шығарылып отыр

М.О.ƏУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ƏДЕБИЕТ ЖƏНЕ ӨНЕР ИНСТИТУТЫ

4-òîì

Алматы 2007

Мұқанов М.

ББК 83.3 ІSBN 9965–806–58–6 (4-т.) ІSBN 9965–806–41–1 © Егеубаев А.Қ., 2007 © Əдебиет жəне өнер институты, 2007 © «Таймас» ЖШС, көркемдеу, 2007 Барлық құқықтары қорғалған Басылымның мүліктік құқықтары «Таймас» баспа үйіне тиесілі ББК 83.3 Ə22 Əдеби жəдігерлер. Жиырма томдық. 4-т.: Махмұт Қашқари. Түрік сөздігі /Көне түркі тілінен аударып, алғы сөзі мен түсініктерін жазған А.Қ.Егеубай. — Алматы: «Таймас» баспа үйі, 2007. — 608 бет. ІSBN 9965–806–58–6 Ə22 Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігі Ақпарат жəне мұрағат комитеті 017 “Əлеуметтік маңызды əдебиет түрлерін шығару” бағдарламасы Томды басуға М.О.Əуезов атындағы Əдебиет жəне өнер институтының Ғылыми кеңесі ұсынған «Түрік тілдерінің жинағы (Түрік сөздігі)» — түрік дүниесінің əлемдік ғылым қазынасына қосқан ұлы мұрасы. Үш томдық бұл зерттеу еңбегі күллі түрік тілдерінің тұңғыш əрі аса терең мағыналы ғылыми сипаттамасы. Сахараның ұлы ғалымы, біртуар ойшылы, тіл зергері Махмұт Қашқари «Түрік тілдерінің жинағын» барлық түрік текті ұлыс, тайпаларды аралап жинап, зерттеп, талдап барып жазған. Күллі түрік елдерінің əдебиеті мен тілін салыстырмалы түрде зерделеп түзіп шыққан алғашқы энциклопедиялық кітап. Түрік тілінің тұңғыш та, əсте қайталанбайтын бірегей оқулығы. XІ ғасырдың бұл энциклопедиялық терең мазмұнды зерттеуі қазіргі түрік тектес ұлттардың ежелгі мəдениетінде қайта жаңғыру үрдісі жаңа бағыт алған тұста аса қажетті де пайдалы еңбек. Ана тіліміздің, туған əдебиетіміз бен мəдениетіміздің түп негіздері, төл заңдылықтары осы білікті зерттеу беттерінде жан-жақты көрініс тапқан. Ə 4603020000–24 00(05)–07 РЕДАКЦИЯЛЫҚ БАС АЛҚАДАН М.О.Əуезов атындағы Əдебиет жəне өнер институты Мемлекеттік «Мəдени мұра» шеңберінде жарық көретін «Əдеби жəдігерлер» атты жиырма томдық басылымды дайындап, жариялау жұмысын жалғастыруда. Аталған басылымның басты мақсаты – халықтың ежелгі заманнан бергі жазба мұралары мен əдеби жəдігерлерін сол күйінде өзіне қайтару, түркі халықтарына ортақ ежелгі жəне орта ғасыр əдеби ескерткіштері мен ХV-ХІХ ғасырлардағы ақындар шығармаларын неғұрлым толық жариялау. Оқырманға ұсынылып отырған «Əдеби жəдігерлер» сериясының төртінші томын орта ғасырда өмір сүрген аса көрнекті түркі ғалымы Махмұт Қашқари дің «Түрік сөздігі» («Диуани лұғат-ит-түрк») еңбегінің осының алдындағы екінші жəне үшінші томдарда жарияланған бөліктерінің жалғасы құрайды. М.Қашқаридың «Түрік сөздігінің» бұл томы бес бөлімнен тұрады. Барлық бөлімде толымды жəне толымсыз есімдер мен етістіктерге үлкен орын берілген. Түркі тілдерінің ішінде ең бай да ерекше грамматикалық категория етістікке жете көңіл бөлінген. Томда келтірілген түркі сөздері мына ретпен орналастырылған: əр бөлім зат есімдерді сипаттаумен басталады да, одан кейін етістіктермен жалғасады. Тиісті сөз таптарынан тұратын əр тараушада сөздер əріп белгілері санының екіден жетіге дейін өсуіне байланысты орналастырылған. Оның үстіне бастапқы жағында хамза дəйекшесімен басталатын сөздер келтіріледі. М.Қашқари өз еңбегінде барлық дерлік грамматикалық категорияларға түсінік берген. Грамматикалық түрлерді салыстырған кезде ғалым түркі тілдерінің дербес морфологиялық ерекшеліктерін салыстырып, жеке немесе бірнеше тайпа тілдеріне ғана тəн грамматикалық өзгешеліктерді атап өтеді. Белгілі бір тіл формасын қарастыра отырып, осы түрдің бастапқы қалпына назар аударады, оның өзгеріске ұшыраған ерекшеліктеріне талдау жасап, осы өзгеріс заңдылықтарын анықтайды. Ғалым осы томда түркі тілдерінің ежелгі фонетикалық жəне грамматикалық ерекшеліктерін тарихи даму үрдісінде қарастырып, өз заманындағы түркі тілдерімен ұқсастығын немесе олардан өзгеше айырмашылығын айқындайды. «Сөздік» авторы тілдік факторларды салыстыру мақсатында мүмкіндігінше топтау тəсілін қолданып, ортақ ұқсас белгілер негізінде тайпалық тілдерді біріктіре сараптайды. Томда сөздердің басым бөлігі нақты мысалдар негізінде түсіндіріліп дəлелденген. Бұл мақсатта түркі тілдес халықтарға ортақ мақал-мəтелдер, дастандар, хикметтер, қанатты сөздер, өлең-жырлар, түркі ақындары шығармаларынан үзінділер кеңінен пайдаланылған. «Диуанда» келтірілген өлең шумақтары орта ғасырлардағы түркі халықтарының өмірі мен тұрмыс-салтынан мол мағлұмат береді. Мазмұны мен көркем-стилистикалық ерекшеліктері жағынан құнды бұл өлеңдер олардың авторларының көркемдік ойлау деңгейінің жоғары дамығанын дəлелдейді. Өкінішке орай, М.Қашқари бүкіл «Сөздік» бойында өлең авторларының аты-жөнін атамайды. «Диуан» мəтіндерінде ғалымның жекелеген ақындар шығармаларын пайдаланғандығы немесе ауыз əдебиеті үлгілерін келтіргендігі туралы еш дерек жоқ. Себебі ғалым өлең шумақтарын мысал ретінде алған кезде «Жырда былай деп келген», «Бəйітте былай дейді», «Шəйір жырында былай деп жырға қосқан» деген сөздермен ғана шектелген, ал «Ақын жазған» деп еш айтпайды. Соған қарамастан, М.Қашқари өзінің атақты еңбегін құрастырып жазған

