Едіге бейнетаспаға кірпік қақпастан қадалып отыр: көкке шаншылған Ызмұхширдың ескі қорғанының төбесінде мамырдың түйдек-түйдек ақ бұлттары баяу қалқиды, биік ағаштардың ұшар басын әсте сипайды. Жыбыр-жыбыр жылжып барады. Экранда даңғыл тасжол созылып алған. Түу бастау көзінен жалғыз қара кем-кемнен жақындаса түсті - ақ қыз тақалып келеді. Несібелі... Ызмұхширдың XXІ ғасырдың басында тілге ілініп жүрген сұлуы: жазық маңдайы жарқырап, бота көзі мөлдіреп экранға шыға берді. Едіге жүрегі жиі соға түсті. Кірпік қаққан жоқ - қатып қалды: қос бұрымды бос жіберген, шаштың ұшы шашырай тоқ балтырын соғып бара жатыр. Кербез. Алдыңғы экранды толтыра берді - ақ қыз: қара көзі боталап, жан-жағына тіп-тіке тайсалмай қарайды - батыл. Аққу мойнын соза түсіп, маңғаздана туған жердің жұпар ауасын қақ жарып барады; табаны жерге тиер тимес қалқып келе жатқандай. Едіге қыз бейнесін көз қарашығында сақтап қалды. Көріністерді кері шегіндірді де бейнелерді және қайталады: ақ қыз биікке өрлеп келе жатты... көгілдір тасжол жұтылған сайын тұлғалана түседі. Едіге көзі көріністерге қадалып отырса да ойы шарықтай қанат жайып, қас пен көздің арасында өте шыққан оқиғалардың желісін қуып, ұңғыл-шұңғылын тізбелеп, қаз қалпына келтіре берді... Бисен Едігенің жұмыс орнына барды: мақпал қалпағын қолына алып, тұм-тұсындағы аппараттарға таңдана қарады: күшті жарыққа көзі қамасты, суретке түсіп жатқан сұлу қыздарға сұқтана түсіп, сілекейін жұтты. Едігеге тесіле қарады: кірпік қақпай, үнсіз бір шама отырды. Айқасқалана бастаған басына қалпағын қондырды: ыңыранып, қойқаңдады. Едіге таялып келіп, Бисенге жанарын қадап "Бұйымтайыңды айта бер" деген емеуірін танытты. Бисен тамсанды: еңкейе түсіп, Едігенің құлағына аузын тосты. Едіге оң шекесін ұсынды.

Едіге ойланып, сәл кідірді; қара бұйра қою шашын әлуетті саусақтарымен тарақтай жинақтап, кейін қарай сипалады. Мойнын ұстап, қысып мытып-мытып қойды. Бисенге нұрлы жанарын тікті.

Едіге күлді: оң жақ езуіндегі жалғыз алтын тіс жылт ете қалды. Бисен жүрегі тыз етті: "Ызмұхширдың дара туған тарландары, кәне, бір кездесіңші. "Қауынның жақсысын шағал жемесе" екен: бенделерінің бүтіндігін Алла да қалаған ғой - сауапты іс." Той саналы өтті: Едіге күн ілгері келді. Оларға арнайы қонақжай ажыратылды. Айырықша қызмет көрсетілді, шексіз ықыласқа бөленді. Едігенің көз алдында: пленканы алмастырып отырғанында бөлме ауасы кенет өзгерді: күшті иіс тұла бойға ен жайылып, миға шапты. Еріксіз бас көтерді: шай құралдарымен келген ақ қыз қол шайдыруға ниет білдіріп тұр екен. Жанарлар ұштасты да лезде ажырасып кетті.

Қыз шайды жүргізді. Кесе ұсынып жатып Едігеге тіктеп қарады: көз қарашықтары тоғыса кетті.

