– Ол заман да, бұл заман, қалпақтан қорыққанды қайдан көрдің? – деп күлді бәрі.

– Өтінемін, маған қошақанның суретін салып берші.

– Ау?

– Қошақанның суретін салып берші.

– Мұнда неғып жүрген баласың?

– Өтінемін, маған қошақанның суретін салып берші...

– Мейлі. Қошақанның суретін салып берші.

– Жоқ, жоқ. Маған піл жұтқан айдаһардың суреті қажет емес. Айдаһар өте қауіпті, ал піл өте үлкен. Менің үйім тар. Маған қошақан керек. Қошақан салып бер.

– Жоқ, мына қошақаның тым жүдеу. Басқасын сал. Басқасын салдым. Ол күлімсіреп қарады.

– Мынауың қошақан емес, тоқты ма, қошқар ма бірдеңе. Мүйізі шығып кетіпті.

– Мынауың өлгелі тұрған кәрі көтерем. Маған көп жасайтын қошақан керек.

– Міне, мына жәшік сенікі. Ішінде өзің қалағандай қошақан бар.

– Иә, маған осындай қошақан керек еді. Қалай ойлайсың, қанша шөп жер екен?

– Не болды?

– Менің үйімде шөп аз.

– Қорықпа жетеді, мен саған жаңа туған қозыны салып бердім.

– Тым кішкентайының керегі жоқ... – деп суретке тесіле қарады да – қарашы, қошақаным ұйықтап қалыпты, – деді.

– Бұл не бәле?

– Бұл бәле емес, ұшақ. Менің ұшағым. Осымен ұшып келдім.

– Сонда қалай? Аспаннан құлап түстің бе?

– Иә, – дедім мен қарапайым үнмен.

– Қызық екен.

– Сонда сен де аспаннан түскен болдың ғой. Қай планетадан келдің?

– Демек сен мұнда басқа планетадан келдің бе?

– Иә, мынадайыңмен алыстан келе алмассың.

– Балақай, сонда сен қайдан ұшып келдің? Үйің қайда? Қошақанды қайда алып кетпексің? Ол біраз үнсіз тұрды да, былай деді:

– Жәшікке салып бергенің дұрыс болды, қошақаныма түнде ұйықтайтын жер керек.

– Әрине, әңгімеміз жарасса жіп пен қоңыраудың да суретін салып беремін. Күндіз қошақанды байлап қойып жаясың. Кішкентай ханзада мұрнын тыржитты:

– Байлап қой дейсің бе? Не үшін?

– Байламасаң алысқа кетіп қалып, адасып кетеді емес пе? Кішкентай ханзада тағы да қарқылдап күлді.

– Қайда кетеді дейсің.

– Қайда кетуші еді, ұзай беріп, ұзай беріп, алыстап кетуі мүмкін.

– Ештеңе етпейді, ондай үлкен жерде тұрмаймын. Қанша ұзаса да алысқа кете алмайды.

– Осы, қошақандар бұта жапырағын жей ме?

– Жейді, әрине.

– Жақсы болды ғой.

– Баобаб бұтаға жатпайды, ол кәдімгі ағаш. Ағаш болғанда да жәй ағаш емес, биік боп өсетін ағаш. Қошақаның былай тұрсын, бір үйір піл ертіп келсең де ол ағашты жеп тауыса алмайды.

– Онда ол пілдерді бірінің үстіне бірін қоюға тура келер еді.

– Баобаб бірден зәулім ағаш болмайды, алғашында сондай нәзік, кіп-кішкентай тал шыбық боп шығады.

– Оның рас, бірақ қошақаныңа баобаб жегізіп қайтесің?

– Неге жегізбейін? – деді ол әрі таңырқап, әрі нықтай сөйлеп.

– Мынадай бұлжымас ереже бар, – деді маған Кішкентай ханзада кейіннен. – Таң ертең тұр, жуынып-таранып, өз-өзіңді ретке келтір – сосын бірден планетаңды реттеуге кіріс. Күн сайын, міндетті түрде, баобабтарды отап отыр. Алғашқы кезде оның жапырағын раушан гүлінен ажырату қиын, екеуі бірдей болады. Бірақ сәл өсе бастаса бірден байқайсың. Бұл өзі ішпыстыратын жұмыс, бірақ қиын емес.

– Басқа да балалар осыны білсін. Кейін бір жерге саяхаттап шықса өздеріне керек болады. Басқа жұмыстар күте тұрады, ал егер баобабқа ерік берсең жағдай қиын деген сөз. Мен бір планетаны білемін. Оның тұрғыны еріншек еді. Үш түп баобабты дер кезінде жұлмапты....

– Қызарып батқан күнді қызықтағанды жақсы көремін. Жүр, қазір күн батады, тамашалайық.

– Жарайды, бірақ біраз күтуге тура келеді.

– Нені күтеміз?

– Күннің батуын. Алдымен біраз уақыт таңданып тұрдың да, артынан қарқылдап күлген едің.

– Өз планетамда жүр екем деп қалдым.

– Қызарып батқан кешті бір күнде қырық рет тамашалағаным бар, – дедің сен күліп.

– Білесің бе, көңіл күйің жоқ кезде күннің батуын тамашалаған жақсы.

– Онда, күнді қырық рет батырған кезіңде көңіл күйің өте жаман болған екен ғой?

– Қошақан жапырақ жейтін болса гүлді де жейтін болар?

– Көзіне көрінгеннің бәрін жей береді.

– Тіпті тікені бар гүлді де жей ме?

– Иә, тікенге де қарамайды.

– Онда тікеннің не қажеті бар?

– Өсімдікке тікеннің не қажеті бар?

– Тікеннің түкке де қажеті жоқ. Гүл оны бойдағы ыза мен ашуын көрсету үшін шығарады.

– Солай де.

– Бұл сөзіңе сенбеймін. Гүл деген нәзік жаратылыс. Көңілі кіршіксіз. Өзіне сенімді болу үшін шығарады. Тікенім көп болса айбатты көрінемін деп ойлайды.

– Сонда сенің ойыңша гүл дегенің...

– Жоқ! Менің ойымда ештеңе жоқ! Аузыма іліккен сөзді айта салдым. Көрмей тұрсың ба, менің қолым бос емес, маңызды шаруам бар! Ол маған таңданып қарады.

– Маңызды шаруам дейсің бе?

– Үлкендер сияқты сөйлейді екенсің! – деді маған. Мен ұялып қалдым.

– Ештеңеден хабарың жоқ, шатастыра бересің. Өзің бір түйсігі жоқ адам екенсің.

– Мен бір планетаны білемін. Ол жерде бір мырза өмір сүреді. Бет-аузы қып қызыл. Өмірінде гүл иіскеп көрген адам емес. Ешқашан жұлдызға қарамаған. Ешқашан, ешкімді сүйген емес және ешқашан ештеңе істемеген. Таң ертеңнен кешке дейін алысатын бір шаруасы бар: бірдеңені ойша санайды. Таң ертеңнен кешке дейін қайталайтын бір сөзі бар: «Мен өте жұмысбасты адаммын! Жұмысбасты адаммын!» осыны айтып алып, көкірегін мақтаныш кернейді. Ал шындап келсек ол адам емес. Ол саңырауқұлақ.

