АЛҒЫ СӨЗ Елбасымыз Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев «Алаштың ана сы» атаған Сыр бойы – біздің ұлттық тарихымыздағы орны ерекше қасиетті өлке. Қорқыт ата ғұмыр кешкен ежелгі дəуірлерден бастап бұл өлкеде небір ғұлама ғалымдар, сөз бастаған шешендер мен қол бастаған батырлар, жұртты жырымен ұйытқан ақындар мен ел бірлігін сақтаған билер өмір сүрді. Солардың арасында ел тəуелсіздігі мен азаттығы жолына тұтас ғұмырын арнаған, Кенесары Қа сымұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілісінің бас қаһарманы, қазақ тың даңқты перзенті батыр Бұқарбай Естекбайұлының орны ерекше. Ғасырлар бойы аңсаған ел тəуелсіздігі бізге азат ойлау мүмкіндігін сыйға тартты. Соның нəтижесінде ұлт тарихындағы «ақтаңдақ беттерге» қайта оралып, өткенімізді ой елегінен қай та өткізіп, тəуелсіз елдің тарихын жасау үстіндеміз. Кеңестік идеологияның қасаң саясатының құрбаны болған тарихи тұлға ларымыз ортамызға қайта оралып, өлгеніміз тірілді, өшкеніміз жанды. Еліміз бен жерімізді сақтау үшін күрескен батырлардың тарихта алар орны ерекше. Отандық ғылымның дамуы мен тəуелсіз Қазақстанның өсіп-өркендеуінде, жас ұрпақты отансүйгіштікке тəрбиелеуде ұлт-азаттық қозғалыс көсемдері мен батырларының ерлік істерінің маңызы арта түсуде. Батырлар əр халықта жəне əр та рихи кезеңде ерлік пен елдіктің басында тұрды. Қазақтың ұлт ре тінде қалыптасып, мемлекеттілігін дамытып, оны сақтап қа луда олардың қосқан үлесі, жанкешті іс-əрекеттері ел есінде. Дəс түрМ. Құл-Мұхаммед, ҚР Мемлекеттік хатшысы

лі қазақ қоғамындағы батырлардың ерекше əлеуметтік топ ре тін - де өзіндік идеологиясы, қоғамдық функциясына, қызметіне байланысты тек өздеріне тəн өмір сүру салты, жауынгерлік салт-дəстүрі, басқа əлеуметтік жіктермен арақатынасын реттейтін əлеу меттік нормалары, этикасы, т.б. ерекшеліктері қалыптасты. Батыр лар тура лы құнды мəліметтер қазақ ауыз əдебиетінде – эпос, жырларда, жы рау лар поэзиясында, т.б. деректерде тамаша көрініс тапқан. ХІХ ғасырда өмір сүрген батыр тұлға Бұқар бай Естекбайұлының ту ғанына 200 жыл толып отыр. Батырдың қол басшылық өнері Кенесары Қасымов бастаған ұлт-азаттық көтеріліс барысында шыңдалды. Атақты батырдың ерлік-істерін баяндайтын материалдар Санкт-Петербордың, Орынбордың, Омбының, Мəскеудің, Ташкент жəне Алматының мемлекеттік мұрағаттары мен мұражайларын да сақтаулы. Иə, биыл өзінің саналы ғұмырын ұлт азаттығы мен ел тəуелсіздігіне арнаған баһадүр батыр, Кенесары Қасымұлының даңқты қол - басшысы, Сыр бойының дара перзенті Бұқарбай батыр Ес текбайұлының 200 жылдық мерейтойы. Бұқарбай батыр – Қоқан, Хиуа хандықтары мен отаршыл пат ша үкіметіне қарсы күресте өз халқының азаттығы үшін жан ая май күрескен ұлтымыздың ұлы тұлғаларының бірі. Қазақтың соңғы ха ны Кенесары Қасымұлының сенімді серігі, жорықтас жолдасы, даңқты қолбасшысы болған баһадүр-батыр. Нысанбай жыраудың «Кенесары – Наурызбай» дастанында, І. Есен берлиннің «Қаһар» романында, т.б. тарихи шығармаларда сом далған батыр бейнесінің кейінгі ұрпақты ұлтжандылық пен отансүйгіштікке тəрбиелеудегі маңызы ерекше. Мемлекеттік деңгейде тойланғалы отырған мерейтой аясында қазіргі кезде көптеген іс-шаралар жүзеге асырылып жатыр. Соның бірі – Бұқарбай батыр Естекбайұлының өмірі мен күрескерлік жолы туралы жазылған тарихи-танымдық кітап. Бұқарбай батыр туралы ғылыми мақалалар мен тарихи аңыздар, батыр бейнесі сомдалған көркем туындылар топтастырылған кітаптың келер ұрпақ үшін орны ерекше деп ойлаймын.

Қазақ халқының тəуелсіз мемлекет болып қалыптасуында тарихи тұлғалар, қол бастаған батырлар мен сөз бастаған шешендер, қара қылды қақ жарған билер мен арқалы ақындар айрықша орын алады. Бүкіл халықтың намысын ту еткен олар бір рудың немесе бір тайпаның уысына сыймақ емес. Ұлт мақтанышына айналған осындай ірі тұлғалардың бірі де бірегейі – ХІХ ғасырда өмір сүрген Бұқарбай батыр Естекбайұлы. Қазақ халқы бостандық жолында талай қанды шайқастарды бастан өткергені белгілі. Солардың ішін де Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілісінің (1837-1847) маңызы ерекше. Бұқарбай батырдың қолбасшылық өнері қа зақты бостандыққа, азаттыққа жұмылдырған, қалың қазақты атқа қондырған осы көтерілістің барысында шыңдалды. Ақтық демі қалғанша Кене ханның сенім ді серігі болды, өз заманының ірі тұл ғалары – Ағыбай, Наурызбай жə не басқа да ақын-жыраулармен бірге ұлттық, мемлекеттік мəсе лелер ді шешуге белсене араласты. Осыдан бірнеше бұрын аймағымызда даңқты жерлесіміз, батыр бабамыздың 180 жылдығы ауқымды түрде аталып өтті. Өтпелі кезеңнің қиындығына қарамастан, сырбойылықтардың сол кезде батырдың атақ-даңқын аласартпай, өз дəрежесінде ұлықтағанын жақсы білеміз. Сайын дала сардарының есімін ұрпақ жадында Болатбек Қуандықов, Қызылорда облысының əкімі

жаңғырту биыл да өзінің дəстүрлі жалғасын тауып отыр. Қоңыр күздің жан жадыратарлық күміс шуағымен, молшылық жолындағы ұлы жорық кезеңімен тұстас келген бұл тойды ел өміріндегі елеулі оқиға, кейінгі толқын жастарға ғибрат, үлгі-өнеге боларлық ауқымды шара деп есептеймін. Үкімет басшысының өкімімен батыр бабамыздың 200 жылдық мерейтойы биыл тек Сыр өңірінде емес, бүкіл республика көлемінде кеңінен аталып өтуде. Ұлт бостандығы жолында жан аямай күрескен тұлға жайындағы бұл кітап – дүбірлі той шеңберінде жүзеге асырылған игілікті істеріміздің бірі ғана. Осы орайда Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің шығармашылық ұжымына, тарихшылар мен зиялы қауым өкілдеріне алғыс білдіремін. Университет ғалым дары жыл бойы əрісі Ресей, берісі өз мұражайларымызда бо лып, Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтерілісіне қатысты құнды құжаттар мен дереккөздерін жинастырып, солардың ең таңдаулыларын жаңа еңбекке енгізіп отыр. Сондай-ақ батыр баба туралы əр кезеңде жарық көрген жыр-дастандарға да, толғауларға да жəне танымдық материалдарға да орын берілген. Оқырман одан басқа, қазақ поэзиясының көрнекті өкілдері Асқар Тоқмағанбетов, Əбділда Тəжібаев, Нысанбай жырау, Рахмет Батырбаевтардың баһадүр бабаның ерлігін бейнелеген туындыларымен таныса алады. Кезінде Бұқарбай батырға арнап кітап шығарған қаламгер, бабаның ұрпағы Камал Бердаулетов, Қазақстанның құрметті журналисі Ахат Жанаев сынды көзі қарақты ағаларымыздың жазбаларын да кітаптан табуға болады. Оқырманға жол тартқан бұл еңбек ер есімін ел есінде жаңғырту ға септігін тигізеді деген сенімдемін. «Тау алыстаған сайын жақындай түседі» дегендей, ұлан-ғайыр даланы ақ найзаның ұшымен, ақ бі лектің күшімен қорғаған батыр бейнесі уақыт өткен сайын биіктей түспек. Батыр баба ерлігі ұрпаққа мəңгі өнеге.