Қыз күлді. Қызғыш тартқан қос алмалықта қой құмалағы сияқты ойық пайда болды. "Қаса сұлу екен, - деп ойлады Едіге. - Батыл. Іші-бауырыңа кіріп барады. Есті адамға жаттық жоқ қой: ауызыңды ашсаң, көкірек сарайың көңіліңде сайрап тұрады - бүге-шігесіне шейін оқып отырғаны." Дастарқан басындағыларға көз қырын тастай шолып шықты да Едіге кесесін Несібеліге ұсынды. Шәкірт бала ыдыс жалғастыруға ниеттенсе де ыңғай бермеді; қыз ұсынған ыдыстан Едігенің саусақ ұштарына жылылық дарыдыҢ жылы ағым бойға таралып бара жатты. Бет ұшына қызғыш нұр шайылды. Едіге қыз шайының түсіне зер салып отырған-ды: алғашқы кеселерге құйылған сусынның түсін мұқият зерделеп алып, соңғы жонелтіліп жатқан ыдыстарға да жіті зейін аударды. Шама да, түсі де бір қалыпты - иелеріне іркінішсіз жетіп жатты. Көмекші келіншек дедек қағып жүр - Несібелі тапжылған жоқ: қонақтарын қалт етпестен бақылап отыр. Едіге бірнеше ыдысты босатқан соң саябыр тапты: тамағын кенеп, тіл қатуға ыңғайланды. Несібелі жанарын көтерді. Едігеде әйел жүрегін жылытатын қуат бар еді - алғашқы толқындарын қызға бағыттады.

Едіге ыдысын қолма-қол ұстатты. Тіл қатты.

Едіге есеңгіреп қалды: күлімдеген қара көздің алдында жылан арбаған торғайша мүсәпір халге түсіп бара жатқанын бір сәт сезінді. Лезде есін жиып алды: "Бисекең-ау ар жағында шырақ жағып отырған. Қазақтың қызы тегіндікте көлденең көк аттыға сүйкенбейді - есті жанның ескертуі бар: жігіт пен қыз арасында жеңге жүреді - шын жанашарлар; көп ретте бақыт шырақтарын солар тұтандырады." Шайға бата жасалды. Едіге қызға көз қырын тастады: Несібелі шай ыдыстарды жинақтап, шетінен шайып, сүрте бастапты. Қара торы толық келіншек шайнекті алып кетті. Аққұман, кеселер қыз алдында қалды. Несібелі қабақ көтеріп, тоқайраған қонақтарын желдірте шолып шықты. Едігеге тесіле қарады: дастарқаннан сәл кейін шегінген жігіт ойға беріліп, Күн нұры мол төгіліп тұрған үлкен терезеге қадалып қалған екен, қысқа қияқ мұрты қара торы өңіне ерекше жарасым беріп тұр. Қыз жүрегі бүлк ете қалды. "Сұм қатын бір нәрселерді шатып отыр еді, көзінің қырағысын. Жігері сыртқа тепкен қарулы болар: денесі қыл арқандай ширатылған - есіліп тұр ғой. - Несібелі ойын сау етіп бөлмеге енген табақ тартушылар бөліп жіберді. Шығып бара жатып қыз көз қиығын және бір тастап өтті. - Әлі уақыт бар ғой..." Несібелі Едігенің студиясына осы ретте түнгі ауысымнан шыға сала келді. Шаршау еді -ұзақ түнге тік аяқтан тұрған: ажалмен айқасты, өмір мен өлім арасында арпалысып жатқандарға сезім шуақтарын шашыратып жүйкесі босап еді. Көзі Едігеге түсуден-ақ түлеп сала берді: әлде бір жылы леп сумаң қағып, тұла бойына өрлей жөнелді. Миық тартты. Қолын ұсынғанын да сезбей қалды. Едігенің оң жақ езуінен жылт ете қалған жалғыз алтын тісінің сәулесі өткір екен: қыз селт ете түсті. "Оғаш көзге бола қойған ғой, -деп ойлады Несібелі. - Әсемдікке. Қызылшыл екен-ау, өнер адамдарына жарасады да". Бір шоғыр өңді жас қыздар таранып, боянып тұр. Едіге қысқа амандасты да Несібеліні төрге оздырды. Жұмсақ кресло ұсынды.

Едіге қызға көз қиығын жымия тастады.

Несібелі ойланып қалды. "Әркімге берген бір өнер: біреулер еңбегін сатып жүр, біреулер келбетін сатып жүр. Тек кісілігін сатпаса екен..." Едіге түргеліп, темір сандықты ашты. Қара қапшықты алды. Қыз қасына таялып тұрды. Бір шоғыр түрлі-түсті суреттерді суырып алды: әсем-ақ екен. Көз нұрын тұсап тастады: Несібелі ықылас тастай қарады.

Дастарқан мәзірі жасалып, шайды Едігенің өзі құйды. Екі-үш кеседен-ақ Несібелінің маңдайынан тер бұрқ ете қалды: дені жайылып, жас дене бусанды. Едіге қызға ара-арсында назар тастап қойса да тіл қатқан жоқ. Дәм Несібелінің көңілінен шықты. Астан соң қыз қолын жуып келді.

Несібелі Едігенің ізіне ерді. Диван-керуеттің қасында Несібелі сәл кідірді. Күйбеңдей бастады. Қыз шешінуге ниеттенуден-ақ Едіге бөлмеден шықты. Едіге дәрі құйылған ыдыстарын қатарластырып қойды да пленка жууға кірісті. Пленканың қырқып алынған ұшын дәріге батырды: секунд санай бастады, пленка толық қарайды -дәрі өз күшінде. Едіге дөңгелекті айналдырып отырып ойға берілді. Өмір де нақ осы: бір құдірет жанұяны қалпына келтіріп жатса, екіншісі тұрақтандырады. Сірке суының бір тамшысы артық тамса, алынған бейне пленканың бетінен сыпырылып түсе қалады. Оны о дүние, бұ дүниеде қалпына келтіру мүмкін емес: жанұяма да сірке суы тамды -шаңырағым ортаға түсті. Занко саудаға шықты..."

Едігенің ойына төрт жыл бұрынғы оқиға орала кетті.

Едігенің тас төбесінен жай түскендей болды: сырттан есітіп, зәресі ұшып жүргенде Занко сарт еткізді.

Едігенің тілі күрмеліп, үні әрең шықты. Кірпік қақпастан Занкоға тігіле қарады.

Занко сөзге келместен тулап шыға келді. Едіге есенгіреді. Әсте орнынан түргелді. Үн қатпастан қыдырыстап жүре бастады.

Едігенің піскен кірпішті қақ бөлетін тоқпақтай жұмырығы тас түйілді: қаңылтыр тесетін болат саусақтар алақанға қызғыш дақ қалдырды, дөңгеленген қара көз ұшқын шашты; екі ұрты бұлт-бұлт етіп тістенді - жақ ашпады. Ауаны қақ жара қолын бір сілтеді де сыртқа атылды. Занко үйге түнемеген күні Едіге кірпік ілмейтін: табанына шоқ қадалып, безіп кететін. Сенделіп жүргені жүрген: жүрегі лүпіл қағып, бір тыным таппайды, үйге мың кіріп, мың шығады. Еш затқа зауқы соқпайды, қолы да іске бармайды: нағыз делбе болып алатын. Буынып-түйініп жүргеніне онша мән бермесе де келіншегі сыпырылып шығып жүре бергенде жүрегі сыздап кетті. Едігенің тілі байланды да қалды: аңырып тұрған саңырау анасының қасына барды, ұлын қолына көтерді. Занко бұларға көз қырын да тастамады: мәшиненің артқы есігіне зып етті. Есік алдында көгілдір түтін ғана қалды. Айралықтың ащы күндері осылай басталды: үш жетім апта күтті, ай күтті. Зілмауыр қаратүнек күндер мен түндер Едіге жүрегіне қасірет таңбасын баса берді: кірпік ілместен ұзақты түнге зар қақсаған нәресте, қарт ананың шерлі көкірегінен от жалын боп атылған күрсіністері мамыражай ұйып отырған жанұяны зімістанға айналдырды. Едіге түтіге-түтіге қара қоңыр түске айналды: салғырт тыңдап, үстірт ойлауға бейімсесе түсті. Миында ертелі-кеш шыңыл пайда болды. Үш айдың жүзі ауып бара жатқанда Занко кешкі елең-алаңда сумаң етіп жетіп келді: тотыққан, ысылған; сыптығыр - қаншық тазыдай жалаң қағады. Едігенің қасынан иегін бір қақты да өте шықты: бала көзі мөлдіреп қарап отыр, кемпірдің аузы үңірейді. Едіге тіс жарған жоқ: әйеліне ежірейіп қарады, жыбыр қағып тұла бойын суық сезім жайлап бара жатты. Тітіркенді... Қара домбыра Едігенің жан жолдасына айналды: жасаулы мелшиіп тұрған бөлмеге кіруден-ақ домбыраға қолын созады, қос ішек болат саусақтар тиюден-ақ күңірене жөнеледі. Бірнеше күйді төгіп-төгіп жібереді де зарлы әнге басады.

Найманкөл - шағын станса: салтанатты жайлары жоқ, бәкене баспаналар ғана; ықтасын да салынбаған. Жолаушылар пойыздарының Шығыстан Батысқа, Батыстан Шығысқа өтетін жол кестесін Едіге жатқа біледі; жұмыстан қолы сәл қалт етсе, жетіп келеді - Занко түсуі мүмкін ғой... Едіге Найманкөлге құланиектеніп таң атып келе жатқанда келді. Ақ "Жигули" қасында "Ақтау-Нөкіс" бағытынан келген жолаушылар ішінен жоғын іздеді. Жүргіншілер тез тарады - станса басы құлазып сала берді. Едіге қайтуға ыңғайлана бергенде көзі келісті бәйбіше әйелге түсті: айналасына маңғаздана көз тастап тұр екен. Өзге жолаушы да, күтуші де жоқ. Едіге жақын барды.

Әйел бұрыла қарады. Жасы тоқтаса да өңді кісі екен: ботакөзі шам жарығына жарқ ете қалды; кірпікті, жазық маңдай; қалың бұйра шаш ақ жаулықтан төгіліп, көзге әр беріп тұр. Едіге жүрегі солқ ете түсті: тайсалмай тігіле қарағанда Занкоға ұқсап кетеді екен. Ажарлы жүзіне нұр ойнап шыға келді.

Туған жердің аты естілгенде Едіге елең ете қалды. "Ауылдан ба? - деп ойлады Едіге. -Танымадым. Саудагер емес. Шаруамен жүрген ғой... Ала кетейін. Ызмұхшир -Дашоғыздан 50 шақырам Батыста: туған жерге тағзым жасап, Ана қабіріне тәуап етейін. Көптен бері елге бармадым. Сағынып та кеттім..." Едіге мәшиненің артқы есігін ашты. Су жаңа көлік сынаптай сырғыды: таңғы саф ауа жағымды-ақ - тынысыңды аша түседі. Едіге бойынан жалғыздық, жетімдік тоңы ери түсті: елге анасына барады. Аңсау, асығу сезімдері бас көтерді: "Жетсем, жетсем!" Айнадан жолаушы келіншекті көріп келеді: маңғаз кісі екен - елеңдеп айналасына көз де жүгіртпейді, ой ұялаған тостағандай қара көзін алға тастап, қимылсыз отыр. Ара-арсында тырнақтарына ұзақ қадалып қалады. "Занко, сен неге осы орыннан бездің. - Едіге ойға берілді. - Күн-түн жанымды егеп жүрмін ғой: қолыңа ақшаны санап бердім бе - додасымен алдыңа тастадым. Есебін сұраған жан емеспін. Сенген жүректің не жазығы бар." Мәшине кеденге тұмсық тіреді. Едіге:

Қанжап көпірінен өтерде Едіге сәл екпін жаздырды: жылдамдық тілі шегіне түсті де және өрістей жөнелді. "Аты жақсы екен, - деп ойлады Едіге. – Ағия: ақ ұя ғой. Тұнып тұрған арман - ұрпақ өрбитін алтын діңгек. Одан артық не керек! Занко - Зина ғой: мағынасы жоқ. Солай болды." Едіге одан әрі соңғы бір оқиғаларды еске алды... Араға екі жыл салып Занко оралды. Едіге шеберханада еді: сурет түсіріп тұрған. Көстеңдеп жетіп келді. Едіге тесіле қарады - үн қатпады. Занко тұм-тұсты әрі-бері тінткілеп аралады да шығып кетті. Едігеге де керегі сол: денесі тітіркенді - аруақ қашса, талапқа тосқауыл. Едіге қабағын да ашпады, жол-жөнін де сұраған жоқ: келіншегі қасына сүйкене келіп жұғысқанда түргеліп кетті. Занко дөңбекшіп ұзақ жатты. Тіл қатыспады. Едіге шешінбестен ұзақ отырды: жазбады да, тіл де қатқан жоқ. Таң алдында шалқасынан түсіп жалаңаш жатқан Занкоға көз тоқтата сәл тұрды да Едіге өте берді. Әйелден безіп бара жатты... Алдындағы көлденең айнадан Ағияны бақылады: оң жақ бұрышта қылт етпестен кірпікті қара көзі боталап ойға шомып отыр. Ызмұхшир шекарасына енді қадам баса бергенде ауа телефоны шыр ете қалды: Ағия кірпігін көтерді, Едіге қалта телефонды құлағына тосты.

Ағия қозғалақтады: алға үмсына түсті.

Едіге мұртынан күлді: Ағия жалт қарады да тез жанарын тартып алды, тас жолға тігілді. Мәшине жылдамдығын көтерді.

Ағия миық тартты.

Олар шатырлы жайға маңдай тіреді: Едіге мәшине есігін ашты да Ағияны сүйемелдеп, түсуіне көмектесті; жолсөмкесін салоннан суырып алды да қасына қойды.

Едіге ақшаны маңдайына тигізді: бас иіп, ықылас білдірді.

Азанғы шай лезде дайын болды: қара торы келіні пысық екен - шайын да, жеңіл қуырдағын да жуынып шайынғанша дастарқанға тізіп-ақ тастады. Арадан бір шама уақыт өтер-өтпестен Едіге бұл ордаға және келді: тойға шақырылған-ды. Несібелінің қолынан тұңғыш рет шай ішті. Едіге пленкаларын жуып, қатарластыра ілді. Санасына құйыла кеткен бір шоғыр ойлардан да арылды: бойы сергіп қалды, өміріндегі қас қағым сәтте өте шыққан тосын оқиғалар мұң торлап жүрген енжар денені жігерлендіріп жіберді. Қонағы есіне оралды. Едіге қонақ бөлмеге аяғының ұшынан басып келе жатып: "Оятайын. Шаршаған ғой. Тұяқ серіппестен жатыр" - деп ойлады. Бөлме ала көлеңке тартыпты: үлкен айнадан Күннің қызғыш сәулесі мөлт-мөлт төгіліп тұр. Едіге қонағына аяқ жағынан келді де жұмсақ креслоға отырды: әсте тамағын кенеп, жеңіл жөтелді. Несібелінің ұзын кірпіктері жыбырлап, көзінен сызат ашылды. Қарашығы жылтырады.

Едіге ажырайып қарады: шаралы көзі жылт-жылт етті, қиық мұртын сипап қойды.

Едіге селк ете қалды: көзі дөңгеленді. Сілейіп, үнсіз Несібеліге қарады. "Ел сөзі ғой: Әлишер Науаиы да насақ сөзге ілінген. Анықтауға сарай кәнізектерінен келгені бар-ды. -Несібелінің туу сыртынан көз сала тұрып ойын жалғастырды. - Мынау да сүйкеніп жүр еді, әзілге шаптырып тікесінен басты-ау. Ал, Едіге..." Едігенің есіне әлі ыстығы басылмаған бір оқиға орала кетті... Едіге той суреттерін әдейі өзі алып келді: Несібелі жеңгесі Шаһзадамен барып, суретке де түскен-ді. Алдынан жайнаң қағып Шаһзада шықты: Едіге мәшинеден түскенше тақалып келіп қалды.

Шаһзада жан-жағына жарқ-жұрқ көз тастады да Едігенің бауырына тығыла қос қолдап көрісті.

Едіге иегін сипап, самайын қасыды.

Едіге аяқ астында жатқан ондық шегені қолына алды: түп-түзу екен. Орындық үстіне тастай салуға ыңғайлана бергенде Шаһзадамен жанары тоғыса кетті: көзі алаулап, беті нұрланып тұр екен. Едігенің аузы ашыла аңырып қалды: шегені бұрап, ие бастады; майыстырып барып, дөңгелентті. Шаһзаданың көзі шегеге түсті: қайқы кірпіктері жиі қағылды. "Қасқа, - деп ойлады Шаһзада. - Шеге сақина болды." Шаһзада қолын созды. Едіге ұстата салды. Келіншек біресе Едігеге, біресе шегеге қарады: ақсиып күлді. Аппақ тістері мінсіз екен - жарқ ете түсті.

Едіге түргелді.

Шаһзада фотоларды шолып шықты да түргеліп тұрған Едігеге қарады: ынтыға көз тікті.

Шамды Едігеге ұстатты. Едіге төбеге қарады: қол жетерден биік.

Едіге күйген шамды алды да келіншекке берді. Жаңасын ала бергенде Шаһзаданың қолы шаммен қоса уысына толды: от алып, күйіп тұр екен. Едіге әдейі орындықты теңселтті.

Талмаусырап жатқан Шаһзада кірпігін көтерді. Едіге бетіне үңілді де тамағынан иіскеп, лап-лап жанып тұрған бетінен құшырлана сора сүйді: келіншектің жұмсақ жағымды иісін тартты. Шаһзада да жайылып кеткен қанаттарын жиып, Едігенің мойнына орап, қыса тартты.

Қос мұңлық араға көп уақыт салмай Едігенің саяжайында кездесті.

Едіге түргеліп, темір сандықтан бірнеше фотосуреттер алып келді. Шаһзада алдына тастады. Келіншек суретті көруден:

Қолы қалт-қалт етіп, фотосуреттерді парақтады. Бетін басып еңіреп жіберді. Едіге аң-таңы шығып, сасқалақтады.

Едіге ойын доғарды да Несібелінің алдынан шықты: тынығып, ұйқысы қанған қыз ажарланып алған - балбұл жанып тұр.

Едіге сыртқа шықты. Несібелі киім жәшікті аралап кетті: таңдап үй халатын киіп алды -құйып қойғандай екен. Едіге Несібеліні көмекке шақырды: дәрітостақтарды жайыстырды, сурет ыдыстарын жуысты. Қыруар сурет шығарылды: Несібелі қызықтап мәз-мейрам болды. Небір ажарлы қыздарды көргенде баладай қуанды. Кештете ас үстелінің басына отырысты. Көрші бөлмедегі ана да, бала да ұйықтап қалған - дыбыс естілген жоқ. Түн тыныштығы әмірін жүргізіп тұр. Екеуі шаршағандарына қарамастан шағын дастарқанның басында ұзақ отырысты: коньякты да дәмдеп ішіп, соңына шықты. Едіге Несібеліге мөлдірей қарады. Қыз көзін алып қашса да өткір жанардан құтыла алмады: көзі мөлт-мөлт етіп қайта-қайта тоғыса берді. Несібелі миық тартты.

Несібелі Едігеге тығыла жабысып алды: ып-ыстық салалы саусақтар жігіттің буылтық-буылтық білеуленген бұлшық еттерін сипалай берді. Тұла бойына жылы ағым тарап жатты.

Едіге Несібеліні тас қып құшағына қысып алды да көтере жөнелді. Қыз қарсыласпады. Қос денеден жалын шашырады: соңғы сәттердегі сезімге иелік ету мүмкін болмай қалды.

Едіге алдымен есін жиды. Несібелінің шашын шиыршықтап ойнап отырды да:

Несібелі тіл қатпады, көзінің астымен Едігеге қарады: бетінің алмалығына қызғыш нұр ойнап шыға келді. Едіге санасына қыз басын изегендей боп сезілді. Едіге жазу үстелінің тартпасынан қос қорапты шығарды: Несібелінің алдына таман ысырды. Несібелі миығынан күлді... Экранға Несібелі тұлғасы тұтас шықты: бетінің алмалығынан тараған күлкі айналаға нұр боп шашырап жатыр. Ызмұхширдың ескі қорғаны үстіндегі ақша бұлттар баяу көшіп бара жатты. Едіге кірпік қақпай қадалып отыр.

Құс қайтып бара жатқан кез еді.

Қарашаның басында — ақ қарақалпақ елінің ауа райы құбылып шыға келді: түске шейін шайдай ашық болса, күн ауа құтырып ала жөнеледі; Батыстан ескек жел көтеріліп, ақ топырақты суырып, төбеңнен құя береді. Аспанмен таласқан байтеректер емпең қағып, бас иіп жатқандары: сықырлап белдері сынып кете жаздайды, сары жапырақтары ұшып, қуыс іздеп маңып жүр; тұт ағаштары көркінен де, жапырағынан да айырылып, жалаңаштана қалған; қып-қызыл болып қалтырап тұр. Ызғырық желді ықтап Қойлыбай дедек қағып келе жатты: көнетоз күзгі қара мауыты қалпақты баса кептей киген - маңдай тұсы ақ сортаңданып кетіпті. Қиық қара көзі айрандана бастаған; жасаурап тұр. Жылт етер оты өше түсіпті. Кере-кере адымдап барып, тұра қалады. Айналасына үрейлене қарайды. Жеңіл қызыл шекпенінің қос етегі жел екпінінен жалп-жалп етіп, Қойлыбайдың қос санын сабалайды. Көк желкесіндегі қос тамыр білеуленіп, шиыршық ата шертіп тур: шекпеннің қара қошқыл кір басқан жағасы сүйкелген сайын әжім торлай бастаған мойынға мұздай боп жабысады. Күн батпаса да түйдек-түйдек көшіп жатқан булттардың аржағында турғандықтан айнала күңгірт тарта бастаған. Қойлыбай айналасындағы күңгірт қуыстарға тесіле қарады: салқын ауа оның миына бір сауле түсірді... Қойлыбай 15 жасында аяғын үзенгіге салды: Отан соғысы ер азаматтарды да, ел байлықтарын да жұтып жатқан кез-ді. Кеткен көп те келуші сирек-ті: қара қағаздар құба төбелдене бастаған шаңарақтарды жиі төңіректей бастады. Оразтай - бригадір, тісі күріштей ақ, өзі жылтыр қара. Мінезі қара зіл: ел он сөйлегенде бір ауыз сөз араластырмайды, шыдамды-ақ. Алара бір қарап қойып отыра береді. Қойлыбайды қатарға қосқан - Оразтай, бригаданың есеп-кітабын тапсырды. Қойлыбай шек бөлістіргенде арам шөптің қалыңдығы, жуйектің мақтасы есепке алынады: сонда да Калия өз үлесін орындамайды. Калия Қойлыбаймен тістесе жиі-жиі ұрыссып, жұлысып жатқандары: беттері ашылып та болған — ауыздарына тускендерін қуса салады. Қойлыбай Қалияны Кеңсеге жиі алып кетеді: "Еңбек күніңді қырқамын" деп қоқаңдайды. Кештетіп екеуі бірге қайтады. Қалия — майдангердің әйелі, Қойлыбайдан мүшел жас үлкендігі бар. Ойда жоқта екеуінің арасынан қара мысық өте шықты: күн батып бара жатқанда Қалия Қойлыбайды қарғай жөнелді: "Ұл-қыздарыңнан рақат көрме, имансыз қатқыр!" Қалия егіле ұзақ жылады, жоқтау айтты. Ымырттағы Қалияның ащы даусы Ызмұхшир тұрғындарының төбе құйқасын шымырлатты: Қойлыбай еңбеккүнін қырыққан еді. Еңбеккүн - нан, астықты соған береді. Қойлыбайдың іші мұздай болды: көз алды қарауытып тұнып кетті. Қойлыбай жан-жағына үрейлене қарады: қорықты. Қалия шыға келіп, бас салып, жез тырнақтарын бетіне қадап, осып-осып жіберетіндей қолын ербеңдетіп қорғана берді. Көзіне жыбырлаған елестер көрінді. Бірден көзі дөңгеленіп тоқтай қалды: кешкі ымыртта тырағайлап жан-жаққа қашып бара жатқан 12 ұл-қызы жыбыр-жыбыр елестеді. Ішінен екпінді күш көтеріп, әуелі ыржиды, кейнінен "Уа-һа-һалап" күліп жіберді. Құлағы шыңылдап кетті де тым-тырыс тына қалды. Қара жел екпіндей соқты: мойнындағы қос галстуктың біреуі өңірінен сыртқа шығып кетті де желп-желп желбіреді. Қойлыбай оны ұстап алды, галстукке үңіле қарады да кеңк-кеңк күлді. Аузы үңірейе ашылып, "Ө-ө-өу" деп дауыстады. Галстукпен аузын сүртті. Галстукті босатты да екі қолын қалтасына салып тіп-тік болып тұра қалды: алдында 7 ұл мен 5 қызы қарсы жүріп келе жатқандай болды.

Қойлыбай үлкен шаруашылық кеңшардың директоры еді. Мал да көп, табыс та жеткілікті: ағыл-тегіл. Қазанында күнде ет қайнайды. Бір езуінен май, бір езуінен бал тамады. Малдың жайлауға шыққан кезі-ді. Елтайдың үстіне Қойлыбай келді: мәшинені өзі жүргізіп отыр. Елтайды оңашаға алды да шаруасын тапсырды. Малшы кегежектесе де әмірші сөзі жол алды. Түнде 10 тұқым сиыр мәшинеге жүктелді: Қойлыбайдың баласы кандадаттығын жуады. Көп ұзамай Елтай қорасына тексерушілер сау ете қалды. Елтай жыл арқалап Үшқұдықтан шықты. Соң... Түн жамылып Қойлыбай Елтайдың үйіне келді. Елтайдың сұлу келіншегі қызыл көтенек 5 баласымен ұйлығысып отыр екен. Амандаспады. Көрпеше де жайған жоқ. Қойлыбайға ала көзімен ата қарады - қос жанарынан от шашырады.

Қойлыбай құлағын қос қолымен баса сыртқа атылып шықты: ала құйын болып атыла шықты далаға. Қойлыбай ала құйын болып жүгіріп бара жатқанын бір-ақ сезді. Қалт тоқтады. Уа-һа-һа! Қатты күліп жіберді. Қабағын түйді де қарыштап-қарыштап адымдады. Қалтасынан қолын шығарды: жұмырығын түйіп, енді аспанға көтере бергенде қалпағын қолы қағып кетті. Ескі қалпақ ұша жөнелді. Қойлыбайдың қолы ербеңдеп басынан ұшып бара жатқан қалпақты ұстамақшы болды - жел қармап қалды. Алаңдап жан-жағына қарады: ымырттағы ала көлеңке қалпақты жасырып үлгерген екен. Үңіліп қанша қараса да көзіне қалпақ түспеді. "Ә-һе-һе!" деді де жүгіре жөнелді. Аяғы темір шатырлы сарайына алып келген екен. Сыртқы қақпаны қақты - ашылмады. "Ә-ә-ә..." деп екпін алып жүгіріп келіп, көк қақпаны әлденеше рет тепті. Ашылмады. Темір қақпа міз баққан жоқ: бедірейіп түр. Қойлыбай көк қақпаның астына қарады: қуыс бар екен. Жүрелеп отыра кетті: тоңқаңдап қуысқа басын тықты. Басы ішке кірсе де кеудесі жерге тірелді, қақ жауырыны мұздай темірге кептеліп алды. Қозғалтпады. Кеудесін оңды-солды ырғады. Сәл қимылдады: бырт-бырт түймелері үзілді, ескі шекпен темір қақпаның астыңғы жақтауына жабысып қалды. Ескі директор әлі қарулы екен: қос қолға күш салып, алға ұмтылды. Кәстөм мен шекпенді темірге тапсырып, өзі күзенше созылып, суырылып шықты. Ақ көйлегі желбіреп, Қойлыбай теңселіп ұзақ тұрды. Енді алға жүре бергенде төбеде ұлы дұсірлі болды. Құтырынған жел үлкен бір бөлек қаңылтырды жұлып алып, айдай жөнелді. Қойлыбай төбедегі сырылдыға жасқана қарады: қалықтап келе жатқан қаңылтырды көрді де теріс айналып бұға берді. Ауада айнала ұшқан салмақты қалың қара қаңылтыр жерге түсерде өткір қыры төменге тіке түсе берді. Қара жерге қаңылтырдың қыры шаншыла түскенде Қойлыбайдың көк желкесене дәл келді: қос тамыр кесе көлденең қырқылды да сіңір ырсиып шыға келді. Қойлыбай етпеттеп жер құшып жата кетті. Қара қошқыл қан кем-кемнен сызаттап шықты да саулай жөнелді: үй алдына төселген асфальтты қып-қызыл қан жуып кетті...