– Немене?

– Саңырауқұлақ.

– Миллиондаған жылдан бері гүлде тікен бар. Соған қарамастан миллиондаған жылдан бері қошақандар оның жапырағын жеп келеді. Сеніңше осының сырын анықтау маңызды шаруа емес пе?! Қошақаннан құтқара алмаса гүлге тікеннің не қажеті бар? Неге сонша тікен шығарып әлек болады? Қошақандар мен гүл атаулының арасындағы бітіспес шайқас мәңгі жүріп жатыр. Сеніңше сол маңызды мәселе емес пе? Мұның қызыл бетті семіз мырзаның есеп-қисабынан әлдеқайда маңызды екенін көрмейсің бе? Менің планетамда бір гүл өседі. Ондай гүл басқа еш жерде жоқ, әлемдегі жалғыз өсімдік. Бір күні менің қошақаным алады да, сол гүлді шайнап жей салады. Ол бейшара өзінің не бүлдіргенін де сезбейді. Осының бәрі сеніңше маңызды емес пе?

– Бір гүлді жақсы көрсең – оның үстіне ол миллиондаған жұлдыздардың ешбірінде жоқ гүл болса, – соның өзі саған жеткілікті: аспанға бір қарайсың да, бақытты екеніңді сезінесің. «Бір жерде сенің гүлің өсіп тұр, ол тірі...» Ал егер қошақан оны жеп қойса ше? Күллі жұлдыз бір сәтте сөніп қалғандай қасірет емес пе?! Бірақ сеніңше бұл маңызды шаруа емес!

– Тым ерте оянып алыппын-ау... түрім болса мынау... қалай болса солай шыға салдым... ғафу етіңіз.

– Неткен көрікті едіңіз!

– Рас айтасыз ба? – деді сыбырлап. – Байқадыңыз ба, күнмен бірге шықтым ғой?

– Таңғы астың уақыты екен. Қонағыңызды қалай күтпексіз?

– Маған десе, жолбарыс келсін, мен олардың тырнағынан қорықпаймын.

– Менің планетамда жолбарыстар жоқ, – деп қарсылық танытты Кішкентай ханзада. – Оның үстіне жолбарыстар шөп жемейді.

– Мен шөп емеспін, – деп ескертті гүл.

– Кешіріңіз.

– Жоқ, мен жолбарыстан қорықпаймын. Бірақ азынап үрген желден қорқамын. Үйңізден бір жамылғы табылмас па екен?

– Өзі өсімдік, бірақ желден қорқады... қызық екен... – деп ойлады Кішкентай ханзада. – Өзі бір мінезі күрделі гүл екен.

– Қас қарайғанда мені қалпақпен жауып қоярсыз. Мына жеріңіз тым салқын сияқты. Жалпы қолайсыз планета екен. Мен келген жерде...

– Жамылғы қайда?

– Сөзіңізді соңына дейін тыңдамай кетіп қалудан ыңғайсыздандым.

– Оның сөзін бекер тыңдаған екем, – деді бір жолы ол маған. – Жалпы гүлдің сөзіне құлақ аспау керек екен. Жай ғана сұлулығына тамсанып, жұпарынан ләззат ала білу керек. Ол гүл менің планетамды құлпыртып, жұпарымен көмкерді. Бірақ соны сезіну менің қолымнан келмеді. Мен әлгі жолбарыс пен оның тырнағы туралы әңгімеге таң қалуым керек еді, бірақ мен ашуландым... Біраз үнсіз отырды да, былай деп қосты:

– Мен ол кезде ештеңе түсінбеппін! Сөзіне емес, ісіне қарай қабылдау керек. Ол маған жұпарын шашты, өміріме сән кіргізіп, жан бітірді. Қашпауым керек еді. Сол бір болмашы түлкі бұлаңның ар жағындағы нәзіктікті көруім керек еді. Гүл мінезі тұрақсыз келеді. Бірақ мен ол кезде жас едім, шын сүю қолымнан келмеді.

– Сау болыңыз, – деді ол. Гүл жауап бермеді.

– Сау болыңыз, – деп қайталады Кішкентай ханзада. Гүл жөтелді, бірақ салқын тиіп жөтелген жоқ.

– Ақымақ болған екем, – деді ол ақыры.

– Кешіріңіз. Мен сізге бақыт тілеймін.

– Иә, иә, мен сені жақсы көремін. Бар кінәм сол, сен бұл туралы білген жоқсың. Сен де мен сияқты ақымақсың. Жарайды, енді оның маңызы жоқ. Мен саған бақыт тілеймін... Қалпағыңды жаппай-ақ қой. Енді маған оның керегі жоқ.

– Бірақ жел соқса...

– Сонша нәзік емеспін... Оның үстіне түнгі таза ауаның жөні бөлек, пайдасы мол. Мен гүлмін ғой.

– Дегенмен жан-жануар, жәндік бар...

– Көбелекпен танысқым келсе бір-екі жұлдызқұртқа шыдауым керек емес пе? Ол да бір әсем жаратылыс дейді ғой. Оның үстіне енді маған серік керек. Сен кетіп барасың. Ал жан-жануарыңнан қорықпаймын. Менің де азуым бар.

– Болды, кетпек болған екенсің, жолыңнан қалма. Төзімді босқа сынамайық.

– Боданым келді! – деп айқай салды патша, Кішкентай ханзаданы көріп.

– Мені қайдан танып тұр? – деп ойлады Кішкентай ханзада. – Алғаш көріп тұр емес пе?

– Бері кел, өзіңе жақсылап қарап алайын, – деді патша біреуге әмір бере алғанына масаттанып.

– Әдеп бойынша патша алдында есінеуге болмайды, – деді патша. – Есінеуге тыйым саламын.

– Байқамай қалдым, – деді Кішкентай ханзада, ыңғайсызданып. – Алыс жолдан келдім, көз ілмеп едім...

– Онда мен саған есінеуді бұйырамын, – деді патша. Біреудің есінегенін көрмегеніме талай жыл болып еді. Маған да қызық болып тұр. Сонымен, есіне! Әмір етемін.

– Есінеп болдым... қайталай алмаймын... – деді Кішкентай ханзада қызарып.

– Ммм... Онда... онда мен саған бірде есінеп, бірде есінемеуді бұйырамын.

– Егер мен өзімнің генералыма шағалаға айналып, теңіз бетін кезуді бұйырсам және генерал мұндай бұйрықты орындаудан бас тартса кім кінәлі болады? Әрине мен.

– Отыруға бола ма, – деп сұрады Кішкентай ханзада.

– Бұйырамын, отыр! – деді көтеріңкі дауыспен патша, шапанының етегін түріп.

– Мәртебелі тақсыр, – деп бастады ол, – сұрақ қоюға бола ма?

– Бұйырамын, сұрақ қой! – деп аптыға сөйледі патша.

– Мәртебелі тақсыр, сонда сіздің патшалығыңыз қайда?

– Барлық жерде, – деп жауап берді патша.

– Барлық жерде?

– Бәрі сіздікі ме? – деп сұрады Кішкентай ханзада.

– Иә. Мен абсолютті монарх болғандықтан билігімнің шеті мен шегі жоқ.

