ӨНЕРКӘСІПТІК ЖАБДЫҚТАРЫН ПАЙДАЛАНУ БОЙЫНША ЖҰМЫСТАРДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ ЖӘНЕ ОРЫНДАУ

КБЖ 30.605,і723  Ф428

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес ««ТжКБ жүйесі үшін шетел әдебиетін сатып алуды және аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19,

«Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: іnfo@dcg.kz

оқытушысы.

А. Н.Феофанов Ф428 Өнеркәсіптік жабдықтарды пайдалану бойынша жұмыстарды ұйымдастыру және орындау: орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық / А.Н. Феофанов, А. Г. Схиртладзе. — М.«Академия» баспа орталығы, 2017. — 448 с.

Оқулық «Өнеркәсіптік жабдықтарды монтаждау және техникалық пайдалану», ПМ.02 «Өнеркәсіптік жабдықтарды пайдалану бойынша жұмыстарды ұйымдастыру және орындау» мамандықтары бойынша орта кәсіби білім берудің федералдық мемлекеттік білім беру стандартына сәйкес жасалған. Металл өңдеуші станоктардың әр түрлері, олардың ішкі жіктемесі, типтік бөлшектері мен механизмдері, қондырғының және пайдалану қауіпсіздігінің ерекшеліктері қарастырылған. Станоктардың кинематикалық схемалары, шпиндельдің айналу жиілігінің қатары мен кесу жылдамдығының теңдеуіндегі олардағы қозғалыс түрлері туралы мәліметтер келтірілген.

Орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған.

Бұл оқулық «Өнеркәсіптік жабдықтарды монтаждау және техникалық пайдалану» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік кешеннің бір бөлігі болып табылады. Оқулық ПМ.02 «Өнеркәсіптік жабдықтарды пайдалану бойынша жұмыстарды ұйымдастыру және орындау» кәсіби модулін зерделеуге арналған. Жаңа үлгідегі оқу-әдістемелік кешен жалпы білім беру және жалпы кәсіби пәндер мен кәсіби модульдерді зерделеуді қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдарын қамтиды. Әрбір кешен жалпы және кәсіби құзыреттілікті меңгеру үшін қажетті, оның ішінде жұмыс берушінің талаптары ескерілген оқулықтар мен оқу құралдарын, оқыту және бақылау құралдарын қамтиды. Оқу басылымы электрондық білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электрондық ресурстар интерактивті жаттығулар мен жаттықтырушыларды, мультимедиялық объектілерді, Интернеттегі қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемемен теориялық және практикалық модульдерді қамтиды. Оған терминологиялық сөздік пен электрондық журнал кіреді, онда оқу процесінің негізгі параметрлері жазылады. Жұмыс уақыты, бақылау және практикалық тапсырмаларды орындау нәтижесі кіреді. Электрондық ресурстар оқу процесіне жеңіл икемделеді және әртүрлі оқу бағдарламаларына бейімделуі мүмкін.

Қазіргі уақытта өнеркәсіпте әртүрлі мақсаттағы жабдықтардың орасан көп саны пайдаланылады. Қоғамның қажеттіліктерін өзгертетін ғылым мен техниканы дамыту еңбек өнімділігін арттыратын және оның талаптарын жеңілдететін жабдықтарды жасау қажеттілігіне негізделген. Өнеркәсіптік жабдықтар арасында машина санатына жататын станоктық жабдықтың үлкен мәні бар.

Машина

Әртүрлі құралдардың, машиналар мен басқа да бұйымдардың әртүрлі бөлшектерін дайындау машина жасауда негізгі жабдық түрі болып табылатын, металл өңдеуші станоктағы тиісті құрал-сайманның көмегімен жүзеге асырылады.

Дайындамадан материал қабатын алу жолымен берілген өлшемдегі бөлшекті, пішінді және бұдырлық параметрлерін алатын технологиялық машина

металл өңдеуші станок деп аталады. Кез келген машинаны жасау ондағы қандай да бір технологиялық процеске қажеттіліктің салдары болып табылады. Мұндай амал аталған машинаны пайдалану процесінде оның орындауы тиіс функцияларын нақты айқындау қажеттілігін болжамдайды. Әрбір машинанің белгілі бір қасиеті болуға тиіс. Яғни машинаның талап етілетін қызметтік мақсаттарға сәйкестігін айқындайтын қасиеттер жиыны ретінде түсіндіріледі. Машинаның сапасы бірқатар көрсеткіштермен анықталады. Машинаның әртүрлі техникалық, экономикалық және ұйымдастыру сипатын айқындайтын сапалы көрсеткіштер жүйесі

Машиналардың негізгі сапалық көрсеткіштеріне оның нақты сипаттамалары мен оларды  белгілі бір уақыт  ішінде сақтау қабілеті бар. Онда өндіргіштігі мен беріктігі, тұтынылатын энергияның түрі мен саны, пайдалы іс-қимыл коэффициенті, процесті механикаландыру немесе автоматандыру деңгейі кіреді. Машинаның габариттік өлшемдері мен ол алатын өндірістік алаң- машинадан болатын шу деңгейі, басқару қолайлығы, техникалық қызмет көрсету және жөндеу, қоршаған ортаға әсер ету деңгейі, жұмыс қауіпсіздігі және басқалар кіреді. Машина қандай технологиялық процесте және қандай жағдайларда пайдаланылуына байланысты оның сапалы көрсеткіштерін бөлшектеу дәрежесі әртүрлі болуы мүмкін. Бірақ кез келген жағдайда оларға қойылатын талаптар жиыны машинаның тиімді жұмыс істеуіне кепілдік беру үшін айтарлықтай жеткілікті болуға тиіс. Станокты өнеркәсіптік жабдықтарды пайдалану тиімділігі көбінесе оны пайдалану бойынша қажетті жұмыстар кешенін дұрыс ұйымдастырумен және орындаумен айқындалады. Пайдалану кезінде кез келген машина техникалық жағынан ақаусыз және жұмысқа қабілетті жағдайда болуы тиіс.

дегеніміз - дайындамадан материалды алу жолымен берілген өлшемдегі бөлшек пен пішіндер. Үстіндегі бұдырының орналасуына және параметрлеріне қатысты тетікті алатын технологиялық машина болып табылады.

Мамандану дәрежесі бойынша станоктар келесідей болып  бөлінеді: Маманданған және арнайы станоктар ірі сериялы және жаппай өндірісте пайдаланылады. Нақтылық дәрежесі бойынша станоктар бес сыныпқа бөлінеді. Қалыпты нақтылықты (Н), артық нақтылықты (П), жоғары нақтылықты (В), ерекше жоғары нақтылықты (А) болып бөлінеді.  Және ерекше нақты  (С) станоктар (шебер-станоктар). В, А және С сыныпты станоктар жұмысының берілген нақтылығы тұрақты автоматты түрде реттелетін температурасы (термоконстантты) және ылғал ауасы бар орынжайларда оларды пайдалану кезінде қамтамасыз етіледі. Автоматтандыру дәрежесі бойынша механикаландырылған және автоматтандырылған, оның ішінде жартылай автомат және автомат станоктар болып бөлінеді.

Жартылай автомат

Технологиялық операция циклы

Автомат жұмысшының араласуынсыз барлық жұмысшы және көмекші қозғалыс циклын өңдеуді орындайды. Және жүзеге асырады. Ол тек жұмысты қадағалайды, өңдеу сапасын бақылайды және қажет болған жағдайда станокты да қадағалайды. Яғни қол жеткізілген құралдың нақты төселуін және дайындалатын бөлшектің сапасын қалпына келтіру үшін оны реттейді.

Станоктардың модельдерін белгілеу үшін Металл кесуші станоктардың экспериментальді ғылыми-зерттеу институты (МКБЭҒЗИ)  әзірлеген  жіктеме қабылданды. Олар бойынша барлық станоктар тоғыз топқа бөлінеді (

1.1-кесте ). Өз кезегінде әрбір топ станоктың мақсатын, оның компонентін және басқа да ерекшеліктерін сипаттайтын тоғыз кіші топқа бөлінеді. Станоктың моделі кейбір кездейсоқ әріптер қосылған үш немесе төрт цифрмен белгіленеді. Алғашқы цифр станоктың тобын; екіншісі — типін; үшіншісі (немесе үшінші және төртінші) станоктың аса маңызды параметрлерінің бірін сипаттайды. Бірінші немесе екінші цифрдан кейін тұрған әріп станоктың негізгі (базалық) моделін жаңғыртуды, ал негізгі үш (немесе төрт) цифрдан кейін тұрған әріп, — базалық моделін жаңғыртуды (оның ішінде өңдеу нақтылығы және басқару жүйесі бойынша). Мысалы, 2Р135Ф2 моделі станоктың тік-бұрғылаушы станокты (екінші топ, бірінші тип) білдіреді. Жаңғыртылған (Р әрпі — алты шпиндельді револьверлік басымен жабдықталған). Қола бойынша барынша бұрғылау диаметрі — 35 мм; Ф2  станоктың сандық бағдарламалық басқарудың позициялық жүйесімен жарақталғандығын білдіреді.

Арнайы және маманданған станоктарды белгілеу үшін әрбір станок жасаушы зауытқа бір немесе екі әріптен тұратын индекс берілген. Одан кейін станок моделінің реттік нөмірі қойылады. Автоматты желілер құрамына кіретін арнайы станоктардың желі моделі мен желідегі станоктың нөмірі кіретін индексі болуы мүмкін. Автоматты желі моделі желіні жобалаушы ұйымның немесе дайындаушы зауыттың индексінен (цифрлық немесе әріптік) және желінің реттік нөмірінен тұрады.

Токарлық

Бұрғылаушы және егеуші

Тісті- және кескішті өңдеуші

Сүргілеуші, қашаушы және үдемелі

Кесілген

Әртүрлі

Кіші топ

Ара

Станоктардың нақтылығы . Станокта бөлшектерді дайындау нақтылығы станоктағы әртүрлі олқылықтардың, дайындалатын бөлшектердің нақтылығына әсер ету дәрежесін сипаттайтын нақтылығын айқындайды. Станоктың негізгі

Станоктың аталған ауытқуларымен қатар бөлшектерді дайындау нақтылығына кесуші құралдардың геометриялық ауытқуы, оны дайындаудағы  станок қондырғысындағы ауытқулар айтарлықтай әсер етеді.

Станоктардың  және автоматты желілердің өндіргіштігі мен беріктігі. Жабдықтардың – станоктармен автоматты желілердің өндіргіштігі — уақыт бірлігінде дайындалған бөлшектер санымен сипатталады. Белгілі бір уақыт аралығында белгілі бір атауы мен өлшемді типі бар бұйымдарды шығару

Әмбебап жабдықтардың өндіргіштігі (дана\саны) мына формула бойынша айқындалады: ,

мұндағы,

мұндағы,

Жартылай автоматтар, автоматтар мен автоматты желілер үшін номиналдықтан аз номиналдық (теориялық) және нақты өндіргіштігін айырады. Себебі жабдық жұмыс істеу процесінде тоқтап қалуы мүмкін. Циклмен жұмыс істейтін автоматты станоктардың немесе бір текті автоматты желілердің номиналды өндіргіштігі мына формула бойынша анықталады:

мұндағы, m — бір циклда шығарылатын бөлшектер саны;

Лимиттеуші операцияның номиналды цикл уақыты, с. мына формула бойынша анықталады:

мұндағы,

Станоктың қолданыстағы өндіргіштігін есептеуге арналған номограммасы 1.1 суретте көрсетілген (

автоматты станоктың немесе автоматты желінің нақты өнімділігі, қосымша уақыт шығынына байланысты. Есептесек:

мұндағы, q — автоматты станоктың немесе желінің белгілі бір уақыт бірлігінде дананы шығару шығыны. Автоматты станоктың (автоматты желінің) өндіргіштігінің жоғалуы  пайдалану коэффицентімен есепке алынады:

мұндағы, t — сомалық (жұмыс көлемін өңдеу ұзақтығы);

станогының  жұмыс істеуші өндіргіштігін есептеуге арналған номограмма 1.2 суретте келтірілген (берілгені: т = 35 с;

Станок-автоматтар мен жартылай автоматтар, автоматты желілер күрделі қалпына келуші жүйелер болып табылады. Олар әртүрлі қызмет көрсету мерзімдері бар механизмдер мен аспаптардың көпшілік санынан тұрады. Және әртүрлі істен шығу түрлеріне ұшырағыш. Кездейсоқ істен шығулардың туындауы және оны жою, автоматты жабдықтардың жұмысқа қабеліттілігінің жойылуы мен қалпына келтіру кездейсоқ процестер болып табылады, сондықтан оның беріктік көрсеткіші ықтимал сипатта болады.

1.2. сурет Станоктың (автоматты желілердің) нақты өндіргіштігін есептеуге арналған номограмма:

Станоктың және станокты жүйелердің сенімділігі

Өнеркәсіптік жабдықтың сенімділігі тоқтаусыз жұмыс істеуімен, жөндеуге жарамдылығымен және ұзақ қызмет етуімен сипатталады.

Тоқтаусыз жұмыс істеу

істен шығу деп аталады. Істен шығу кезінде өнім мүлдем шығарылмайды немесе жарамсыз болып шығарылады.

Үздіксіз жұмыстың орташа уақыты мына формула бойынша анықталады:

мұндағы, N — белгілі бір уақыт аралығында істен шығу (қалпына келтіру) саны;

физикалық мәні — бұл көзделген қызмет көрсетуді жүзеге асыру жағдайында екі істен шығу арасындағы автоматты жабдықпен өңделетін цилдардардың орташа уақыты немесе саны.  Істен шықпай жұмыс істейтін орташа уақыты аз болған сайын жабдықтың сенімді жұмыс істеуі де азая түседі және жөндеушінің араласуын жиі талап етеді. Жабдықтардың жұмысқа білетін қалпына келтірудің орташа уақыты мына формула бойынша анықталады:

мұндағы — N қалпына келтіруге арналған уақыт;

Өнеркәсіптік жабдықтың жұмысқа қабілетін қалпына келтіру оның элементі немесе бірқатар элементтері істен шыққан кезде басталады және қалпына келтіру уақытымен айқындалатын сәтте аяқталады. Жабдықтардың жұмысқа қабілеттілігін қалпына келтірудің уақыт ұзақтығы қызмет көрсетуші персоналдың қарапайым және жұмыспен қамтылуын сипаттайды. Орташа қалпына келтіру ұзақтығы аз болған сайын жөндеуге қабілетті жағдайы, яғни жабдықтардың істен шығудың, сол сияқты жөндеу мен техникалық қызмет көрсету есебінен  туындау себептердің алдын алу, анықтау және жою қабілеттілігі арта түседі.

Жабдықтардың төзімділігі

Автоматты желілердің сенімді жұмысын кешенді бағалау жалпыланған көрсеткіштер (желілерді техникалық пайдалану коэффициенті

және дайындық коэффиценті Желінің техникалық қызмет көрсету мен жөндеу аралығында ерікті уақыт сәтінде жұмысқа қабілетті жағдайда болу ықтималдығына тең) арқылы жүргізілуі мүмкін. Шекті қалпына келтіру ұзақтығы:

Станоктарда барлық параметрлер бойынша жарамды бөлшектер жасау үшін оның жұмыс органы дайындамадан артық материал қалдығын алу (түсіру) түрінде келісілген қозғалыстардың белгілі бір кешенін хабарлау қажет. Қалдықтарды алу процесі құралға немесе дайындамаға (немесе бір уақытта құралға және дайындамаға) хабарланатын негізгі (жұмыс) қозғалыстарының есебінен орындалады.  Оларға басты қозғалыс (немесе кесу қозғалысы) және қозғалысты беру жатады. Оңтайлы кесу және беру жылдамдығы өңделетін дайындама материалымен және құралдармен, бөлшек бетінің бұдырлығындағы нақтылыққа және параметрлеріне талаптармен, дайындау сапасымен және бірқатар басқа да факторлармен айқындалады. Кейбір күрделі беттерін және бөлшектерін (кеспе тісті дөңгелек) алу үшін нақты келісілген қозғалыстар болу қажет. Басты қозғалыстармен қатар, станокта кесу процесін дайындау, бір дайындамада бірнеше беттерін рет-ретімен өңдеуді орындау және т.б. үшін қажетті көмекші қозғалыстар жүзеге асырылады. Бұл қозғалыстарға дайындаманы тасымалдауды (беруді) және бекітуді, бөлшектерді алуды, кесу құралын бұру мен  тартуды, өңдеу режимін өзгертуді, станокты қосуды, ажыратуды қамтамасыз ететін және бірқатар басқа да қозғалыстар жатады. Әдетте негізгі қозғалыстар механикалық, электрлік, гидравликалық, аралас және (жиі) пневматикалық жетектер арқылы жүзеге асырылады. Беру қолмен жүргізілетін кейбір шағын станоктар  басқаша жасалады. Көмекші қозғалыстар автоматты түрде немесе қолмен орындалуы мүмкін.

Станоктарда басты қозғалыстың екі түрі болады:

Басты қозғалыс станок бөлшегінде дайындалатын дайындамаға немесе кесуші құралға хабарланады. Айналмалы қозғалыс тоқ, фрезерлік, бұрғылаушы, ажарлаушы және кейбір басқа да станоктарда орын алады. Кесу жылдамдығы v, м/мин, айналмалы қозғалыс кезінде мынаны құрайды:

мұндағы, d — айналмалы дайындаманың немесе құралдың өңделетін бетінің диаметрі, мм; n — дайындаманың немесе құралдың айналу жиілігі, мин -1 .

Ажарлаушы станоктар үшін кесу жылдамдығы  v, м/с, құрайды:

мұндағы ,

-1 .

Сүргілеуші, ұсатушы, тіс сүргілегіш және пышақты  станоктарда басты қозғалыс қайтарымды – үдемелі болып табылады. Бұл ретте кесу үнемі орындалады. Үздіксіз жұмыс істейтін ұзын станоктарда — тік желілі бір бағытта жұмыс істейді. Қайтарымды – үдемелі қозғалыстағы станоктарда өндірістік емес уақыт шығынын азайту мақсатында көмекші жетек жылдамдығы (кесуші құралды немесе бастапқы жағдайдағы дайындаманы қайтару) жұмыс барысындағы жылдамдықтан артығырақ беріледі. Айналмалы қозғалысты қайтарымды – үдемеліге түрлендіру үшін пайдаланылатын ықтырмалы және қос иінді-шатундық механизмдер жұмыс және көмекші жетек жылдамдығының тұрақтылығын қамтамасыз ете алмайды. Кесу жылдамдығы v, м/мин, орташа мән ретінде анықталады:

ж

қ

Беру жылдамдығы үздіксіз (токарлық, фрезерлік, бұрғылаушы және басқа да станоктар) немесе үзілмелі (уату станоктары), қарапайым немесе күрделі (мысалы, қисық тісті дөңгелектерді жасау кезінде) бірнеше қозғалыстардан  (сүргілеу станоктарынан) тұрады немесе мүлдем болмайды (уату станоктары). Соңғы жағдайда құралдың беру қозғалысы әрбір келесі тістің биіктігін ұлғайту (көтерілуін) арқылы ауыстырылады.

1.3 МЕТАЛЛ ӨҢДЕУШІ СТАНОКТАРДЫҢ КИНЕМАТИКАЛЫҚ СХЕМАСЫ Станоктың кинематикалық схемасы жергілікті органның қозғалысты беруге қатысатын жекелеген элементтері (звенолары) мен механизмдерінің шартты бейнесі болып табылады. Тапсыру элементерінің және станок механизмдерінің өзара байланысты қозғалысқа тәуелділігі кинематикалық байланыстармен айқындалады. Олардың әрбіреуі механикалық, электрлік, гидравликалық және басқа кинематикалық тізбектерден тұрады. Олар бойынша қозғалысты беру орындалады. Кинематикалық тізбектер атқарушы органдардың қозғалыс жылдамдығын және бағытын қозғалысты  түрлендіру және жинақтау үшін жетектің (электр қозғалтқышының) тұрақты жылдамдығы кезінде белгілі бір механизмдер арқылы өзгертуге арналған. Кинематикалық тізбектер жекелеген буындарды қамтиды. Тек атқарушылық қозғалыстың сипатын айқындайтын атқарушылық буындар арасындағы кинематикалық байланыс ішкі кинематикалық байланыс болып табылады. Соңғысының жылдамдық сипатын айқындайтын қозғалыс көзі мен жылжымалы атқарушы буын арасындағы байланыс сыртқы кинематикалық байланыс болып табылады. Станоктағы байланыс әртүрлі берілістен, оның ішінде белгілі бір реттілікпен орналасқан механикалық тапсырудан (қыстырылу және үйкелу) тұрады. Тапсыру біліктердің осьтері арасындағы болмашы арақашықтық кезінде тікелей байланыспен орындалады. Ол үшін әртүрлі берілістер қолданылады. Айналмалы қозғалатын беріліс үшін қиылысатын біліктер арасында жиналған тісті берілістер, ал айқасқан біліктер арасында  — цилиндрлік, жиналған гипоидті, төрткілдеш және винттік беріліс пайдаланылады. Орташа арақашықтар кезінде әртүрлі белдікті және тізбектік беріліс кеңінен қолданылады. Схемаларда кинематикалық тізбектердің жекелеген элементтері шартты белгілермен бейнеленеді (1.2 кесте). Механикалық берілістермен қатар гидравликалық, электрлік және пневматикалық қондырғылары бар станоктар үшін тиісті схема жасалады.

Бөлшектердің білікпен байланысуы:

Сырғу мойынтірегі:

■ радиалды

■өздігінен орналатын

Радиалды тіректі:

Тіректі:

Екі біліктің байланысуы:

Сырғу мойын тіректері:

радиалды

Бекіту муфталары:

Тежеуіштер:

Фрикционды беку муфталары:

Жалпақ жүрекшелер:

Фрикционды беріліс:

конустық роликті реттелуші

Цилиндрлік барабандық жүрекшелер

Тісті беріліс:

Сыртқы ілініс (тіс типін анықтамай)

Жалпақ белдікті беріліс:

Сына белдікті беріліс

Гайка, қозғалысты беретін винтта:

Тісті белдікті беріліс

Тізбекті беріліс (тізбек типін анықтамай, жалпы белгілері)

Серіппелер:

Ауыстыру иінтірегі

Алынатын тұтқа білік соңы

Сермер

Жылжымалы тіреу

Кинематикалық тізбектегі беріліс қатынастарын қарастырайық. Айналып қозғалудың барлық механикалық беріліс түрлерін сипаттайтын басты кинематикалық параметрі, беріліс қатынасы

болып табылады — бұл айналу жиілігінің келуші білікке ІІ (1.3 сурет, а), І, мин-1:жетекші білігінің айналу жиілігіне

арақатынасы болып табылады:

Тиісінше:

Рет-ретімен орналасқан кезде егер бірнеше беріліс болса, олардың жалпы беріліс қатынасы жекелеген берілістердің беріліс қатынастарын жүргізуге тең: Айналып қозғалуды үдемеліге түрлендіретін беріліс жетектің бір айналымындағы қозғалушы элементтің үдемелі орын ауыстыруымен сипатталады. Мәселен, винттерді беру үшін—винтті орын ауыстыру гайкасы (1.3 г. сурет,)  l құрайды: l = = Pk, мұндағы P —винт қадамы, мм; к — винттік кіру саны. Төрткілдешті беріліс (1.3 сурет, д) тақтайдың орын ауыстыруымен сипатталады, мм, тісті дөңгелектің бір айналымы: і = nmz, мұндағы z — дөңгелек тістерінің саны; m — модуль, мм.