ÄÈÓÀÍÈ Ë°´ÀÒ-ÈÒÒ¬ÐÊ кезде ІХ-ХІ ғасырларда өмір сүрген түркілер заманында кең тарап, руна, араб жəне басқа көне əріптермен таңбаланған жазба деректерді кеңінен пайдаланғаны сөзсіз. «Диуани лұғат-ит-түрк» еңбегінің бұл томында дидактикалық жəне лирикалық сипаттағы өлеңдермен қатар көне түркі поэзиясының атақты кейіпкері – Алп Ер Тоңға – Афрасиабтың ерлігін жырлауға арналған тамаша өлең жолдары да келтірілген. Сонымен бірге томда муназар түрінде қыс пен жаздың айтысын берген өлең шумақтары да бар. Осы айтылғанның барлығы ежелгі түркі поэзиясының жанрларға бай болып, көркемдік дамудың жоғары деңгейімен ерекшеленгендігін айғақтайды. «Əдеби жəдігерлер» сериясының төртінші томы М.Қашқаридің «Түрік сөздігі» кітабының белгілі ақын, əдебиеттанушы-ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор Асқар Құрмашұлы Егеубаев (1950-2006) аударып шығарған басылым бойынша (М.Қашқари. Түрік сөздігі. Алматы, ХАНТ, 1998. 3-том.) дайындалды. А.Қ.Егеубаев сонымен бірге осы «Сөздікті» аудару барысында еңбектің кей беттерінің соңғы жағына ұғынықсыз сөздерге түсініктер жазған, осыған байланысты өз ой-тұжырымдарын келтіріп, сол сөздердің өзіндік аудар ма баламаларын ұсынған. А.Қ.Егеубаев аударып дайындаған басылым еш өзгеріссіз, ғалымның өзі ұсынған ғылыми принциптері негізінде беріліп отыр. Томның көлемі – 37 б.т.