– Жұлдыздар да сізге бағына ма?

– Әрине, – деп жауап берді патша. – Жұлдыздар маған толық бағынады. Бағынбасқа амалы да жоқ. Мен ондайға төзбеймін.

– Мен күннің қызарып батқанын көргім келіп тұр. Өтінемін, күнге бұйрық беріңізші.

– Егер генералдарымның біріне көбелекке айналып, гүлден гүлге қонып қаңғалақта, немесе шағалаға айналып, теңіз бетін шарла деп бұйырсам, генерал оны орындаудан бас тартса, кім кінәлі болады – ол ма, мен бе?

– Сіз, мәртебелім, – деп жауап берді Кішкентай ханзада кідірместен.

– Тап солай. Әркімге қолынан келетін істі ғана бұйыру керек. Билік – ақылға қонымды болған кезде ғана билік. Халқыңа жаппай теңізге секіріңдер деп бұйыратын болсаң олар революция жасайды. Жұрт маған не үшін бағынады? Өйткені менің бұйрығымның бәрі ақылға қонымды.

– Сонда күннің батқанын көре алмаймын ба? – деп сұрады Кішкентай ханзада, қадалған жерінен қан алмай қоймайтын әдетімен.

– Неге көрмейсің, көресің. Күнге қызарып бат деп бұйрық беремін. Бірақ ол үшін бұйрыққа қолайлы сәтті күту керек. Әміршінің даналығы осыда.

– Сонда қолайлы сәт қашан туады?

– Қазір, – деді патша, қалың күнтізбесін ақтарып жатып. – Бүгін бұл сағат жеті қырықта болады. Жеті қырықта менің әмірімнің қалай орындалғанын көресің.

– Мен кетейін, – деді Кішкентай ханзада патшаға. – Мұнда басқа шаруам жоқ.

– Қал! – деді патша. Бағынышты біреуді тапқанынан қуанғаны сонша, енді одан айырылғысы келмеді. – Қал, мен сені министр етіп тағайындаймын.

– Ненің министрі?

– Мәселен... әділет министрі.

– Бірақ мұнда сотталатын ешкім жоқ қой.

– Кім айтты? – деп қарсылық танытты патша. – Мен әлі патшалығымды толық аралап шыққан жоқпын. Қартайып қалыппын, жаяу жүргенге денсаулығым жарамайды, күймеге отырайын десем планетама күйме сыймайды.

– Мен қарап шықтым, екінші бетінде де ешкім жоқ.

– Онда өзіңді өзің сотта, – деді патша. Ең қиын шаруа осы. Біреуді соттағаннан өзіңді соттау әлдеқайда қиын іс. Өзіңді әділ соттай алсаң ғана нағыз дана болғаның.

– Өзімді соттау үшін бұл жерде қалудың қажеті қанша? Кез келген жерде жүріп те соттай аламын.

– Ендеше... планетамның бір бұрышында тышқан бар сияқты. Түні бойы тықырлатып шығады. Сол кәрі тышқанды соттауыңа болады. Қаласаң өлім жазасына кес. Тышқанның тағдырын сенің қолыңа берейін. Бірақ ескертемін, артынан ақтап алуыңа тура келеді. Жалғыз тышқанды өлтіре салуға болмайды.

– Өлім жазасын жек көремін, – деді кішкентай ханзада. – Жарайды, мен жолымнан қалмайын.

– Жоқ, болмайды, – деді патша.

– Бұйрығыңыз екі етпей орындалсын десеңіз маған ақылға қонымды бұйрық беруіңізді сұраймын. Мәселен маған уақытты бекер өлтірмей, тезірек жолға шық деп айтыңызшы. Меніңше сондай бұйрыққа қолайлы сәт туып тұрған сияқты...

– Сені елші етіп тағайындаймын. Аттан, – деп айқайлады патша артынан. Жүзінде бұйрығының бұлтартпай орындаларына сенімділік бар.

– Қайырлы күн, – деді Кішкентай ханзада. – Қалпағыңыз қандай әдемі. –

– Алғыс айту үшін сондай, – деді даңғой. Жұрт мені мақтаған кезде иіліп алғыс айтамын. Өкінішке қарай мұнда ешкім келмейді.

– Солай ма? – деді кішкентай – ханзада, мәселенің байыбына бара алмай.

– Екі қолымен шапалақ ұршы, – деді мақтансүйер.

– Кәрі патшаның планетасына қарағанда мына жер қызық екен, – деп ойлады ханзада.

– Қалпақ құлап түсу үшін не істеу керек, – деп сұрады ол.

– Сен расында менің табынушымбысың? – деп сұрады мақтансүйер.

– Табынушы дейсіз бе?

– Иә, менің бұл планетадағы ең көрікті, ең беделді, ең бай адам екенімді мойындап, сұлулығыма бас иесіз бе?

– Бұл планетада сізден басқа ешкім жоқ емес пе?

– Мейлі, сонда да мені мақташы, тамсанып таңдай қақшы, бір марқайып қалайын.

– Жарайды, тамсанайын, – деді Кішкентай ханзада иығын көтеріп. – Одан сізге келіп-кетер пайда бар ма?

– Рас қой, үлкендер қызық халық, – деп ойлады аттанып бара жатып.

– Не істеп отырсың? – деп сұрады Кішкентай ханзада.

– Ішіп отырмын, деп бұрқылдады маскүнем.

– Не үшін?

– Ұмыту үшін.

– Нені ұмыту үшін? – деп сұрады Кішкентай ханзада, маскүнемге жаны ашып.

– Ұятым қысады, соны ұмытқым келеді – деді маскүнем басын салбыратып.

– Ұятың неге қысады? Неден ұяласың? – деп сұрады Кішкентай ханзада, маскүнемге қол ұшын созғысы келіп.

– Ішетінім үшін ұяламын, – деді ол қайтадан басын салбыратып. Бұдан ары сөйлеуге шамасы келмеді.

– Рас қой, ересектерді түсіну мүмкін емес, қызық халық, – деп ойлады ол.

– Қайырлы күн, – деді Кішкентай ханзада. – Шылымыңыз сөніп қалыпты.

– Екі де үш – бес. Бес те жеті – он екі. Он екі де үш – он бес. Қайырлы күн. Он бесте жетіжиырма екі. Жиырма екі де алты – жиырма сегіз. Сіріңке тұтатуға уақыт жоқ. Жиырма алты да бес- отыз бір. Уфф. Сонда болады бес жүз миллион, алты жүз жиырма екі мың жеті жүз отыз бір.

– Ненің бес жүз миллионы? Не есептеп отырсыз?

– Әлі кетпегенбісің? Бес жүз миллион.... Жұмысымның көптігі сонша не есептеп отырғанымды да ұмытып қалдым. Мен өте жұмысбасты адаммын. Бос сөзге уақыт жоқ. Екі де бес- жеті.

– Не санап отырсыз? – деді Кішкентай ханзада, қадалған жерінен қан алмайтын әдетіне салып.

