаған, кейінгі үрім-бұтағына олжа салған батыр ең! Ақырында мұжықтың поселкесінің аты болды. Ереймен тауын[да]: «Олжабай қаласы» атанған қала - сол Олжабайдың өлген жері. Мың сөзден – бір сөз. Ата-бабасының қаны қойдың қанындай ағып, алып берген жерінен үрім-бұтақ балалары көзінің жасын төге-төге қаңғып кете берді де, бет аузы түксиген, басы қуықтай бүріскен, к...ті ешкінің құйрығындай шүршиген бір жұрт иесіз жатқан жердей иелене берді. Қалмақтан қазақ алды қанын шашып, Бостан-бос ие болды біреу басып. Біз жүрміз қорлық пенен зомбылықта Асудан асқан сайын, жылап асып! Біздің бұл Сарыарқадағы қазаққа: «Қазақ, бізге бағын, қара! - деп, - ақ патшадан жарлық алып шықтым!» - деп, Иван Семен[ов]ич деген полковой келді. Сонда онымен талас қытайдан да елші келді: «Қазақ саған қарамайды, маған қарайды!» - деп. Ол екеуінен басқа қазақтың өз ішінен Кенесары, Наурызбай деген шықты. Онда олар айтты: Бағынба, қазақ, орысқа, Бағынсаң, қазақ, орысқа, Осы бастан амандас Сарыарқа деген қонысқа!

Сол замандағы қазақ жақсылары кеңесті де, Кенесары, Наурызбайдың сөзін қостамады және қытай елшісіне сөйлеспеді. «Жерімізге тимесең, солдат алмасаң, саған қараймыз, -деп, - ғаділетшілігі бар, - деп, ақ патшаға өз ықтиярларымен қарап бағынды. Теріге жаздырып, уағда хат алды: «Қазақтың жер-суына залал қылмаймыз, солдат алмаймыз!» -дегенін жаздырып. Баянаула тауына Шоң биден сұрап, қала салды, Көкшетауға Уәли ханның тоқалы Айғаным ханымнан сұрап, қала салды. Әлхисса, Сарыарқаның пайдалы жерінің бәріне де қала сала бастады. Осы күнде байқап қарасақ, қазақты үшке бөлсең, бір есесі жоқ есебінде. «Ол қалайша жоқ?» - десең, қазақ жерін қала салумен бір алды. Онан соң «Бастықлардың уазифасы», -деп, ағашты, шабындылы жерлерді: «учаске войсковой» - деп ат қойып, ала берді. Қазақ өз жерін өзі тастап кетуге қия алмай, неше жыл «бозы менен көгіне» ақша төлеп, қысы жазы малының қорегі үшін сатылып, кедей болды. «Бүйтіп сатып жеп, қалайша күн көреміз?!» - деп, суырша жонға шығып, қыстап еді. Ол жан сақтап, күн көріп жүрген жерлерін мұжық келіп: «Егінге лайықты», - деп, ол алды.