ХАЛЫҚ БАТЫРЫ – ЕЛ МАҚТАНЫ Бір кездегі тоқсан тоғыз елдің басы қосылып, əрқайсысы өзінің салт-дəстүрімен, өзіндік тілімен, дінімен жарасымды түрде үлкен бір шаңырақтың астында тату-тəтті ғұмыр кешпек болған тəтті қиялы бүгінде жайына қалған. Оның жайына қалған себебі, бəрінің басын қосып ұстамақ болған орыс империясының көрінер көзге зорлық-зомбылыққа барып, ішкі арам ойын ақырындап іске асырып, өзінің қол астындағы өзге халықтарды бүкіл тарихынан, бар қадірқасиетінен жұрдай етіп, тек өзіне ғана тəуелді етіп ұстауы үлкен кесірін тигізгені бүгінгі күні дəлелденіп отыр. Со нымен қатар əрбір халықтың тіліне де, дініне де, өзіндік үніне де тіксіне қарап, оны дер кезінде сезініп, еліне жол көрсетер көсемдерін, ақындарын, батырларын əлдебір науқан-сылтаулар тауып, дұшпан қатарына енгізіп, дер кезінде жойып отырған. Ал соңынан ерген қара халықты сондай бейшаралық халде ұс тауының масқараның масқаралығына ұласқандығында сөз жоқ. Жоғарыда айтқан, бар жауыздығын ішке бүккен тəтті қиялдағы ортақ шаңырақ жеме-жемге келгенде бірақ халықтың мүддесіне құрылып, жан-жағын күйедей жалаған əбжыланға айналғаны адам айтқысыз трагедия болды. Жəне бетке ұстар қаймақтарының арасына мəңгі арылмас дақ салдыртып, бірбіріне жеккөрінішті еткен табы еңселі еліміздің елеулі тұлғаларына шіркеу болып, шілдің боғындай тоздыруға дейін зардабын тигізді, əлі де сол қал пынан танбай келе жатқаны айқын. Яғни, əрбір халықСейфолла Оспан, ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, Халықаралық «Алаш» əдеби сыйлығының иегері

тың түті нін түзу ұшқызбай, қақ ортадан ту тіккен елімізді Мəскеу сияқ ты тас қамалына жапсырылған жаман лашықтай халге түсіріп ұстауында үлкен мəн жатқаны анық. Ол мəннің түп төркіні өзінен басқаның, қайталап айтам, тамырын тереңнен тартқан тарихының да, небір көркем сөзбен төгілген тіл байлығының да немесе сонау əл мисақтан келе жатқан адамгершіліктің арналы ұлағатындай дінінің де көсегесін көгертпей, көктей солдыру еді. Орталықтың, сөз жоқ, ол мақсаты үстемелеп орындалған жайы бар. Бірақ тағдыр бұл тəнтіліктен де ақырындап алып шығып ке ле жатқандай, өзгеге сүйенбей, өзіндік тұғырына өзекті күш беретін қуатты ыңыршағы айналып қалған құяңнан алып шығу да елі мізге оңай болып жатқан жоқ. Иə, қазір біз егемен ел болдық. Еш кімге де көз сатпай, өз билі гіміз өзімізге тиіп мəз болып жа тырмыз. Бірақ желбіреген көйлегіміздің ішін шаттықтың емес, жаттықтың желі қуалап жан алқымға дейін жеткенінен бейхабармыз. Ал Президентіміз болса, осы бір тұла бойды кеулеп кеткен желді пəледен қалай ақырындап ары лудың жолын іздеп шарқ ұрып шырылдап, отқа түсіп жүргенін өздеріңіз білесіздер. Демек, 70 жылдан астам уақыт біреуге жəутеңдеп қараудан тан баған мойынның оңайлықпен өз орнына түсуі қиынның қиы ны болғаны рас. Осының нəтижесінде бүгінгі күнгідей адам айырып болмас қобалжу мен қуаныштың, қымбатшылық пен көңіл көншімес қуаңшылықтың, жөнділік пен жөнсіздіктің ор - тасындағы отқа жанып, өртеніп жатқан тұсымыз. Оның үстіне бүгінгідей нарықтың өршіп, алқымнан алып тұрғаны да осы бір өз алдымызға ел боламыздың өтпелі кезеңі деп білеміз. Бірақ бір үлкен қуаныш бар. Ол – рухани қуаныш. Яғни, өлгені міз тіріліп, өшкеніміз жанып дегендей, халық қанында қалған азғантай ұлттық намыстың оянып, бір кездегі рухани қуат көзі, алдындағы ұлағатты өнегесі үлгі болған, ел басқарған небір марқасқалары мен батыр, би, көсем, ақсақалдарының даналық жолын қайта тірілтуге талпынып, құлшыныс жасағандығына қуа нышымыз қойнымызға сыймай жатқаны ғажап. Бұл деген халқымызды езіліп біткен мəңгүрттігінен оятатын бірден-бір қуатты күш екендігінде сөз жоқ. Осы бір қасиетті рухты халқымыз қанында сақтап, бүгінгі таң дағы саңқылдай шығар үніне нəр алар тұнба жасауы кім-кімнің

Иə, біздің бүгінгі мерейтойымыздың негізгі арқауы осында жатыр. Ал енді мұнда тек Бұқарбай батырдың қатар-құрбыла ры мен үлкенді-кішілі замандастары аталғанмен, жалпы Сыр бо йының бұл батырдан да бұрын өткен, кейіннен ізін қуған небір жайсаң мен қасқаларымыз осы ұлы дүбірдің ауқымында аунап түсіп жатыр дейміз. Осы отырған сіздердің араларыңызда небір текті де тегеурінді аруақтың қаны ойнаған, асыл қасиетін алып жүрген қаншама есті азаматтардың отырғанында сөз жоқ. Əрі бармай-ақ, сонау күй атасы, қала берді бүкіл түркі жұртының атасындай Қорқыт бабамыздан бергі небір даналардың жан-жүрегін тебірентерлік Сыр бойындағы бұл – екінші тойымыз. Бірінші тойымыз былтыр Жан қожа бабамыздың аруағына ба ғышталғаны өздеріңізге де белгілі. Осы орайда айта кетер жай, көрші отырған екі рулы елдің ардақтыларынан саналатын Жан қожа мен Бұқарбайдың төңірегінен бауыр көңілге жараспайтын, əсіресе бүгінгі таңдағы татулықтың, ынтымақтың шарапатына шомылар сəттің тұсында шəк келтіру деген сөз құлағымызға құрбақа жүгірткендей болмасын деп тілейміз. Өйткені өткеннің қатесі біз жөндемей-ақ өз жөнін табар деп ойлаймыз, оған бола өремізге өрт ұялату жараспайтын іс екені айдан анық. Бүгінгі таңда халқымыздың ынтымағына ешқандай да шаң жуытпау жайында бар ықылас-ниетімізді төгетініміз анық. Оның үстіне, қарға тамырлы қазақ демекші, Жанқожа бабамыздың нағашы сы Тамадан шыққан Есет батыр болса, сол Есет батырдың нағашысы Табын руынан екендігі елге аян. Сонда бізге мынау қашық, мынау жақын дейтін де ештеңе қалмайды. Екінші жағынан Кенесары – Наурызбайдың ел бостандығы жолындағы жорығына басында ергенмен, артынан тартынып қалған Жанқожа мен өзінің ағайын көршісі Байқадамның ойы бір жерден шыққандай, екеуі де өздерін-өздері тежеген, оған біз не деп кінə артар едік? Əрине, сол уақыттың ой жүйесіне біздің əддіміз жетпесі анық екені тағы рас. Осы шамада біз Бұқарбай бабамыздың негізінде кім екендігіне тоқтала кетейік. Ең бастысы, жиырма бестің жалындаған отына өртеніп жүргенде ел бостандығына халықты көтеріп, елеулі кезең жасаған Кенесары қозғалысының белді күрескері ретінде танылып, қашан сол қозғалыстың аяқталғанына дейін қалың жаумен қан жұтып қағысқан батырлардың бірі ретінде аты шығады. Бұл қозғалыс 1825-1836 жылдар арасында басталып, 1849 жылдарға дейінгі аралықты қамтиды. Бұл шамадағы жорықтардың бет бейнесін біз аса көрнекті тарихшымыз Е. Бекмахановтың еңбектерінен, сол жорықта бастан-аяқ бірге болып, өз көзімен көргенін жыр жолына түсірген