– Бұл планетада тұрып жатқаныма елу төрт жыл болды. Осы елу төрт жылда менің жұмысы- – ма үш-ақ рет бөгет жасалды. Алғашқысы осыдан жиырма екі жыл бұрын болды. Қайдан пайда болғанын, бір зауза қоңызы пайда болды. Ызылдап, планетамды басына көтеріп, соның кесірінен көбейтуден жаңылып, төрт жерден қате жібердім. Екіншісіосыдан он жыл бұрын. Буындарым сырқырап ауырып қалдым. Жұмыстың бәрін отырып істеймін, отыра берген соң неше түрлі ауру пайда болады екен. Қайтем енді, серуендеуге уақыт жоқ. Жұмысбасты адаммын. Үшінші кедергі сенсің. Сонымен қанша болып еді, бес жүз миллион...

– Ненің бес жүз миллионы? Ненің есебі?

– Әлгі кішкентай бәле, ауада көрінетін...

– Шыбынды айтасыз ба?

– Жоға, кішкентай ше, кейде жарқырайды.

– Ара ма?

– Жоға. Өзі кішкентай, жылтырайды. Еріншек атаулының бәрі соған қараса болды, әрдеңені армандап кетеді. Бірақ мен жұмысбасты адаммын. Армандауға уақыт жоқ.

– Жұлдыз ба?

– Дәл өзі. Жұлдыз.

– Бес жүз миллион жұлдыз? Оның бәрін санап қайтесің?

– Бес жүз миллион, алты жүз жиырма екі мың жеті жүз отыз бір. Мен іскер адаммын. Нақтылықты жақсы көремін.

– Оның бәрін санап қайтесің?

– Қайтесің дейсің бе?

– Иә.

– Ештеңе істемеймін. Мүлкімді санап жатырмын.

– Мүлкімді дейсіз бе?

– Иә.

– Мен бір патшаны білемін, оның айтуынша жұлдыз атаулының бәрі...

– Патшалар айта береді. Олар бәріне билік етуі мүмкін, ал мен бәріне иелік етемін. Бұл екеуі екі бөлек нәрсе.

– Оның бәрін иемденіп қайтесіз?

– Бай болу үшін.

– Байлық сізге неге керек?

– Келесі бір жұлдыздарды сатып алу үшін керек. Жаңадан ашылған жұлдыздарды.

– Сонда жұлдыздарды қалай иемденесіз?

– Сеніңше мұның бәрі кімдікі?

– Білмеймін. Ешкімдікі емес.

– Демек менікі. Өйткені оны алғаш мен иемдендім. Менің ойыма бірінші келді.

– Алғаш иемденсеңіз сіздікі болып кете ме?

– Әрине. Мәселен сен иесі жоқ қазына тауып алсаң, ол сенікі болады емес пе? Иесі жоқ арал тапсаң да сенікі болады. Немесе бір күшті ой келсе, ақыл тауып кетсең және соны патенттеп алсаң ол да сенікі. Сол сияқты мен де жұлдыздарды иемденіп отырмын. Өйткені маған дейін бұл ешкімнің ойына келмеген.

– Оныңыз рас, ешкімнің ойына келмепті, – деді Кішкентай ханзада. Сонда ол жұлдыздарды қайтпексің?

– Басқарамын. Санаймын, есептеймін, қайта санаймын. Бұл оңай шаруа емес. Мен бір ерігіп жүрген адам емеспін.

– Мысалы менің жібек орамалым бар. Мен оны мойныма орап алып әкете аламын. Немесе үйде гүлім бар, оны да үзіп әкете аламын. Бірақ сен жұлдыздарды өзіңмен алып жүре алмайсың ғой?

– Жоқ, бірақ мен оны банкке сақтап қоя аламын.

– Қалай?

– Иелігімде қанша жұлдыз бар екенін бір қағазға жазамын. Сөйтем де ол қағазды жәшікке салып, сейфке сақтап қоямын.

– Сол-ақ па?

– Сол-ақ.

– Қызық екен! – деп ойлады Кішкентай ханзада. – Менің бір гүлім бар. Мен оны күнде суғарамын. Одан бөлек үш жанартауым бар. Оларды да апта сайын тазалап отырамын. Гүлге де, жанартауға да менен пайда бар. Оларға менің иелігімде болғаны тиімді. Ал жұлдыздарға сенен қандай пайда бар?

– Жоқ, расында үлкендер біртүрлі халық, – деп ойлады ішінен.

– Қайырлы күн, – деп бастады сөзін. – Шамды неге сөндірдің?

– Келісім сондай. Қайырлы таң.

– Ол қандай келісім?

– Шамды өшіру. Қайырлы кеш. Сөйтті де шамды өшіріп тастады.

– Оны неге қайтадан өшірдің?

– Келісім сондай, – деп қайталады шырақшы.

– Түсіне алмадым, – деді Кішкентай ханзада.

– Түсінетін несі бар, келісім болған соң сөндірдім, – деді де шамын сөндірді. Сөйтті де орамалын алып, маңдайын сүртті.

– Бұл менің міндетім. Бір заманда мәнді іс еді. Таң ертең шамды сөндіріп, кешке жағатын едім. Күндіз жеке шаруаларымды атқарып, демаламын. Түнде ұйқымды қандырамын...

– Сосын келісім өзгеріп кетті ме?

– Келісім өзгерген жоқ. Бар мәселе сода боп тұр. Менің планетам жылдан жылға тез айналатын боп кетті. Ал келісім сол күйі қалып қойды.

– Сонда қалай? – деп сұрады Кішкентай ханзада.

– Былай. Қазір менің планетам бір минутта бір рет айналады. Мен демалып үлгермеймін. Шамды сөндіріп болған соң, қайтадан жағуға әрекет жасаймын.

– Қызық екен. Сонда сенің бір күнің бір минутқа ғана созыла ма?

– Қызық ештеңесі жоқ. Екеуіміздің әңгімелесіп отырғанымызға бір ай болды, – деді шырақшы.

– Бір ай?

– Иә, отыз минут. Отыз күн. Қайырлы кеш.

– Сөйтті де қайтадан шамды жаға бастады.

– Бері қара, мен бір ақыл таптым. Тынығып алғың келе име?

– Әрине, мен қатты шаршап жүрмін.

– Сенің планетаң өте кішкентай. Үш рет аттасаң бір айналып шығасың. Үнемі жүріп отыратын болсаң күндізгі уақытты ғана көресің. Яғни демалғың келсе тоқтамай жүре бер, сонда кеш батпайды. Жүре бер, жүре бер... Сонда сенің күнің өзің қалаған уақытқа дейін созыла береді.

– Одан маған келіп-кетер пайда қанша? Жүрген адам ұйықтай ала ма?

– Ендеше жағдайың қиын екен, – деді Кішкентай ханзада.

– Жағдайым қиын, – деді шырақшы. – Қайырлы таң. Сөйтті де шамды сөндіруге кірісті.

– Қараңдар. Саяхатшы келді! – деп айқайлады ол, Кішкентай ханзаданы көріп.

– Қайдан келесің? – деп сұрады қария.

– Қолыңыздағы қалың кітап не туралы? Немен айналысасыз? – деп сұрады Кішкентай ханзада.

– Ғалыммын.

– Қандай ғалымсыз?

– Жағрафия саласының маманымын, географ. Өзен мен теңіз, қала мен тау, шөлдердің қайда екенін білетін ғалыммын.

– Мәссаған. Өте керекті іс қой.