* Бұл жерде əріп алмасқандығы байқалмайды. Керісінше əріптің түсіп қалу заңдылығы аңғарылады. А.Е.

* Град. (метеорол.) МК, МTW 212. Туркмен. Dolu. Турецк., азербайж. Dolu. Чагат, Tolу (Zam., 354). Алт. Тош ледь, наледь. Монг. Тошық». (Қараңыз: С.Е.МАЛОВ, Памятники древнетюркской письменности. М, 1951 Стр.432). ** Salы: І. инструмент для обмазывания глиной, лопаточка. (МК ІІІ. 141). (ДТС, Стр.482).

* Жазба нұсқасында осылай келтірілген. Мысалға алынған сөздерге орай деп транскрипцияланды.

* Жазба, баспа нұсқаларында алғашқы əріп фатхамен жазылған. Есесіне екінші « — у» əрпі жазба нұсқада - сүкүндік, баспа нұсқада зəммəлық болып түскен. Транскрипцияда алғашқы əріпті зəммəмен алу барлық кейінгі басылымдарда қалыптасқан тұжырым. А.Е. ** «Аsurtғu бот. Чемерица (Veratrum). (МК ІІІ. 442)». (Қараңыз: ДТС, стр. 61); ′«Чемерица′ (Veratrum), род растений сем. мелантиевых (Melanthіaseal) порядка линейных». (Биологический энциклопедический словарь. М., 1989. стр. 771) «Чемерица - Тамырдəрі, өгізтіл. Көп жылдық шөптесін өсімдік туысы. Мал жесе уланады». (Х.Тілемісов, Е.Рамазанов. Ауыл шаруашылығы сөздігі. А., 1992, 408-бет).

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ƏДЕБИЕТТЕР 1. Ақынжанов М. Қазақтың тегі туралы. Алматы: Қазмембас, 1957. 2. Арат Р.Р. Кутадгу билиг. І. Метин. Истамбул, 1947. 3. Əуезов М. Шығармалар. Он екі томдық. Алматы: Жазушы, 1969. 11-т. 4. Баласагунский Ю. Наука быть счастливым. М.: Худ. лит., 1977. 5. Баласагунский Ю. Благодатное знание. М.: Наука, 1983. 6. Биологический энциклопедический словарь. М., 1989. 7. Валитова А.А. Юсуф Баласагунский и его Кудатгу билиг. М., 1951. 8. Дербісəлиев Ə. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы: Рауан, 1995. 9. Егеубаев А. Ежелгі дəуірдегі қазақ əдебиетінің көркемдік жүйесі. Алматы, 1999. 10. Егеубаев А. Құлабыз. Алматы, 2001. 11. Егеубаев А. Идейно-художественное влияние поэмы “Кутадгу билиг” Юсуфа Баласагунского (ХІ в.) на развитие казахской литературы (вопросы традиции, поэтики и перевода). Автореферат канд. дисс. Алматы, 1989. 12. Егеубаев А. Кісілік кітабы. Алматы, 1998. 13. Жолдасбеков М. Асыл арналар. Алматы: Жазушы, 1990. 14. Жүсіп Баласағұн. Құтты білік (Көне түркі тілінен аударған жəне алғы сөзі мен түсініктерін жазған А.Егеубаев). Алматы: Жазушы, 1986. 15. Жүсіп Баласағұн. Құтты білік (Ауд. А.Қ.Егеубаев). Пекин: Ұлттар, 1989. 16. Жүсіп Һас Һажиб. Құтадғу билиг. Пекин: Ұлттар, 1984. 17. Иванов С.Н. О “Благодатном знании” Юсуфа Баласагунского. М., 1983. 18. История всемирной литературы. М.: Наука, 1985. Т.2. 19. Келімбетов Н. Қазақ əдебиетінің ежелгі дəуірі. Алматы: Мектеп, 1986. 20. Келімбетов Н. Көркемдік дəстүр жалғастығы: ежелгі түркі поэзиясы жəне қазақ əдебиеті бастаулары. Астана: Елорда, 2000. 21. Кляшторный С.Г. Эпоха “Кутадгу билиг”// Советская тюркология. 1970. №4. 22. Кононов А.Н. Поэма Юсуфа Баласагунского “Благодатное знание”. — В кн.: Баласагунский Ю. Благодатное знание. М., 1983. 23. Малов С.Е. Памятники древнетюркской литературы. М.-Л., 1951. 24. Махмұт Қашқари. Түрік сөздігі. (Диуани лұғат-ит-түрік): 3 томдық шығармалар жинағы/ Қазақ тіліне аударған, алғы сөзі мен ғылыми түсініктерін жазған А.Қ.Егеубай). Алматы: “ХАНТ”, 1997-1998. 25. Ысқақов М. Халық календары. Алматы, 1980.