əрі батыр, əрі ақын Нысанбай жыраудың «Кенесары – Наурызбай» атты көлемді дастанынан, сол сияқты «Бес ғасыр жырлайды» немесе «Ай, заман-ай, заман-айдағы» сол заманның небір майталман жүйріктерінің шығармаларынан, белгілі жазушымыз І. Есенберлиннің «Қаһар» романдарынан көреміз. Бұл шығармалардың қай-қайсысы болмасын баһадүр бабамыздың батырлығында шек жоқтығын толығымен дəлелдеп береді. Тіпті осы бабамыздың алғашқы бəйбішесі Шынар деген əжеміздің өзі осы өңірде аңызға айналып өткен қасиетті жан болған. Бұл жөнінде үлкен ақынымыз Асқар Тоқмағамбетовтің «Шынар туралы шындық» дастанының да айтары мол қазына екені рас. Егер тізіп айта берсек, бұл баба мыз жөнінде тың деректер мен сонарлы іздерді айқындап беретін бағалы материалдарға енді бас қойғандаймыз. Бір кездегі ауыл төңірегін қорыған балаң Бұқарбайдың айбыны асып, аймақтық батырға айналуы, одан бүкіл ұлт-азаттық қозғалыстың белді тіректерінің біреуіне айналуы, іріліктің, қала берді бүкіл халық намысының мақтаныш тұлғасы болуы жайдан-жай қасиет болмаса керек. Ауыл намысы ағайын арасындағы қақ тығыс болса, аймақтық тартысы көрші жатқан Бұхара мен Хиуа хандықтарының озбырлығына қарсы шығып, қадалған жерден қан алып, өз əділдігін іздеп, соның қарымын қайтару дəрежесіне дейін көтеріліп, ақыр соңында Кенесары – Наурызбай бастаған үлкен қозғалыстың төңірегінен бір-ақ шығуы бұл батырдың балаңдықтан елі үшін жасалатын баяндылық ойға, ел еңсесін намыс биігіне көтеретін бағдарлы даналыққа бой ұрғандығын білдіреді. Осы жолды қалап алған Бұқарбай батырдың биік парасаты, бұл қозғалыстың ақыр түбі қаншалықты бұлдыр болғанмен, халық ауызбірлігінің дені оған тұтас қоғамдаспаса да, түптің түбіндегі мақсат-мүдденің ел намысының негізіне құрылғанына көзі жеткен кемеңгерлік екендігі айқын. Рас, Кенесары – Наурызбай жолындағы кесірлі кекселік тің төрешілдіктен туындап, өз халқының кесек тұлғаларымен көбіне се ымыраға келмей, қолды бір сілтеп кетісе беруі де онша опа берме гені анық. Халық басшысына қатыгездік, əрине, жарасады. Бірақ, екінші жағынан, өздерімен деңгейлес мықтылармен онша санаспай, сарбаздықтың, оның ішінде сарабдалдықтың өзіндік салмағына онша мəн қоймауы жан-жағындағы негізгі ордаларының оша ғы бұзылмаған дұшпан тегеурінін күйретуге шамасы жетпей, өз жарасын өзі шайнаған дала көкжалының күйін кештіргені анық.

Солай бола тұра тағдыр жазмышынан біздің батырымыз да алшақ кете алмаған. Бірақ күйреген дүниенің күйкі тірліктерінен күйініш тарт қан батыр ендігі жерде өзінің туған жеріне келіп, өз ағайындарына қосылып, қалған өмірін диқаншылықпен айналысуға арнайды. Рас, бұл тірліктің де ол кезде өз қиыншылығы өзіне жетерлік бо ла тын. Көрші Хиуа хандығының жуан тұқымының бірі əрі батыр Қа рабесбайдың іргеден істеген зорлығы жанына батқан кезде осы Қара бесбаймен айқасуына тура келеді. Шайқастың ақыр соңы, бі рі небірі алдырмас батырлардың найзаласқанда тең түсуі үлкен аңыз боп ел арасына тарап кеткен. Осы жолы Қарабесбай қаза та бады да, ал Бұқарбайдың жұтқыншағынан еніп, ұңғысынан сынған най за ның ұшын ешкім суырып ала алмапты. Сонда батыр өз ба тылдығына сеніп, оны шылбырға байлап, аяғымен теуіп шығарған екен дейді. Кейін найза ұшының орны ісініп ас жүргізбегенде бүйт кен ше өлгенім артық деп, тайлақтың жұдырықтай тобығын жұ тып жібергенде онсыз да жарылуға шақ тұрған жарақат жанын жай тап тырып, жазылып кеткен екен. Біз бұл аңызды бекер айтып отырған жоқпыз. Біздің бүгінгідей ұлы тойымыздың тұсында нарық қыспағын тартып отырғанымыз анық. Осы қиыншылыққа қарамай, айналайын халқым, жұмыла кірісіп, осынша жүректілік танытып жатқандарыңызға қарап, той ақы - рын жақсылыққа жорығандықтан айтып отырмыз. Осы оқиғаның ая ғы Жаңадарияөзенінің бойына қоқандықтар салған Қарабөгетті қол бастап барып бұзумен аяқталмақ. Бұл əрекет жайлы сол кездегі орыстың саяхатшы оқымыстысы Гран былай деп жазған екен: «1850 жылы Жаңадария бойындағы егіншілік жер мыңдаған қолдың шапқыншылығынан соң құлазыған шөлге айналып, ел тіршілігі тоқтау керек еді, бірақ қазақтан шық қан Бұқарбай батыр 1852 жылы қоқандықтарға қарсы шығып, Қа рабөгет тоспасын бұзды. Сол уақыттан бастап Сыр суы қайтадан Жаңадария мен аққан, одан Қуаңдария да нəр алған». Яғни, Сырдария мен Қуаңдария арасының қайтадан ел қонысына айналуына себепші болған да осы оқиға. Бүгінде өз күшінде жүріп жатыр. Əрине, халық игілігі үшін жасалған үлкен істің басы осы екенін бəріңіз де білесіз. Біз батыр бабамыздың бойына бес қаруын асынған бет қаратпас жаужүрек тұлға екенін жақсы білеміз. Жəне бүгінгі тойда сол халық қорғаны болған батырымыздың мерейтойын жарияға жар салып тойлап жатырмыз. Өйткені батыр бабамыздың бұған қоса үлкен мақ танышпен айтар ұлағатты, басты-басты бес қасиеті барлығына

Бұл біздің Жетіру ағайынның ішіндегі Жанқожа туралы ауыздан-ауызға тараған мұндай бағасының расқа шығып жатқандығын дəлелдейді. Онда «Қол бастаған батыр, жол бастаған көсем, көріпкел əулие, көктегі тəңір болмаса, жердегі мен мықтымын дегеннің да налығына иілмесе, шалалығына оңайлықпен көнбейтін көкжалдың патшасындай жан еді» дейтін Жанқожа бабамыздың осы тұлғасына патша ағзамның шен-шекпенін қабылдамауын қосқанда нендей жан екендіктеріне көздеріңіз жеткен шығар. (Бірақ олардың арасында əт теген-айлар да жеткілікті. Ол енді сондай ірі тұлғалардың айна ла сында жүріп, аңғал батырларға арқа сүйей отырып, өздерінің ой сыз əрекеттеріне барып, ағайындарды араздастырып қоятын да жайларға куə боламыз.) Ал осындай алыпты бағалай білген біздің Бұқарбай бабамыздың ақиқатшылдығы болса керек. Бір жағынан өзі нің деңгейлестігін дəлелдеп беріп тұрғандай. Біз жоғарыда айт қан батыр бойындағы бес қасиеттің елді қорғаған бес қаруы сияқты болашақ ұрпаққа берер үлгі-өнегесі анау-мынау университеттен ар тық болмаса, кем соқпайтындығын бүгінгі күні, міне, өздеріңіз мəрттіктеріңізбен көрсетіп-ақ отырсыздар. Батыр бойындағы өнерге деген құштарлық, шешендік жолындағы кесімді сөз жоғарыдағы қасиеттермен қосылғанда бабамыздың тұлғасы Шынар шешемізге бағын сынап барғандағы бір ауыз сөзбен өрнектеліп сала беретіні тағы бар. «Қадалғанда қан алдым, қаһарыммен де жан алдым, бірақ əр кез есті азаматқа саналдым!» деген əрі қысқа, əрі нұсқа сөз. Батыр алдындағы Наурызбай мен Ағыбай сияқты арналы жандардың аруағынан бірде-бір кем түспей, қайта данагөй қыздың жүрегінен орын алып, өзіне еріксіз еліткені біздің топырақтың пір тұтар құдіреті деп білеміз. Осындай қасиетті жанның жаратылысы біздің халыққа күш-қуат беріп, ақылды істеген ісі мен жан дүниесінің тазалығы ұлағатты ұлы жолға ұласып жатсын деген рухани байлығымыздың бүгінгі күні мерейі тасымағанда қай уақытта тасымақ?! Батырдың кезінде домбыра тартқаны да белгілі болып жатыр бүгінде. Халқының жадында, елінің есінде мəңгі жатталып қалған ерлігі мен ұғымды сөзінің сертке бергісіз тегеурінінен əсте танбаған кешегі күнге дейін. Сексеннен асқан шақта айналасындағы көпті көргеннен сөз естігісі келетін ел ағалары батырға «Бір кезде қол бастадыңыз, көш бастадыңыз, көпті көрдіңіз, сізден бір ғибратты сөз естігіміз келеді» деп сауал қойған көрінеді. Сонда батыр «Бұрынғыдан қалған сөзден артық мен не дейін? Онға келдім – асау тайды бас білдіріп ойнадым, сол ойынды жиырмаға дейін қоймадым.