– Планетаңыз көрікті екен. Мұнда теңіз бар ма?

– Ол жағын білмеймін, – деді ғалым.

– Қалай? – деп таңданды балақай. – Тау бар ма?

– Білмеймін, – деді тағы.

– Ендеше өзен-көлдер, қала, шөл бар ма?

– Оны да білмеймін.

– Географ емес пе едіңіз?

– Дәл солай, – деді қария. Мен саяхатшы емеспін, географпын. Маған қазір саяхатшы керек. Өзен-көлдер, теңіз бен тау, шөл мен қаланы біз анықтамаймыз. Біз ғалымбыз – жер кезіп, қаңғырып жүретін жеңілтек адам емеспіз. Ол тіпті бөлмесінен шықпауы керек. Саяхатшыларды қабылдап, солардың сипаттауы бойынша өзен-көлдерді, тауларды қағазға түсіреді. Әңгіме арасынан қызықты бір дерек байқаса сол туралы сұрап, анық-қанығын білуге тырысады. Әлгі саяхатшының адамгершілігін тексереді.

– Не үшін?

– Өйткені егер ол саяхатшыңыз қып-қызыл өтірікші болып шықса жағрафия оқулықтарының бәрі қате жазылып кетеді. Мәселесен ішімдікке жақын болмауы керек.

– Неге?

– Өйткені мас адамның көзі бұлдырап дұрыс көрмейді. Бір тауды екеу қып көреді.

– Иә, бір маскүнемді білемін, одан жөні түзу саяхатшы шықпайды.

– Әбден мүмкін. Тіпті ол саяхатшы дұрыс адам болып шықса да оның дерегін тексеру керек.

– Қалай тексереді? Барып көре ме?

– Жоқ, өйтіп тексеру тым қиын шаруа. Ол үшін саяхатшыдан көргенін дәлелдейтін дерек сұраймыз. Мәселен үлкен тауды кезіктірген болса сол таудан үлкен тастар ала келсін.

– Сен де саяхатшы емессің бе? Алыс жолдан келдің. Өз планетаң туралы айтып берші.

– Ал тыңдап тұрмын, – деді ғалым.

– Қызық ештеңе айта алмаспын, – деді Кішкентай ханзада. – Менің планетам өте кішкентай. Үш жанартау бар. Оның біреуі ұйқыда жатыр. Дегенмен біржола ұйықтап қалды демеймін...

– Әрине, оянуы да мүмкін, – деді географ.

– Одан бөлек, менің бір гүлім бар.

– Біз гүлдерді тіркемейміз, – деді географ.

– Неге, гүл деген ғажап емес пе?

– Ол эфемерлі жаратылыс, тұрлаусыз дүние.

– Ол қалай?

– Жағрафия кітабы әлемдегі ең құнды еңбекке жатады, – деп түсіндірді ғалым. – Ол ешқашан ескірмейді. Мәселен таудың орнынан қозғалуы немесе мұхиттың тартылуы өте сирек құбылыс қой. Біз мәңгі тұратын дүниелер туралы ғана жазамыз.

– Дегенмен ұйқыдағы жанартау оянуы мүмкін ғой? – деп сөзін бөлді Кішкентай ханзада. – Эфемерлі жаратылыс дегеніңізді түсінбедім.

– Бізге, яғни георграфтарға оның ұйқыда немесе ояу жатқаны емес, тау болғаны маңызды. Тау өзгермейтін дүние.

– Ал «эфемерлі» дегеніміз не? – деп сұрады Кішкентай ханзада, қадалған жерден қан алмай қоймайтын әдетімен.

– Біраз уақыттан соң жоғалып кететін жаратылыс деген сөз.

– Сонда менің гүлім жоғалып кете ме?

– Әрине.

– Енді қайда барсам болады, – деп сұрады ол географтан.

– Жерге қарай жүр, – деп жауап қатты ол.

– Жер туралы аңыз көп...

– Қайырлы кеш, – деп көрді Кішкентай ханзада, не екенін түсінбей.

– Қайырлы кеш, – деді жылан.

– Қай планетаға келдім?

– Бұл Жер, – деді жылан. – Африка.

– Солай ма? Сонда жерде адам жоқ па?

– Бұл шөл дала. Шөлді жерде ешкім болмайды. Жер үлкен ғой.

– Жұлдыздардың неге жарқырайтынын білгім келеді, – деді ойланып. – Бәлкім, күндердің күнінде әркім өз жұлдызын тапсын дейтін болар. Ананы қара, бұл менің планетам – тура біздің үстімізде тұр... Сөйте тұра өте алыс.

– Әдемі планета екен, – деді жылан. – Мұнда неге келіп едің, не істемексің?

– Гүліммен тіл табыса алмадым, – деп мойындады бұл жолы Кішкентай ханзада.

– Солай ма? Екеуі де үнсіз қалды.

– Сонда адамдар қайда? Шөл далада жалғызсырайды екенсің, – деді Кішкентай ханзада.

– Адамдардың арасында да жалғызсырайсың. Кішкентай ханзада жыланға жалт қарады.

– Біртүрлі жаратылыс екенсің, саусақтай ғана бітімің бар.

– Денеме мән берме, қауқарым бас бармағыңды он орайды.

– Расымен сондай мықтысың ба? Аяғың жоқ, қолың жоқ, сапар шегетін күйің жоқ сияқтысың.

– Қаласаң, сені кеме сияқты сүйреп әкете аламын, – деді жылан.

– Тұмсығымды бір тигізсем кім болса да келген жағына қайтады. Бірақ сен жаны таза адам екенсің, әрі жұлдыздардан келіпсің... Кішкентай ханзада жауап бермеді.

– Менің саған жаным ашиды, – деп жалғады сөзін жылан. – Мұнда сен дәрменсізсің. Жердегі тіршілік өте қатал. Қаттылығы гранит тастай. Күндердің күнінде мұнда келгеніңе өкінерсің. Сол кезде күнің маған түседі. Мен саған көмектесе аламын.

– Мен сені түсіндім, – деді Кішкентай ханзада. – Неге үнемі жұмбақтап сөйлейсің?

– Өйткені өзім де бар жұмбақ шешкенді ұнатамын. Өмірімді соған арнағам.

– Сәлем, – деді Кішкентай ханзада.

– Сәлем, – деп жауап берді гүл.

– Бұл жердің адамдары қайда? –

– Адам дейсіз бе? Қателеспесем жерде алты немесе жеті-ақ адам бар. Талай жыл бұрын көрген едім. Бірақ оларды қайдан іздеу керегін білмеймін. Жел айдап кеткен болар. Адамның тамыры болмаған соң қиын ғой.

– Сау бол, – деді Кішкентай ханзада.

– Сау бол, – деді гүл.

– Қайырлы күн, – деді ол, төңіректе біреу-міреу боп қала ма деген үмітпен.

– «Қайырлы күн, күн...күн» – деп сөз қайырды жаңғырық.

– Кімсіз? – деп сұрады ханзада.

– «Кімсіз? Кімсіз? Кімсіз?», – деді жаңғырық.

– Дос болайық. Әйтпесе жалғызбын, – деп көрді Кішкентай ханзада.

– «Жалғызбын. Жалғызбын. Жалғызбын ...» деген дауыс жетті өзіне.