дегендей, ақылдан айырылып қалып, шаруа - малынан береке қашып, оның үстіне алым, шығын, «земский сбор» - деген қабаттап, ел аралаған начальник, чиновниктердің жалдап мінген аттарының майын төлей алмай, қаңғып кетіп, Петрбор, Мәскеу барсаң, орыстың малайы - қазақ; Макаржи, Ірбіт барсаң, ноғайдың малайы - қазақ; Бұхар, Ташкент барсаң, сарттың малайы - қазақ. Сол малайлықта жалғыз – жалғыз болып кеткендер ауырса, сусын беріп кім басына жастық қойып, оған иман айтуға кім даяр тұрады? Өлсе, кім жаназа шығарады? Осындай кемшіліктен тірімізге - иман, өлгенімізге - жаназа жоқ болып, адам тәрбиесінен қалдық. Бір жерде бір қазақты мұжық атып тастаса, қазақ өлгенін қолына алып көміп, мұжық үйінде қаннен-қаперсіз (қаннан хабарсыз) тыныш отыра береді. Бір қазақты бір қазақ -орыс пышақтап жарып тастаса, қазақ - орысқа сот жоқ, көшеде ойнап-күліп жүре береді. Қазақта бір мақал бар еді: «Батыр деген де бір барақ, екі қатынның бірі табады. Би деген -ақ шариғат, ілуде бір-ақ қатын табады » - деуші еді. Сол айтылған билер: Ұлы жүзден шықты: Үйсін Төле би, Орта жүзден шықты: Арғын Тәйтеке би, Кіші жүзден шықты: Алшын Әйтеке би. Солардай әр таптан Құдай жаратқан билер шықты, ең ақыры кешегі Россияға қараған замандағы Шоң билер болды. Ол қазақтың ортасынан Құдай жаратқан билері бар заманында бұзықтық жоқ болды, ұрлық, қарлық, өтірік, өсек, дәнеме болмады. Талас, тартыс, дәнеме жоқ, халық қандай пейілді болды, «Қой үстіне торғай жұмыртқалаған» заман болды. Кеше Шоң деген кісі тоқты ұрлаған ұрыны тарттырып өлтіртті, төрт қари без ұрлағанды тарттырып өлтіртті. Жеті ұрыны бір көлдің басында тарттырып өлтіргеннен, сол көл «Ұрының көлі» атанды. Біздің қазақ бұл Россияға қараған соң, «болыс» деген, «ауылнай» деген шықты. Сонда: «болыс болдық», «ауылнай болдық» дегендерге заманындағы қариялар айтады екен:

дейді екен. Сонан соң бұл болыс, ауылнайдың сайлауменен болатұғын болды, ол сайлау шарменен болатұғын болды. Сонан соң жұрт құрып, су түбіне кете бастады, су түбіне сол кеткеннен әлі кетіп бара жатыр.

76 мәтін

Мәшһүрдің әкесінің шын аты - Көпжасар. Бір әкеден үш - төрт ағайынды туып, ішіндегі кіші қорашы болғандықтан, қазақтың әдетінде кенже туған құлынды, кенже туған қозыны: «көпей құлын», «көпей қозы» - деп айтатын, баланың да кішісін: «көпеш», «көпей» - деп атап кететіндіктен, «Көпжасар» аты қалып, «Көпей» - деп атап кеткен. Үш-төрт ағайындының ішіндегі кішісі, қорашы болған соң, «Кенже мырза» болып, салдық қылып, «мырза» атануға әкелері Сермұхаммед ақсақалда байлық жоқ, дәулеті кем, нашар болыпты. Мұнан кейін Көпей сопы бәрінің кішісі болып, әр сыбағадан кемдік көре берген соң:

Осы күнгі Петропавлдың облыстық қаласы. Онда барған соң: «Оқу оқиын! » - деп, медресеге кіріп, молданың алдына біраз уақыт отырғаннан кейін, ауырып қалып, 4 -5 ай ауырып жатып жазылады. Үйден алған аз қаражаты жолда жүру мен ауырып жатқанда ұстаумен таусылып біткен соң, қайтадан қаражат тауып алу үшін, сол қалада туратын Ахмет жәудір деген ноғайға қара малайлыққа жұмыскер болып тұрады. Сол тұрғаннан мол тұрып, жалшы болсын, жақсы болсын, тетігі ноғайлардың қолында болып, ноғайлары босатпай, Бұхар, Ташкен, Түркістанға ұзын жолға да алып кетіп жүретін болады. Ол уақыттарда Бұхар, Ташкен, Қоқан Россияға бағынбаған, қарамаған күні. Орысқа қараған қазақ пен сарт жауласып тұрған кезі. Ташкен, Түркістан арасында сарттың «ақжалауы» [әскері - Е.Қ.] керуенді, бұларды қамайды. Заманында мақал болған: «Ақ жалау барда малым бар деме, Әзірейіл барда жаным бар деме!» - деген. Ол уақытта қазақпен сарттың өштігі сондай: қолға түссе, бірін-бірі өлтіру, талап алу. Сонда «ақжалаудың» қосының айтқаны: