«Федералды білім беруді дамыту институты» федералды мемлекеттік мекемесімен орта кәсіби білім беру бағдарламасын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқыту үдерісінде оқулық ретінде пайдалану үшін ұсынылған

4-стереотипті басылым

693(075.32) Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі және «Кәсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сәйкес ««ТжКБ жүйесі үшін шетел әдебиетін сатып алуды және аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық және кәсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі және оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар және қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов

38.625і722 Л841

Л841 Тас қалау жұмыстарының технологиясы: кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқу әдістемесі/ А. А. Лукин. — 4-басылыс, стер. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2014. — 304 б.

Оқу әдістемесі «Жалпы құрылыс жұмыстарының шебері» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік кешенінің бөлігі болып табылады. Тас қалау өндірісінде қолданылатын құрылыс материалдары, тұтқыр заттар, ерітінділері және бетон қоспалары, құрастырылатын бетон және темірбетон құрылымдар туралы мәліметтер берілген. Олардың қасиеттері, химиялық, физикалық және механикалық сипаттамалары, дайындау тәсілдері және қолдану саласы туралы деректер көрсетілген. Тас қалау түрлері, оларды байланыстыру жүйелері, ғимараттар мен құрылыстардың құрылымдық сызбалары толықтай сипатталған. Оқу әдістемесін 270802.09 «Жалпы құрылыс жұмыстарының шебері» мамандығы бойынша КМ.03 «Тас қалау жұмыстарын орындау» модулі бойынша пайдалануға болады.

Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған

693(075.32)

38.625і722 .

© Ресімдеу. «Академия» баспа орталығы, 2013

Құрметті оқушы!

Аталған оқу әдістемесі «Жалпы құрылыс жұмыстарының шебері» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік кешенінің бір бөлімі болып табылады. Оқу әдістемесі «Тас қалау жұмыстарын орындау» кәсіби модулін зерттеу үшін арналған. Жаңа буынға арналған оқу-әдістемелік кешендер дәстүрлі және инновациялық оқу материалдарын қамтиды, олар жалпы білім беретін және жалпы кәсіптік пәндер мен кәсіби модульдерді оқытуды қамтамасыз етеді. Әрбір жинақта оқулықтар және оқу әдістемелері бар, оқыту құралдары мен бақылау жұмыстары жалпы және кәсіби құзыреттілікті, жұмыс берушінің талаптарын ескере отырып қарастырылған. Оқу басылымдары электронды білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электронды ресурстар интерактивті жаттығулары мен жаттығу құралдарын, мультимедиялық нысандар, қосымша материалдар мен ғаламтордағы ресурстарға қатысты сілтемелерді қамтыған. Олардың құрамында терминологиялық сөздік және электронды журнал бар, мұнда оқу үдерісінің негізгі параметрлері көрсетіледі: жұмыс уақыты, орындалған бақылау және тәжірибелік жұмыстардың нәтижелері беріледі.

Кіріспе

Заманауи индустриялық құрылыста тас қалау өндірісімен байланысты жұмыстар біршама ауқымды алып отыр. Өнеркәсіпте жыл сайын 50 млрд дана кірпіш шығарылады, олардың 40 % тұрғылықты және қоғамдық ғимараттарды салуға жұмсалатын болса, 50% жуығы өнеркәсіптік ғимараттар салуға пайдаланылады. Қазіргі уақытта құрылыс-монтаждау жұмыстарының сапасына қойылып отырған талаптарды қанағаттандыру үшін біліктілігі жоғары, теориялық білімі мен тәжірибелік дайындық деңгейі жоғары құрылысшылар қажет. Тас қалау жұмыстары өндірісі бойынша білім мен біліктілікті шоғырландыратын негізгі мамандық

«тас қалаушы» мамандығы болып табылады.

Аталған оқу әдістемесі әр түрлі қиындықтағы және әр түрлі жағдайда жүзеге асырылатын тас қалау жұмыстарының өндірісімен байланысты негізгі мәселелерді зерттеу үшін арналған. Бұдан әрі біліктілігіне байланысты «Тас қалаушы» мамандығы бойынша жұмыскердің білімі мен біліктілігіне қойылатын талаптар берілген.

Жұмыскер білуі керек: негізгі түрлері қабырғалық материалдар; ерітіндісін дайындау тәсілдері; ұяларды және қабырғадан оған бас тесіктердің тесуді тәсілдері; іргетастардың, қабырғалар мен бөлшектеу ережелерін қалауды байланысты; строптар және қармау құралдардың түрлері; негізгі түрлері такелаждық жарақты; массасы кіші жүктерді тасымалдау мен жиып қою. Жұмыс үлгілері: бағаналардың лагтері астында кірпіш қалау; қолмен ерітінділерін дайындау; кірпіштегі ескі ерітіндіні тазарту; ұяларды, тесу қатпарлары мен кірпіш қабырғадан оған бас тесіктердің бөлу; іргетастардың қалауды шойтасты кірпіш қабырғалар мен байланысты қолмен бөлшектеу; құю арналарын немесе қораптар материалдарымен немесе минералды ұнтақ тәріздес мақтамен жұмыс істеуді меңгеру. Ілмек қапсырма, темір- бетон бұйымдары мен басқа да жүктерді, контейнерлерді, ілгек тегендерді жүк асып қоятын арқалармен ілгектер, монтаждау және т.б.

Бұл саладағы жұмыскердің меңгеруі тиісті шаралар төмендегідей өрбиді: қабырға материалдары мен ерітінділерінің негізгі қасиеттері, сонымен қатар, қабырғалар мен іргетасты оқшаулау үшін қолданылатын гидрооқшаулау материалдарының қасиеттері; жапсарды қалау мен байланыстыру жүйелері; жай қабырғаларды қалау тәсілдері; қабырғаға ерітіндіні жағу, кірпішті қалау әдістері; тас ғимараттар мен құрылыстарды салу үшін қолданылатын бөлшектер мен құрастыру құрылымдарының негізгі түрлері; кірпішті қалау сапасына және тас ғимараттарда монтаждалатын темір құрылымдарды құрастыруға қойылатын талаптар.

Жұмыс мысалдары: кірпіштен қабырғаларды және ұсақ блоктарды қалау және қаланған бөлік бойымен жапсарларын жүргізу; шойтастан іргетасты салу және кірпішті қиыршық таспен жұмыс жасау; цементті тарту жұмыстары; орама материалдармен іргетасты көлденең гидрооқшаулау құрылғысы; шұңқырларды орлармен және бетонмен қаптау, ұяшықтар және саңылауларды жабу, ұяшықтар, орлар және саңылауларды механикалық әдіспен тесу; тас ғимараттарда терезелер мен есік ойықтары және қуыстар арасында темірбетон жалғастырғыштарды орналастыру.

Жұмыскер білуі керек: орташа қиындықтары қабырғаларды қалай білу; қабырғаларды бір мезгілде бетін қаптай отырып қалай білу; жеңілдетілген құрылымдар қабырғаларын қалай білу; шыны блоктарын қалау тәсілдері; құрастырылатын элементтер мен салмағы орташа бөлшектерді құрастыру тәсілдері; монтаждалатын элементтерді строптац және бекіту тәсілдері; кірпіш қабырғалар мен қалқаларды армирлеу.

Жұмыс мысалдары :

терезе, есік және балкон қораптарын орналастыру, терезе асты жақтаулары мен тақташаларын салу; сонымен қатар, гидрошлак блоктарын орналастыру, бұрын қаланған қабырғаның жапсарлары мен бұрыштарын шығару; қалау барысында болат элементтерді орналастыру; шойтасты іргетас астына жіберу арқылы қабырғаларды қалау; тұрақты қималы шұңқырлар мен тік бұрышты коллекторларды қалау; кірпіш жинақтарының барлық түрлерін бөлшектеу; қолданыстағы ғимараттардағы кірпішті және шойтасты іргетастардың жекелеген учаскелерін жөндеу немесе алмастыру; терезе асты тақташалары мен баспалдақтардың жеке сатыларын ауыстыру; желдету блоктарын монтаждау; шыны  блоктар құрылымын қалау; тас ғимараттарда қуыстар мен қалқаларды шыны профилитпен толтыру; қоқыс құбырына арналған асбестцементті монтаждау;

Жұмыскер білуі керек: күрделі қабырғаларды қалау тәсілдері; қиындығы орташа және күрделі қабырғаларды бір мезгілде бетін қаптай отырып қалау әдістері.

Жұмыстар мысалдары: ғимараттар және құрылыс құрылымдары: сылақ астынан қалау және күрделі қабырғаларды жапсарларын келтіре отырып қалау; тік бұрышты қималы қабырғаларды қалау; кірпішті беделді тесу; орташа және күрделі қабырғаларды бір мезгілде сыртын қаптай отырып қалау; орташа және күрделі жеңілдетілген орташа құрылымды қабырғаларды қалау;

айнымалы қималы құдықтарды және дөңгелек немесе шатырлы қималы коллекторларды қалау; сыналы жалғастырғыштарды ескі қалауын бөлшектеу арқылы қайта қалау; берілген сурет бойынша декоративті түрлі- түсті кірпіштермен қаптай отырып қалау;

Жұмыскер білуі керек: аса күрделі құрылымдарды қалау тәсілдері, оларды салу және шеңбер бойымен өру.

Жұмыс мысалдары:

Аталған оқу әдістемесінде «тас шабушы» мамандығына қойылатын және тас жұмыстары

технологиясымен байланысты біліктілік талаптары қарастырылмайды. Оны негізінен өндірісте жұмыс жасап жүрген кәсіби тас қалаушылар меңгеретін болады. «Тас қалау жұмыстары технологиясы» курсы бойынша бастапқы кәсіптік білім берудің міндеті теориялық зерттеу және «тас қалаушы» кәсібінің 2-4 біліктілік разрядтарының бастапқы тәжірибелік дағдыларын меңгерту болып табылады. Жұмыскерлер біліктілігін әрі қарай арттыру тікелей өндірістегі жұмыс барысында жүзеге асырылады, мұнда аттестаттау комиссиялары жұмыс жасайды.

1 тарау

Құрылыс материалдары екі топқа жіктеледі: табиғи (табиғи түрде алынған) және жасанды.

Құрылыс материалдары сонымен бірге тағайындалуы мен пайдалану саласы (мысалы, жабындық – жабынқыш, рубероид, асбоцемент; қабырғалық – блоктар, кірпіш; әрлеу – ерітінділер, бояулар, лактар; қаптайтын; гидрооқшаулауыш және т.б.), сонымен қатар олардың дайындаудың технологиялық белгілері (мысалы, керамикалық, синтетикалық және т.б.) бойынша жіктеледі. Айрықша топты жылуоқшаулауыш құрылыс материалдары құрайды. Оларды түрлі шикізаттан дайындайды, түрлі құрылымдарда қолданады, бірақ олар жалпы қасиеті шағын көлемді масса және төмен өткізгіштігімен біріктіріледі.

Ол олардың өндірісінің артатын көлемін және  құрылыстар кең қолданылуын анықтайды. Кәсіпорындар дайындайтын құрылыс материалдарының сапасы мемлекеттік стандартпен (МЕМСТ) және техникалық шарттармен (ТШ) анықталады. МЕМСТта құрылыс материалдары жөніндегі негізгі деректер келтірілген, оның анықтамасы берілген, шикізат, қолдану саласы, жіктелуі, сұрыптар мен таңбаларға бөлінуі, сынау әдісі, тасымалдау  мен сақтау шарттары көрсетілген. Мемлекеттік стандарт заң күшіне ие және оны сақтау өндірушілер үшін міндетті болып табылады. Тас қалау жұмыстарының өндірісінде қолданылатын құрылыс материалдары әрбір нақты жағдайда шешуші мәнге ие физикалық, механикалық және химиялық қасиеттерімен сипатталады.

оған кіретін бос ара мен қуыстармен қоса алатын көлемге дене массасының қатынасымен анықталады (тығыздықтың өлшем бірлігі - кг/м

Табиғи және жинақталған тығыздықты айқындау. Табиғи тығыздық – бұл ондағы бос орындар мен қуыстарды есепке алмастан дене немесе заттектің тығыздығы анықталатын нүктеге көлемі тартылғандағы көлемге массаның қатынасын анықтайтын шек. Жинақталған тығыздық – бұл бөлшектер арасындағы кеңістікті қосқанда олардың барлығының алатын көлеміне түйіршекті материалдардың массасының қатынасы (цемент, құм, қиыршық тастар, шағыл). М ы с а л ы , к і р п і ш с и я қ т ы б о р п ы л д а қ материалдар табиғиға қарағанда орташа тығыздыққа ие, ал тығыз материалдардың (гранит) орташа тығыздығы нақтылы табиғи тығыздығына тең.

деп материалдың жалпы көлеміне бос орын көлемінің қатынасы аталады (кеуектілік пайызбен өрнектеледі). Бос орын өлшемдері жүз бен мыңдаған миллиметрді құрайтын ұсақ кеуекті материалдар жәнне кеуек өлшемдері ондық үлестен бастап 1-2 мм дейін құрайтын ірі кеуекті материалдар деп бөлінеді. Тығыздық, көлемді масса және материалдың кеуектілігінің құрылыста өте зор мәнге ие, өйткені олармен суды сіңіру, мұзға төзімділік, жылу өткізгіштік және т.б. сияқты материалдардың маңызды қасиеттері байланысты.

Суды сіңіруі

Суды сіңіру материалдардың негізгі қасиеттеріне теріс ықпал етеді, орташа тығыздық пен жылу өткізгіштікті арттырады, төзімділік сипаттамаларын күрт нашарлатады, себебі материалдың бөлшектері арасындағы байланыс әлсірейді.

Суға төзімділігі

0,8 кем жұмсару коэффициенті бар материалдар суға төзімділерге   жатады.   Оларды   суда   және   ылғалдылығы   жоғар

ы

жерлерде жұмыс жасайтын құрылымдарда пайдаланады.

Ылғал беру

Ылғал тартқыштық

Су өткізгіштік

аудан үлгісінде және қысым жағдайы кезінде 1 м қалыңдықта 1 сағат ішінде өтетін су мөлшерімен сипатталады. Су өткізетін материалдарға аса тығыз материалдар (әйнек, битум және т.б.), сонымен қатар, тұйық бос орындары бар материалдар (арнайы құрамды бетон) жатады.

Аязға төзімділік

Жылу өткізгіштік

Ережеге сай, кристалдық және ірі кеуекті материалдар аморфты және ұсақ кеуекті материалдарға қарағанда анағұрлым жылу өткізгіш. Мысалы, сүректің талшықтар маңайындағы жылу өткізгіштігі талшықтар көлденеңінен қарағанда 2 есе көп. Дымқыл материалдар құрғаққа қарағанда айтарлықтай жылу өткізгіш. Бұл судың жылу өткізгіштігі ауаның жылу өткізгіштігіне қарағанда 25 есе жоғары болғанымен түсіндіріледі. Материалдың жылу өткізгіштігі температура көтерілген кезде артады, ол құбыр желілерін, қазандық қондырғыларын оқшаулау үшін қолданылатын материалдардың жылу оқшаулауышын таңдауға әсер етеді. Жылу өткізгіштікке жылытылатын ғимараттардың қабырғасы мен жабынының қалыңдығы, ыстық беттердің жылулық оқшаулауышының қалыңдығы тәуелді.

Жылу сыйымдылық

Дыбыс өткізгіштік

Дыбыссіңіру

Отқа төзімділік

Қызуға төзімділік

Құрылыс материалдарының механикалық қасиеттері.

Механикалық қасиеттері материалдың сыртқы күштердің бұзатын немесе пішінін өзгертетін әсерлеріне төтеп беру қабілетін сипаттайды.

Механикалық қасиеттерге жататындар:

Бұдан басқа, ғимараттар мен құрылыстарда материалдардың сыртқы күштерінің (жүктеменің) әсерінен қысылу, созылу, иілім және т.б. сияқты ішкі де шиеленістерді тартуы мүмкін. Кернеуді физикалық шамамен өлшейді.

Беріктік

Материалдың беріктігі беріктік шегімен сипатталады (қысқан, бүккен, созған, кескен кезде). Беріктік шегі деп материалдың үлгісінің бұзылуы жүретін жүктемеге сәйкес кернеу аталады.

Серпінділік

Созымдылық

Қаттылық

Желінушілік

Соққыға төзуі

Тозу

Құрылыс материалдарының химиялық қасиеттері.

Материалдардың химиялық қасиеттері олардың басқа заттармен реакцияға түсу және осылайша біртіндеп немесе толықтай өзінің бастапқы қасиеті мен құрылымын өзгерту қасиеттерін сипаттайды.

Химиялық төзімділік

Жемірілуге төзімділік

Ерігіштік

1.

Материалдың тығыздығы мен көлемді массасының айырмашылығы неде? 2.

Материалдың тығыздығы мен кеуектілігін не сипаттайды? 3.

Материалдың суды сіңіруі, ылғал беруі және ылғалдылығы дегеніміз не? 4. Қандай материалдар үшін олардың аязға төзімділігін және жылу өткізгіштігін білу қажет? 5.

Материалдың отқа төзімділігі және қызуға төзімділігі дегеніміз не? 6.

Материалдың негізгі механикалық қасиеттерін атаңыз. 7.

Материалдың беріктігі дегеніміз не және ол немен сипатталады? 8.

Материалдың негізгі химиялық қасиеттерін атаңыз.

ТАБИҒИ ТАС МАТЕРИАЛДАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДАН ЖАСАЛҒАН БҰЙЫМДАР

деп шамамен біртекті химиялық құрамы мен физикалық қасиеті бар жер қыртысында жүретін түрлі физикалық-химиялық үдерістердің нәтижесінде түзілетін табиғи химиялық зат. Табиғатта 2000 астам минерал есептелген. Минералдар тау жыныстарының, кендерінің және жер қыртысын құрайтын басқа да минералды түзілістердің құрамдас бөлігі болып табылады. Негізгі жыныстарды түзуші минералдар кварц, дала шпаттары, слюдалар, темірлі-магнезиялы минералдар, карбонаттар мен сульфаттар болып табылады.

Химиялық құрамы бойынша минералдар шартты түрде бес топқа бөлінеді: Жер қыртысында ең кең таралған минералдың бірі кварц немесе кристалдық кремнез болып табылады. Табиғатта кварц жеке тау жынысы (кварцты құм) түрінде кездеседі, сондай-ақ, көптеген тау жыныстарының құрамына кіреді.

деп бір (мономинералды жыныс) немесе бірнеше (полиминералды жыныс) минералдардан тұратын минералды массаны атайды.

жанартау атқылаған кезде жер қыртысының бетінде немесе қалыңдығында магманың суып қалуының нәтижесінде түзіледі. Осы жыныстың түрі мен түзілу сипаты бойынша терең, атпалы және кесек тау жыныстары деп бөлінеді. Терең тау жыныстары жер қыртысының қалыңдығында магманың баяу суып қалуының нәтижесінде түзілген. Олар үлкен көлемді массасымен, жоғары беріктігімен және шағын суды сіңіруімен сипатталады. Оларға гранит, диорит, лабрадорит, габбро, сиенит жатады. Атпалы тау жыныстары жер бетінде атқылаған магманың жылдам суып қалуы кезінде түзілген. Суып қалу уақытына тәуелді олар тығыз немесе кеуекті құрылымды ұсақ түйіршікті, жасырын кристалды немесе аморфты құрылымға ие. Оларға порфирлер, диабаз, базальт, андезит, трахит жатады. Кесек тау жыныстары жанартаудың атқылауы кезінде жер бетінде лақтырылған бөлшектенген лаваның ұсақ бөлшектерінен түзілді. Кесек тау жыныстары борпылдақ (жанартау күлі, жанартау құмы, кеуектас) және цементтелген (жанартаудан шығатын туфтар) болып бөлінеді.

Шөгінді тау жыныстары түзілу шарты мен құрамы бойынша кесек (механикалық шөгінділер), химиялық пайда болған (химиялық шөгінділер) және суда мекендейтін ағзалардың тіршілігі мен өлуі нәтижесінде алынатын органогендік болып бөлінеді. Кесек шөгінді жыныстары бастапқы бұзылған тау жыныстарынан (құм, гравий, балшық) тұратын борпылдақ қоспаны немесе осылайша тығыз тау жыныстарын (құмдақ, конгломерат) түзумен түрлі табиғи тұтқыр заттектермен цементтелген борпылдақ түйіршіктің қоспасын көрсетеді. Химиялық шөгінділер кейін оларды тығыздау мен цементтеумен су ерітінділерінен минералды заттардың шөгіндісі кезінде түзілетін тау жыныстарын береді. Оларға ангидрит, гипс, доломит, магнезий, мергель жатады.

Органогендік шөгінді жыныстар құрамында минералды заттар өлген жануарлар мен өсімдік ағзаларының, қаңқалар мен сауыттардың қалдықтарының түзілімдері нәтижесінде түзіледі. Тығыздалған және цементтелген органогендік жыныстарға тығыз әк, әк-ұлутас, бор, ұсақ кеуекті шөгінді тау жынысы, диатомит жатады.

Метаморфтық тау жыныстары жер қыртысында жоғары температура мен қысымның оларға әсер ету нәтижесінде магмалық немесе шөгінді жыныстардан түзіледі. Метаморфтық тау жыныстарына гнейстер, саз тақтатастар, мраморлар және кварциттер жатады.

Табиғи тастан араланған қаптайтын плиталарды кейін механикалық өңдеумен аралаумен табиғи тастың  блоктарынан (тығыз әк, мрамор, гранит, сиенит, габбро, лабрадорит) жасалады.

Плитаның беттік жағы түрлі фактураға ие бола алады: «жартас», дөңесті, кедір-бұдыр, араланған, атызды, нүктелі, жылтыр, пөңделген, тегістелген.

Қалыңдығы 100 м кем уатылған және шапашотты плиталармен бірегей ғимараттарды, гидротехникалық құрылыстарды, ескерткіштерді күптейді. Шойтасты тығыз шөгінді жыныстардан, кейде атпалы жыныстардан алады. Тастың беріктік шегі 10 МПа төмен емес; жұмсару коэффициенті – 0,75 төмен емес; салмағы – 40 кг дейін. Шойтас аз қабатты құрылыстардың іргетастарын қалау үшін қолданылады. Шойтасты және үзілген шойтасты дайындау кезіндегі қалдықтарды шағылмен қайта өңдейді. Қабырға блоктарын әк, туф, доломит, құмдақ және т.б. сілемдерінен арамен тіледі. Олар екі, үш және төрт қатарлы тілінуі        бар                тұрғын        ғимараттардың                сыртқы                        және        ішкі қабырғаларын                қалау                үшін                қолданылады.                Блоктардың өлшемдері 3 000 х 1 000 х 500 мм дейін; салмағы – 1,5 т дейін. Күптейтін        плитадан        басқа        табиғи        тастан        профильді бөлшектер дайындайды: ернеулік, галтелдер, капительдер,

сатылар, терезе асты тақталары және т.б.

3 тарау

Жасанды құрылыс материалдарына керамика жатады. Керамикалық деп қалыптастыру, кептіру және кейін күйдіру жолымен минералды және органикалық қоспалары бар табиғи балшықтан жасалған жасанды тас материалдарды атайды. Керамикалық материалдар өндірісі – ең ежелгі және кең таралғандардың бірі. Керамикалық материалдардың жағымды қасиеттеріне жоғары беріктік, төзімділік, жоғары жылу техникалық қасиеттері, дайындаудың қарапайымдылығы жатады. Жіктеу негізіне күйдірілген материалдың тағайындалуы, құрылымы және бастапқы материалдың сапасы кірген. Тағайындалуы бойынша керамикалық материалдар мен бұйымдар келесі топтарға бөлінеді:

Күйдіргеннен кейін түзілетін құрылымы бойынша керамикалық құрылыс материалдарының сынығы кеуекті және тығыз деп бөлінеді. Кеуекті материалдар 5% және одан астам суды сіңірумен сипатталады. Бұл топқа кірпіш, бос денелі тастар, жабынқыш және т.б. кіреді. Ақ немесе біркелкі боялған тығыз материалдар сынықта қақтала жабысқан суды сіңіруі 5 % аспайтын жылтыр кеуекті сыныққа ие. Бұл сынық сұйық пен газды өткізбейді. Шикізаттың сапасы бойынша керамикалық материалдар және бұйымдар олардың ішінде қатты, жұқа және қызуға төзімді болып бөлінеді.

Керамикалық материалдар мен бұйымдарды дайындауға арналған негізгі шикізат балшық болып табылады. Балшықты бөлшектерінің құрамына тәуелді табиғи балшықтар құрамында 60 % астам балшықты бөлшектері бар ауыр; 30 - 60% балшықты бөлшектері бар шын мәнінде балшық; 10 - 30% балшықты бөлшекті саздақ және 5.10% балшықты бөлшектері бар құмдақ болып бөлінеді. Балшықтар созымдылығы бойынша жоғары созылымды (майлы), орташа созылымды және аз созылымды  (бос); қызуға төзімділігі бойынша отқа төзімді (жұмсарту температурасы 1 580°С жоғары), жай балқитын (жұмсарту температурасы 1 350.1 580 °С) және оңай балқитын (жұмсару температурасы 1 350 °С төмен) болып бөлінеді. Отқа төзімді балшықтан қыздыруға төзімді фарфорлы және фаянс бұйымдар; жай балқитыннан едендер, кәріз құбырларын және құрылыс керамикасының басқа түрлерін;

оңай балқитыннан кірпіш пен жабынқыш дайындайды.

Балшықтың отыруын кеміту, сызатты және бұйымның шалыстануын болдырмау үшін балшықты шикізат қоспаның құрамына жұқартқыш қосымшалар (құм, қож, күл), ал бұйымның көлемдік салмағын төмендету үшін күйдіру үдерісінде жанатын бос орын түзетін қосымшалар (үгінді, торф, көмір ұнтағы) қосады.

3.3.

Керамикалық материалдардың алуан түрлі тағайындалуы мен формасына қарамастан оларды дайындау әдістері шамамен бірдей. Бұйымды қалыптастырудың екі әдісі бар: созымды және жартылай құрғақ. Қалыптастырудың с о з ы м д ы ә д і с і құрамы бойынша қоспа дайындаудан, 20-25% балшықты қамыр ылғалдылығы кезінде балшық араластырғышта оны араластырудан, таспалы сыққышта шикізатты сығымдаудан, ұзындығы бойынша қалыптанған кесекті кесуден, кептіруден және пеште күйдіруден тұрады. Қалыптастырудың ж а р т ы л а й        қ ұ р ғ а қ        ә д і с і н                шағын созымды                        балшықтарды                        пайдаланған                кезде                қолданады. Ылғалдылығы        8 - 1 2 %                ш и к і з а т        қ ұ р а м ы        б о й ы н ш а дайындалғанды гидравликалық немесе механикалық сыққышта қалыпта тығыздайды, содан соң бұйымды кептіреді және күйдіреді.

Қабырға                материалдарына қарапайым        созылымды        және жартылай құрғақ сығымдалған балшықты кірпіш, жеңіл, бос денелі және кеуекті бос денелі кірпіштер; созылымды сығымдалған бос денелі тастар жатады. Оларды ғимараттың сыртқы және ішкі қабырғалары мен басқа құрылымдарын қалау үшін пайдаланады; олардан        сонымен        қатар        қабырға        панелдері                мен                        блоктарын

дайындайды.

Керамикалық кірпіштерді (3.1 сурет) (толық немесе бос денелі саңылаулы немесе саңылаусыз бос орынды) созылымды қалыптандыру немесе жартылай сығымдау әдісімен дайындайды. Керамикалық тастарды созылымды қалыптандыру әдісімен дайындайды. Құрылыс кірпіші өлшемі мен салмағы оны бір қолмен құрылымға

салуға мүмкіндік беретін бұйымды көрсетеді.

е д г в

б

а

ж

.1

сурет .

Керамикалық кірпіш: а

г...ж

Керамикалық кірпіштің беріктігі бойынша таңбалар – 75 бастап 300 дейін; аязға төзімділігі (Мрз) бойынша - 15, 25, 35

және 50.

Құрғақ күйіндегі кірпіштің және тастың тығыздығы 1  600... 1 900 кг/м3; жылу өткізгіштігі 0,71 ...0,82 Вт/(м- °С) құрайды. Бұл көрсеткіштер дайындау әдісіне тәуелді. Неғұрлым тығыз және жылу өткізгішті жартылай құрғақ сығымдалған кірпіш болып табылады. Тұрақты массаға дейін кептірілген кірпіш пен тастың суды сіңіруі 8 % кемді құрамауы керек. Суды сіңірудің кемуі жылу өткізгіштігінің қажетсіз артуына алып келеді.

Кірпіштердің өлшемдері: дара (әдеттегі) — 250х 120х65 мм; модульный (қалыңдаған) — 250х 120х 88 мм. Қырларының беттері тегіс немесе кедір-бұдыр болуы мүмкін. Көрсетілген өлшемдерден шекті ауытқу келесіден (мм) аспауы керек: ұзындығы бойынша – 6; ені бойынша – 4; қалыңдығы бойынша – 3.

Кірпіштің келесі түрлері қолданылады:

Салмағын кеміту үшін саңылаулы және саңылаусыз технологиялық қуысты кірпіштер шығарады. Қарапайым кірпіштегі қуыс саны шектелмейді; дөңгелек қуыстың диаметрі 16 мм; тікбұрышты қуыстың ені 12 мм аспауы керек. Жартылай құрғақ сығымдалған балшықты кірпіштің саңылаусыз қуыстарының диаметрі 45 мм, ал саңылаулыныкі 16 мм аспауы керек. Созылымды сығымдалған қарапайым балшықты кірпіште технологиялық қуыстар бұйымды жеңілдетеді, шикізат шығынын, көлік шығыстарын азайтады. Созылымды қалыптастырылған керамикалық қуысты тастарды келесі өлшемде шығарады (мм):

250 х 250 х 120; 250 х 200 х 80.        25

Сығымдаған кезде беріктік шегі бойынша керамикалық тастар төрт таңбаға бөлінеді: 75, 100, 125 және 150. Суды сіңіруі кемінде 6

шикізатты сығымдау, оны кептіру және кейін күйдіру жолымен жеңіл балқитын балшықтан алынатын керамикалық материал жабынқыш жатады. Қазіргі таңда керамикалық зауыттар ойықты таңбаланған, ойықты таспалы, тегіс таспалы және шатыржал жабынқышты шығарады. Жабынқыш – төзімді және жоғары сапалы материал, бірақ үлкен көлемді салмағы мен осалдығына байланысты оны аз қабатты және ауылшаруашылық құрылым шатыр үшін пайдаланады.

К е р а м з и т гравий, кейде 1 050-1 300 °С температура кезінде ісінуге қабілетті жеңіл балқитын балшықты жыныстарды күйдіру кезінде алынатын шағыл түріндегі жеңіл кеуекті материалды көрсетеді. Керамзитті диаметрі 1,2.2,5 м және ұзындығы 12.40 м айналмалы пештерде күйдіреді. Керамзитті гравийдің сапасы оның түйіршегінің өлшемімен, көлемді массасымен және беріктігімен сипатталады. Түйіршегінің өлшемі бойынша керамзитті гравийді 5.10, 10.20 және 20.40 мм фракцияларға бөлінеді; 5 мм кем түйіршектер керамзитті құмға жатады. Көлемді үйілген массасына (кг/м

) тәуелді керамзитті гравийді 150, 200, 250, 300, 350, 400, 450, 500, 550, 600, 700, 800 таңбаларына бөлінеді. Сыққан кездегі беріктік шегі 0,4.6,0 МПа; суды сіңіруі 8.20% құрайды. Аязға төзімділігі кемінде 25 циклді құрауы керек. А г л о п о р и т деп жасанды кеуекті кесекті материал аталады. Оны көмірмен балшықты шикізатты қоспадан түйіршіктерді біріктіруден алады. Біруақытта көмірді күйіп кетуімен бүкіл массаның біртіндеп күп болуы жүзеге асады. Аглопориттің кеуекті жеңіл шағылға бөледі. Диатомитті және трепельді жылуоқшаулауыш материалдарды кірпіш, блок, қабықша мен 100.735 кг/м

массалы сегмент түрінде қарапайым технология бойынша бір аттас шикізаттан алады. І с і н г е н п е р л и т т і суы бар жанартау лаваларын жылулық өңдеу жолымен алады. Оны құм мен шағыл түрінде пайдаланады.

Қаптайтын материалдарға қабырғалық кірпіш панельдер- индустриалдық бұйымдар жатады. Жеке кірпіштер немесе тастар панельдерде цементті-құмды ерітіндімен байланысады.

Дайындау үдерісі келесі кезеңдерден тұрады:

Дірілдек кірпішті панельді дайындауға арналған қалып онда бортжабдықтамамен бекітілген тұғырық болып табылады. Толық кірпіштен жасалатын панельдер бір, екі және үш қабатты болады. Екі және үш қабатты панельдерді сыртқы қабаттар үшін, бір қабаттыны сыртқы және ішкі қабырғалар үшін қолданады. Сыртқы қабырғалардың панельдерін дәнекерлеу қаңқаларымен және торларымен армирлейді. Қаңқаларды панельдің ішкі периметрі бойынша орнатады.

Неғұрлым тиімдісі екі модификацияда шығарылатын үш қабатты панельдер: Екі қабатты панельдер өзара арматуралық тор немесе өзекшемен жалғанған кірпіш пен монолитті бетон қабатынан тұрады. Дайындаудың жоғары бейнеттілігіне байланысты бұл панельдің дайындау өте сирек қолданылады. Ішкі қабырғалар мен қалқалар үшін әрбіреуінің қалыңдығы 1-2 см екі жеке қабатты бір қабатты панельдер қолданады. Кірпіш панельдерді пайдалану зауыттық жағдайларда ірі өлшемді құрылыс элементтерін дайындауға мүмкіндік береді, ол еңбек шығынын біршама қысқартады, құрылысты жеңілдетеді және қыс мезгілінде жұмыс өндірісін жеңілдетуге септігі бар.

Сыртын қаптау үшін керамикалық бұйымдарға сондай-ақ беттік кірпіш пен тастар, керамикалық және қасбеттік плиткалар жатады. Беттік керамикалық тас және кірпіш дұрыс формаға, айқын қырға және біртекті бояуға ие. Беттік жағы тегіс, кедір- бұдырлы немесе фактураланған (түйіршекті, ізбедерлі және т.б.). Беттік кірпіштің немесе тастың түсі күңгірт қызылдан бастап ақсары түске дейін. Оларды тұтас немесе қуысты, созылымды немесе жартылай құрғақ қалыпты етіп дайындайды. Қатардағы кірпіштер мен тастарды қабырғаның тегіс бөліктері үшін, ал профильді ернеу, тарту, белдік және т.б. үшін пайдаланады. Беттік кірпіштер мен тастар сонымен қатар әдеттегі кірпіш немесе тастан қалай отырып, ішкі қабырғаларды, вестибюль, баспалдақ торларын, өтпелерді және басқа ғимараттарды бір уақытта қалау үшін қолданылады. Беттік кірпіштің өлшемдері

Олардың беті түрлі түстерге боялуы мүмкін. Плитаның сырт жағы олардың ерітіндімен жақсы ілінісуі үшін тереідетілген. Қасбеттік плиткаларды қабырғаның бетін сыртқы қаптау, сонымен қатар, ішкі қаптау үшін бекіту кезінде бұйым ретінде пайдаланады.

Қ а с б е т т і к п л и т к а л а р д ы жылтыр немесе жылтыр емес бетті жартылай сығымдау әдісімен дайындайды. Плитканың өлшемдері (мм): 250х 140, 140х 120, 120х65, 68х68; қалыңдығы — 7. 10. Плитканың судың сіңіруі 6-12%, аязға төзімділігі кемінде 35 циклды құрайды. Кілем тәрізді керамика – бұл жылтыр және жылтыр емес алуан түстегі ұсақ өлшемді плиткалар. Плиткаларды кілмшеге жинайды дәне беттік жағымен крафт-қағазға желімдейді. Плитканың сыртжағы кедір-бұдырлы (ерітіндімен жақсы ілінісу үшін). Едендерге арналған керамикалық плиткаларды кейін күйдірумен біріктіруге дейін сығымдаумен дайындайды. Едендерге арналған плиткалардың қалыңдығы – 10 бастап 13 мм дейін. Беттік жағындағы түрі бойынша плиткалар тегіс, бұдыр, мәнерлі болады. Плиткалардың суды сіңіруі 4 % аспауы керек.

Керамикалық кәріз құбырларын отқа төзімді немесе қиын балқитын құбыр сыққыштарында сығымдау әдісімен дайындайды. Кептіргеннен соң сыртқы және ішкі бетіне жылтырақ жағады және күйдіреді. Құбырларды ұзындығы

Санитарлық-техникалық бұйымдарды дымқыл формалау әдісімен (құю) отқа төзімді балшықтан әзірлейді. Кептіргеннен соң ішкі және сыртқы беттеріне жылтырақ жағады және бұйымды күйдіреді.

Керамикалық материалдарға және арнайы тағайындаудағы бұйымдарға қиын балқитын, клинкерлі, жол және қышқылға төзімді кірпіштер, қышқылға төзімді плиткалар және құбырлар, сонымен қатар, отқа төзімді керамикалық материалдар: кремнезді (династы), шамотты, жартылай қышқыл және жоғары балшықтылар жатады. Бұл материалдарды қосымшамен араласқан балшықтан дайындайды.

Силикатты бұйымдарды қоспаны формалау және кейін автоклавты өңдеу нәтижесінде алады. Силикатты кірпіш пен тастарды іргетас пен қабырғаны қалау үшін қолдануға болмайды.

4 т а р а у

4.1.

Құрылыстық минералды тұтқыр материалдар де сумен еріткен кезде химиялық-физикалық үдерістер нәтижесінде уақыт өте келе қатаятын және тас түріндегі күйге өтуге қабілетті ұсақталған ұнтақ тәрізді зат аталады. Осындай материалдарға әк, цемент, балшық және гипстік тұтқыр заттар жатады.

сумен араласқан кезде қатаюға, ұзақ уақыт сақтауға және ауада ғана өзінің беріктігін арттыруға қабілеттігімен сипатталады.

Гидравликалық тұтқырлар ауада ғана емес, ылғалды жағдайлар немесе суда да қатаяды және өзінің беріктігін арттырады. Оларға гидравликалық әк, цементтер (қышқылға төзімдіден басқа), арнайы цементтер, әкті-цементті тұтқырлар, гипсті және магнезиялы тұтқырлар, еритін әйнек және т.б. Тұтқыр заттардың сапасының негізгі көрсеткіші – беріктік. Тұтқыр заттардың беріктігі уақытпен өзгереді, сондықтан сапасын стандартпен орнатылған, яғни тұтқыр заттың  таңбасы жағдайында қатаю уақытынан алған беріктігі бойынша бағалайды .

Қатаю жылдамдығы

Белдесу

Тұтқыр заттардың қатаю үдерісі жылу бөлінуімен, отырумен немесе ісінумен ілеседі. Тұтқыр заттар негізіндегі қоспаларды тасымалдау мен төсеу бойынша барлық әрекеттер белдесу басталғанға дейін аяқталуы тиіс. Кейбір тұтқыр заттардың гидравликалық қасиеттерін оларды қосымша деп аталатын табиғи немесе жасанды материалдармен араластыру арқылы күшейтеді. Тұтқыр материалдардың шығынын төмендету және оларды қасиеттерін реттеу үшін белсенді минералды қоспа, қоспа- толтырғыш, тұтқыр заттарды қатайту мен баялату жеделдететін қоспалар, беттік белсенді қоспалар болып бөлінетін минералды табиғи, жасанды және органикалық қоспалар қолданылады.

Белсенді минералды қоспалар тұтқырмен араластырған немесе бірге тартқан кезде оларға гидравликалық қатаю беретін немесе агрессивті ортада тұтқырдың төзімділігін арттыратын қабілетін беретін жұқа ұсақталған табиғи немесе жасанды минералды заттарды береді. Табиғи белсенді минералды қоспаларды диатомитті, трепелді, опоканы, пемзаны, жанартау әйнегін тарту арқылы алады. Жасанды белсенді қоспаларға доменді түйіршіктелген қождар, балшықты жер өндірісінің қалдықтары кіреді. Қоспа-толтырғыштар тау жыныстарынан (әк, құм, балшық, атпалы тау жыныстарынан) алынатын табиғи және өндірістік қалдықтардан (қож, күл және т.б.) алынатын жасанды болып бөлінеді.

Тұтқырлармен белдесуді қатайту мен баяулатудың қоспа- жеделдеткішіне хлорлы кальций (CaCl

) және натрий (NaCl), сақар (К

), күкірт қышқылды глинозем (Al

), хлорлы темір (FeCl

) және құрылыс гипсі жатады.

Беттік-белсенді қоспалар гидропрофильді-пластиналанған және гидрофобты-пластиналанға деп бөлінеді. Біріншісіне сульфитті дрожды ашу (СДА) концентраттары, екіншісіне беттік-белсенді суды итеретін органикалық заттар жатады. Құрылыста белгіленген ережелерге сәйкес тұтқыр заттар химиялық-минералдық құрамына тәуелді келесі негізгі түрлерге бөлінеді: цементтер, әк, гипсті және ангидриттік тұтқыр, сұйық әйнек, әкті-қожды және қоспасы бар басқа тұтқыр заттар.

4.2.

Қазіргі құрылыста негізгі минералды тұтқыр материал цемент болып табылады. Цемент өндірісі үшін шикізат ретінде мергель, әк, бор, ұлутас, балшық және гипс қызмет етеді.  Нәтижесінде цементті клинкер алынады. Құрылыста цементтің алуан түрлері қолданылады. Бастапқы шикізаты мен құрамындағы қоспаларға тәуелді барлық цементтер порландцементке, қожды цементке, пуццолан портландцементтерге, кеңейтетін және отырмайтын цементтерге, алюминий тотықты цементке, құрылыс ерітінділеріне арналған цементке бөлінеді. Оларды клинкер түрімен және құрамымен, қатаю кезіндегі беріктігімен, қатаю жылдамдығымен, қамту мерзімімен, арнайы қасиеттерімен ажыратылады.

Тартқан кезде клинкерге портландцементті белдесу мерзімін реттеу үшін цемент массасының 1,5-3,5% мөлшерінде екі сулы гипс енгізеді. Беріктік портландцемент таңбасымен сипатталады. Цемент таңбасын қалыпты құмда және 28 тәу.сыналған 1:3 құрамды ерітіндіден дайындалған сыққан кезде 40 х 40 х 80 мм үлгілер және бүккен кезде 40 х 40 х 160 өлшемді үлгі-таяқшаның шегі бойынша орнатады. Цемент 50% беріктігін 3 тәулікте, ал 100% қалыпты жағдайда 28 тәулікте жинайды. Портландцементтер 400, 500, 550 және 600 таңбаларына бөлінеді. Жоғары сапасының арқасында оны теңіз, минералды және ағынды тұщы судың әсеріне ұшыраған құрылымнан басқа, құрылыс құрылымдарының барлық түрлеріне қолданады. Тарту жіңішкелігі тұтқырдың маңызды физикалық сипаттамасы болып табылады. Одан оның белсенділік, гидролиз қарқындылығы, гидротация сияқты қасиеттері тәуелді. Тарту жіңішкелігі ұсақтау дәрежесіне, яғни №008 електе қалған қалдық дәрежесімен сипатталады (саңылау өлшемі 0,08 мм, сынама массасы бойынша бөлшектердің 15 % аспайды, ал меншікті беті (цемент массасының бірлігіндегі түйіршіктердің жиынтық беті) қарапайым портландцементте 2

Белдесу мерзімдері қоюлану басталған уақыт аралығымен жоғары беріктікпен қамырды қатты денеге айналдырғанға дейін (белдесу соңы) және қамырға арнайы құрал инені салу тереңдігі бойынша анықталады. Портландцементті сумен араластыру сәтінен бастап 20 °С температура кезінде белдесу мерзімі келесідей болуы керек: басы 45 минуттан ерте емес, соңы 10 сағ кеш емес. Егер цементті ыстық сумен (40 °С жоғары) жапса, онда белдесу біршама қысқарады. Цементтік қамырдың көлемінің өзгеруінің біркелкілігін оларды суда қайнату немесе бу астында ұстап тұру жолымен үлгі жаппада сынайды. Үлгіде сызат пен қисаюдың болмауы көлемнің өзгерісінің біркелкілігі жөнінде айтады. Қатайған кезде цементтік қамыр өзгереді: отыру ауада қатқаннан кейін 4-7 тәулікте басталады, шамамен 0,5-1,0 мм/м, суда 0,5 мм/м дейін ісінеді. Тығыздығы орташа және үйілген болуы мүмкін. Портландцементтің орташа тығыздығы қоспаның түрі мен санына тәуелді 2,9-3,2 г/см

құрайды, борпылдақ күйіндегі үйілген тығыздығы 900-1 100 кг/м

(300, 400 және 500 таңбалы) оны тартқан кезде қарапайым портландцементке белсенді қоспаның пластиналанатын бетін енгізу жолымен дайындайды. Пластиналатын қасиеттердің болуы цемент шығынын 5.8 % төмендеуін қамтамасыз етеді. Пластиналанған портландцементті жол, әуежай мен гидротехникалық құрылыс үшін пайдалану ұсынылады.

Су жұқпайтын портландцементті цемент массасынан 0,1-0,3% мөлшерде су жұқпайтын қоспамен бірге портландцемент клинкерін тарту жолымен  алынады. Қоспалар цемент түйіршігінің бетінде жұқа суды итеретін қабықшаның түзілуіне септігін тигізеді, осыны арқасында су жұқпайтын портландцемент іс жүзінде беріктігін жоғалтпайды және ұзақ сақтаған кезде жентектелмейді.

Сульфатқа төзімді портландцемент

Қатқан және кейін қатқан кезде олар сульфатты ортаның агрессивті ортасына төзімді цементті тасты түзеді (мысалы, теңіз суы). Сульфат төзімді цементтің таңбалары: 300, 400 және 500.

Жылдам қататын портландцемент (ЖҚЦ ) әдеттегіден қатудың бастапқы кезеңіндегі төзімділігінің неғұрлым қарқынды өсуімен ерешеленеді. 3 тәулік ішінде төзімділік 28 тәуліктік төзімділіктің 70 % жетеді. ЖҚЦ тартқан кезде доменді түйіршіктелен қождарды (цемент массасынан 15% артық емес) немесе басқа да минералды қоспаларды (цемент массасынан 10% артық емес) енгізуге болады.

Аса жылдам қататын портландцемент (АЖҚЦ ) қатаю жылдамдығымен ғана емес, сонымен бірге 600 және одан жоғары жоғары таңбасымен сипатталады. ЖҚЦ мен АЖҚЦ жоғары төзімді құрылыс құрылымдарын дайындаған, сонымен қатар, жөндеу мен қалпына келтір жұмыстары кезінде пайдаланады.

Ақ портландцемент (АЦ ) құрамы 6 % аспайтын ақ темірі аз клинкерді, белсенді минералды қоспаны, ақ диатомитті және гипстің қажетті мөлшерін жұқалап тарту арқылы алады.

АЦ 400 бен 500 таңбалары шығарылады. Ұсақталған күйінде гипс, белсенді және минералды қоспалар ашықтықтың анықталатын коэффициенті бар ақтыққа ие болуы керек: жоғары сұрыпты ақ цемент үшін – 80 және одан жоғары АЦ-І -76; АЦ-ІІ – 72 кем емес. Ақ портландцементтің белдесуінің басталуы 45 минуттан ерте басталмауы, аяғы қатайғаннан кейін 12 сағаттан кем емес болуы керек.

Түрлі түсті портландцементті ақ шағын темірлі немесе түсті цементті, белсенді минералды қоспа-ақ диатомитті, гипсті және бояулы кенді жұқалап турау жолымен алады. Қоспаға тәуелді портландцемент келесі негізгі алуан түрлілікке ие: ашық сары, сары, сары алтын түстес, қызғылты, ашық қызғылт, қызғылт, ашық қоңыр, күңгірт қоңыр, жасыл және қара. Цементті қармау уақытының басы 45 минуттан ерте емес, аяқталуы қатайғаннан сәттен бастап 12 сағ. кеш емес. Түрлі түсті портландцементтер 300, 400 және 500 таңбаларына бөлінеді.

Асбоцементті бұйымдарға арналған портландцемент клинкерлі шикізаттың қатаң реттелген құрамымен (үш кальцийлі силикат кемінде 50 %, үш кальцийлі алюминат кемінде 8%, еркін кальций оксиді кемінде 1 %) ерекшеленеді және кемінде 3 % минералды қоспалары болуы керек. Автомобильді жолдарды бетонмен жабуға арналған портландцемент (оның ішінде, пластиналанған және су жұқпайтын) құрамына 15% аспайтын түйіршіктелген домналық қож түрінде қоспалары бар 10% астам үш кальцийлі алюминат кіруі тиіс.

60 % аспайтын портландцемент клинкерін, қажетті мөлшердегі гипсті және домналық түйіршіктелген қождың бірлескен жұқалап тарту жолымен алады. Портландцементпен        салыстырғанда қожпортландцементтің айырмашылығы айтарлықтай суға және тұзға төзімді, аздаған көлемді деформациямен, төзімділігі баяу өсуімен, аздаған аязға төзімділігімен сипаталаттады.

Оның келесі таңбалары шығарылады: 200, 300, 400 және 500. Қожпортланцементтің құны сол таңбадағы портландцемент құнынан 15-20% төмен. Қожпортландцементтер әдеттегіден ерекшеленетін жылдам қатаятын және қожды магнезиялы портландцемент болып бөлінеді.

Кеңейетін және отырмайтын цементы.

Олар ылғалды жағдайда қатқан кезде көлемін біршама арттыру немесе отырмау қабілетімен ерекшеленеді.

Су өтпейтін кеңейтілген цемент (СКЦ) алюминий тотықты цементті, жартылай сулы гипсті және жоғары негізді гидроалюминат кальцийін келесі қатынаста мұқият араластырумен алынатын жылдам белдесетін және жылдам қататын гидравликалық тұтқыр(%): СКЦ жылдам қамтылатын қабілетімен сипатталады: қамтылудың басталуы 4 миннуттан ерте емес, ал аяқталуы қатқан сәттен бастап 10 минуттан кеш емес. 28 тәуліктен кейінгі сызықтық кеңеюі 0,3-1,0% құрайды. СКЦ құбырларды, жапсарларды нақыштау, сонымен қатар, темір бетонды құрылымдардың жіктері мен сызаттарын бітеу үшін қолданылады.

Қамтылудың басталуы 1 миннуттан ерте емес, ал аяқталуы қатқан сәттен бастап 5 минуттан кеш емес. СОЦ гидротехникалық құрылыстарда торкретты қабатты құру үшін қолданылады.

Гипсті алюминий тотықты кеңейетін цемент

Кеңейетін портландцемент (КПЦ ) — портландцемент клинкерін (58.63%) алюминий тотықты (5.7%), гипсті (7.10%), домналық түйіршіктелген қожды немесе басқа минералды белсенді қоспаны (23.28%) бірлесіп жұқалап ұсақтаудан алынатын гидравликалық тұтқыр.

Осындай цементтің болжамды құрамы (%):

Пластиналанатын немесе су жұқпайтын пластиналанатын қоспаны енгізу мүмкін. 150 таңбалы цемент шығарылады. Ол 100 жоғары емес таңбалы құрылыс ерітіндісі мен бетонды дайындау үшін тағайындалады.

Цементтерді тасымалдау және сақтау.

Цементтер тұтынатын жерге вагон-цемент тасығыштармен, жабық вагондармен, сонымен бірге, автоцементтасығышпен жеткізіледі. Түрлі түсті, кеңейетін және алюминий тотықты цементтерді тасымалдауға арналған қағаз  қаптарға қаптайды және жабық қоймаларда сақтайды. Цементтің сапасы сынау үшін зертханаға жіберетін 20 кг массалы сынаманы әрбір партиядан таңдау жолымен бақыланады. Цементтің белсенділігі айына шамамен 5 % төмендейтінін ескеру керек.

4.3.

Әк және әкті тұтқырлар.

Құрылыс әгін әкті, борды төмен температурада күйдіру арқылы алады және кесек немесе ұнтақ түрінде шығарады.

Ауа әгі

Кесекті әкті сумен араластырған кезде өлтірілген әкті алады. Бұл үдеріс үлкен мөлшерде жылу бөліну мен қарқынды бу түзілуімен сипатталады.

Өлтіру уақытына тәуелді өлтірілмеген әк келесідей бөлінеді:

Әкті өлтіруге алынған шамадан тыс артық су кезінде әкті қамыр немесе әкті сүт түзіледі. 1 массаны өлтіру үшін әкті қамырды алу үшін судың 3-4 масса бірлігі алады. Осылайша алынған әкті қамырдың көлемі бастапқы әк көлемінен 2-3,5 есе асады. Әктің көлемін арттыру 1 кг әкті өлтірген кезде алынған 1 литрдегі қамыр көлеміне тең әкті қамырдың шығуымен сипатталады. Әкті қамыр орташа тығыздығы 1 400 кг/м

құрайтын пластикалық ақ түсті массаны береді.

Әкті сүтті алу үшін 1әктің 1 масса бөлігін өлтіру үшін судың 8-10 масcа бөлігі алынады. Әкті сүтті қосымша ұстаусыз пайдалануға болады.

Гидравликалық әк ізбесті (балшықтың құрамы - 8.20%) Гидравликалық әкті ылғалды жағдайда қалау мен сылау үшін қолданылатын құрылыс ерітінділері үшін, төменгі таңбалы бетондар дайындау үшін және силикатты кірпіш өндірісі кезінде қолданады.

Оксид калцийдің кемінде 30%, гипстің аздаған көлемі (5 %дейін) және кейде портландцементті (10.20%) қосумен қожды ауа және гидравликалық цементті бірлескен тарту жолымен алынатын гидравликалық тұтқыр зат әкті-қожды, тұтқыр деп аталады. Әкті-пуццолан тұтқырларды гипстің аздаған мөлшерімен (5 % дейін) және қажеттілігіне қарай портландцементті (10- 20%) қосып белсенді минералды қоспасы бар әкті бірлескен тарту жолымен алынатын тұтқыр.

Әкті-қожды және әкті-пуццолан тұтқырлардың келесі таңбалары шығарылады: 25, 50, 100, 150, 200. Оларды жер асты және су асты құрылыстарында пайдаланатын төмен таңбалы құрылыс бетондары мен ерітінділерін дайындау үшін және автоклавты силикатты бұйымдардың өндірісі кезінде пайдаланады.

Гипс және гипсті тұтқырлар.

Гипсті тұтқырлар ауа тұтқыр материалдарына жатады. Олар жылдам қамтитын және қататын қабілетке ие. Гипсті 150-160 °С температура кезінде гипсті тасты жылулық өңдеу арқылы алады. Шикізатты жылулық өңдеу температурасына тәуелді гипсті тұтқырлар келесідей бөлінеді: төмен күйетін және жоғары күйетін. Төмен күйетін гипсті тұтқырларға қалыпты құрылы және жоғары төзімді гипс, сонымен бірге, құрамында гипсі бар материалдардан тұратын гипсті тұтқыр заттар жатады;  жоғары күйетінге (күйдіру температурасы - 700... 900 °С) – ангидритті тұтқыр және жоғары күйетін гипс (экстрихгипс) жатады. Төзімділік шегі бойынша гипсті тұтқырдың 12 таңбасын ажыратады. Тұтқыр таңбасын сыққан кезде төзімділіктің минималды шегін белгілейтін сандық индексі бар Г әрібімен белгілейді. Мысалы, Г-3 таңбасы 3 МПа төзімділік шегіне сәйкес.

Қамту мерзіміне тәуелді гипсті тұтқырлар келесідей бөлінеді: Олардың қамту уақыты сәйкесінше 2, 6 және 20 минутты құрайды; жылдам қататын тұтқырлардың қамту соңы – 15 мин, қалыпты қататын тұтқырлар үшін – 30 минут, баяу қататын тұтқырлар үшін қалыптанбайды. Әкті-құмды ерітіндіге гипсті тұтқырды қосу оның беріктігін арттырады және қамту уақытын жеделдетеді.

Құрылыс бұйымдарын жасау үшін негізінен Г-2-7 таңбалы гипсті тұтқырлар қолданылады. Гипсті бұйымдарды жасаған жағдайда гипсті тұтқырларды су ерітінділерімен немесе полимергипс ала отырып полимер дисперсиясымен  ерітеді. Ол қарапайым гипсті тұтқырға қарағанда жоғары беріктікке, аз су өткізгіштікке, көлемнің тұрақтылығына, жоғары кедергіге, ал кейді жоғары электр оқшаулауыш қасиеттерге ие. Құрылыс гипсінен сылау ерітінділерін дайындайды, гипсті плиталарды, құрғақ сылақты, оқшаулауыш және сәулет бөлшектерін әзірлейді. Гипсті        және        гипсті                тұтқырларды        жабық        вагонда тасымалдау, ал жабық қоймада ылғалдан қорғап сақтау қажет.

(Na

) немесе поташпен (К

) таза        кварцты        құмның        әйнек        дәнекерленген        пештерінде балқыту кезінде алынатын ауа тұтқыр сұйық әйнек деп аталады. Құрамы бойынша ол натрийлі және калийлі болады. Натрийлі сұйық әйнектен ыстыққа төзімді бетондар және ерітінділер, оттан қорғайтын майлар, ал калийлі сұйық әйнектен силикат бояулар, қышқылға төзімді бетондар мен

Магнезиялы тұтқыр.

Ауа магнезиялы тұтқырдың екі түрі бар: күйдіргіш магнезит және күйдіргіш доломит.

күйдіргіш магнезитті оны кейін жіңішке ұнтаққа ұсақтап магнезитті (MgCO

) тау жынысын күйдіріп, ал күйдіргіш доломитті кейін ұнтаққа ұсақтап табиғи доломитті (СаС0

∙MgCO

) күйдіру арқылы алады.

Магнезиялы тұтқыр ағаш ұнтақтарымен, кесектерімен және басқа органикалық толтырғыштармен берік ілінісу қабілетіне ие. Осы тұтқырлармен фибролит және ксилолит еден дайындайды.

5.1.

Құрылыс ерітінділері деп минералды тұтқыр материалдан, ұсақ түйіршікті толықтырғыштан (құм) және судан құралатын, уақыт өте келе тас тәрізді қалыпқа келуге қабілетті тиімді түрде таңдалған қоспаны айтады. Құрылыс ерітінділері тығыздығы, тұтқыр материал түрі мен тағайындалуына байланысты жіктеледі. Тұтқыр материал түрлері бойынша құрылыс ерітінділері қарапайым – цементті (портландцемент немесе оның басқа да түрлері), әктасты (әуе немесе гидравликалық әктас негізінде),  гипсті (гисті тұтқыр заттар негізінде) аралас немесе күрделі: цементті-әктасты, цементті-сазды және әктасты-гиспті болып бөлінеді. Бір тұтқыр затпен дайындалған ерітінділер жай ерітінді,  ал бірнеше тұтқыр затпен жасалған ерітінділер аралас немесе күрделі болып аталады.

Тағайындалуы бойынша құрылыс ерітінділері қалауға арналған (тас қалауға, ірі блокты немесе ірі тақталы қабырғалардың жапсарларын толтыруға арналған), әрлеуге арналған (қабырға блоктары мен тақталарға сылақ жағуға арналған, декортативті қабаттарды жағуға арналған) және арнайы (дыбыс және су оқшаулау үшін, рентгенлік қорғау үшін қолданылатын түрлері) түрлерге жіктейді.

Тұтқыр материал ретінде құрылыс ерітінділерін дайындау барысында портландцемент, пуццоланды портландцемент, арнайы төмен маркалы цементтер, әктас, аралас тұтқыр заттар және минералды қоспасы бар тұтқыр заттар пайдаланылады. Кірпіштен және ұсақ тастардан салынған бір және көп қабатты қаңқасыз ғимараттарды бойлық салмақ түсіретін ішкі және сыртқы қабырғалардан тұрғызады. Олардағы көлденең қабырғаларды түтін мен желдету арналары, сонымен қатар, олардың арасындағы аралықтар өтетін орындарда тікелей баспалдақ торларында орнатады. Көлденең салмақ түсетін қабырғалары бар қаңқасыз ғимараттарды бойлық сыртқы қабырғалар салмақ түсіретін, ал жабындар көлденең қабырғаларға сүйенеді. Үш бойлық салмақ түсетін (екі сыртқы, бір ішкі) қабырғалары бар ірі панельдерден салынған үйлерде сыртқы қабырғалық панельдерді жылытқышы бар ауыр бетоннан үш қабат етіп немесе жеңіл не ұяшықты бетоннан бір қабатты етіп салады.

5.2.

Құрылыс ерітінділерінің маңызды қасиеттері беріктігі, аязға тұрақтылығы, қозғалғыштығы және ерітінді қоспаларының су ұстау қабілеті болып табылады. Ерітіндінің беріктігі тұтқыр заттың белсенділігіне, су-цемент қатынасына, қату шарттары мен ұзақтығына тәуелді болады (орта температурасы мен ылғалдылығы). Ерітінді қоспаларын қолданып қалау барысында кеуекті негіздеме жағдайында ол суды қарқынды сіңіруі салдарынан қатқан ерітінді беріктігі тығыз негіздемеге салынған ерітіндімен салыстырғанда

біршама жоғары болады.

Құрылыс ерітіндісінің беріктігі оның маркасымен сипатталады. Ерітінді маркасын 70,7 х 70,7 х 70,7 өлшемді текшенің 40 х 40 х 160 мм немесе өлшемді біліктің 15-25 °С температурадада сығылу беріктігі бойынша анықтайды.

бастапқы беріктігін 15 % шығындай отырып айнымады қату қасиеті (немесе 5% масса).

Аязға тұрақтылығы бойынша ерітінділер Мрз 10 - Мрз 300 жіктеледі. Маркасын жұмыс түріне тәуелді таңдайды. Қабырғаны кірпіштен қалаған кезде материалды кезек-кезек қатарда (кірпішті – түпқоймаға, ерітінді – жәшікке) жұмыс өндірісі жерінің маңына орналастырады; осындай орналастыруды жұмыс үшін қанша қажет болады, соншалықты қайталайды. Ерітіндіні қабырғаға беру ыңғайлылығы үшін көршілес жәшіктер арасындағы қашықтық 3,0-3,5 м аспау керек, ал оларды қабырғаға тік ұзын жағымен орналастыру керек. Жәшіктерді материалдар аймағынан тыс жерде және ерітіндіні қалау жерінен 2м алыс орналастыруға болмайды, себебі жұмысшыға физикалық жүктеме бірден жоғарлап кетеді және ерітіндінің азаюы өседі. Жұмыс орнындағы кірпіш немесе тас қоры 2-4 сағаттық қажеттілікке сәйкес келуі керек. Ерітіндіні жәшіктерге жұмыстың алдында жүктейді. Жұмыс орнын артық материалдармен үйіп тастауға болмайды, себебі бұл мінбенің және ағаштардың асыра жүктелуіне алып келуі мүмкін. Жылтыратпай кірпішті қалау кезінде кірпіші және жәшігі бар түп қоймалар материалдар аймағына бір қатар бойынша орнатылады. Бір уақытта керамикалық тастармен немесе плиталармен жылтырату арқылы қалау кезінде екі қатар бойынша: бірінші қатарға – кірпіш, екінші қатарға – жылтырату материалы орнатылады. Екі ортадағы қабырғаны қалау кезінде кірпіші бар түп қоймасын екі ортадағы қабырғаға қарама-қарсы, ал ерітіндісі бар жәшіктерді ойысқа қарама-қарсы қояды; бағаналарды қалау кезінде кірпіш сол жағында, ал ерітінді оң жағында орналасады.

5.1 кесте. Цементті-әктасты ерітіндіні көлемдік мөлшерлеу

Тұтқы р зат марка сы

Ерітінді маркасы

: 0

1 :0,3:

:0, 5:

1:0,8:

Ескерту. Ұсынылатын ерітінді құрамдары (цемент : әктас: құм) келесі көрсеткіштерді ескере отырып алынған: тұтқыр зат тығыздығы —700 - 1 100 кг/м

; әктасты тығыздығы 1 400 кг/м

қамыр түрінде, ал құмды 3-7 % ылғалдылықта қосады.

5.3.

Құрылыс қалау ерітінділері төрт түрде дайындалуы мүмкін: цементті, цементті-әктасты, цементті-сазды және әктасты. Қабырғаларды тастан қалау үшін негізінен күрделі цементті-әктасты немесе цементті-сазды ерітінділер, сирек – цементті ерітінділер қолданылады. Ерітінділер маркасы жобада белгіленетін болады. тұтқыр заттар мен ерітінді дайындау құрамын таңдау (10-50 дейін маркалар) құрылыс зертханасында жергілікті талаптарды ескере отырып орындалады. Құрылыс ерітінділерін орталықтандырылған түрде механикалық және автоматтандырылған зауыттарда, ал ерекше жағдайларда – механикалық, нысан жанындағы стационарлы немесе жылжымалы ерітінді араластыру қондырғыларында (бетон тораптары) дайындайды. Ерітінді қоспаларын өзі аударғыш автокөліктермен немесе арнайы ерітінді тасымалдағыштармен тасымалдайды. Ерітіндіні тігінін тасымалдауды ерітінді тасығыштармен немесе арнайы бункерлермен мұнара крандарымен жүзеге асырады.

С ы л а қ е р і т і н д і л е р і тағайындалуына тәуелді сыртқы және ішкі сылаққа арналған ерітінділер болып бөлінеді. Сылақ ерітінділерінің құрамын олардың мақсатын ескере отырып анықтайды. Д е к о р а т и в т і е р і т і н д і л е р л і  ғимараттың  ішкі және сыртқы беттерін сәндеп әрлеу үшін пайдаланады. Тұтқыр материал ретінде түрлі-түсті немесе кәдімгі цементтер, әктас және гипс қолданылады. Толықтырғыш ретінде ұсақталған гранит құмдары, мәрмәр, туф, әктас және басқа да түсті тау жыныстары қолданылады.

Ерітіндіні кейін инъекциялаумен темір бетонды құрсаулы іргетаспен қалауды бекіту әлсіз кесек тасты іргетасты жөндеудің айтарлықтай тиісді әдісі болып табылады. Ол қалаудың одан әрі бұзылуының алдын алады және олардың етегінің астындағы кернеудің төмендеуін қамтамасыз етеді. Ғимараттың құрылымдық ерекшелігіне тәуелді бір немесе екі жақты күшейту мүмкін. Әдетте бір жақты күшейтуді жертөлесіз ғимараттарда жасайды. Жөндеу жұмыстарын келесі тәртіпте жүргізеді. Алдымен іргетастың бүлінен аймағында ғимараттың маңайында ені 0,8-1,0 м ор қазады. Ордың ұзындығы 6 м аспауы тиіс. Іргетас қалауының бетін кірден және әлсіз ерітіндіден тазалайды, бөлектенген тасты жояды. Тас қалаудың тазартылған бетін цементті сүтпен жуады. Іргетастың бетін ерітіндінің жылдам шайылуы мен қалаудың қарқынды бүлінуінен ағынмен жууға жол берілмейді. Қалауды бекіту бойынша одан әрі жұмыстарды оны толық кептіргеннен кейін ғана жасауға болады. Қалау жапсарларын арматуралы тірек дәнекерлейтін ұзындығы 40-50 см металл болат қадаларды қағады. Тірек ұяшықтарының өлшемі 150 х 150 мм диаметрі 18-20 мм А-1 класты болаттан жасалады. Осыдан соң қалаған бос орындарға шахмат тәртібімен оларды цемент ерітіндісіне міндетті  түрде өңдеп, бір-бірінен 50-60 см қашықтықта инъекциялық түтіктер орнатады. Осы кезде түтіктердің қарама-қарсы ұштарын 40-50 см құрсаудың жоғары белгісінен биік енгізеді. Содан соң қалыпты монтаждайды және кеңістікке бетонды икемді қоспа құяды. Темір бетонды құрсаудың қалыңдығын құрылымды түрде 150 мм кем емес деп қабылдайды. Бетондауды олардың арасында кемінде 2 тәулік үзіліспен екі-үш биіктік бойынша жүргізеді.

Мәселен, созылымдылығы үлкен әктас немесе аралас цементті әк тас, цементті саз балшық ерітінділері оңай төселеді, қалау бойынша оңай тегістеледі және кірпішті қалау кезінде бірқалыпты тығыздалады. Цемент ерітінділерінің созылымдылығы аздау болады. Созылымдылығын арттыру үшін оларға ерітіндінің араластырғыш қондырғысына пластик қосындыларын қосады. Пластик қосындылары бар ерітінділер ақырын төселеді және көпіршікті негіздемеге төсегеннен кейін суды нашар сіңіреді. Бұл қалыпты мерзімдерде ерітіндідегі тұтқыр заттардың қаттылануын қамтамасыз етеді. Қабырғаны қалау кезінде көпіршікті бос денелі және бос денелі кірпішті пайдалану кірпіштің бос жеріне құю кезінде оның жоғалын алдын алу үшін және қалаудың жылу техникалық қасиеттерінің нашарлауын болдырмау үшін 7.8 см артық  жылжымайтын ерітіндіні пайдалануды талап етеді. Ыстық ауа райында құрғақ кірпішпен жұмыс істеу кезінде ерітіндінің жылжуын конустың

12.14 см тереңдеуіне дейін пластик қосындысын қосу арқылы көтеру керек. Кішкене қимасы бар жеке тұрған бағаналарды қалау кезінде ерітіндіні бағанының ортасына береді, содан кейін кірпішті қалау барысында барлық қатар бойынша күрекшемен тегістейді және төсейді. Қимасы үлкен бағаналарды қалау кезінде ерітіндіні қабырғаны көтеру кезіндегідей төсейді.

ЕРІТІНДІ        САПАСЫНЫҢ        БАҚЫЛАНАТЫН КӨРСЕТКІШТЕРІ Ерітінді сапасы МЕМСТ талаптарына сәйкес келесі көрсеткіштер бойынша анықталатын болады

Ерітінді қоспасының қозғалғыштығын материал түрлерін өлшеу барысында анықтайды: тұтқыр, ылғалды немесе түйіршікті құм, қоспалар және басқалары. Материал сапасы бірдей болғанда ерітінді қоспасының қозғалғыштығын анықтау бір ауысымда 3 реттен кем емес жүргізіледі.

Сақтау немесе тасымалдау немесе бұзылған қабаттану тудыруы мүмкін болған жағдайларда ерітіндінің қоспалар барынша біртектілігі қабаттануды айқындайды. Қоспа құрамының ылғал ұстаушы ерітіндісі мөлшерін белгілеу мақсатында қамтамасыз ететін қабілеті бойынша есептік беріктігі (таңбалар) жағдайында одан ерітінді таспен немесе кірпішпен қалау барысында қолданылады. Тік жазықтық бойынша қабырғаны тура қию бір қатарлы байлау жүйесінде қалау кезінде қабырғаның алдына үш төрттен бір бөлігімен қалай отырып алады. Жарты кірпішпен қабырғаны көтеру кезінде оның басына бір қатар сайын жарты бөліктерді қалайды. Бір кірпішке қабырғаның тік қоршауын қалау үшін бойлық қатардағы оның басына бойлық бағытта екі үш төрттен бір бөлікті, ал нұқыма қыр қатарларда әдетте бүтін кірпіштерді орналастырады. Жарты кірпішке қабырғаның тік қоршауы кезінде нұқыма қыр қатарында қабырғаның алдына бұрыштарда бойлық бағытта үш төрттен бір бөлігі, ал бойлық қатарда – қабырғаның бойлық

бағытындағы үш үштен-төрттен бір бөлігі орналасады.

Аса жауапты жұмыс – бұл қабырға бұрыштарын қалау болып табылады, оны білікті тас қалаушысы орындайды. Қабырға жанасуының әркелкі көтеруі кезінде оларды тік көп қатарлы немесе бір қатарлы кемер түрінде орындауға болады. Ол үшін сыртқы қабырғаға тереңдігі жарты кірпіш ойық жер орнатады және оған жұқа қабырғаны енгізеді. Жанасудың басқа да әдісі бар – бұл сыртқы қабырғаның тігістеріне қалау барысында арматура түтікшелерін қалау.

5.5.

Бетон деп қоспаны қатыру нәтижесінде алынатын жасанды тас материалдарын атайды. Ол тұтқыр заттардан, су және толықтырғыштардан құралады. Тұтқыр материал ретінде бетондарда цемент, әктас, гипс, битум қолданылады. Ірі толықтырғыш ретінде қиыршық тас және әр түрлі фракциядағы гравий, ұсақ толықтырғыш ретінде – құм қолданылады.

Бетон дайындауға барынша ірі кесекті қиыршық тас пен жарма тас тиімдірек, өйткені кесектердің жалпы ауданының аздығынан цемент аз жұмсалады. Алайда кесектердің ең  үлкен ірілігі конструкциялардың көлемі мен болат шыбықтардың ара қашықтарымен шектеледі. Мысалы, ірі толтырғыштың ең үлкен кесегі бетондалатын  конструкцияның ең кіші көлемінен аспауы тиіс. Ірі толтырғыш кесектерінің беріктігі жасалатын бетон беріктігіне айтарлықтай ықпал етеді. Өз кезегінде жарма тастың беріктігі ол алынатын тау жынысының беріктігіне байланысты. Ауыр бетондар жасау үшін беріктігі жасалатын бетон беріктігінен 1,5-2 есе артық тау жынысынан ұсақтаған жарма тастар пайдаланған дұрыс. Бетонның беріктік сипаттамалары кепілді мәндеріне сәйкес анықталады (санаттар). Мысалы, ауыр бетонның беріктік санаттары В3,5-В60 және аязға тұрақтылық маркалары Мрз 50-Мрз 500; кеуекті толықтырғышты бетонда - В2,5-В35, Мрз

25 - М р з 500; ұяшықты бетонда - В1-В7,5, Мрз 15. Мрз 100; тесікті бетонда — В2,5-В7,5, Мрз 15-Мрз 100. Кеуекті толықтырғыштарды пайдаланған жағдайда бетонның беріктігі (оның санаты) қолданылатын толықтырғыш маркасына тәуелді болады. Бетон қоспаларын дайындауға арналған цементтер МЕМСТ талаптарына сәйкес таңдалуы керек. Бетон қоспаларына арналған толықтырғыштарды негізінен жергілікті шикізаттардан алады, олар міндетті түрде фракцияланып және жуылады. Құмды немесе гравийді фракцияға бөлмей қолдануға болмайды.

Бетон қоспалары:

Бетон қоспасының қажетті байланысу және су ұстау қасиеттері оның құрамының дұрыс таңдалуына байланысты болады.

Қ ы с қа н д а ғ ы б е р і к т і кт і к – бетонның механикалық қасиеттерінің негізгісі болып табылады. Оны көлемі 150х150х150мм дайындалған бетоннан жасалып, 28 тәулік қалыпты жағдайда сақталған текшелерді қысқандағы беріктік шегі мен анықтайды.

Қысқандағы бетонның беріктігі цементтің жітілігіне, су мен цемент массаларының ара қатысына, толтырғыштардың беріктігі мен сапасына, олардың кесектік құрамына, қатаюдың ұзақтығына қоршаған ортаның температурасы мен ылғалдылығына тәуелді. Бетонның беріктігіне ықпал ететін негізгі жайттар-цементтің жиілігі және бетон қоспасындағы (су мен цемент массаларының ара қатынасы С/Ц немесе оған керісінше цемент пен су қатынасы Ц/С). Бетонның беріктігіне белгілі бір дәрежеде толтырғыш кесектерінің құрамы да ықпал етеді. Ең берік бетондарды кесектері ірі толтырғыштарды пайдаланып жасайды. Бетонның беріктігі оның құрамдастарының бетон булағышқа мұқият араластыруға байланысты. Мұқият араластырғанда толтырғыш кесектерінің бәрі де цемент қойыртпағына оранады. Бетонның беріктігі бетон қоспасының тығыздау дәрежесіне, бетон қатаюының ұзақтығы мен қатаю жағдайларына едәуір тәуелді. Жақсы тығыздалған бетон қолайлы температуралық және ылғалдық жағдайларда бірнеше жыл бойы беріктігін арттыра береді. Алғашқы 7-10 тәулікте бетонның беріктігі қауырт артады да, 28 тәулікке баяулап, ақыры, бір жыл өткенде біртіндеп тоқталады. Бетонның беріктігі арту жылдамдығына қоршаған орта температурасы едәуір ықпал етеді. 70-850С қою будың арасында 10-12 сағаттан соң бетон өзінің маркалық беріктігінің 60-70%-не жетеді. Төменгі оң температураларда (5-70С) бетон беріктігінің артуы баяулайды да 00-тан төмен температурада мүлде тоқтайды да қоршаған ортаның температурасының тұрақты қызуға ие болғанда қайта басталады. Т ы ғ ы з д ы қ – кәдімгі бетон тығыз материал болып табылмайды. Бетондағы кеуектер оның ішіндегі артық судың буланып ұшып кетуінен және бетонды жеткілікті тығыздамаудан пайда болады. С у ө т к і з б е й т і н д і к – тығыз бетон темір-бетон конструкцияларының қалыңдығы 200мм-ден асқанда су өткізбейтін болады. Бетонның су өткізбейтіндігін арттыру үшін оларға пластмасса жабындарын немесе тығыздағыш қоспалар қолданады. Бетондардың су өткізбейтіндігі қабаратын цементтерді пайдаланға едәуір артады. А я з ғ а т ө з і м д і л і к – сумен төмен температураға ұдайы ұшырайтын және темір бетон конструкциялардың көпке баруы бетонның аязға төзімділігіне тәуелді. Аязға төзімділігі бойынша бетон маркасы конструкцияларының түріне, құрылыс класына және оны пайдалану жағдайларына байланысты. Тұрғын үй және өнеркәсіп құрылысында бетонның аязға төзімділігі 50-ге тең.