– Қайырлы күн, – деді ол.

– Қайырлы күн, – деді жамырап раушандар.

– Кімсіңдер? – деп сұрады ол таңданып.

– Біз раушанбыз, – деп жауап берді гүлдер.

– Солай ма еді? – деді күбірлеп кішкентай ханзада.

– Сәлем, – деді ол.

– Сәлем, – деді Кішкентай ханзада жан жағына қарап, бірақ ешкімді көрмеді.

– Мұндамын, – деген дауыс естілді, алма ағашының түбінен.

– Кімсің? Сондай әдемі жаратылыс екенсің.

– Мен түлкімін.

– Ойнайсың ба? Әйтпесе ішім пысып, көңілім құлазып тұр.

– Мен сенімен ойнай алмаймын. Қолға үйретілмегем.

– Кешір онда, – деді Кішкентай ханзада. – Айтпақшы, қолға үйрету деген не?

– Бұл жердің адамы емес сияқтысың? Мұнда қайдан жүрсің?

– Адам іздеп жүрмін. Қолға үйрету деген не?

– Адамдардың қолында қару болады. Олар сол қарумен аңға шығады. Бұл жақсы емес. Бірақ олар тауық асырайды. Сол жерін ғана құрметтеймін. Тауық іздеп жүр ме едің?

– Жоқ, – деді Кішкентай ханзада. – Мен дос іздеп жүрмін. Қолға үйрету деген не?

– Бұл бір көнерген сөз. Қазір оны көп қолданбайды. Байланыс орнату дегенді білдіреді.

– Байланыс?

– Иә, солай, – деді түлкі. – Мысалы сен мен үшін көптің бірісің. Көшеде жүрген бөтен баласың. Мен саған мұқтаж емеспін. Сен де мені жақыным деп санамайсың. Орманда жүрген мың сан түлкінің бірі ғанамын. Бірақ егер сен мені қолға үйретсең одан кейін бір бірімізге қымбат боламыз. Сен менің жалғызыма айналасың. Мен де сен үшін әлемдегі ерекше біреуге айналамын.

– Енді түсіндім, – деді кішкентай ханзада.

– Менің бір гүлім бар еді, мен үшін ол қымбат. Демек ол мені қолға үйреткен болды ғой...

– Әбден мүмкін, – деп келісті түлкі. – Жердің үстінде не болмай жатыр дейсің.

– Бұл жер үстіндегі оқиға емес. Түлкі таңданып қалды.

– Өзге планетада ма?

– Иә.

– Ол планетада аңшылар бар ма?

– Жоқ.

– Қызық екен. Ал тауық бар ма?

– Жоқ.

– Жөні түзу жер екен десем.

– Өмірім сондай сүреңсіз. Мен тауық аңдып, тауықтың соңында жүремін, аңшы менің соңымда жүреді. Тауықтың бәрі бірдей. Адамның да бәрі бірдей. Сондықтан өмірім сүреңсіз. Ал егер сен мені қолға үйретсең көкжиектен жарқырап күн шыққандай болар еді. Сенің үніңді, әр басқан қадамыңды мың сан топтың ішінен жазбай танитын боламын. Біреу келе жатқанын сезсем қаша жөнелетін әдетім бар. Бірақ сенің жүрісің мен үшін әсем әуен боп естілетін болады. Алдыңнан атып шығамын. Ана егісте жайқалып тұрған бидайды көріп тұрсың ба? Мен нан жемеймін. Сабанға тіпті қызықпаймын. Бірақ сенің шашың сары екен. Егер сен мені қолға үйрететін болсаң мына егістік маған сені еске түсіретін болады. Сол үшін бидайды да, жел шайқаған сары сабанды да жақсы көретін боламын...

– Өтінемін, мені қолға үйретші.

– Қуана-қуана келісер ем. Бірақ уақытым шектеулі. Маған әлі дос табу керек, көп нәрсе көріп, көп дүниені танып үлгерсем деймін.

– Қолға үйреткен дүниеңді ғана тани аласың, – деді түлкі. Адамдардың бірдеңені тануға уақыты қалмайды. Олар дүкеннен дайын өнім сатып алады. Бірақ дүкендерде дос сатылмайды, сондықтан олардың досы жоқ. Егер саған дос керек болса мені қолға үйретіп ал.

– Ол үшін не істеуім керек? – деп сұрады Кішкентай ханзада.

– Алдымен төзім керек, ана жерге отыр, қатты жақындама – деді түлкі. – Мен саған жақсылап қараймын, сен үндемей отыр. Бір бірімізді тануымыз керек, сөз тек қана кедергі болады. Күн сайын бір бірімізге жақынырақ отырамыз... Ертесі күні Кішкентай ханзада қайта келді.

– Күнде бір уақытта келгеніміз дұрыс болады, – деді түлкі. – Мәселен сен сағат төртте келетін болсаң мен өзімді сағат үштен бастап бақытты сезіне бастаймын. Уақыт таяған сайын шаттыққа бөленемін. Сағат төрт болғанда уайымдап, толқи бастаймын. Бақыттың бағасын білетін боламын. Ал егер сенің қай уақытта келетініңді білмесем жүрегімді сағат нешеге дайындау керегін білмей дал боламын... Әр нәрсенің өз жоралғысы болады.

– Жоралғы деген не? – деп сұрады Кішкентай ханзада.

– Бұл да баяғыда ұмыт болған сөз, – деп түсіндірді түлкі. Ол бір күнді екінші күннен, бір сәтті екінші бір сәттен өзгешелеп тұратын ғажап құбылыс. Мәселен аңшылардың мынадай рәсімі бар. Бейсенбі күндері олар ауыл қыздарымен бірге би билейді. Бейсенбі неткен керемет күн десеңші. Мен сол күндері серуенге шығып, жүзім бақшасына дейін бара аламын. Ал егер аңшылар әйтеуір бір күні билейтін болса маған да тыным болмас еді, қиналып қалар едім.

– Мен сені сағынып, жылаймын, – деді түлкі.

– Өзің кінәлісің, – деді Кішкентай ханзада.

– Мен сенің жүрегіңді жаралағым келмеді, қолға үйрет деп қолқа салған өзіңсің.

– Иә, әрине, – деді түлкі.

– Ал енді жылайсың.

– Иә, әрине.

– Демек жаның қиналады ғой?

– Қиналады, бірақ бұл соншалық жаман нәрсе емес. Бидайдың сабаны туралы айтқанымды есіңе ал, – деді де үнсіз қалды.

– Бері кел, раушандарға тағы бір қарашы. Сенің раушаның бөлек екенін, әлемдегі жалғыз гүл екенін көресің. Қоштасуға келгеніңде тағы бір құпияның сырын ашамын. Сыйлығым болсын. Кішкентай ханзада раушандарға кетті.

– Менің раушаныма тіпті де ұқсамайды екенсіңдер, – деді ол. – Сендер әлі ештеңе емессіңдер. Ешкім сендерді қолға үйретпеді, сендер де ешкімді таныған жоқсыңдар. Бұрын менің түлкім осындай еді. Даладағы жүздеген мың түлкіден еш айырмасы жоқ болатын. Бірақ мен онымен достастым, енді ол менің әлемдегі жалғызым. Раушан гүлдер ұялып қалды.