Жиырмаға келдім – найза менен құрықты қолымда билеттім, саусағымды соған əбден үйреттім. Жиырма бесте жауларыммен ті рес тім, тəуелсіздік алу үшін күрестім. Отызға келгенімде қыран құстай саңқылдадым, ақ алмастай жарқылдадым. Қырыққа кел - дім – қайратым қамал бұзды, еріттім қалың мұзды. Елуге келдім – елеулі белес екен, ел басқардым. Алпысқа келдім – алдымда алты та рау жол жатты, өз жолыңнан өзгер деп маған тіл қатты, бірақ тыңдамадым. Баяғы найзам мен құрығымды қолдан түсіргем жоқ, жау алдында бас иіп кішірейгем жоқ. Жетпіске келдім, – жетпіс жеңді, қолымдағы найзаны балам алып берді, менде құрық қалды. Қазір сексенге келдім, бірақ əлі де құрық сілтейтін қуатым бар. Алда тоқсан тұр, амандық болса оған да жетем, алла жазса, құрығы ма сүйеніп одан да өтем, одан соң менің жаным сірі емес, бұл дүниеден де кетем. Сендерден бір тілегім бар, менің сол тілегімді ақтаңдар, найзам менен құрығымды қатар сақтаңдар! Найза – қорғаныс, құ - рық – тірлігіңе қолғабыс. Тірліксіз дүние тұл, тал түске дейін керіліп жат пай, əмəнда ерте тұр. Сонда ғана адам болып қаларсың» деген екен. Бұл Бұқарабай бабамыздың өмірінің соңғы жылдарында айтқан өсиеті дейді. Содан бері қаншама жылдар өтті. Заң өзгерді, заман өзгерді, бірақ батырдың өсиеті əлі күнге дейін өз күшінде өзгермепті. Мінекей, біздің қастер тұтқан қасиетті қариямыздың қанатты сөзі. Қаншама қамал бұзып, қаншама шайқасты басынан өткергенмен, егде жасында еліне оралған Бұқарбай бабамыздың бағы басы басқа жақта қалмай, өзінің туған жеріне аман-есен оралып, ағайынтуғандарының ортасында, өз ажалынан көз жұмуының өзі құдай берген ерекше қасиет болса керек. Соңында көгеріп көктеген ұрпағы, шөбере-шөпшектері, өрген өркені қашан болсын елдің арасындағы алтын тіндей жалғасып келеді. Сол жалғасқан алтын тіннің өрмегі алтын күннің шапағымен жеріміздегі бар аруақты тебірентіп, тербетіп жатыр. Бұл кісінің аруақты шапағаты сонау алыстан, аста надан қаншама ғұламаларды, ақындарды, жазушыларды, қала берді Сыр өңірінің ажары мен базарын тарқатпай, қайта бұрынғы дан да ажарландыра еңбек еткен үлкен-кішіміздің басымызды қосып отыр. Бəріміздің басымызды қосып, аруақ атаулыны еске түсіртіп дуылдатқан мəжілісіміз құтты болсын. Осы тойымыздың басты ұлылығы да, ұлағаттылығы да сонда жатса керек, ағайын. Той тойға ұлассын! Сыр бойының дүрілдетіп таңы атсын деп сөзімізді аяқтайық!

2-105

туралы зерттеулер

дыққа түсіру Қоқан хандықтарының да ежелгі арманы болатын. Ақмешіт қамалын Қоқан хандығының басып алатыны да осыдан сəл-ақ бұрын. Əскер шығарып, момын халықты қылыштың жүзі, найзаның ұшы мен отарлау саясатының алғашқы қадамы 1839-1840 жыл дардағы граф Перовскийдің жорығы тұсында сəтсіз аяқталғаны та ғы бар. Ал балық өнеркəсібімен айналысып жүрген орыс алпауыттары Арал теңізіндегі ұшан-теңіз байлыққа көзін қадап, бұл жерлерді күшпен басып алуға əскерді итермеледі. Соның салдарынан 1847 жы - лы маусым айының 30-ы күні Орынбор əскери губернаторы ге не рал Обручевтың бастауымен жорыққа аттанған қалың қол Арал те ңізінен 60 шақырым жердегі Райымды, содан көп ұзамай-ақ Қосаралды, 1850 жылы Қазалы төңірегін, Қосқорған бекіністерін басып алды. Сөйтіп, халықты қанға бөктірген орыс отарлаушылары Кіші жүздің Жетіруы көбірек қоныстанған Сырдың орта ағысына жақындап келе жатты. Бұл орыстардың жалғыз Батыс Қазақстан ғана емес, сонымен қоса бүкіл қазақ жерін жаппай отарлап, оңтүстікке қарай сұғынып ке ле жатқан кезі болатын. Көкшетау, Есіл, Нұра, Баянауыл, Қарқаралы сияқты табиғаты əсем, топырағы құнарлы жерлер басып алынып, оған орыс мұжықтарының жаппай қоныстануы басталды. Əрине, жері басқыншылыққа, елі талауға түсіп, ашуға мінген ха лықтың бұған жайдан-жай мойын ұсынуы қиын болған-ды. 1840 жылдары қазақ халқының Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалысы бұрқ ете түсті. Кіші жүздегі Табын руының батыры Бұқарбай өз жа сақтарымен Кенесарының қол астында соғысқа қатысып жүрді. Атақты Сүйінбай ақынның: ...Жауды көрсе қуанған, Алмасын қанға суарған, Табыннан шыққан Бұқарбай, Ту ұстаған Нəнбай, Жортушы жолшы Бұғыбай, Жалаң қылыш байланған, Жау қайда деп сайланған, Батырлар келді Қордайға... – деп жырлайтыны осы тұста болса керек. Айта кететін тағы бір мəселе, ақ туы күні бүгінге дейін сақталған Бəйтікұлы Тоғанас (Кіші

Сондықтан да ол «Ұлы орыс халқының қамқорлығының арқасын да адам болдық» деп орыс отаршылдығына жел болып тимей тін шыбындаған сайқал саясаттың көп құрбанының бірі болып келді. Бұл батырдың күні кешеге дейін аты баспасөз бетінде жарық көрмей, тек өзі туып-өскен жəне ауылындағы көз жұмған жерлестерінің аузында аңыз болып қана сақталды. Енді сол ақиқат пен аңыздың ара-жігін ажыратып, бүкіл ғұмырын халқының азаттығына арнаған азаматты, сүйінбайшылап айтқанда «Қара тасты айырар, қайраттары алмастан, сондай ерлер өтті ғой, дұшпанменен шайқас қан» дейтін батырды өз халқына қайтарып, төрінен орын беретін уақыт жетті. Бұқарбай батыр ескі Көктонды қаласының маңайында (қазіргі Жалағаш ауданының территориясы) 1812 жылдар шамасында туып, ұзақ жылдар ғұмыр кешкен. 1898 жылдар шамасында 86 жасында сол өзінің туып-өскен жерінде басын құбылаға беріп, мəңгіге көз жұмған. Тегі жағынан Кіші жүздегі Жетірудың Табыны, оның ішін - де Теке. Шешесі Зағипа көп уақыт перзент көрмей зарығып жүр - ген соң күйеуі Естекбаймен екеуі бір жылы Бұқар шаһарына ба рып, атақты Бақуадин əулиенің басына түнепті. Содан Естекбай ата мыз бен Зағипа анамыз сəбилі болып, болашақ батырдың атын Бұ қарбай қойыпты деседі. Зағипа шешеміз Бəйтен батырдың қы зы екен. Ал Бұқарбай батырдың зайыбы Шынар Өтебас батырдың қызы болған көрінеді. Ақын Асқар Тоқмағанбетовтың «Шынар туралы шын дық» атты дастаны мен «Екі дəуір, екі тағдыр» əңгімесінің кейіп кері де – осы Шынар. Бұл шешеміздің бейіті қазір сол ескі қала ның орны болып үйіліп жатқан Көктондының батыс жағында ғы өзі аттас Шынар көлінің жағасында. Ағайындарының айтуына қарағанда Шынар шешеміз Өтебас батырдың жалғыз қызы болған. Атақты Наурызбай, Ағыбай, Бұқарбай батырлар жауынгершілікпен жол жүріп бара жатқан сапарларында беліне қыл шылбыр байлап, жалғыз өзі құдыққа түсіп кеткен атан түйені шығарып жатқан қызға жолығады. Сəлемдесіп, жөн сұрасқаннан кейін қыз: – Анау тұрған ақбоз үй – менің əкем Өтебас батырдың үйі. Тізе бүгіп, бұйырған дəм-тұздарыңызды татыңыздар... – десе керек.

Сонымен қонақтарға тай сойылып, дастарқан жайылады. Шынар қыз қонақтарды өзі күтеді. Батырлар қыздың көркі мен ақылына, байыпты жүріс-тұрысы мен салмақты сөзіне қайран қалысып: – Қайсысымызды қаласа да, құда түсіп үйленейік, – деген пəтуаға келеді. Сонда Шынар: – Ағалар, ұсыныстарыңыз орынды. Бірақ, Наурызбай аға, сіз ақсүйек төре баласы. Қараның қызы бірде болмаса бірде сүйегіңізге таң ба салып, ұятқа қалдырып жүрер... Ал, Арғыннан шыққан Ағыбай аға, қартайған əке-шешемнің ұлы да, қызы да мен едім. Жерсуыңыз алыс, еліңіз қашық көрінеді, кіндік кесті, қан тамған жердегі ата-анама енді қартайған шағында қолғабыс беріп, қарасып тұруым қиын болар. Егер өзі қарсылық білдірмей, сіздер келіссеңіздер, менің теңім Бұқарбай ма деп отырмын... Сүйегі өзім сияқты қара екен, жер-суы жақын көрінеді, өзі иманжүзді азамат екен. Асылы, менің таңдауым осы болар... – депті. Жастау күнінде Бұқарбай батырдың жайлаудағы үйіне жау шапса керек. Бес қаруын жедел асынып, Торбестімен жауына қар сы ұмтылған Бұқарбайдың артынан Шынар шешеміз де қос бұры мын желкесіне түйіп, шалбарланып алып, найзасын ала-мала «тос та ғандата» ұрандатып жауға қоса ұмтылған деседі. Жаудың бетін қайтарып, үйге келген соң Бұқарбай батыр Шынарға: – Жаудың найзасы тиіп жазым болсаң қайтесің, өзім-ақ бір жай лы қылар едім ғой, үйде отыра бермедің бе? – дегенде Шынар шешеміз: – Батырын жауға жалғыз жіберу сүйген жарға лайық емес. Жаным – жарымның садақасы, батыр... – деп уəж айтыпты. Бұлардың бəрі де, əрине, от басы, ошақ қасы айналасында айтылып жатқан əңгімелер. Табыннан шықты екі ер, Бұқарбай, Сейіл атанып. Оққа ашып омырау, Бұған белді қатарып. Жау қанымен тазартқан, Қылыш қалса дат алып. Көп жандар көпке бас болған, Ол ерлерден бата алып... –

деп Сыр сүлейі Тұрмағанбет ақын сипаттаған батылдық пен ерліктің, адамдық көрік пен парық-парасаттың көзі ашылып, шым-шымдап бойға тарап жатқан кезі де осы мезгіл сияқты. Жалпы алғанда, Бұқарбай батырдың атағы Кіші жүз арасына ертерек тараған. Жас күнінде жесір дауы, жер дауы сияқты ел арасындағы қым-қуыт оқиғаларға көбірек араласады екен. Табынның тағы бір беделді адамы, өзі батыр, өзі би Байқадам керейт руының бір өзі 40 мың қой қоздататын аса дəулетті ада мы Қыстаудың Қаракесектегі Қарабесбай дегенге атастырып қойған Саржелек сұлуды тартып əкетіп, екі рулы елдің арасында үлкен дау туады. Қаракесек жағы да, Табын жағы да қол жиып, шап қыншылыққа əзірленіп жатқанда Бұқарбай жас болғандықтан, Байқадам қолбасшылыққа Шірен деген батырын тағайындап тұрып, «Шіренді Құдайға, Бұқарбайды Шіренге тапсырдым. Сыналар кезің келді, Бұқарбай! Я, Құдай, бар болсаң, Қарабесбай мен Бұқарбайды намаздыгер-намазшамда жолықтыр...» деп тілек айтыпты. Сол тілек қабыл болып, екі батыр найзаласқанда Қарабесбайдың найза сы Бұқарбайдың кеңірдегін тесіп өтіп, омыртқаға қадалса, Бұқарбайдың найзасы Қарабесбайдың кеудесінен төменірек тиіп, екеуі де аттан құлап түседі. Қарабесбай сол жерде жан тапсырады да, ұңғысынан шорт сынған найза қадалған Бұқарбай тірі қалады. Бірақ омыртқаға қадалған найзаны ешкім суырып ала алмайды. Сонда Бұ қарбай найзаның ұңғысына қыл шылбырды қабаттап байлап екі аяғымен теуіп жібергенде найза ұшып түседі. Сол жарақаттан Бұқарбай көп азап шегіп, ақыры желкесі шор болып жазылды дегенді ел ішінде екінің бірі біледі. Бұқарбайдан жасы үлкен Байқадам сонда «Өзімнен кеш туып, алдымнан шығатын болдың-ау...» деген сөз қалдырса керек. Əрине, бұның бəрі жас, албырт шаққа қатысты əңгімелер. Тегінде Бұқарбайды батыр еткен де, даңқын шығарған да қазақтың кең даласына көзін сүзіп, оқтын-оқтын соғыс ашып, тыныштық бермеген сыртқы жаулар, соның ішінде, əсіресе, Қоқан хандығы мен орыс отаршылдығы. ХІХ ғасырда өмір сүрген орыс оқымыстысы А. Гранның жазбалары еске түседі. 1850 жылдары Қоқан хандығының билеушілері Сырдарияның сол жағасындағы тармағы болып табылатын Жа-

Камал Бердаулетов, Тұрсынбай Тəшенов, «Егемен Қазақстан» 1993 жыл, 23 қаңтар БҰҚАРБАЙ БАТЫР Өткен ғасырдың бас кезінде Сыр бойында тіршілік еткен елде Естекбай дейтін шаруа өткен. Мал мен жаннан бірдей шола кісі шарқ ұрып, əулие-əмбиелерді жағалап, құдайдан бала сұраумен жүріп, бір жолында Бұхар төбесінің маңындағы Баһуадин əулиеге кіреге ілесіп барып түнейді. Əйелі Найман Толыбай бидің қызы екен. Əулие түсінде аян беріп, «он ұлға татитын бір ұл бердім, ажалы адамнан болмас, еліңе қайта бер» деген. Елге келген соң ұл сүйеді, құдайдан бір, адамнан екі сұрап алған, елінің жау бетіндегі қорғаны, көк найзаның күшімен дұшпанның құтын қашырған Бұқар батыр осылай дүниеге келді. Бұл өңірдегі ел мұнан төрт жүз жылға жуық уақыт бұрын сонау Ақтөбе облысының Ор, Жем бойындағы қалың Табын елінен қоныс аударған екен. Қазіргі Қызылорда облысының осы күнгі Жалағаш, Тереңөзек аудандарының жеріне Тартулы, Шөмішті деген екі таңбалы Табынның біраз адамдары көшіп келген көрінеді. Қоныс аударушылардың бір бөлігінің көші сонау Шыршық бойына дей ін барып қайтқан. Өмірқұл дейтін ауқатты бай Шыршыққа ма лын бір жапқанда өзеннің түбі көрініп қала берген соң, жері тарлық етті деп, Сырдың атырауын бос су, кең жайылымына қайтып келген екен. Мұнда алғашқы қарқында келіп, орын тебе бастаған ел Қара өзек пен Сырдарияның арасындағы аралға жайғасады. Жаңа қоныс ұлы жолдың үсті болғандықтан ба, елеуреңкіреп келген ел үнемі буынып-түйініп, жақын-жуық іздеп, қолайлылау қоныс қарастырып, ілгерілі-кейінді қозғалыс көпке дейін тоқтамаған түрі бар. Мұның үстіне ерсілі-қарсылы жүргінші, шапқыншылар да толас таппаған. Қысқасы, бұл елдің «белдеуде аты, босағада найзасы» тұрған. Бұқарбайдың жасынан-ақ ерлік істерге бейімделе бастауының өзі осындай заман талабынан туса керек.

Бұқарбайдың арғы аталары, əлгінде айтып өткен Өмірқұл бай «Балаларым момындау болды, барымтадан мал айырып алатыны жоқ» деп, ел қорғайтын бала сұрап Мүсірəліге барғанда, «Қол бастайтын Сəркедей ұл бердім, көш бастайтын Қарқарадай қыз бердім» деп қайтарған екен. Аруақ алдамаған болып шықты. Сəрке батыр өз талабына тура келген жоңғарлармен шайқастардың ащы-тұщысын кешеді. 1726-28 жылдарда Сарысудың батысы Бұланты, Білеуті өзендері бойындағы Бөгенбай бастаған қазақтар жоңғар қалмақтарын ойсырата жеңгенде [1] Кіші жүз қолын басқарған Табын Сəрке, Бəйтен батырлар болған. «Қалмақ қырған», «Ақши» үстіндегі ірі, теңдесі жоқ шайқаста Сəрке батыр қаумалаған жау қолынан қаза табады. Қазір ол жер «Сəркеннің Ақшиі» атанады, басында қара белгі бар. Батыр кейінірек Қорқытқа əкелініп жерленген. Осы шайқастар келешек Аңырақай жеңісіне жол ашқан. Сəрке батырдың балалары Ағайдар, Бегайдарлар да заманында ел қорғауда көптеген соғыстарды басынан өткерген. Ағайдар батырдың баласы Байқадам батыр, оның баласы Сейіл батыр Бұқар бай батырмен замандас, тұстас өткен. Бұл аймақ айта беретін Кенесары Қасымұлы басқарған ұлт-азаттық қозғалыстың нағыз бастау алған жерлердің біріне айналады. Оның өзіндік себептері бар. Ол заманда, өткен ғасырдың бірінші ширегінде Ақмешіттен Сырдың құярлығындағы Райым бекінісіне дейінгі ел Хиуа хандығының қол астына қараған. Ал Ақмешіттің өзінде Қоқанның бектері орын тепкен. Бұл жерлерде, негізінен, ара-қашықтығы 40-50 шақырымдай етіп бірнеше бекіністер салынған. Онда билік жүргізген. Қазіргі Тереңөзек ауданының жер шегіндегі əйгілі атағы бар «Күмісқорған» бекінісінің орны əлі күнге сақталған. Мұндағы билеушілердің зорлық-зомбылығы Табын еліне де қатты батқан. Шыдамдары таусылған Байқадам, Қабан батырлар жасөспірім Бұқарбайды ертіп, Мысық бидің басшылығымен «Күмісқорғанды» шабуға келеді. Бұл 1830 жылдың шілдесі деген топшылау бар. Қорғандағы жасақтың құрамы шамалы екен. Бекіністі қоршаған қолды көрген бек інісі Жұбаниязды сыртқа шығаруға шешім жа сайды. Əуелінде күштері тең түсіп, көп əдіс-айла қолданысып көріп, ақырында Бұқарбай қарсыласын шаншып тастайды. Бұл болашақ батырдың тырнақалды жеңісі болды.

Бұқарбай батыр бұл кезде өзінің байсалды істерімен, ақылой, парасатымен қосында жұртқа жақсы танылады. Кенесары хан көреген қолбасшы кəдесімен жақын төңірегіндегі саусақпен санаулы адамның бір есебінде Бұқарбаймен пікірлесіп отырған. Бір жолында Наурызбай мен Бұқарбай, екі жас батырдың арасында аз даған қызғаныштық сезілгенде, Кенесары екеуін де жеке-жеке шақырып, оңаша сөйлесіп, «Жауда жолдасың мықты болса, сенің несібең, ауыздарың бір болсын, іш пікірді тазалаңдар, өкпе-қақпаны тастаңдар» деген. «Бұқарбай, сен бірінші батырлықты Наурызбайға қия бер, саған қосынның екінші батыры, мыңбасылық лайық. Ағыбайды аға тұт, оны халық Ақжолтай атауы да тегін емес» деп есте қаларлықтай ұлағат қылғанын Бұқарбай батыр елге келген соң айтып жүріпті. Бұқарбай батыр Сыр бойынан жиылған сарбаздарымен хан ордасындағы көп қолға қосылады. Бұл кезде орыс бекіністері бірінен соң бірі салынып, гарнизондық күш қару-жарақпен жабдықтала бастаған. Қазақ жеріндегі Ресей бекіністерінің ішіндегі берік қамал саналғаны – Ақмола гарнизоны. Кенесары осы бекіністі алуды көптен мақсат етіп жүрген. Гарнизонның бастығы Карбышев те қамсыз отырмаған. Таң сəріден басталған шабуылды тойтарып тас таған. Оның артынан жаңа күштер жақындатуды қажет еткен. Алғаш қы тура шабуылда Басығара батыр оққа ұшады. Кенесары Басығараның сүйегін жау қолында қалдырмауды талап етеді. Келесі кезек те жақын жерде дайын тұрған Бұқарбай батырдың сарбазда ры шабуылға шығады. Бұл батырдың алғашқы рет қол бастауы еді. І. Есен берлин «Қаһарда» Бұқарбайдың осы жолғы іс-əрекеттерін су реттеген жолдарында «Алқалап шыққан жасақтың оң қанатында, аттың үстінде түрегеліп, айрықша бой көрсетіп, басқалардан оқ бойы алда келе жатыр еді» деген жерлері бар. Бұқарбай батыр ұран датып, атой салып, қақпаға кірген. Бұл шабуыл сəтті аяқталған. Əскер басы Карбышев пен аға сұлтан Қоңырқұлжа Құдаймендин аз ғана тобымен бас сауғалап, қашып құтылады. Бұл жеңіс жалпы ұлт-азаттық қозғалыстың барысына үлкен əсер еткен. Кенесары Қасымов басқарған ұлт-азаттық қозғалысқа қазақтың ұлттық буржуазиясының өзінде екі түрлі көзқарас болды. 1844 жылы Жантөрин Баймағамбет сұлтан Кенесары қозғалысына

Ақ кіреуке, көк сауыт Таза жүрсе тот алмай, Мылтықтың оғын жібермес, Шығыршығы жұқармай. Жаман жігіт тозады Жауды көрсе құтандай. Мылтықтың оғы от алмас Құлақта дəрі тұтанбай. Аянбай бүгін іс көрсет, Табыннан Қабан, Бұқарбай. Атағың шыққан ерлер ең, Аңқыған исің жұпардай. Қазақ даласын дүркіретіп өте шыққан ұлт-азаттық қозғалыстың қиян-кескі шайқастарынан оралған саңлақ сардар Бұқарбай Естекбайұлы елдегі саяси-əлеуметтік жағдайдың шиеленіскен күр делі уақытына тап келеді. Ресей патшалығының Орта Азия мен Қазақстанға дендей ене бастауына Қоқан, Хиуа хандықтарының жанталаса қарсылық көрсете бастаған кезі. Бірақ бұл хандықтардың өзара ауыз бірліктері де шамалы еді. Оның үстіне Сырдың құярлығындағы елде сұлтандық құрған Ермұханбет Қасымов (Елікей хан) ішінара орыс патшалығының губернаторлары жағына қызмет етіп тұрды. Осы соңғы Елікей ханның ұстаған жолы Сыр бойы қазақтарының екі тарапқа бөлінуінің басты себептерінің бірі болды. Бұқарбай батырдың елге қайтып оралғаннан кейінгі өмірін, ісəрекетін де екі мерзімге бөліп баяндау керек. 1848-1858 жылдар арасында батыр өзінің ел қорғауға бағытталған істерін жалғастырып, бес қаруын тастамастан, жортуылда жүргені байқалады. Бұл мерзімдерде батыр архив деректерінде жиі кездесіп отырады. Бұқарбай батырдың Кенесары қозғалысынан кейінгі өміріне қатысты біраз архив деректері де сақталыпты. Соның кейбіреуіне назар аударайық. 1849 жылдың қоңыр күзінде Орынбор əскери губернаторына жазған ресми хатында Батыс Сібір генерал-губернаторы Байқадам бидің қарауындағы Табын болысының адамы Бұқарбайдың бастауымен жүз шақты адамның бір жақтан 200-дей жылқыны айдап келе жатып, Батыс Сібір губернаторлығына байланысты жер шегіндегі Жосалы, Қарғалы өзендерінің бойында қарауылда жүрген 3-105

бөгетті қуып кетті» [8, 25-26].

Ымырт үйірілгенше созылған соғыс тоқтаған соң Бородин дарияның жағасына ор қазып бекініп алды. Ертеңіне таң сəріден қоқандықтар кейін шегінді. Ұзақ жылдар Сыр бойы қазақтарын аяусыз езген ата жауды Бұқарбай батырлар Жөлекке дейін қуып апарып тастады. Жол бойында қоқандықтардың өліктері мен көліктері жайрап қалды. Бұл жеңіс орыстар үшін ауыздан түспейтін елеулі оқиғаға айналды. Көптеген адамдар шен-шекпен мадақтаулар алды. Бұқарбай батырдың Құмсуаттағы ерлігі бір сырын ішіне бүгіп, пікір сақтаған орыс өкіметі алдында оның беделін көтеріп, айбы нын асырды. Ақмешіт, Құмсуат шайқастарынан кейін оның орыс өкіметі алдында салмағы арта түсті. «Табын руы, оңтаңбалы тармағының биі Бұқарбай Естекбаев батыр мен теріс таңбалы тармағынан Сейіл Байқадамовтар – өздерінің ерлігі, батырлығымен белгілі болған ордалықтар. Бұқарбайды мен Құмсуат ісі үшін, оның да бұрын алған күміс медалі болғандықтан, зауряд хорунжиі шеніне, ал Сейілді иыққа асатын Анна лентасы мен күміс медальға лайық деп білемін» [11]. Өмір өзінің айтқанын істетіп, адамдарды дегеніне жүргізуі табиғи заңдылық. Бұқарбай батыр өзі білетін «екі тілдің» найзамен сөйлесу тілін қойған соң, нағашысы Найманның биі Толыбайдан жұғыс болған мəміле, келісім тіліне қарай ойысқан. Арада он шақты жыл өткен соң Алатауда майдандарда бірге жүріп, қалың жау ортасында астындағы атын түсіп беретін керейт Меңлі батыр Итжекендегі тұтқыннан босанып елге келгені Бұқарбай батырға жетеді. Ақыреттік дос тарту-таралғасымен Меңліге келеді. Біраз күн мауқын басқан соң Бұқарбай батыр еліне қайтарда тағы да бір тілек айтады. «Əзір кеш емес, иншалла, балалы боларсың, балаларыңа менің балаларымның атын қойғайсың. Бұл достығымызды жалғастыруға септігі тиер» деген. Данышпандық, көрегендік əңгімеге пəтуаласқан. Бұқарбай аттанып кеткен соң елі Меңлісін үйлендіреді. Балаларының атын Бұқарбайдың тілегіне сəйкес Арыстан, Алданазар, Көтібар қояды. Екі батырдың да осы аттас балаларынан өрген тұқымдары қазір де бар. Əулетке ағалық етіп жүрген Қалкөз Алданазаров, көп жыл əділет қызметінің ағын ақтаған зейнеткер, ортамызда жүр.

Пайдаланылған əдебиеттер: 1. Сатаев А. Қазақ батырлары. 1991. 2. Бекмаханов Е. Қазақ ССР тарихы. 1-том. 1949. 3. И.В. Аничковтың очеркі. 1894. 4. Республика Ғылым академиясының қолжазба қоры, 1339-пап-

ка, 18-бет. 5. Орынбор облыстық мемлекеттік архиві. 6-қор, 10-тізбе, 6280-іс,

1-парақ. 6. Орынбор облыстық мемлекеттік архиві. 6-қор, 10-тізбе, 6313-іс,

78-79-парақтар.

7. Қазақстан Республикасы орталық мемлекеттік архиві. 4-қор,

1-тізбе, 3632-іс, 38-парақ. 8. А.И. Макшеев Сырдарияның төменгі сағасының сипаттамасы.