Бетонның аязға төзімділігі қолданылатын цемент түріне су цемент қатысына, толтырғыштардың сапасына бетонның тығыздығына және т.б. ж

а

йттарға   байланысты.   Аз   алюминаты   құрылығы   тығыз   цемент   пен жоғары сапалы гранит жарма тасын қолданып жасалған бетондардың аязға төзімділігі жоғары болады.

Отыщу мен көлемнің ұлғаюы Отырмайтын және көлемі ұлғаятын цементтерден басқа гидравликалы цементтер қолданып жасалған бетондар көлемі жағынан өзгеріске ұшырайды. Ауада қатайғанда бетон отырады, ал ылғалды жағдайдарда көлемі мүлде өзгермейді немесе болар-болмас өзгереді.

Көлемі үлкен конструкциаларды бетонның отыруы жарық пайда қылады да, бетонның тұтастығын бұзады, оның беріктігін және көпке баруын азайтады.

Бетонның отыруын азайту үшін цемент көп жұмсалатын бетондарды қолданбаған жөн, кесектік құрылымы тәуір толтырғыштарды пайдаланып және бетон қатаюына ылғалдық жағдай жасау қажет. Бетон қоспасын дайындау. Қазіргі заманғы құрылыста бетон қоспасы мен бірнеше құрылыс объектілерін негізінен орталықтан қамтамасыз ететін автоматтандырылған бетон заводтары мен темірбетон – бетон өңдіретін кәсіпорындарының бетон араластырғыш топтарында бетон қоспасын        дайындайды.        Бұл        объектердегі механикаландырылған және қуаты төмен  бетон араластырғыш қондырғыларда дайындауға қарағанда сөзсіз техникалық-экономикалық артықшылық береді. Бетон қоспасын дайындау бетон қоспасының құрамдас бөліктерін бәрін мөлшерлеп салу мен оларды біртекті масса түзілгенше мұқият араластырудан тұрады. Бетон заводтары мен бетон араластырғыш цехтарда материалдарды мөлшерлеп бөлудің жоғары дәлдігі мен шапшан өлшеуді және жеңіл басқаруды қамтамасыз ететін жартылай автоматты және автоматты бөліп-өлшегіштер пайдаланылады. Бір мәрте араластыруға қажет материалдардың мөлшерін 1м³ бетон қоспасына жұмсалуы мен бетон қоспасының шығу коэффицентінің шамасына қарай анықталады. Бетон қоспасының құрамдастарын ауық-ауық немесе ұдайы айналып тұратын бетон араластырғыштармен дайындайды. Бетон араластырғыштар араластыру амалына қарай материал өзбетімен құлайтын және оларды құлауға мәжбүр ететін болады.

Бетон құю алдында арқау және ағаш қалыпты лас заттардан, қоқыстан және шаңнан тазарту керек. Бұрын салынған бетонның бетін цемент қабықшасынан тазартады және ылғалдандырады. Бетон қоспасын тереңдікті және беттік вибраторлармен тығыздайды. Бетондау аяқталғаннан кейін 10-12 сағаттан кейін немесе ыстық ауа райында – 2-3 сағаттан кейін тығыздауға болады. Құрғақ ауа райында портландцемент бетондарды кем дегенде 7 тәулік, сазды цементті бетондарды кем дегенде 3 тәулік, басқа цементті немесе икемді қоспалары бар бетондарды 14 тәулік бойы ылғалдандырады. Температура 15 °С және жоғары болғанда бетонды алғашқы үш тәулік бойы: күндіз әрбір 3 сағат сайын, түнде бір рет, одан кейін тәулігіне 3 рет ылғалдандырады.

Құрастырылатын темірбетон бұйымдар мен құрылымдар

Бұйымдар мен құрылымдар сыртқы белгілері бойынша сызықты, жазықтықты, блокты және көлемді болып жіктеледі. Сызықты бұйымдар – бағандар, бөренелер, ригельдер, қадалар, шпалдар; жазықтықты – қабырға тақталары және қалқалар, жабын тақталары; блокты – бұл қабырға, желдеті, цокольдық және іргетас блоктары; көлемдік – блок бөлмелер, санитарлық-техникалық кабиналар, силос көлемдік элементтері және лифт шахталары т.б. Бұйымдар мен құрылымдардың максималды мүмкін өлшемдері (ұзындығы – 24 м дейін, биіктігі – 3 м дейін) және салмағы (25 т дейін) тасымалдау шарттары мен өндіру және монтаждау барысында пайдаланылатын жүк көтеру механизміне тәуелді болады.

Салынып жатқан ғимараттарда әрбір құрылымдық  элемент қатаң анықталған қызметтерді атқарады – белгілі қуыстарды жабады (бөрене, ферма, ригель, жабын тақталары және қалқалар) немесе тік жүктемелерді қабылдайды (ішкі немесе сыртқы салмақ түсірмейтін қабырғалар, бағаналар) немесе бірнеше қызметті біріктіреді, салмақ түсірмейтін және қоршау құрылымы болады (сыртқы қабырға тақталары) Іргетас қалыңдығы 80 нен 120 см дейін болған жағдайда, қалауды «үштік» звеносы жүзеге асырады: 4 және 3 разрядты екі тас қалаушы және 2 разрядты тас қалаушы жүреді. Бұл звенода 3 разрядты тас қалаушы іргелікті шой таспен, қалауды қиыршық таспен толтырады. Ол түзік баудың орнын ауыстыруға көмектеседі. Кесек бетонды іргетасты қалау кезінде тастарды жұмыс аймағын бойлай орналастырады, бірақ кесек бетондағы тастардың саны жалпы көлемнің 50 % аспауы қажет. Тас қатарлары арасында бетон қоспасын қабылдауға және оны мүліктік науалардың, астаулардың және басқа да аспаптардың көмегімен ағаш қалыпқа

ауыстыруға арналған орын қалдыру қажет.

Әдетте қалауды төмен бөліктерден бастайды. Іргетасты салудың бір тереңдігінен келесіге өту сатылай жүзеге асырылады. Әр сатыда қалаудың кем дегенде екі қатары орналасуы қажет, бұл тас мөлшеріне қарай 30-35 см құрайды. Жоғары сатының тастары одан жоғары жатқан қалауды байланыстырады. Қалауды 0,8-1,0 м қабатта жүргізеді. Жеке бөліктердің шекарасындағы бөлінген жердің биіктігі 12 м аспауы қажет. Бөлінген орынды ұзындығына 1:2 немесе 1:1 қатынастағы сатыға тең болуы керек. Кесек таспен қалау кезінде тек соңғы салынған қатардың тастары арасындағы аралықты қоспамен толтырғаннан кейін ғана үзіліс жасауға рұқсат етіледі. Бұл қатардың тастарын тек қалауды жаңарту кезінде қоспамен жабады. Құрғақ, ыстық және желді ауа-райында оны жылдам құрғаудан сақтау үшін, қалқанмен немесе орама материалдармен жабады. Кесек бетонды іргетастарды тұрғызу кезінде бетон қоспасына қосылатын тастар мен олардың сынықтары таза болуы қажет; керісінше жағдайда, олар берік бекіту бетонына ие болмайды. Құрғақ ауа-райында сынықтарды бетон қоспаға салар алдында су құяды. Қалаудың біртекті құйылуын қамтамасыз ету үшін, оны салу кезіндегі үзіліске тек бетон қоспасының жоғары қабатындағы тастарды таптап, тығыздағаннан кейін ғана жол беріледі.

Оларды тіреулер арасындағы арақашықтық үлкен болғанда, аласа ғимараттардың тұтас қабырғаларында, топырақ берік болғанда, таспалы іргетасты салу үнемсіз және тиімсіз болған жағдайда пайдаланады. Тұрғылықты және қоғамдық ғимараттардың қаңқалары 1-3 қабаттық биік бағаналардан, ригельден және қабаттар арасындардағы жабындардың темірбетон тақталарынан құралады. Ғимараттардың сыртқы қабырғасы үшін пайдаланылатын қабырға блоктары келесі түрде жіктеледі:

Қабырғалық темірбетон немесе ғимараттарға арналған бетон блоктарды жеңіл бетоннан кеуекті толықтырғыштармен дайындайды. Перлибетон блоктардың тығыздығы 800... 1 200 кг/м

; керамзитобетон — 900-1 300 кг/м

. Сыртқы блоктардың қалыңдығы 200-600 мм (100 және 50 модульдеріне еселі).

Тақталардың биіктігін қабат биіктігіне тең етіп алады, енін – 3200 бастап 7200 мм дейін (бір немесе екі бөлме), қалыңдығын – 200 – 350 мм етіп алады. Тақталарды зауыттық жағдайда дайындағанда ойықтарына тезе және есіктер блоктарын орналастырады. Бұл қалыпты мерзімдерде ерітіндідегі тұтқыр заттардың қаттылануын қамтамасыз етеді. Қабырғаны қалау кезінде көпіршікті бос денелі және бос денелі кірпішті пайдалану кірпіштің бос жеріне құю кезінде оның жоғалуының алдын алу үшін және қалаудың жылу техникалық қасиеттерінің нашарлауын болдырмау үшін 7.8 см артық жылжымайтын ерітіндіні пайдалануды талап етеді. Ыстық ауа райында құрғақ кірпішпен жұмыс істеу кезінде ерітіндінің жылжуын конустың 12.14 см тереңдеуіне дейін пластик қосындысын қосу арқылы көтеру керек. Кішкене қимасы бар жеке тұрған бағаналарды қалау кезінде ерітіндіні бағанының ортасына береді, содан кейін кірпішті қалау барысында барлық қатар бойынша күрекшемен тегістейді және төсейді. Қимасы үлкен бағаналарды қалау кезінде ерітіндіні қабырғаны көтеру кезіндегідей төсейді. Қабырғаны қалау кезінде ерітіндіні бойлық қатар астына күректің бүйір жағы арқылы төсейді, ал нұқыма қыр қатарларының астына оның алдыңғы шетімен төсейді; ерітіндің жүйегін күректің сырт жақ бетімен тегістейді. Шой таспен толтыруды қалау кезінде ерітіндіні сыртқы бетінің арасында пайда болған астауға күрекпен лақтырады және күректің сырт жақ бетімен тегістейді Өте көп түтіндік және желдеткіш арналары бар қабырғаларда арналар арасындағы ерітіндіні күрекшемен төсейді. Аралас тақталарды салмақ түсірмейтін ауыр бетон қабырғалармен және тығыздама қабатымен (жеңіл немесе ұяшықты бетон тақта бетіне оралма кілемше желімделген) жасалады. Жабын тақташаларын ұзындығы 6000-120000 мм, ені 1500-3000 мм етіп шығарады.

Бағаналарды тұтас тік бұрышты қималы немесе екі тарамды етіп дайындайды. Тік бұрышты тұтас бағаналар крандары жоқ немесе жүк көтергіштігі 30 т дейін крандары бар цехтерде қолданылатын болады. Бағананың кран үстіндегі қимасы— (380 х 400)...(500 х 600); кран астындағы қимасы - (400х600)... (500х800). Екі тарамды бағаналарды ғимараттың биіктігі 10,8 м артық болған жағдайда және жүк көтергіштігі 10-50 т крандар болған жағдайда пайдаланатын болады. Фахверкті бағаналар бүйір жақ қабырғада жел жүктемесін қабылдайтын болады. Шатыр тіреуіш фермалар өтпесі 18 000 және 24 000 мм етіп дайындалады. Жоғарғы белдеуі сызығы бойынша фермалар қақпа тәрізді, параллель белдеулі болып жіктеледі. Фермалардың ортасының биіктігі 1/6 және 1/10 өтпелі болады. Ені шағын өндірістік ғимараттарды біліктермен бөгеп орналастырады, олар келесі түрлерге жіктеледі:

Өнеркәсіптік құрылыстарда пайдаланылатын қалқа плиталары азаматтық құрылыста пайдаланатын плиталармен бірдей болады. Жылжымайтын ғимараттардың қабырға тақталарын ауыр бетоннан дайындайды, ал жылытылатын ғимараттарда – жеңіл немесе ұяшықты бетоннан жасайды.

Тақташалардың ауқымды өлшемдері (мм):

Өндіріс құрылысы қарқындылығын арттыру бағыттарының бірі кеңістіктік ғимараттарды жеке ғимараттар түрінде салу болып табылады. Блоктарды зауыт жағдайында дайындайды және  әрлейді. Тағайындалуына байланысты блок-бөлме, кіріктірілген инженерлік құрылғылары бар ас бөлме-санитарлық блоктарды, баспалдақ және шатыр блоктарын екі көлденең саңылау бар дтафрагмалар түрінде сыртқы жабын тақтасымен анықтайды.

8 . Жабын үшін пайдаланылатын бұйымдарды атаңыз. 9. Көлемдік темірбетон бұйымдарды қолдану артықшылықтарын атаңыз.

7 т а р а у

ҒИМАРАТТАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ЭЛЕМЕНТТЕРІ

7.1.

Ғимарат деп салмақ түсірмейтін және қоршау құрылымдарынан құралатын, тұйық жер беті көлемін құрайтын, бөлмелерге бөлінген және адамдардың тұруына, өндірістік қажеттіліктерге, шаруашылық-тұрмыстық мақсатқа немесе басқа да мақсатқа арналған жер беті құрылыстарын атайды.

Құрылымдар деп жер беті, жер, асты немесе сызықты арнайы салынған салмақ түсірмейтін және кейбір жағдайда қоршау құрылымдарынан құралатын қандай да бір өндірістік немесе басқа да қызметтерді жүзеге асыру үшін арналған нысандарды атайды, оларға көпірлер, плотиналар, шахталар, жылу жолдары, тоннельдер, су алу құрылымдары мен шлюздер т.б. жатады.

Тағайындалуы бойынша ғимараттар келесі топтарға жіктеледі:

Көлемдік-жоспаорлық шешімдері бойынша құрылымдар сызықты (құбыр жүйелері, электр беру жүйелері, жолдар), аудандық (аэродром, спорт алаңдары т.б.) және көлемді6к5 (элеваторлар, мұнаралар) болып бөлінеді.

Пайдаланылатын материалдарының түрлері бойынша ғимараттар мен құрылымдар келесі түрде жіктеледі:

Қабаттар саны бойынша ғимаратты бір қабатты және көп қабатты, оның ішінде биіктікті ғимарат түрлеріне бөлінеді.

деп ғимараттың биіктігі бойынша бөлінген, еденмен немесе жабынмен бөлінген бөлігін атайды. Қабаттар жоспарланған белгі деңгейінде немесе оның шегінен жоғары болады (тротуар) және оларды жер үсті деп атайды.

Жертөле деп еден деңгейінен орналасқан ғимараттың биіктігінің жартысындай төмен қабатты айтады.

Төсеніш деп ғимараттың маңындағы тас материалмен жабылған, бетон немесе асфальтбетон төселген тар жолақты айтады. Төсенішке суды бұру үшін көлденең көлбеулік береді. Барлық ғимараттар мен құрылымдар ұзақ мерзімге жарамдылығы мен ғимараттың негізгі құрылымдық элементтерінің отқа тұрақтылығы бойынша, олардың пайдалану сипаттамалары мен нысанның қоғамдық маңызын, материалдық құндылықтардың жинақталуын, сәулет- көркемдік ерекшелігін ескере отырып: І, ІІ, ІІІ, ІV төрт санатқа бөлінеді.

Ғимараттардың ұзақ мерзімге жарамдылығы ғимараттың жалпы беріктігімен және тұрақтылығымен қажетті пайдалану қасиеттерін жоғалтпауымен сипатталады. Ұзақ мерзімге жарамдылықты осындай құрылымдар ретінде отқа, ылғалға, аязға тұрақты, коррозияға ұшырамайтын материалдарды қолдану керек.

ғимарат салынған құрылыс материалдарының және құрылымдарының жану және отқа тұрақтылығы шегімен сипатталады. Құрылыс құрылымдарының отқа тұрақтылық шегі деп салмақ түсірмейтін қабілеті мен тұрақтылығын жоғалтқанға дейінгі от әсеріне кедергісі (сағат) уақытын айтады, бұл жағдайда 140        °С        дейін        температурада        отқа        қарсы        бетте        өтпелі жарықшақтар пайда болмауы керек. Ғимараттар мен құрылымдарды отқа тұрақтылығы бойынша бес деңгейге бөледі, олар негізгі құрылыс құрылымдарының отқа тұрақтылығымен анықталады және оттың осы құрылымдар бойымен таралу шегімен сипатталады:

Ғимараттардың пайдалану қасиеттері ғимарат ауданымен, оның    көлемі,    ішкі    әрленуі,    әрлеу    сапасы,  инженерлік

жабдықтарымен анықталатын болады.

Барлық ғимараттар салынған материалдарына, тағайындамасы мен класына қарамастан, белгілі бір құрылымдық элементтерден немесе бөлшектерден тұрады (7.1 сурет). Ғимараттардың негізгі элементтеріне іргетастар, бағандар немесе   бағаналар,   қабырғалар,   қалқалар,   жабындар   ж6ә7не

аспалы төбелер.

төсемдер, төбе жабындары, баспалдақтар мен лифтер, терезелер, есіктер, қақпалар, шамдар, инженерлік жабдықтар және санитарлық-техникалық құрылғылар жатады. Жеке түрдегі ғимараттарға қылтималар, лоджиялар, эркерлер және т.б. салады. Ғимарат элементтері екі негізгі топқа бөлінеді: салмақ түсетін және қоршайтын.

Ғимараттардың салмақ түсетін элементтері ғимараттан, ондағы        адамдардан,        жабдықтардан        келетін        ішкі

жүктемені және қар, жел, т.б. келетін сыртқы жүктемені өзіне қабылдайды.

7.1. сурет. Ғимараттардың негізгі құрылымдық элементтері:

2, 3

7, 8

(нұсқалар)

Негізгі салмақ түсетін құрылымдық элементтер ретінде іргетастар, бағандар мен бағаналар, қабырғалар мен жабындар табылады.

Ғимараттардың қоршайтын элементтері жеке ғимараттарға бөлу үшін және ғимаратты атмосфералық әсерлерден қорғау үшін қызмет етеді. Салмақ түсетін және қоршайтын қызметтерді біріктіретін элементтер салмақ түсетін қабілеттері бойынша, сонымен қатар, жылу өткізгіштік, ылғал-ауа өткізгіштік, дыбыс оқшаулау  қасиеттері бойынша сәйкес талаптарды қанағаттандыруы қажет.

Іргетастарға топырақ сулары мен қысымы әсер ететіндігін есепке ала отырып, оны тұрғызу үшін жоғары мықтылықтағы, су мен аязға төзімді материалдарды: темір бетонды, бетонды және кесек тастарды пайдаланады.

Қабырғалар ғимаратты сыртқы кеңістіктен бөліп тұратын сыртқы және ғимаратты бірнеше жеке ғимараттарға бөліп тұратын және егер қабырғалар салмақ түсіретін болса, жабындардың жүктемесін қабылдап алуға арналған ішкі болып бөлінеді. Қабырғалар, салмақ түсетін, өзі салмақ түсіретін және салмақ түспейтін болып бөлінеді. Салмақ түсетін қабырғалар өзінің меншік салмағы мен басқа құрылымдардың (жабындар, шатырлар, баспалдақтар) салмағын қабылдайды. Өзі салмақ түсіретін қабырғалар іргетасқа тек өз салмағының жүктемесін ғана емес, сонымен қатар, желдің салмағын береді; мұндай қабырғаларға жабындар немесе басқа да құрылымдар сүйенбейді. Ғимараттарды сыртқы кеңістіктен қоршап тұратын және өз салмағын әр қабат шегінде басқа салмақ түсетін элементтеріне беретін қабырғалар салмақ түсірмейтін болып саналады. Ғимарат қаңқасының тік құрылымдарына ілінетін мұндай қабырғаларды аспалы қабырғалар деп атау қабылданған.

Бағандар мен бағаналар шаршы, тік бұрышты, домалақ немесе көп бұрышты тіректерді сипаттайды.        69

Олар жабындардан, төсемдерден, ал өнеркәсіптік ғимараттарда – кранүсті арқаулары мен көпір крандарынан іргетасқа түсетін салмақтан қорғау үшін тағайындалған.

Жабындар

Қалқалар

Аспалы төбелер ғимараттың пайдалану сапасын арттыру мақсатында, ал бірқатар жағдайларда инженерлік және санитарлық техникалық жабдықтар орналасатын техникалық қабаттарды құру үшін жабындар мен төсем құрылымдарын экрандауға арналған.

Баспалдақтар қабаттар арасында қатынас орнатуға арналған. Олар күрделі қабырғалары (баспалдақ торларында) бар ғимараттарда орналасады. Алаңдар арасындағы баспалдақтың бір бөлігі марш деп аталады. Көп жағдайларда баспалдақ торларында лифтілер (лифтілік кеніштер) орналасады.

Төсемдер ғимаратты атмосфералық жауын-шашыннан, қысқы уақытта жылу жоғалтудан және жазда күн сәулесінің қыздыруынан қорғауға арналған. Төсемдердің салмақ түсетін құрылымдық элементі ретінде беларқалар, арқалықтар, фермалар, күмбез-қабықшалар; ал қоршайтын элементі ретінде – тақталар табылады. Төсемдердің сыртқы су өтпейтін қабығы шатыр деп аталады.

Есіктер, қақпалар көршілес ғимараттар мен сыртқы кеңістік арасындағы қатынас орнатуға арналған. Ішкі есіктер

қоршайтын және салмақ түсетін функцияларды біріктіреді және ғимаратты атмосфералық жауын-шашыннан қорғауға әрі оны ғимарат шегінен асыруға арналған. Шатыр деп аталатын су өткізбейтін жабын ретінде пайдаланады: Шатыр асты орны болғанда шатырлы деп аталады. Шатыр асты орны бар шатырлар салмақ түсетін және қоршайтын элементтерге ие.

Санитарлық-техникалық құрылғылар көп ғимараттарда қарастырылған. Оларға жылыту және желдету жүйелері, ауаны кондициялау қондырғылар, сумен жабдықтау жүйелері, кәріз жүйесі, газбен жабдықтау жүйесі жатады.

7.3.

Ғимараттардың салмақ түсетін элементтері салмақ түсетін арқау деп аталатын кеңістікті жүйені құрайды. Салмақ түсетін арқау берік болуы қажет және кеңістікке тән қаттылық пен ғимарат төзімділігін қамтамасыз етуі қажет, ал қоршайтын құрылымдар атмосфералық және басқа да физикалық- химиялық әсерлерге төзімді, сонымен қатар, жеткілікті жылу- дыбыс оқшаулағыш қасиеттерге ие болуы керек. Салмақ түсетін арқау түріне байланысты ғимараттардың екі негізгі құрылымдық сызбаларын: қаңқасыз (салмақ түстеін

Салмақ түсетін сыртқы және ішкі (бойлық және көлденең) қабырғалары бар қаңқасыз бір қабатты және көп қабатты ғимараттардың арқаулары кеңістік қаттылығы қатты көлденең және тік диафрагмаларды құрайтын жабындармен және қабырғалармен қамтамасыз етіледі. Кірпіштен және ұсақ тастардан салынған бір және көп қабатты қаңқасыз ғимараттарды бойлық салмақ түсіретін ішкі және сыртқы қабырғалардан тұрғызады. Олардағы көлденең қабырғаларды түтін мен желдету арналары, сонымен қатар, олардың арасындағы аралықтар өтетін орындарда тікелей баспалдақ торларында орнатады. Көлденең салмақ түсетін қабырғалары бар қаңқасыз ғимараттарды бойлық сыртқы қабырғалар салмақ түсіретін, ал жабындар көлденең қабырғаларға сүйенеді. Үш бойлық салмақ түсетін (екі сыртқы, бір ішкі) қабырғалары бар ірі панельдерден салынған үйлерде сыртқы қабырғалық панельдерді жылытқышы бар ауыр бетоннан үш қабат етіп немесе жеңіл не ұяшықты бетоннан бір қабатты етіп салады. Бұл үйлердегі ішкі қабырғалар үшін 120*160 мм қалыңдықтағы және бір қабаттық биіктігі бар темір бетонды тұтас панельдерді пайдаланады. Бұл жағдайда қабатаралық жабындарды ені 1200-2400 мм болатын көп бос орынды немесе тұтас тақталардан жасайды, олар сыртқы және ішкі салмақ түсетін қабырғаларға сүйенеді. Қалқаларды жабындарға орнатады. Қалқалардың панельдерін салмақ түсетін гипстік бетоннан немесе басқа материалдардан жасайды. Көлденең салмақ түсетін қабырғалары бар ірі панельді үйлерде барлық негізгі элементтер салмақ түсетін – қалқалар, ішкі бойлық және сыртқы қабырғалар болып табылады. Бұл үйлердегі жабындардың панельдері барлық төрт жағынан тіреуге ие болады. Мұнда сыртқы қабырғалық панельдер салмақ түсетін болып есептеледі.

Мұндай үйлерде ішкі бойлық қабырғаға арналған қалқаларды (панельдер) және панельдерді ауыр бетоннан дайындайды. Панельдердің қалыңдығы – 140-180 мм. Бетонның орнына дірілді кірпіш панельдерін қолданады. Жабындардың панельдерін қалыңдығы 120-160 мм етіп дайындайды, оларды ауыр темір бетоннан тұтас етіп жасайды. Тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттарда шатыр жабындарын жартылай өткізгіш желдетілетін шатыр асты орны бар темір бетонды тақта-панельдерден жасалған шатыр түрінде орнатады. Қаңқалы ғимараттарда барлық жүктеме тіректер (бағандар) жүйесімен қабылданады, олар көлденең элементтермен (белағаш, беларқа) бірге қаңқаны құрайды. Ғимараттардың қаңқалық сызбалары толық және толық емес қаңқа болады. Егер тік элементетрі сыртқы қабырға периметрі бойынша, сондай-ақ ғимарат ішінде де орналасса, мұндай қаңқа толық қаңқа деп аталады. Салмақ түсетін сыртқы қабырғалары мен ішкі қабырғалары бар сызбаларды қолдануға болады, олардың бағандарын ішкі салмақ түсетін қабырғалар алмастырады. Мұндай қаңқалар

толық емес қаңқа деп аталады. Толық емес қаңқасы бар ғимараттардағы сыртқы қабырғалардың төзімділігін қаңқа элементтері мен жабындар қамтамасыз етеді.

8 т а р а у

8.1.

Іргетастардың        үстінде        орналасқан        ғимараттарды        тік

қоршайтын құрылымдар қабырғалар деп аталады. Олар сыртқы және ішкі болып бөлінеді. Жабындардың жүктемесін қабылдап алып, баспалдақ торларын қоршайтын және әртүрлі температуралық-ылғалды шарттары бар ғимараттарды бөліп тұратын ішкі қабырғалар күрделі деп аталады. Құрылымдық сызбаға байланысты ғимарат қабырғалары: қабырға салмағынан бөлек, жабыннан, шатырдан және желден келетін жүктемені қабылдап алатын салмақ түсетін; ғимараттың барлық қабырғаларының меншік салмағынан түсетін жүктемені қабылдап алатын өзі салмақ түсіретін және өз салмағы мен 6 м аспайтын биіктіктегі бір қабат шегінде желдің жүктемесін қабылдап алатын салмақ түсірмейтін (аспалы) болып бөлінеді. Сәулет ғимаратының күрделілігіне  байланысты қабырғалар тегіс, қарапайым, орташа күрделіліктегі және күрделі болып бөлінеді. Мысалы, орташа күрделіліктегі қабырғаларға аумағының 30 % дейін сәулет бөлшектері бар қабырға жатады. Сыртқы қабырғалар мықтылық, жылу қорғау, дыбыс оқшаулау, аязға төзу, атмосфералық тұрақтылық және сәулет айқындылығының талаптарын, ал ішкі - мықтылық  пен дыбыс оқшаулау талаптарын қанағаттандыруы қажет.

Қабырғалардың құрылымы максималды индустриалды болуы қажет.

8.2.

Кірпіш пен тастарда жасалған қабырғалар тұрғын үйлердің, азаматтық және өнеркәсіптік ғимарат қабырғаларының біршама кең таралған түрі болып табылады. Қабырғалардың қалыңдығын кірпіштің еселік ұзындығына немесе оның жартысына тең етіп қабылдайды және кірпіштің V

; 1; іV

барлық түрдегі  кірпіштерден, керамикалық, бетон және табиғ тастардан орындайды. Қалау жапсарлары әктасты, цементті немесе әктасты-цементті қоспамен толтырылады. Қабырғалардың тұтас құйылуы үшін тік жапсарларды міндетті түрде матап отырады. Бетон және табиғи тастардан жасалған қабырғаларды іргелерде, жертөлелерде, ылғалды және сулы ғимараттарда, сонымен қатар, жылытылмайтын ғимараттарда тұрғызады. Қалыпты ылғалдылықтағы ғимараттарда қабырғалар жеңіл бетонды тастардан тұрғызылады.

Жеңілдетілген қалауда негізгі материалдан жасалған құрылымдардың бір бөлігін жылу оқшаулағыш тақталармен, жеңіл бетонмен, ауа қабатымен немесе минералды төкпемен алмастырады. Қабырғаларды мұндай қалау құрылымының негізгі үш түрі бар:

8.1 сурет. Қабырғалардың жеңілдетілген қалауы:

а

б

в

Пайда болған құдықтарды жылу оқшаулағыш материалдармен: тақталармен, жеңіл бетонмен, жеңіл бетонды тастармен, қож, кеуектас, керамзитті қиыршықтас түріндегі минералды төкпелермен толтырады. Жылытқыштар отырған кезде бос орындардың пайда болуынан сақтану үшін, оларды тығыздайды, ал биіктігі бойынша әр 0,5 м сайын көлденең кірпіш диафрагмаларды қояды. Төкпелердің орнына жеңіл толықтырғыштардың қатты қоспасы мен мықтылығы 0,4-0,5 Мпа тұтқырларды пайдаланған дұрыс. Жеңілдетілген қалау биіктігі келесідей ғимарат қабырғаларында: салмақ түсетін – бес қабатқа дейін; өздігінен салмақ түсетін – тоғыз қабатқа дейін; салмақ түспейтін (аспалы) – кез келген биіктікте қолданылады.

Қапталған қабырғалар.

Ғимараттардың ұзақ қызмет етуі мен сәулеттік айқындылығын арттыру үшін қабырғалардың сыртқы қаптауын қолданады. Қаптаудың екі түрі бар: қ7а6бырғаны   тұрғызумен   бір   уақытта   және   дайын   қабырға бойынша. Қабырғаны қалаумен және бір-бірімен бір уақытта ауыр цемент бетоннан Г-типті тақталарды қолданады.

Құрылыс өндірісінде қабырғаларды тұрғызу кезінде зауыттың шығарылымдағы ірі блоктар пайдаланылады.  Материал түріне байланысты ірі қабырғалық блоктар табиғи тастардан (әктас, ұлутас, тус); цементті және силикатты ауыр және  жеңіл бетондардан; тұтас және жеңілдетілген қалаудың кірпіші мен керамикалық тастарынан жасалады. Ірі блоктардан жасалған қабырғалардың қалыңдығы 20, 30, 40, 50 және 60 см құрайды. Қабырға аумағын жеке блоктарға бөлуді қабаты биіктігі, терезе қуыстарының өлшемі мен пайдаланылатын құрылыс крандарының жүк көтергіштігіне сәйкес жүзеге асырады. Ірі блоктардан қабырғаларды тұрғызудың еңбек сыйымдылығы кірпіштен қабырға қалаумен салыстырғанда 2- 2,5 есеге төмен.

Дірілді кірпіш тақталардан жасалған қабырғалар.

Кірпіш қалаудың беріктігі кірпіш арасындағы қоспаны тығыздау үшін дірілді пайдаланса, қолмен қалаумен салыстырғанда, 2-2,5 есе жоғарылайды. Бұл тең беріктікте кірпіш қабырғалардың қалыңдығын V

немесе қарапайым қалау кезіндегі 1,5-2,5 кірпіштің орнына бір кірпішке азайтуға мүмкіндік береді. Дірілді кірпіш тақталардан жасалған сыртқы қабырғаларды тығыздау үшін тиімді жылу оқшаулағыш материалдарды (пенопласттар, қатты минерал тақталар, фибролиттен немесе ұяшықты бетоннан жасалған тақталарды) пайдаланады. Панельдерді сазды және силикатты кірпіштен, сонымен қатар,  75, 100, 125, 150, 200 және 300 таңбалы керамикалық тастардан және 75, 100, 150 және 200 таңбалы қоспадан дайындайды. Панельдердің қасбеті тақталармен қапталуы немесе қоспамен өңделуі мүмкін. Бұл панельдерді қолдану кірпіштің шығынын 2 есеге азайтып, еңбек шығындарын 40

Типтік сызбалармен үш типті қабырғалық панельдер қарастырылған: тұтас (бір қабатты) бетоннан жеңіл толықтырғыштарда – жеңілбетонды; үш қабатты – екі жұқа темір бетонды қабығы және олардың арасындағы жылытқышы бар; бір қабатты – жылытылмайтын ғимараттарға арналған темір бетонды. Тұрғын үйлерге арналған жеңіл бетонды панельдердің өлшемі бір немесе екі бөлмеге (бір модульді немесе екі модульді) сай келеді. Олардан қаңқалы және қаңқасыз ғимараттарды тұрғызады. Панельдер арасындағы жапсарларды қоспамен толтырады.

Ғимараттардың сыртқы бейнесі сыртқы қабырғалардың құрылымдық шешімімен және сәулеттік-құрылымдық элементтерді пайдалану арқылы анықталады.

Ірге

Ернеу

Қуыстар

Аралық қабырға

Терезе және есік блоктарын ұстап тұруға арналған аралық қабырғалардың тік шығыңқы жерлері ширектік деп аталды.

Маңдайша

Жақтау

Фронтон

Қылтима

Эркер

Лоджия

Деформациялық        жапсарлар

Жарықшақтар температуралық-шөгу қысымдарымен және негіздің біртекті емес шөгуінен туындайды. Температуралық- шөгу жапсарлары ғимараттың барлық биіктігі бойынша, ал шөгу – қабырға биіктігі бойынша іргетас табанынан басталады. Қабырғалардың толуын болдырмас үшін, деформациялық жапсарларды тығынды етіп жасайды және оны жылытқышы (минералды мата) бар төсемелермен (қарақағаз, рубероид) толтырады. Заманауи құрылыс өндірісінде ғимараттарды тұрғызудың жаңа әдісі – зауыттық шығарылымдағы көлемді элементтерден қалау кең қолданыс алып келеді.

а

б

Онда барлық әрлеу орындалған, терезе блоктары орнатылып, шыныланған, есіктер ілінген, кіріктірілген жиһаз бен санитарлық-техникалық құрылғылар, электрлік, газдық және басқа да құралдар орнатылған. Ірі элементтерді тікелей көлік құралдарынан монтаждайды. Көлемді        элементтерден        жасалған        үй        құрылымдық сызбасы бойынша бөлінеді: Арқалықтық үйлерде кеңістікті блоктарды бір-бірінің жанына орналастырады. Панельді-арқалықты үйлерде бір уақытта кеңістікті блоктар мен ірі панельдерді қолданады.

1.Тағайындамасы мен материал түріне байланысты қабырғалар қалай жіктеледі?

Құрылысқа өндірістің кез келген түріне тән негізгі қасиеттер тән болып келеді. Сонымен қатар, ол бірқатар ерекшеліктерге ие: құрылыстық өнімнің (ғимараттар, құрылыстар) жылжымайтындығы және өндіріс құралдары мен саймандарының жылжитындығы; өндіріс шарттарының тұрақсыздығы – ашық ауада, қыста, кез келген ауа-райында жұмыс істеу; салынатын нысандардың әртүрлі сипаты; әртүрлі құрылыс алаңдарында типтік нысандарды тұрғызудың әрқилы шарттары. Аталмыш кітапта құрылыс өндірісі тікелей құрылыс алаңында тас жұмыстарының өндірісі кезінде орындалатын құрылыстық жұмыстардың жиынтығы ретінде қарастырылған. Құрылыстағы барлық жұмыстар шартты түрде жалпы құрылыстық және арнайы болып бөлінеді. Жұмыс қай үдеріс басым болғанына байланысты құрылыстық немесе монтаждық деп бөлінеді.

Жалпы құрылыстық жұмыстарға ғимараттар мен құрылыстардың құрылымын тұрғызумен байланысты жұмыстар жатады. Негізгі құрылыс жұмыстарын қарастырайық:

Арнайы құрылыс жұмыстары ғимараттар мен құрылыстарды тұрғызу кезінде қолданылатын өндіріс әдістері мен материалдың ерекше түрлерін пайдаланумен байланысты.

Құрылыста жалпы құрылыстық және арнайы жұмыстардан бөлек, тасымалдық және тиеу-түсіру жұмыстарының үлкен көлемі атқарылады. Бұл қажетті материалдар мен бөлшектерді, жабдықтарды, мүліктерді, құралдарды, ал бірқатар жағдайларда – құрылысшылардың өзін жеткізумен тығыз байланысты.

10.

Тас қалау

Құрылыс өндірісінде қалаудың келесі түрлерін қолданады: дұрыс емес қалыпқа ие жонылмаған табиғи тастардан кесек қалау, дұрыс қалыптағы табиғи тастардан қалау; аралас (кірпішпен қапталған кесек қалау; кірпішпен қапталған бетон тастардан қалау; жонылған тастармен қапталған кірпіштен); кесек бетонды; кірпіштік; керамикалық тастардан; бетоннан, кірпіштен немесе керамикалық тастардан жасалған жасанды ірі блоктардан; силикатты тастардан қалау; кірпіштен немесе басқа материалдан жеңілдетілген қалау. Дұрыс емес қалыптағы табиғи тастардан қалауды негізінен іргетастарды тұрғызуда қолданады; жонылған табиғи тастардан қалауды – көпір тіректерін, жағалаудың тіректерін, аркалы тас көпірлерді тұрғызу кезінде; табиғи жонылған тастар мен жасанды тастардан қалауды – ғимараттар мен құрылыстардың жерүсті бөлігін тұрғызу кезінде қолданады. Тас қалау әктасты, аралас цементті-әктасты және цементті қоспалардан, сонымен қатар, цементті-балшықты қоспаларда орындалады, онда балшық пластикалық қоспа ролін атқарады. Қоспаның таңбасы мен түрі жұмыс сызбаларында көрсетіле8д5і.

Керамикалық кірпіштен тас қалау ылғалға төзімділігі, жоғары беріктігі, аязға тұрақтылығына орай, ғимараттар мен құрылыстардың қабырғалары мен бағаналарын тұрғызу кезінде қолданылады. Керамикалық бос денелі немесе тесікті бос денелі кірпіштерден тас қалау ғимарат қабырғаларын тұрғызу үшін пайдаланылады. Бұл қалаудың шағын жылу өткізгіштігі сыртқы қабырғалардың қалыңдығын 20-25% азайтуға мүмкіндік береді. Ауыр бетонда дайындалған бетон тастарды қалау іргетастарды тұрғызу, жертөле қабырғалары мен басқа да жер асты құрылымдарын салу үшін қолданылады. Жеңіл бетонды және бос денелі тастардан қалау ғимараттар мен құрылыстардың ішкі және сыртқы қабырғаларын тұрғызуда қолданылады. Төмен таңбалы бос денелі және жеңіл бетонды бетон тастарды қалыпты жылу ылғалды режимдегі ғимараттарда, ғимарат ішінің құрылымдарын тұрғызу кезінде пайдаланады. Аталмыш қалаудың жақсы жылу техникалық қасиеттері керемикалық және силикатты кірпіштен қалаумен салыстырғанда, Ресейдегі құрылыс кезінде жарты кірпішке қысқартуға мүмкіндік береді. Ірі бетонды, силикатты немесе кірпіш блоктарды тас қалауда, сонымен қатар, дара материалдардан қалау кезінде ғимараттар мен құрылыстардың жерүсті және жерасты құрылымдарын тұрғызу үшін пайдаланылады. Ауыр бетоннан және кірпіштен жасалған блоктар қабырға, іргетас және басқа да жерасты құрылымдарын тұрғызу үшін  қолданылады. Жеңіл бетондардан жасалған блоктар (бос денелі, силикатты және тесікті-бос денелі) негізінен ғимараттың сыртқы қабырғаларын қалауда қолданылады.

Дұрыс қалыптағы табиғи тастар мен блоктардан қалау жоғары мықтылыққа, желдетуге және қатуға төзімділікке, аз желінушілікке, декоративті түрге ие.

Тығыздығы 900 ден 2 200 кг/м

құрайтын тесікті жұмсақ тау жыныстары (тесік туфтар, ұлутастар) салмағы 40-45 кг жонылған тас түрінде ғимараттың ішкі және сыртқы қабырғаларын тұрғызуда қолданылады. Өңделген қатты табиғи тастар өңдеудің жоғары еңбек сыйымдылығы мен жоғары бағасына орай негізінен іргелер мен әртүрлі қоғамдық бөліктерді қаптау кезінде қолданылады. Кесек бетонды және кесек тас қалау өндірісте жоғары еңбек сыйымдылығына ие және айтарлықтай жылу өткізгіштігі бар.

10.2.

Тас қалаудың барлық түрлері үшін тастарды дұрыс орналастырудың келесі міндетті ережелері сақталуы қажет: Дұрыс қалыптағы кірпіш немесе тастар алты жазықтыққа ие болуы керек, олардың үлкені ұя,

деп аталады (10.1 сурет).

а

б

в

г

д

е

ж

3 — ұя; 4 — көлденең жапсар; 5, 6 — тік бойлық және көлденең жапсарлар;7 — ішкі бойлық қалау; 8 — толтыру; 9 — сыртқы бойлық қалау; 1 0 — сыртқы нұқыма қалау; 11, 1 2 , 13 — кестеленген жапсарлар (сәйкесінше, толық емес, иілген, дөңестелген).

Тас қалауды көлденең қатарларда, тастарды жалпағынан салу арқылы жасайды. Жеке жағдайларда,  мысалы, ернеулерді немесе жұқа қалқаларды (кірпіштің төрттен бір бөлігі) қалау кезінде, кірпішті қабырғаға, яғни, бүйіржақ бойлық қырға салу арқылы жүргізеді. Ұзын бүйіржақ шеті қабырғаның сыртқы бетіне қарап тұрған кірпіштен қалау бойлық деп, ал қысқа шеті – нұқыма деп аталады. Қалау арасында салынған ішкі қалау қатарлары

іргелік қатары немесе жай іргелік деп аталды. 88

Жеке тастар арасындағы аралықтар жапсарларды құрайды. Орналасуына байланысты қалау жапсарлары көлденең (немесе ұя) және тік болуы мүмкін. Сылаққа арналған қабырғаны қалау кезінде, жапсарлардағы қоспаны 1,0-1,5 см дейін жеткізбейді, бұл сылақтың қабырғаға жақсы жабысуын қамтамасыз етеді. Мұндай қалау бос жапсарлы деп аталады. Жапсарларды қабырға бетіне дейін қоспамен толтырса, толық жапсарлы қалау болып табылады. Бұл жағдайда қабырғаны сыламайды, ал жапсарларды әрлемейді. Кірпіш қалауынының көлденең жапсарларының орташа қалыңдығы 12 мм, ал тік жапсарлар – 10 мм аспауы қажет. Жеке жапсарлар үшін 8 мм кем емес және 15 мм аспайтын қалыңдыққа рұқсат етіледі. Қалау қатарының биіктігі тас (кірпіш) биіктігіне және көлденең жапсарлардың қалыңдығына сәйкес салынады. Жапсар қалыңдығын (12 мм) есепке ала отырып, қалау қатарының биіктігі құрайды: қалыңдығы 65 мм кірпіштен қалау кезінде – орта есеппен 77 мм; қалыңдығы 88 мм қалың кірпіштен қалау кезінде – 100 мм. Қалыңдығы 65 мм кірпіштен 1 м қалауға 13 қатар, ал 88 мм қалыңдықтағы кірпішпен – 10 қатар кетеді. Қабырға қалыңдығы деп аталатын қабырғаны қалау ені кірпіштің немесе тастың жартысына сай болып келеді: бір кірпіш — 25 см; 1,5 кірпіш — 38 см; екі кірпіш — 51 см; 2,5 кірпіш — 64 см және т.б. Ғимарат қалқалары кірпіштің жартысына немес төрттен біріне (12,0 немесе 6,5 см) тең.

Құлама деп, кезекті қатары бұрын салынған кірпіштердің жазықтығында емес, бетінде шығыңқы орналасқан қалау  орны аталады. Құламалар әр қатарда кірпіштің ‘/

ұзындығынан аспайды.

Белбеушелер құламаларды бірнеше қатар қалау кезінде пайда болады, олар арқылы биіктігі бойынша ғимараттың жеке бөліктерін қасбетті бөліп қояды.

Кесінді қалаудың келесі қатарының бетінен шығыңқы орналасады. Кесіндіден жоғары қарай қалау кесіндіге дейінгіден төмен қалыңдыққа ие болады. Тас қалаудың кесіндісін қабырғаның іргеден өтуі кезінде жасайды.

Ойық ретінде қабырғаның бір бөлігінің беттік жазықтығы басқа бөлігінің беттік жазықтығының қандай да бір жағына ауыстырылған орынды айтады.

Пилястрлар

Атыздарды құбыр желілерін, электр  сымдарын  және басқа да жасырын инженерлік сымдарды орналастыру үшін қабырғада жүргізеді. Оларды монтаждағаннан кейін, атыздарды қабырға жазықтығына орай әрлейді. Тік атыздарды ені мен тереңдігі бойынша кірпіштің жартысына тең етіп, ал көлденең атыздарды биіктігі бойынша қалаудың бір қатарына тең етіп, яғни, кірпіштің төрттен бір бөлігі және тереңдігі бойынша кірпіш жартысына сай жүргізеді.

Қуыстар

Ғимараттың сыртқы қабырғаларының терезеге және есікке арналған қуыстарға ие етіп жасайды. Екі қуыс арасында орналасқан тас қалау

аралық қабырға деп аталады.

Қалаудың бір элементі ретінде, қалаудың уақытша үзілісі орнында қалаудың бұрынғы салынған бөлігі мен жаңасын берік матай алатындай салынатын кемерлер табылады (10.2 сурет). Кемерлерді иілмелі және тік етіп жасайды. Иілмелі кемер тік кемерге қарағанда қалаудың жалғанатын бөліктері арасында жоғары байланысты қамтаиасыз етеді. Тік кемерлерег жалғанған орындардың үздік байланысын қамтамасыз ету үшін әр 2 м сайын диаметрі 8 мм болат

тік кемер; г

д

Қума кемерлерде алты қатарға дейінгі кірпіш биіктігінде шағын бөліктер түрінде шамшырақтарды салуды жүзеге асырады, олар бұрыш бойынша немесе бір-бірінен 10-12 м арақашықтықта тік бөліктерде түзік бауды бекіту үшін пайдаланылады.

10.3.

Тас қалау берік, тұрақты, тығыз болуы қажет  және жылуды аз өткізуі қажет. Қалаудың беріктік қасиеттері тас немесе кірпіштің қасиеттеріне байланысты болады. Мысалы, берік қоспада атқарылған кірпіш қалауын сызу кезінде

беріктік шегі кірпіш беріктігі шегінің 40.50% құрайды.        91

Көлденең жапсарлардағы қоспаның тығыздығы мен қалыңдығы барлық жерде бірдей болмайды. Алайда тас материалдар майысуға аз кедергі келтіреді және қысу кезінде қысым беріктік шегіне жеткенге дейін бұзылады. Мысалы, кірпіш қысу кезіне қарағанда, майысу кезінде 4-6 есе беріктік шегіне ие болады.

Қалауға түсетін жүктеме оның беріктік шегінен асатындай деңгейге дейін біртіндеп артқан жағдайда, жеке кірпіштерде алдымен тік жарықшақтар тікелей тік жапсарларда пайда болады. Жүктеменің ары қарай артуы жарықшақтардың ұлғайып, қалаудың бағандарға бөлінуіне алып келеді. Басқа материалдан жасалған қалаудың осьтік қысым кезіндегі жүктемелі жағдайы кірпіш қалауға ұқсас келеді.

Қоспаның қасиеттері.

Аз беріктіктегі қоспа жеңіл қысылады, соған сәйкес, қалаудың жалпы деформациясы көп пайда болады, әр кірпіште – майысу мен кесілудің қысымы көрінеді. Осылайша, қалаудың беріктігі үшін жоғары таңбалы қоспаны пайдалану талап етіледі.

Тас материалдардың қалыбы мен өлшемдері.

Тас биіктігін арттыру қалаудағы көлденең жапсарларын санын азайтып, тас биіктігінің ауданына пропорционалды кедергіні арттырады. Сондықтан жоғары биіктіктегі тастан жасалған қалау берік болып саналады. Тастардың дұрыс қалыбы қалау кезінде жапсарлардың қоспамен дұрыс толтыруына септігін тигізеді.

Қалау жапсарларының сапасы.

Тас қалауды дұрыс орындау – оның беріктігін арттырудың бір шарты. Жапсарларды дұрыс толтыру мен тығыздау, қатарларды дұрыс матау тас қалаудың жоғары беріктігін қамтамасыз етеді. Жапсарлар қалыңдығын арттыру кезінде олардың тығыздығына тең қол жеткізу қиындау. Қалың жапсарларда деформация артып, қалау беріктігі төмендейді. Бірдей кірпіш пен қоспадан бір уақытта жоғары білікті тас қалаушы мен төменгі білікті тас қалаушы қалау жұмыстарын жүргізеді. Білікті шеберлермен жүргізілген қалау 5 Мпа беріктіктікке ие болса, төмен білікті тас қалаушының жұмысы 2,8 Мпа тең беріктікке, яғни, 1,8 есеге төмен болды.

Барлық осы сапалар тас материалдарының тығыз құрылымына байланысты, олар, өз кезегінде, қалаудың жылу өткізгіштігін арттырады. Сондықтан, ғимараттардың сыртқы қабырғаларын ғимараттың беріктік және тұрақтылық шарттары талап еткеннен қалың етіп жасауға тура келеді.

Қалау сапасы тас құрылымдардың жылу техникалық қасиеттеріне ықпал етеді: нашар толтырылған жапсарлары бар қабырғалар қыста қатып, жел өткізетін болады.

11 тарау

ТАС ҚАЛАУШЫНЫҢ ЖҰМЫС ОРНЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ, ҚҰРАЛДАР, ЖАБДЫҚТАР ЖӘНЕ

11.1.

Тас қалауының технологиялық үдерісі негізгі және қосымша операциялардан тұрады.

Негізгі операцияларға кірпішті немесе тастарды қалау және беру, ерітіндіні тегістеу және беру, кірпішті немесе тастарды құрылымға қалау жатады.

Қосымша операцияларға қатарлағыштарды, түзік бауларды орнату, ерітіндіні күрекпен араластыру, тегістікті өлшейтін аспап және тіктеуіш бойынша қалаудың дұрыстығын тексеру жатады. Барлық жоғарыда аталған операциялар әртүрлі құралдар мен аспаптар көмегімен орындалады (11.1 сур.).

Күрекше

Ерітіндіге арналған күрек ерітіндіні қабырғаға жағу және оны сол жерде жаю үшін қолданылады. Күрекпен сонымен қатар ерітіндіні араластырады және оны шой таспен толтыру үшін тегістейді.

тігістен және оны тегістеуден шығып кеткен ерітіндінің желдеткіш арнасын тазалау үшін арналған. Швабровканың болат сабының төменгі жағында фланецтерінің арасында өлшемі 140 х 140 х 10 мм резеңке пластинасы бекітілген, ол жұмыс органы болып табылады. Қалаудың сапасын тексеру өлшегіш бақылау құралдарымен: тіктеуішпен, өлшеуішпен, жиналмалы метрмен, тегістікті өлшейтін аспаппен, тегістеуішпен, бұрыштықпен, түзік бауымен және қатарлағышпен жүзеге асырылады (11.2 сур.). Қатарлағыш белгіленген қалау қатарлары бар ағаштан немесе металлдан жасалған тақтайшаларды білдіреді.

а

б

в, г

д, е

ж

з, и

л

Қабырғаға бекітілген екі қатарлағыш арасында көлденең қалау қатарларын бақылау және тігістердің қалыңдықтарын сақтау үшін арнайы айлақ бауларын тартады. Тіктеуіштер қабырғалардың, екі ортадағы қабырғалардың, бағаналардың және қалау бұрыштарының тіктігін тексеруге арналған. Салмағы 200-400 г тіктеуіштермен қабат бойынша және шамамен қабат биіктігі бойынша қалауларды, ал салмағы 600-1000 г тіктеуіштермен бірнеше қабат биіктігі шегінде ғимараттың сыртқы бұрыштарының қалауларын тексереді.

Құрылысқа арналған тегістікті өлшейтін аспап қалаудың жазықтығын және тегістігін тексеру үшін қолданылады. Тегістікті өлшейтін аспаптың корпусы алюминий қорытпасынан жасалады, тегістікті өлшейтін аспап ұзындығы— 300-500 немесе 700 мм. Тегістікті өлшейтін аспап корпусына екі шыны түтіктері – қатпайтын сұйықтықпен олардың ішінде кішкене ауа көпіршігі қалатындай толтырылған ампулалары бекітілген. Тегістікті өлшейтін аспапты көлденең қойған кезде көпіршік ампулалар бөлінісі ортасына тоқтайды. Оның ортадан орналасуынан солға немесе оңға қарай жылжуы тегістікті өлшейтін аспап орналасқан жазықтық тегіс еместігін көрсетеді. Оның еңісі жиекке жақын болған сайын, көпіршік ортада орналасуынан одан алыс жылжи береді. Екінші түтік сол бір ұстаным бойынша жұмыс істейді және тік жазықтықты бақылауға мүмкіндік береді.

а

б

в

г

д, з, к

е

ж

и

л

Тегістеуіш ұзындығы 1,5-2,0 м және қимасы 30х80 мм жонылған ағаш тақтайын және ұзындығы 1,2 м арнайы профильден жасалған дюралюминий тақтайын білдіреді. Дюралюминий тақтайымен қалаудың сыртқы беті тексеріледі.

Ағаш бұрыштығы 500-700 мм жақтарының ұзындығымен қалаудың қалатын бұрыштарының бұрыштығын тексеру үшін қолданылады.

Түзік бауы

Ағаш қатарлағышы

Қатарлағышты сыртқы қабырға бетіне қалау қатарлары белгіленген жақтарын ғимараттың ішіне (яғни, тас қалаушы жағына) қарап тұратындай орнатады. Қатарлағышты қалауға көлденең енсіз жұқа тақтайшалары бар тоғын түріндегі П-тәріздес болат ұстағыштарымен бекітеді. Бұл үдерістің технологиясы келесідей. Көлденең тігістерге әр 6.8 қатарлардан кейін биіктігі бойынша ұстағыштар тоғындарды бір-біріне жақын етіп қалайды. Тоғындар қабырғаға өздерінің ұштарымен және көлденең енсіз жұқа тақтайшаларымен кіреді. Екінші ұстағыштың үстіне бір-екі қатар кірпішті қалай отырып, тоғындарға қатарлағышты қояды және оны ағаш сынасымен бекітеді. Қатарлағышқа түзік бауды байлап қояды, ол бойынша қалауды жүргізеді. Түзік бауын екі еселенген тоғын көмегімен бекітеді және орнын ауыстырады, ол түзік бауды тартумен және тоғын мен қатарлағыш арасындағы үйкеліс нәтижесінде қатарлағыш тақтайда ұсталынып тұрады; бауды тоғынның байлайтын жеріне бекітеді. Қатарлағышты мінбеде тұрған тас қалаушы сынаға тиіспей, ұстағышпен бірге шешіп алады Ол үшін оны қабырға бетіне тік жазықтықта ақырындап сілкіп алады. Ұстағыштар ерітіндінің кедергісіне қарамастан қалауды көлденең тігістерінен шығып, қатарлағышты  олармен  бірге жоғары қарай көтереді.

Инвентарлы қатарлағыштары сонымен қатар 60 х 60 х 5 мм металлдан жасалған бұрыштық профильден жасайды. Қатарлағыш бұрышының қабырғасынан әр 77 мм сайын тереңдігі 3 мм бөлікті қиып алады немесе түзік бауын бекіту үшін тесіктер теседі. Тас қалушының жұмыс орны көтермелі қабырға учаскесінен және оған жанасатын жер бөлігінен тұрады, бұл жер бөлігіне материалдарды, құрал-жабдықтарды, құралдарды орналастырады және ол бойынша тас қалаушының өзі қозғалады. а

б

Қабырғаны кірпіштен қалаған кезде материалды кезек-кезек қатарда (кірпішті – түпқоймаға, ерітінді – жәшікке) жұмыс өндірісі жерінің маңына орналастырады; осындай орналастыруды жұмыс үшін қанша қажет болады, соншалықты қайталайды. Ерітіндіні қабырғаға беру ыңғайлылығы үшін көршілес жәшіктер арасындағы қашықтық 3,0-3,5 м аспау керек, ал оларды қабырғаға тік ұзын жағымен орналастыру керек. Жәшіктерді материалдар аймағынан тыс жерде және ерітіндіні қалау жерінен 2м алыс орналастыруға болмайды, себебі жұмысшыға физикалық жүктеме бірден жоғарлап кетеді және ерітіндінің азаюы өседі. Жұмыс орнындағы кірпіш немесе тас қоры 2-4 сағаттық қажеттілікке сәйкес келуі керек. Ерітіндіні жәшіктерге жұмыстың алдында жүктейді. Жұмыс орнын артық материалдармен үйіп тастауға болмайды, себебі бұл мінбенің және ағаштардың асыра жүктелуіне алып келуі мүмкін. Жылтыратпай кірпішті қалау кезінде кірпіші және жәшігі бар түп қоймалар материалдар аймағына бір қатар бойынша орнатылады. Бір уақытта керамикалық тастармен немесе плиталармен жылтырату арқылы қалау кезінде екі қатар бойынша: бірінші қатарға – кірпіш, екінші қатарға – жылтырату материалы орнатылады. Екі ортадағы қабырғаны қалау кезінде кірпіші бар түп қоймасын екі ортадағы қабырғаға қарама-қарсы, ал ерітіндісі бар жәшіктерді ойысқа қарама-қарсы қояды; бағаналарды қалау кезінде кірпіш сол жағында, ал ерітінді оң жағында орналасады.

Тас қалаушының бірінші жұмыс орны жер деңгейінде немесе жабынды төсемінде орналасады. Қалау биіктігіне байланысты тас қалаушының

еңбек өнімділігі өзгеріп отырады. Қалау биіктігі 0 бастап 60 см дейін өскен сайын өнімділік максимумға дейін өседі, ал қалау биіктігі 1,4 м болған кезде өнімділік 20% дейін төмендейді. Еңбек өнімділігі максимумнан 50 % төмендемейтін қалау биіктігі шамамен 0 бастап 1,1-1,2 м аралығында болады. Осы ескере отырып, қалауды қажетті деңгейде жұмыс орнын ұйымдастыру үшін тас төсеу құралдарын қолдана отырып, биіктігі бойынша қабаттарға бөледі. Мұндай құралдар ретінде мінбе мен құрылыс ағаштарын, сонымен қатар аспалы алаңдар мен басқа инвентарды құрал-жабдықтарды қолданады.

Мінбе

Жұмыс жұмыстарының өндірісі кезінде әртүрлі мінбені қолданады, олардан қабырғаның бойымен ленталық немесе ғимарат қабырғасы арасындағы барлық алаң бойымен тегістей төсеуді жайластырады. Ленталық төсеу кезінде қабырға бойындағы жолақтардың қармауына бекітілген мінбенің ені 2,5-2,6 м құрайды, бұл тас қалаушының жұмыс орны еніне сәйкес келеді. Бұл мінбенің бүйір қоршаулары болу керек. Егер бөлменің ені төсеніштің үш еселік енінен аспайтын болса (7,5-8,0 м), онда ленталық емес, тегістей төсеуді қолданған жөн болады. Мұндай қоршауды қажет етпейтін мінбеде жұмыс істеу және материалдарды орналастыру ыңғайлы болады. Металлдан жасалған үшбұрышты тіреуіштегі мінбе екі үшбұрышты дәнекерлеу ферма тіреуішінен және ағаштан жасалған жұмыс алаңы – төсеніштен тұрады. Тіреуіштер жұмыс алаңына екі жұп топсамен бекітіледі. Мұндай конструкция кранмен мінбені көтере отырып, тіреуіштердің орындарын ауыстыруға және әрбір қалау қабаты үшін қажетті мінбе биіктігін алуға мүмкіндік береді. Мінбе жерге тұйықталады. Пакеттік өздігінен орнатылатын мінбе екі кеңістік тікбұрышты металлдан жасалған тіреуішке салынған өлшемі 2,5 х 2,5 м тақтай төсенішінен тұрады. Әрбір осы тіреуіштер топса көмегімен төсенішпен бекітілген және мінбені көтеру кезінде тік жағдайды қабылдайды, бұл тақтай төсенішін алдымен 1,00 м биіктігінде, содан кейін 1,95 м биіктікте орнатуға мүмкіндік береді. Инвентарды блоктық және пакеттік мінбе әдетте биіктігі бойынша екі қатарға орнату үшін есептеледі, бұл 5 м биіктікке дейін қалауды жүргізуге мүмкіндік береді.

Міндетті түрде мінбенің қоршаулары және жұмысшылар көтерілу үшін жиылмалы инвентарлы сатылары болу керек. Саты алаңының сыртқы қабырғасын қалау үшін қоршауы бар қозғалмалы алаңды қолданады. Жұмыс өндірісі кезінде алаңды тас қалаушының мінбе деңгейіне дейін салынған баспалдақ алаңының ішкі көлденең қабырғасына тікелей орнатады.

Құрылыс ағаштары жұмыс орындарын әртүрлі жазықтықта орнатуға мүмкіндік беретін көп қабатты конструкцияны білдіреді. Ағаштар тіреуіш тіректерінің жүйесін білдіреді, оларға  жылжымалы жұмыс алаңдарын бекітеді. Қабырғаларды қалау үшін ағаштарды бөлме биіктігі 5 м артық болған кезінде орнатады.

Ағаштар:

Тас жұмыстарын өткізу үшін металлдан жасалған түтік бұрандасы жоқ ағаш кеңінен таралған (олар ең оңтайлы болып табылады). Түтік бұрандасы жоқ ағаштар діңгектерден және ілмек көмегімен жалғанған беларқадан тұрады. Ағаштар діңгектері қабырға бойымен екі қатар бойынша бір бірінен 2 қашықтықта орнатылады. Діңгектерге әр метр сайын биіктігі        бойынша        түтіктерден                тұратын                келте                құбырлар дәнекерленген, олардың көмегімен діңгектер өзара беларқалармен жалғанады. Беларқа бойынша қабырғаға тігінен қалыңдығы 50 мм тақтайлардан тұратын қалқан төсеніштері төселеді. Діңгектердің төменгі ұштары ағаш төсемдеріне орнатылатын тоспаларға тіреледі. Беріктікті қамтамасыз ету үшін ағаштарды қабырғаға қаланатын анкерлермен        қабырғаға        және        дөңгелек        болаттан                        жасалған ілмектермен  бекітіледі.  Қаңқаның  қаттылығы  үшін        бірінші екі ағаш панелдеріне ғимарат бұрышынан диагонал байланыстарын орнатады. Ағаштарды ғимарат қабырғасын салу шамасына қарай

жинайды.

Төсенішті биіктігі бойынша 1 м сайын қалайды. Жұмыстарды көтеру үшін сатылар орнатады. Осындай ағаштардың көмегімен биіктігі 40 м дейін кірпіш қабырғаларын салуға болады. Өндірістік ғимараттар құрылысы кезінде ғимарат шатырындағы кронштейнге бекітілген ішекті аспалы ағаштар қолданылады.

Кронштейндерге тесіктері бар аспалар бекітіледі, оларға белағаштар орнатылады. Белағаштардың үстіне қоршауы бар төсеніш төсейді. Қалау барысы бойынша белағаштарды тесіктердің бір қабатынан басқа қабатына қояды, содан кейін төсеніш төсейді және қоршауды орнатады. Тас қалауының өндірісі кезінде сонымен қатар әмбебап өздігінен жүретін ағаштар қолданылады. Олар шынжыр табанды арбалардан,

мұнаралардан , жылжымалы жұмыс алаңынан және айналмалы краннан тұратын өздігінен монтаждалатын қондырғыны білдіреді.

11.3.

Әртүрлі тас материалдары және кірпіш объектілерге түп қоймада немесе контейнерлерде пакетпен жеткізіледі. Қабырға материалдарын жеткізу үшін келесі түп қойма түрлері қолданылады: керамикалық кірпішке, керамикалық және қож- бетонды тастар үшін арналған өлшемі 520 х 1 030 мм діңгектері немесе ілмектері бар түп қойма; силикатты кірпіш үшін арналған өлшемі 600 х 1915 немесе 520 х 1 740 мм діңгектері бар ағаш- металлдан жасалған түп қойма. Өлшемі 520 х 1 030 мм түп қоймаға 200 кірпіш, ал силикатты кірпішке арналған түп қоймаға 450 кірпішке дейін қалайды.

Тасымалдау кезінде түп қоймадағы кірпішті айқыш және «шырша сияқты» байлаумен орналастырады. Бұл қосымша борттары және бекіткіштері жоқ қарапайым автокөліктерді қолдануға мүмкіндік береді, себебі 45° бұрышпен  пакет орталығына еңкейіп салынған кірпіш тасымалдау кезінде шашылып қалмайды. «Шырша сияқты» пакеттің кемшілігі кірпішті түп қоймаға төсеу кезінде, сол сияқты оны түп қоймадан қабырғаға беру кезінде еңбек шығындарының артуы болып табылады. Діңгектерде түп қоймалары бар пакеттерді ашалы ұстаумен көлік құралына тиеу, ал түп қоймалардағы пакеттерді ілмектермен Жұмыс орындарына діңгектердегі түп қоймасы бар пакеттерді тиеу және беру кезінде футляр ұстағышын, ал ілмектері бар түп қоймадағы пакеттер үшін футляр қармауын қолданады. Футляр қабырғаларының төменгі жағында шыбықтар болады, олар түп қоймалар ілмектерін футлярді пакетке кигізіп жатқанда іліп алады. Силикатты кірпіш пакеттерін арнайы жабдықталған машиналарда тасымалдайды. Кірпіш итарқаларын зауытта вагоншамен шешеді немесе қоймадан итарқаның төменгі қабатын қысып тұратын қысқыш қармауымен

кірпіш алады және автокөліктің кузовына бекітілген ағаштан немесе металлдан жасалған түп қоймасына бекітеді. Осылайша әрбір түп қоймада екіден орнатылған итарқаларды белдік ленталарын бекітетін ілмек құрылғысы бар қоршаулы белдіктермен (резеңкелі лентадан жасалған) байлайды. Онымен қоса, автокөлік кузовтарын түп қоймадағы сияқты өлшемі 590 х 1 920 мм пакеттерді алу үшін бойлық тік тігісі бойынша екі пакетке итарқасын қозғалту үшін арналған құрал-жабдықтармен жабдықтайды. Құрылыс алаңында кірпіш итарқасы алдымен қоршалған белдіктерден босатылады. Содан кейін жүкарба көмегімен итарқаларды табандары бойынша ажыратады және  өздігінен қармап алатын қармаумен кірпішті қоймаға немесе тас  қалаушының жұмыс орнына береді. Салынатын қабырғада кірпішті қалау орнына барынша жақын келесі ретті сақтай отырып: Сыртқы беті үшін кірпішті қабырғаның ішкі жартысына, ішкі беті үшін – қабырғаның сыртқы жартысына қалау керек. Онымен қоса, бетін қалау немесе шой таспен толтыру үшін арналған ұя кірпішпен толтырылмауы керек. Қалыңдығы екі және одан да көп кірпіш қабырғасы кезінде сыртқы нұқыма беттері үшін қабырғаның ішкі жағына, екі кірпішпен қабырға осіне тік, жартылай кірпіштегі бума арасындағы аралығымен немесе қабырға осіне 45° бұрышпен; бойлық сыртқы беттері үшін - екі кірпішпен қабырға осіне қосарлама, бір  кірпіштегі бума арасындағы аралығымен немесе қабырға осіне 45° бұрышпен орналастырылады. Қалыңдығы жарты кірпіш қабырғасы үшін нұқыма қыр қатары үшін кірпіштер екі кірпіш бумаларымен қаланады (бір бума қабырға осіне қосарлама басқа бумаға тығыз салынады), бойлық қатар үшін – тур солай, бірақ бір кірпіштегі бума арасындағы аралығымен қаланады. Қалыңдығы бір кірпіш қабырғасы үшін бойлық қатармен қалау үшін кірпіштер қабырғаның ортасында оның осіне қосарлама бір кірпіштегі бума арасындағы аралығымен орналасқан екі кірпіш бумаларымен қаланады; нұқыма қыр қатары үшін — қабырғаның ортасында оның осіне тік жартылай кірпіштегі бума арасындағы аралығымен қаланады. Қалыңдығы жарты кірпіш қабырғалар және қалқандар үшін кірпіштер бір-бірден (бірінен соң бірі) қабырға осіне қосарлама қаланады.

Қабырғада кірпіш қаланатын бетінің соңғы кірпішінен 50-60 см қашықтық орналасуы керек, яғни ерітіндіні жаю үшін орын қалу керек. Мұндай жағдайда қаланатын кірпіш тас  қалаушысына алаңда ерітіндіні тегістеуге кедергі келтірмейді және қалау барынша аз қозғалысты қажет етеді. Ғимарат алдындағы кірпіштерді зақымдары және сынықтары жоқ жағымен бұрып қалайды. Кірпіштен қалау кезінде оның көлемінің 23 % ерітінді алады. Ерітінді зауыттарында немесе араластырғыш қондырғысында дайындалатын ерітінділер құрылыс объектілеріне автотүсіргімен немесе авто ерітінді тасымалдағышымен жеткізіледі. Ерітіндіні жұмыс орнына беру кезінде тарату бункерлерін немесе қауға шелектерін қолданады. Ерітіндіге толған қауға шелегін кранмен жұмыс орнынан көтереді, ерітінді жәшігінің астына орналастырады және оған қажетті ерітінді мөлшерін түсіреді. Содан кейін қауға шелегін келесі ерітінді жәшігіне ауыстырады және осылайша бір қауға шелекпен бірнеше ерітінді жәшігін толтырып шығады.

Жұмыс орындарында тас қалаушылары сыйымдылығы 0,15-0,24 м

жәшіктерін қолданады, бұл 40.60 мин аралығында жұмсалатын цементтен жасалған тұтқыр затының құрылыс ерітіндісінің порциясына сәйкес келеді. Бір жәшіктен 3 -5 м жұмыс фронтында ертінді алу ыңғайлы болады.

Автотүсіргімен жеткізілген ерітіндіні қабылдау, сақтау және сыйымдылығы 2 м

мөлшерімен беру үшін қондырғыға тиеп түсіреді. Тасымалдау кезінде, сонымен қатар сақтау кезінде үлкен қашықтық болса, ерітіндіні қабаттауға болады, онда оны пайдаланбас бұрын осы қондырғыларда қайталап араластырады. Төмен температура кезінде ерітіндіні соларда жылытады.

1 2 т а р а у

Тас конструкцияларының беріктігі қабырғаларды, бағаналарды және ғимарат пен құрылыстың басқа элементтерін салу кезінде қабылданған қалау тігістерін байлау жүйесіне байланысты болады.

Байлау жүйесі

Бойлық тігістер қалау қабырға бойымен аса жұқа қабырғаларға жайылып кетпес үшін және қалаудағы жүктемеден келетін кернеу қабырғаның барлық ені бойынша тең таралу үшін байланады. Мысалы, қалыңдығы жарты кірпіш қабырғаны тек бойлық қатармен қалайтын болсақ, онда ол бір бірімен өзара байланыспаған қалыңдығы жарты кірпіш жеке үш қабырғадан тұратын болады, және сәйкесінше олардың арасындағы жүктеме әркелкі таралатын болады.

Көлденең тігістер жеке кірпіштер арасындағы көлденең байланыс, көрші қалау учаскелеріне жүктемені таратумен қамтамасыз ету және бірқалыпты емес жауын-шашын, температуралық ақаулар кезінде қабырғалардың монолиттігі үшін байлайды. Көлденең тігістерді байлау бойлық және нұқыма қыр қатарлармен, ал бойлық тігістерді - нұқыма қыр қатарлармен орындайды. Кірпіш қалауын орындау кезінде бір қатарлы (тізбекті), көп қатарлы және үш қатарды тігісті байлау жүйесі аса кеңінен таралған.

Бір қатарлы тігістерді байлау жүйесі

12.1 сур. Бір қатарлы байлау жүйесі бойынша екі ортадағы қабырғаны қалау: а

б

бойынша екі ортадағы қабырға бір біріне қатысты төрт кірпішке, ал бойылық тігісте – жарты кірпішке жылжытылады; төменгі қатардағы барлық тік тігістер жоғарыда жатқан кірпіштермен басылады. Тас қалауын бойлық бойынша орналасқан екі үш төрттен бір бөлігімен бастайды, сыртқы бетін нұқыма қыр қатарымен жалғастырады. Бұрыштарда пайда болған аралықтарды үш төрттен бір бөлігімен толтырады. Сыртқы бетінің екінші қатарын бойлық қатармен қалайды. Үш төрттен бір бөлігін аралық қатардағы көлденең тік тігістерді байлаумен қамтамасыз етеді. Екі ортадағы қабырғаларды нұқыма қыр қатарларымен қалаудан бастайды. Екінші қатарда (12.2 сур.) байлау  жартылай кірпіштермен - үш төрттен бір бөлігімен және төрттен бір бөлігімен қамтамасыз етіледі. Қабырғаларды тігінен қоршау – бұл тік жазықтық бойынша тас қалауының қиығы (12.3 сур.). Сыртқы беті нұқыма қыр қатарымен қаланады. Дөңбек бетін үш төрттен бір бөлігін қалаумен қамтамасыз етеді – оларды сындырылған жазықтықпен ішке қарай қалайды. Қабырғалардың жанасуын қалау реті келесідей. Бір қабырғаның сыртқы беті — нұқыма қыр қатарлы, екіншісі – бойлық қатарлы. Байлау үш төрттен бір бөлік қатарымен қамтамасыз  етіледі, онымен қоса олардың саны жанасатын қабырғаның қалыңдығымен анықталады (12.4 сур.).

Қабырғалардың қиылысы бір деңгейдегі кірпіштер әртүрлі орналасатындай қаланады (мысалы, егер бойлық қабырғасында сыртқы беті нұқыма қыр қатарлы болса, онда көлденең қабырғада – бойлық қатарлы болады). Қатарлар бір қабырғаны басқа  қабырғадан кейін өткізіп отырып, кезектесіп қаланып отырады  (12.5 сур.). Желдеткіш және түтіндік арналарын таспен қалау арқылы көтеру белгілі бір қиыншылықтарды білдіреді. Арналар қабырғаның арасына орналастырылады. Арналар қимасы 140 х 140 немесе 270 х 140 мм; оларды қабырғаның қалыңдығына байланысты қабырғаның бойымен немесе көлденең орналасуы мүмкін. Арналар арасындағы жармалар кірпіштің жартысынан кем емес қалыңдығымен қалайды, қалауды үш – төрттен бір бөлігі есебінен және кірпіштің жартысынан байлайды (12.6 сур.). Түтін арналары тек керамикалық кірпіштерден қаланады, ал желдеткіш арналарын сонымен қатар силикатты кірпішпен қалауға болады.

а

б

а

б

Тізбекті байлауды қабырғаларды қалау кезінде қолданады. Егер қабырғаның алдыңғы бетінің қабаты қаптағыш немесе басқа әрлеу кірпішінен қалайтын болса, онда тізбекті байлауды тек жобалық құжаттаманың сәйкесінше көрсетілім кезінде ғана пайдаланылады.

Көп қатарлы тігістерді байлау жүйесі

қалыңдығы 88 мм қалың кірпіштен жасалған қабырға үшін - бес қалау қатарына бір нұқыма қыр қатары. Көп қатарлы байлау жүйесінде біркелкі кірпіштен қалау кезінде бойлық тік тігістер әр бес бойлық қатар сайын нұқыма қыр қаталарымен басылады. Онымен қоса үшкір қырлары жеке қатарларда да, сонымен қатар бойлық кірпіштермен кезектесетін басқа қатарларда болуы мүмкін. Көлденең тік тігістер төрт бойлық қатарларда әр аралас қатардағы бойлық қатарлармен жарты кірпішке басылады, ал бес бойлық қатардағы тігістер – кірпіштің төрттен бір бөлігіне алты қатар үшкір қырларымен басылады.

Байлауды күшейту үшін кейде нұқыма қыр қатарларын үш бойлық қатарлары сайын қалайды. Қабырғаның тік бұрыштарын сыртқы нұқыма қыр бетіне екі үш төрттен бір бөлігін қалаудан бастайды; шой таспен толтыруда  пайда болған аралықтарды кірпіштің төрттен бір бөлігімен толтырады (12.7 сур). Егер бірінші екі қатар бір қатарлы жүйе сияқты қаланатын болса, онда келесі төрт қатар міндетті түрде жарты кірпішке байлауымен бойлық қатармен қаланады. Екі ортадағы қабырғалар келесідей қаланады: екі бірінші қатар бір қатарлы байлау жүйесі сияқты қаланады, келісі қатарлар – жарты кірпішке байлаумен бойлық қатармен қаланады (12.8 сур.). Қабырғаның тік қоршауы көп қатарлы байлау жүйесінің ережелері бойынша орындалады, қабырғаның дөңбек жағына байлау үшін үш төрттен

а — қабырғаның дөңбек жерін байлау; б — шой таспен толтыруды байлау (кірпіштің төрттен бір бөлігімен)

бір бөлігі, шой таспен толтыруды байлау үшін кірпіштің төрттен  бір пайдаланылады (12.9 сур.). Қабырғалардың жанасуы бірдей қатарлармен орындалады, нұқыма қыр сыртқы бетін бірінші екі қатарда кірпіштің төрттен бір бөлігімен ажыратады. Одан әрі кірпіш қалауын бойлық қатармен тігістерді байлау ережесін сақтаумен жүргізеді (12.10 сур.).

Оо

с:::н:::::

о

r:::::Jr:::::J

о§ -

r:::::Jr:::::Jr:::::JCJ        r:::::J        [::::Jc:Jc:Jr:::::J Во

DDDDDDDD        DDDDDDDD c:іc:іё::JOCJ        DDDDDDDDD

r:::::J ' о

3,   5  ,;атар        3,5   ,;ат ар

r:::::JCJDr:::::Jr:::::J o о

r:::::Jr:::::Jr:::::Jr:::::J r:::::Jr:::::Jr:::::Jr:::::Jr:::::J        c::Jr:::::Jr:::::Jr:::::Jr:::::J c:JCJCJCJ        c:Jc:JCJc:J r:::::Jr:::::JCJCJ        c:::JCJCJCJCJ

c:іo l

Dc:Jc:J

u D о о 4,6

,;атар 4,6

о

о

c:іC о Joc о

:іCJ

а б

а

б

Көп қатарлы байлау жүйесі бойынша қабырғалардың қиылысын байлау жүйесі келесідей орындалады: қабырғаның бірінші қатарындағы нұқыма қыр қатарлары бір бірінен төрттен бір бөлікпен ажыратылады, екінші қатар бір қатарлы байлау жүйесімен қаланады, келесі қатарлар тігістерді байлауды сақтаумен бойлық қатарлармен қаланады (12.11 сур.). Көп қатарлы байлау жүйесі бойынша желдеткіш және түтіндік арналарды келесідей орындайды: бірінші екі қатарды бір қатарлы байлау жүйесі бойынша қалайды, келесі қатарларда кірпіштерді бойлық қатармен тігісті байлау үшін жарты кірпішті қолдана отырып қалайды (12.12 сур.). Көп қатарлы байлау жүйесінің өндірісі кезінде қалауды тілудің ережесімен толығымен сақталмайды. Алайда қалаудың бес қатарлы биіктігіндегі бойлық тігістер байлауының болмауы оның беріктігін төмендетпейді. Онымен қоса жылу ағыны жолында орналасқан осы тігістердің көптеген жылулық кедергісінен қалаудың жылу техникалық көрсеткіштері жақсарады. Аса көп еңбекті қажет ететін операциялардың бірі сыртқы және ішкі бетін қалау болып табылады. Кірпішті конструкцияға қалау кезінде еңбек өнімділігі сыртқы беті мен шой таспен толтырудағы кірпіш санының қатынасына, яғни, қалауды байлау жүйесіне байланысты болады. Қабырғаның көп қатарлы байлау жүйесі кезінде, мысалы, қалыңдығы екі кірпіш қабырғада сыртқы бетіне бір қатарлы (тізбекті) байлау жүйесіне қарағанда 1,3 есе кірпіш аз салынады. Мұндай жүйе тас қалаушының жұмысын барынша жеңілдетеді, себебі түзік бау бойынша бойлық қатарларды қалау нұқыма қыр қатарларын қалауға қарағанда өнімдірек (байлау дәлдігі оңай қамтамасыз етіледі, аса еңбекті қажет ететін бойлық тігістер санын азайтады). Тізбекті байлау жүйесінде дөңбек қабырға үшін кірпіштің үш төрттен бір бөлігі көп қажет болады. Көп қатарлы байлау жүйесі қабырғаны, оның ішінде басқа кірпіш түрлерімен қапталған қабырғаны көтеру кезінде негізгі ретінде ұсынылады,

1 катар        1 катар

в о

о ===

о==

0§0

іgg!

вв!

§ о

Zкaтa

1 катар о§

о

ов

= Dов о в

катар

катар о Оо о

oo

oD == = =

00° = о =

о

о=

00о°        ооо о

, б

катар

, б

катар o о

о        о

oD Do o

= о

о ==

о = о = = = = =

а        6

а

б

Алайда көп қатарлы байлау жүйесін бағаналарды қалау үшін қолдануға болмайды, себебі тігістердің толық байланбауынан олар жеткілікті берік болмайды.

Үш қатарлы тігістерді байлау жүйесі (Л. И. Онищенко проф. ұсынылған) — бұл нұқыма қыр қатарларын бес бойлық қатар сайын емес, үш бойлық қатар сайын қалайтын жүйе. Көп қатарлы байлау жүйесі бойынша қалау тізбекті байлау жүйесі бойынша қалуға қарағанда еңбек аз қажет етеді. Үш қатарлы байлау  жүйесі бойынша бағаналарды және ені 1 м дейін екі ортадағы қабырғаларды қалауға болады. Бағаналар жартыларды қоса отырып толық кірпіштерден қаланады. Сыртқы тік тігістерінің биіктігі бойынша үш қалау қатарына сәйкестігіне рұқсат етіледі. Нұқыма қыр қатарын әр үш бойлық қатар сайын қалайды. Мұндай қалау үшін аз ғана жарты кірпіш қажет болады. Мысалы, қимасы 2 х 2 кірпіш бағаналарын қалау үшін байлауды тек бүтін кірпіштермен жасайды, ал қимасы 1,5 х  2,5 немесе 2 х 2,5 кірпіш

а

б

екі кірпіш қабырға қалыңдығы кезінде

c:::JDc:::J

c:::J DD

c:::J

!81!8

[8]

[8]

, б

c:::J l1J

c:::J а

DD c:::Jc:::Jc:::Jc:::Jc:::Jc:::Jc:::J

во о о о в

в о о в

, б

б

бағаналарын қалау үшін әр төрт қалау қатары сайын тек екі жартыдан қалайды. Алдында белгіленіп кеткендей, ені 1 м дейін екі ортадағы қабырғаны үш ені төрт кірпіштен көп қатарлы байлау жүйесі бойынша қалайды (көп қатарлы байлау жүйесімен де қалауға  рұқсат етіледі). Үш қатарлы байлау кезінде екі ортадағы қабырғада төрттен бір бөлігі пайда болуы үшін бірінші нұқыма қыр қатарына төрттен бір бөлігін қалайды, ал бойлық қатарға жартылай кірпіштерді қалайды. Осыған байланысты бағаналар және екі ортадағы қабырғалар әдетте басқа конструкцияға қарағанда аса көп жүктелген болады, оларды бос тігістерге қалауға рұқсат етілмейді. Сыртқы бетінен 10 мм дейін тереңдігіне тек тік тігістерге ғана жартылай толтыруға рұқсат етіледі. Екі ортадағы қабырға және ені 2,5 және одан аз кірпіш бағаналарын тек іріктелген бүтін кірпіштерден қалайды. Егер бағаналарға жұқа қабырғалар жанасатын болса, онда оларды бағанадан шығарылған кемермен немесе қаланатын болат түтікшесімен жалғайды.

1 3 т а р а у

Тас қалауын көтеру жұмыс операцияларынан тұрады, олар келесі ретпен орындалады: Байлау жүйесіне және еңбекті ұйымдастыру әдісіне байланысты сыртқы бетін қалау реті басқа да болуы мүмкін.

оның қабаттасуынан және пайда болған әртектілерден қайта араластырады, себебі құмның бөлшектері ерітіндінің жәшікте жату уақытында тұнып қалады. Ерітіндіні қалыңдығы бойынша тең қабатпен төсейді, себебі оған қалаудағы ерітіндінің тығыздығы және сығылуы тең болатыны байланысты болады. Екінші разрядты тас қалаушысы ерітіндіні қабырғаға күрекпен апарады және оны дұрыс формада және қажетті енімен жүйек бойынша қалайды. Ерітінді алаңын тас қалаушысы қалау барысында күрекшемен тегістейді.

Бойлық сыртқы қатары үшін жүйекті 80-100 мм енімен, нұқыма  қыр қатарлары үшін — 200-220 мм енімен жасайды. Қуыс орынмен қалау кезінде (тігістер қабырғаның сыртқы бетінен 10 мм тереңдігіне дейін толтырылмаған болады) ерітінді сыртқы бетінен 20-30 мм қалдырылып төселеді; тігістерді толық толтырумен қалау кезінде – қабырғаның сыртқы бетінен 10-15 мм қалдырылып төселеді. Ерітінді жүйегінің қалыңдығы орта есеппен 20-25 мм (бұл тігіс қалыңдығы 10-12 мм кірпішін төсеу кезінде қамтамасыз етіледі) құрайды. Кірпіш қалауының сапасы ерітіндінің алаңға дұрыс төсеу және тегістеуге ғана емес, сонымен қатар ерітіндінің өзінің қасиетіне де байланысты. Мәселен, созылымдылығы үлкен әктас немесе аралас цементті әк тас, цементті саз балшық ерітінділері оңай төселеді, қалау бойынша оңай тегістеледі және кірпішті қалау кезінде бірқалыпты тығыздалады. Цемент ерітінділерінің созылымдылығы аздау болады. Созылымдылығын арттыру үшін оларға ерітіндінің араластырғыш қондырғысына пластик қосындыларын қосады. Пластик қосындылары бар ерітінділер ақырын төселеді және көпіршікті негіздемеге төсегеннен кейін суды нашар сіңіреді. Бұл қалыпты мерзімдерде ерітіндідегі тұтқыр заттардың қаттылануын қамтамасыз етеді. Қабырғаны қалау кезінде көпіршікті бос денелі және бос денелі кірпішті пайдалану кірпіштің бос жеріне құю кезінде оның жоғалуының алдын алу үшін және қалаудың жылу техникалық қасиеттерінің нашарлауын болдырмау үшін 7-8 см артық жылжымайтын ерітіндіні пайдалануды талап етеді. Ыстық ауа райында құрғақ кірпішпен жұмыс істеу кезінде ерітіндінің жылжуын конустың 12-14 см тереңдеуіне дейін пластик қосындысын қосу арқылы көтеру керек. Кішкене қимасы бар жеке тұрған бағаналарды қалау кезінде ерітіндіні бағананың ортасына береді, содан кейін кірпішті қалау барысында барлық қатар бойынша күрекшемен тегістейді және төсейді. Қимасы үлкен бағаналарды қалау кезінде ерітіндіні қабырғаны көтеру кезіндегідей төсейді. Қабырғаны қалау кезінде ерітіндіні бойлық қатар астына күректің бүйір жағы арқылы төсейді, ал нұқыма қыр қатарларының астына оның алдыңғы шетімен төсейді; ерітіндінің жүйегін  күректің сырт жақ бетімен тегістейді. Шой таспен  толтыруды  қалау кезінде ерітіндіні сыртқы бетінің арасында пайда болған астауға күрекпен лақтырады және күректің сырт жақ бетімен тегістейді Өте көп түтіндік және желдеткіш арналары бар қабырғаларда арналар арасындағы ерітіндіні күрекшемен төсейді, онда қ

а

б

ырғаның тегіс бетінен немесе сыртқы бетінің ішкі жағынан

Қалау әдістері.

Кірпішті қалау әдістеріне және оларды әртүрлі ерітіндімен жұмыс жасау кезінде қолдану дағдысына тас қалаушысының еңбек өнімділігі және сәйкесінше оның табысы байланысты

болады.

Сыртқы бетінің кірпіш қалауының өндірісі үш әдіспен: қысып, сеуіп және ерітіндіні тегістеумен сеуіп, ал шой таспен толтыруда – жартылай сеуіп орындалады. Қалау әдісі ерітіндінің

б

Сурет. 13.1. Қасықты (a) қысып, көтеру (b)

қалаудың        сыртқы        бетінің        тазалығына        қойылатын        талаптарға байланысты таңдалады. Қысып қалау әдісі тігістердің толық толуы және тігістердің сөгілуі бар қатты ерітіндідегі (конустың 7-9 см тұнуы кезінде) кірпіштен жасалған қабырғаларға қаланады (13.1 сур.). Мұндай әдіс бойлық, сол сияқты нұқыма қыр сыртқы бетіне қалау үшін қолданылады. Ерітіндіні қабырғаның сыртқы бетінен 10-15 мм шығарумен төсейді. Тас қалаушысы күрекшенің сыртқы жағымен ерітіндіні тегістейді, осылайша оны салынған кірпіштен араластырып, және ерітінді алаңын үш бойлық немесе бас нұқыма қыр кірпіштері үшін салады. Қалауды келесі ретпен орындайды. Тас қалаушысы оң қолында күрекшені ұcтай отырып, онымен ерітіндің алаңын тегістейді, содан кейін күрекше қырымен ерітінді бөлігін қазып алып оны алдында салынған кірпіштің тік шегіне қысады, ал сол қолымен қалау орнына жаңа кірпішті салады. Содан кейін ол дайындалған алаңға кірпішті қойып, алдында салынған кірпішке оны сол қолымен жылжытады, күрекшенің төсеміне қысады. Оң қолын жоғары көтерумен ол күрекшені алады, ал сол қолымен жылжытатын кірпішпен қаланатын және алдында салынған кірпіштің тік шектері арасындағы ерітіндіні қысады. Қолмен қысу арқылы тас қалаушысы салынған кірпішті ертінді алаңына басады. Сыртқы тігістен сығылған артық ерітіндіні ол әрбір үш-бес кірпіштердің ұштарын қалағаннан кейін және екі кірпішті қалақпен қалағаннан кейін бір реттен күрекшемен алып тастайды Қиылған ерітіндіні тас қалаушысы ерітінді алаңына лақтырады. Мұндай әдісте қалау берік, ерітіндіге толған тігістермен, тығыз және таза болып шығады, бірақ бұл әдіс ең еңбекті қажет ететін әдіс болып табылады, себебі жұмыскер басқа әдіс түрлеріне қарағанда көп қозғалады.

Сеуіп қалау әдісі қабырғаның сыртқы беті бойынша ерітіндінің тігіске толық толмаған пластик ерітіндісіне (конустың 12-13 см тұнбасы кезінде), яғни қуыс тігіске қалауды жүргізеді (13.2 сур.). Сеуіп қалауда бойлық қатар келесідей қаланады. Кірпішті қолына алып және оны еңкейте отырып, тас қалаушысы алдында салынған кірпіштен 8-12 см қашықтықта нұқыма кірпіштің шетімен ерітінді бөлігін қазып алады, оны алдын ала алаңға төсеп қояды. Кірпішті алдында салынған кірпішке жылжыта отырып, тас қалаушысы ақырындап оның орналасуын тегістейді және алаңға қысады. Онымен қоса, алаңнан шешілген ерітінді бөлігі көлденең тік тігісті толтырады. Кірпішті сала отырып, тас қалаушысы оны

қолымен ерітінді алаңына басады.

13.2 сур. Сыртқы бетінің бойлық (а) және нұқыма қыр (б) қатары бойынша сеуіп қалау әдісі:

1 - 3

Нұқыма қыр қатарын қалау сол ретпен орындалады, бірақ көлденең тік тігісті тудыру үшін арналған ерітінді нұқыма емес, бойлық ұшымен ойып алынады. Осындай әдіспен, кірпішті сол, сол сияқты оң қолмен қалауға болады. Кірпішті сеуіп қалау кезінде ерітінді қабырғаның сыртқы тік бетінен 20-30 мм шығарып жүйекпен төсейді, яғни қалау кезінде ерітінді қалаудың сыртқы бетіне шықпайды. Кірпіштерді сеуіп қалау сыртқы бетіндегі қатарда сейсмикалық белсенді аймақтарда құрылысы кезінде рұқсат етілмейді.

Ерітіндіні тегістеумен себу әдісі қабырғаны көлденең және тік тігістерді толық толтырумен және тігістерді сөгумен көтеру кезінде қолданылады. Мұндай жағдайда ерітінді себу әдісімен қалау кезіндегі сияқты төсейді. Тігістен сығылған қабырға бетінен шығарылған артық ерітінді қысып қалау кезіндегі сияқты күрекшемен қиылады. Ерітінді тегістеусіз қалауға қарағанда аса қатты 10-12 см жылжитын болатын.

а

б

1 - 2

Ерітіндің аса тым созылмалылығына байланысты тас қалаушысы қалау тігістерінен шығу кезінде оны қиюға үлгермейді. Ерітіндіні тегістеумен себу әдісімен төсеу кезінде себу әдісі арқылы қалауға қарағанда көп уақыт пен еңбекті қажет етеді, бірақ қысып қалау әдісіне қарағанда азырақ кетеді.

Жартылай себу әдісімен шой таспен толтыруды қалайды (13.3 сур). Ол үшін алдымен ішкі және сыртқы бетінің арасына ерітіндіні төсейді және оны тегістейді. Содан кейін тас қалаушысы кірпішті шой таспен толтырады. Мұндай жағдайда ол екі қолмен жұмыс істейді, осылайша бір уақытта екі кірпішті қалап отырады. Шой таспен қалау үдерісіні өзі күрделі емес. Оны әдетте 2 разрядты тас қалаушысы орындайды. Қалау кезінде кірпішті алдында салынған кірпіштен 6-8 см қашықтықта етпетінен ұстайды, кірпішті ақырындап ерітінді алаңына түсіре отырып, қабырғасымен кішкене ерітіндіні ойып алып, кірпішті алдында салынған кірпішке т

ы

ғ

ыздап қояды және оны осы орынға қалайды.

Онымен қоса тік тігістер жартылай толмаған болып қалады.

Олар биіктігі бойынша келесі қатарды қалау үшін ерітіндіні төсеу үшін толтырылады, онымен қоса тас қалаушысы кірпіштер арасындағы көлденең тігістер толықтай толуын қадағалайды. Тік көлденең тігістердің жеткіліксіз толуы тек қалаудың беріктігін төмендетпей, сонымен қатар қабырғалардың жылу қорғанысы қасиетін төмендетеді. Шой таспен толтырудағы кірпіштер алаңға тығыздалып қысылады, олардың үстіңгі беті сыртқы бетімен бір деңгейде болу керек.

Тігістерді сөгу түрлері.

Сыртқы қалауға нақты сурет беру және тігістердегі ерітіндіні тығыздау мақсатында оларды сөгеді . Мұндай жағдайда қалауды ерітіндіні тегістеумен жасайды, ал тігістерге әртүрлі пішін береді (тереңдете жасалған тік бұрышты, сырт жаққа дөңесі бар немесе ішке қарай қайырылған, екі қималы үш бұрышты), осылайша әртүрлі кескінді жұмыс бөлігі бар сөгістерді қолданады. Ойыс сөгістермен тігістерге дөңес пішінін береді, ал дөңгелек қиық сөгістермен – ойыс пішінін береді. Тігістер ерітінді қатайғанға дейін сөгіледі, себебі мұндай жағдайда үдеріс аса еңбекті қажет етпейді, ал тігістер сапасы жақсы болады. Алдын ала қалау бетін ерітінді шашырандыларынан шүберекпен немесе шөткемен тазалайды, содан кейін алдымен тік, содан кейін көлденең тігістерді сөгеді.

1 4

Кірпіш қалауын сыртқы бетінен бастайды. Кез келген конструкцияны және оның элементтерін (қабырғаларды, бағаналарды, жиектерді, құлама жерлерді) таспен қалау, сонымен қатар конструкцияның тіреу бөлігінің астына кірпіштерді қалау қолданылатын байлау жүйесіне қарамастан нұқыма қыр қатарларымен бастайды және аяқтайды. Таспен қалап көтерген кезде мердігерлік, сатылай және аралас қалау әдістері қолданылады. Мердігерлік қалау әдісі еңбекті қажет етеді, бірақ орындалуы бойынша қарапайым болып табылады. Әрбір келесі қалауға сыртқы бетін қалағаннан кейін және алдыңғы қатарды шой таспен толтырғаннан кейін кіріседі. Мұндай әдіс бір қатарлы байлау жүйесінде басымырақ қолданады. Тас қалаушысының еңбегін жеңілдету үшін келесі әрекеттер реті ұсынылады: сыртқы бетіндегі нұқыма кірпіштерден кейін (14.1, а сур.) сыртқы бетінің екінші қатардағы бойлық кірпіштер қаланады 2, содан кейін — ішкі беттері

қаланады. Осындай ретті сақтай отырып, тас қалаушысы алдымен бір қатарды, содан кейін басқа қатарды қалауға қарағанда сыртқы бетінен ішкі бетіне сирек ауысып отырады.

) көп қатарлы байлау жүйесі кезінде пайдаланылады. Ол бірінші қатардағы нұқыма сыртқы беті, ал оның үстіне екінші қатардан алтыншы қатарға дейін бойлық сыртқы бетін қалаумен негізделеді. Содан кейін жетінші қатардағы І ішкі нұқыма сыртқы бетін және рет-ретімен ішкі сыртқы бетінің бес қатарын        (8,  10,  12,  14  және   16-й)   қалайды  және   шой  таспен т

о

л

тырады (9, 11, 13, 15 және 17-й). Мұндай реттік кезінде сатының максималды биіктігі – алты қатар.

а — бір қатарлы байлау жүйесі; б

в, г

көп қатарлы байлау жүйесі кезінде қаланады. Бірінші 7-10 қалау қатарларын ретімен   орындайды.   0,6.0,8   м   қалау   биіктігінде   8-10   қата

р

д

ан

бастап сатылай қалау әдісін қолдану

ұсынылады, себебі ретімен қалай әдісін жалғастыру әсіресе екі кірпіш және одан да көп кірпіш қабырға қалыңдығында өте күрделі болады. Мұндай жағдайда тас қалаушысы сыртқы бетінің үстіңгі жағын қалай отырып, қалаудың төменгі сатыларына сүйене алады, бұл оның еңбегін бірқатарлы байлау жүйесі кезіндегі тас қалаушының жағдайымен салыстырғанда барынша жеңілдетеді.

14.2.

Жұмыстың басында жарты кірпіштерді дайындап қою керек. Тік шектеулерді қалау тігістерін байлау үшін қабырғалардың жанасу және қиылысу жерлерін бағаналарды және екі ортадағы қабырғаларды қалау кезінде жарты кірпіштер қажет болады: төрттен бір бөлігі, жарты және үш төрттен бір бөлігі. Оларды тас қалаушысы алдын ала дайындайды. Төрттен бір бөлігі, жарты және үш төрттен бір бөлігі үшін шыңдаулы бұрыштары және басқа ақаулары бар кірпіштер қолданылады. Тәжірибелі тас қалаушысы жарты кірпіштердің өлшемін тура анықтау керек және оны дұрыс бөлу керек, себебі жарты кірпіштердің қате өлшемдері кезінде тігістерді байлау бұзылады, ерітінді шығыны артады, бұл өз кезегінде қалау беріктігін төмендетеді. Жарты кірпіштің ұзындығын дұрыс өлшеу үшін балға сабын кірпіш бөліктерінің ұзындығына сәйкес келетін шой таспен толтырады. Кірпіштің шабылған жерінің сызығын балға жүзімен белгілейді. Содан кейін балға соққысымен алдымен бір жағынан қалақ бойынша, содан кейін басқа жағынан қалақ бойынша кеседі және қатты соққымен белгіленген сызық бойынша шабады. Кірпішті шабу кезінде балға соққысы қалаққа тік бағытталуы керек, олай болмаған жағдайда шабу сызығы қате болуы мүмкін және қисық дөңесі бар жарты кірпіш шабылуы мүмкін. Егер кірпішті бойымен шабу керек болса, алдымен жеңіл соққымен оның төрт жазықтығы бойынша соғады, содан кейін кірпіш дөңесіндегі шабу сызығы бойынша қатты және қысқа соққымен қажетті бөлікке шабады. Кірпішті күрекшенің қабырғасымен де шабады. Қабырғаның қалауын аралық және бұрыштық қатарлағышын бекітуден бастайды. Оларды қабырғаның периметрі бойынша бекітеді және тіктеуіш және тегістікті өлшейтін аспап немесе нивелир бойынша  барлық  қатарлағыштағы әрбір қатарға  арналған к

е

с

Қатарлағыштарды қабырғалардың қиылуы және жанасу орындарында бұрышта, сонымен қатар бір бірінен 10-15 м қашықтықтағы қабырғалардың тікелей орналастырылады. Қатарлағыштарды бекітіп, тегістігін тексеріп біткен соң қума кемер ретінде шамшырақтар төселеді, оларды көтеретін учаскенің бұрыштарына және шектеріне орналастырады. Осыдан кейін қатарлағыштарға түзік бауларды тартады. Сыртқы беттерін қалау кезінде түзік бауларды әр қатар үшін қаланатын қатардың деңгейіне дейін тарта отырып, қалаудың тік жазықтығынан 3.4 мм шығара отырып орнатады. Шамшырақтарға түзік бауды түзік тоғындары көмегімен де бекітуге болады, оның үшкір ұшы қалау тігісіне салынады, ал үшкір емес ұшы шамшырақ кірпішіне тірелетін аса ұзын ұшына салынады, бауды тартып байлайды (14.2 сур.). Баудың бос бөлігін тоғынның тұтқасына байлайды. Тоғынды жаңа күйіне бұраумен түзік бауды келесі қатар үшін тартады. Түзік бау шамшырақтар арасында ілініп тұрмас үшін, баудың астына ағаштан жасалған шамшырақ сынасын  салады, оның қалыңдығы биіктігі бойынша қалау қатарына тең болады, ал оның үстіне кірпіш салады, оны баумен тартады. Шамшырақ сыналарын 4.5 м сайын қабырғаның тік жазықтығынан 3.4 мм шығып тұратындай қалайды. Түзік бауларды сонымен қатар қалау тігістеріне бекітілген шегелерге байлай отырып бекітуге болады.

а

б

в

Қатарлағыштар орнатылған, шамшырақтар салынған және түзік баулар тартылған кезде, қалау келесі ретпен орындалады: қабырғаға кірпіштерді қалайды, сыртқы бетінің астына ерітіндіні төсейді және оны қалайды. Келесі операциялар қабылданған қалау әдістеріне байланысты болады: Қалауды орындау кезінде келесі ережелерді сақтау керек. Қабырғалар және екі ортадағы қабырғаларды бірыңғай тігістерді байлау жүйесі – көп қатарды немесе бір қатарлы (тізбекті) байлау жүйесі бойынша орындайды. Бағаналарды, сонымен қатар тар екі ортадағы қабырғаларды (екі 1 м дейін) қалау үшін ғимараттың  ішіне немесе ашылатын әрлеумен үш қатарлы тігістерді байлау жүйесін қолданады. Қалауда нұқыма қыр қатарларын бүтін кірпіштерден қалайды. Қолданылатын тігістерді байлау жүйесіне қарамастан, нұқыма қыр қатарларын міндетті түрде көтерілетін конструкцияның төменгі (оң жақ) және үстіңгі (соңғы) қатарына, қабырғаларды және қалаудың шығып тұратын қатарындағы бағаналар жиегінің деңгейінде (белдіктерде, карниздерде және т.б.) қалайды. Көп        қатарлы        тігістерді        байлау   жүйесінде        нұқыма қыр қатарларын түп қоймалардың тірек бөліктерінің астына, жабынды тақтайлардың, балкондардың және басқа конструкцияның астына қаланады. Бір қатарлы тігістерді байлау жүйесінде жинақтама конструкциясының бойлық қалау қатарына тірелуіне рұқсат етіледі. Жарты кірпіштерді пайдалануға тек шой таспен толтырылған қатарларды қалау және аз жүктелген тас конструкциясын қалау кезінде рұқсат етіледі (терезе астындағы қабырға учаскесін және

т.б.).

Қабырғаны қалаудың көлденең тік және жазықтық тігістері, сонымен қатар тек қуыстарды қалау кезіндегі тігістерден басқа, бөгеттегі, екі ортада қабырғасындағы және бағаналардағы барлық тігістер (көлденең, тік және тік бойлық) ерітіндімен толтырылған болуы керек. Толтырылмаған кірпіштерді қалаудың ішкі жағына сынған жағымен, ал бүтін жағымен – сыртқы жағына қалайды. Қалыңдығы бойынша жарты кірпіштердің тақ саны, мысалы, бір жарым кірпіші бар тікелей қабырғаларды бір қатарлы (тізбекті) байлау кезінде бірінші қатардың бірінші сыртқы бетін нұқыма кірпіштермен, ал екіншісін бойлық кірпіштер қалайды. Қалыңдығы бойынша жарты кірпіштердің жұп саны, мысалы, екі кірпіші бар тікелей қабырғаларды қалау кезінде бірінші қатарды қабырғаның б

а

р

лық   ені   бойынша   нұқамаларды   қалаудан   бастайды,   екінші қатарда сыртқы кірпіштерді қалақпен қалайды, ал шой таспен толтыруды нұқымамен қалайды.

Қалыңдығы үлкен қабырғаларды қалау кезінде сыртқы қатарындағы нұқыма бетіндегі екінші қатарды бойлық  қатарлармен, ал олардың астындағы қатарды нұқыма қатарымен қалайды. Барлық қатарларда шой таспен толтыруды нұқымамен орындайды. Тік жазықтық бойынша қабырғаны тура қию бір қатарлы байлау жүйесінде қалау кезінде қабырғаның алдына үш төрттен бір бөлігімен қалай отырып алады. Жарты кірпішпен қабырғаны көтеру кезінде оның басына бір қатар сайын жарты бөліктерді қалайды. Бір кірпішке қабырғаның тік қоршауын қалау үшін бойлық қатардағы оның басына бойлық бағытта екі үш төрттен бір бөлікті, ал нұқыма қыр қатарларда әдетте бүтін кірпіштерді орналастырады. Жарты кірпішке қабырғаның тік қоршауы кезінде нұқыма қыр қатарында қабырғаның алдына бұрыштарда бойлық бағытта үш төрттен бір бөлігі, ал бойлық қатарда – қабырғаның бойлық

бағытындағы үш үштен-төрттен бір бөлігі орналасады.

Аса жауапты жұмыс – бұл қабырға бұрыштарын қалау болып табылады, оны білікті тас қалаушысы орындайды (10.2 тараушығын қараңыз.). Қабырға жанасуының әркелкі көтеруі кезінде оларды тік көп қатарлы немесе бір қатарлы кемер түрінде орындауға болады. Мұндай жағдайларда сыртқы қабырғалар диаметрі 8 мм болат түтікшелерімен қаланады, олар қатарына үш түтікше бойынша, бірақ қалау биіктігі бойынша 2 м сайын, сонымен қатар әр  жабындының деңгейінде орнатылады. Мұндай түтікшелерде жанасудың бұрышына 1 м кем емес ұзындығы болады және анкермен аяқталады. Сыртқы қабырғаларды қалауды жиірек қалыңдығы 65 мм керамикалық кірпіштен немесе қалыңдығы 138 мм кірпіштен (тастан), ал ішкі қабырғалардың қалауын қалыңдығы 88 мм қалың кірпіштерден орындайды. Онымен қоса ішкі қабырғалардың сыртқы қабырғаларға жанасуы қалыңдығы 88 мм әр кірпіш қатары сайын байлайды. Жұқа қабырғалар (жарты кірпіш немесе бір кірпіш) ғимараттың ішінде сыртқы қабырғадан кейін көтереді. Ол үшін сыртқы қабырғаға тереңдігі жарты кірпіш ойық жер орнатады және оған жұқа қабырғаны енгізеді. Жанасудың басқа да әдісі бар – бұл сыртқы қабырғаның тігістеріне қалау барысында арматура түтікшелерін қалау. Пилястрларды (қабырғаның шығып тұратын жерлерін) бір қатарды немесе көп қатарлы байлау жүйесі бойынша егер пилястра ені төрт немесе одан көп кірпішті құрайтын болса, ал пилястрдің  3,5 кірпішке дейін ені кезінде үш қатарды байлау жүйесі бойынша

қаланады.

Негізгі қабырғадан шығып тұрған жерді байлау үшін пилястр өлшеміне байланысты жарты немесе бүтін кірпіштерді пайдаланады.

осылайша,        қабырғалардың жанасуын (қиылысуын) байлау үшін ұсынылатын кірпіштерді қалау әдістері қолданылады. Қуыстары бар қабырғаларды бүтін учаскелердегі сияқты сол бір байлау жүйесін қолданумен қаланады. Онымен қоса қуыстар (жылыту аспаптары үшін) ішкі сыртқы бетін үзе отырып, туындайды, ал оларды қабырғамен байланыстыру үшін арналған қуыс бұрыштары нұқыма және жарты кірпіштермен қаланады. Түтіндік және желдеткіш арналарын тік етіп жасайды. Қашықтығы 1 м көп емес жазықтыққа 60° кем емес бұрышпен арналар бұрылыстарын жасауға рұқсат етіледі. Арна осіне тік өлшенетін айдау учаскесіндегі арна қимасы тік арна сияқты болады. Еңіс учаскелер белгілі бір бұрышқа тегістелген кірпіштерден қаланады, ал қалған учаскелер – бүтін кірпіштермен қаланады. Арналарды қалау кезінде ғимараттың ішкі қабырғасын қалау кезінде қолданылатын сол бір ерітінділер қолданылады. Аз қабатты ғимараттар құрылысы кезінде түтіндік құбырларды қалау үшін саз балшық ерітіндісі пайдаланылады. Ағаш конструкциясы (мауерлаттар, жабынды тақтайлары) түтіндік арналарға жақын орналасқан жерде (түтіндік құбырларға) жанбайтын материалдардан (асбесттен, кірпіштен) тұратын өңдеуді жасайды және арна қабырғасының қалыңдығын арттырады. Осындай өңдеуді конструкция түтіндік арнаның қасынан өтетін желдеткіш арнасына жақын жерлерде де жасайды. Ғимараттың ағаш конструкциясы және түтіндік арнасы арасындағы өңдеулер 38 см кем болмау керек, мұнда конструкциялар жанудан қорғалмаған, егер 25 см кем болмаса қорғалған болады. Арналары бар қабырғалардың оларды қабырғада алдын ала белгілеумен учаскелерді қалау үшін үлгілер – қабырғадағы арналар өлшеміне және орналасуына сәйкес келетін қиықтары  бар тақтайлар қолданылады. Осы үлгілермен қалау барысында арналарды орналастыру дұрыстығы тексеріледі. Арналарға қалау кезінде тақтайдан және басқа материалдардан жасалған бос денелі қораптар түріндегі инвентарлы буйкаларды енгізеді. Буйкалар қимасы арналар өлшеміне тең, ал биіктігі қалаудың 8-10 қатарына тең болады. Буйкаларды қолдану арналардың дұрыс пішінін қамтамасыз етеді және оларды ластанудан сақтайды, онымен қоса тігістер толық толатын болады. Буйкалардың әр 6-7 қалау қатары сайын орнын ауыстырады. Арналар қалауының тігістері ерітіндімен толған болуы керек.

қалау барысында оларды қырып тегістеумен буйкалардың орнын а

у

ы

стыру кезінде ысқылайды.

Арналар бетін сумен дымқылдата отырып, ерітінді қаспақтарын қырып тегістейді және бұдырларды жая отырып, тігістерді тегістейді, себебі оларға күйе тұнып қалуы мүмкін. Арналарды қалау аяқталған соң, олардың арасынан бауға байланған диаметрі 80-100 мм шарды өткізе отырып тексереді. Арнаға жіберілген бау ұзындығы бойынша оның ластану жерін анықтауға болады. Бірінші қабаттың қалың едендерін салу кезінде еден тақтайларын бір кірпіш қимасымен кірпіш бағаналарына қаланатын лаг бойынша төсейді. Бағаналар беріктігі ылғал болған кезде төмендейтін силикатты кірпіш және жасанды тастарды қолдануға тыйым салынады. Бағаналардың өздерін тығыз топыраққа немесе бетон іргетасына орнатады. Олар топырақтың деңгейінен екі қалау қатарына көтеріліп тұру керек. Қалаудың алдында бағаналарды орнату орындары белгіленеді, онымен қоса қабырғаның бойымен лагтар төселетін бағаналардың шеткі қатарларын оларға тығыздап орнатады, ал әр қатардың шеткі бағаналарын – жарты кірпіштей шығып тұратындай орнатады. Бағаналарды көтеру кезінде бір қатарлы тігістерді байлай жүйесі қолданылады. Бір тас қалаушысы жұмыс орнын дайындайды, кірпішті төсейді және ерітіндіні беріп тұрады, ал басқасы қалауды орындап тұрады. Бағаналардың үстіне сәйкесінше берілген белгі орналасуы керек. Қалауды тексеру екі метрлі тақтаймен және тегістікті өлшейтін аспаппен жүзеге асырылады, олар бағаналарға барлық бағытта төселеді.

14.3.

Болат арматурасымен күшейтілген кірпіштер арасындағы тігістердегі ерітіндіге төселетін қалау арматуралық кірпіш конструкциясын білдіреді. Басу күшінің әрекетінен тігістегі арматура басылады және үйкеліс күшінің және ерітіндісіне жабысу күштерінің арқасында ол қалаумен бір бүтіндей жұмыс істейді. Бойлық және көлденең арматура қолданылады (14.3 сур.). Көлденең арматураны торлармен немесе жеке түтікшелермен орындайды. Түтікшелер қалауды басу кезінде пайда болатын көлденең тартпа күшін қабылдайды, майысу және созылу кезінде кірпіштің бұзылуына кедергі келтіреді және осылайша қысылған элементтің салмақ түсетін қабілетін арттырады. Екі ортадағы қабырғалар, қабырғалар және бағаналар тік бұрышты немесе иір тәріздес пішіндегі көлденең торлы арматурамен  жабдықтайды.  Көлденең  арматура  үшін  түтікше

л

е

рді

қалау диаметрі 2,5 мм кем емес және 8 мм артық емес болу керек.

а

Онымен қоса, тік бұрышты тордағы арматура диаметрі 5 мм кем болмау керек, ал иір тәріздес торларда —8 мм артық болмау керек. Диаметрлері үлкен арматураны қолдану көлденең тігістер қалыңдығының артуына және қалау беріктігінің төмендеуіне алып келеді. Тозудан сақтау үшін арналған арматура торлары үстіңгі және төменгі дағынан қалыңдығы 2 мм кем емес ерітінді қабатымен қорғалады. Осыған байланысты диаметрі 5 мм түтікшеден тұратын тік бұрышты торда орналасқан тігістің жалпы қалыңдығы 14  мм кем болмау керек. Тор түтікшелерін өзара тоқыма сыммен дәнекерлейді және байланыстырады. Торлардағы түтікшелер арасындағы қашықтық 30 мм кем болмау керек және 120 мм артық болмау керек. Торлардың түтікше ұштары бағанның немесе екі ортадағы қабырғаның ішкі

Осы ұштары бойынша қалаудағы арматураның болуы тексеріледі.

Тік бұрышты арматура торларын кемінде қалаудың бес қатары сайын, ал қалың кірпіш кезінде төрт қатар сайын қалайды, иір тәріздес торларды екі аралас қатарларға жұп жұбымен қалайды, мұнда олардағы түтікшелер бағыты өзара тік болады. Иір тәріздес торлардың арасындағы қашықтық ретінде бір бағыттағы тор арасындағы қашықтықты қабылдайды. Қалаудың тік және көлденең арматурасын бүгілетін және орталықтан тыс қысылған конструкцияларда (жұқа қабырғаларда, бағаналарда және қалқандарда), сонымен қатар сейсмикалық әсерлерге тез ұшырайтын конструкцияларда олардың беріктігін арттыру үшін тартпа күштерін қабылдау үшін қолданады. Құрылыс жобаларында түтікшелер қимасы және оның орналасуы көрсетіледі.

Қабырға материалдарын үнемдеу мақсатында жеңіл тас материалдарын (керамикалық және жеңіл бетонды бос денелі тастарды, бос денелі және бос денелі тиімді кірпіштерді, көпіршік силикатты тастарды) қалаумен қатар тастардың бөлігін жеңіл бетондармен, сепкіштермен немесе ауа қабаттарымен алмастыратын жеңілдетілген қалаулар қолданылады. Сонымен қатар перлит немесе басқа көпіршік құмында дайындалған жылы ерітіндідегі қалаулар қолданылады. Мұндай ерітінділерді  пайдалану қабырға қалыңдығын олардың жоғары жыл төзімділігі арқасында азайтуға мүмкіндік береді. Көлденең диафрагмалары бар жеңілдетілген конструкциялы кірпіш қабырғалары, сонымен қатар құдық қалаулары бар қабырғалар кеңінен таралған. Сирек жағдайларда жеңілдетілген кірпіш қалауларының басқа түрлері, мысалы кеңейтілген тігістері бар жылу оқшаулағыш тақтайшалармен қаптауы бар қалаулар пайдаланылады. Жеңілдетілген конструкцияны таспен қалауды алдыңғы дағынан тігістерді сөгумен орындайды. Сыртқы қабырғалардың терезе астындағы учаскелерде, іргесінің қиығындағы учаскеде оларды ылғалдан қорғау үшін үстіңгі екі қатар тұтастай кірпішпен қаланады.

Жеңілдетілген кірпіш – бетонды қалау қалыңдығы жарты к

ір

п

Қабырғаларды бетонға жарты кірпішпен кіретін және бір, үш немесе бес бойлық қалау қатары сайын орналасқан нұқыма қатарларымен байланыстырады. Нұқыма қатарларды (диафрагмаларды) бір жазықтықта және шахмат ретімен қабырғаның қабылданған қалыңдығына байланысты екпінмен орналасады, бұл қалыңдық 380 бастап 680 мм дейін құрауы мүмкін. Тұтастай нұқыма қатарларының орнынан бойлық қабырғалар арасындағы байланысты бойлық қабырғаларды нұқымамен қаланатын биіктігі бойынша кем дегенде екі қатар сайын, бойлық қабырғаларының ұзындығы бойынша бойлық қатарлармен салынған жеке кірпіштермен жүзеге асыруға рұқсат етіледі. Кірпіш бетонды қалауды төрт қабатқа дейінгі биік ғимараттар құрылысы кезінде қолданылады. Қабырғаны биіктігі қалаудың нұқыма қатарында бойлық байлаумен анықталатын белдіктермен көтеріледі. Бір жазықтықта орналасқан нұқыма қатарларымен байланатын қабырғада қалауды нұқыма қатарынан бастайды. Оны қалап біткен соң, қабырғаның сыртқы бетін екі бойлық қатар биіктігіне және соның артынан қабырғаның ішкі бетін сол биіктікке қалайды. Содан соң қабырғалар арасындағы аралықты жеңіл бетонмен толтырады және нұқыма қатарына дейін қабырғаны қайта қалайды. Одан арғы үдеріс сол ретпен жүзеге асырылады. Егер нұқыма қыр қатарларды екпінмен орналастыратын болса, онда алдымен сыртқы нұқыма және ішкі бойлық беттерін, содан кейін екі сыртқы және екі ішкі бойлық қатарларын қалайды, содан кейін салынған бетон қатарлары арасындағы кеңістікті толтырады. Бетон қалауын аяқтап біткен соң, осы белдікке қайтадан үш қатар қалау салады, онымен қосы бірінші сыртқы бойлық бетін, содан кейін ішкі, мұнда бірінші нұқыма қатарды салады, содан кейін екі бойлық қатарын қалайды. Одан әрі қалау үдерісі қайталанады. Жеңілдетілген құдық қалауы (14.4 сур.) қалыңдықтары жарты кірпіш екі бойлық қабырғасынан тұрады, олар бір бірінен 140-340 мм қашықтықта орналасқан және өзара жарты кірпіш қалыңдығына бойлық қабырғалармен ұзындығы бойынша 650-1200 мм  жалғанған. Бойлық қабырғалар қалауын бойлық қабырғалармен биіктігі бойынша бір қатар сайын байлайды. Бойлық және көлденең қабырғалар арасында пайда болған құдықтарды жеңіл бетонмен, сепкіш минералды жылу оқшаулағыш материалдармен (жеңіл жынысты құммен, керамзитпен, қожбен, қиыршық таспен) және жеңіл бетонды тас және тақтай түріндегі төсемемен толтырады. Жарты кірпіштен аз емес қабырға қалыңдығында көлденең

ер

Жылуды оқшаулағыш сепкіш тұнып қалмас үшін, оны қалыңдығы 100-150 мм қабатпен төсейді, қабаттық тегістеумен тығыздайды және ерітіндімен биіктігі бойынша әр 300-500 мм сайын құйып отырады. Тұнбаға қарсы ерітінді диафрагмалары қажет болған жағдайда сымнан жасалған шыбықпен жабдықталады. Қалау контурының қаттылығы арқасында жылу оқшаулағыш сепкішті қабырғаны көтеріп біткен соң бірден бес қатар биіктігіне, яғни тұнбаға қарсы ерітінді диафрагмаларын орнататын қабатта орындалады. Жылу оқшаулағыш тақтайлармен қапталатын кірпіш қалауы 1, 1,5 және 2 кірпіш қалыңдығы болады. Қабырғаның ішкі жағынан көпіршік силикатты және басқа тақтайша жылу оқшаулағыш материалдарымен, яғни қалауға тығыз орнатылатын немесе одан 30 мм шығып орнатылатын материалдармен жылытады, осылайша қалау мен тақтай арасында ауа қабатын құрайды.

Плиталық жылытқыштың кірпіш қабырғасына бекіту әдістері тақтай материалдары мен оның өлшемдеріне байланысты. Кірпіштен немесе жеңіл бетоннан жасалған қабырғаны көтеру кезінде кеңейтілген тігістері бар қалауды қолданады. Кеңейтілген тігіс қабырғаның сыртқы бетіне жақын орналасады. Оның өлшемдері қабырғаның жалпы қалыңдығы сияқты жобамен анықталады. Кеңейтілген тігісті бейорганикалық жылу оқшаулағыш материалдармен немесе ерітіндімен (егер қалауды көпіршік толтырғыштармен алдын ала дайындалған ерітіндіден көтеретін болса) толтырылады.

Бөгет деп, қабырғаның терезелік немесе есікке арналған  ойығын жабатын бөлігін атайды. Жабудан түсетін жүктеме қабырғадағы тікелей ойықтың үстіне берілетін жағдайда, салмақ түсіретін жиналмалы темір бетонды бөгеттерді қолданады. Егер мұндай жүктеме болмаса, онда ені 2 м кем ойықтарды жабу үшін төменгі қатардағы кірпіштерді ұстап тұруға арналған арматуралық негіздері бар жоғары беріктіктегі қоспада қаланған темір бетонды салмақ түсіретін немесе қатардағы кірпіш бөгеттерді пайдаланады. Кейде қатардағы бөгеттердің орнына, бір уақытта қасбеттің сәулеттік бөлшегі ретінде қызмет ететін сыналы бөгеттерді жасайды. Ені 3,5-4,0 м дейін болатын аралықтарда осы мақсатта аркалы бөгеттерді енгізеді. Ғимараттардағы жабын қалаулары үшін де доғалы типтегі қалауды пайдаланады (мұндай жабындар күмбезді деп аталады). Бөгеттерді қалау кезінде барлық көлденең және тік жапсарларды міндетті түрде қоспамен толтырады, себебі мұндай қалау қысу үшін ғана емес, иіу үшін де қажет. Тік жапсарларды ерітінділерді қоспамен толық толтырмау жүктемелердің әсерінен алдымен жеке кірпіштердің жылжуына, кейін қалаудың бұзылуына алып келеді. Қатардағы бөгеттерді қатарлардың көлденең ретін және қарапайым қалауды матаудың ережелерін сақтай отырып, сұрыпталған тұтас кірпіштен жасалады. Қатардағы бөгеттердің биіктігі қалаудың 4,6 қатарын құрайды, ал ұзындығы ойық енінен 50 см үлкен. Бөгеттерді қалау үшін 25 кем емес таңбалы қоспаны қолданады.

Бөгеттердегі кірпіштің төменгі қатарының үстіне қалыңдығы 2,3 см қоспа қабатында диаметрі 6 мм кем емес дөңгелек болаттан

жасалған арматураның үш негізін салады.

Арматура құрылыста туындаған тартылыс күшін өзіне қабылдайды. Дөңгелек негіздердің бастарын ойықтың шетінен 25 см өткізіп, кірпішті айналдыра майыстырады. Кезеңдік профиль негіздерінің басын анкерлеу талап етілмейді. Қатардағы бөгеттерді дайындау үшін қалыңдығы 40-50 мм тақтайлардан жасалған уақытша ағаш қалыптарды  қолданады. Ағаш қалыптар бойынша қоспаны салып, оған арматуралық негіздерді орналастырады. Ағаш қалыптардың бастарын құрылыстан шығарылған кірпіштерге бекітеді. Ағаш қалыптарды алғаннан кейін оларды шауып тастайды. Жақ тәрізді және сыналы бөгеттерді керамикалық кірпіштен сына тәріздес жапсарларды жасау жолымен салынады, олардың қалыңдығы бөгеттердің төменгі жағынан 5 мм кем емес, ал жоғары жағынан – 25 мм астам болады. Қалауды доға қалыптармен бекітілетін ағаш қалыптар бойынша көлденең қатарда жүргізіледі (14.5 сурет). Бөгеттердің құрылысын бастағанға дейін, оның жонылған кірпіштен жасалған тірек бөлігін (табанын) сала отырып, деңгейіне дейін тұрғызады (тірек жазықтығының бағытын, яғни, оның тік деңгейден ауытқу бұрышын анықтау үшін шаблонды пайдаланады). Құрылыс қатарын ағаш қалыпта, саны тақ болатындай есеппен, жапсардың қалыңдығын есепке ала отырып белгілейді. Құрылыс қатары бұл жағдайда тігінен емес, көлденеңінен саналады. Кірпіштің ортадағы тақ қатары қорған деп аталады. Ол бөгеттің ортасында тік қалыпта тұрады. Сыналы және жақ тәрізді бөгеттердің кірпіштік құрылысын екі жағынан тең деңгейде табаннан қорғанға дейін, қорғанда орталық тақ кірпішпен түйісетіндей етіп қалайды. Шнурдың көмегімен жапсарлар бағытының дұрыстығын тексереді;

14.5. сурет. Бөгеттердің құрылысы: а

б

оны тірек бөліктерінің (табандардың) жанасатын тізбектерінің қиылысында орналастырады. 2 м асатын аралық кезінде сыналы бөгеттерді салуға рұқсат етілмейді.

Аркалы бөгеттер, сонымен қатар, аркалар мен күмбездерді сыналы бөгеттерге ұқсас кезекте салады. Қатарлар арасындағы жапсарлар арканың төменгі беті мен қалаудың сыртқы бетін құрайтын қисық тізбекке перпендикуляр болуы қажет. Құрылыс жапсарларына жоғары жағын кеңейту және төменгі жағын тарылту арқылы сыналы формасын береді. Құрылыс қатарларын және оларды бөліп тұратын ұяларды осылай орналастыру құрылыс кесінділерінің бірінші ережесіне сәйкес келеді, себебі аркалар мен күмбездерде жүктемеден түсетін күш қисық аркаға қатысты әрекет етіп, өз бағытын өзгертеді. Қатарлардың ұясы қысымның бағытына перпендикуляр болып табылады (14.6 сурет). Аркалы бөгеттерді салу сыналы бөгеттерді салу кезегіне ұқсас сәйкес формада, ағаш қалып бойынша жүргізіледі. Арканың ортасында шнурды бекітіп, сол арқылы радиальды жапсарлардың бағыты мен әр қатардың дұрыс салынуын тексереді. Бір басы арка қисығына сәйкес келетін шнур және бұрыштық шаблон арқылы қалаудың әр қатарының қалыбын анықтап, тексереді. Күмбездер мен аркаларды салуға арналған ағаш қалып оны шешу кезінде тең деңгейде түсуін қамтамасыз ететіндей болуы қажет. Осы мақсатта доға қалыптардың үстіне сыналарды қояды, оларды жайлап әлсірегенде, ағаш қалып төмен түседі. Жаз мезгіліндегі қоршаған ортаның температурасы мен қоспа таңбасына байланысты аркалы және сыналы бөгеттердің ұстап тұру уақыты

ағаш қалыпта 5 тен 20 тәулікке дейін, ал қатардағы бөгеттерде 5  тен 24 тәулікке дейін шыдайды.

Кірпіш құдықтарды жерасты коммуникацияларын төсеу кезінде салады. Құдықтарды тағайындамасына және мөлшеріне байланысты бір кірпіштен кем емес қалыңдықтағы қабырғамен дөңгелеу немесе тік бұрышты етіп қалайды. Құдықтарды қалау кезінде керамикалық кірпіш және цементті-әкті немесе цементті қоспа пайдаланылады. Тегістелген топырақ бойынша құдықты қалар алдында қалыңдығы 10-15 см бетон негіздеме салады. Бетон қоспаны салғаннан және ол қатқаннан кейін, негізде құдықтың белгілерін жасайды: Нұқыма қыр қатарында дөңгелеу құдықтарды салады. Кірпіштерді нұқыма қыр шеттері белгіленген диаметрдегі құдықтың ішкі бетін құрайтындай етіп орналастырады. Қалаудың жапсарын аралас қатардағы кірпіштің төрттен бір бірін қозғалту есебінен жасайды. Қалаудың ішкі бетіндегі тік жапсарларға тұтасымен қоспа құйылған болуы қажет. Қалаудың сыртқы бетіндегі біраз кеңейтілген жапсарларды да қоспамен толтыру қажет, әсіресе, бұл ылғалды топырақта құдықтарды қалау кезінде маңызды. Құдық диаметрі шағын болған кезде бұл жапсарларды қоспамен толтырады, ал диаметрі үлкен құдықтарда қоспаны үнемдеу мақсатында жапсарларға қиыршық тастарды тастайды. Дөңгелек құдықтардың төменгі жағында жұмыс камерасы болады, олардың диаметрі жоғары бөлігінің диаметріне қарағанда айтарлықтай үлкен. Жұмыс камерасынан аузына өтуді біртіндеп түсіру жолымен жүзеге асырады, оның көлемі қалаудың әр қатарында 1,5 тен 3,0 см дейінгі шаманы құрайды.  Қалауды тарылту үш жағынан, бір жағын құдықтың бар биіктігі үшін тік етіп қалдыру арқылы жүргізіледі. Осы жақта қозғалыс қысқыштарын орнатады, олар саты түрінде шахматтық ретпен биіктігі бойынша әр 5,6 қатар сайын кірпіш қабырғадағы құрылыс қадамын қысып отырады. Құдықтарды салуды, ережеге сәйкес, екі адамнан тұратын топ жүзеге асырады; бұл кезде 4-5 разрядты тас қалаушы құдықтың

оған қажетті материалдарды берумен айналысады. Топ құрамы 3-4 адамға дейін артуы мүмкін (құдық мөлшері мен тереңдігіне байланысты).

14.6.

Ғимаратты тең деңгейде отырмауының алдын алу үшін, ұзындығы бойынша шөгінді жапсарлармен бөледі. Тік шөгінді жапсарлармен ғимараттың бір бөлігін келесі бөлігінен ені мен биіктігі бойынша бұғаттардан іргетас табанына дейін бөледі. Олардың орналасуын жобалық құжаттамада көрсетеді (14.7 сурет). Қабырғаларда шөгінді жапсарларды тығын түрінде, ережеге сәйкес, екі қабат қара қағазды салу арқылы, ал іргетастарда – тығынсыз жасайды. Іргетастың жоғары жағында қабырға тығынының үстінен бос кеңістік – бір-екі кірпіш сыятындай саңылау қалдырады, бұл шөгу кезінде тығынның іргетас құрылысына тимеуін қамтамасыз етеді, керісінше жағдайда, құрылыс осы жерден сынуы мүмкін. Іргетастар мен қабырғаларда шөгінді жапсарларды қарамай талшықтарымен біріктіреді.

а

б

в

Шөгінді жапсарлар арқылы жертөлеге жер бетіндегі және топырақты сулардың өтіп кетпеуінен сақтану үшін, іргетастың сыртқы жағынан балшықты қорған қалайды немесе жобалық құжаттамамен қарастырылған басқа шараларды жүзеге асырады. Температуралық деформация салдарынан пайда болатын жарықшақтардан қабырғаларды қорғау үшін, температуралық жапсарлар салынады. Бұл деформациялардың көлемі туралы келесі мәліметтер бойынша талқылауға болады: жазда 20 °С та 20 м ұзындыққа ие тас ғимараттар қыстың күні -20 °С температурада 10 мм қысқарады. Температуралық жапсарларды тығын түрінде жасайды, алайда шөгінді жапсарлардан ерекшелігін, оларды ғимараттардың биіктігі шегінде ғана орналастырады.Шөгінді және температуралық жапсарлардың қалыңдығын қабырғаға салу кезінде 10-20 мм тағайындайды, шағындарын – сыртқы ауа температурасы 10 °С және одан жоғары болғанда салады.

1 5

ПІШІНІ ДҰРЫС ЖАСАНДЫ ЖӘНЕ ТАБИҒИ ТАСТАРДАН ТАС ҚАЛАУ ӨНДІРІСІ

15.1.

Қабырғаларды жеті немесе одан көп бос тесігі бар, мөлшері 250 х 120 х 138 мм бос денелі керамикалық тастардан қалау кезінде кермикалық кірпіштен қабырға қалау кезіндегі матау ережелері сақталады. Қабырғаларды көлемі 288 х 138 х 138 и 250 х 250 х 138 мм болатын бос денелі модульді тастар мен ірі тастардан қалау кезінде матауды тізбекті сызба бойынша атқарады. Тастардың биіктігі (138 мм) шой таспен толтыруды қарапайым тәртіпте жүргізуге мүмкіндік береді, сондықтан керамикалық тастардан жасалған орындарды әдеттегіден басқа тәртіпте салады. Сыртқы қалаудан кейін шой таспен толтыру қатарын салады, содан кейін ішкі қалау жүргізіледі. Әр қатарды қалау (сыртқы, содан  кейін шой таспен толтыру және ішкі қалау) ерекше әдіспен жасалады, оның кезінде көлденең жапсарларды қоспамен толық толтырып (15.1 сурет) қалаудың жылу қорғау қасиеттері мен беріктігі жоғарылайды. Нұқымалық сыртқы қалау келесі реттілікте жүзеге асырылады. 2 разрядты тас қалаушы бір-бірінен 5-6 си арақашықтықта ұяларға орналастыра отырып, тастардың ішкі шетінен қабырға кесіндісін нұқу арқылы жасайды. Тастарды ұстау оңай болуы үшін, оларды құлама етіп жасайды. Сыртқы қалауға салынған соңғы тас пен салынған бірінші тастың арасындағы қашықтық 35-40 см кем болмауы керек. Осыдан кейін 2 разрядты тас қалаушы қабырғада сыртқы қалаудың үстінен, шетінен 1,5-2,0 см қалдырып, 70-80 см ұзындықта қоспаны құйып шығады.

Нұқымалық ішкі қалауды келесі жолмен жүзеге асырады.

Тастарды бір біріне шағын құламалы қабырғаның ішкі жағында нұқу арқылы қалайды.

Бұдан кейін қабырғада ішкі қалаудың үстінен бір қабат қоспа жібереді және дәл осындай қабатты – қаланған тастарға салады. 4-5 разрядты тас қалаушы қаланған орын мен дайындалған тастардағы қоспаны күректің көмегімен тегістейді. Ол қос қолымен тастың бүйір жағынан алады, оны көтеріп, салатын орынға оның қоспалы шеті тік қалыпта тұратындай етіп біртіндеп бұрып әкеледі. Егер соңғы бұрылыс тасты ұяшыққа салу сәтінде жасалса, қоспа жылжымайтын болады. Тасты орнына қойған кезде тас қалаушы сол жақ қолын нұқыма жиек бойынша жоғары қозғалтады, бұл оның сыртқы және ішкі қалау тастарының арасында саусақтарының қысылып қалуынан сақтайды; осыдан кейін ол салынған тасты қатты ұстап тұрып, қолмен қысу арқылы орнына салады. Осы амалдар арқылы сыртқы нұқыма қалауды жүзеге асыруға болады. Алайда жұмыстың сипатталған амалдары 1,5 кірпіштен асатын қабырға енінде қолайсыз болып табылады. 2 разрядты тас қалаушы бойлық сыртқы қалауды бос жағын жоғары қарата отырып, қабырғаның ішкі жартысына орналастырады. Бұл жағдайда қаланған кезде соңғы салынған тас пен бірінші салынған тастың арасындағы қашықтық 35-40 см құрауы қажет. 4-5 разрядты тас қалаушы екі-үш тасты қалауға арналған ұяшық бойынша қоспаны тегістеп, сол жақ қолымен тастың екі бүйір жағынан ұстайды және оны салатын орынға алып келеді, күрекпен қоспаны алып, тастың нұқыма қырына лақтырады. Содан кейін ол тасты ұяшыққа түсіріп, алдында салынған тасқа тығыз қысып, қолмен орналастырады. Екі-үш тасты қалағаннан кейін тас қалаушы жапсардан шығып тұрған қоспаны күрекпен алып, оны қалауға лақтырады. Ішкі бойлық қалауды шой таспен толтырғаннан  кейін жүзеге асырады. Алдын ала тастарды қабырғаның ортасына орналастырып, қоспаны 80-100 мм ені бар қатарға, қабырғадан 1,5- 2,0 см қалдырып салады, ал қалауды сыртқы қалау қырларына  ұқсас жүзеге асырады. Шой таспен толтыруды сыртқы қалаудан кейін орындайды. Шой тастарды қалау кезінде 2 разрядты тас қалаушы қабырғаның ішкі жиегін құрғақ етіп қалайды. Бұдан кейін сыртқы қалау мен қаланған тастар арасында ұяшық қалу үшін бір қатар қоспа салады. Қатарды салынған тастардың жағына қаратып, қалыңдата жасайды.

Қоспаның келесі қатарын тас қалаушы қаланған тастарға салады. Жетекші тас қалаушы қоспаны ұяшық бойынша тегістеп, тастарды ішкі нұқыма әдісімен қалау сынды жүзеге асырады. Бос денелі керамикалық тастардан тұратын  қабырғаны қалау кезінде қолғалғыштығы 7-8 см конус жүктемесіне сәйкес келетін қоспаны пайдаланады. Біршама сұйық қоспа тастардағы бос орындарды толтырады, бұл қалаудың жылу техникалық қасиеттерінің төмендеуіне алып келеді. Бос денелі керамикалық тастардан қаланған көлденең жапсарлардың қалыңдығы кірпіштен қалау кезіндегідей (қабаттың биіктігі шегінде – орта есеппен 12 мм), ал тік жапсарлардың қалыңдығы – 10 мм болуы қажет. Жеке көлденең жапсарлардың қалыңдығы 15 мм аспауы және 10 мм кем болмауы қажет, ал тік жапсарлар – 15 мм аспауы және 8 мм кем болмауы тиісті.

15.2.

Қабырғаның бетон тастарын ауыр немесе жеңіл бетоннын тұтас және бос денелі етіп дайындайды. Оларды негізгі және қосымша деп бөліп қарастырады. Негізгі тастардың

және

қалыңдығына сәйкес келетін қосымша тастарды ойықтардың төрттен бір бөлігін қалау мен жасау үшін қолданады. Мұндай мөлшердегі  тастардан 90, 190, 240, 290, 390 мм және одан астам қалыңдықтағы қабырғалар қаланады. Ғимараттардың жерүсті бөлігін қалауда қолданылатын тастардың салмағы 14,25 кг, ал іртасты қалау мен жертөле қабырғаларын тұрғызуға арналған бетон тастардың салмағы 28,32 кг құрайды. Тұтас және бос денелі тастарды аралас қатарларда тастың төрттен бір немесе жарты бөлігін қамтитындай көлденең тік жапсарларды араластыра отырып қалайды. Бұл операциялардың орындалу кезектілігі керамикалық тастардан қалау кезіндегімен бірдей. Бүйір жақтары жұмсақ тастарды қалау кезінде екі қатарлы жүйеде әр екі бойлық сайын нұқыма қатарды салу немесе әр бойлық қатар арқылы матау жүйесімен жасайды. Мұнда әр тік қатар келесі қатардың жоғары тасын жабуы қажет.

Өтпелі бос орны бас тастардан жасалған қабырғалар көлденең матаусыз жүргізіледі. Бұл жағдайда көлденең жапсарларда болат байланыстар қабырға биіктігі бойынша екі-үш қатарға сирек салынады. Мұндай байланыстардың саны мен қимасы жобада көрсетіледі. Тұтас тастардан жасалған қалау кезінде жапсарлардың қалыңдығы кірпіш немесе керамикалық тастардан жасалған қалау сынды болуы қажет. Бетон тастардан бойлық қатарларды қалау кезінде 2 разрядты тас қалаушы 4 разрядты тас қалаушының алдында тұрады. Қалау бағыты бойынша қозғала отырып, біріншісі тастарды қабырғаға береді және бір тастың ұзындығына сай аралықта оларды орнатады. Тастарды орналастыру қоспа ұяшығына арналған бос орынға ие болу үшін, бойлық қатарға арналған қалау орында тас ұзындығынан 2,0-2,5 қашықтықта қалауды бастайды. Нұқыма қатарларды қалау кезінде тастарды алдын ала бір- бірінен 8-10 см қашықтықта қабырғаға орналастырады. Қалауды орындай отырып, тас қалаушы күректің көмегімен қабырғаға салынған тастың жоғары бетіне қалыңдығы 60 мм қоспаның екі жолағын жүргізеді. Содан кейін ол тасты екі қолымен алып, біртіндеп 90° бұра отырып, ұяшыққа түсіріп, алдында салынған тасқа тығыз қысып, қолмен орналастырады. Екі-үш тасты қалағаннан кейін тас қалаушы жапсардан шығып тұрған қоспаны күрекпен алып, оны қалауға лақтырады. Жабық саңылау тәрізді бос орны бар жеңіл бетон тастардан жасалған тас қалау тұтас тастардан қалау жүйесінен бос орны төмен қаратылып салынатындығымен ерекшеленеді. Қалауды толық өлшемді емес тастардың және ойықтарға арналған төрттен бір бөлікті тастардың көмегімен жасайды. Ол үшін тұтас тастар мен бойлық жарты тастардың қатарын кезек орналастырып, тастың жартысы не төрттен бір бөлігін қалауда жапсарлардың ауысуын қамтамасыз ететін басқа да қосымша тастарды қолданады. Өңделген табиғи тастардан дұрыс қалыпты қалау бетон тастардан қалау сынды жүзеге асырылады және қозғалғыштығы 9- 13 см қоспада жүргізіледі. Қалаудың көлденең нұқыма матауын әр үш қатардан сирек жасайды. Бұл жағдайда аралас қатардағы тік көлденең жапсарлар тастың жарты немесе төрттен бір бөлігін алмастырады.

Салмағы 16 кг дейінгі бетон және басқа да тастардан қалауды «екілік» звеносымен жасайды; одан ауыр тастарда «үштік» звеносын пайдаланады. Тас қалаушының жұмыс орнын кірпішпен қ

а

л

ау кезіндегідей ұйымдастырады.

15.3.

Егер қалау екі түрлі материалдан (кесек тас және кірпіштен немесе кірпіштен және жасанды тастардан) жасалса, ол

аралас қалау деп аталады. Мұндай қалау кезінде негізгі материалды қаптама материалмен қалауды қамтамасыз ету қажет. Ол үшін қаптаманың бойлық қатарларын қабырғалардың нұқыма қатарымен матайды. Жобалық құжаттамада аралас қалауды матау тәртібі көрсетіледі. Кесек қабырғаларды кірпішпен қаптау қаптамалық қалаудың әр төрт-алты қатары сайын нұқу арқылы матайды. Матаушы нұқыма қатарлардың арасында 0,6 м аспайтын қашықтық болады. Қаптамалық қалауды «екілік» және «үштік» звеноларымен жүзеге асырады. Бұл жағдайда ең алдымен, кесе тастан жүргізілген сыртқы қалауды кірпішпен қапталғанға қарама-қарсы қабырғаның жағынан салады және кірпіштің нұқыма және бойлық қатарынан жасалған қамтаманың биіктігіне салады; содан кейін тас пен қаптамадан жүргізілген қалаулардың арасын шой таспен толтырады. Бұдан кейін үдеріс кірпіштердің нұқыма қатарын матауды қамтамасыз ететіндей есеппен қайталанады, олар кесек қалауға жартылай ұзындықта еніп, кесек қалау қатарларының арасында қысылып тұруы керек. Қапталған жеңіл бетонды тастардан қалауды кірпіштерден нұқымалық төсеме қатарын салудан бастайды. Содан кейін, кірпіштік қаптаманың бірінші, екінші, үшінші бойлық қатарларын салады, тек содан кейін барып тастардың қатарын орналастырады және т.с.с. Бұл жағдайда қаптама кірпіштері қысу әдісімен салынады. Көбінесе аралас қалауда кірпіш бойлық қатарға салынған қаптаманың ролін атқарады. Оның негізгі қалаумен байланысы үшін бетон тастардан жапсарларға кірпіш қамтамасының әр сегіз қатары сайын металл қысқыштар орнатылады немесе қаптаманы матау мен нұқыма қатарды салуды қаптаманың сегіз қатарынан сирек емес түрде жүзеге асырады. Бұл жағдайда қаптамалық қалауды қалыңдығы 10 мм көлденең жапсарларда орындайды. Бұл биіктіні 188 мм, соған сәйкес тамау мүмкіндігі бар тастардан үш қатар қалауды және сегіз қаптама қатарының бірдей биіктігін қамтамасыз етеді. Мұндай қалау үшін кейде кеңейтілген тік жапсар қолданылады.

Мұндай қабырғаларды қалау өндірісі «үштік» звеносымен жүзеге асырылады. 4 разрядты тас қалаушы кірпіштік қаптама мен ішкі қалау қатарын салып, сонымен қатар, түзік бауды орнатады және қалаудың дұрыстығын тексереді. 2 разрядты бірінші тас қалаушы қабырғаға кірпіш пен тасты беріп, қоспаны жаяды; екінші тас қалаушы тастарды шой тасқа салады, бос орындарды қожбен толтырады (бос денелі тастарды қолдану кезінде), сонымен қатар, 2 разрядты бірінші тас қалаушыға қабырғаға материал беруге көмектеседі. Жеңіл бетонды тастар мен кірпіштен аралас қалауды «екіліктің» екі звеносымен орындауға болады. Алғашқы «екілік» сыртқы қалауды – қаптаманы; ал екінші «екілік» біріншісін жалғастыра келіп, тастардан ішкі қабатты салады. Жұмыс орнында тас қалаушы материалдарды қабырғаны бойлай келесі жолмен қояды:

Қалқаларды тастан қалау.

Тас қалқалардың қалыңдығы 3 м дейінгі ұзындықтағы және 2,7 м дейінгі биіктіктегі қалқаларда кірпіштің төрттен біріне, ал ұзындығы мен биіктігі одан жоғары қалқаларда кірпіштің жартысына тең.

Қалқаларды салу кезінде 10 кем емес таңбалы қоспа пайдаланылады. Беріктікті қамтамасыз ету үшін оларды 6 мм асатын диаметрге ие болат арматураның негізімен жалғайды, ал қабырғамен жанасатын тұста болат ысқыш немесе қаданы қағады. Кірпіштің жартысы немесе төрттен біріне тең қалыңдыққа ие қалқалардың бұрышын қалау үшін сыртқы жағынан сүргіленген және ішкі жұмыс жағынан жонылған тақтайлардан әзірленген

І шаблонды қолданады. Оны еден мен төбенің арасында салбырату

Бұрыштық кірпіштерді шаблонға тығыз байлау арқылы салады.

Сонымен қатар, шаблонды пайдалану арқылы кірпіштің жартысы не төрттен бір қалыңдығына ие сантораптардың қалқалары салынады. «Екілік» звеносы санторап қабырғаларын белгілерсіз қалауға арналған шаблонды шебермен көрсетілген тәуекел бойынша салады. Шаблон бойынша қалаудың алғашқы екі қатарын салады, орындалған қалау сапасының ережесі арқылы тексеріледі, содан кейін шаблон алынып тасталады. Содан кейін бұрыштың шаблондар немесе қарапайым реттегіштерді орнатып, қабырғаларды салуды жалғастырады. Қалау барысында тас қалаушылар қабырғалардың жанасатын жапсарларына металл ысқыштарды қойып, арматура негізінің жұмсақ сымын байлайды.

Қалқаларды салу кезінде есікке арналған ойықтың әр жағынан V

биіктікте ағаш антисептикалық тығындарды орнатады, олардың мөлшері келесі бекітілетін ағаш қораптарға тең болады. Гипс тақталардан, тастар мен кірпіштерден жасалған қалқалар «екілік» звеносымен жүргізіледі. Қалқаларды қабаттармен салады. Жұмыс орны қарапайым сызбада ұйымдастырылуы қажет. Гипс тақталардан жасалған пәтераралық қалқалар ауа қабаттарымен қос қатарда, ал бөлмеаралықтары – бір қатарда жасалады. Тақталарды гипстік қоспада тақтаның төрттен бірі немесе жартысына тең аралас қатармен тік жапсарларды  араластыра отырып орнатады. Қалқалардың құрылысын реттеуіштерді орнатудан бастайды. Түзік бауды тақтаның бірінші қатарының биіктігі бойынша, ол қалқаның жазықтығында тұратындай етіп бекітеді. Қалқаның негізі деңгей бойынша алдын ала жасалып, теңестірілуі керек. Бір қатардағы тақталар қалқаны бойлай салынады және тікелей жұмыс орнында гипстік қоспаны келесі ретпен  дайындайды: қорапқа гипстік тұтқырды бір қатар тақтаның қоспасын дайындауға қажетті мөлшерде төгеді. Сосын сумен бірге қармауды баяулатқышты құйып, мұқият араластырады.

Дайын қоспа сұйық қаймақ тәріздес болуы қажет. Оны 1520 минут ішінде пайдалану керек, себебі гипс қопа тез қатып қалады. Егер қоспа қатып қалса, оны сумен ерітеді, бірақ оны қайта пайдалануға келмейді, себебі, ол қажетті тұтқырлық қасиеттеріне және беріктікке ие болмайды.

Тас қалаушы тақталарды орнату кезінде алдымен қоспаны ұяшыққа салады, сосын тақтаның бүйір жағын жоғары қаратып салып, дайындалған қоспаны сылақ шөмішінің көмегімен алып, тақтаны бүйіржақ қырына тең қалыңдықта жағады. Осыдан  кейін ол тақтаны 90° бұрып, қабырғаға немесе алдын ала орнатылған тақтаға қыса отырып, қоспалық ұяшыққа салады. Қысылған қоспаны тас қалаушы күрекпен кесіп, тақтаның бойына түзік бау бойынша тегістейді. Содан соң келесі тақтаны орнатады. Тас қалаушы бірінші қатарды орналастырғаннан кейін, қалқаның орнатылу дұрыстығын тексеріп, күрекпен жапсарларды қорғайды. Екінші және келесі қатарларды жапсарларды матау тәртібін сақтай отырып, осы ретпен орнатады. Ойықтары бар қалқаларда тақтаның екінші қатарынан кейін ағаш қораптың шаблонын орналастырады. Тақталар арасындағы қалқаның ойығында үш жерден биіктігі бойынша ағаш тығындар салады. Ағаш ойықтардың үстінде гипсокартоннан жасалған бөгеттер салады. Тақтаның соңғы қатарының жоғары жағы мен төбенің арасында құрылыстың шөгуі кезінде орын толтыратын 10-20 мм саңылау қалдырады. Қалқалардың жанасуы тақталарды матау ережелерін сақтай отырып жүзеге асырылады, онда жанасатын қалқаларға диаметрі  4,6 мм болат негіздерден жасалған анкерлер мен әртүрлі байланыстар салынады. Қалқаны сыртқы қабырғаға қабырғаның биіктігі бойынша екі- үш жерден ысқышпен бекітеді. Қалқаның көлденең жапсарларына осы деңгейде 4 мл болат сымды салады, бұл оның беріктігін қамтамасыз етуі үшін қажет. Қалқалардың құрылысында да шаблон қолданылады. Шаблон ұзындығын қалқа мөлшеріне байланысты өзгертуге болатын екі түтікті тіректер мен көлденең тақтайдан тұрады. Тақтай екі металл тіреуішке сүйенеді, бұларды түтікті тіреулер бойынша қажетті биіктікте ауыстыруға болады. Тіреулер орнату кезінде шаблон бекітілетін бұрандалы домкраттармен жабдықталған. Қалқалардың құрылысы шаблондардың тіреуін орнатудан басталады, олар қабырғадан 250-300 мм арақашықтықта орнатылады. Бір қатар тақтаны орнатқан соң, шаблонның көлденең тақтайын (300-400 мм) биіктікке көтеріп, оған келесі қатардың тақталарын салады.

Шыны блоктардан жасалған қалқалар.

Бос денелі шыны блоктардан қалқалар жасайды немесе блоктармен қуыстарды толтырады (15.2 сурет). Қалқаларға немесе қуыстарға блоктарды цементті немесе цементті-әкті қоспамен, жапсарларды матамай орнатады. Блоктарды темір бетон, кірпіш қабырғалар немесе басқа да тасымалдаушы құрылымдар арасындағы панельдер түрінде орналастырады. Шыны блоктар арасындағы жапсарларды кірпіштен қалау жапсарларының қалыңдығына тең, бірақ 8-10 мм кем емес қылып жасайды. Жапсарларды толтыру үшін тік және көлденең жапсарлардан шыққан қоспаны кесу арқылы шыны блок қырына қоспаны алдын ала жағу әдісімен жүзеге асырады.

Шыны блоктарды қалаудың басқа да әдісі қолданылады: блоктар қатарын құрғақ орнатып, содан кейін көлденең жапсардың толу сапасын бақылай отырып, сұйық ерітіндімен толтырады. Бұл жағдайда жапсарларға алдын ала гипстік қоспа жағады, ол жапсарға құйылған цемент қоспаның ағып кетуінен қорғайды.

Тастан қалау сапасына қойылатын талаптар.

Дұрыс қалыптағы тастардан қалау сапасына қойылатын талаптар кірпіштен қалауға қойылатын талаптар сынды. Бос денелі бетон немесе керамикалық тастардан қалау кезінде дайын элементтерден, фасондық тастардан немесе бос денелі кірпіштерден салу қажет. Тұтас денелі кірпіштен қатарлық бөгеттер салады және жобада көрсетілген болса, арқалық, ауыр бөгеттер және жабын белағаштарының үстінен тірек бөліктерін орналастырады. Тастардан қалау сапасын бақылау кірпішпен қалауды тексеру кезінде қолданылатын амалдармен жүзеге асырылады.

1 6 т а р а у

қалау деп, кем дегенде екі параллель беті (ұяшықтары) бар дұрыс емес формадағы табиғи тастан қалау әдісі аталады. Кесек таспен қалау үшін құм тас, әктас, туф, ұлутас, сонымен қатар, екі қабатқа дейінгі биіктіктегі ғимараттардың іргетасын тұрғызуда пайдаланылатын жұмыр тас қолданылады. Құрылыста пайдаланылатын кесек тастар 30 кг дейінгі салмақта болады. Үлкен көлемдегі тастарды біршама шағын мөлшерге бөледі. Мұндай әдіс жару әдісі деп аталады. Жарумен қатар, тастардың өткір ұштарын жонады, яғни, олардың формасын параллелепипед пішінге келтіріп, түйрейді. Тастарды өңдеу үшін салмағы 2-3 кг балға-жұдырықша қолданылады, оның көмегімен өткір ұштар кесіледі, ал тастарды жару үшін салмағы4-8 кг тік бұрышты зілбалға  пайдаланылады. Бұл құралды қалау кезінде кесек тастарды отырғызу және ұсақтап уату үшін қолданады. Жұмыс кезінде тас қалаушы кірпіштік қалау кезінде қолданатын құралдарды пайдаланады. Қалау кезінде тастарды таңдау мен орналастыру бірде ұзын жағымен (бойлай), бірде қысқа жағымен (нұқыма) салуға болатындай жүзеге асырылады. Сондықтан қалаудың әр қатарында қалау кезінде де, шой таспен толтыру кезінде ле, нұқыма және бойлық тастар кезектесе кездеседі. Аралас қатарларға нұқыма үстінен бойлық тастарды, ал бойлық тастардың үстінен нұқымаларды орналастырады. Осылайша кесек таспен қалау жапсарларының маталуын қамтамасыз етеді.

Қалау кезінде тастарды 20-25 см шегінде қалау қатарының бірдей биіктігін құру және жапсарлардың көлденеңділігін сақтау ережесі қадағаланады. Қалаудың бір қатарында екі-үш жұқа тасты, ал аралас қатарда ірі тастарды да қолдануға болады. Кесек тастармен қалау «күрекпен», «құю арқылы», сонымен қатар, дірілмен тығыздау әдісін қолдану арқылы да жасалады. «Күрекпен» кесек тастарды қалау (16.1 сурет) 25 см қалыңдықтағы көленең қатарларды салу және тастарды түйреу, бос орындарды толтыру мен жапсарларды матау арқылы  жүргізіледі. Ірі ұяшықты тастардан дайындалған негізге бірінші төменгі  қабатты құрғақ етіп салып, төмен қаратады. Тастар тығыз болуы үшін, оларды таптағыш құралмен нығыздайды.

а б

а

төсеме тастары; б

в

г

Бұдан кейін олардың арасындағы бос орынды ұсақ тастармен немесе қиыршық тастармен толтырып, сұйық (конус 13-15 см шөккен жағдайда) қоспамен толтырады. Сонымен қатар, нығыздау арқылы қиыршық тастарды да тығыздайды. Содан кейін пластикалық қоспада матауды сақтай отырып, ретпен жүргізеді. Қалау үшін қоспаның қозғалысы 4-6 см эталонды конусты жүктеу тереңдігіне сәйкес келуі қажет. «Күрекпен» қалауды келесі кезектілікте орындайды: әрбір келесі қатарды қалауды салу арқылы бастайды. Ішкі және сыртқы қабырғаны тұрғызбас бұрын, бұрыштарда, қиылысқан орындарда және қабырғаның тік бөліктеріндегі әр 4,5 м сайын көздеу тастарын қояды. Солар бойынша екі жағынан түзік бауларды тартып, ол арқылы қабырғалар мен іргетас бетінің көлденеңдігі мен түзулігін тексереді. Осыдан кейін тасты көтеріп, қалыңдығы 3-4 см қоспаны жағады және балғамен ұру арқылы тасты дұрыстап орнатады. Қаланғаннан кейін іргелікті шой тастармен толтыруға кіріседі. Іргеліктердің үстіне де, қалау қатары сынды қоспаны күрекпен көтеріп артығымен жағады, тастарды орнату кезінде  қоспа қысылып, тастар арасындағы жапсарларды жабуы қажет. Іргелікті кез келген көлемдегі және қалыптағы тастардан жасауға болады. Берік тығыздықтағы тастарды нығыздауышпен немесе балғамен отырғызады. Тастардың қоспасыз бір-біріне жанаспауын қадағалау қажет, себебі бұл қалаудың берік болуын төмендетеді. Қиыршық тастармен қалауды іргелікті салғаннан кейін, қоспаға қиыршық немесе ұсақ тастарды балғамен жайлап ұру арқылы орнатады. Қаланған қатардың бетін тегістеп, тастар арасындағы тереңдеген орындарға қоспаны қосады. Қалаудың келесі қатарын сол кезекпен жүзеге асырады. «Қысу арқылы» кесек тасты қалауды аралық қабырғаның және бағандардың құрылысы кезінде пайдаланады. Бұл қалау түрі «күрекпен» қалаудың бір түрі болып табылады. Оны шаблонның көмегімен таңдалып алынған бірдей биіктіктегі тастардан жасайды. «Күрекпен» қалыпқа салуды бірдей емес кесек тастардың кезінде екі жағынан жұмсақ бетті алу үшін орнайды. Аталмыш жағдайда қаланған қатарлар мен бұрыштар үшін біршама төселме тасты таңдауды жүзеге асырмауға да болады.

«Құю арқылы» қалауды бөлінген кесек тастардан немесе жұмыр тастардан жасайды. Ол үшін жердегі жұмыстар аяқталған соң, одан арғы қалыптарды қалайды. Егер топырақ тығыз болса, онда 1,25 м дейінгі орға қалауды жүргізуге болады. Биіктігі 20-25 см кесек тастың бірінші қабатын қоспасыз құрғақ негізге ор қабырғаларымен бірге салады және нығыздау арқылы тығыздайды. Сосын тастар арасындағы бос орындардың барлығын ұсақ қиыршық тастармен толтырып, барлық бос орын толатындай сұйық қоспаны құяды. Ары қарай қалауды 20-25 см биіктіктегі көлденең қатарлармен, қалаудың әр қатарына қоспа құю арқылы жүргізеді. «Құю арқылы» кесек тасты қалау 10 м дейінгі биіктіктіктегі ғимараттардың іргетастары үшін және отырмайтын топырақ болған жағдайда ғана жүргізіледі.

Дірілмен тығыздауды қолдану арқылы кесек тасты қалау «күрекпен» қалау әдісіне қарағанда, 25-40% берік болып табылады. Тастарды келесі кезекте салады: Бұл қалау тығыз топырақта немесе ағаш қалыпта қабырғалы ордың кергісі ретінде жасалады. Сәндік бетті жасау үшін «күрекпен» қалау әдісі арқылы орындалатын циклоптық қалауды қолданады. Қалаудың беткі жанына арнайы таңдалып алынған тастарды тік қатарда араларындағы жапсарлардан сурет шығатындай етіп орналастырады. Мұндай жапсарларды ені 2-4 см дөңес етіп жасайды, кейін кеңейтеді; бұл жағдайда бұрыштарды қалау үшін жонылған тастарды пайдаланады.

Кесек бетонды қалаудың өндірісі.

Кесек бетонды қалау үшін кесек тасты қалау кезіндегі мөлшерлерге ұқсас мөлшердегі тастар қолданылады.

Қалаудың өзі бетон қоспадан тұрады, оған көлденең қатарда «мейіз» деп аталатын кесек тастар тапталады, бұл тастардың көлемі қалаудың жалпы көлемінің жартысын құрайды. Оған қоса, тастардың көлденең көлемі тұрғызылатын құрылысын енінің V

аспауы қажет. Жарылмаған жұмыр тасты қолдануға да рұқсат етіледі. Алдымен қалыңдығы 25 см аспайтын ебтон қоспаның қабатын жазады, содан кейін тас биіктігінің жартысынан кем емес тереңдіктегі тастардың қатарын таптайды. Тапталатын тастардың арасында, сонымен қатар, тастар мен ағаш қалыптың арасында 4-6 см аралықтар қалдырылады. Тастарды таптағаннан кейін бетон қоспаның тағы бір қабатын салып, оны дірілдету арқылы тығыздайды. Сосын қалау үрдісі тағы қайталанады. Қалау үшін бетон қоспа 5-7 см конустың шөгуіне сәйкес келетін қозғалғыштық қасиетке ие болуы керек; ондағы қиыршық тастар 3 см ірі болмауы қажет.

Жұмыстардың өндірісін ұйымдастыру және сапаны бақылау.

Жұмыстарды ұйымдастыру тастарды дайындау, қоспаға арналған қораптарды, тастар мен қоспаны түсіруге арналған науаны түсіруден, тас қалаушылардың жұмыс орнын жабдықтаудан басталады. Іргетастар мен қабырғалардың көлденең қимасын дұрыс белгілеуді қамтамасыз ету үшін, әсіресе орда қалау кезінде, әр 20 м сайын іргетастық профильдің ағаш шаблондары орнатылады. Оларға қалауға арналған белгілерді қояды, сол арқылы түзік бауды тартады. Шаблондар бір уақытта реттегіштер болып, сонымен қатар, коммуникацияға арналған саңылауларды салу орнына қойылатын белгі ретінде де қолданылады. Іргетастарды «күрекпен» кесек тасты қалау кезінде тереңдігі 1,25 м дейінгі орда қоспа қораптарын ордың жиегінде бір-бірінен 3,5 м қашықтықта орналастырып, кесек тастың қатарын қояды. Қатардағы тастарды тас қалаушының қолына береді, ал қоспаны күректің шөмішімен тікелей қалауға қарай лақтырады. Тереңдігі 1,25 м орлар мен қазан шұңқырлардағы іргетастарды қалау кезінде тастар мен қиыршық тастардың қорын ордың жиегіне қарай орналастырады, ал қоспаға арналған қорап тікелей қалау орына қойылады. Қоспа 40.50° бұрышта орнатылған науан бойынша баяулар қораптарға түседі. Қимасы 40 х 40 см ауа орға тастарды түсіреді. Кесек тастар екі-үш адамнан тұратын звено жүзеге асырады. 80 см дейінгі қалыңдықтағы іргетастарды «екілік» звеносы: 2 және 4 разрядты тас қалаушылар жүзеге асырады.

4 разрядты тас қалаушы реттеуіштерді құйып, 2 разрядты тас қалаушымен бірге түзік баулардың орнын ауыстырады, түйремелі тастарды іргелікке қалайды, қалаудың тастарын үгітеді, қалаудың атқарылу сапасын бақылайды. 2 разрядты тас қалаушы 4 разрядты тас қалаушыға түзік бауларды орнатып, олардың орнын ауыстыруға көмектеседі, сонымен қатар, тас қалаушыға қоспаны тіктеп, тастарды түйреуге көмектеседі, қалауды шақпақ тастармен, іргелікті шой тастармен толтырады. Іргетас қалыңдығы 80 нен 120 см дейін болған жағдайда, қалауды «үштік» звеносы жүзеге асырады: 4 және 3 разрядты екі тас қалаушы және 2 разрядты тас қалаушы жүреді. Бұл звенода 3 разрядты тас қалаушы іргелікті шой таспен, қалауды қиыршық таспен толтырады. Ол түзік баудың орнын ауыстыруға көмектеседі. Кесек бетонды іргетасты қалау кезінде тастарды жұмыс аймағын бойлай орналастырады, бірақ кесек бетондағы тастардың саны жалпы көлемнің 50 % аспауы қажет. Тас қатарлары арасында бетон қоспасын қабылдауға және оны мүліктік науалардың, астаулардың және басқа да аспаптардың көмегімен ағаш қалыпқа

ауыстыруға арналған орын қалдыру қажет.

Әдетте қалауды төмен бөліктерден бастайды. Іргетасты салудың бір тереңдігінен келесіге өту сатылай жүзеге асырылады. Әр сатыда қалаудың кем дегенде екі қатары орналасуы қажет, бұл тас мөлшеріне қарай 30-35 см құрайды. Жоғары сатының тастары одан жоғары жатқан қалауды байланыстырады. Қалауды 0,8-1,0 м қабатта жүргізеді. Жеке бөліктердің шекарасындағы бөлінген жердің биіктігі 12 м аспауы қажет. Бөлінген орынды ұзындығына 1:2 немесе 1:1 қатынастағы сатыға тең болуы керек. Кесек таспен қалау кезінде тек соңғы салынған қатардың тастары арасындағы аралықты қоспамен толтырғаннан кейін ғана үзіліс жасауға рұқсат етіледі. Бұл қатардың тастарын тек қалауды жаңарту кезінде қоспамен жабады. Құрғақ, ыстық және желді ауа-райында оны жылдам құрғаудан сақтау үшін, қалқанмен немесе орама материалдармен жабады. Кесек бетонды іргетастарды тұрғызу кезінде бетон қоспасына қосылатын тастар мен олардың сынықтары таза болуы қажет; керісінше жағдайда, олар берік бекіту бетонына ие болмайды. Құрғақ ауа-райында сынықтарды бетон қоспаға салар алдында су құяды. Қалаудың біртекті құйылуын қамтамасыз ету үшін, оны салу кезіндегі үзіліске тек бетон қоспасының жоғары қабатындағы тастарды таптап, тығыздағаннан кейін ғана жол беріледі. Құрғақ

Қалау мөлшерінде рұқсат етілген ақаулар пайда болған жағдайда, ол түзетілуі қажет. Кесек бетонды және кесек тастан қалау сапасын бақылау кірпіштік қалауға тән өлшеу құралдарының және әдістерінің көмегімен жүзеге асырылады. Кесек тас пен кесек бетоннан қалау өндірісі кезіндегі қауіпсіздік техникасының ережелері. Іргетастарды салмас бұрын және салу кезінде орлар мен қазаншұңқыр қабырғаларының бекітілу беріктігі тексеріледі. Орлар мен қазаншұңқырлардағы бекітпелер болмаған жағдайда немесе материалдардың жүктемесі мен олардың жылжуына есептелмеген бекітпелер болған жағдайда бұл жолдар мен қатарлардың шеті топырақтың бұзылу призмасынан тыс орналастырылады. Бөктер жиегінен немесе ор бекітпесінен қатарға дейінгі арақашықтықты шебер немесе прораб анықтайды. Орға тастарды лақтыруға тыйым салынады; оларды орда жұмыскерлер жоқ болған кезде науамен беріледі. Орлар мен қазаншұңқырлардағы жұмыс кезінде 50 см кем емес ені бар жиектердің материалдан босатылғанына көз жеткізу қажет. Іргетастарды салу мүмкіндігі бойынша қазаншұңқырлар мен орлардың қабырғаларын сөгеді. Төменгі кергіні тек жоғары кергілерді орнатқаннан кейін шешеді және бір уақытта тек бір немесе екі бекітпе тақтайларын шешуге болады, керісінше жағдайда, топырақ құлауы бек мүмкін. Орлар, қазаншұңқырлар жұмыскерлерді көтеріп, түсіру үшін ені 0,75 м жеңіл сатымен немесе таянышы бар сатылармен жабдықталады. Қыстың күні оларды қар мен мұздан тазартып

1 7

ҚАБЫРҒАЛАРДЫҢ ЖЫЛЖЫМАЛЫ ҚОЗҒАЛЫСЫ ЖӘНЕ ҚАБЫРҒАЛАР

Егер сыртқы қалау таңдаулы боялған немесе кестеленген жапсарлы қапталған кірпіштен салынған болса, бұл

Силикаты немесе керамикалық кірпіштен беттік қалау қасбеттерді өңдеудің кең таралған әдісі болып табылады, бұл жағдайда қалаудың қалған бөлігін қарапайым кірпіштен немесе тастардан жасайды. Қаптау үшін кірпішті немесе тастарды бояу тоны бойынша сұрыптайды. Ережеге сәйкес, қалауды матаудың көп қатарлы жүйесі бойынша орындайды. Қаптау қабаты беттік қабаттағы нұқыма қатарларға салынып, қабырға массивіне байланады. Қалыңдығы 88 мм кірпіштен құралған және беттік кірпішпен қапталған қабырғалар 17.1 суретте ұсынылған сызба бойынша маталады. Керамикалық тастардан қалауды қалаудың әр екі қатары сайын керамикалық тастарды нұқыма қалаумен матайды. Қаптау қабатының тік жапсарларын матауды қамтамасыз ету үшін қалау бұрыштарында кезектесе: бірде нұқыма, бірде бойлық жағымен салу ұсынылады. Сәйкесінше, қалауда тік жапсарлар араласып, маталатын болады. Осы ретпен қалың кірпіштен (қалыңдығы 88 мм) жасалған қабырғаны қалау кезінде кірпіш қаптама қатарында үш-төрттіктерді салады.

«төрттік»   екі   «екілікке»   бөлінеді,   ал   «бестік»   -   «екілік»  пен «үштікке»  бөлініп  жұмыс  жасайды.  Алғашқы  «екілік»  звеносы   І  қаптауды,  ал  екінші  «екілік»  немесе  «үштік»  звеносы  кірпіштен

Қаптаудың 1

Қаптаудың 4

қатар

Осы жолмен қожбетоннан немесе беттік кірпішпен қапталған басқа да жасанды тастардан қаланған қабырғалардың жұмысы ұйымдастырылады. Бір уақытта керамикалық тастармен қапталатын сыртқы қабырғаларды таспен қалауда қабырғаның қалыңдығына байланысты «төрттік» және «бестік» звеноларымен жұмыс жасау

«Бестік» звеносының жұмысына арналған бөліну ұзақтығы 13-21 м құрайды және қабырға қалыңдығы мен қалау күрделілігіне байланысты болады.

17.2.

Декоративтік тас қалау беттік қалаудың бір түрі болып табылады. Декоративтік қалаудың айқындылығын күшейту  үшін тік жапсарлы қаптама қабатын кесу әдістерін пайдаланады. Беттік қабаттағы кірпішті салу мен матаудың әртүрлі әдістерін үйлестіре отырып және түсі мен мөлшері бойынша әрқилы кірпіштерді қолдана отырып, беттік қалау кезінде түрді суреттерді алуға болады. Беттік қалауда көлденең тік жапсарлардары жартылай маталмаған декоративті қалау кеңінен қолданылады. Мысалы, беттік қабатта көлденең тік жапсарларды тұтас тік жапсарлармен бір кірпішті жолақтарға матайды. Әр осы жолақ шегінде қалаудың екі-үш қатары сайын нұқымаларды салады, ол беттік қабатты қабырғаға матауды жүзеге асырады. Тік көлденең жапсарларды матаудың басқа да нұсқалары кездеседі. Алайда кел келген жағдайда қаптама қабаты мен негізгі қабырға массивін матау қамтамасыз етіледі. Бойлық және нұқыма кірпіштерді кезектестіру жобалық құжаттамада көрсетіледі. Бетті декоративтік безендіру кезінде өрнекті және бедерлі қалауды, бір немесе бірнеше қатар кірпішті, сонымен қатар, жапсарларды кестелеудің әртүрлі әдістерін қолданады. Бедерлі суретті алу үшін, кірпіштерді жазықтық шегінде олардың шеті бұрыштардың жазықтығын құрайтындай етіп орналастырады; бір кірпіштерді етпетінен, бір кірпіштерді қырынан, шахмат тәртібінде қояды. Кірпіштер мен тастардан жасалған ғимарат қасбеттерінің сәулеттік бөлшектері қалауды күрделендіреді. Сыртқы қабырғаларды қалау күрделілігі әр қабат бойынша қалаудың күрделенген бөліктерінің (барлық сыртқы қабырғаның қос жағынан) сыртқы қабырғаның беттік жағындағы жалпы алаңға қатынасының пайыздық қатынасымен айқындалады.

Сыртқы қабырғалар қалауға байланысты келесі түрлерге бөлінеді:

Декоративті қалаудың кең таралған нұсқасы ретінде готикалық (польшалық) нұсқа табылады, онда нұқыма және бойлық кірпіш қатарлары кезектесе орналасады, ал «крестті» күрделі нұсқада нұқыма және екі бойлық кірпіш қатары кезек салынады (17.2 сурет) Қасбеттегі готикалық қалаудың екі кірпішіне тең қабырға қалыңдығы келесі реттілікпен жасалады: сыртқы қалаудың бірінші қатары – кезектесетін нұқыма және бойлық кірпіштер, ішкі қалауда

Екі кірпішке тең қалыңдықтағы қабырғаны қалау кезінде қасбетте сыртқы қалаудың бірінші қатарын екі бойлықпен кезектесетін нұқыма кірпіштер құрайды; іргелік бойлықтардан салынады.

Сыртқы қалаудың екінші қатарын біріншісін қайталайды, бірақ бойлықтар арасындағы тік жапсар төменде жатқан нұқыманың ортасында орналасуы қажет. Ішкі қалау сыртқыны қайталайды, іргелік нұқыма кірпіштерден тұрады. Жапсарларында готикалық суреттері бар аралық қабырғаларды қалау кезінде бірінші қатар саңылаусыз қабырғалардың бөлігіндей жүргізіледі, тек сыртқы қалауда төрттіктер салынады. Екінші қатарда сыртқы және ішкі қалау бірдей болады және кезектесе салынатын бойлықтар мен нұқымалардан тұрады. Матау ережелерін сақтау мақсатында, ішкі қалау бұрыштарын үштіктер мен төрттіктер арқылы аяқтайды. Кресті күрделі суреттері бар аралық қабырғалар келесі тәртіпте жасалды: бірінші қатар – саңылаусыз қабырға бөлігі тәріздес, бірақ сыртқы қалауда екі үш-төрттіктер салынады; екінші қабат – сыртқы және ішкі қалаулар бірдей, бірақ матауды сақтау үшін онда жартылар мен үш төрттіктер қолданылады. Іргелікті нұқымамен салынған кірпіштерден, аралықтарды толық емес кірпіштермен толтыру арқылы жасайды.

Жапсарларында готикалық суреттері бар тік бұрыштарды келесі тәртіпте салады. Бірінші қатар – сыртқы қалау үш төрттіктен және тұтас кірпіштен бастайды, содан кейін бұрыштың екі жағына нұқыма және бойлық кірпіштерді кезектесе орналастырады. Ішкі қалауды бойлықпен орналастырылған екі, үш төрттіктен бастайды, нұқымамен жалғастырады. Іргелікті бойлықпен жүргізеді, ал бұрышында төрттікті және кірпіштің жартысын салады. Екінші қатарда сыртқы қалауды тұтас кірпіштен және үш төрттіктен бастайды, содан соң қасбеттегі жапсарға маталған нұқыма мен бойлықтарды кезектестіреді. Ішкі қалау сыртқыны қайталайды, іргелікті нұқыма арқылы жүргізеді, ал бұрышты үш төрттіктермен және төрттіктермен жасайды (17.4 сурет). Крестті күрделі суретті тік бұрыштарды келесі тәртіппен салады. Бірінші қатардың сыртқы қалауын бойлай салынған екі үш төрттіктен бастайды. Сонан соң бойлық және нұқыма кірпіштерді салып, екі бойлық пен нұқыманы кезектестіреді.

18]CJDDCJDc...JCJO

\катар

)кшр

а б

Бұрыштың келесі жағында қалау кезектесе салынатын бойлықтар мен нұқыма кірпіштерден тұрады. Ішкі қалауды екі үш төрттіктен бастайды және бұрыштың екі жағынан нұқыма кірпіштен жалғастырады; іргетасты бойлықпен жасайды.

Бұрыштың келесі жағына бойлық пен нұқыманы жапсарластырады, бұдан кейін екі бойлықты нұқымамен кезектестіреді. Ішкі қалауды төменде орналасқан кірпіштерді матайтын екі үш төрттіктен бастап, беттік қалау сынды тәртіпте жалғастырады. Іргетасты нұқымамен жүргізеді, тек бұрыштың ішкі жағына екі бойлықты салады. Декоративті қалауды пайдалану ғимараттарға дара көрініс пен сәулеттік айқындылық береді және қасбетті өңдеуге арналған қымбат материалдарды қажет етпейді. Декоративті қалау кезінде күрделі бөліктер ретінде  кірпіштерден немесе керамикалық тастардан жасалған бұғаттар, пилястрлар, белбеулер, русттар, жартылай бағандар, сандриктер, бүйіртіректер, эркерлер, терезе асты және басқа да ойықшалар, қисық сызықты қалыптағы қуыстардың жақтаушалары. Тік бұрышты және профильді кірпіштен жасалған сәулеттік бөлшектерді таспен қалау сыртқы және ішкі қабырғаларды тұрғызумен бір уақытта орындалады. Белбеулер мен бұғат бөлшектерін баспалдақты профилі бар тіреуіш түрінде кірпіштерден қалайды. Тіреуіштерді жалпағынан немесе қабырғаға салынған беттік кірпіштен жасайды.

Бұл жағдайда қалаудың әр қатары кірпіш ұзындығының V

аспауы керек, ал арматураланбаған бұғаттың жалпы шығарылымы қабырға қалыңдығының жартысынан аспайды. Қабырға қалыңдығының жартысынан көр жалпы шығарылымы бар бұғаттардың құрылысы кезінде таңбасы 25 төмен емес қоспаны пайдалана отырып немесе қалауда анкері бар жиналмалы темір бетонды элементтерді қолдана отырып кірпіш қалауды арматуралау жүзеге асырылады. Егер қабырғаны бос денелі кірпіштен салар болса, онда белбеулердің, бұғаттардың ілініп тұрған қатары үшін тұтас денелі немесе арнайы (профильді) беттік кірпішті пайдаланады.

17.3.

Ғимараттар мен үйлердің құрылысы кезінде сыртқы және ішкі бетке арналған қалаумен бір мезгілде қабырғаларды қаптауды қолданады. Ол үшін бетонды, силикатты, керамикалық тақталар, сонымен қатар, табиғи тастан жасалған жұқалап кесілген тақталар пайдаланылады. Табиғи немесе декоративті бетоннан жасалған тақтаны қаптау келесі жолмен жасалады. Тегістелген көлденең негізге қоспаны жағып, қалаудың сыртқы жағынан анкермен бекітілген бұрыштық және көздеуге арналған тақталар орнатылады. Содан кейін тартылған түзік бауға қаптау қатарының аралық тақталарын болат тілімге балқытылған арматуралық сымның бастарын бірге бекіте отырып, салады.

а, б

в

Анкердің тілімі эпоксидті желімі бар қаптау тақтасының ішкі жағына бекітілген, сымның бастары да қалауға жалғанады, сол арқылы қаптаманың қабырғаға берік бекітілуін қамтамасыз етеді. Қаптама тақталарды жапсарларды матай отырып, немесе жапсарды жапсарға жалғай отырып бекітеді. Қаптауды алуға жалғанған қаптама тақталарының Г-тектес тірек қататын көп қабатты жабу деңгейінде бастайды. Содан кейін қатардағы жазық тақталарды қабырғаға бекіте отырып орнатады. Егер тақталардың қалыңдығы 40 мм асса, онда қаптама қатары қатар биіктігінде қалау салынғаннан бұрын қойылуы қажет. Тақталардың қалыңдығы төмен болған жағдайда, қалауды тақта қатарының биіктігінде алдымен орнатып алады да, тек содан кейін қаптамалық тақталарды жасайды. Төсеме қатарлардың көмегімен силикатты, керамикалық, бетон тақталармен бір уақытта қаптай отырып, қабырғаларды салу келесі ретте жасалады: Керамикалық және басқа да тастармен қалауды әртүрлі фактурадағы және түстегі кірпіштермен немесе тастармен қаптайды. Қаптамалық қалауды матауын үш бойлық қатардан кейін нұқыма қатар салу арқылы жүргізеді. Тастарды салу және қоспаны жүргізу кезінде қарапайым технологиялық амалдар пайдаланады. Дұрыс қалыптағы кірпіш немесе таспен кесек қалауды қаптау әр төрт-бес бойлық қатар сайын жүргізіледі, бірақ биіктігі 0,6 м  аспауы қажет. Қаптамамен қалауды нұқыма қатармен матайды. Бұл жағдайда кесек қалаудың көлденең жапсарлары қаптаудың нұқыма қатарымен сәйкес келуі қажет. Ғимараттардың қасбетін безендіру мен жақтауларды, қиябеттерді, терезе мен есік қуыстарын әсемдеу үшін, үлкен бұғаттар мен белбеушелердің құрылысы кезінде бетон, темір бетон және керамикалық сәулет бөлшектерін қолданады. Табиғи тастардан жасалған бөлшектермен әдетте іргелер мен жақтауларды безендіреді. Сәулет бөлшектерін ұяшыққа қағылған үлкен шегелер мен ілгектердің көмегімен; қалау жапсарларына салынған тұтқалардың көмегімен бекітеді.

17.4.

Сәулеттік шешімдерге байланысты қасбеттерді қаптау бетін толықтай жабатын тұтас, немесе қасбет элементтерін: бөгеттерді, белбеулерді, іргелерді ғана жабатын жартылай түрде кездеседі. Дайын қабырғаны қаптар алдында, ойықтар мен дөңестер анықталғанда, теңестіруге арналған тіктеуіштерді ілу арқылы оның тегістігін тексереді. Қабырғаларды көлденең белбеулер бойынша шектелген әр бөлігі бойынша жеке іледі. Ілуді қапталатын беттердің жобалық тіктеуіш осьтік тізбектерінің белгілерімен бірге: ойықтар, шығыңқы орындар мен пилястрлармен бірге бастайды. Осьтік тізбектер іргеден бұғатқа дейін ғимараттың барлық биіктігіне салынады. Бұдан кейін көлденең бөлікті қатарлық тақтайларды қаптау тақталарының арасындағы тік жапсарлармен бірге орнатып, сол бойынша қаптау тақталарын орнатады. Егер қаптау тақталары қабырғаға үлкен шегемен немесе ілгектермен ілінсе, онда қаптар алдында қабырғаға бекіту бөлшектерін қағып алады. Әрқашан ең алдымен бұрыштық тақталарды, содан кейін көлденеңінен қаптаудың қатарлық тақталарын орнатады: Әр тақтаның және әр қатардың қалыбы реттік тақтайларға және көздеу реттегіштері бойынша тартылған түзік бауға байланысты тексеріледі, ал қаптаудың тегістігі – тіктеуіштің, деңгейді және ережелердің көмегімен бақыланады.

Табиғи тастан жасалған тақталармен қаптау өндірісі.

Тақталарды орнатуға дайындау шеберханаларда жүргізіледі, онда бекітуге арналған саңылаулар мен ұяшықтар салынып, дайын бөлшектер сұрыпталады, оларды бояу тоны бойынша таңдап, таңбалайды. Әртүрлі дәрежедегі табиғи тастан жасалған қаптау тақталарын жобамен анықталған бетті өңдеу арқылы дайындайды.

Тақталар арасындағы жапсардың қалыңдығы әдетте 23 мм құрайды (бұл жағдайда бөлшектер цементті қоспаны қолдана отырып орнатылады). Іргелік қаптау тақталары  таспалық іргетастың жиегіне тіреледі, олардың ені қаптау қалыңдығынан асып кетпеуі қажет. Құрылыстар мен қабырғаларға қаптау тақталарын төмендегілердің көмегімен бекітеді: Ауыр тақталармен қаптау кезінде зікір немесе Т-тектес үлкен шегелер пайдаланылады, олар құрылыста салынған ұяшықтарға қағылады. Қабырғадағы ұяшықтарды электрлік бұрғылау машиналарымен тесіп, орнатылатын тақталардағы ұяшық белгілеріне сәйкес қаптау барысында пневматикалық құралмен қағады. Бекітпелердің басы тісті және иілген болуы қажет. Қаптау қалауға қатты бекімеуі мүмкін. Мұндай жағдайда қаптау тақталары тік негіздер арқылы ұсталып тұрады. Қаптау тақталарын жылжымалы тұтқалар арқылы тік негіздерге бекітеді. Барлық бекітпелерді тақталардың жоғары бөлшектерімен беттете орындайды (қапсырма шыбықтар мен Т-тектес шегелердің жөні бөлек). Бекітпелердің бастары тақталар мен қабырғалардың ұяшығына кіріп, қоспамен бітеледі: мәрмәрмен қаптау кезінде 1:1:6 қатынастағы қарапайым немесе ақ портландцементті аралас қоспамен немесе 1:3 қатынастағы ақ цементпен жасалады. Басқа тас түрлері үшін қарапайым цементті қоспаларды пайдаланады. Қабырғаға бекітілетін тақталар келесі кезектілікте орнатылады. Алдымен тақтаны құрғақтай өлшеп, қапталатын орында бекітпелерге арналған ұяшықтардың орнын белгілеп алады, олар тақталардағы ұяшықтарға сәйкес келуі керек, содан кейін тақталарды бекіту ұяшықтарын теседі.

Салынған белгілер бойынша қоспаны ұяшыққа жағып, үстінен ағаш сыналарды салады және тақтаға түсіреді. Салынған сыналардың көмегімен тақтаға талап етілген қалыпты береді. Содан кейін әр тақтаны (0,5 м аспайтын биіктік бойынша) көршілес тақталармен қапсырма шыбықтар арқылы жалғайды. Кейбір жағдайларда тақталарды тік қалыпта бекіту үшін, сыналар пайдаланылады, оларды қабырғаға немесе құрылысқа бұрғыланған саңылауларға қағады. Кейде тақталарды уақытқа бұрын орнатылған гипс қоспаларға бекітеді (қатырады). Тақталар қатарын бекіткеннен кейін, тақталар арасындағы кеңістікті қоспамен және негізбен (егер бұл жобада қарастырылған болса) толтыруға кіріседі. Бұл жағдайда кеңістікті қоспамен тек тақтаның ¾ биіктігі бойынша толтырады, себебі қаптаудың көлденең жапсарлары деңгейінде қоспаның бұжыры қалып кетпеуі керек. Келесі қатарлардың қаптау тақталары осы кезекпен салынады.

Шағын көлемді керамикалық тақталарға сүйенген қабырғаларды қаптау. Жобада қарастырылған орындарға ғимарат құрылысын аяқтағаннан кейін, шағын көлемді керамикалық қаптау тақталарын орнатады. Қабырғаларға оларды 50 төмен емес таңбалы қоспаның көмегімен қалауға матамастан бекітеді. Керамикалық тақталармен сүйенген қабырғаларды қалау аяқталғаннан кейін тек 6 айдан соң жүргізеді. Реттегіштер мен түзік бауды пайдалана отырып, тақталарды төменнен жоғары қарай көлденең қатарлармен орнатады; бұл жағдайда қаптауды маталған немесе маталмаған тік жапсарлармен орындауға болады. Аталған жағдайда жапсарларды матау тек декоративтік қызмет атқарады және оның беріктігіне әсер етпейді. Тақталардың әр қатарын орнатқаннан кейін, оларды қаптамаға салу және ереже бойынша балғамен ұру арқылы тегістейді.

ӨНДІРІЛЕТІН ЖҰМЫСТАР САПАСЫНА ҚОЙЫЛАТЫН ТАЛАПТАР ЖӘНЕ ҚАУІПСІЗДІК ТЕХНИКАСЫ ЕРЕЖЕЛЕРІ

Қабырғаларды тастармен және керамикалық тақталармен қаптау кезінде қоспаның сапасы маңызды роль атқарады.

Ауысымда бір реттен кем емес түрде  қоспаның қозғалғыштығын анықтап отыру қажет. Қоспаның қозғалғыштығы құрауға тиісті:

Керамикалық тақталармен қаптау кезінде қабырғаларды қалаумен бір уақытта 25 таңбадан кем емес қоспа пайдаланады. Қалаумен бір уақытта орындалатын тақталарды қаптау кезінде қарапайым қалау кезіндегідей етіп, беттік қалау жапсарларының қалыңдығын алады.