– Көркемсіңдер, бірақ жансызсыңдар, – деп жалғастырды Кішкентай ханзада. – Сендер үшін ешкім өлімге басын тікпейді. Әрине, бөтен біреу менің гүлім мен сендерден еш айырмашылық көрмес еді. Бірақ мен үшін ол бәрінен қымбат. Өйткені мен оны күн сайын өз қолыммен суғардым. Күн сайын төбесіне әйнек қалпақ жаптым. Желден қорғап, қалқаладым. Сол гүлім үшін жұлдызқұрттарды өлтірдім. Көбелек шықпай қалмасын деп екі-үшеуін ғана қалдырдым. Гүлімнің мақтанғаны мен шаттанғанын естідім, мұңайғанын көрдім. Үнсіз қалған кезінде де бақыладым. Ол- менікі.

– Қош бол, – деді ол.

– Қош, – деді түлкі.

– Бір сырды ашайын. Өзі қарапайым ғана шындық: жүректің ғана көзі ашық. Бастағы көз ең қажеттіні көре алмайды.

– Бастағы көз ең қажеттіні байқамайды, – деп қайталады Кішкентай ханзада, жадына сақтап алмақ болып.

– Раушаның саған неге қымбат? Өйткені сен оған уақытыңды бердің.

– Өйткені мен оған уақытымды бердім, – деп қайталады Кішкентай ханзада.

– Адамдар осы шындықты ұмытты. Бірақ сен ұмытпа. Әркім өзі қолға үйреткен әлемі үшін жауапты.

– Мен раушаным үшін жауаптымын... – деп қайталады Кішкентай ханзада.

– Қайырлы күн, – деді Кішкентай ханзада.

– Қайырлы күн, – деді жол бұрушы.

– Не істеп жүрсің?

– Жолаушыларды сұрыптап жүрмін. Мыңдаған жолаушы отырған пойыздардың бірін оң жаққа, енді бірін сол жаққа қарай бұрып отырамын.

– Сонша асыққаны несі, – деді Кішкентай ханзада. – Бірдеңе іздеп жүр ме?

– Ол жағын пойыздың жүргізушісі де білмейді, – деп жауап берді жол бұрушы.

– Мыналар қайтып келе жатыр ма? – деп сұрады Кішкентай ханзада.

– Жоқ, бұл басқа пойыз, қарсы бағытта келеді.

– Барған жеріне көңілі толмай кетіп бара ма?

– Ал мыналар алғашқысын қуып жетуге асығып бара ма?

– Жоқ, олай емес, – деді жол бұрушы. – Олар пойыз ішінде ұйықтап жатыр. Тек балалар ғана терезеден көз алмайды.

– Демек балалар ғана не іздегенін біледі, – деп күбірледі Кішкентай ханзада. – Олар өзінің уақытын шүберектен тігілген қуыршаққа арнайды. Қуыршағын қатты жақсы көреді. Егер онысын тартып алса, жүрегі ауырып, жылайды...

– Бақытты екен, – деді жол бұрушы.

– Қайырлы күн, – деді Кішкентай ханзада – Қайырлы күн, – деді саудагер.

– Мұны неге сатып жүрсің? – деп сұрады Кішкентай ханзада.

– Бұл дәрі жұрттың уақытын үнемдейді. Мамандардың есебінше осы арқылы бір аптада елу үш минут уақыт үнемдеуге болады.

– Сонда ол елу үш минут уақытты қайда жұмсайды?

– Қайда жұмсағысы келсе сонда жұмсайды.

– Иә, әңгімең өте қызық екен, – дедім мен Кішкентай ханзадаға. – Бірақ мен әлі ұшағымды жасаған жоқпын. Су таусылды. Бұлақ тауып бара алсам мен де бақытты болар едім.

– Менің досым түлкі...

– Жарқыным, қазір мен түлкіні ойлайтындай жағдайда емеспін.

– Неге?

– Өйткені шөлден қаталап өлейін деп тұрмын.

– Әйтеуір бір досың болса болды емеспе, өліп кетсең де арманың жоқ. Мысалы мен түлкімен дос болғаныма қатты қуанамын.

– Мен де шөлдедім. Жүр, бұлақ іздеп қайтайық.

– Шөлдің не екенін сен де біледі екенсің ғой? Бірақ ол жауап берген жоқ. Жай ғана күбірлеп:

– Жүрек те шөлдейді, – деп қалды.

– Жұлдыздар неткен әдемі. Өйткені онда менің гүлім бар, көрінбесе де бар.

– Иә, әрине, дедім мен толқын-толқын құмға қарап.

– Шөл дала да әдемі, – деп қосты Кішкентай ханзада.

– Шөлдің несі артық екенін айтайын ба? Шөл даланың бір жерінде бұлақ жасырынып жатады.

– Иә, – дедім мен. – Үй болсын, шөл болсын, оның көзге көрінбейтін бөлігінің құны қымбат.

– Түлкі досымның айтқанын қолдайтының үшін қуаныштымын, – деді Кішкентай ханзада.

– Адамдар пойызға мініп ары-бері ағылады. Бірақ не іздеп жүргенін өздері түсінбейді, – деді Кішкентай ханзада. – Сондықтан да олар тынымсыз жүре береді. Бірақ соның бәрі бекер.

– Қызық екен, – дедім мен Кішкентай ханзадаға. – Мұн- – да бәрі бар екен, арқан – да, шелек те, шығыр да... –

– Естіп тұрсың ба, – деді ол. – Біз құдықты оятып едік, ол ән сала бастады. Шаршап қалар ма екен деп ойладым.

– Суды өзім тартып шығарайын, – дедім мен, – сенің шамаң келе қоймас.

– Су ішкім келіп тұр, – деді Кішкентай ханзада. – Шөлімді қандырайыншы. Мен оның не іздегенін түсіндім.

– Сенің планетаңда, – деді Кішкентай ханзада, – адамдар бір бақшада бес мың раушан өсіреді екен. Сонда да іздегенін таба алмайды...

– Таба алмайды, – деп қоштадым мен.

– Іздегеніңді бір ғана гүлден, бір жұтым судана-ақ табуға болады ғой...

– Рас, – дедім мен.

– Бірақ бастағы көз соқыр келеді. Жүрекпен іздеу керек.

– Сөзіңде тұруың керек, – деді Кішкентай ханзада қасыма отырып жатып.

– Қай сөзімде?

– Қошақаныма тұмылдырық салып берем деп едің ғой. Гүлді қорғауым керек, мен ол үшін жауаптымын.

– Сенің баобабтарың қырыққабатқа ұқсайды екен. Ең жақсы шыққан суретім осы деп жүр едім.

– Түлкіңнің құлағы құлақтан көрі мүйізге көбірек келеді. Ұзын екен. Бір қарап алды да, қайта күлді.

– Орынсыз сынайсың, достым. Сурет салып көрген адам емеспін ғой, тек пілді жұтқан жылан салғаным болмаса.

– Ештеңе етпейді, балалар түсінеді, – деп жұбатты ол.

– Маған айтқың келмей тұрған бірдеңең бар ғой? Бірақ ол жауап бермеді.