С.-Петербург. 1856. 9. Қазақстан Республикасы орталық мемлекеттік архиві. 4-қор,

1-тізбе, 416-іс, 244-245-бет. 10. А.И. Макшеев. Түркістанның тарихи сипаттамасы жəне орыс-

тардың оған басып кіруі. СПБ. 1890 ж. 11. Қазақстан Республикасы мемлекеттік орталық архиві, 384-қор,

1-тізбе, 9-іс, 2-парақ.

1. Баһадүр Бұқарбай

Бұқарбай батыр 1812 жылы, яғни орыс-француз соғысы тұсында Жалағаш ауданындағы осы күнгі өзінің есімімен аталатын ауылда өмірге келген. Əкесі Естекбай ел-халқына өте сыйлы, тілге шешен, қоғамшыл, қайырымшыл, саятшыл, сері кісі болған деседі. Қазақта «Жақсыны бір жапырақ еттен қысады» деген ежелден келе жатқан сөз бар ғой. Сол айтқандай, Естекбай бабамыздың да перзенттері тұрмай, қырқынан шығар-шықпастан шетіней берсе керек. Əйтсе де, абыз ақсақал табиғатына біткен сабырлылығымен ақжарылқап күн туар сəттен үкілі үмітін əсте үзбейді. Бірде дастарқан басында бас қосқан ел ағалары «Ізденген жетер мұратқа» деген сөз бар ғой халқымызда. Өткенге салауат, қалғанға берекет, шырағым. Кезінде сопылық ағымның ірі ғұламасы атанған Бақуадин əулиенің басына барып зиярат етіп қайтсаң қайтеді. Өзіңмен бірге келінді де ала кеткейсің. Қанша перзент беремін десе де бұл жаратушы иемізге қиын шаруа емес қой. Біздің білуімізше, ол жақтан ешкім де құралақан қайтып жатпағанға ұқсайды. Алла жар болып, ниеттеріңді қабыл етсін» деп ағынан жарылып, ақ батасын берген көрінеді. Сонымен Естекбай бабамыз құдай қосқан қосағы Зағипа анамыз екеуі сауда керуеніне ілесіп, араға бірер апта салып Бақуадин əулиенің басына келіп түнейді. Мал шалып, құдайы садақа таратады, өлі аруақтарға дұға бағыштайды. Сол күні түсінде аса таяқты, ақ сəлделі ақсақал аян береді: – Шырағым, пейілің пəк, жүрегің таза тəубешіл жан екенсің, осының үшін де Тəңірім саған бек риза. Алладан он перзент сұрайсың ба, əлде соларға татырлық біреуін қанағат тұтасың ба? Қуанғаны соншалық, жалғыз шарананың тырнағына зар болып жүрген Естекбай атамыз: – Бізге сол бір түйір ұлыңыз да жетіп жатыр ғой, тақсыр, – депті. – Онда бұл ұлың біреу болса да, бірегей болып ержетер. Атағы алты Алашқа жайылар хас батыр болар. Иншалла, ұзақ жасар, əумин, – десе керек. Араға жыл салып, жарық дүниеге келген нəрестеге əкесі Бұқарбай деген есім береді. Ертерек есейсін деп оны кішкентайынан-ақ ша бандоздық өнерге баулиды. Ал саятшылығы өз алдына ғой. Буыны бекіп, бұғанасы қатпай жатып өмірі жауырыны жерге тимеген түйе палуанды жығып, бас бəйгеге бір үйір жылқыны айдап қайтады. Осыдан кейін-ақ оның алпауыт күш иесі ғана емес, қасқағым

сəтте-ақ қарсыласын қапы қалдырып кетерлік айлакерлігі, көз ілеспес шалт тығы ауыл-аймаққа түгел жайылып кетеді. Атақ-даңқы үш жүзге мəшһүр Сəркенің немересі Байқадам батыр: – Мынау тірі болса, болайын деп тұрған бала екен, енді мұны əскери өнерге баулиық, – деп оны өзінің жасағына қосып алады. Інісінің ат құлағына ойнай білерлік шабандоздығы, найзагерлігі, қысылшаң сəттерден оп-оңай жол тауып кетерлік тапқырлығы, жүректілігі қатты ұнайды. Сəрке «Атаңның жолын берсін» деп ағынан жарылып, ақ батасын береді. Ағасының лебізі қабыл болып, баба мыз бертін келе күллі қазақтың жоғын жоқтап, жанына жалау болар хас батыры болып қалыптасады. Сөйтіп жүргенде 1836 жыл да келіп жетеді. Бұл кезде бабамыз небəрі 24 жаста екен. Сол жылдың жадыраған жазында Жалағаш жеріне Кенесары бастаған мəртебелі меймандар ат басын тіреп, Дəуім бай өзегінің жағасына келіп жайғасады. Құшақ жая қарсы алған ел ағаларына бас қолбасшы алдағы жылдары бастау алғалы тұрған ұлт-азаттық көтерілісіне Кіші жүз халқы арасынан ел намысын қорғай білер сарбаздар іріктегелі келгенін жеткізеді жəне осыған жан-жақты қолдау көрсетулерін өтінеді. Қашаннан қонақжай халық емеспіз бе? Мұның үстіне атақ-даңқы жер жарған Абылай ханның немересі əдейілей сауын айта келген соң ел қорғау ісінен кім қалыс қалар дейсіз. Алғашқылардың бірі болып Бұқарбай бастаған ел азаматтары қабылданды. Бұлардың шабандоздығы да, найзагерлігі де, ең бастысы, жұмылған жұдырықтай ауызбіршілігі Кенесарының ойынан шығады. Олар бір ай бойы бас қолбасшының сүзгісінен өтіп, жоғары бағасын алады. Кенесары бастаған меймандар қас қарайып, ымырт үйрілгенше Сыр бойы жігіттерінің əскери жаттығуларын қызықтаса, қалған уақыттарын əн-жыр тыңдауға, айтыскер ақындардың айшық ты өнер лерін тамашалауға арнайды. Жыр додасында оза шауып, бас бə й гені қанжығасына байлаған қаршадай баланың өткірлігі мен қиын нан қиыстырар сөз саптауы Кенесарыға қатты ұнады. Мақамы қандай десеңізші?! Төкпе жыраудың нағыз өзі дерсің! Күні ертең-ақ жорық жыршысы болуға сұранып-ақ тұрған бұл бозбала жалағаштық ашамайлы Керейт Нысанбай жырау болатын-ды. Осы сапарын-

ныс тепкен қыруар мал-жанды қырып жіберуді ойлайды. Қашан-

хан дардың да жаза басатын сəттері болады екен. Сөзіміз дəлелді болуы үшін бір мысал келтіре кетелік. Бəйбішесі Күнімжанның айдап салуына еріп, Кене хан Бұқарбай батыр жорықта жүргенде Ақмырзаның (Жанқожа батырдың туған ағасы) аруағын аяқасты етіп, Фатима есімді қаршадай қызын қойдың соңына салып қояды. Бұл батыр бабамыздың қатты ашу-ызасын тудырады. Қаны қызып, хан ордасына омыраулай кіріп, не айтса да, қиыннан қиыстырып айтар шайырлығымен былайша бастырмалатып əкетеді: Ей, хан Кене, Қыздырма менің тілімді, Қаздырма менің түбімді. Сыртыңа салып түгіңді, Бастама жаман ырымды. Қара қазақ қозғалса, Езуіңнен жиып күлкіңді, Айтқызбай тыяр жырыңды. Сыртымнан өлім бұйырып, Соншама неге бүліндің? Қыз дегенді жау да алар, Өлтірмек түгілі сен менің Қисайта алмайсың қылымды. Қолыңнан келсе істеп көр, Жанқожа мен Сейілдің Өздері-ақ алар құнымды... «Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ» дегендей сол сəтте Кене хан айтарға уəж таппай, үнсіз отырып қалса керек. Алаштың небір жүрек жұтқан хас батырларын бір тудың ас тына біріктіре білген Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілістің (1837-1847) аяқталғанына биыл 164 жыл толғалы отыр. Арада бір жарым ғасырдан астам уақыт өтсе де, оның мəн-мағынасы тəуелсіздігіміздің арқасында жаңа бір қырынан жарқырай түсуде. Кешегі Кеңес дəуірінде орыс тарихшылары Кенесарыны «ұлтшыл, бүлікшіл, баскесер» деп жерден алып, жерге салып жатты. Осы тақырыпқа тұңғыш рет ғылыми диссертация қорғаған Е. Бекмаханов ағамыз Итжеккенеге айдалып кетті. Кене хан тұқымы да қуғынсүргіннен көз ашқан жоқ. Бұқарбай бабамызды да ауызға алуға