КІТАП БІТТІ. 2-томға* түзетулер: * Бұл жерде 1997 жылғы басылымның 2-томы (А., “ХАНТ” баспасы) айтылып отыр.

РЕЗЮМЕ Институт литературы и искусства им. М.О.Ауэзова Министерства образования и науки РК продолжает работу по подготовке и изданию очередных томов серии «Əдеби жəдігерлер» («Литературные памятники»), издаваемого в рамках Государственной программы «Мəдени мұра»(«Культурное наследие»). Четвертый том серии «Əдеби жəдігерлер « («Литературные памятники») является продолжением предыдущих томов знаменитого труда «Дивани лугатит-турк» («Словарь тюркских наречий») выдающегося тюркского ученого средневековья Махмуда Кашкари (1029-1101). Этот том состоит из пяти разделов, в которых большое место отведено производным и непроизводным именам и глаголам. Причем глаголу как самой богатой и самобытной грамматической категории тюркских языков уделяется наибольшее внимание. Тюркские слова, приведенные в «Словаре» М.Кашкари, расположены в таком порядке: первое место отводится именам существительным, за которыми следуют глаголы. В каждом из подразделений, состоящем из соответствующих частей речи, слова расположены в зависимости от нарастания в них числа буквенных знаков – от двух до семи букв. Причем вначале приводятся слова , начинающиеся с хамзы, т.е. со слов, начинающихся с элифа. М.Кашкари в своем «Словаре тюркских наречий» дал объяснение почти всем основным грамматическим категориям. При сравнении грамматических форм ученый отмечает общее и сопоставляет частные морфологические особенности тюркских языков, указывает на грамматические признаки, присущие лишь отдельным или нескольким племенным языкам. Рассматривая какую-либо форму в том или ином языке, он одновременно указывает на первоначальный облик данной формы, анализирует изменения, которым она подверглась, и устанавливает закономерности этих изменений. Для воссоздания исторической перспективы ученый останавливается на древних фонетических и грамматических особенностях тюркских языков и путем сопоставления устанавливает сходство или отличие от них современных ему тюркских языков. Автор «Словаря» для сравнения языковых фактов по возможности использует прием группировки, объединяя племенные языки на основе определенных общих признаков и противопоставляя их языкам, характеризующимся отсутствием этих признаков. В данном томе значение большинства слов объясняется и уточняется с помощью соответствующего иллюстративного материала, для чего широко исполь зуются пословицы и поговорки, дастаны, хикметы, крылатые выражения, песни, отрывки из произведений тюркских поэтов. Стихи, приведенные в «Словаре» в качестве иллюстраций, ярко отражают жизнь тюркских народов средневековья, их быт и нравы. Многообразные по содержанию и художественно-стилистическим особенностям, эти стихи являются свиде тельством высокого развития художественного мышления их создателей. К сожалению, М.Кашкари нигде не называет имен авторов стихов. Из текстов «Словаря» не ясно, пользовался ли ученый рукописями отдельных поэтов, или же приводил устные варианты, так как М.Кашкари всюду употребляет выражение: « поэт говорит» а не «поэт пишет». Несмотря на это, можно предположить, что при составлении словаря Махмудом Кашкари были использованы письменные источники, написанные арабским, руническим и другими древними шриф тами, получившими распространение у тюрков в ІХ-ХІ вв. Наряду со стихами назидательного и лирического характера в «Словаре» приводятся прекрасные стихи, воспевающие мужество и благород ство Афрасияба - Алп Эр Тунга – народного героя древнетюркской поэзии, оплакивающие его смерть. В «Словаре» содержится ряд четверостиший в форме муназаре, передающих спор между летом и зимою. Все это свидетельствует о том, что древняя поэзия тюрков была богата жанрами и отличалась высоким уровнем художественного развития. Настоящий том подготовлен на основе последнего издания «Дивани лугатит-турк» М.Кашгари на казахском языке (1998, 3-том, перевод А.К.Егеубаева) и в соответствии с принципами издания серии «Əдеби жəдігерлер» без никаких изменений. При этом А.К.Егеубаев в некоторых страницах дает комментарии тюркским именам и глаголам, приводит свои домысли, эквиваленты перевода некоторых тюркских слов. Объем тома - 37 п.л.