– Білесің бе, – деп бастады сөзін, – ертең менің Жерге келгеніме бір жыл толады... Біраз үнсіз тұрды да, сөзін қайта жалғады:

– Осы маңға түсіп едім, – деді де қызарып кетті.

– Демек мен сені кезіктіргенде, яғни бір апта бұрын сен мұнда кездейсоқ жүрмеген екенсің ғой? Адамдардан мың миль қашықтыққа кетіп қалдың. Түскен жеріңе қайта айналып келдің бе? Кішкентай ханзада одан ары қызарып кетті. Батырып айта алмадым.

– Бір жыл толғаны үшін келдің бе?

– Мазам кетіп барады... – деп бастадым мен. Ол мені бөліп жіберді:

– Жұмысыңа кіріс. Көлігіңе бар. Мен сені осында күтемін. Ертең кешке кел...

– Есіңнен шығып қалған ба, бұл жер емес еді ғой – деді ол.

– Иә, тұп-тура бір жыл бұрын, дәл осы күні болды. Бірақ бұл жер емес...

– Әрине. Құмдағы ізімді көре аласың. Сол жерде күт. Мен бүгін түнде барамын.

– Уың күшті ме еді? Көп қиналып жүрмейін.

– Ал енді ары тұр, – деді Кішкентай ханзада, – мен төменге секіремін.

– Бұл қай сасқаның, балақай, – дедім оған. – Жыланмен дос болайын дедің бе?

– Көлігіңнің жасалғанына қуаныштымын. Енді үйіңе қайта аласың...

– Оны қайдан білесің?

– Мен де бүгін үйіме қайтамын, – деді. Көңілі алабұртып, былай деп жалғады:

– Ол шалғайда жатыр... Мехнаты көп...

– Қошақан мен оның жәшігі, тұмылдырығы сенен қалған естелігім болады. Мұңды жүзбен күлді.

– Қорықтың ғой, балақай... Ол қайтадан жымиды.

– Балақай, мен тағы сенің күлгеніңді естігім келеді. Бірақ ол былай деді:

– Бүгін менің Жерге келгеніме бір жыл толады. Менің жұлдызым өткен жылы мен келген күндегідей тас төбемізде тұрады.

– Бері қарашы, балақай, әлгі жылан, мына айтқан сөздерің... бәрі бәрі жай әншейін түс қой? Солай деші. Бірақ ол жауап бермеді.

– Ең қажеттісін көзбен көре алмайсың, – деп қайталады ол.

– Иә, әрине.

– Бір гүлді жақсы көрсең, ол гүл аспандағы көп жұлдыздың бірінде болса... түнде жұлдыз қарағанға не жетсін? Аспандағы жұлдыздың бәрі гүлдеп кетеді.

– Иә, әрине...

– Су да сондай. Сен маған су бердің, мен ол суды ішкенде музыка тыңдағандай болдым. Арқан мен шығырдың арқасында солай болған шығар. Есіңде ме? Керемет су еді.

– Иә, әрине...

– Түнде жұлдыз қарайсың. Менің жұлдызым өте кішкентай, мен саған оны көрсете алмаймын. Солай болғаны да жақсы шығар. Әйтеуір көп жұлдыздың ішіндегі біреуі екенін біл. Сонда жұлдызға қарағанды жақсы көретін боласың... Сөйтіп бәрімен достасып аласың. Сосын, мен саған бірдеңе сыйлаймын... Ол тағы күліп жіберді.

– Балақайым-ау, балақайым, сенің күлгеніңді жақсы көремін.

– Сыйлығым осы болсын... Бұл да су сияқты...

– Қалай?

– Әр адамның өз жұлдызы бар. Біреулерге ол адасқанда жол сілтейтін бағдаршы. Екінші біреуге жай ғана жылтырауық шам. Ғалымдар үшін ол жұмбағы ашылмаған есеп. Әлгі іскерім үшін ол – алтын. Бірақ солардың қай қайссы үшін де жұлдыздардың жаны жоқ. Ал сенің жұлдызың ерекше болады...

– Сонда қалай?

– Түнде шығып, жұлдызға қарайсың. Сол жұлдыздың бірінде мен бар екенімді, күліп жүргенімді білесің. Сол кезде саған барлық жұлдыз күліп тұрғандай көрінеді. Сен үшін жұлдыздар да күле алатын жаратылысқа айналады. Сөйтті де күліп жіберді.

– Көңілің жұбаныш тапқанда бір кезде мені көргеніңе, танығаныңа шексіз қуанасың. Сен әрқашан маған дос боп қаласың. Кейде менің күлкімді естігің келер. Ондай кезде терезені ашасың да, аспанға қарайсың, көңілің шат болады... Аспанға қарасаң болды, күледі екенсің деп жұрт саған таң қалатын болады. Ал сен оларға: «Иә, иә, аспан менің көңілімді көтереді!» – деп айтасың. Олар сені есінен адасқан екен деп ойлайды. Міне осындай ыңғайсыз жағдайға қаласың... Сөйтті де қайта күлді.

– Мен саған жұлдыз емес мың сан күлекеш қоңырау силағандаймын...

– Білесің бе... бүгін түнде... келмей-ақ қойғаның дұрыс.

– Мен сені тастамаймын.

– Сен мені қиналып жатыр екен деп ойлап қалуың мүмкін. Тіпті өлді екен деп ойлайсың. Бізге солай көрінеді. Келмей-ақ қой, керегі жоқ.

– Мен сені тастамаймын.

– Оның үстіне...жыланның аты жылан. Сені де шағып алса қайтесің? Жылан өте кәрлі жаратылыс. Біреуді шаққаннан ләззат алады.

– Мен сені тастамаймын. Ол байсалды кейіпін бұзған жоқ.

– Дегенмен екі адамға уы жете қоймас.

– Сенбісің? – деді де, қолымнан ұстады. – Соңымнан бекер еріп келесің. Мені қиналып жатыр екен деп қалатын болдың. Өлді деп ойлайсың. Бірақ олай емес... Мен үндеген жоқпын.

– Білесің бе, менің планетам алыста. Тәнім өте ауыр, көтеріп жүре алмаймын. Мен әлі үнсізбін.

– Бұл сыртқы қабығыңды немесе сырт киіміңді шешіп тастағандай ғана құбылыс. Қиналатын түгі де жоқ... Мен үнсізбін.

– Білесің бе, мұның бәрі қызық. Мен де жұлдызға қарайтын боламын. Жұлдыздың бәрі маған шиқылдап айналатын ескі құдық боп көрінеді. Сөйтіп шөлімді қандырамын.

– Өзің ойлашы, қызық қой? Енді сенің бес жүз миллион күлекеш қоңырауың бар. Ал менің бес жүз миллион құдығым бар...

– Болды, біз келдік. Келесі қадамды жалғыз аттаймын. Сөйтті де құмға отырды, қорқып тұрған сияқты. Маған қарап, былай деді:

– Білесің бе... менің раушаным... мен ол үшін жауаптымын. Ол сондай нәзік. Әрі сондай жайдары. Төрт тіккеннен басқа сенері жоқ. Төрт тіккенмен бұл әлемнен қалай қорғанбақ? Мен де отырдым, аяғым шаршап қалыпты.

– Болды, – деді ол орнынан тұрып.