1-

жетекші дөңгелектің айналу жиілігі; n

және z

және d

Орын ауыстыру жылдамдығы, мм/мин, кинематикалық тізбектің соңғы элементі (торабы): v кон = n

баст і орт

l құрайды.

Станоктың (келуші білік) шпиндельдің айналу жиілігінің қатары кинематикалық тізбек буындарымен қалыптасатын үдемелі қатынастағы жетекші біліктің (электр қозғалтқыш валының) айналу жиілігінің өндірісіне тең. Егер белдіктік немесе басқа да берілістің кинематикалық тізбегінде сырғу болса, онда теңдеуде  0,97-0,98 тең сырғу коэффицентін енгізу қажет. Станоктың кинематикалық тізбегінде жетекші және келуші элементтер (бастапқы және соңғы буындар) қозғалысының байланыстағы математикалық мәні

Станоктардың шпиндельдің берілген айналу жиілігінің төсемі және беріліс жылдамдығы жылдамдық пен беріліс корабын ауыстыра отырып орындалады. Қажетті қозғалыс байланыстары ауыспалы дөңгелектер арқылы жоғары нақтылықпен белгіленетін күрделі беті бар арнайы кескіштерді кесу, тісті дөңгелектер мен басқа да бөлшектер үшін станоктарді төсеу айрықша болып табылады. Кинематикалық тізбектің бастапқы, соңғы және аралық буындарының сипаттамасы (өлшемі) олардың қызметтік мақсатымен және конструктивті ерекшелігімен айқындалады. Бастапқы буынның әдетте айналмалы қозғалысы бар, ол жиілікпен— уақыт бірлігіндегі айналымдар санымен (электр қозғалтқышы) немесе бір айналыммен (мысалы, бастапқы буын-шпиндельдің айналымында миллиметрмен бағаланатын суппорт пен шпиндельдің келісілген қозғалысы жағдайында) беріледі. Кинематикалық баланс теңдеуіне басынан бастап соңына дейінгі буындағы тізбектің барлық элементтерін, сондай-ақ түрлендіруші қозғалысты (мысалы, айналмалыны үдемеліге) сипаттайтын құрамдас кіреді.  Осы жағдайда баланс теңдеуіне бұл түрлендіру шартын айқындайтын параметр кіреді. Виттік желіден (винт қадамынан) бастап бір айналымдағы миллиметрге дейінгі орын ауыстыру немесе дөңгелек-тақтайдың тісті ілініс модулі. Осы параметрінің өлшемі кинематикалық тізбектің бастапқы және соңғы буынның қозғалысын сипаттауды келісуге мүмкіндік береді. Тек айналыс қозғалысын теңдеуге тапсыру кезінде өлшемдес құрамы (механизмдердің және жекелеген элементтердің үдемелі қатынасы) кіреді, сондықтан соңғы және бастапқы буындардың өлшемі бірдей. Мысал ретінде кинематикалық баланстың теңдеуін қарастырамыз, ол кескіш-соңғы буынның, жону-винттік кесу білдегінің шпинделін (бастапқы буынын) айналдыра отырып байланыстырады.

1.4. сурет Жону-винттік кесу білдегінің суппортын берудің винттік кесу тізбегінің схемасы: і n

r

к.п

х.в

кес

Кесу жағдайы үшін, кескіштің теңдеуінің түрі мынадай: (1.4 сурет).

онда

хв

кес

Онда баптау параметрлерін айқындауға арналған формула мынадай түрде болады:

Гитараның үдемелі қатынасында және беріліс қорабында көрсетілген станоктың беру механизмі көзделген кескіштің  Р

Егер Р таб

Метрикалық кескішпен кесуге арналған жону станогы мод. 16К20  үшін формуланың мынадай түрі бар:

Кескішпен жоғары нақтылықпен кесу беріліс қорабының механизмін ажырата отырып ауыспалы дөңгелек арқылы жүріс винтін тікелей қосу кезінде орындалуы мүмкін.

1.4 МЕТАЛЛ ӨҢДЕУШІ СТАНОКТАР ШПИНДЕЛЬДЕРІНІҢ АЙНАЛУ ЖИІЛІГІНІҢ ҚАТАРЫ Шпиндельдің айналу жиілігінің шекті мәнінің айналмалы қозғалысы бар станоктар үшін n mіn

және n max

бөлшектерді v max

-дан бастап v mіn

дейінгі жылдамдықта  d max

бастап d mіn дейінгі диапазонда  өңделетін бетінің диаметрімен дайындаманың өңделуін қамтамасыз етеді. Шпиндельдің айналу жилігін реттеу диапазоны станок шпинделінің барынша айналу жиілігінің ең төменгі жиілігіне қатынасымен айқындалады: D = n max /n mіn . Аталған диапазон станоктың пайдаланылу мүмкіндіктерін сипаттайды. Әмбебап станоктарда D мәні мамандандырылғандарға қарағанда айтарлықтай көбірек болады. Оңтайлы өңдеу режимінде кез келген диаметрлі бөлшектерді дайындау үшін шпиндельдің айналу жиілігі сатысыз реттелуі тиіс. Алайда сатысыз жетектер әлі шектеулі түрде қолданылады. Көбінесе станоктарда айналу жиілігінің сатылы өзгерістерімен жетегі болады. Айналу жиілігінің мәні n max

ден n mіn дейін қатар түзеді. Станок қатарына геометриялық қатар пайдаланылады,  онда ауыспалы мәндер n өзара

ретке бөлінеді (

= Мұндай жиілік қатарын пайдаланудың экономикалық мақсатқа сайлығы айналу жиілігі қатарындағы экономикалық жағынан тиімді кесу жылдамдығының абсолютті және қатыстық шығынының тұрақтылығында болып отыр.

Барынша жылдамдықты жоғалтудың қатыстық шығыны мына мәнмен айқындалады:

, Шпиндельдің айналу жиілігінің геометриялық қатары кезінде уақыт бірлігіне өңделген бетінің алаңын сипаттайтын форма түрлендіруші Q (үнемі беру кезінде) өндіргіштігінің барынша қатыстық шығыны  сол сияқты тұрақты болады; ол

мәніне байланысты:

мәнімен шпиндельдің n геометриялық қатарына дайын түрде: n

=n mіn n

=n

n

=n

= n

n

=n

= n

z = n max =n z-1 = n

Сәйкесінше,

мұндағы, z — қатардағы сатылар саны; n mіn , n max

мәндері геометриялық прогрессияда мына мәндерден алынды:

мұндағы, E

= 1,41 және 2 қатарынан басқа) ұлғаяды. Көрсетілген мәндердің мәні айналу жиілігінің кестелік (нормаланған) қатары  немесе қайтадан орнына түсетін үдемелі басты қозғалыстағы станоктар үшін қосарлы жүріс сандары қатарының негізіне салынды.

1.5. КЕСУ ЖЫЛДАМДЫҒЫ ТЕҢДЕУІНІҢ ГРАФИКАЛЫҚ БЕЙНЕСІ Айналу жиілігінен n және дайындама диаметрінен v кесу жылдамдығына немесе d құралға байланысты белгілі тікелей желі түріндегі графикалық бейне екі белгілі бойынша бір параметрінің анықтамасын (әдетте v немесе n) жеделдетуге мүмкіндік береді. d = 0 және v = 0 кезінде тік  n әртүрлі сәуле тобын қалыптастыра отырып, координаттардың басы арқылы өтеді. Сәуле өтетін екінші нүкте егер d = 318 мм деп қабылдаса жеңіл табуға болады. Бұл ретте теңдеу жылдамдығы манадай болады:

Сондықтан бұл жағдайда кесу жылдамдығы сандық жағынан айналу жиілігіне тең. Онда мысалы шпиндельдің 40; 63; 100; 158; 250 және 395 мин -1 айналу жиілігімен станок үшін сәулелі номограмманың түрі 1.5 суретте көрсетілгендей болады. Себебі номограмманың өлшемдері  d = 318 мм болған кезде n

, n

және n

үшін сәуле жасай алмайды, онда d шартты түрде  10 есеге азайтады. Қабылданатын d = 3,18 мм, v = n/10, яғни n

=  158 айн/мин үшін, v=15,8 және т.б.

Үлкен айналу жиілігін бейнелейтін сәулелер жоғары көтеріледі және әсіресе координаттардың басына жақын тығыз орналасады.  Бұл v мәндерінің анықтамасында қателіктерге алып келеді.

Бұл кемшілік логарифмикалық номограммада жоқ, оны түзеу үшін мин -1

1.6. сурет. Логарифмикалық номограмма :

v — кесу жылдамдығы; d — дайындаманың немесе құралдың диаметрі

Коэффицент Y кезінде бірлікке тең, бұл 45° тең тікелей ең шеттегі тангес бұрышына сәйкес келеді. Сондықтан n мәні 45° бұрышында координа төсіне еңкейген. M масштабымен, кесу жылдамдығының шекті өзгерістері мен және диаметрлерінің шекті өзгерістерімен берілгені шкала өлшемдерін айқындайды. Онда Sv = M (lgv max

-lgv mіn

) диапазонында жылдамдықпен Sd = M (d max

mіn

) шегіндегі диаметрі көрінеді.

Ось бойынша координат кемімелі тәртіппен кесу жылдамдығының логарифмін, ал ось бойынша абсцисс — өсу тәртібіндегі диаметрлер логарифмдерін түзеді. Айналу жиілігін бейнелейтін тікелей қалыптастыруды осылай жүргізуге болады. 45° бұрышпен тікелей n

, өтетін нүкте v

(v

= n

) жылдамдығы арқылы өтетін  d = 318 мм диаметрі үшін желінің тік қиылысуын айқындайды. Сондай-ақ n диаметрі үшін графиктер жасалады  (1.6сурет). Номограммаларды пайдалану қағидалары бірдей. Мысалы,  белгілі d және v бойынша айналу жиілігін айқындау үшін осы мәндерге сәйкес келетін тігінен және көлденең өткізеді. Ізделетін т көрсетілген желілер қиылысатын А нүктесіне жақын тік болып табылады.

базалық станоктың құраушы жүйесін оның элементтерінің жиынтығы құрайды. Кесу үдерісі кезінде құралмен дайындаманың арасындағы пайда болатын күштер, станок элементтері арқылы тұйықталады. Станоктың құраушы жүйесінің негізгі элементтеріне тұғыр және тұрқылық бөлшектер (тұмсықтар, маңдайшалар, сырғақтар, тақталар, үстелдер, құралкүймешіктер және т.б.) жатады. Тұғыр  станоктың тораптарын және бөлшектерін жинақтау үшін қолданылады. Тұғырға қатысты қозғалмалы бөлшектер, тораптар қозғалады және бағытталады. Тұғыр басқа да құраушы жүйесінің элементтері сияқты қасиет тұрақтылығын қамтамасыз ету керек және станоктың қызмет ету мерзімінде дайындаманы берілген тәртіппен және дәлдікпен өңдеу мүмкіндігін қамтамасыз ету тиіс.  Бұл тұғыр материалын, жасау технологиясын және бағыттаушының тозуға қарсылығын дұрыс таңдау арқылы іске асырылады. Тұғырлар көлденең және тік (тіреу) болып бөлінеді.  Көлденең  тұғырықтың қима пішіні (1.7 а сурет) мына факторлар қатарымен:  бағыттаушыны орналастырумен – жоңқаны және майлау-салқындату сұйықтығын (МСС)  алып тастау жағдайы, сұйықтық пен майлауды салқындатуға арналған  резервуарлар орналастыру; оған қозғалмалы және қозғалмайтын  тораптарды  қондырудың  қажеттілігі;   қаттылық шарттары; жөндеу жұмыстарын жүргізудің қолайлығымен және т.б. анықталады.  Тік тұғырықтардың кесу пішіні (1.7 б сурет) негізінен қаттылық шарттарымен бекітіледі.  Тұғырдың қаттылығын арттыру үшін қос қабырғамен немесе жазық қимамен, тұйықталған контурмен, қалқа мен қабырғалар санын арттырумен дайындалады.  Осы мақсат үшін люктарды және терезелерді шектейді  немесе олардың өлшемдерін азайтады. Станок тұғырларын дайындау үшін келесі негізгі материалдар қолданылады. Құймалы тұғыр үшін – шойын, пісірілген тұғыр үшін – болат, ауыр білтектің тұғыры үшін – темірбетон (кей кезде); жоғары дәлдікті станоктар үшін – жасанды материал синтегран қолданылады. Ол минералды материалдардан және шайыр ұнтағының негізінде жасалады. Ол аз мөлшерлі температуралық деформациямен сипатталады.

Бастапқы саңылауларды немесе тартылысты реттеу  және станокты пайдалану үрдісінде төмендетілген  бастапқы көрсеткіштерін қалпына келтіру үшін  (мәселен, жазықтық сырғанаудың тозуына байланысты) реттегіш элементтер (1.8 сурет): қыспа жұқа тақшайлар; көлденең және жазық қозғалтылатын сыналар; қондырмалы енгізу жұқа тақтайшалары және басқа құрылғылар қолданылады. Бағыттаушылардың қолдану аумағына және құрылымдық жасалуына байланысты келесі топтарға бөлінеді: Сонымен қатар, топтастырудың қосымша белгілері де, мәселен күшті үзетін қабылдау қабілеттігі және аудару моменті (тұйықталған бағыттауыштар), бағыттауыштарды орындау тәсілдері (қозғалмалы тораппен немесе тұғырмен не болмаса торапқа немесе тұғырға жапсырылған, бекітілген біртұтас ретінде) бар. Бағыттауыштар арасында домалау бағыттауыштарында аралық домалау денесі ретінде тораптар немесе шығыршықтар қолданумен   сырғанау және домалау бағыттауыштары кең таралған.  Бағыттаушы сырғанау үшін ең көп қолданылатын материал (1.9 сурет) сұр шойын болып табылады.

.9 сурет. Сырғанау бағыттаушылардың негізгі түрлері: а — жазық; б — призмалық; в — «қарлығаш құйрығы» түрдегі; г — цилиндрлік; І— қамтылатын; ІІ — қамтитын

Ол бағыттаушылар тұғырмен және жылжымалы тораппен біртұтас ретінде дайындалған жағдайда пайдаланылады.  Бағыттаушылардың тозуға қарсылығын  көтеру мақсатында  40-55 HRС қаттылықпен беттік шынықтыру  жасалады. Болат бағыттауыштарды шынықтырып, қаттылығы HRC 58-63 бастырма арқылы жасайды. Көбінесе 40Х болат қолданылады және жоғары жиілікті тоқпен (ЖЖТ) шынықтырады. Ал 15Х және 20Х болаттарды, сондай-ақ пластмассаны цементтендіріп, одан кейін шынықтырады.

Сырғанау бағыттауыштарының үйкелу түрлері бойынша: а) майлау  материалымен — гидродинамикалық  (басты қозғалыс). Онда майлау қабатының әрекет ететін жүктемеге теңелетін  сына және қысым пішіні болады. Бұл қабат бағыттаушы элементтердің және оны құрастырушылардың салыстырмалы қозғалысының жоғары жылдамдығы есебінен  құрылады; б)майлау  материалымен — гидростатикалық (1.10 сурет) (басты қозғалысты және берілісті бағыттаушылар). Онда майлау қабаты өлшемдері белгіленген арнайы қалталарындағы жоғары қысымның берілісі арқылы пайда болады;

1.10 сурет. Гидростатикалық бағыттаушылар сызбасы в)

аралас майлаумен — берілістің көптеген бағыттаушы қозғалыстары;

г)шекаралық майлаумен — сырғанаудың өте аз жылдамдығында жұмыс істейтін бағыттаушы беріліс;

д)газды әуелік майлаумен — аэростатикалық.

Станоктар құрылымында бағыттаушы домалақтау кеңінен қолданылады.Олардың басты артықшылығы қозғалыс жылдамдығына тәуелді емес үйкелістің аз шамасы болып табылады.  Олар дәл орын ауыстырудың жоғары сезімталдықты, баяу қозғалыстардың тепе-теңдігін, бағыттаушы сырғанаумен салыстырғанда едәуір жоғары ұзақтықты  қамтамасыз етеді. Бұл бағыттаушылар тұйықталған болуы мүмкін.  Бағыттаушы домалау сызбасы 1.3-кестеде келтіріледі.

1.3 – кесте Тербеліс бағыттаушылары.

Бағыттаушы типі

Сипаттамасы және қолданылуы

Тұйықталмаған бағыттаушылар

Жазық және үшбұрышты  роликті

Дайындауда өте қарапайым, ұштастырылатын бөлшектердің өзара қиюластыруға болады. Үлкен және орташа салмақта және өте аз аударатын моменттер кезінде пайдаланылады. Бағыттаушының материалы  — шыныққан болат.

үшбұрышты  шарикті

Дайындауда өте қарапайым, өзара қиюластыруды болдырмайды. Үлкен және орташа жүрісте, өте аз жүктемеде және өте аз қиюластырушы моменттерде пайдаланылады. Бағыттаушының материалы  — шыныққан болат.

Дайындауда өте қарапайым, көлденең шегіне жанасуын тексеру және өзара қиюластыруға болады. Үлкен және орташа салмақта және өте аз аударатын моменттер кезінде пайдаланылады.

Тұйықталған бағыттаушы

Дайындауды өте қарапайым, бірақ өте үлкен биіктігі бар.   Екі бағытта жеке реттеу қажет болады.  Орташа салмақта және үлкен аударатын моменттер кезінде пайдаланылады.

Материалы  — шыныққан болат және аз тартылу кезіндегі күрделі процесс.

Дайындауда өте күрделі. Тартылыс бір уақытта екі бағытта да іске асырылады. Аз және орташа салмақта және биіктігі бойынша тығыздалған өлшемдер кезінде қолданылады.  Материалы — шыныққан болат (артықшылығы және шойынды)

Үшбұрышты роликті

Өте ықшамды. Өзара қиюластыруды және жанасуға тексеру жүргізуді болдырмайды. Тартылыс  біруақытта екі бағытта да іске асырылады. Тартылысты реттеу өте қиын, өйткені қозғалмалы  торап роликке асылған.  Материалы — шыныққан болат.

Үшбұрышты  шарикті

Өте ықшамды. Өзара қиюластыруды және жанасуға тексеру жүргізуді болдырмайды. Тартылыс  біруақытта екі бағытта да іске асырылады. Тартылысты реттеу өте қиын. Өйткені қозғалмалы  торап роликке асылған. Биіктігі бойынша аз салмақта, шағын өлшемде және шағын жүктемеде қолданылады.

Бағыттаушының материалы   — шыныққан болат.

Бағыттауыштардың сенімді жұмысы, көп жағдайда қорғаушы құрылғыларға байланысты, ол жұмыс бетін шаң-тозаңнан, жоңқадан, кірден және түрпі түйіршіктерден қорғайды.

1.11-сурет. Бағыттауыштардың қорғаушы құрылғылардың негізгі түрлері: а — қалқанша; б — телескоптық қалқанша; в...д — таспа; е — баян тәрізді көрік.

Қозғалатын станоктарға  (1.11 а сурет)  немесе (сирек) тұғырға  бекітілген қалқаншалар тораптардың аз орын ауыстыруы кезінде қолданылады. Телескоптық қалқаншалар жылжымалы біріктірулердегі тығыздықпен қозғалмалы болат қалқаншалар (1.11 б сурет) қатарынан тұрады. Олар жүрістің айтарлықтай ұзақтығы кезінде орташа және ауыр станоктарда пайдаланылады.  Болат таспалар (1.11 в.д сурет) қозғалмалы тораптың үлкен ұзақ жүрісіті  станоктарда  қолданылады. Баян тәрізді көрік («баян») (1.11 е сурет ) жоғары бітеулікті қамтамасыз етеді, тегістейтін және басқа станоктарда пайдаланылады. Оларды әртүрлі материалдардан, соның ішінде полимерлі материалдан жасайды.

1.6.2 Шпиндельдер мен шпиндель тіректері Шпиндель — біліктің бір түрі. Ол кескіш құралды бекітіп және айналдыру үшін қолданылады немесе бұйымда бекітілген дайындаманы айналдыру үшін қолданылады. Станоктың берілген уақыт мерзімінде өңдеу дәлдігін сақтау үшін шпиндель айналу және үдемелі қозғалысы  кезінде осьтің тұрақтылық жағдайын, тіректі, қондырмалы және негіздейтін беттіктің  дірілгеорнықтылығын, тозуға беріктігін қамтамасыз ету керек. Шпиндельдің осындай талаптарды қамтамасыз ету үшін көптеген жағдайда болаттан жасап шығарады. Шпиндель торабының құрылымына және станоктың дәлдігіне қарай  негізінен болаттан (40Х, 20Х, 18ХГТ, 40ХФА және т.б.) пайдаланады және тиісті термолық өңдеуден өтеді (цементтеу, азоттау, жасыту, көлемдік және беттік шынықтыру, босату). Кейбір жағдайларда сұйықтықтық үйкеліс мойын тірегінде монтаждалатын үлкен диаметрлі іші қуыс айналдырғы шойыннан жасалуы мүмкін. Құралдарды немесе бұйымдарды бекіту және орнату үшін шпиндельдің алдыңғы ұштары стандартталған. Станок шпиндельтарының алдыңғы ұштарының негізгі түрлері 1.4-кестеде көрсетілген. Шпиндельдің тірегі  ретінде сырғанау және домалау мойынтіректері қолданылады. Қола  төлке-ішпектер түрінде жасалған, бір бетінің конусты пішіні бар  сырғанаудың реттелетін  мойынтіректері 1.12 суретте келтірілген. Радиалды саңылауды реттеу шпиндельдің цилиндрлік мойыны кезінде

(1.12 а сурет) салыстырмалы корпусы 3 қима төлкенің және конусты ұшында   (1.12, б сурет)  салыстырмалы шпиндель

тұтас төлкенің

1.12-сурет. Сырғанаудың реттелетін мойын тіректері: а — шпиндельдің цилиндрлік мойыны: 1 — шпиндельдің цилиндрлік мойыны; 2 — кескіш төлке; 3 — корпусы; б — шпиндельдің  конусты мойыны: 1 — айналдырғы; 2 — тұтас төлке  2

Төлкелерді осьтік орын ауыстыру гайкалармен орындалады. Заманауи станоктарда шпиндельдің сырғанау тіреуіштері  майлау материалдарын (гидростатикалық және гидродинамикалық) және газды майлауды қолданумен  құрастырылады. Гидродинамикалық айналдырғылар  бір және көп сынамен дайындалады. Бірсыналы мойынтіректердің құрылымы өте қарапайым (төлке), бірақ олар сырғанудың елеулі жылдамдығы мен аз жүктелу кезінде шпиндельдің тұрақты орналасуын қамтамасыз ете алмайды. Бұл кемшіліктер көп сыналы мойынтіректерде жоқ. Себебі оның шпиндельдің мойынын барлық жағынан (1.13 сурет) біркелкі ұстап тұруды қамтитын, бірнеше құраушы май қабаты болады. Осындай мойынтіректерде сыналы саңылаулар ішпекті 1 өзіндік орнатумен айналдырғыны айналдыру кезінде 2 қажетті қысымды майлау қабатында алуды қамтамасыз ететін жылдамдықты тозуға төзімді құрсама  3 пайда болады.  Ішпектер біліктің ось бойымен өтетін жазықтықта да өздігінен орнатылады.  Ішпектерді өзіндік орнату бұранданың 6 тіректі бүйір жағында орындалған, сфера есебінен қамтамасыз етіледі. Гидростатикалық мойынтіректер шпиндельдің жоғары дәлдікпен айналуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді, оның елеулі қаттылығы және сырғанаудың аз жылдамдығы кезінде майлау материалының үйкелу режимі бар (1.14 сурет). Сырғанау шпиндельдің тіректерін майлау үшін сұйықтық түріндегі майлау затын (гидростатикалық және гидродинамикалық мойынтіректерде) немесе газды (аэродинамикалық және аэростатикалық мойынтіректерде) қолданылады.

1.13 сурет. Гидравликалық бес ішпекті мойынтірекпен ажарлау шеңберінің шпиндель тірегі: 1 — ішпек; 2 — шпиндель; 3 — тозуға орнықты құрсама; 4 — гайка; 5 — мойынтіректің сыртқы шығыршығы; 6 — бұранда; 7 — манжетті тығыздағыш

1.14 сурет. Гидростатикалық мойынтірек: 1 — мойынтіректің корпусы; 2 — айналдырғы мойыны; 3 — мойынтіректің қосалқы бетін құрайтын қалтасы (қысыммен майлау материалын жеткізу және оның шығару бағыты нұсқамен  көретілген)

Сәйкес емес берілістің біліктер тірегі үшін  қос ішпек түріндегі сырғану мойынтіректері (корпуста және қақпақта орналастырылған, бұрамамен жылжытылатын) және төлке пайдаланылады. Тербелу мойынтіректері  шпиндельдің тірегі ретінде әртекті түрдегі станоктарда өте кеңінен қолданылады.  Шпиндельдің айналу дәлдігіне қойылған жоғарғы талаптар  болжалды тартылыспен монтаждалатын дәлдіктің жоғары класты тіректі мойынтіректерде пайдалануға негізделеді.  Болжалды тартылыс  саңылаулардың зиянды әсер етуін және тіректің қаттылығын арттыруды түзетуді қамтамасыз етеді. Радиалды-тіректі шарикті және конусты роликті мойынтіректердегі тартылыс ішкі және сыртқы шығыршықтарын осьтік жылжыту есебінен олардың жұптық қондырғысы кезінде қамтамасыз етіледі. Жылжыту айналдырғы торабы құрылысының арнайы элементтері арқылы орындалады. Белгілі бір өлшемдегі қондырылған шығыршықтар;  болжалды тартылу күшінің тұрақтылығын қамтамасыз ететін серіппе; бұрандалы біріктіру. Роликті мойынтіректердегі (цилиндрлі роликтер) (1.15 сурет) тартылыс ішкі шығыршықты

деформациялау есебінен оны шпиндельдің конусты мойынына

гайкамен орын ауыстырылатын

төлкемен

тыққан кезде орындалады.  Тербеліс мойынтіректер осьтік бағыттарда айналдырғыны орналасуын бекітетін және осы бағыттарда пайда болатын жүктемелерді қабылдайтын тірек ретінде  кеңінен қолданады.  Шарикті тіректі мойынтіректердің

болжалды тартылысы серіппелермен

пайда болады.  Серіппені реттеу гайкалардың

көмегімен орындалады (1.15 суретті қараңыз). Осьтік жүктемелерді қабылдауға арналған радиалды-тіректі шарикті мойынтіректерді қолданудың мысалы 1.13 суретте келтірілген.  Болжалды тартылыс гайкамен

мойынтіректердің

сыртқы шығыршықтарының орналасуын реттеу арқылы құрылады. Айналдырғылы тіректің мойынтіректері ластанудан және майдың ағуыннан қорғайды.  Бұлар үшін манжетті

(1.13 суретті қараңыз) және лабиринтті

(1.15 суретті қараңыз)  тығыздағыштың әртекті түрлері қолданылады. Лабиринтті тығыздағыштардың жазықтық бетін ысқылауы болмайды. Оларды шпиндельдің жоғары айналу жиілігі кезінде пайдалану қажет.

1.15 сурет. Тербеліс мойынтірегіндегі жоңғыш станоктың алдыңғы айналдырғы тірегі: 1 және 2 — гайкадар; 3 — серіппелер; 4 — тіректі мойынтіректер; 5 — төлке; 6 — ішкі доңғалақтар; 7 — лабиринтті тығыздағыш; 8 — конуств айналдырғы мойны

1.6.3. Үдемелі  қозғалыстарды тудыратын типтік механизмдер Станоктардағы үдемелі қозғалысты келесі механизмдер мен құрылғылар қамтамасыз етеді: Магнитострикциялық және (сирек) термодинамикалық жетектер аз, дәл орын ауыстыруды орындау үшін пайдаланылады.

Тісті дөңгелек

Бұрамдық төрткілдешпен берілістің аз берілісті қатынасы және арттырылған икемді қозғалысы болады, алайда ол дайындауда өте күрделі және біршама төмен ПӘК-і болады. Конструктивті  беріліс параллель немесе төрткілдештің бұрышында орналасқан бұрамдықпен орындала алады, ол тісті немесе бұрамдықпен орындалады. Бұрамдық-тісті төрткілдеш берілісі көмекші қозғалыстар үшін өте жиі қолданылады.

Қозғаушы  бұрама— гайка механизмінің көптеген артықшылықтары бар, ол оны беріліс, көмекші және қондырғы қозғалысы жетегінде кеңінен пайдаланылады:

а)        аз берілісті қатынас; б)        жоғары жатықтық және жылжу дәлдігі, ол жұп элементтерін дайындау дәлдігімен анықталады;

в)        өздігінен тежеу (сырғанаудың бұрама-гайка жұбында). Қозғаушы бұрама механизмі – гайка беріс жетегінде, қосымша және бағыт сілтеуіш қозғалыстарда кеңінен қолданылады. Ол жетектің бір айналымында қозғалатын элемент жылжығанда аз ара-қашықтықты жұп элементтерді дайындауда негізгі дәлдікті

анықтайтын жоғары бірқалыпты ; жылжу дәлдігін және өздігінен тежелуді (бұрама- сырғанау гайка жұбында) қамтамасыз етеді. Станок жасауда қозғаушы бұрама және сырғанау гайкасына

дәлдік класы орнатылған: 0 - аса дәл; 1, 2 ,3, 4 және 5кластар, олардың көмегімен қадам, кескін (профиль) диаметрдегі шектік ауытқуларды және беттің кедір-бұдырлық параметрлерін реттейді. Гайкалардың құрылымы механизмдердің қолданылуына байланысты. Оны тұтас, жалғағышты (қозғаушы бұрамамен бірге станокте сондай-ақ,  басқа жетекте болған кезде) немесе қосарландырып дайындайды.  Соңғы жағдайда гайканың бірінде жылуға немесе саңылауды реттеу үшін осьтік бағытта жылжуға мүмкіндік болады. ТӘК-і төмен болғандықтан домалаудың қозғаушы бұрама-гайка жұбы тербелудің бұрама жұптарымен ығыстырылады. Оларда тозу түзетіледі, үйкелістегі жоғалту қысқарады және болжалды тартылысты құру есебінен саңылаулар түзетіледі. Тербелістің бұрандалы жұбында (1.16 сурет) бұрандаға бұрама 3 мен гайка арасында  орналасқан, олар екі бөліктен (2 және 1) тұрады, шариктер 4 (кейде — роликтер)  төсейді.  Гайканың жұмыс бұрама шариктерін қайтару арнайы каналмен жүргізіледі. Кей кезде станокте жұптар құрылымы пайдаланылады, ол өзінің осьінде еркін айналатын, үш роликтермен құрылған.  Сырғанудың бұрама-гайка және тербелістің бұрама-гайка жұптарының кемшіліктері бұрама-гайканы гидростатикалық берілісінде шектелген.

Ол майлау материалымен үйкелу жағдайында жұмыс істейді; берілістің ТӘК-і  0,99 жетеді. Май гайка бұрандасының бүйірлік қырында орналасқан қалташаларға келіп түседі. Бұл құрылым берілісте  саңылаулардың болмауын қамтамасыз етеді. Жұдырықшалы механизмдер негізінен автомат-біліктерде пайдаланылатын жұмыстық органдардың үдемелі қозғалысының әртүрлі циклдерін орындау үшін қолданылады. Бұл механизмдер дискілі (жазық) сонымен қатар цилиндрлік (барабанды) жұдырықшалармен де қолданыс табады (1.17 сурет). Мәселен, бір айналдырғылы тапаншалы және көп айналдырғылы ұсталық автоматтарда сәйкесінше пайдаланылады. Көп айналдырғылы ұсталық автоматтың көлденең суппортын жылжыту жетегінің жұдырықшалы механизмдер сызбасы  1.18 суретте келтірілген. Автоматтың үлестіруші білігінде

орнатылған  жұдырықша контуры бойынша

оське орнатылған ролик оралады.   Жұдырықшаның радиусын өзгерткен кезде тұтқа

бұрылады

1.17 сурет. Тегіс (а)  және цилиндрлік (б) жұдырықшалы механизмдердің сызбасы

1.18-сурет. Көп айналдырғылы ұсталық автоматтың көлденең суппортын жылжыту жетегінің жұдырықшалы механизм: 1 — тісті  сектор; 2 — итергіш; 3 — механизм; 4 — тұтқа; 5 — ось; 6 — жұдырықша; 7 — төрткілдеш; 8 — тірек; 9 — суппорт

және итергіш

арқылы тісті сектор

бұрылады, ол суппортта

төрткілдеткішпен

ілінеді.  Суппорт жүрісінің ұзындығын

механизм арқылы реттеуге болады. Өңделетін дайындамаға қарай суппорттың орналасуы

төрткілдешті жылжыту жолымен бапталады;   дәл ақырғы қалыбы

тірекпен анықталады.

Кезеңдік қозғалыс жасайтын типтік механизмдер. Кейбір біліктер үшін жұмыс үдерісі кезінде бөлек тораптардың немесе элементтердің периодтық қозғалуы (қалыбын өзгертуі) қажет. Периодты қозғалыстар ілікті және мальтиялық механизмдермен, жұдырықшалы механизмдермен, озбалы жалғастырғыштармен, электро – пневмо және гидромеханизмдермен жүзеге асырылады.

1.19 сурет. Айналдырғықыспағынмөлшерліжылжытудыңіліктімеханизмі: 1 — іліктідөңгелек; 2 — төлке; 3 — тұтқа; 4 — білікше; 5 — қайтармасеріппе; 6 — ілгек; 7 — серіппе; 8 — сояуыш; 9 — піспек; 10 — гидравликалықцилиндрдіңсолжаққуысы; 11 — тірек

, кесу (кескіш ажарлау дөңгелегі) немесе қосалқы құралдың жүріс немесе кері жүріс кезінде (қатаң жоңғыш, ажарлаушы және басқа станоктар) жасалады. Ілікті механизмдер  көп жағдайда сәйкес келетін буынды түзу сызықты жылжыту сыртқы немесе ішкі тісі бар, іліктің анықталған бұрышына кезеңмен бұрылады. Ол торапты жылжытудың қозғаушы бұрамасымен кинематикалық байланыстар (үстел, құралкүймешік, пинолдар және т.б.) үшін қолданады. Сонымен қатар ілікті беріліс көмегімен периодты айналма жылжуды жүзеге асырады. Шаппаның бұрылуын іске асыратын ілгекті тербелту, қос иінді механизм, пневмо- немесе гидро карқылы орындалады.  Бір қос тербеліс ілгегінің жылжу механизмін ілгекті тербеу бұрышын өзгертумен немесе ілгекті сипаттайтын доғаның бір бөлігіне шаппының тісін бекіту арқылы ретке келтіруге болады. Домалата ажарлайтын станоктың ажарлау қыспағын мөлшерленген жылжытудың ілікті механизмі 1.19 суретте келтірілген. Май берілген кезде сояуышты

піспек

гидравликалық цилиндрдің сол жаққуысына

, қайтарма серіппені

жылжыту басшыны жылжыту жетегінің білігіне бекітілген, ілікті дөңгелекті

қармайдыда бұрып әкетеді. Станоктың басшысын бұру сәйкесінше, жылжыту төлкемен реттеледі

, ол сояуыштың ілгекпен қозғалуын шектейді. Ілікті механизмді сөндіру үшін білікшедегі

эксцентрик пайдаланылады. Ол тұтқамен

бұрылады.

1.20 сурет. Ұста автоматының сегіз айналдырғылы барабанын бұрудың мальтиялық механизмі: 1, 2 және 3 — тісті дөңгелек; 4 — мальта айқыш; 5 — сұққы; 6 — тұтқа; 7 — тісті тәж; 8 — айналдырғы барабан

Мальтиялық  механизмдер негізінен кезеңдік бұрылыстың тұрақты бұрышымен бөлгіш құрылғыларда  пайдаланылады (тапаншалы бастиектер, айналдырғылы блоктар және ұсталық автоматтар үстелі, көп ұстамды үстелдер және т.б.). Механизмнің бірқалыпты (соққысыз) жұмыс істеуі айқыштың бастапқы және соңғы жылдамдығы нөлге тең болған жағдайда ғана қамтамасыз етіледі. Ол үшін айқышты бұратын ролик айқыштың ойылған жерінен қатаң түрде радиалды бағытта кіруі және шығуы тиіс. Бұл ретте роликті қос иіннің бір рет айналымы  шеңбердің 1/z бөлігіне (z — ойылған жердің саны) бұрылады. Станоктың бұрылатын бөлігіндегі бұрылыстың бұрышын реттеу өзгеретін беріліс қатынаспен беру арқылы орындалуы мүмкін (мәселен, ауыспалы тісті дөңгелек), ол кинематикалық тізбекке мальтиялық механизм және бұрылатын торап арасына енгізіледі. Ұста автоматының сегіз айналдырғылы барабанын  бұрудың мальтиялық механизмі 1.20 суретте көрсетілген. Сұққы

тұтқаға

бекітілген. Тұтқаны айналдыру кезінде ол мальтиялық айқыштың төрт ойылған жерінің  бірінен шығады және оны 90°  бұрышқа

тісті дөңгелектер және тісті тәж

арқылы айналдырғы барабанымен байланысқан

. Тісті дөңгелектердің берілісті қатынасы мальтиялық механизмнің көмегімен  45°-қа барабанды кезеңдік бұруды қамтамасыз етеді. Бұрылған соң тораптың дәл орналасуы үшін бекітетін механизм пайдаланылады.

тұрақты, біліктің тұрақты бірігуін қамтамасыз етуші; іліністік, жұмыс істеу уақытында біріктіруші және ажыратушы; қорғауыш, жүктеме кенеттен, жылдам артқан кезде апатты болдырмайтын; озбалы жалғастырғыш, тек бір бағытта ғана айналуды беруші. Тұрақты жалғастырғыштар  осьтестік біліктерін қатаң жалғастыру  үшін  қолданылады, мәселен, серпінді  элементтер (1.21 б сурет) арқылы немесе екі өзара перпендикуляр дөңестің (1.21 в сурет)  бүйіржақ бетінде болатын  аралық элемент арқылы төлкенің (1.21 а сурет) көмегімен жалғастыруға арналған.

1.21-сурет. Біліктерді қосуға арналған жалғастырғыштар: а — қатаң төлке тәрізді; б — серпімді элементтері бар; в — айқыш-қозғалмалы;  г — жұдырықшалы; д — көп дискілі: 1 — тығырық; 2 — қыспалы диск; 3 — шариктер; 4 — қозғалмайтын төлке; 5 — төлке; 6 — сомын; 7 — серіппелер

Іліністік жалғастырғыштар біліктерді кезеңдік қосу үшін қызмет етеді.  Станокте  бүйіржақты тісті-жұдырықшалы (1.21 г сурет) дискі түріндегі іліністі жұдырықшалы жалғастырғыштар, сондай-ақ, тісті жалғастырғыштар пайдаланылады. Іліністік жалғастырғыштардың кемшіліктері - жетекші және жетектегі элементтердің бұрыштық жылдамдықтарының үлкен айырмашылықтарынан оларды қосу қиын болып табылады.

. Оларды жетекші және жетектегі элементтерін әр түрлі жылдамдықта қосуға мүмкіндік болады. Фрикциондық жалғастырғыштар конустық және дискілі болады. Басты қозғалыстың жетектерінде және берілісінде көп дискілік жалғастырғыштар кеңінен қолданылады, көп дискілі жалғастырғыштар салыстырмалы үлкен емес габариттік өлшемдерде ауқымды айналу моментін береді. Жетекші және жетектегі дискілерді өзара қысу механикалық, электромагниттік және (сирек)  гидравликалық жетектер көмегімен жүзеге асырылады. Механикалық жетекті көп дискілі жалғастырғышта (1.21 д сурет) дисклерді қысу тығырық

арқылы қыспалы дискімен

солға қарай жылжытқан кезде қозғалмайтын төлке

және қыспалы дискі

арасындағы конус тәрізді саңылауда майысатын шариктердің

ықпалымен жылжытылуы мүмкін. Төлкенің осьтік қалыбын

және дискілерді қысу күшін реттеу гайкамен

жүргізіледі. Төлкені

оңға қарай жылжытқан кезде шариктер

серіппенің

ықпалымен  саңылауда майыстырады.  Дискілер қысылады және айналу моментінің берілісі тоқтатылады. Қалыпты жағдайда жұмыс істейтін екі білікті сақтандырғыш жалғастырғыштар қолданылады және жүктеме күш көбейген кезде ол кинематикалық тізбекті ажыратады. Тізбектің ажырауы арнайы элементтердің қирауынан немесе жанасатын және үйкелісетін бөліктердің (мысалы, дискілер) сырғып кету нәтижесінде іске асырылады. Кей кезде жалғастырғыштардың жанасатын екі бөліктерінің жұдырықшаларын ажырату арқылы іске асырылады. Қирау элементі ретінде көбінде штифт қолданылады, берілген айналу моментін алу үшін штифт қимасының ауданын есептейді. Жалғастырғыштың  түйісетін  элементтерін  ажырату (1.22 сурет) тісте, жұдырықшада 5 (1.22 б сурет) немесе шарикте 1 (1.22 а сурет) пайда болған осьтік күш  артық жүктеу кезінде серіппелермен

пайда болатын күштен асып кететіндей жағдайда іске асырылады. Тұйықталу күші гайкамен реттеледі

. Жылжу  кезінде жалғастырғыштың қозғалатын  элементі

әрекет етеді, мәселен, жабдық жетегінің қозғалтқышын қоректендіруді электрлік тізбегін ажырататын соңғы ажыратқышқа қатардағы сақтандырғыш жалғастырғыштардың жылжымалы элементтері осьтік бағытта емес радиалды бағытта жылжиды.

1.22 сурет. Сақтандырғыш жалғастырғыштардың сызбасы: а — шарикті; б — жұдырықшалы: 1 — шарик; 2 — гайка; 3 — серіппе; 4 — жалғастырғыштың қозғалмалы  элементі; 5 — тістер, жұдырықшалар

Озбалы жалғастырғыштар берілген бағытта кинематикалық тізбекте буындардың айналу моментін береді және қарсы бағытта айналса ажыратады және білікке әр түрлі айналу жиілігін беру үшін қажет (мәселен, баяу – жұмыстық – айналу және жылдам – бос). Озбалы жалғастырғыштар жабдықтың басты кинематикалық тізбегін ажыратпай қосымша (жылдам) айналу моментін беруді қамтамасыз етеді.

ойылған жерге орналастырылған, ол құрсамамен

және күпшектер

кесілген бөлігінен пайда болған. Байланған буындардың бірін айналдырған кезде роликтер сыналы жыраға домаланады  және қос буынды тұтастыра отырып сыналайды. Роликтерді сенімді домалатуды  серіппелер

қамтамасыз етеді. Жалғастырғыштардың бедерлі  айыры болады, ол сыналы жырадан роликтерді мәжбүрлі түрде итеру үшін арналған, сонымен күпшектер айналуын реверстеуді  орындайды. Осылайша, аталған жалғастырғыш екі бағыттағы айналу моментін бере алады.

Озбалы жалғастырғыш ретінде шаппа механизмдері қолданылады.

1.6.6 Жабдықтардың реверсивтік механизмдері Айналмалы немесе үдемелі қозғалыстардың бағытын өзгерту (реверстеу) электротехникалық құралдар, гидравликалық немесе механикалық құрылғылар арқылы орындалады. Қарапайым реверсирлейтін механикалық құрылғылар ретінде  ең басты түрде цилиндрлік және конустық тісті берілістер (планетарлық  және  бұрамдық механизмдердің аз пайдалануы болады), ал жетекші білікті реверстеу үшін параллель жетектіге - реверсивтік механизмдер қолданылады, ол цилиндрлі тісті дөңгелектен тұрады. Қозғалысты реверсирлеу  оны масыл  дөңгелектер арқылы берген кезде іске асырылады.  Қайта қосылу жылжымалы дөңгелектер (1.24 а сурет) немесе дөңгелек бүйірлері (1.24 в сурет) арқылы, іліністі жалғастырғыштардың (1.24 б, г суреттер) көмегімен орындалады. Конусты тісті дөңгелектерден (1.24 д, е суреттер) монтаждалған реверсивтік  механизмдер жетекші және жетекті біліктің кез келген салыстырмалы жағдайы кезінде пайдаланылады.  Конусты тісті дөңгелектен тұратын механизмдердің құрылымы өте күрделі.  Олар көбінесе жетекші біліктің осьіне перпендикуляр оське біліктерді реверстеу үшін пайдалануға болады.

1.24 сурет. Реверсивтік механизмдер сызбасы: а — жылжымалы доңғалақтар; б, г — ілініс жалғастырғышы; в — доңғалақ блоктары; д, е — конусты тісті доңғалақтар; І, ІІ, 0 — осьтер

Көрсетілген механизмдерді өзінің тура тағайындалуымен қолданудан басқа олардың көмегімен  реверстеу   кезіндегі берілісті қатынасты өзгертуге болады. Бұл өзгеріс

тура берілістің беріліс қатынасын кері берілістің беріліс қатынасына бөлумен сипатталады. Берілістік қатынастың мұндай өзгерісі жабдықтардың өнімділігін арттыру үшін қолданылады, онда   көмекші қозғалғыш жылдамдығы жұмыстық қозғалғышқа қарағанда жоғары болуы мүмкін (таңбалаушы бұранданы кесуге арналған станок, жону бұрандама кесу станоктарі және т.б.).

1.6.7 Жабдықтардың тежеу құрылғысы Тежеу қозғалмалы тораптарды немесе жабдықтардың жеке элементтерінің қозғалысын тоқтату немесе баяулату үшін пайдаланылады. Тежелу әртүрлі механикалық, электрлік, гидравликалық, пневматикалық немесе аралас құралдар арқылы орындала алады.  Мәселен, гидро- немесе пневмо- жетектері жоқстаноктарда механикалық немесе  электрондықтежеу қолданылады. Басты механикалық тежелу таспалы, қалыптық және көп дискілі болып келеді. Қажет болған кезде тежелуді іске қосу жалғастырғыштармен бұғаттайды.

Таспалы тежелу жону–бұрама кескіш станоктың айналдырғы қыспағына оралған және 1.25 суретте келтірілген.  Тежегіш таспасының

бір ұшы кронштейнге

бекітілген, шпиндельдің жетегіндегі тісті дөңгелекте орналастырылған  барабанды  қамтиды. Тежегішті іске қосқан кезде сояуыш

қозғалады және өзінің көлбеулігімен ролик арқылы

тұтқаны

бұрады, ол гайкалардың

және тартылыстың

көмегімен  таспаның екінші ұшына бекітіледі. Осы станоктағышпиндельдің ең жоғары айналу жиілігі кезінде тежелу уақыты     (патронсыз және өңделетін дайындамалар) 1,5 с артпауы тиіс.   Егер бұл шарт орындалмаса, онда гайканың көмегімен

көп дискілі жалғастырғыш болып табылады.  Оның корпусы станоктың қозғалмайтын бөлігіне бекітіледі.

1.6.8 Жабдықтарды басқару жүйесінің элементтері

Жабдықтарды басқару жүйесі мен элементтерінің қолайлы қызмет етуі және сенімді жұмысы (қозғалысты өңдеу, қосу және сөндіру режимін өзгерту және т.б.) көмекші уақыттың шығыны және нәтижесінде еңбектің өнімділігін сипаттайды.  Жабдықтарды басқару жүйесі әртүрлі. Бірақ басқару элементтерінің ең төменгі мөлшері бар басқару жүйесін  пайдалану өте оңтайлы. Басқару жүйесінде  механикалық, электрлік, гидравликалық, пневматикалық құрылғылар, сондай-ақ олардың тіркесімдері пайдаланылады.  Басқару жүйелері қауіпсіздік, қолмен басқарылатын элементтердің айла-шарғы жасаудағы жеңілдігі мен қолайлығын, жылдам жұмыс істеуді, қолдың қозғалыстарының және жабдықтың басқарылатын орган қозғалысының бағытымен басқару элементінің келісімділігі, жұмыстың дәлдігі, автоматтандыру талаптарына жауап беруі тиіс. Басқару жүйесінің құрамына тәуелсіз немесе бұғатталған тізбектер қатары кіреді. Әрбір тізбектерден белгіленген қызметтерді жүзеге асырады және: а)        датчиктен команда алатын басқарушы элементтен (оператордың қолдары немесе аяқтары, тіректер, перфоленттер және т.б.); б)        басқаруға команда беруге және түрлендіру үшін қызмет ететін элементтер және құрылғылар; в)        атқарушы органдар (тетіктер,  төрткілдештер, айырлар және тағы басқалар). Тісті дөңгелектер блогын басқару механизмінде (1.26 сурет) басқарушы элемент ретінде тісті секторлы тұтқалар

, ал беруші ретінде –атқарушы элементке орнатылған төрткілдеш

, дөңгелектердің блогын

жылжытатынайыр

жұмыс істейді.

Ірі сериялы  және ауқымды өндірістерде пайдаланылатын станоктарды басқару жүйелері автоматтандырылған.  Ол үшін қашықтан басқаруды орындау үшін өте қолайлы электрлік немесе гидравликалық  жүйелер қолданылады.   Айналу жиілігінің бір мәнінен (немесе беріліс) қандай да бір басқаға қайта қосу басқарудың механикалық жүйелерінде орындалады: а)        аталған параметрдің бүкіл  аралық мәндерін кезеңділікпен қайта қосу; б) аралық жылдамдықты азайта отырып, қажетті мәнге таңдамалы (селективтік)  қайта қосу. Бұл дөңгелек тістерінің тозуын (жалғыстырғыш жұдырықшалары) сондай-ақ қайта қосылу уақытын азайтады; в)        басқаруға уақытта одан да  аз мөлшерде азайтуды қамтамасыз ететін, жылдамдықты (қайта іріктемелі  жүйе) болжалды таңдау (жинау). Кейінгі ауысуға арналған тәртіп жиынтығы алдыңғы жүзеге асыру сәтінде орындалуына негізделеді, ал қайта қосылуға қабыспаған уақыт болмашы ғана. Қолмен механикалық басқарылатын станоктарда жұмыс істеу едәуір қолайлы, сондай-ақ басқаруға жұмсалатын уақыт жағынан үнемді, бір тетікті жүйелер болып табылады. Оларды басқару органдары мен басқарылатын элементтер арасында тұрақты байланыстырушы ретінде де және өзгерістермен де орындайды. Соңғы жағдайда бірдей басқарушы орган басқарудың бірнеше әртүрлі тізбектерімен байланысады. Бірінші жағдайда мальтиялық механизмдер, жұдырықшалар, жықпыл берілістер, сондай-ақ электрогидравликалық және басқа құрылғылар қолданылады.

1.26 сурет. Тісті доңғалақтар блогын басқару механизмінің сызбасы :

1 — доңғалақ блогы; 2 — айыр; 3 — тісті сектормен тұтқышы; 4 — төрткілдеш

Екінші жағдайда басқарушы орган  өз білікшесі бойымен салынатын тетігі немесе сермер пішіндес немесе өзгермейтін айналу орталығы бар  шарлы тұтқа пішіндес болады.

1.6.9 Жабдықтардың сақтандырғыш құрылғысы Станокты және кескіш құралдарды зақымданудан немесе сынудан, ал дайындалатын бөлшектерді – ақаудан сақтандыру үшін қызмет ететін құрылғылар бірнеше топқа бөлінеді.

Бұғаттау құрылғылары бірнеше тісті берілістер немесе механизмдерді біруақытта қосуды болдырмауға  арналған, заманауи жұмыс істеу тиімсіз, өйткені білікшелердің, дөңгелектердің немесе басқа да бөлшектердің сынып қалуы мүмкін.  Берілістерді бұғаттау  жабдықтарды қосу үшін қате, қауіпті болған кезде керек. Берілісті бұғаттау міндеттері басқару механизмін немесе әртүрлі  электрлік және  гидравликалық  құрылғыларды тиімді құрылымдау жолымен шешіледі.  Механикалық бұғаттау бірінің екіншісіне нейтралды (анықталған) орналасуы кезінде бұрылуды (немесе жылжуды) қамтамасыз ететін өзара бұғаттаушы бөлшектермен іске асырылуы мүмкін. Параллель біліктерді бұғаттау сызбасы 1.27 а суретте, перпендикуляр біліктердікі   1.27 б суретте келтірілген. Сызбадан элементтің

бұрылуы орындалмайтынын көреміз.  Осы элементті бұрылуын орындау үшін қалыпқа бұрылуы керек. 1 элементте қиықтың белгілі бір орналасуы,  яғни оның тиісті бұрышқа бұрылуы керек.

а                                                                                 в

1.27-сурет. Басқару элементтерін механикалық бұғаттау сызбасы: а — параллель біліктермен; б —  перпендикуляр біліктермен; 1 және 2 —бұғаттау  элементтері

Жүрісті шектегіштерге: а) білікті жөндеу кезінде орнатылатын нүктелердегі тораптың жылжуын қосу және дайындалатын бөлшектердің берілген өлшемімен сәйкестігі үшін. Бұл шектегіштер өлшемді деп аталады; б) бағыттайтын немесе басқа тораптармен соғылудың сәйкес келуін  ескерту үшін мүмкін шекті жылжуға жеткен кездегі станоктың торабын жылжытуды тоқтату. Бұл жүрісті  шектегіштер  шекті деп аталады. Станоктың тораптағы жүрісін шектеудің  төменгі дәлдігі электрлік ажыратқыштар үшін кеңінен пайдалануды қамтамасыз етті. Қосымша құрылғыларсыз соңғы ажыратқышты пайдалану кезіндегі тоқтату дәлдігі 0,5-1,0 мм құрайды.  Егер жылжу оның жүрісінің шекті нүктелерінде автоматы түрде тоқтатылуы қажет станоктың торабы жеке жетекпен жарақталса, онда оны аталған нүктеде тоқтату жетектің кинематикалық тізбегін ажырату арқылы іске асырылады.   Бұл үшін жүрісті өлшемдік шектегіш үшін пайдаланылатын  құрылғының кез келгенін қолдануға болады. Олар  жүрісті біршама дәл шектеуі тиіс. Дайындалған бөлшектегі өлшемдерінің дәлдігі осыған тәуелді келеді.   Жоғары дәлдік  механикалық немесе аралас электромеханикалық немесе электрогидромеханикалық құрылғыларды пайдаланумен қамтамасыз етіледі. Жүрісті  дәл шектеуге арналған механикалық құрылғының жұмысы мына қағидаларға  негізделеді: станоктың торабы, жолдың белгілі  нүктесінде шектеуді қажет ететін жылжыту, станоктың қозғалмайтын бөлігіне орнатылған қатты тірек қарсы алады.  Осы кедергінің кенеттен өсуі алдағы жылжуда кинематикалық тізбектің ажырауын тудырады. Ол жылжитын немесе құлама бұрамдық, сондай-ақ басқа құрылғылардың  көмегімен сақтандырғыш фрикциондық немесе жұдырықшалы жалғастырғыштар арқылы орындалады. Құлаушы  бұрамдық жүрісті шектеу құрылғысының сызбасы 1.28 суретте келтірілген.  Беріліс қозғалысы білікшелі

топса

арқылы айналуға беретін, білікке

тісті дөңгелектер z1/z2 арқылы   жүрісті  бұрандамен

станоктың торабына

беріледі. Онда сақтандырғыш жалғастырғыш

көмегімен білікшемен байланысатын бұрамдық

бос орнатылған. Тораптың байланысы  кезінде қозғалмайтын тірекпен бұрамдық дөңгелек

және бұрамдық

айналуы тоқтатылады. Жалғастырғыштың қозғалмалы бөлігі оң жаққа жылжиды және тетікті жүйені бұрады

, сонымен меншікті  ауырлық күшінің әсерімен  бұрамдықпен бірге құлайтын, бесікшелер

тірегі

босатылады.

1.28 сурет. Құлама бұрамдықпен жүрісті шектеу құрылғысының сызбасы: 1 — бұрамдық дөңгелек; 2 — тетікті жүйе; 3 — тірек; 4 — бесікше; 5 — сақтандырғыш жалғастырғыш; 6 — бұрамдық; 7 — білікше; 8 — шарнир; 9 — білік; 10 — жүрісті бұранда; 11 — станок торабы; 12 — қозғалмайтын тірек

Нәтижесінде берілістің тіркелуін ағыту іске асырылады.

Жүрістің аралас шектегіштерін пайдаланған кезде тоқтаудың дәлдігін арттыру жетектің кинематикалық тізбегіндегі соңғының алдындағы немесе басқа (біршама жылдам жүрісті) элементте  орнатылған, электрлік сөндіргіш ықпал ететін тіректі орнату арқылы қамтамасыз етіледі.  Аталған жағдайда торапты тоқтату дәлдігін арттыру дәрежесі кинематикалық тізбек жұбының берілісті қатынасына тәуелді болады. Станоктың тораптың жүрісін өлшемдік шектеуге арналған құрылғы кіріктірілген аспаптармен байланысты болуы мүмкін, ол дайындалатын бөлшектің өлшемін автоматты түрде қадағалайды.  Берілген өлшемге қол жеткізгенде аспап режимді өзгертуге немесе берілісті сөндіруге және өңдеуді аяқтауға белгі береді.

Сақтандырғыш құрылғылар станоктарды артық жүктелуден қорғау үшін қызмет етеді, артық жүктелу салдарынан сынып қалу немесе өңделіп жатқан дайындаманың пішінін өзгертуі, үйкелістегі жазықтық бетінің (бағыттаушы, мойынтіректер) температурасы шамадан тыс өсуі туындауы мүмкін, ол станоктың қалыпты қызмет ету механизмінің бұзылуына әкеліп соқтырады.    Артық жүктелуден қорғау үшін электрлік, гидравликалық, механикалық немесе аралас құрылғылар өте кеңінен пайдаланылады.   Жүйені таңдау көптеген факторларға байланысты анықталады, көбінесе, олар  станокты, құрал-саймандарды немесе электрқозғалтқышты, сондай-ақ жылдам әрекет ету және сезімталдық талаптарын қорғауы тиіс. Механикалық сақтандырғыш құрылғылардың ішінде қималы штифтер мен кілтектер, әртүрлі типті сақтандырғыш жалғастырғыштар, сонымен қатар құлаушы бұрамдықтар  өте жиі қолданылады. Сақтандырғыш  ретінде кез келген құрылымдағы іліністі жалғастырғыш пайдаланылады, ол берілетін айналу сәті берілген шекті шамадан асқан кезде өздігінен сөндіріледі.

1.6.10 Басты  қозғалыс және жабдықтарды  беру қозғалысының жетектері Станоктардың атқарушы мүшелерін белгіленген дәлдікпен және жылдамдықпен қозғалысқа келтіретін қозғалыс көзі бар механизмдер кешенін

өзгерту сатылы тегершіктері, тісті дөңгелектер қорабы бар жетектермен; көп жылдамдықты асинхронды электр қозғалтқыштармен, сондай-ақ, тізбектелген механизмдердің құрамасы  болып  келетін жетектермен  орындалады. Жылдамдықты сатысыз өзгерту айналудың реттелетін жиілігімен механикалық вариаторлар немесе электрлі қозғалтқыштар (әдетте тұрақты тоқтың);  гидравликалық жетектер, сондай-ақ, сатысыз үшін де сатылы жылдамдықты өзгертуге де арналған механизмдермен жарақталған құрама жетектермен орындалады. Заманауи металл өңдеуші белдіктердің жеке жетегі болады. Көптеген станоктарда басты қозғалыс, беріліс қозғалысы, көмекші қозғалыстар электрлі қозғалтқыштар және гидравликалық құрылғылардан – жеке көздерден орындалады.

Беріліс қорабы.

Беріліс қорабы қажетті көлемді берілістерді және күш берілістерін станокта, тетіктерді әртүрлі әдіспен өңдеуге арналған. Беріліс қорабы көп жағдайда станоктың айналдырғанына немесе жеке электрқозғалтқыштың қозғалуына байланысты. Берілістің берілуі кедір-бұдырлық бетті қамтамасыз ету, жоғары дәрежелі құрал-жабдықтың жылдамдығын және станоктың өндірісін береді. Беріліс көп жағдайда геометриялық прогрессия бойынша орналасуы мүмкін. Жылдамдық қораптарын құрастыру станокты белгілеу және оның тұрпатты өлшемдеріне байланысты болып келеді. Шпиндель қыспағына  кіріктірілген жылдамдықтың  тістегерішті  қорабы орташа және кері станоктарда пайдаланылады.  Олардың ең басты артықшылығы жиынтықтауы, басқарудың шоғырлануы және дайындаудың қарапайымдылығы  болып келеді.  Ал кемшіліктеріне  айналдырғыға дірілді тарату және жылдамдық қорабымен берілетін  жылумен  қыспақты қыздыру жатады.  Бөлек жетегі бар жылдамдық қорабында өзіне тән қорапқа кіріктірілген  көрсетілгендей кемшіліктері болмайды. Бұл қорап станоктың айналдырғы қыспағымен көбінесе белдікті беріліс арқылы қосылады.

Жылдамдықты ауыстыру тәсілі негізінен белдіктің белгіленуіне, қайта қосылудың жиілігіне және жұмыстық жүрістің ұзақтығына тәуелді болады.   Қайта қосылудың айтарлықтай жиілігі және ауысудың аз ұзақтығы кезінде жылдам және жұмыс жүрісіне ауыстыру керек. Жылдамдық қораптарының мынадай түрлері бар: Металл өңдеуші станоктарді әзірлеу кезінде әдетте қораптардың жиынтықталуына тиімді шарттар және олардың қызмет көрсету шарттары назарға алынады.

1.29 сурет. Жылдамдық қорабы механизмдерінің кинематикалық сызбасы: а — ауыспалы доңғалақпен: А және  Б — тістегеріш; п1 және п2 — біліктердің айналу жиілігі; б —қайта жылжымалы дөңгелектермен;  1 және 2 — қозғалмалы блоктың доңғалағы; в — жалғастырғышпен: І-ІV — біліктер; M — электр қозғалтқыш; z1-z12 — тісті дөңгелек; Мэ1-Мэ4 — жалғастырғыштар; г — жеті сатыға жылдамдық қорабын білігінің айналу жиілігінің кестесі: 1-7 — шуақтар; п' — біліктерді айналдыру жиілігі Электромагнитті және басқа жалғастырғыштары бар қораптарда қашықтан басқару қолданыла алады.  Олар әртүрлі жартылай автоматтыларда, автоматтарда (соның ішінде метал өңдеуші станоктарда сандық бағдарламалық басқарумен (СББ) іске асырылады.  Аталған станоктардың басты жетегінің жетегін бірегейлендіру үшін 1,5 бастап  55 кВт дейінгі жеті аумақтық қуаттылығы, жылдамдық сатысының саны 4-тен 18-ге дейінгі жылдамдықтың бірегейлендірілген  автоматты қораптары (ЖАҚ) пайдаланылады. Жылдамдық қораптарының кинематикалық есептеуін қағидаға сәйкес, графикалық-аналитикалық тәсілмен  орындайды, ол құрудың мүмкін нұсқаларын жылдам анықтауға мүмкіндік жасайды.  Станок жетегінің кинематикалық сызбасы бойынша қораптың бүкіл бірілісі мен біліктердің айналу жиілігіндегі берілісті  қатынастың мәнін анықтауға болатын, айналу жиілігінің кестесі құрылады. Айналу жиілігінің кестесі (1.29 г сурет) сәулелер салынған тік және көлденең сызықтардан тұратындар тор сызық түрінде орындалады.   Бір-бірінен тепе-тең қашықтықта тартылған тік сызықтардың саны  қораптағы біліктердің санына тең (1.29  в сурет). Көлденең сызықтар арасында да lg пропорционал  тепе-тең  интервалдар  орындалады.  Көлденең сызықтар – бұл ең аз n

бастап, айналудың реттік жиілігі. Тік сызықтар арасында тартылған сәуле берілісті қатынаспен екі білік арасындағы берілісті білдіреді, мұнда m — сәулемен жабылған  lg интервалдар саны.  і = 1 кезінде сәуле  көлденең қалыпқа келеді, і > 1 кезінде жоғары, і < 1 кезінде  — төмен бағытталады.

M электрқозғалтқышынан белдікті беріліс арқылы ( < 1 қатынасы) білік  І n' жиілікті айналуды (1 сәуле) алады (1.29 г суретті қараңыз). Одан әрі,  z1/zA немесе  z2/z5 берілісі қатынаспен айналу    білікке ІІ (сәулелер

және

)    беріледі, оның екі айналу жиілігі болады (Мэ1 немесе Мэ2 жалғастырғышты қосуға байланысты). Мэ3 немесе Мэ4 жалғастырғыштарын іске қоса отырып, білік ІІІ айналудың төрт жиілігін иеленеді, ол і = z

/z

> 1 (

пен

сәулелер) немесе і = z

/z

< 1 (

мен

сәулелер) біліктің ІІ айналу жиілігінен ерекшеленеді.  Соңғы білік  ІV М жалғастырғышты іске қосқан кезде   z

/z

немесе  z

/z

тісті доңғалақ жұптары  арқылы n

ден  n

Берістер  қораптарына әртүрлі талаптар қойылады (сатылар саны мен ауқымдар, қозғалыс сипаты, ауыстырып қосу жиілігі, жинақталған қателіктер және т.б.). Олар қораптың құрылысына және құрылымына әсер етеді. Беріс қораптары берісті баптауда қолдануға  арналған тісті таратуларда қолдыналатын механизмдердің түрлеріне сәйкес

жіктеледі : білік осьтерінің арасындағы тұрақты қашықтықтағы ауыспалы дөңгелектермен; жылжымалы дөңгелектер мен доңғалақ блоктары; тартатын кілтектер мен кіріктірмелі сатылы  конусты (жиынтықтарымен) дөңгелектер; нортондық (айналмалы  тістегерішпен);  ауыстырылатын доңғалақтардың гитаралары;  «меандр» үлгісіндегі механизмдер. Бір мезетте жоғарыда аталған механизмдердің  бірнешеуін қолдана отырып, қажетті сипаттамалары бар берістер  қораптарын жиі құрастырады.

Берістер  қораптары алмастырылатын дөңгелектермен құрылымдарына, сипаттамаларға және қолданылу саласына сәйкес біліктердің осьтері арасында үнемі сынамен ажыратылады, сондай-ақ жылжымалы дөңгелектері бар

Сурет 1.30. Тарату қораптарының құрылымы: а —

соқтығысатын конусы және тартатын кілтектері бар қорап; б

в

г

Соқтығысатын конусы және тартатын кілтектері бар берістер   қораптары (1.30 а сурет) ықшамды болып келеді, бір топқа

таратуға дейін орналастыруға мүмкіндік береді, соның ішінде жыртқыш доңғалақтар та бар, берістің нақты көрсеткіштерінің берілуін қамтамасыз етеді. Екі конустың берістің барлық ауыстырып қосуын  бақылау бір тұтқа арқылы жүзеге асырылады.Бұл қораптардың кемшіліктері:

тартатын кілтектердің қ

иғаш кету мүмкіндігінің салдарынан маңызды  айналып тұрған кездерін таратуға мүмкін болмауы, кілтек валигінің кішігірім қаттылығы және тар

ұрақты айналу салдарынан тісті доңғалақтардың  тозуы. Бұл қораптар шағын, ал кейде орта бұрғылау және жонғы-револьверлі станокты цехтарда қолданылады.

Нортон қораптары таратудың нақты көрсеткіштерін берілуін қамтамасыз ететіндіктен бұрандалы кескіш станоктарда кеңінен қолданылады.  Бұл паразиттік дөңгелек арқылы қамтамасыз етіледі, ол тістер санының тұрақты болу жағдайын жояды. Стандартты бұрамаларды  кесу үшін ыңғайлы арифметикалық аралықтар диапазоны, тарату қадамдарының саны 10 -11 болады. Таратуды ауыстырып қосу

бір тұтқа арқылы жүзеге асырылады (1.30-сурет, б), ол дөңгелегі бар таспаны жылжытады және бекітеді. Бұл қораптардың ерекшелігі  тісті дөңгелектер  санының аз болуында (тарату санына қарағанда дөңгелектердің саны екі данаға артық); кемшіліктері -

кішігірім қаттылық, іске қосылған дөңгелектердің ұштасқанының дәлдігі; қорап корпусындағы тетіктен берістің ластану қауіпі бар.

«Меандр» типті механизмдер үшінші білікте сақиналы тістегеріші бар, екі тісті дөңгелекті бірдей блоктар қатарынан және жылжымалы  күймеден  жасалған (1.30 сурет, с). Тетіктің бір тұтқалы механизмі, кіші осьтік өлшемдері және реттеудің айтарлықтай ауқымы жонғы-бұрандалы кескіш станоктардың беріс механизмінде алғашқы бинингтік топтың қалыптасуына ыңғайлылығын қамтамасыз етеді.  Қозғалысқа қатыспайтын дөңгелектерді қоса алғанда, барлық блоктың дөңгелектердің айналуы оның кемшілігі болып табылады.  Бұл тетік құрылғысының қаттылығын арттыру үшін, сақиналы дөңгелекті жылжымалы дөңгелекке ауыстырады (1.30 г сурет). Бұл доңғалақ блоктардың тек үлкен дөңгелектері бар ортасында орналасқан, сондықтан (механизмнің ірі өлшемдері бар) тасымалдау коэффициенттерінің саны  азаяды.

Алмастыратын дөңгелектердің  гитара формасындағы беріс қораптары (1.31сурет), беріс жылдамдығын кез келген дәлдік дәрежесімен баптауға (бабына келтіруге)  мүмкіндік береді. mіn

= 1/8 арақатынастарын пайдалану бапқа келтіру аумағын кеңейтеді және құрылымы мен құрылысын жеңілдетеді.  Гитараның қозғалатын тақтасы (көлбеуі) байланыстырылған біліктердің осьтерінің орналасқан жеріндегі дәлсіздіктерді өтейді және тұрақсыз орталыққа дейінгі қашықтықта берісті қолдануды қамтамасыз етеді.  Гитаралардың осы ерекшеліктері әртүрлі станоктарда, әсіресе жаппай өндіріс машиналарында және сериялық  өндірісте қолдануға ыңғайлы болып табылады. Қажетті беріс жылдамдығын алу үшін бір жұп (K және N дөңгелектері, паразиттік L) дөңгелектері немесе екі жұп (K-L және M-N) гитараларын қолдануға болады (1.31-суретті қараңыз). Үш жұп гитара өте сирек пайдаланылады (негізінен  кішкене беріс қатынастарын қамтамасыз еткенде немесе осы қатынастарды баптаудың  жоғары дәлдігі қажет болған жағдайда).  Жылдам алмастыратын тығырық

және гайка

арқылы осьтерге алмастыратын дөңгелектерді бекітеді.

Ауыстыратын тісті доңғалақтарды таңдаудың бірнеше әдістері бар. Көбейткішке  ыдырау әдісі беріс қатынасының алымы мен бөлгіш саны көбейткішке салғанда мүмкін жағдайда пайдаланылады. Математикалық түрлендіру арқылы, осы станок жиынтығына кіретін, доңғалақ тістерінің санынан бөлшекті  білуге болады.

1.1-мысал.

Жылдамдық және беріс қораптары арасындағы  беріс қатынасының жоңгы жұмысын орындау үшін ауыспалы дөңгелектердің тістерінің санын анықтаңыз, мұндағы,

Мүмкін нұсқасы:

1.31. Суреті.  Алмастырылатын дөңгелектердің гитарасы:

ауыстырылатын дөңгелектерді ауыстыру кезінде реттелетін сырға;

Шешімі.Таңдалған ауыстырылатын тісті дөңгелектер гитарада орналасуы үшін және дөңгелектер төлкеге тимеу үшін келесі шарттарды орындау керек:

K+ L>M+ 22; M+ N>L+ 22.

Бұл мысал үшін көрсетілген шарттар  мына кезде орындалады 70 + 50 > 45 + 22 және  45 + 85 > 50 + 22 . Логарифмдік әдіс беріс қатынасының логарифмдік коэффициентіне негізделеді және аздап қателігі бар тісті доңғалақтардың жиынтығын қамтамасыз етеді.

Логарифмнің алынған мәндері В.А. Шишковтың кестелеріне сәйкес ауыспалы дөңгелектердің тістерін анықтауға мүмкіндік береді. Егер алынған арақатынас тұрақты емес бөлшек түрінде болса, онда теріс беріс қатынасының көлеміндей  логарифмді алу керек.

Сатысыз жетектер .

Сатысыз жетектердің сатылы жетектерге қарағанда артықшылығы станокты тоқтатпай  өңдеу режимінің үлкен дәлдікпен құрылғыны дәл күйге келтіру мүмкіндігі бар. Бұл олардың станоктарда кеңінен пайдалануына себепкер. Сатысыз жетектерді пайдалану өңдеудің мақсатқа сай режимін көбірек пайдалануды таңдау есебінен өңдеу өнімділігін арттырады; көлденең қайрағанада және тегістегенде  кесудің тұрақты жылдамдығын сақтайды (өңделетін дайындаманың жоғары бетінің диаметрін өзгерту немесе, тиісінше, тегістеу шеңбер диаметрін); ағынды немесе автоматты желілерде орналасқан станоктарда өңдеудің ұзақтығын үйлестіреді. Электрлік, гидравликалық, механикалық және аралас сатысыз реттеу пайдаланылады.

Электрлік реттеу жетек электроқозғалтқышының валының айналу жиілігін өзгерту жолымен орындалады. Тұрақты ток қозғалтқышы білігінің айналу жиілігінің өзгерісі шунтты реттеу, электр машиналық күшейткіштер, магниттік және тиристорлы түрлендіргіштер және басқа да бірқатар жүйелер пайдалану есебінен,қамтамасыз етіледі. Тристорлы электржетектерінің габариттік көлемі және массасы аз, озық динамикалық сипаттамасы және энергетикалық көрсеткіштерге ие.

Гидравликалық реттеу тік сызықтық қозғалыстағы гидравликалық жетекпен  жабдықталған станоктарда кеңінен қолданылады (созылыңқы, сүргілеуші  және созу станоктары) және беру жетегі бар (ажарлаушы, агрегаттық станоктар және т. б.). Бұл реттеу кең ауқымды, жылдамдықтың  бағыты мен өлшемін жылдам өзрерту алады,  шамадан тыс жүктемеден автоматты түрде қорғалады. Қаттылығы аз және жылдамдығы аз болғанда жұмысының тұрақсыз болуы,  бұл жетектің кемшілігі болып табылады (15 мм/мин дейін).

Механикалық  реттеу

) сондай-ақ, көлбеу ось аралық роликтер (1. 32 в суретті қараңыз) арқылы өткізу қатынастарын реттеуде жетекші конустық жұп шкивтердің жақындауы және ашылуы орындалады. Жұмыс жағдайындағы қатынас аймағына негізделген деформациялармен,  қолайсыз кинематикалық  шарттарына (түрі жылдамдықтарын) ұштасатын нүктелерінде жұмыс жағдайында, сондай-ақ, жұмыс денелерін тіркеу (өту) арқылы вариаторлармен жұмыстағы үйкеліс кезінде жоғалту пайда болады.  Осал кинематикалық сипаттама және вариатордың тоқтап тұрған кезіндегі  берілген жылдамдықтың нақты белгісін анықтаудың мүмкін еместігі вариаторлардың кемшілігі болып табылады.

1.32 сурет.  Механикалық вариаторлардың сызбасы: а

сына тәрізді белдікпен немесе сақинамен біріктірлген екі жұп жылжымалы конусты шкивті вариаторлар ; в

торлы ; n

const

t , n

Жабдықтардың майлау жүйесімайлайтын материалдарды беру, мөлшерлеу және бөлу, сондай-ақ майлау барысын бақылау және басқару қызметін атқарады. Осы жұмыс жүйесінің тиімділігі жабдықтардың дәлдік, үнемділік, ұзақ мерзімділігі және дыбыссыз болуы тәрізді, қолданыстағы көрсеткіштерін анықтайды.

Үйкелістің жоғары бетіне майлау материалдарын беру келесі түрде орындалады: ■    май ваннасына айналмалы бөлшектерді батыру арқылы (сорғылармен, серіппемен және бұлшық ет күші қысымымен майлау); Майлайтын материалдардың жай-күйіне және түріне байланысты сұйық (пластикалық) және газ түрдегі майлау материалдардың жүйесі ажыратылады. Жағармай берудегі әртүрлі құрылғылардың жұмысын жеке немесе орталықтандырылып басқаруға болады. Жекеше басқаруда жағармай әрқайсысына жағармай объектісінен жекелеген  жағармай құрылғылары арқылы беріледі. Майлау орындарына келіп түскен жағармайдың сипатын үздіксіз және мезгілі-мезгілмен майлануына қарай ажыратады. Майлау барлық нүктелерде  бір мезгілде немесе дәйекті түрде орындалуы мүмкін. Екінші жағдайда майлау мезгіл-мезгілмен ғана беріледі. Қызмет көрсетуші жағармайды бумен немесе тарату құрылғыларымен берудегі майлау жүйесі

қолмен майлау деп; барлық басқа жағдайларда қызметкер тек резервуарлар жүйесін мезгіл-мезгіл толықтыруы және оның жұмысын бақылап отыруы,

автоматты майлау жүйесі деп аталады. Автоматтандыру жүйесі майлауда оның белгілі бір мөлшерінің майлау орнына беруде сенімділік арттырады Майлау жүйесі жағармайды беру және пайдалану жағдайына қарай ағынды және айналмалы болып бөлінеді. Ағынды жүйелерде жағармай үйкеліс бетіне мөлшермен беріледі (бір реттік ағынды майлау); ол жұмыста тек бір рет қана пайдалынылады және резервуар жүйесіне қайтарылмайды.

Циркуляциялық жүйелерде майлау және резервуар объектісі арасында бірнеше рет айналысқа (циркуляционное майлау) түсетін тек сұйық жағармай материалдары ғана пайдаланылады. Резервуарға қайтарылатын жағармай мұқият тазартылады. Жағармайды берудің бақылауы көзбен бақыланады, әдетте "көзшелердің" немесе беруді бақылау релесі, қысым релесі,  деңгей релесі және басқа да аспаптар арқылы  автоматты түрде бақыланады. екі және одан да көп үйкелетін тораптар мен механизмдердің нүктелеріне мөлшерленген жағармайды беру үшін (пластикалық және сұйық) станоктарда орталықтандырылған майлау жүйесі қолданылады. Жүйе жағар май материалдары бар ыдыстардан,  сорғы қондырғысынан, жағармай жеткізгіштерден, басқару және бақылау аспаптарынан, сақтандыру және басқа да қосалқы құрылғылардан тұрады. Ағынды жүйеде майлау көп ағызатын сорғылармен берілуі мүмкін.  Сорғының (1.33 сурет)

корпусында алты  плунжер орнатылған

және таратушы білікшесі

орнатылған. Онда қайтарымды-үдемелі қозғалысқа таратушы білікше айналғанда

плунжерды әкелетін өткізетін жұдырықша 4 орналасқан. Плунжерлар майлауда сору және айдауды жүзеге асырады. Плунжердың қызметі және жағармайды беру  бұрандалармен  2 реттеледі.

с орғыларды айналдырғанда  осьтің саңылауына осы білікшенің шығыңқы жері кіріп , саппен 3 айналдырылады.

жетекке қосылған.

Майлауды қолмен айдауға арналған серіппелі тұтқа 3 жұмыс істемейтін жетекте оны басқан кезде

таратушы білікшеге 5 қосылады.

Салқындату жүйесі кесу процесінде кесу құралдарының жиектері мен түйіспелеріне құрал мен дайындамаға майлау-салқындатқыш сұйықтықты беру үшін қызмет етеді. Бұл өнімнің өнімділігі мен дәлдігін арттыруға ықпал етеді . Суыту жүйесі резервуар - тұндырғыштан, сорғыдан (әдетте, орталықтандырылған тепкіш), сүзгілерден, құбырлардан, бағыттаушы және таратылатын құрылғылардан тұрады. Резервуардың көлемі орындалатын операциялардың түрінен анықталады. Кесу кезінде едәуір бөлінген жылудан (мысалы, сыдыру, күш салу ажарлау), сонда берілетін уақыт бірлігіндегі МСЖ (майлау- салқындату жүйесі)  мөлшері артады, көлемі ондаған литрге жетуі мүмкін (бірқатар жағдайларда — жүз). Тасқынды және автоматты желілердің станоктары үшін орталықтандырылған салқындату жүйесі  пайдаланылады. Сүзгілердің конструкциясы байланысты сапасына қойылатын өңдеу бетінің талаптарды. Қажет болған жағдайда басқа тұндырғыштың, магнит ажыратқыштар мен басқа да бірқатар қондырғыларды өрескел тазалау аж - пайдаланады ортадан тепкіш, қағаз және басқа да құрылғылар жұқа тазарту. Станоктарда жұмыс істейтін пайдалана отырып, МСС-ны басқару, қорғаныс құрылғылары көзделеді, олар аса түсуін сұйықтықтың тетіктері мен шашырауын жұмыс аймағынан станоктың. Сүзгілердің конструкциясы өңдеу бетіне қойылатын талаптардың сапасына байланысты. Қажет болған жағдайда нобайлап тазартуда тұндырғыштан, магнит ажыратқыштар мен басқа да

1.33 сурет. Көп ағызатын плунжерлы сорғы: а

б

и

озба жалғастырғыш бірқатар қондырғылардан басқа, жұқалап тазартуда орталықтан тепкіш, қағаз және басқа да құрылғылар пайдаланылады. МСС қолданатын станоктарда сұйықтың механизмге түспеуі және станоктың жұмыс аймағынан шашырамауы бойынша қорғаныс құралдары қарастырылған.

2-тарау

Баптау дегеніміз белгілі бір технологиялық операцияны орындауға арналған технологиялық жабдықтар мен керек-жарақты дайындау.

Технологиялық жабдықтау

Технологиялық жабдық

: ■ екі кезеңде — тікелей зауытта құрастырғаннан кейін —жабдықтарды өндіруші мен зауыт-тұтынушы (тапсырыс беруші) монтаждауды жүзеге асырғаннан кейін;

технологиялық жабдықтарды жұмыс барысында пайдаланғанда, ағымдағы уақытта баптау мөлшерінде ауытқушылық  болған кезде жүргізіледі.

Баптау

Автоматтық желілердің технологиялық жабдықтарын баптау,  автоматты өңдеу циклін қамтамасыз ететін,  сондай-ақ келісім бойынша барлық жабдық желісінде өзара іс-қимылмен бірқатар қосымша (бабына қайта келтіру) механизмдер мен аспаптардың баптау жұмыстарын орындайды. Баптауды орындағаннан кейін жеке технологиялық жабдық (немесе автоматты желісі) жасалатын бұйымның белгілі бір берілген функциялары талап ететін өнімділігі мен сапасын қамтамасыз етуі тиіс. Ол қолмен немесе автоматты орындалады. Кейін қолмен баптау жүргізіледі сынама дайындамаларды өңдеу бөлшектер параметрлерін бақылай отырып, жүзеге асырылады. Металл кескіш станоктардың пайдалану жүйесі станоктарды тасымалдауды және монтаждауды, оларды баптауды және ретке келтіруді, бақылауды, геометриялық және технологиялық дәлдігін, күту және қызмет көрсету үдерісінде пайдалануды қамтиды. Пайдалану кезінде мерзімдік реттеуін, мөлшерін, нысанын және дайындалатын бөлшектердің  кедір-бұдырлығын  өзгертуге байланысты  шартқа сәйкес жабдықтарды қабылдамау жүзеге асырылады. Реттеу кезінде дайындалатын бөлшектердің тұрақты сапасын қамтамасыз ету үшін кескіш құралдарының жиектері, жұдырықшалардың орны,  тіреулер, өлшеу аспаптарының губкалары түзетіледі. Баптау  кескіш құралдарының жиектерін,  технологиялық жүйеде жұмыс істейтін серпімді деформациядан (станок—құрылғы — құрал—бөлшек), жылу деформациясынан, базалық және қысу құралдары мен басқа да факторларынан әрекеті әсерінен,  тозудан қорғау үшін қажет. Қолмен реттегеннен кейін, реттеу жүргізілетін  параметрлерді бақылау арқылы бөлшектерді дайындаудың сынама өңдеуі жүргізіледі. Автоматты желілер мен жекелеген станоктарды пайдалану кезінде, кескіш құралдардың тозу әсерін азайту үшін бапталмайтын ауысым   пайдаланылады. Оның мәні мынада: станоктан тыс арнайы құралдарға арналған  жаңа құрал,  тозған заттың орнына кейіннен түзетусіз орнатылады. Талап етілген құралдың кескіш жиегі оның бастапқы базасына қатысты, бұйымды жасаудың нақты немесе тіректік бұрандалардың қамтамасыз ету  есебінен, кескіш жиектері бар құралдардың нақты орны қамтамасыз етіледі. Өңдеу барысындағы өлшемдік дәлдікке   (ажарлау, тазалап егеу және т. б.) жоғары талаптар қойған кезде, кескіш құралдардың нақты дәлдікке дейін кемуін  реттеу жағдайын орындау керек. Бұл үшін, қолмен баптаумен қатар  кескіш құралдардармен автоматты баптау қатар қолданылады.

р.ө , бөлшектерді өңдегеннен кейін алынған бірнеше алғашқы сына тетіктердің  орташа өлшемі болып табылады .

Білік үшін :

max

mіn

станокты баптау кезінде шашырауға рұқсат етілген өріс бөлімі ; А — өлшеу қателіктерін, жылулық деформациялар және т. б. компенсациясын өтеуге арналған өріс бөліміне рұқсат беру.  (дайындалатын бөлшектің рұқсат беретін жалпы өрісінен А = 10... 20%). Станокты баптау кезінде өріс бөлімінде шашырау рұқсаты, мына формула бойынша анықталады: ,

мұндағы,

қ

қ =

1,1. 1,3);

(реттеуді орнатудың тәсілдеріне қатысты техникалық жағдайда көрсетіледі); ,

Станоктарды баптау кезінде рұқсат беру өрістің қауіпсіз шекарасында (жоғарғы — сыртқы беттері) рұқсаттама алаңынан жылдам шығу  жүргізіледі. Өрістің төменгі шегінің жаны жөнделуге келмейтін жарамсыздыққа әкеледі. Өндірістік серияда кескіш құралдарды орнатқан кезде келесі әдістер қолданылады: статистикалық, қалыпты жұмыс калибрі бойынша,  сынама бөлшектер бойынша.

Статистикалық орнатудың әдісі болып құралдарды жұмыс істемейтін станокта патронда бекітілген,  эталонның (немесе нақты дайындалған бөлшектер) бетіне жанасқанға дейін  орнату болып табылады. Содан кейін  суппорттар мен үстелдердің, және басқа да тораптардың, эталонға ауысуына шек қоятын тірек орындарын реттеу жүзеге асырылады. Осыдан кейін суппорт, үстел немесе басқа түйіндердің этанонға жылжуын шектейтін, тіреулерді реттеу жүргізеді.  Тексеріс нәтижесіне  сәйкес, кескіш құралдардың жағдайын түзету орындалады. Статистикалық баптауда технологиялық жүйенің бұзылуына байланысты бұйымның өлшемі берілген өлшемге сәйкес келмеуі мүмкін. Бұл әдіс  бөлшектерді 11-ші квалитет дәлдігі бойынша дайындауға мүмкіндік береді.

Қалыпты жұмыс калибрі бойынша баптау әдісі бірнеше сынама бөлшектерді бақылаумен өңделген беттердің дайындау арқылы қалыпты жұмыс квалитетімен жасалады. Осы бөлшектердің өлшемін тапқан кезде рұқсатнамалар шегінде белгіленген орнату дұрыс болып саналады және барлық бөлшектерді дайындауға рұқсат етіледі. Бұл әдіс бөлшектердің бір бөлігі рұқсат белгіленген өрістің шегінен тыс болғанда кепілдік бере алмауы мүмкін. Тіпті сынама бөлшектердің саны ұлғайған кезде де, пайда болуы мүмкін жарамсыздық  жойылмайды.