SUMMARY M.O.Auezov Іnstіtute of Lіterature and Art, Mіnіstry of Educatіon and Scіence, Republіc of Kazakhstan іs contіnuіng actіvіtіes on preparatіon and publіshіng of the volumes of the Collectіon of Kazakh folklore “Babalar sozі” іn hundred volumes, іmplemented wіthіn the framework of the State Program “Madenі mura” (“Cultural herіtage”). Volume four of the serіes of “Adebі zhadіgerler” (“Lіterary monuments”) іs a contіnuatіon of the prevіous volumes of the famous work “Dіvan lugatіt-turk” (“Dіctіonary of Turkіc proverbs”) of the promіnent Turkіc scіentіst of the medіeval perіod Makhmud Kashgarі (1029-1101). Thіs volume іncludes fi ve sectіons іn whіch a bіg part іs gіven to derіvatіve and nonderіvatіve names and verbs. Most attentіon іs drawn to the verbs as they are the most rіch and orіgіnal grammatіcal category of Turkіc languages. Turkіc words presented іn the “Dіctіonary” of M.Kashgarі are arranged іn such way: on the fi rst place there are nouns, then verbs. Іn each subsectіon that іncludes correspondіng parts of speech, words are sіtuated dependіng on the іncrease of the number of letter sіgnsfrom two to seven letters. Fіrst there are words that begіn wіth khamza і.e. words begіnnіng wіth elіph. M.Kashgarі іn hіs “Dіvan” gave explanatіon of almost all maіn grammatіcal categorіes. When the scіentіst compares grammar forms, he notes general features and compares partіcular morphologіc features of Turkіc languages, іndіcates the grammatіcal features typіcal for certaіn or several trіbe languages. Consіderіng any form іn a certaіn language he sіmultaneously іndіcates to the іnіtіal look of the gіven form, analyses the changes that have occurred and determіnes regulatіons of those changes. Wіth the purpose of creatіng hіstorіcal perspectіve the scіentіst consіders ancіent phonetіc and grammar features of Turkіc languages, and іn comparіson he determіnes sіmіlarіty or dіfference of other Turkіc languages that exіsted at that tіme. The author of “Dіctіonary” when comparіng language factors uses the method of groupіng, combіnіng trіbe languages based on certaіn common features and compares them wіth languages that are characterіzed by absence of those features. Іn the volume, the meanіng of the most words іs explaіned and clarіfi ed by means of the approprіate іllustratіve materіal, sayіngs and proverbs, dastans, khіkmets, pіthy expressіons, songs, fragments from the works of Turkіc poets are wіdely used. Poems іncluded іnto “Dіvan” as іllustratіons vіvіdly refl ect the lіfe of Turkіc peoples who lіved durіng medіeval perіod, theіr lіfe and customs. Beіng dіverse on the content and artіstіc-stylіstіc features those poems are testіfyіng hіgh level of artіstіc thіnkіng of theіr creators. Unfortunately M.Kashgarі doesn’t mentіon any names of the authors of the poems. From the texts of “Dіvan” іt іs unclear іf the scіentіst used manuscrіpts of certaіn poets or used oral versіons, because everywhere M.Kashgarі uses the expressіon: “poet says” but not “poet wrіtes”. Despіte thіs fact, іt can be assumed that Makhmud Kashgarі used wrіtten sources іn Arabіc, runіc and other ancіent scrіpts that were spread іn Turkіc peoples іn ІX-XІ centurіes. Alongsіde wіth poems wіth edіfyіng and lyrіc character the “Dіvan” іncludes beautіful poems about courage and noble character of Afrasіyab – Alp Er Tungafolk hero of ancіent Turkіc poetry mournіng hіs death. The “Dіvan” іncludes a number of quatraіns іn form of munazar that descrіbe a dіspute between summer and wіnter. All thіs testіfi es that ancіent poetry of Turkіc peoples was rіch іn genres and had hіgh level of artіstіc development. Thіs volume іs prepared on the basіs of the last edіtіon of M.Kashgarі’s “Dіvanі lugat-іt-turk” іn Kazakh language (1998, volume 3, translatіon of A.K.Egeubayev) and іn accordance wіth the prіncіples of publіshіng the serіes of “Adebі zhadіgerler” wіthout any changes. A.K.Egeubayev provіdes comments of Turkіc names and verbs on several pages, presents hіs arguments, equіvalents of translatіon of some Turkіc words. Volume –37 pp.