Қапталған беттердің тік деңгейден ауытқуы аспауы қажет:

Қаптау бетін тексеру ұзындығы 2 м тақтайшаның көмегімен жүргізіледі; тақтайша мен қаптама арасындағы аралық 5 мм аспауы қажет. Ғимараттардың қасбетіндегі кертіктер, ойықтар мен жарықшақтар 1,2 мм аспауы керек. Қалау мен есік және терезе бөлшектерінің арасындағы саңылаулар, сонымен қатар, қаптау мен сәулет белбеулері арасындағы орындар 10 мм аспауы тиіс, сонымен қатар, олардың барлығы қоспамен толтырылуы қажет. Қаптамалы тас қалау өндірісінде тас жұмыстарына арналған қауіпсіздік техникасының жалпы ережелері сақталуы тиіс. Әртүрлі деңгейдегі ағаштармен жұмыс жасау кезінде жұмыскерлерді бір тізбек бойынша орналастыруға болмайды.

Әр қабатта 5 м кем емес бөлінген орын қалдырып кету қажет.

Ағаштар мен мінбелер жұмыскерлерді, төсеніштерге салынатын жабдықтар мен материалдарды есепке ала отырып, тексерілуі қажет.

қойылатын жоғары талаптар немен түсіндіріледі?

1 8 Т а р а у

ЖҮК        ТАСЫМАЛЫ.        ЖОҒАРЫ МЕХАНИЗМДЕР ЖӘНЕ ТЕХНИКА

Құрылыста тас және монтаждау жұмыстарының өндірісі үшін әртүрлі механизмдер, жабдықтар мен аспаптар: жүкарбалар,  әртүрлі крандар, аспалар, тірегіштер, блоктар, полиспасттар, құрылыстық көтергіштер және т.б. пайдаланылады.

Жебелі кран.

Кірпіш пен қоспаны жұмыс орнындағы тас қалаушыларға беру үшін жебелі өздігімен жүретін (автомобильді, шыжыр табанды, пневмодөңгелекті) және әртүрлі рельстік (мұнаралы, ұшты, порталды) крандар қолданылады. Крандардың негізгі техникалық параметрлері ретінде: жүк көтергіштігі, жебенің атылуы және жүк ілгегінің көтеру биіктігі, жүкті көтеру және  түсіру жылдамдығы, сонымен қатар, күштік қондырғының қуаты табылады.

Жебелі шыдыр табанды крандар шыжыр табанды арбаға ие, онда бұрылыс палтформасы болады және соған жұмыс құрылғыларының механизмдері, күштік қондырғы, атқару механизмдері, басқару кабинасы мен монтаждау жебесі, полиспаст және жүк ілгектерінің жабдықтары бекітіледі. Бұл крандардың дизель-электр жетегі бар және шығарылатын тіректерсіз жұмыс істейді. Монтаждау үшін жерасты ғимараттардың бір бөлігі оларды жабдықтайды, ал тұрғызу кезінде жер үсті конструкцияларын оларды ұзындығы 40 метрге дейін шыжырмен немесе мұнаралы-жебелі құрал-жабдықтармен жабдықталған. Ғимараттарды монтаждау кезінде, жүк көтергіштігі 6,3-25,0 т МКГ крандарын, сондай- жүк көтергіштігі 3,3-63 т КГС крандарын пайдаланды.

Пневмодөңгелекті крандардың жүк көтергіштігі 16 дан 40 т дейін, жүк ілгегінің көтергіштігі 30 м дейін келеді. Бұл крандар олардың жоғары мобильдігіне сәйкес кеңінен пайдаланылады.

Жебелі автомобильді крандар жебенің атылуы 2,5-4,0 м болғанда 3-130 т дейінгі жүк көтергіштікке ие болып табылады. Оларды тиеу-түсіру жұмыстарында, құрылыс элементтерін монтаждау және құрылымдарды ірілендіруде пайдаланады. Олар жүк көліктерінің шассиіне монтаждалады, бұл олардың қозғалыс жылдамдығын (70 шм/сағ) және өткізгіштігін қамтамасыз етеді. Жұмыс барысында төзімділікті арттыру үшін крандарды арнайы тіректерге бекітеді. Автокрандар ілгектерінің көтеру биіктігі 6 дан 90 м дейін аралықты құрайды.

Кранның энергиямен қуатталуы – электрлік, ол сыртқы желілерден жүзеге асырырады. Машинист кабинадан мұнаралы кранның барлық механизмдерін басқаруды жүзеге асырады. Мұнаралы крандар құрылыста кеңінен қолданылады.

Мұнаралы жалғалмалы крандар биіктігі 100-120 м көп қабатты ғимараттарды тұрғызуда қолданылады. Бұл крандарды өздігінен көтерілетін немесе қозғалмалы етіп жасайды.

Құрылыстық жүкарбалар .

Жүкарбалар монтаждық және такелаждық жұмыстарды орындауға арналған.

Құрылыста жалпы және арнайы тағайындамадағы жүкарбалар қолданылады. Арнайы тағайындамадағы жүкарбаларды жүк көтергіш машина-крандарда пайдаланады. Бұдан бөлек, жүкарбалар бульдозерлерде, скреперлерде және басқа да құрылыстық машиналар мен механизмдерде пайдаланылады. Жүкарбаны орнату әдісі бойынша қозғалмалы және стационарды болып бөлінеді. Жүкарбаларда қол және электр жетектері пайдаланады. Қол жетегіне ие жүкарбаларды жерүсті, аспалы және қабырғалық етіп жасайды. Жерүсті жүкарбаларын негізінен жөндеу, такелажды және монтаж жұмыстары үшін қолданады. Мұндай жүкарбалар бір немесе екі барабанды болып келеді. Жүкарбалар автоматты және жүктабанды және таспады тежегіштермен жабдықталады. Бұдан бөлек, олар ілгекті храп дөңгелектерден тұратын храп тежегіштеріне ие болады. Жүкті көтеру тоқтатылған кезде ілгек храпты дөңгелектің тістеріне тіреледі және білік айналуын тоқтатады. Қол жетегі бар жүкарбалардың жүк көтергіштігі 0,25; 0,5; 1 және 3 т құрайды. Жүкарбаларда диаметрлі 8 ден 24 мм дейінгі және ұзындығы 220 м дейінді арқан қолданылады. Механикалық (электрлік) жетегі бар жүкарбалар редукторлық, реверсивті және фрикциондық болып бөлінеді. Редукторлық және реверсивті жүкарбалар монтаждау жұмыстары үшін, ал фрикциондық жүкарбалар – жүктерді тартуға арналған. Редукторлық жүкарба редуктормен жалғастырғыш арқылы қосылған электр қозғалтқышы бар жақтауға ие. Редуктордың білігі жалғастырғыш арқылы барабанмен жалғанады. Жүкарба электромагнитті тежегішпен жабдықталған. Реверсивті жүкарбаларда барабан екі жаққа да  айнала алады. Жүкарба барабанының айналуын электр қозғалтқышының айналысын өзгерту арқылы өзгертеді. Фрикционды жүкарбаларда қозғалтқыш пен барабан арасында фрикционды байланыс орнатылған. Жүкарба электр қозғалтқышынан қозғалысқа келеді. Электр жүкарбаларының ауырлық күші  5 тен 160 кН дейін;  арқан сыйымдылығы  – 60 тан   1 250 м, электр қозғалтқышының қуаты – 4 тен 32 кВт дейін.

жүк көтергіш қозғалмалы механизмдерден тұрады. Оларды жүктерді тасымалдау және шағын биіктікке көтеру үшін пайдаланады. Құрылыста жүк көтергіштігі 3- 5 т тірегіштер қолданылады.

Тақтайлы тірегіш болат корпустан тұрады, оның ішіне жүкті көтеруге арналған басы бар тісті тақтай орналастырылады. Тақтайдың төменгі жағында табан бар, оны жүктің астына алып келіп, жерде тұрған жүкті көтеруге болады. Биіктікте жүк мойынтіректердің біріне орнатылған храпта ұсталады. Бұрандалы тірегіш металл корпусқа ие, оның құрамына бұранда кіреді. Корпустың жоғары жағында сомын орналасқан, сол арқылы айналым кезінде бұранда орын ауыстырады. Бұранданың жоғары жағында жүк сүйенетін бас орналасқан. Жүкті көтеру тұтқаны қозғалту кезінде жүзеге асады. Бұрандалы тірегіш жүктің салмағымен өздігінен түседі (түспейді). Бұрандалы кергі тірегіштерін 100-130 мм дейінгі қашықтықта жүктерді көлденең ауыстыру үшін қолданады.

Аспаларды қойма ғимараттарында жүктерді көлденеңінен қозғалтуға қолданады. Оларды ғимарат төбесіне бекітілген монорельсте монтаждайды.

жүктерді көтеру мен орнын ауыстыру, арқандардың бағытын өзгерту, полиспасттарды дайындау және жүк көтергіш механизмдерді жасақтау үшін қолданады. Блоктар жүк көтергіштігі 10 т бір дөңгелекті болып, және жүк көтергіштігі 20 т екі дөңгелекті және бірнеше дөңгелекті болып жасалады.

Полиспасттар да жүктерді тасымалдауға арналған құрылғылар мен механизмдердің маңызды бір бөлігі болып саналады. Ол екі көп дөңгелекті блоктардан тұрады: қозғалыссыз – тасымалданатын жүкке бекітіледі және қозғалмалы – оған тасымалданатын жүк бекітіледі. Полиспастты қолдану жылдамдығын жөнінен ұтуға алып келеді. Жүкті тасымалдау жылдамдығы күштің артуына пропорционал кеміп отырады.

Блоктарды пайдалану кезінде қауіпсіздік техникасының ережелерін сақтау үлкен маңызға ие болып табылады. Арқан ілгектер салбырап тұрмауы қажет. Ол үшін ілгекке қамыт түріндегі сақтандырғыш ысырманы бекітеді. Ысырма жабдықтарға ілгектен түсіп кетпеуге мүмкіндік жасайды.

Құрылыстық көтергіштер.

Құрылыстық көтергіштер жүктер бір деңгейден екінші деңгейге ауыстырылатын жүк көтергіш машиналарды сипаттайды. Көтергіштерді құрылыс өндірісінде 45° астам бұрышта қисайта және тігінен жүктер мен адамдарды тасымалдау үшін қолданады.

Көтеру, тиеу-түсіру және тасымал жұмыстарын жүзеге асыру кезінде құрылыстық машиналармен жұмыс жасау бойынша қауіпсіздік техникасының ережелерін қатаң сақтау керек. Жүк көтергіш машиналар және барлық қосалқы құралдар, оның ішінде, арқандар, баулар, қармауыштарды жылы бір реттен кем емес түрде бекітілген тәртіпте тексеріп отыру қажет. Ауыр жүктермен жүргізілетін жүк операцияларын қауіпсіздік техникасына жауапты адамның басшылығымен жүзеге асыру қажет. Электр қозғалтқышы бар механизмдермен жұмыс істейтін жұмыскерлер жеке қорғаныс құралдарымен (резина аяқ киім және қолғаптармен) жабдықталуы, ал механизмдер жерге тұйықталуы керек.

Жүк қармау жабдықтары.

Матауыштар да белгілі бір қалыпта жүк көтергіш механизмнің ілгегіне көтерілетін жүкті берік жалғау үшін пайдаланылатын және үлкен физикалық күшсіз маневрлер жасай алатын такелажды жабдықтардың маңыздысы болып саналады. Матауыштарды бағандарды, арқауларды, тақталарды, контейнерлерді, бункерлерді, қабырға тақталарын, бункерлер мен басқа да әртүрлі жүктерді көтеру үшін қолданады. Матауыштар әмбебап және жеңілдетілген болып (19.1 сурет) ал технологиялық тағайындамасы бойынша – бір, екі, үш және алты тармақты болып бөлінеді. Әмбебап матауыштарды оны матау жолымен құрылымды тікелей қармау үшін қолданады.

Әмбебап   матауыштар

Жеңілдетілген матауыштарды диаметрі 12-20 мм арқаннан ілгектердің басын сымарқанға, карабинге немесе ілгектерге бекіту арқылы дайындайды. Карабиндер матауыш ілгегінің кран ілгегінен

Құрылыста кендір, жаңа және болат арқандар  кеңінен қолданылады. Арқандармен монтаждық машиналарды жабдықтайды, олар монтаждау жұмыстарын атқару мен жүктерді тасымалдау үшін пайдаланылады.

Көбікті арқандар негізінен қосалқы жұмыстар үшін, мысалы, жүктерді блоктар арқылы қолмен көтеру, сонымен қатар, сүйретпе темір арқан мен тарту үшін қолданады. Кендір арқандар екі түрде шығарылады: ақ және қара. Ақ арқандар қолайлы, себебі олар майысқыш, алайда ылғалданған кезде олар өз беріктігін жоғалтып, шіруге дайын тұрады. Қара арқандар, қарамаймен қанықтырылған, олар мықты әрі ұзаққа жарайды, сонымен қатар, ылғалға көп тап болмайды. Кендір арқандар арқан жібінің үш қатарын өру жолымен алатын тросты (қарапайым) және үш қарапайым арқанды қарама-қарсы қалыпта айналдыру жолымен алынатын кабельтті (кері айналымды) болып бөлінеді.

Олар жоғары және қалыпты мықтылықтағы арқандар болып бөлінеді. Арқандарды зет бағытында үш өрімді айналдыру арқылы алады. Арқандардың диаметрі 7,9 дан 63,7 мм дейін, ұзындығы — 100 м кем болмайды.

Болат арқандар жүктерді көтеру, тасымалдау және түсіру үшін қолданылады.

1 9 . 1 . с ур е т . М а т а уы ш т а р д ы ң т ү р л е р і : а

б

в

d

Оларды        жоғары        төзімділіктегі        диаметрі        0,4-0,5        до        1,8        мм, бөлінгіштік күші 1400-2000 Мпа болатын сымнан дайындайды.

Ылғалды ортада жұмыс істейтін арқандарды мырышталған сымдардан жасайды. Арқандарға жоғары иілгіштік қасиет беру үшін, болат қатарлар арасында кендірден немесе асбесттен білік қояды: асбесттен жасалған білігі бар арқандарды ыстық цехтарда пайдаланады. Жеке сымдардан жасалған болат арқандарды есу әдісіне орай тростар мен кабельдерді ажыратады. Троста алдымен сымдардан өрім жасап, кейін өрімнен арқан еседі. Тростан есілген арқан кабель деп аталады.

Жүк көтергіш механизмдердегі тағайындамасына орай арқандар бөлінеді:

Есу бағыттарын үйлестіру бойынша бір жақты есілген және кресті есілген арқандарды ажыратады. Бір жақты есілген арқандарда сымдарды есу бағыты арқан өрімінің есу бағытына сәйкес келеді. Кресті есу кезінде сымдарды есу бағыты арқандағы өрімді есу бағытына қарама-қарсы болады. Бір жақты есілетін арқандар иілгіш, ұзаққа шыдайды, бірақ жүктеме өзгерген кезде айналып кетуі мүмкін, сол себепті такелажды жұмыстар, жүкарбалар мен крандар үшін крестті есілген арқандарды пайдаланады. Есу бағытына байланысты арқандар оң және сол есілуі мүмкін, ал есу әдісіне байланысты – айналатын және айналмайтын болып бөлінеді. Қатардағы сымдардың жанасуы бойынша олар ТК түрлі нақты жанасатын және ЛК-Р тізбекті жанасатын деп бөледі. Нақты жанасатын қарапайым арқандарда сымдарды бірдей диаметрде жеке қабат етіп жасайды. Бұдан бөлек, ТЛК-0 түрлі нақты және тізбекті жанасатын арқандар болады.

Арқаннның беріктігі коэффициенті тең болады:

Арқандарды пайдалану кезінде олардың жағдайын бақылау қажет: арқандардың жібі үзілмеуі қажет және оны жиі тазалап тұру қажет. Арқанның жарамдылығы туралы оның тозу дәрежесі бойынша, яғни, өрімдегі сымдардың ескіріп, үзілуіне байланысты анықтайды. Көтергіш механизмдердің қосымша жабдықтары (қысқыштар, сыналы қысқыштар, сымарқан қалқаны, қармауыштар, карабиндер) Жабдықтарға арқанды ілгектің немесе ілмектің көмегімен бекітеді. Ілгекті қысқыштарды орнату арқылы жасайды. Ілгектің ішіне МЕМСТ сәйкес тілімді металдан дайындалған сымарқан қалқанын салады. Сымарқан қалқаны арқанды үйкелуден сақтайды және оны барынша иілгіш етеді. Арқанды ілгекте бекіту мақсатында немесе оның екі басын жалғау үшін әртүрді құрылымдағы қарапайым, айлауық, тілімдік қысқыштарды пайдаланады. Қысқыштарды орналастырғаннан кейін, оны қалыпты күшке дейін тартады. Қысқыштардың ортасында арқанның алты диаметрінен кем емес арақашықтық қалдырады. Мұндай қондырғы арқанның мықтылығы бойынша жалғау құрайды. Ерекше жағдайларда оны есеппен алады. Арқан бастарын жылдам бекіту және босату үшін сыналы қысқыштарды пайдаланады.

Қармауыштар

Карабин ысырмасы бар ілгекті сипаттайды және жүктерді қармап алуға арналған. Тапталған және шыбықты түрлері бар. Ысырмасы жоқ ілгектерді пайдалануға болмайды. Ілгекте немесе карабинде жарылған және бұзылған жерлердің болмауын қадағалау қажет. Шыбықты карабиндерді қарау кезінде сымарқан  қалқанының үстіндегі сырғалардың тозуы 1 мм аспауы керек; сырғаның майысуына жол берілмейді. Жарылыс пайда болған жағдайда карабин брак деп танылады.

Жүк траверсалары.

Траверса кран ілгегіне топсалы түрде ілінген арқау немесе ферманы сипаттайды. Траверсаның негізгі екі түрін ажыратады: арқаулы және торлы.

Арқаулы траверсалар арасында матауыш арқылы лақтырылған блок бастары бар және төсемелер арқылы жалғанған, бір-біріне қараған екі швеллерден тұратын металл блок түрінде жасалады. Матауышты ілудің бұл жүйесі тең тартылысты қамтамасыз етеді.

Торлы траверсалар үш бұрышты фермалар түрінде жасалады. Ережеге сәйкес, ұзын көлемді жүктерді көтеру үшін қолданылады. Ауыр үлкен көлемді элементтерді (3х12 м өлшемді тақталар) көтеру кезінде кеңістікті траверсаларды қолданады. Монтаждалатын құрылыс элементтерін көтеру кезінде траверсаларды пайдалану жағдайында қосымша көлденең күш пайда болады.

Жүктерді матау әдістері (қармау, қос қармау, ілгектерді ілмектерге ілу). Жүктерді қармаумен, қос қармаумен немесе байлау әдістері пиломатериалдарды, жеке элемент құбырларын көтеру немесе тиеу-түсіру кезінде қолданылады.

Жүктерді ілгекпен матау тәсілдері монтажды ілмектері: қадалар, тақтайлар, алаңдар мен баспалдақтар, қабырға панельдері және т. б бар құрама темір-бетон бұйымдарын тиеу-түсіру және монтаждау кезінде қолданылады; Қазіргі кезде пайдаланылатын ілмектер мен траверсалар құрылымы қашықтан биіктікте өндіруге мүмкіндік беретін арнайы құлыптармен жабдықталған.

Құрылыс алаңында жүктерді тасымалдау және қоймалау ережелері. Құрылыс жұмыстарының өндірісі кезінде құрылыс алаңына және оның шегіне әртүрлі материалдарды тасымалдау, оны жұмыс өндірісінің орнына беру көп уақытты алады және еңбекті қажет етеді. Тасымалдаудың дұрыс әдісін табу тасымалдау үдерістерінің үнемділігі мен қауіпсіздігіне айтарлықтай әсер етеді. Жұмыс басталардан бұрын автокөліктің жұмыс істеп тұрғандығын тексеру керек. Тасымалданатын жүктердің габариттік өлшемдері пайдаланылатын көліктің габариттік өлшемдерінен және қозғалыс бағыты бойынша шектеулерден асып кетпеуге тиісті. Инертті жүктерді (құм, қиыршық тас) автокөлік бортының деңгейіне дейін тиеуге рұқсат етіледі. Құрылыс алаңдарының аумағында автокөліктің қозғалысы 10 шм/сағаттан және маневр кезінде 5 шм/сағаттан аспауы керек. Мөлшері 3 х 6 м жабын тақталарын тік қалыпта, ал 3 х 3 м өлшемділерін көлденең қалыпта тасымалдайды. Аркалар,  фермалар, қабырғалық панельдер, арқаулар, ірі өлшемді қалқандарды арнайы панель тасығыштармен тік қалыпта тасымалдайды. Құрылыс алаңдарында қоймалауды ұйымдастыру Құрылысты ұйымдастыру жобасына (ҚҰЖ), Жұмыстар өндірісінің жобасына (ЖӨЖ), стандарт талаптарына, өртке қарсы нормаларға, құрылыс материалдарын сақтау шарттары орнатылатын қауіпсіздік техникасына сәйкес жүзеге асырылады. Құрылыс материалдары, бұйымдар, құрылымдарды келесі жолмен құрылыс алаңдарында сақтайды:

Жүктерді көтеру және тасымалдау кезінде пайдаланылатын дабылдар. Жүктерді арқанмен көтеру және тасымалдау кезінде пайдаланылатын дабылдар қолмен немесе жалаушалармен берілуі керек. Дабылды матаушы береді және «Тоқта» дабылын ғана кез келген жұмыскер бере алады. Дабылдардың келесі түрлері қолданылады:

2 0 т а р а у

20.1.

Кірпішпен қалау өндірісі көптеген жұмыс операцияларынан тұрады және тек бір тас қалаушымен емес, екіден алты адамға дейінгі звеномен жүзеге асырылады. Звеноның сандық құрамына сәйкес тас қалаушылар «екілік», «үштік», «төрттік» деп аталады. Кез келген звеноның негізі болып «екілік» табылады. Ол 3-5 разрядты тас қалаушы мен 2-разрядты тас қалаушыдан тұрады. «Үштік» және «бестік» звеносында негізгі «екіліктен» басқа 2 разрядты қосымша тас қалаушы болады. Мұндай құрылым жоғары білікті тас қалаушылардың еңбегін өнімді пайдалануға мүмкіндік береді. Бұдан бөлек, тас қалаушылар звеносы қажетті құралдардың жиынтығымен қамтамасыз етіледі. Кірпіш қалау өндірісінде операциялық-бөліну әдісі қолданылады, яғни, үдерісті белгілі бір жұмыскерлермен орындалатын жеке операцияларға бөлінеді. Бірдей операцияға маманданған жұмыскерлер еңбектің рационалды әдістерін жетік біледі, бұл еңбек өнімділігін арттырып, жұмыскерлердің біліктігін арттырады. «Екілік» звеносы сәулет бөлшектері немесе қуыстары көп қабырғалардың кірпіштік қалауын, бағандар қалауын жүзеге асырады. Содан кейін «үштік» екі кірпішке тең қалыңдықтағы қабырғаларды кірпіштен қалайды, ал матаудың тізбекті әдісінде – жартылай кірпіште қалайды.

«Төрттік» звеносында қуыстары шағын, сәулеттік бөлшектері мен қаптау жүйесі жоқ екіден жоғары кірпіштерді қалау жүзеге асырылады. Осыдай кейін «алтылық» үш кірпіштік қалыңдықтағы қалауды жүзеге асырады. Бұл құрамдағы үш «екілік» сыртқы қалауды, ішкі қалауды және іргені қалауды кезектесіп жүзеге асырады.

Тұрғын үйлерді тұрғызуды келесі звенолармен жүргізу

қажет:

Қабырға түрлері мен күрделілігіне байланысты звеноларды біріктіруге немесе бөліп тастауға болады. Тас қалаушылардың еңбегін ұйымдастырудың негізгі сызбасы келесі жолмен жасалады: «Екілік» звеносы қабырғалардың кірпіштік қалауын жүзеге асырады. 4 немесе 5 разрядты тас қалаушы ішкі және сыртқы қалауға арналған түзік бауларды бекітеді, 2 разрядты тас қалаушы кірпішті қабырғаға қойып сыртқы қалауға арналған қоспаны төсейді. Сыртқы қалау соңына дейін жасалғанда, жетекші қалаушы түзік баудың орнын ауыстырады. Сосын, кері бағытта қозғала отырып, ол осы ретпен ішкі қалауды немесе қабырғаның ішкі белігін салады. Бұл уақытта 2 разрядты тас қалаушы іргені біртіндеп көтереді. Ішкі қалау аяқталғанда, тас қалаушы түзік бауды келесі қатарға ауыстырып, қалау сапасын тексереді. 2 разрядты тас қалаушы кірпіштерді салып, қоспаны береді және жаяды, және осы ретпен қалау әрі қарай жүргізіле береді. «Үштік» звеносымен жұмыс жасау кезінде қабырғалар келесі ретпен қаланады. 2 разрядты бірінші тас қалаушы кірпіштерді беріп, орнына қояды, сонымен қатар, қалау қатарына арналған қоспаны жаяды. 4-5 разрядты тас қалаушы, оның артынан жүре отырып, берілген материалдарды қалау қатарына орналастырады.

2 разрядты екінші тас қалаушы іргені көтереді және бірінші тас қалаушыға көмектеседі. «Төрттік» звеносы қапталатын қабырғаға ғана келесі кезектілікте жұмыс жасайды. 2 разрядты бірінші тас қалаушы қабырғаны қалайды және 4-5 разрядты жетекші тас қалаушыға қаптама өнімдерін, кірпішті және қоспаны күрекпен береді. Жетекші тас қалаушы қоспаны күрекпен жайып, қаптауды жүзеге асырады. 2 разрядты екінші тас қалаушы кірпіштерді орналастырып, ішкі қалау қатары мен іргеге арналған қоспаны беріп тұрады. 3 разрядты тас қалаушы қоспаны күрекпен тегістеп, ішкі қалауға жаяды. 2 разрядты екінші тас қалаушы оның артынан қоспадан жасалған ұяшыққа іргені салады. Оған 3 разрядты тас қалаушы көмектеседі. «Бестік» звеносы қалауды келесі кезектілікте жүзеге асырады. 4-5 разрядты тас қалаушы 2 разрядты бірінші тас қалаушымен сыртқы қалауға арналған түзік бауды бекітеді, бұрын салынған қалаудың дұрыстығын тексереді, содан кейін «екілік» звеносы сияқты жұмыс жасай отырып, олар сыртқы қалауды салады. Олардың артынан 2-3 м арақашықтықта 2 разрядты екінші тас қалаушы мен 3 разрядты тас қалаушы жұмыс жасайды, олар ішкі қалау сынды операцияны жүргізеді. Олардың артынан 2-3 м арақашықтықта 2 разрядты үшінші тас қалаушы іргені қалайды. Қажет болған жағдайда, 2 разрядты үшінші тас қалаушы алғашқы екі тас қалаушыға материалдарды дайындауға көмектеседі.

«Бестік» звеносымен жұмыстарды ұйымдастыру кезінде «екілік» звеносымен жұмыс істеуге қарағанда, жоғары біліктіліктегі тас қалаушылар аз талап етіледі. Жеңілдетілген құрылым қабырғаларын жеңіл бетонмен толтыра отырып қалау 4-5 разрядты тас қалаушылр мен 2 разрядты екі тас қалаушыдан тұратын «үштік» звеносымен жүзеге асырылған дұрыс. 4-5 разрядты тас қалаушы 2 разрядты бір тас қалаушымен ішкі және сыртқы қалауды жүзеге асырады.

2 разрядты екінші тас қалаушы бос орынды бетон қоспамен толтырып, оны тығыздайды. Бөлінген орынды екі тең бөлікке бөледі. Бірінші жартысында алдымен барлық үш адам жұмыс жасайды. Олар қабырғаны қалау белбеуінің биіктігінде салады. Содан кейін 4-5 разрядты тас қалаушы 2 разрядты бірінші қалаушымен бірге бөлінген орынның екінші жағына өтіп, сол жақта қабырғаны қалау белбеуінің биіктігінде салады. Бұл уақытта 2 разрядты екінші тас қалаушы бос орынның бірінші жағындағы кірпіш қабырғалар арасындағы аралықты бетон қоспамен толтырып, оны тығыздайды. Қалау белбеуінің биіктігі бойынша қалау аяқталғаннан  кейін, екінші бөлікте 4-5 разрядты тас қалаушы 2 разрядты тас қалаушымен бірге алдыңғы бөлікке қайтып оралады, ал 2 разрядты екінші тас қалаушы екінші бөлікке қайтып келіп, бірінші бөліктегідей жұмыстарды атқарады. Жеңілдетілген құрылымдағы кірпіштен жасалған қабырғалар «төрттік» звеносымен қалануы керек. 4-5 разрядты тас қалаушы 2 разрядты тас қалаушылардың бірімен бірігіп сыртқы және көлденең қабырғалардың қалауын жүзеге асырады, ал 4-5 разрядты басқа тас қалаущы 2-разрядты келесі тас қалаушымен бірге ішкі қабырғалар мен көлденең қабырғаларды қалауды жүргізеді. Құдықты қалауды жүргізу қажет биіктігі алты қатардан бір бөлінбейтін орындарда жасалады. Арнайы жұмыс звеносы («төрттік» звеносының бір жұмысшысы) құдықтарды құрғақ төгіндімен немесе қожбетонмен толтырады. Бұл үдеріс алты қатар тұрғызылғаннан кейін орындалады. Тас қалаушылардың әр звеносы тұрғызу кезінде кез келген ғимарат қабырғаларында жұмыс істейді. Бөлінетін орындар саны мен олардың мөлшерін еңбек сыйымдылығына және звенолар ауысымына байланысты орнатады. Бос орындарды жұмыскерлер бір-біріне тығыз тұрмайтындай және ауысым барысында басқа бос орынға ауысу қажет болмайтындай деңгейде есептейді. Ережеге сәйкес, осы шарттарға орай, қалау ауысым қабат биіктігінде, яғни, 1,0-1,2 м жүргізілуі қажет; бұл жағдайда қабат қатарлардың тұтас санына бөлінуі керек. Осы шарттарды есепке ала отырып, бөлінетін орындардың ұсынылатын ұзындығы құрауға тиісті:

13.20 м;

ahN

мұнда T — ауысымдағы звено жұмысының жалпы уақыты, адам- сағат; a

тиесілі уақыт нормасы.

Бөлінетін орынды формула бойынша есептеп алынған шамадан көбірек алу керек, басқаша жағдайда тас қалаушылар ауысым соңында тұрып қалатын болады. Жұмыстардың негізгі түрі бойынша еңбек үдерістерінің картасы әзірленген, оны еңбекті ұйымдастыру кезінде қолдануға болады.

Қабырғалардың және әртүрлі құрылыстардың тас қалауын, жұмыстарды өндіру және қабылдау ережелеріне сәйкес  орындайды, оны сақтау тұрғызылатын құрылыстардың талап етілетін мықтылығы мен жұмыстардың жоғары сапасын қамтамасыз етеді. Тас қалаушы жұмыс барысында қабылдап алынған материалдардың жұмыс сызбаларында көрсетілген материалдарға сәйкестігін тексеруі қажет; сонымен қатар, ол матау дұрыстығын, қалау жапсарларының сапасын, бұрыштардың тік, көлденең, тік тізбекті орналасуын, төсеме бөлшектері мен байланыстарды орнату дұрыстығын, қалау бетінің сапасын қадағалайды. Қоспа кірпішке жақсы жабысып, құрғақ, ыстық және желді ауа- райында қалыпты қатуы үшін, кірпішті салар алдында суға матырып алған дұрыс. Жұмыста үзіліс болған жағдайда, қалаудың жоғары жағына қоспа жақпайды. Үзілістен кейін қалауды салу алдындағы қатарға су құюдан басталуы қажет. Бұл әсіресе цементті тұтқыры бар қоспамен атқарылатын қалау кезінде және сейсмикалық аймақтарда маңызға ие. Кірпіштің ылғалдану деңгейі және оны ылғалдау қажеттілігі құрылыстық зертханада бекітіледі. Тас құрылыстардың мөлшері мен қалыбындағы бөлу осьі мен жобалық мөлшерлерге қатысты шекті ауытқулар жұмыстар өндірісі мен қабылдау ережелеріне сәйкес орнатылған.

Егер жұмыстарды бақылау кезінде, ауытқулардың шекті деңгейден асып кеткендігі байқалса, жұмысты жалғастыру туралы мәселе жобалық ұйыммен бірге шешіледі. Егер бұл кезде қалауды қайта жасамаса, онда табылған ақауларды түзету бойынша нақты шешімдер шығарылуы қажет. Тас қалаушы қалау сапасын тексеру үшін өлшеуіш құралдарға және жабдықтарға жүгінеді. Ғимарат бұрыштарын салу дұрыстығын ағаш бұрыштықпен тексереді. Қатарлардың көлденеңдігін қалаудың әр қатарында 2 реттен кем емес түрде сырықпен және деңгеймен қадағалайды: Егер ол бекітілген деңгейден аспаса, онда ауытқуды келесі қалау үдерісінде түзейді. Егер олар бекітілген шектен асып кетпесе, құрылыс осьтерінің ауытқуын көп қабатты жабындар деңгейінде қалыпқа келтіреді. Жапсарлардың қалыңдығын келесі ретте тексереді: қалаудың бес-алты қатарын өлшеп, жапсардық орташа қалыңдығын өлшейді. Мысалы, егер бес қатарды өлшеу кезінде биіктік 400 мм тең болса, онда бір қатардың биіктігі 400:5 = 80 мм тең болады; кірпіш қалыңдығын алып тастағанда жапсардың орташа қалыңдығы 80 -  65 = 15 мм құрайды. Қабат биіктігінің шегінде кірпіш қалаудың көлденең жапсарларының қалыңдығы 12 мм, ал тік жапсарларда – 10 мм құрауы тиіс. Бұл жағдайда жеке тік жапсарлардың қалыңдығы 8 мм кем емес және 15 мм артық болмауы керек, ал көлденең жапсарлар – 10 мм кем емес және 15 мм аспауы тиіс. Жапсарларды қалыңдату тек жобада қарастырылған жағдайларда рұқсат етіледі; мұнда қалыңдатылған жапсарлардың мөлшері жұмыс сызбасында көрсетілуі қажет.

Тас қалау бойынша жұмыстар мүлікке икемделген құралды тексеруден басталуы қажет. Құралдар мен жабдықтарды олардың тағайындамасына сәйкес пайдаланып, дұрыс жұмыс жасап тұрғандығын тексеру қажет. Құралдың жұмыс бөлігі тұтқаға дұрыс әрі берік орналасуы қажет. Құралдардың жұмыс беті тегіс болғаны дұрыс. Деформацияланған немесе бұзылған құралдарды пайдалануға тыйым салынады. Жұмыс кезінде тас қалаушы теріні қорғау үшін қолғаптар немесе саусаққа арналған қаптарды қолданғаны дұрыс. Тас қалаушы өз жұмысын жабындардан, ағаштарды, мүліктік мінбелерді төсеуден бастайды. Ағаштар мен мінбелерді тазартылған тегіс бетке орналастырады. Тіреуіштерді қар мен мұздан тазартылмаған топыраққа орнатуға қатаң тыйым салынады. Тіреуіш астындағы қысымды тең тарату мақсатында ағаш төсемелерді салады (екі тіреуішке бір төсеме). Құрылыс материалдарын жұмыс орнына беру кезінде бір орында жиналып қалуынан сақ болу қажет; ағаштар мен мінбелерге бекітілген жүктемеден жоғары құрылыс материалдарымен тиемеу керек. Материалдар жұмыскерлердің өтетін орны мен жүктерді тасымалдауға бөгет жасамайтындай етіп орналастырылады. Қабырғалар мен материалдар арасында 60 см кем емес ені бар жұмыс өткелі қалдырылады. Ағаштар мен мінбелерде пайдаланатын төсемелер тегіс, бөгетсіз болуы тиіс. Олар мүліктік қалқандардан жасалады. Ғимарат қабырғасы мен жұмыс төсемесі арасындағы саңылау 5 см аспауы керек. Саңылау тұрғызылған қабырғаның тік аспасын тексеру үшін пайдаланылады. Ағаштар мен мінбелердің төсемесінің биіктігі 1,1 м құрайды. Жұмыскерлердің мінбелерге еркін кіруі үшін қалқанды аспа сатыларды пайдаланады.

Кірпіштерді қабаттарға көтеру олардың құлап түсуін болдырмайтын қаптамалардың көмегімен түпқоймада жүргізіледі. Түпқоймасыз кірпіштерді тек контейнерлерде немесе пакеттерде арнайы қауіпсіздікті қамтамасыз етуге арналған қармауыштармен жасайды. Кірпіштерді пайдаланғаннан кейін, қаптамаларды, қармауыштар мен түпқоймаларды алаңға кранмен түсіреді (оларды қабаттан лақтыруға қатаң түрде тыйым салынады). Кез келген қатарды тастан қалау, оның деңгейі мінбе ауысқан сайын жұмыс жабынынан 70 см биікте тұратындай етіп жүзеге асырылады. Қажет болған жағдайда, қалау өндірісін сақтандырғыш белбеулердің немесе торлы қорғаныш бөгеттерін қолдана отырып атқаруға болады. Құрылыс материалдары, құралдары немесе құрылыс қалдықтары қабырғада үзілістен кейін қалып қоймайтындығын қадағалау қажет – олар төменге құлауы мүмкін. Биіктігі 7 м асатын қабырғаларды қалау кезінде ғимарат периметрі бойынша төсеме түріндегі сыртқы мүліктік қорғаныш қалқаларын орнатады. Қалқалардың құрылысы кезінде келесі талаптар сақталады: Қорғаныс қалқалары көкжиекке 20° көтеру бұрышына және 1,5 м кем емес енге ие болуы қажет.

Қорғаныш қалқасы болмаған жағдайда 7 м дейінгі биіктікте қабырға көтеруге болады, бірақ бұл жағдайда ғимарат периметрі бойынша жерде қабырғадан 1,5 м кем арақашықтықта бөгеттер қояды. Қабырғаларды ішкі мінбеден қалау кезінде баспалдақ торларына 2х2 м кем емес өлшемдегі тұрақты аспаларды іледі. Екі қабаттан асатын ғимараттарда қабат аралық жабындарсыз қалауды жүзеге асыруға тыйым салады.  Жапсарларды сөгуді екі-үш қатарды салғаннан кейін жүзеге асырады. Бұл операцияны орындау кезінде қабырғада  тұруға тыйым салынады.