р.ө , және кейіннен тексеру кезінде станокта дайындалған бірнеше сынама бөлшектерді алдын ала есептеумен жасалады.  Олардың орындалуын бақылауды әмбебап өлшеу құралы (өңдеу бөлу бағасы — 0,1-ден кіші болса жіберіледі) орындайды. Орындауды дұрыс деп санауға болады, егер орташа арифметикалық мөлшерін сынама бөлшектерді

р.ө , шегінде орналасқан болса. Әдістің артықшылығы – жөндеу бағытын көрсету; кемшілігі — өлшемді ұтымды баптауды есептеуге және сынама бөлшектерді дайындаудағы орташа арифметикалық мәндердің өлшемін анықтауға уақыт жоғалту. Технологиялық жабдықтарды жөндеу жұмыстарын  жүзеге асыруға дейін, оны даярлау және оны бастапқы іске қосу қажет. Бұл кезең өндіруші-зауытта технологиялық жабдықтарды құрастырғаннан кейін басталады, ал,  тұтынушы - зауытта — монтаж аяқталғаннан кейін. Яғни, фундаментте құрал-жабдықтарды орнатып, қажетті коммуникацияны (ССЖ, сығылған ауа және т.б.)  қосқаннан кейін. Технологиялық жабдықтарды дайындау және оны алғаш іске қосу келесі операциялардан тұрады: Бар кемшіліктерді жойғаннан кейін қосалқы жүрісте технологиялық жабдықтың  бастапқы іске қосуы орындалады (2- 4 сағат ішінде), оның барысында мыналар тексеріледі: Технологиялық жабдықтардың жұмысы кезінде кемшіліктер анықталған кезде,  себептерін анықтау және оларды жою мақсатында жұмыс (жоғары қыздыру үйкелетін бөлшектерін, тетіктерін ұстап, бұзу берілген цикл және т. б.) тоқтатылады. Технологиялық жабдықтардың сынағы аяқталғаннан кейін қосалқы жүріс үшін және бар кемшіліктерді жою үшін баптау орындалады, онда жөндеу картасы бойынша (операциялық карта) сүмбенің берілген айналу жылдамдығының жиілігін, беру жылдамдығын, сызықтық және бұрыштық орын ауыстыру жылжымалы станоктың тораптарын орнатуды қамтиды. Бұл үшін жылдамдық қорабы мен беру жылдамдығы реттеледі, сондай-ақ: гидроцилиндрлер штоктар жүрісі, кулистік және басқа да механизмдерді орнату; жұдырықшаларды және тірек барабандарда таратушы біліктердің; орналастыру (қажет болған жағдайда — олардың орналасуының  дұрыстығын тексеру), электр, гидравликалық және пневматикалық тірек және түрлендіргіштердің жұмысын басқару тораптарының жабдықтарын орнату; қысу патрондары мен айлабұйымдарды; орнату және тексеру дұрыстығын орналасқан кескіш құралдарды баптау (мөлшері) картасына сәйкес баптау және операциялық сызба орындалады. Технологиялық жабдықты баптағаннан кейін автоматты желіні толық баптау жүргізеді.  Бұл ретте технологиялық, көліктік және бақылау жабдықтары арасында өзара әрекетті қамтамасыз ету қажет.  Жабдықты сынау кезінде жүктемеге сәйкес сынама бөлшектер дайындайды, өңделген беттің кедір-бұдырлығын және басқа да параметрлеріне сәйкес техникалық талаптардың дәлдігін тексереді. Ауытқулар болған жағдайда,  кесетін аспаптың жағдайын түзету қажет, егеу арқылы өзгертілген кескіштерді орнату немесе сипаттамасы басқа өңделген дөңгелектерді өзгерту, металл өңдеу жабдықтарының өңдеу режимдерін өзгерту. Барлық қосалқы материалдар мен бөлшектердің сортын, пішінін, сапасын және басқа көрсеткіштерін анықтау қажет, сондай-ақ, технологиялық (металөңдегіш) жабдықтардың температуралық режимін және жұмыс ерітінділерінің құрамын нақтылау керек; жабдықтың жекелеген тораптарының және құралдарының жұмысын бақылайды. Шпиндельдер қатты қызған кезде, қатты дыбыста, тез тозғанда немесе кескіш құралдардың  жиектері қирағанда, шеңбер  май болғанда немесе тегістегенде,  патронда және қосалқы құралдарда жоңқалар жиналғанда, жылжымалы тораптардың бірқалыпты емес қозғалысында жабдықты тоқтатып, ақаулардың себептерін анықтап және содан кейін, оларды жою керек.

2.3 ЖАБДЫҚТАРДЫ ДӘЛДІК НОРМАЛАРЫ БОЙЫНША ТЕКСЕРУ Жабдықты жөндеу мен пайдалану барысында (бірінші кезекте металл өңдейтін станоктар) оның геометриялық дәлдігін төлқұжаттар мен стандарттарда көрсетілген нормаларға сәйкестігін мерзімдік тексеру атқарылады. Станоктың дайындалу сапасын, монтажын және тексеру сәтіндегі күйін сипаттайтын

станоктың геометриялық дәлдігі деп келесілер түсініледі: дайындама мен құралды алып жүретін оның негізгі тораптарының нақты орын ауыстыруларының есепті геометриялық орын ауыстыруларға сәйкестігінің болуы (траектория формасы бойынша және жолдардың сәйкестігіне);  дайындама мен құралды тірейтін нақты беттердің геометриялық дұрыс прототиптерге сәйкестік дәрежесі; өңделуші беттердің дұрыс формасының түзілуін қамтамасыз ететін базалық беттердің өзара орналасуының дәлдігі мен орын ауыстырулардың салыстырмалы бағыттары.

Типтік тексерістерде келесілер анықталады: қондырмалы беттердің геометриялық формасы (туражолдықтан, жазықтықтан, сопақтық, конус тәрізділік және басқалардан ауытқу); жазықтықтың өзара орналасуы ( параллельсіздіктен, перпендикулярлықтан, біліктің дәл келмеуінен, соғудан ауытқу); орын ауыстыруда траектория формасы (алға бағытталған, айналмалы, кез келген берілген заң бойынша); нақты орын ауыстырулардың есептіге сәйкестігі (желілк пен бұрыштық).

бақылау сызғыштары, бұрыштық, арнайы жақтаулар мен өлшеуші бастиектердің, оның ішінде тіреуге орнатылған индикаторлардың көмегімен атқарады. 2.1 а , б суретте беттердің турасызықтығы мен жазықтығын тексеру үшін қолданылатын бақылау сызғыштары көрсетілген.  Тіректерге орната отыра сызғышпен өлшеу кезінде(2.1, б суретті қара) олардың ара қашықтығы

қашықтықта орнатылуы тиіс.

Айналдырғылардың дүрсілі мен басқа айналмалы элементтердің бақылауы жақтаулардың көмегімен жүргізіледі (2.1,

в...д сурет ).

Айналдырғыда цилиндрлік тесіктің болу жағдайында конустық бөлігі кіші бұрышпен жасалған жақтау қолданыладым (2.1, в суретті қараңыз). Дүрсілді қадағалау кезінде жақтау 360° бұрылады.  Дүрсіл индикаторлардың ең үлкен мен ең аз көрсетулері арасындағы  айырмамен анықталады.

2.1 сурет. Дәлдік нормаларын тексеру үшін қадағалау құрылғылары :

а, б

в ... д

е

ж ... и

Перпендикулярлықты тексеру бұрыштықтар (2.1 е сурет) мен тексерілетін жазықтық пен бұрыштықтар арасындағы саңылауды анықтайтын  қуыс бұрғылардың көмегімен жүзеге асырылады. Жабдықты іргетастарға көлденең және тік жазықтықта орнатудың дұрыстығының тексерісі тегістікті өлшейтін аспаптар арқылы атқарылады. 2.1,

2.1, и

Көрсететін құралдар ретінде бөлу бағасы 0,001-0,01 мм болатын өлшеу бастиектері қолданылады. Ерекше дәлдік станоктардың геометриялық дәлдігін тексеру үшін арнайы құралдар қолданылады: коллимациондық және автоколлимациондық теодолиты, профилометры, профилографы және басқалар. Мысал ретінде сызба (2.2 сурет) мен агрегаттық станоктың күштік бастиегінің орын ауыстыруының тікесызықтығын тексеру мазмұнын (2.1 кесте) қарастырайық.

2.1 кесте. Агрегаттық станоктар мен автоматты желілердің дәлдік нормалары (үзінді)

мкм

бақылау плитасына орнатылады

. Бастиекке  индикатор

оның өлшегіш ұшы бастиектің қозғалуына параллельді қозғалмайтындай етіп орналастырылған сызғыштың

жұмыстық қырына жанасатындай етіліп бекітіледі. Қателік бастиектің жүру ұзындығындағы индикатордың көрсетулерінің ең үлкен айырмалары арқылы анықталады

500 дейін

500 астам

2.2 сурет.

Агрегаттық станоктың күштік бастиегінің орын ауыстыруының тіке сызықтығын тексеру сызбасы :

2.4 металл кесуші станоктар мен автоматтық желілердің істен шығуларының диагностикасы Жабдықты жөндеу мен пайдалану кезінде жұмысқа қабілеттілігін, бас тартудың, ақау түрлерінің көріністерінің формаларын белгілеуін,  жабдықты бөлшектемей немесе ішінара бөлшектеу арқылы және шығарылатын өнімнің сапасын нашарлатпай ақаулардың себебін анықтау мен іздеу тәсілдерін қарастыруды анықтауда, сонымен қатар, жабдықтың тоқтаусыз жұмыс жасау кезеңін болжауда оның техникалық диагностикасы маңызды рөлді атқарады. Металл кесуші станоктар мен автоматтық желілердің техникалық жағдайын болжау

Диагностикалау тәсілдері жабдықтардың жөндеу, пайдалану және жоспарлы жөндеуін жүргізу тәсілдері болып бөлінеді. Қолданылатын техникалық құралдар бойынша (бақылау-өлшеу құралдары мен аспаптар) бойынша диагностикалау тәсілдері техникалық құралсыз немесе қарапайым ақпараттық және техникалық құралдарды қолданумен (объективті тәсілдер) атқарылатындар болып бөлінеді. Техникалық құралдар диагностикалау үшін арнайы қосылған, немесе автоматты әрекет ететін, жабдыққа кіріктірілген немесе онымен байланыс каналдары арқылы байланысқан болуы да мүмкін.

Автоматтандырылған диагностикалау құрылғылары жабдықтың құрамына енеді және  қолдану мақсаты бойынша қорғаныш – сақтандыру  және ақпараттық болып екі топқа бөлінеді.

Қорғаныш-сақтандыру  құрылғылары (муфталар, реле және т.б.)- бұл іске қосылғаны туралы дабыл ақпараттық таблоға шығып тұратын құрылғы.

Ақпараттық құрылғылар ретінде жабдықтың бақыланушы элементінің нақты жай-күйін бекітетін құрылғылар мен ақпаратты таблоға жолдайтын құрылғылар қолданылады. Мысалы, агрегаттық станоктардың бірқұралды күштік бастиектерінде құралдың мұқалуын бақылау тораптан айналдырғының айналу жетегі арқылы тұтынылатын токтың мәнімен анықталады. Құралдың тозуының күшеюінде токтың мәні ұлғаяды, ал ол сынған кезде кесу жүргізілмегендіктен азаяды. Технологиялық жабдықты диагностикалау тереңдігі бойынша диагностикалау тәсілдері жалпы (жабдық жұмыс жасайды немесе жұмыс жасамайды) және элементті (істен шыққан элементті анықтаумен) болып бөлінеді. Ақпараттың алуды қамтамасыз ететін ақпараттың мөлшері бойынша, техникалық диагностикалау тәсілдерін келесі түрлерге бөледі: Диагностикалық ақпаратты алу үшін акустикалық тербелістерді, вибрацияларды, әрекет ететін тұрақты және өтпелі деформациялар мен күш салуларды, өңдеу процесстеріне ілеспелі бағамдарды (кесу режимдері, өңдеу циклдарының ұзақтығы, шығарылған өнімнің саны, құрал, жабдық тораптарының температурасы, жанасатын орталардың жағдайы) өлшейді. Ақаулықтарды анықтау кезінде жабдықтың элементтері, тораптары мен жеке агрегаттары үш жағдайда: жарамды (жұмысқа қабілетті), жарамсыз (жұмысқа қабілетсіз) және тексерілмеген күйде бола алады

Жарамсыздықтарды іздеу берілген бағамдарға жауап бермейтін істен шыққан элементті (немесе элемент тобын) анықтауда тұр. Іздеудің басында жабдықтың барлық элементі тексерілмеген күйде тұр деп есептеледі. Істен шыққан элемент пен істен шығу себебін анықтау үшін тексерулердің бірқатарын жасау қажет. Ол үшін нысанға дабылдың көп мәртелі берілуін (әсерін) жасап, және бақыланатын нысанның дабылдарға жауабының көп мәртелі өлшеулері мен талдауын жүзеге асырады. Мысалы, станоктың көзделмеген тоқтап қалуы кезінде «Қосу» батырмасын басады. Қосылу болмаған жағдайда оның жағдайын ары қарай диагностикалауды атқарады (сақтандыру және басқа механизмдер және т.б. жұмысын тексереді). Ақаулықты анықтау кезінде ен бірінші тиісті функцияны атқаруға қатысатын әрбір механизмнің жұмысқа қабілеттілігін бақылау керек. Мысалы, станокты басқару жүйесінің соңғы сөндіргіші іске қосыла ма (функциональды диагностика) және станок немесе оның тексерілуші торабымен арнайы дабылдар (команда) орындала ма, осыған көз жеткізу керек. Мысалы, орталықсыз дөңгелете ажарлау станогінің ұлғайтылған диаметрлі өлшемдерімен өнімдерді шығаруының себебін анықтау үшін жөндеу жүйесінің жұмысын команда беру және оны орындау (тестілік диагностика) арқылы тексеру жүргізу керек. Жалпы алғанда технологиялық жабдықтың техникалық ахуалын тексеру элементарлық тексеру деп аталатын кейбір өткелдерден тұрады. Оларды атқарғаннан кейін жабдықтың бақыланатын торабының жұмысқа қабілеттілігі туралы тұжырым жасауға болады. Жабдықты жөндеу сапасы мен жұмысқа қабілеттілігіне жоғарғы талаптарда диагностикалаудың күрделірек тәсілдері қолданылады. Олардың мәні жабдықтың әртүрлі түрлендіргіштермен (тензометрлік және басқалар) жабдықталатынына байланысты. Олардан сигналдарды өлшеу және тіркеу құрылғылары арқылы қабылдайды. Сосын алынған бағамдарды берілген мәндер мен техникалық шарттарға салыстырады. Ауытқулар болған жағдайда істен шыққан элемент анықталады. Қалыпты жұмысты сипаттайтын эталондық жылдамдық пен механизмнің соңғы буынының нақты жылдамдығын уақыт ішінде салыстыру механизмді оның қозғалысының сипаты бойынша диагностикалау принципі негізі болып табылады. Эталондық жылдамдықты жабдықты пайдаланудың ең басында бекітеді. Оның мәні құжатнамаға жазылады. Жабдықты пайдалану кезінде жылдамдықты өзгерту оның техникалық жағдайына байланысты.

1... 4 — гидроцилиндрлердің әртүрлі төрт техникалық жағдайының тәуелділігі .

сипаттамасын жұмыстың қалыпты режимінен ауытқуы бар нақты сипаттамасына қабаттастыру арқылы орындайды. v= f(t)бағамы бойынша диагностикалау тәсілі қолданылуы мүмкін механизмдердің басты белгісі болып қозғалыстың белгілі траекториясы (пневматикалық және гидравликалық цилиндрлер) табылады. 2.3 суретте мысал ретінде гидроцилиндрлердің төрт әртүрлі техникалық жағдайының тәуелділктері (қисық сызықтар 1...4) көрсетілген.

Ақпараттық диагностикалық параметрлерге жұмыс циклінің ұзақтығы жатады. Пайдалану кезінде жабдықтың техникалық жағдайы нашарлайды. Бұл циклдің, оның ішінде лимиттеуші операциялардың, орташа ұзақтығының ұлғаюын тудырады (себептер:механизмнің тозуы мен қосылыстарда люфтардың пайда болуы, гидравликалық жүйеде дроссельдің бітеліп қалуы және т.б.). Автомат-станоктар мен автоматты желілердің жалпы техникалық жағдайын секунд өлшеуіш арқылы диагностикалауға болады. 5-10 циклдердің орындалу ұзақтығын тексереді, содан кейін орташа мәнді есептеп шығарып, оны техникалық құжатнамада көрсетілген мәнмен салыстырады. Элементтер бойынша диагностикалау үшін арнайы құрал қолданылады. 2.4 суретте реле басқару жүйесімен станоктың (автоматты желінің) циклының ұзақтығын бақылау үшін құралдың сызбасы келтірілген. Жабдықтың жұмысын басқарудың электрлі шкафында

блогі кіреді, ол циклдің басталу сәті мен өтудің соңын қосу және олардың жүріп өтуін тіркеу үшін жабдықтың электрлік сызбасымен логикалық қосылуды қамтамасыз етеді.

мен

Циклдің ұзақтығы

мен

циклдің өтулерінің (элементтерінің) ұзақтығын тіркеуші элементтерге электрлік секунд өлшегіштер жатады. Жұмыс туралы ақпарат жабдықтың түрлендіргіштерінен келіп түседі —1, 2, 3, n блоктар. Өтудің ұзақтығының алынған мәндерін техникалық құжатнамада көрсетілген мәндермен салыстырады. Айырмашылықтар болған жағдайда, себебі мен жөндеудің қажеттіліктерін анықтайды. Жабдықты пайдалану кезінде диагностикалық қадағалау құрылғыларын қосуды атқарудың дұрыстығына қараған жөн, себебі оларды қолдану ақауларды табу уақытын, демек, жабдықтың тұрып қалуын біршама азайтады. Станокта істен шығудың орыны мен себебінің диагностикалық құрылғылары болмаған жағдайда

Жабдықтың істен шығу шартты бірізді орналасқан буындардың жұмысқа қабілеттілігіне m байланысты деген жорамалдауда, ақаулықтарды іздеуді қатардың соңынан бастаған тиімді. Істен шыққан буын қатардың басқа ұшында болу, яғни соңғы болу, ықтималдығына қарай тексерудің ең көп саныm тең болуы мүмкін, яғни

N= m. (2.5  а сурет). Бұл тәсіл, мысалы, аппараттардың елеулі санына ие электрлік сызбаларда ақауларды анықтау кезінде пайдаланылады, онда олардың әрқайсысының жағдайы тестермен қадағаланылады.

Жартылай бөлу тәсілі.

Жартылай бөлу тәсілінің негізі ақаулықтарды келесі тексеру нүктесі қалған қатардың ортасында болатындай етіп қатардың ортасынан бастап іздеуде жатыр. Бірінші сынаудан кейін істен шығу m/2 аппаратарымен шектеледі; екінші сынаудан кейін — m/4; N сынаудан кейін— m/(2N). 2.5 б

жұмыс қабілеттілігімен жағдайы анықталатын жүйенің ақаулығын анықтау кезінде жартылай бөлу тәсілін қолданудың мысалы келтірілген. Тексерулердің бірізділігі Пр1-Пр4 анықталған. Бірінші Пр1 тексеру

мен

аппараттардың арасында орындалады. Бұл ретте жүйе екі топшаларға бөлінеді:

бастап

дейін және

бастап

аппараттары жарамды болса, бұл 1-5

аппараттарының жарамсыз екенін білдіреді.

бастап

дейін аппараттарын екі топқа бөледі және

және 4 аппараттарының арасында орналасқан Пр2 нүктесінде екінші тексеруді жүргізеді, осылайша жарамсыз аппаратты анықтағанша жалғастырады. Пр1

бірінші тексеруде

бастап

дейінгі аппараттардың бірі істен шыққаны анықталса, онда келесі тексеруді

мен

аппараттарының арасындағы нүктеде жасайды .

2.5 сурет. Жабдықтың ақаулықтарын іздеу тәсілдерінің сызбасы: а

m _

m ); б

в

m _

m

); 1...9

m

Пр1 ...

Пр4

Бұл тәсіл жүйелі іздеу тәсіліне қарағанда тиімдірек, себебі оны қолдану кезінде кез келген ақаулықты тексеру саны қысқарады.

«Уақыт

талдауға негізделеді. Басқаша айтқанда,  болжамды ақаудың барлығын тексеру үшін жұмыстардың қандай көлемін жүзеге асыру қажет (мысалы, тораптың толық демонтажы қажет немесе тек қақпақты ашу жеткілікті ме және т.б.)? Бұл жағдайда ақауды анықтаудың тиімді жүйелілігін таңдау үшін t і

і

қатынастарды табу керек, мұнда

і = 1, 2, 3, ... Ақауды іздеуді осы ақауларды бөлшектің өсу тәртібіне қарай орналастыра отырып, шартты жүргізу қажет.

t і

0,1

Гидробактағы майдың жеткіліксіз деңгейі

0,2

Сорып алатын құбыр бітеліп қалған

0,2

Сорып алатын құбырға ауа сорылады

0,3

Білікше сынған немесе сорғының роторы

0,1

Майдың тұтқырлығы тым үлкен

0,1

және мәндері жабдықтың нақты жағдайын, өткен кезеңде оның жұмыстары туралы мәліметтерді, ақауды анықтауға болжалды жұмыс шығындарын талдау нәтижелері бойынша беріледі. Бұл ережені мысалда қарастыруға болады (2.2 кесте). Келтірілген ақау мәлім. Жөндеуші негізінен өзінің тәжірибесін пайдалана отырып, оның мүмкін себептерін анықтайды, содан кейін ақаудың әрбір мүмкін себептерін жоюға және оның пайда болу ықтималдығына болжалды уақыт шығынын бағалайды. Барлық ықтималдықтардың сомасы бірлікке тең болуға тиіс. Түрлендіру белгілі ықтималдықпен ақаулықты анықтаудың тиімді жүйелілігі мен оларды жою (гидробакқа май құю, соратын құбырды тазалау және т.б.) мүмкіндігін береді.

Аралас тәсіл.

Аралас тәсілде бақыланатын элементтерді кейбір жеке буындардың істен шығуының салыстырмалы ықтималдығын есепке ала отыра шамамен ортасынан жүйелі бөлу жүзеге асады.  Істен шығудың себептерін тапқаннан соң оны жоюға қажетті шараларды алу қажет.

3 бөлім

Жоңғыш топтың станоктары станоктық парктің елеулі үлесін құрайды. Бұл топқа станоктардың тоғыз типі енеді, олар қызметтік мақсаты, конструктивті құрастырылуы, автоматтандырылу дәрежесі мен басқа бірқатар белгілер бойынша ажыратылады. Станоктар негізінен сыртқы және ішкі цилиндрлік, конус тәрізді және қалыпқа келтірілген беттердің, бұрандаларды ою мен бөлшектердің дайындамаларының дөңбек төселген беттерді әртүрлі кескіштер, бұрғылар, үңгілер, қашаулар, таңбалаушылар мен бұранда кескіш арқылы өңдеуі үшін арналған. Станоктарда қосымша арнайы құрылғыларды пайдалану (ажарлау, фрезерлеу, радиальы саңылауларды бұрғылау мен өңдеудің басқа түрлері) бұл жабдықтың технологиялық мүмкіндіктерін елеулі кеңейтеді.  Жоңғыш станоктар, жартылай автоматтар мен автоматтар дайындалатын  бөлшектің дайындамасын орнату үшін құрылғыны алып жүретін айналдырғының орналасуына байланысты көлденең және тік болып бөлінеді. Тік станоктар негізінен елеулі салмақтағы, үлкен диаметрлі және салыстырмалы кішкене ұзындықтағы бөлшектердің дайындамасын өңдеу үшін қолданылады. Жоңғыш-бұранда кескіш станоктар жоңғыш топтың ең әмбебап станоктары болып табылады және негізінен бірлі-жарым және ұсақ сериялы өндірісте

қолданылады . Станоктардың конструктивті құрылысы іс жүзінде біртипті. Әмбебап жоңғыш станоктің

негізгі тораптары болып станоктың барлық механизмі бекітілген тұғыр 7 табылады; жылдамдық қорабы, айналдырғы мен басқа элементтер орналасқан алдыңғы (айналдырғы) қыспақ 2; айналдырғыдан суппортқа

қимылдың қажетті ара қатынасымен берілістер үшін қызмет ететін берілістер қорабы 1 (басқа беттерді өңдеуде бұрандаманы немесе қозғалтқыш білікшені

ою кезінде қозғалтқыш бұрандама

арқылы);

3.1 сурет. Жоңғыш-бұранда кескіш станок:

немесе қозғалтқыш білікшенің

айналуы құралды  суппорттың

ілгерілемелі қозғалысына айналатын алжапқыш 10.