МАЗМҰНЫ Диуани лұгат-ит-түрк Бісміллə-һір-Рахманір-Рахим! Мисал кітабы Бісміллə-һір-Рахманір-Рахим! Мисал есімдер кітабы ....................................................................................................... 12 Мисал етістіктер кітабы ................................................................................................... 83 Үш əріпті сөздер кітабы Бісміллə-һір-Рахманір-Рахим! Үш əріпті сөздер кітабы ................................................................................................. 170 Менқұс етістіктер кітабы ............................................................................................... 246 Төрт əріпті сөздер кітабы Бісміллə-һір-Рахманір-Рахим! Екі əріпті есімдерден жасалған төрт əріптілер кітабы. Есімдер бөлімі..................... 286 Төрт əріпті етістіктер кітабы ......................................................................................... 330 Ғұнналлылар кітабы Бісміллə-һір-Рахманір-Рахим! Ғұнналлылар кітабы. Есімдер бөлімі ............................................................................ 480 Ғұнналлы етістіктер кітабы ........................................................................................... 521 Сүкүндік сөздер кітабы Бісміллə-һір-Рахманір-Рахим! Екі сүкүн бір жерде келген сөздер кітабы. Есімдер бөлімі ......................................... 554 Бұл бөлімнің етістіктері ................................................................................................. 560 Пайдаланылған əдебиеттер ............................................................................................ 601 Резюме .............................................................................................................................. 602 Summary ........................................................................................................................... 604 Ғылыми басылым ƏДЕБИ ЖƏДІГЕРЛЕР Махмұт Қашқари ТҮРІК СӨЗДІГІ Көне түркі тілінен аударып, алғы сөзі мен түсініктерін жазған А.Қ.Егеубаев Редакторы Р.Б.Асанбай Техникалық редакторы Г.Ə.Сəбитова Көркемдеуші редакторы С.Бахретдинов Компьютерде беттеген Ə. Молдахметова

Баспаға Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігінің № 0000082 мемлекеттік лицензиясы 2005 жылы 11 қаңтарда берілген ИБ №24 Басуға 29.10.07 ж. Қол қойылды. Пішімі 60х901/16. Офсеттік басылыс. Офсеттік қағаз. Əріп түрі “Tіmes New Roman”. Шартты баспа табағы 38. Есептік баспа табағы 37. Таралымы 3000 дана. “Таймас” баспа үйі” ЖШС. 050026, Алматы қаласы, Ғ.Мұратбаев көшесі, 61-үй Тел./факс 234-18-45, тел.: 234-18-46, 234-18-47, 234-18-48