Артқы қыспақтың күпшесінде 5өңделетін дайындаманы қолдау үшін орталық немесе патронда бекітілген дайындамада орталық тесікті өңдеу үшін негізгі кескіш құрал (бұрғы, қашау және т.б.) орнатылуы мүмкін; құралды суппорт кескіш құралды бекіту үшін және оған берілістің қимылын хабарлауғка арналған. Суппорт тұғырдың бағыттаушылары 6 арқылы ауыстаны төменгі жылжымаларынан (күймешелерден) тұрады. Төменгі жылжымалардың бағыттаушылары бойынша орталық сызығына перпендикулярлы бағытта кескіш ұстағыштарымен кескіш күймешесі 4 бекітілген көлденең жылжымалар 3 жылжиды. Кескіш күймеше станоктың орталық сызығына бұрышты орнатылуы мүмкін бұрылыс бөлігінде орналасқан.   Станоктардың негізгі сипаттамалары болып тұғыр үстіндегі өңделетін дайындаманың ең үлкен диаметрі мен орталықтар арасындағы ең үлкен қашықтық табылады, сонымен қатар суппорттың көлденең жылжымалары үстіндегі өңделетін дайындаманың ең үлкен диаметрі табылады. Жоңғыш-бұранда кескіш станоктардың басты қимылының жетегі бір жылдамдықты (сирек көпжылдамдықты) асинхронды үш фазалы токтың электр двигателі мен сатылы жылдамдықтың механикалық қорабынан тұрады.

с п дв = 1 460 айн/мин (3.2 сурет) электр двигателінен сыналы белдікті беріліс арқылы (тегершік диаметрі— 140 және 268 мм) жылдамдық қорабының білігі

айналады, онда  айналдырғыны тіке айналдыру үшін (сағат тілімен) z= 56 және z= 51  және айналдырғыны кері айналдыру үшін z= = 50 (сағат тіліне қарсы) тістерінің санымен еркін айналатын тісті дөңгелектер орналасқан.

Станоктың айналдырғысын тіке немесе керісінше айналдыруды қосу Мф1 и Мф2

фрикциялы муфталармен атқарылады. Білікше

дөңгелектер z = 34 немесе z = 39 арқылы екі тіке айналдыру жылдамдығына ие. Сосын үш қабатты блокты түзетін z = 47, z = 55 немесе z = 38 тиісінше тәждің бірімен ілінісетін тісті дөңгелектер z = 29, z = 21 немесе z = 38 арқылы білікшені

айналдырады. Одан айналу тікелей станоктың айналдырғысына беріле алады, тісті дөңгелектер арқылы z = 60 немесе z = 30 блокқа z = 48, z = 60 немесе тісті дөңгелектермен бірге іріктеу тобын түзетін білікшелер

және

) арқылы, және дөңгелектердің бағамдарымен   18/72 және 30/60 беріле алады. Айналдырғының ең аз және ең үлкен тікелей айналу жиілігі келесі ара қатынастардан анықталады:

мұнда n — белдікті берілістің сырғанау коэффициенті.

Жылдамдық қорабында тісті дөңгелектердің қосылу нұсқаларына байланысты айналдырғының айналу жиілігінің

әртүрлі мәнін қамтамасыз етуге болады.

Суппорттың орын ауысуы кесу процессінде құралдың берілісін қамтамасыз етеді. Бұл қимыл не тікелей айналдырғыдан не жылдамдық қорабындағы адымды ұлғайту буыны арқылы жүзеге асады және үш беріліс қатынасқа ие, және ары қарай —реверс механизмі арқылы, ауыстырмалы дөңгелектердың гитарасы K/L,

алжапқыштың беріліс қорабы арқылы жүзеге асады. Реверс механизмі

және

білікшелер бекітілген тісті дөңгелектерге z = 30, z = 25 және z = 45 ие. Беріліс қорабы бірінші жағдайда дюймдік және питчтік, екінші жағдайда метрикалық және модульдік бұрандаларды ою үшін  екі негізгі кинематикалық тізбекке ие. Мф4

кінші кинематикалық тізбек сондай-ақ қозғалтқыш білікшеге қимыл берілісі үшін, бірақ сөндірілген Мф6

муфтада қолданылады.

3.2 сурет. Жонғыш-бұранда кескіш станоктың кинематикалық сызбасы

Жоғары дәлдікті және арнайы бұрандаларды ою үшін жүріс сомына қозғалыс тікелей беріледі, яғни беріліс қорабы айырылған, ал

және

білікшелері өзара Мф3

және Мф6 муфталары арқылы қосылған. Көрсетілген жағдайларда суппорттың орын ауыстыруының талап етілетін адымын гитараның ауыстырмалы тісті дөңгелектерін

іріктеу арқылы баптайды. Айналдырғыны айналдыру мен суппортты қосудың берілген жиілігіне станокты баптауды жеңілдету мақсатында айналдырғы қыспақта кесте орналастырылған. Кестеде ойылатын бұрандалардың мнемоникалық белгілері, беріліс  жылдамдығын басқару тұтқышы мен сандық мәндері, ауыстырмалы дөңгелектің айналу жиілігі мен тістерінің саны көрсетілген.

Суппорттың тез орын ауыстырулары жеке электрлік двигательден

жүріс білікшесін айналдыратын белдікті беріліс арқылы жүзеге асады. Жонғыш-сомын кескіш станоктар базасында бір операцияны атқаруға арналған арнайы станоктар әзірленеді.  Мұндай станоктар біртипті бөлшектердің ірі сериялы және жаппай өндірісте қолданылады.

Карусельді (жонғыш-карусельді) станоктар үлкен салмаққа, үлкен диаметр мен кіші биіктікке ие дайындамаларды өңдеу үшін қызмет етеді. Дөңгелек үстелдің (планшайбаның) жазықтығының көлденең орналасуы дайындаманы орнату, салыстыру мен бекітуді  жеңілдетеді. Айналыстың әртүрлі профилінде сыртқы және ішкі беттерді кескіштің жоңғыш өңдеуі осы станоктарды атқарылады. Аталмыш станоктарда дайындамалардың револьверлі бастиектерімен қамтылған орталық тесіктері бұрғылармен, үңгілермен және басқа білікті құралмен өңделеді.

Станоктардың негізгі сипаттамалары болып ең үлкен диаметр мен өңделетін дайындаманың биіктігі табылады. Кесудің басты қозғалысы болып үстелдің дайындамамен айналуы табылады; берудің қозғалыстары болып суппорттардың көлденең және тік орын ауыстырулары табылады.

Өңделуші дайындаманы үстелдің планшайбасына

орнатып, бекітеді. Ол белдікті беріліс пен жылдамдық қорабы

арқылы двигательден

айналыс алады. Тұғырдың

тірегінде

тік суппортпен

траверс

және кескіш бастиекпен

бүйір суппорт

бекітілген. Екі суппортта көлденең және тік беріліске ие. Оның үстіне траверс тез бекітіп тұратын тік орын ауыстыруға ие.

Жұмысшы берілістер

және

беріліс қораптары арқылы бапталады. Олардың жетегі жылдамдық қорабының соңғы білікшесінен жүзеге асырылады.

Екі тіректі карусельді станоктар диаметрі 1 600 мм асатын дайындамаларды өңдеуге арналған. Диаметрі 6 300 жоғары 25 000 мм дейін бөлшектер өңделетін станоктар бірегейліге жаталы (бір данадан шығарылады). Әртүрлі диаметрдегі дайындаманы ең тиімді өңдеу режимдерін алу үшін мұндай станоктардың үстелін (планшайбасын) бір біріне тәуелсіз немесе біріге айналатын екі бөліктен жасайды.

Жону-револьверлі станоктар шыбықтар мен дара дайындамалардан тұратын күрделі пішінді бөлшектерді дайындауға арналған сериялық өндірісте қолданылады. Осыған орай станоктар шыбықты және патронды деп бөлінеді. Револьверлі станоктардың негізгі ерекшеліктері оларда бойлық суппорттың болуында.

Оның түрлі аспаптарды бекітетін көптұрғылы айналғыш қалпақшасы бар. 3.4. Сурет. Айналғыш қалпақшасының осі тік болып келетін жону-револьверлі станоктарда бөлшектерді өңдеу сызбасы:

Бірқатар станоктардың бойлық суппорттардан басқа көлденең суппорттары да бар, оған сыртқы беткейлерді өңдеуге арналған аспаптар бекітіледі. Станоктардың мұндай құрылымы дайындамаларды түрлі кесу аспаптарымен өңдеуге мүмкіндік береді, олар қолданысқа біртіндеп енгізіледі. Түрлі технологиялық жабдықтарды пайдалану беткейлерді бірнеше аспаппен қатар өңдеудің есебінен өнімділікті арттырады (3.4 сурет). Станоктарды пайдалану өнімділігі мен тиімділігін арттыру берілген бөлшектерді дайындау үшін станоктарды алдын ала баптау және тіректер  бойынша кезекті  жұмыс есебінен қамтамасыз етіледі.

сті станоктардың құрылымы ажыратылады.

Айналғыш қалпақшалар цилиндрлі және призмалы (алты қырлы) түрде орындалады. Әрбір жұмыс барысынан кейін айналғыш қалпақша бұрылады және өңдеуге арналған жұмыс бағдарының орнын келесі кесу аспабы немесе аспаптар тобы алмастырады.

3.6 сурет. айналымы тік ості айналғыш қалпақшалы жону-револьверлі станогы:

және

3.5. сурет.  Айналымы көлденең ості айналғыш қалпақша

Өңделетін шыбықтың ең үлкен диаметрі және дара дайындамаларды өңдеудің ең үлкен диаметрі, сондай-ақ, дайындалып жатқан бөлшектің ең үлкен ұзындығын анықтайтын сыртаумақтық өлшемі револьверлі станоктардың негізгі сипаттары болып табылады. Дайындаманы алып жүретін шпиндельдің айналуы басты қозғалыс болып табылады; беріс қозғалысы – аспаптарды алып жүретін супорттардың бойлық және көлденең (револьверлі қалпақшаның көлденең ості станоктарында – қалпақшаның айналуы есебінен айналмалы) орын ауыстыруы. Жону-револьверлі станоктардың шпинделінің айналыс жиілігі мен суппортты беруді ауыстыруды іріктей немесе автоматты басқаруы бар. Іріктей басқару кезінде білікті ауыстыру тұтқасы келесі ауыстыру үшін таңдалған тәртіпке сәйкес келетін ыңғайда жұмыс істеу кезінде орнатылады. Жұмыстың жаңа тәртібіне ауысу ауыстыру командасы берілген сәттен бір тұтқаны бұрау жолымен тез арада жүзеге асады. Қалпақшасы тік ості жону-револьверлік станогының негізгі түйіндері жону станоктарыныңінің ұқсас түйіндерінің құрылымы тәрізді (3. 6 сурет қараңыз). Орта және ірі көлемдегі станоктардың шпиндель басшасы орнатылған жылдамдық қорабымен қамтылған, ол орта және ірі көлемді станоктардың шпиндель басша ағаш станоктың дәл сондай түйінімен салыстырғанда аз диапазон және шпиндельдің айналым жиілігінің кем мәнін беретін кіріктірме жылдамдық қорабымен жабдықталған. Ірі емес станоктардың шпиндель басшасында тек шпиндель орналасады. Шпиндельдің айналу жиілігінің өзгеруі станоктың негізінде орналасқан және шпиндельмен белдікті берілістің көмегімен байланысқан бәсеңдеткішпен қамтамасыз етіледі. Құрылымдық беріліс қорабы жону-бұрама кескіш станоктардың беріліс қорабынан да қарапайым. Оның қозғалғыш бұрандаманың көмегімен кескішпен ойма тілуге қажетті элементтер жоқ.

Көлденең ості револьверлі қалпақшасы

бар жону-револьверлік станогының кинематикалық сызбасы  3.7. суретте көрсетілген.  Револьверлі қалпақшада кесу аспабының ұстағышын бекітуге арналған

саңылауы бар және тұғырлардың бағыттаушысы

бойынша орын ауыстырып отыратын суппортқа

орнатылған. Көлденең орын ауыстыруды шектеу мен суппорттың 3 берілуін автоматты түрде өшіру үшін револьверлі қалпақшаның бекітілген 16 қалыбының әрбірінде

білігінде орналасқан револьверлі қалпақша секілді орналасқан барабан тіректер

мен жылдамдық қорабы  бар білдек басшасы

орналасқан.  Қозғалысты беруге арналған механизмдер тетігінде

суппорттың тігінен ауысу жетегі мен револьверлік қалпақша бекітілген. Шпиндельде диаметрі 40 мм дейінгі шыбықты бекітетін  немесе диаметрі  400 мм дейінгі жеке дайындамалар бекітуге арналған цангалық немесе жұдырықшалы қысқы орнатылған. Басты қозғалыс -  шпиндельдің айналуы электр қозғалтқышы

сегіз түрлі айналыс жиілігін (60-2 000мин/айн.) қамтамасыз ете алады.  Айналдырғыш бір мезетте екі муфтаны: Мф3

және Мф4

іске қосу арқылы тежеледі.

Револьверлік суппорттың тігінен бойлай және револьверлік қалпақшаның көлденең  қозғалысы шпиндельде орналасқан z=40 ілініс дөңгелегінен қоғзалысы білікте орналасқан ілініс дөңгелектері

арқылы іске қосылады.  Суппортың тік қозғалысы сатыларының саны қозғалысты беруге арналған механизмдер тетігінің білігінде орналасқан  дөңгелектер блогі

арқылы екі еселенеді. Одан қозғалыс бұрамды беріліс, муфта Мф9

және төрткілдегіштегі ілініс дөңгелектері арқылы іске қосылады. Револьверлік қалпақшаның көлденең қозғалысы z=48 ілініс дөңгелегінен басталады, ол суппорттың z-35 ілініс дөңгелегімен қоса

білігінде  тік айналуы кезінде, 36/36  конустық беріліс  және конустық реверсивтік механизм мен муфта

3.7 сурет. Жону-револьверлік станогының кинематикалық сызбасы: 1-шпиндель мен білдек басшасы;  2 - тұғырдың бағыттаушылары;  3 – суппорт; 4- револьверлік қалпақшаның көлденең осі;   5- 6 -7 жүрісті реттеуші дөңгелектер (сермер); 8- қозғалысты беруге арналған механизмдер тетігі.

Револьверлік қалпақшаның баяу айналуы үшін жүрісті реттеуші дөңгелекті (сермерді)

Мф10 муфтаны өшіріп барып қолмен айналдыру қажет, ал револьверлік қалпақшаның жылдам қозғалысы

Мф11 мен

қалпақшаны бекіткішті ажыратқанда іске қосылады. Суппортты қолмен тік бойлай қозғау Мф9

муфтасы тоқтан ажыратылғанда

бұрандама арқылы мүмкін болады.

3.4

Көлденең жартылай автоматтар . Оларды тура және қисық бұрамалық білікпен бастапқы және негізгі токарлық өңдеу кезінде кеңінен қолданылады. Өңдеу бір кескішпен барлық профильді көшіру немеме көп кескіштік немесе көп кескіштік көшірмелік әдістермен іске асырылады. Жолақ ойыстар мен шет жақтары көлденең суппорттың кескіштері арқылы өңделеді. Құрылғылар сериялық немесе массалық өндірістерде қолданылады. Олар қосымша арнайы аспаптармен жабдықталып, автоматтық жүйелерге орналастырылады. Гидрокөшіру құрылғы, мысалы, диаметрі шағын 320 мм, ұзындығы 500 мм болатын бөліктерді жасауда қолданылады. Құрылғы жұмысында позициондық қозғалыстарғв арналған бір координантты гидрокөшірмелік жүйе пайдалынылады.

Басты қозғалыс дайындаманың айналуы және көшірмелік суппорттың жұмыс қозғалысы арнайы кинематикалық тізбектер мен электроқозғалтқыш М1 арқылы қосылады.  Көшірмелік суппорттың жылдамдатылған қоғалысы басқа электроқозғалтқыш

есебінен бастау алады.

Шпиндельдің айналу жылдамдығы мен көшірмелік суппорттың тік берілісі  редуктор

мен жылдамдық қорабындағы электромуфтамен іске асылырады.  Көшірмелік суппорттың сырғағының

көлденең қозғалысы және күпшенің қозғалысы гидротетік арқылы қосылады. Суппорттар жұмысы еш тәуелсіз.

1-7 Жылдамдық қорабының ілініс дөңгелектері; 8-жылжымалы блок; шпиндель 9-10 басшасының ілініс дөңгелектері; 11-үштік тістегіштер блогі; 12-13 іліністік беріліс; 14…19 іліністі дөңгелектер; 20-редуктор; 21-көшірмелік супппорттың жылдамдық қорабы; 22-бұрамдық редукторы; 23-көшірмелік суппорттың сырғағы; 24-күймеше корпусы, 25-күймеше; 26-артқы басшаның күпшесі; 27-сужетек; 28-көлденең суппорттың сырғағы; 29-тұғыр; 30-шпиндель басшасы; 31-қозғалғыш бұранда; 32-төрткілдегіш;  33-тегершік білігі; 34-тіреуіш гайкасы; 35-винт; А, Б – қосалқы ілініс дөңгелектері; В, Г – қосалқы тегершіктер; М1, М2 – электроқозғалтқыш; Мэ1...Мэ11 – электромагниттік муфталар; Мк11 – артқы басшаның іліністік сақтандырғыш муфталары.

Құрылғының негізгі бөлшектері қатты, жабық құрылғы. Тұғыры

екі тумбалы қорап түрінде жасалған. Орта түсы кесінділер мен қоқыс жинауға арналған. Сол жақ тумбада белдік тартуға арналған электроқозғалтқыштар, оң жақ тумбада су станциясы орналасқан. Тумбада негізгі бұрама мен құрылғының басқа да бірнеше бөліктері орналасқан.

Редуктор

электроқозғалтқыштан (жылдамдық қорабы 1…7 ге дейін) қозғалысты шпиндельдің басшасына жеткізуге арналған. Ол төрт білікті қорап пен электромагниттік муфталардан (Мэ1...Мэ4) құралған. электромагниттік мeфталар жыламдықты автоматты түрде ауысып, негізгі желінің тежелуін қамтамасыз етеді. Қосымша ілініс дөңгелектерінің төрт жұбы А мен Б жылжымалы блок және шпиндель басшасындағы тісті дөңгелектердің арқасында шпиндельдің айналу жиілігінің диапазонын анықтауға болады: бірінші қатар  160-630 400-1600 шпиндельдің айналу жиілігінің кестесі 3.9 суретте берілген.

3.9 сурет Станок шпинделінің айналу жиілігінің кестесі

Шпиндель басшасы

(3.8 суретті қараңыз) екі білікті қорап тәрізді жасалған, қорап өз ретінде құрылғының тұғыры мен негізін жалғап тұрады. Шпиндель мойынтіректік теңселгішінде орналастырылған: алдыңғы тіректе екі қатарлы роликті цилиндрлік, артқы тіректе шарикті радиальды және қатты. Айналу сәті айналдырғышқа редуктордың тетігінен шпиндель басшасының қабылдаушы білігіне сыналы белдіктермен беріледі. Ары қарай айналдырғышқа мықтап бекітілген тегершіктерге беріледі. Ауыспалы қосымша тегершіктер В қозғалысты беру қорабына

тоғыз білікті үш қатарлы тегершікті блоктан

және алты электромагниттік муфтадан (Мэ5...Мэ10) тұрады. Г тегершіктен айналыс

ілініс дөңгелектері арқылы  Мэ6, және  19  дөңгелек арқылы Мэ5 муфтасына жеткізіледі. Содан соң айналу қозғалғыш бұрандаға жеткізіледі

. Электромагниттік муфталар автоматты жүйеде үш қатардан ауысуға, артқа-алдыға жүріс жасауға, жылдам қозғалуға мүмкіндік береді. Қозғалғыш бұранда диапазонын тегершіктер блогы мен ауыспалы екі тегершіктер В мен Г реттейді. Қозғалғыш бұранданың артқы жүктемеден сақтау үшін арнайы сақтандырғыш тісті муфта Мк11 қарастырылған.

Артқы басша көлденең суппортпен және шпиндель басшасымен ұқсас. Күпше

(3.10 суретін қараңыз) басшаның оң жақ беткейінде орналасқан гидравликалық цилиндр

арқылы қозғалады. Күпше аяқ баспасымен басқарылады. Күпшенің шпинделі

тербеліс мойынтірегінде орналасқан. Алдыңғы тірегі екі қатарлы роликті цилиндрлік мойынтірек

, артқы тірегі шарлы радиалды таяныштық

және таяныштық

мойынтіректер. Артқы басшаның шпиндель осі бойынша қозғалуы оның корпусы мен құрылғының тұғырына бекітілген төрткішдегішке

жалғасқан тегершіктер білігі

тұғырдың тіктөртбұрыштық бағыттауыштарына негізделген және артқы басшаның қозғалу механиміне ұқсас бекітілген механизммен қамтамасыз етілген.

Суппорттың сырғағы горизонтальды жазықтықта 50

бұрыш бағытында күймешеге бекітілген   гидроцилиндр 36 арқылы қозғалады. Жылдам қозғалыстан жұмысқа қажетті жылдамдыққа ауысу қозғалмайтын күймешеде орналасқан кері клапан мен дроссель арқылы іске асырылады, ол өз кезегінде сырғақпен байланысты жұдырықшамен басқарылады. Сырғақтың алдыға кетіп қалмасы үшін тіректік сомын/гайка

қойылған, ол сырғақта орналасқан лимбке ілініс дөңгелектерімен бекітілген  бұрандамен

және сырғақ

. Күймеше тұғыр бетімен арнайы бұранда гайка арқылы қозғалады. Гайка екі бөліктен тұрады және күймешеге бекілген корпуста орналасқан. Сырғақтың тұғыр бетінде 60

қиғашынан қозғалуы гидроцилиндр арқылы жүреді. Оның штогі күймешеге бекітілген. Сырғақтың ось бойынша қозғалысы көшірме жоқ болған жағдайда арнайы тетікке тиетін шектегішпен реттеледі. Қолмен реттегенде тетікті штанга бойымен несеме штангамен бірге қозғайды. Күймешеге тұғырды қоқыспен, салқындатқыш сұйықтықпен былғанудан сақтайтын қап тағылған.  Суппорттық жылдамдығы бағдарлама тақташасында істікшелермен жазылады.

Көшіргішті құру механизмі  (3.11 сурет ) екі тіреуден тұрады: оң жақ

және сол жақ

, олар өзара шарикті мойынтіректерге

бекітілген оқтаушамен

байланысқан.

3.11 сурет. Гидрокөшірмелі станоктың көшіргісін орнату механизмі: 1-5 тіреулер; 2-иінтірек; 3-оқтауша; 4-серіппе; 6-9 орталық басшалар; 7-8 эталондық бөлшек; 10-шарикті мойынтірек; 11-12 бұрандалар; 13-көшіргіш пен сызғыш; 14-сермер; 15-лимбті сермер; 16-тығынжыл. Оқтаушада 3  оң 6 және сол 9 орталық басшалар орналасқан. Оларда эталондық бөлшек 7,8 , немесе көшіргіш пен сызғыш 13 орналасқан. Көшіргіштің жоғары төмен қозғалуын лимбті сермер 15 атқарады. Сермер айналғанда сол жақ тіреудегі тығынжыл 16 қозғалып, оқтаушаға бекітілген тетікті айналдырады. Көшіргіштің тік бағыттта орнату 14  сермер арқылы іске асырылады, ол сол жақ басшаны бұрамдықты беріліс және бұрандамалы жұп арқылы қозғалысқа түсіреді. Оң жақ орталық басшаның ортасы көшіргішке 4  серіппе арқылы жанасады.  Көшіргішті құрған соң, оң жақ басшасның қажетті орналасуы 12 бұрандамен бекітіледі.  Орталық басшалар 11 бұрандалармен бекітіледі. Құрылғының барлық түйіндері тұғырға бекітілген.

Құрылғының гидрожүйесі.

Гидравликалық қуыс бұрғы көшіргіш суппорттың цилиндріне бекітілген, ал кері клапанды және дроссельді гидрореттегіш көлденең суппорттыі күймешесінде орналасқан. Қалған гидроаапаратура гидробакта орналасқан тік тіреулерге бекітілген. Сонымен қатар, су сорғыш станция мен майы салқындатушы вентиляторы бар радиатор да осы жерде орналасқан. Құрылғының гидрожүйесі  көшіргіш суппорт сырғығының жылдам қозғалысын, артқы басшаның күпшесінің жылдамдығын, күпшенің өңделіп жатқан дайындамаға қажетті күшпен басылуын, көлденең суппорттың берілген жылдамдықта қозғалуын қамтамасыз етеді. Көшіргіш суппорттың қозғалысы келесі ретте жүргізіледі: 6  серіппенің ықпалымен гидравликалық қуыс бұрғы 2 көшіргішке 1 жабысады, және s

суппорт тік бойлай қозғалғанда көшіргіштің профилін «қадағалайды». Ауытқушылық байқалған жағдайда ұштама таратқыш тетікті 3 орынан қозғайды. Түтікшемен 4 келіп, таратқыш тетіктің орта тұсы 3 мен 5 корпусы арасынан өтіп,суппорттың көлденең берілістің бір цилиндрінің 7 біріне келіп құйылады.

3.12 Сурет. Гидравликалық-бақылағыш жүйе сызбасы:

және

Цилиндрдің басқа қуысынан келген май 7 мысқалдың шеткі белдікшесі 3 мен қаңқаның 5 арасында туындаған өту қимасы арқылы өтеді және құбыр желісіне 8, сосын дроссель арқылы гидрожүйеге түседі. Кескісі 10 бар суппорттың 9 көлденең орын ауыстыруы мысқал 3 цилиндрге майдың өтуін жабу қалпына жетпегенге дейін жүзеге асырылады. Білдекті іске қосуды суппорттардың бастапқы қалыпқа орнығуы кезінде (күймешенің аса дұрыс қалыбы; аса  жоғары – сырғақтың; аса артта – көлденең суппорттың) және артқы қысқышты күпшемен өңделудегі дайындаманы 11 қысыңқырау кезінде ғана орындауға болады. Басқару сызбасы жұмыстың екі тәртібін қамтамасыз етеді: реттеуші және жартылай автоматты. Станоктың барлық түйіндері мен механизмдері автоматты түрде орталықсыздандырыла майланады.

3.13. сурет. Бір қысқышты тік жону станогы.

а

б

Ml и

А және Б

В және Г

Мэ1

және Мэ2

операциялардың кең номенклатурасын орындау үшін станоктар түрлі модификацияларда қолданылады. Базалық станоктар (3.13 сурет.) патрондағы диаметрі 200-ден 500 дейін болатын дайындамаларды өңдеу үшін қызмет атқарады. М индексі қосылған станоктар орталық шпиндельмен жабдықталған, олармен орталықтағы және жақтаудағы дайындамаларды өңдейді. Сыртқы және ішкі беткейлерді бір уақытта өңдеу үшін ұшталған немесе револьверлі қалпақшамен жабдықталған станоктар қызмет етеді. Төрт позициялы револьверлі қақпақша бірнеше жұмыс жағдайындағы жылдамдықта орталық саңылауды өңдеуді қамтамасыз етеді. Сыртқы цилиндрлік және дөңбек беттерді өңдеуді бір уақытта екі суппортпен жүзеге асыруға болады. Патрондағы таза өңдеу үшін П индексті станоктар қызмет етеді. Тік құрастыру түйіндерге жақсы қолжетімділікті қамтамасыз етеді және аз өндіріс алаңын алады. Жоңқалар станоктың артқы қабырғасынан жанына қарай иірме көмегімен жойылады. Тостаған түріндегі бөлшектер дайындамасында жасырылған дөңбектерді өңдеу мүмкіндігі үшін және өңдеу сапасын арттыру үшін сол жақ суппорт бұру кезінде өңделген беткейге аспап жанаспаған жағдайда секіріп кетуді жүзеге асыру мүмкіндігі бар. Жону тік станогы қысқышының айналымы екі жақты айналу жиілігі 700 және 1 400 мин -1 (сур. 3.14), сына белдікті беріліс 200/280, жылдамдық қораптары тісті доңғалақтар z = = 55/64/61; ауыстырылатын тісті доңғалақтар А және

мыналармен z = 33 жән 57, 38 және 52, 43 және 47) және z = 22 және 44 конустық тісті доңғалақтары, сондай-ақ шпиндельде орнатылған 23 және 54 доңғалақтар болгынан және z = 74 және 43 екі доңғалағынан құралған екі жақты беріліс шпиндель басшасындағы беріліс көмегімен асинхронды

М1 қозғалтқышымен жүзеге асырылады. 53/67 доңғалақтары жылдамдық қорабы мен шпиндель басшасын майлау сорғысының жетегіне қызмет етед. Муфта Мэ1 жартылай автомат жұмысының циклінің соңындағы өңделетін дайындаманың шпиндельдің айналуын өшіреді; муфта Мэ2 айналдырғыны тоқтатады. Суппорттар орын ауыстырудың жылдамдығын сатысыз реттейтін берілістің гидравликалық жетектерімен жабдықталған. Берілістер өңдеу процесінде автоматты түрде реттеле алады. Қосалқы орын ауыстырулар жедел орындалады.

Жоңылған қалпақша

қолзғалтқышты, қатынасы 0,25-тен 4 дейінгі беру қатынасты жеті пар В және Г (3.14  б сурет.) ауыстырылатын тісті доңғалақтары қосылған дербес жетегі бар. Бұл 40-тан 635 мин -1 дейінгі айналу жиілігіндегі аспаптың кесудің тиімді жылдамдығын таңдауға қамтамассыздық береді.

Бір шпиндельді  жону автоматтарының көп таралған түрлеріне келесілер жатады: үлгілемдік-кесу, көлденең (үлгілемдік көлденең) ұштау және жону-револьверлік.

Үлгілемдік-кесу автоматтары. Ірі сериялық және жаппай өндірісте шыбықтан (немесе байламнан) қарапайым формадағы ұсақ бөлшектерді жасау үшін қолданылады (3.15 сурет). Шыбық

айналып тұрған айналғыда цангалық патронмен

қысылады. Өңдеу суппорттарға

және

бекітілген, тек көлденең бағытта орын ауыстыратын кескілермен

жүргізіледі. Бөлшекке берілген ұзындық шыбықты қозғалмалы тіреуге дейін

алға жылжыту арқылы қамтамасыз етеді. Үлгілемдік-кеу автоматтарының кейбір модельдері саңылауларды тесуге арналған бойлық суппортпен жабдықталған. Бойлық ұштау автоматтары шыбықтан дәлдігі жоғары, жаппай өндірісте қомақты ұзындығы мен кіші диаметрі бар бөлшектер дайындау үшін қызмет етеді. Бойлық ұштау автоматтарында өңдеу қозғалыссыз немесе айналмалы шыбықтың 4 s

жүзеге асырылады. Шыбықтың иілуі мен дірілін азайту үшін кесу күшінің әсерімен оның алдыңғы жақ ұшы суппорт бағанына

бекітілген люнет

және

Сурет. 3.16. Бойлық ұштау автоматында бөлшектерді даярлау сызбасы:

j

s

j

Ол остің

айналасында тербелу қозғалысын жасайды. s

кескісінің бойлық орын ауыстыруы мен шыбықтың көлденең орын ауыстыруының сәйкестігі бөлшектегі берілген үлгілемдік беткейлерді алуды қамтамасыз етеді. Жұмыс барысының соңында кесілген кескі келесі бөлшектерді дайындау циклінің бастапқы қалпына цанг патронының босауы және айналдырғы басшасының алшақтауы кезіндегі шыбыққа тіреу қызметін көрсетеді. Орталық саңылауды өңдеу (бұрғылау, жазу, белгі салушымен ойма тілу, сондай-ақ сыртқы бұранданың бұранда кескішімен кесу) екі немесе үш айналдырғы аспаптарының

көмегімен жүзеге асырылады. Олардың тәуелсіз алға бағытталған s

және айналдырмалы v j

қозғалысы бола алады.

Кесу (айналдырма) және беру (алға бағытталған) қозғалысы білдек шпинделі мен асап шпиндельдің сомалы қозғалысы болып табылады.

Жону-револьверлік автоматтары жаппай өндірісте күрделі конфигурациялы бөлшектерді дайындау кезінде пайдаланылады. Өлшемдері бойынша жақын, бір типті партия білдіктерінде жасалған топтық технологиялар әдісін қолдану автоматтарды ірі сериялы өндірісте тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Күрделі конфигурациялы бөлшектерді дайындауға қажетті аспаптардың маңызды көлемін орнату үшін бұл автоматтар алты позициялы (кейбір білдіктерде – сегіз позициялы) револьверлі қалпақшасы бар бойлық суппортпен және бірнеше бойлық (алдыңғы, артқы және бір-екі жоғарғы) суппорттармен қамтылған. Супорттармен револьверлі қалпақшаларға орнатылған аспаптар бір уақытта дәйекті түрде де, паралель түрде де жұмыс жасай алады. Жону-револьверлік автоматтары (3.17 сурет.) шыбықтан жасалған бөлшектер жасауға болады және максималды өлшемі 40 мм. Револьверлі қалпақшаның аса ірі қадамы – 10 мм; бір қосу кезіндегі шыбық берілісінің аса ірі ұзындығы – 10 мм. Бір бөлшекті дайындау циклі – 10,1-ден 608,3 с дейін.

V станок шпинделі (3.17 суретті қараңыз) ш ыбықты, цанг патронына бекітілген, жылдамдықтар қорабы мен сына-белдікті беріліс арқылы

электр қозғалтқышынан айналады. Бір циклде шпиндельдің А және Б ауыстырылатын тісті доңғалақтардың жеті парымен анықталатын диапазондағы сол және оң жақ айналудың үш түрлі жиілігі болуы мүмкін.

Шпиндельдің айналу жиілігінің шегі: сол жақ бағытта – 160... 2 500 мин -1

; оң жақ бағытта – 63... 1 000 мин -1 .

-1

жиілікпен айналады. Муфта өшіп тұрғанда Мз1

білікті сермермен

қолмен айналдыруға болады.

Шпиндель жылдамдығының қорабындағы электр магнитті муфтаны қосуды басқаратын басқару аппараты

білігінен Мэ3 муфтамен қосылатын z = 36 тісті доңғалақ және айналу доңғалағы 72/72 арқылы шыбықты беру және қысу механизмдерінің

және

барабандарымен беріледі.

Осы біліктен z = 42/84/42 цилиндрлік тісті доңғалақтар мен z = 25/50 конустық доңғалақтары арқылы бұрылмалы револьверлі қалпақшаның

айналымға бұрылады.

Реттеу білігінде

револьверлік суппортты беру жұдырықшасы

, дайын бөлшектерді

қабылдау барабаны

мен жетегі және X,

және XVІ біліктердің баяу және тез айналуын ауыстырып отыратын муфта Мэ4

барабаны

z

Мэ4

муфтаның оң жақ жетектеуші бөлігін әкелетін

3.17. сурет. Жону-револьверлік автоматының кинематикалық сызбасы:

және

және

және

VІ...XІX — біліктер;

және

Мэ5

және

жән

және

Револьверлі суппорттың бойлық орын ауыстыруының К4 жұдырықшасының қырынан қарағандағы пішіні револьверлі қақпақшада орнатылған және бекітілген аспаптардың жұмыс дәйектілігімен және шартымен анықталады.

Тұтқыштың тістік секторы 9, оның екінші иығы

жұдырықшасында сырғанайтын роликпен қамтылған, тақтаймен

ұстатылған. Тақтайдың 10 орын ауыстыруы тарту күші мен шатун 8 арқылы револьверлі суппортқа жеткізіледі. Ол серіппе әсерімен әрқашан оңға қарай тартылады. Шатун 8 жетекші білігіне 3 оқыс орналасқан осьтің көмегімен бекітілген. Бұл қақпақшаның басқа позицияға бұрылу кезінде револьвер суппортты оңға жылдам әкетуді қамтамасыз етеді. Қақпақшаның шпиндельден алшақтауы кесу аспаптары мен бөлшектерін бүлінуден сақтайды. Жұмыс жағдайында револьверлі қалпақша 5 мальталық механизм жетекшісі 3 бұрылғанда іске қосылатын жұдырықшалы механизммен қақпақшадан шығарылатын бекіткіштің бұрылуынан ұсталынады.

орналастыру білігінде бойлық суппортты 11 берудің

Мз3 муфтасы, револьверлі қалпақша бұрылысының механизмін қосу Мз5 муфтасы орналасқан К8, К9 және К10 барабандары орналасқан.

Тіреуі тербелмелі

біліктің бұрылуы – оны шпиндельдің алдыңғы бүйір жағына қарама-қарсы орналастыру және шыбықты беру және қысудан кейін алыстату – 125/20 (сектор/доңғалақ) жеткізу көмегімен КЗ жұдырықшасымен орындалады. Сонымен қатар

К14 орнатылған.

Кесу жылдамдығы мен кіші диаметр саңылауын тесу кезіндегі өнімділікті арттыру үшін жылдам бұрғылау аспабы қолданылады. Револьверлі қақпақшаның 5 алты позициясының біріне орнатылатын айналдырғы 6 аспап 24/18 және 17/17 конустық тісті доңғалақтар арқылы

біліктен 18/12 тізбектік беру мен 2/36 бұрамдық жұп арқылы жүзеге асады.

3.6 КӨП ШПИНДЕЛЬДІ  ЖОНУДЫҢ  ЖАРТЫЛАЙ АВТОМАТТАРЫ МЕН АВТОМАТТАРЫ Көп шпиндельді жону жартылай автоматтарымен автоматтары құрылғыларды дайындау кезінде, кең ауқымда технологиялық  мүмкіндіктер мен әр түрлі бөлшектерді пайдаланудыжәне жоғары шоғырлануы бойынша өндеуді шоғырландырудың жоғарғы дәрежесін қамтамасыз етеді. Жұмыс принципі бойынша автоматтар параллельді және дәйекті болып қолданылады. Барлық шпиндельдердің

параллельді әрекет ету автоматтарын қолдану барысында, дайындамалар бір уақытта бірдей операцияларды орындауда, бір жұмыс циклінің аяқталғанына дейін, автомат сонша шпиндельмен жұмыс атқарады.

көп тараған. Оларға дайындамаларды тиейтін позициялық кезеңдік бұрумен (индекстеу) айналдырғылы үстел немесе айналдырғылы блок жүйелі түрде шығарылып, жұмыс позициялары арқылы  бір мезгілде өңделетін, оларға аспаптық топтар технологиялық процеске сәйкес өндеу жүргізіледі. Айналдырғылар мен жұмыс барысы кезінде айтарлықтай мөлшерлі позицияны (алты-сегіз) қолдану мүмкіндігін әр түрлі тұрғыдан, үйлесімділігі жағынан қиын формалы  өңдеуден өтетін станоктардың жүріс-тұрысын бір циклдан екінші циклға өтуін қадағалау. Параллельді-дәйекті схемалардың өнімді қолданылуы үшін, жұмыс позициясының аз мөлшерін қарапайым конструкциясының бөлшектерімен дайындамаларды өндеуге жол ашады. Ол әр түрлі нұсқаларда болуы мүмкін. Көбінесе станок екі параллельді станок сиякты, әрбір циклде бұрылып үстел немесе қосарланған бұрышқа арналған барабанға (қос индексация) қосарлана жұмыс атқарады. Олар екі позицияға сапасы жағынын тиелуі және өнделуіне дайындамаларға екі ағын бойынша қолданады. І позицияда орналасқан  дайындама ІІІ,V және VІІ  позияға орналасады, ал ІІ орналасқан позиция  ІV,VІ және VІІІ (3.18 б сурет.) орналасады. Бұл нұсқа екі жағынан да жұмыс жасау үшін қолданылуы мүмкін: бір жағынан үстелдің бірінші(барабанда) айналымы үшін, бір жағынан өңделетін дайындама тақ позицияларда төңкерілген жапсырмада орналасқан және кестенің екінші кезегіндегі қарсы жағынан өңделеді (төрт позицияда). Бланкілерді жүктеу және дайындалған бөлшектерді түсіру уақыт бойынша біріктіріледі және машиналарда автоматты механизмдермен толтырылады. Көпшпиндельді автоматты тігін машиналары мен жартылай автоматтандырылған машиналар жаппай өндірісте кеңінен қолданылады. Олар әмбебап және мамандандырылған мақсаттарға сәйкес бөлінеді; дайындау түрі бойынша - штангаға және картриджге; айналдырғыларды орналастыру арқылы - көлденең және тік болып қолданысқа түседі. Көлденең көпайналдырғылы автоматты машиналар картридж бен ролды орындайды. Картридж нұсқасында құрылғы дайындамалардың жүктелуін, автоматтандыру және өндірілген бөлікті босату үшін автоматты оператормен жабдықталады. Шкаф нұсқасындағы машина айналмалы шарларды ұстап тұратын құралмен жабдықталған, оның алдыңғы шеттері айналдырғы блогында орналасқан және айналдырғылар арқылы бекітіледі. Айналмалы шпиндель блогына төрт, алты немесе сегіз шпиль орнатылған .

Автомат айналдырғы блогының

корпусы сол жаққа орнатылып, беріліс қорабының корпусы оң жағында орналасқан тұғырдан

тұрады (3.19 сурет.).

йналдырғылы блок

, айналдырғылы блокты айналу механизмі

, айналдырғыны блоктау механизмдерін орнату, басша және қуат беру штангасы, сондай-ақ тоқтау механизмі (шыбықтық орындау станоктарында). Беріліс қорабында жұмыс шпиндельдерін және білік білігінің айналу дискілері, жіптерді кесу механизмдері, жылдам бұрғылау және қондыру, сондай-ақ, қозғалтқыштың кірістері орналасқан. Екі үстіңгі жақтан да барабандармен және басқа да құрылғылармен бірге жүретін 18-жолда  4 білік орналасқан. Шпиндель блогының корпусының беткі жағында машинаның ішіне және көлденең қимаға қоятын скалиптер бар. Сорғы корпусына бекітілген құбырда және шпиндель блогының ортасында, бойлық 31 қапсырма әрқайсысында құралды және орнатқан көпбұрышты призма жұмыс шпиндельді қызмет көрсету құралы түрінде орнатылады.

3.19 сурет. Жону көлденең көпайналдырғылы автоматының сызбасы:

және

және

Жақтаудың ішіне 30 чиптің конвейері , салқындатқыш сұйықтық және 24 негізгі қозғалыс қозғалтқышы бар. Құралдың шпиндельдері бойлық тірекке пен бірге жұмыс істейді. Құрал шпиндельінің шұңқыры қораптың қорапшасының хабына қосылып, берілген жылдамдықты алады.

Жұмыс шпиндельдеріне айналу электр қозғалтқышынан

В-белбеу есігі

, тұрақты кесу тетіктері мен орнатылған кесу жылдамдығы параметрінің 22 ауыспалы берілістері арқылы беріледі, содан кейін білік

арқылы орталық тірекке

, айналдырғыға орнатылған тісті доңғалақтар

Айналдыру цилиндрі

жұмыс істеп тұрған циклмен біріктірілген барлық қосалқы қозғалыстардың орындалуын қамтамасыз ететін құрал-саймандарды жеткізіп беруді қамтамасыз етеді, жеткізуді қамтамасыз ететін үш түрлі қозғалысты алады: Жүргізушінің бүйірінде барабандар бар, олар арқылы және тетіктердің көмегімен:

Шпиндельді құрылғы айналымы білікке

орнатылғын шеңберді айландыру тісті доңғалақтар арқылы жүзеге асады.  Конвейер жетегі

диск дөңгелегі, бұрандалы тісті дөңгелектер жұбы арқылы жүзеге бұрамдық

және конвейердің жетегі осы түріне көптеген машиналар туралы тізбекті беру

жеке жүзеге асырылады. Онда құралы шыбықтың

айналу, тісті дөңгелектермен электр қозғалтқышы байланысады. Осындай типті көптеген станоктарда транспортер жетегінен электро құралдардан тұрады.

4 тарау

4.1

тар қандай да бір басқа әдіспен алдын-ала дайындалудан алынған тұтас материалдағы тесіктерді қашауға, бұрғылауға, үңгілеуге, ішкі бұранданы тілуге, табақ материалдан дискілерді кесіп алуға және осыған ұқсас әрекеттерді қолбұрғылағыш, үңгі, ұңғы, күрек тістеуіштер, таңбалаушы және басқа да құралдармен орындауға арналған. Сонымен бірге, жонушы

станок тарда тегіс беттерді күрек тістеуіштер және фреза көмегімен өңдеу жүзеге асады.

тар көп шпиндельді бұрғылаушы бастиектермен қамтамасыз етілуі және арнайы құралдардың көмегімен өңдеу жұмыстарын орындауы мүмкін.

та (4.1-сурет) басты қозғалысқа құралмен бірге шпиндельдің айналуы жатады, ал жіберу әрекеті – шпиндельдің тік орналасуы. Дайындаманы

станок үстелінде немесе тіректі шпиндельге орналастырады. Дайындама және шпиндель тесіктерінің өстестігі дайындаманы ауыстыру арқылы орындалады.

Тұғырда

станок тың негізгі тораптары орналасқан. Онда тік бағыттауыштар орындалған. Оның үсті бойы шпиндель