көп малды айдап əкетті жəне Кенесарының əйелі Күнімжан ды тұтқындап əкетті. Көп ұзамай Сібір отряды Кенесарының «Ақсақалтөбедегі» көшіп-қонып жүрген ауылдарын ойрандайды. Абайсыз отырған елді қанға бояп, 100-ге жуық адамды дарға астырып, 1000 түйе, 3000 жылқы, 10000 қой мен 25 адамын тұтқындап, өздерімен бір ге ала кетеді» деп жазады (Қазақстан XІX ғасырдың 20-40 жыл дарында. Алматы, 1994 жыл. 261-бет). Батыр бабамыз 10 жыл бойы қашан Кенесары ханның ақтық де мі біткенше азаттық туының астында арыстанша айқасады. Бұқарбай батырдың Ұлқаяқ, Бұланты, Жыланшық өзендерінің бойындағы өшпес ерліктері мен Созақ, Ақмола бекіністерін бағындырудағы əбден ысылған, шын болаттай ширыққан өр түлғасы əрі кəнігі əскери қолбасшыларға ғана тəн ойлы іс-қимылдарын Кене хан əрқашан ризашылықпен еске алып, өзге сардарларға үлгі-өнеге етіп отырған. Мысалы, орыс офицері Карбышев басқарған Ақмола бекінісін тізе бүктіру өте қиынға түскенге ұқсайды. Терең ормен, биік те қалың дуалдармен тұмшаланған бекіністі аузынан от бүріккен ауыр зеңбіректер болмаса, өзге қарумен басып алу мүлде мүмкін емес-тін. Бұқарбай, Басығара батырлар бастаған жасақтар бұған да айла-амал табады. Олар өз сарбаздарына ұшына майлы шүберектер оралып, от тұтатылған жебелермен атқылауға бұйрық береді. Осылайша бекініс ішінде жан түршігерлік өрт пайда болып, орыс əс керлері амалсыздан тізе бүгеді. Өкінішке орай, осы кескілескен шайқаста Басығара батыр мерт болады. Əлбетте, батыр бабамыздың 10 жылға созылған жорық жылдары мен өшпес ерліктерін бір мақалаға сыйғызу əсте мүмкін емес. Біз бұл мақаламызда батыр бабамыздың тəуелсіздік жолындағы табанды күресінің кейбір сəттері жайлы ғана сыр шерттік. Ал ол кісінің екі таңбалы Табынды отырықшылыққа бейімдеп, үлкен Нұраның бойынан 25 шақырымдық жарма қаздыртып, егіншілікке бет бұрғызуы, ақтық демі біткенше билік құрып, ел-жұртының ынтымақ-бірлігін сақтаудағы өлшеусіз еңбегі қаншама десеңізші?! Бұл өзінше бір пара дүние.

2. Нар тұлға

мастан-ақ жекпе-жекке шығып, Қоқанның ба тырын жайратып тастайды. Осы орайда батыр бабамыздың көзін көріп, кезінде табақтас болған қармақшылық шайыр Шегебай Бектасұлының мына бір жыр шумақтары еріксіз ойға орала береді: Жасқанып жаудан көрмеген, Намысты қолдан бермеген. Бір Аллаға сыйынып, Найзасын жауға сермеген. Садағының оғынан Өтпеген жауы көлденең. Байқадам мен Бұқарбай, Қабан, Сейіл, Елқонды, Айта берсең тағы бар. Атойлап олар ат қойса, Тас қамалың да алынар. Айтып-айтпай не керек, Туымды ұлдар тудырған Табындардың бағы бар... Кенесары көтерілісінің туындауына нендей себептер болған еді? Енді соны азырақ тарқатып көрелік. Жалпы қандастарымыз дың патшалық Ресейге тəуелділігі ХҮІІ ғасырдың 30-шы жылдары нан бастау алып, толыққанды отарға айналуы ХІХ ғасырдың І-ші жартысында аяқталған-ды. Ресейдің қазақ жеріндегі əскерінің жалпы саны 1825 жылдың өзінде 526 мыңға жеткен еді. Бұл осы кездегі Кіші жүз халқының тең жартысына пара-пар болатын. 1839 жылғы деректер бойынша сонау Өскеменнен Орскіге (Жаманқала) дейінгі аралықта 15 мың шаршы шақырымдық шұрайлы алқап Ресейдің құзырына көшіріліп, бұл жерлерге негізінен Дон казактары, яғни қарашекпенділер қоныстандырылған еді. Ал əскери бекіністердің ұзын саны 30-ға жеткен-ді. Кіші жүз қазақтарынан шаңырақ салығын жинау жөніндегі жарлыққа орай 1837-1844 жылдар аралығында батыс өңірден 120 мың сомға жуық қаржы жиналған. Ал төрт түлік мал екі бастан ғой. Жазалаушы отрядтар тек Байбөрі болысынан 12 мың бас қой, 2 мың жылқы, 1500 ірі қара, мың қаралы түйені айдап кеткен. Елді аштық жайлаған... (А. Левшин. ІІІ бөлім, СПб, 1832. 90-б). Шекара шебінің шенеунігі Любимовтыңмына бір жазбасы да кө ңіл аударарлықтай. «Шепті бойлап жүргенімізде шұрайлы жерлерінен 4-105

айырылып, ашыққан, қалжыраған қазақтардың ауыр халін көріп, жа ғамызды ұстадық». Билік басында отырғандардың тəкаппарлы ғы соншалық, қарапайым халықты айтасыз, тіптен Кенесары жолдаған хаттардың өзіне жауап қайтаруды ар санаған сыңайлы. Мұны анық аңғаруға болады. «Қырдағы тəртіпсіздіктің басты ұйытқы сы Кенесарымен келіссөз жүргізуді өзіме мін санағандықтан, əрі оның патша ағзамға құлдық ұрып, келешекте де көне беруін ұқтыру үшін хаттарын жауапсыз қалдырдым». Мұн дай астамшылықты П. Горчаковтың «Азаматтармен келіссөз жүргізгенде үрей туғызу – табысқа жетудің ең маңызды тəсілі» деген ашық пікірі де айғақ тап тұрғандай. Қазақта «Жау жағадан алғанда, бөрі етектен алады», «Іштен шық қан жау жаман» деген қағидалар бар. «Өз ағам» деп əспеттеп кел ген ала тақиялы ағайындарымыздың да бізге деген пиғылы арам бол ған. Ұсақ саудасы мен ислам дінін уағыздауды желеу етіп, ішке дендеп кіріп алған əлгілер қонақжай қазақтардың қанын теспей сора бастайды. Бұл жағдай Кенесарыны қатты алаңдатады. Осыған орай Ташкент құшбегімен одақ жасасуға асығып, ол жаққа ағасы Саржанды аттандырады. Өкінішке орай, ала тақиялылар опасыздық жасап, алдымен Саржанның, араға бірнеше жыл салып, осындай игі мақсатпен келген əкесі Қасымның, сондай-ақ бауырлары Есенгелді мен Əлжанның көзін жояды. Осылайша іс насырға шабады. Сөйтіп, өзбектерден де күдер үзген соң, Кенесарының суыт атқа қонбасқа амалы қалмайды. Кенесары 1838 жылы өз елшілерін Батыс Сібір генерал-губернаторына да аттандырып, Ақтау, Ақмола бекіністерін жойып, Омбыдағы тұтқындардың тез арада босатылуын талап етеді. Бірақ орыс əскерлері бұған да құлақ аспай, аяқсыз қалдырады. Елшілерін темір тордың ішіне тоғытады. Міне, осы жайлардың бəрі қордала на келе оны суыт ұрыс даласынан бір-ақ шығарады. Əңгіме Ақмола бекінісі дегеннен өрбиді. Кенесары сарбазда ры 1838 жылдың тамыз айында оны қоршауға алып, апта бойы кескілескен ұрыс жүргізеді. Осы қанды шайқаста Бұқарбай батырдың жасағы ерекше ерлігімен көзге түседі. Қалыңдығына құшақ жетпейтін қыш дуалдармен мықтап қоршалған қамалды тізе бүктіру оңай емес-тін. Айнала кісі бойындай етіп қазылған терең ордан

адам түгілі жараулы аттардың да өтуі аса қиын болатын. Биік қыраттың ұшар басына тұрғызылған бекіністен от бүріккен ауыр зеңбіректер дің маңайына жақындау да мүмкін емес еді. Қалай да мұның бір ама лын табу керек-ақ. Бұқарбайдың тапқырлығы арқасында, ақыры, оның да тəсілі табылады. Ұшына майлы шүберек оралып, от тұтатыл ған жебелер бекініс ішіне қарша боратылып, артынша күллі қамал жан түршігерліктей отқа оранады. Гарнизон бастығы Карбышев пен Қоңырқұлжа Құдайменді əупірімдеп құтылып кетеді. «Кенеса ры – Саржан» дастанынан осы оқиғаға орай мынадай жыр жолдарын оқуға болады: ...200-дей күренді (солдатты) Бір өзі қырып Бұқарбай, Шүйлікті бейне қырандай, Айнала шауып бір апта Ақмола үстін шаңдатты. Қағындысын қаққандай Босағасын қандатты. Қанға бояп кəпірді, Шулаған ғып зарлатты. Хас батырлығын аңдатты... Батыр бабамыз бірнеше аптаға ұласқан Созақ пен Сауран маңындағы шайқастарда да қолбасшылық қабілетімен айрықша беделге ие болған деседі. Батыр бабамыз соғыс өнерін өте жетік білетін əскери қолбасшы ғана емес, ел мен елді бітістіретін, татуластыратын мəмлегерлігімен де, қара сөзге қаймақ тұрғызар шешендігімен де, көш бастар көсемдігімен де үш жүзге кеңінен танымал болған кесек тұлға. Бұл кісінің өз жанынан өлең құрастырар шайырлығы да, жыраулығы да мол болғанға ұқсайды. Бұған ел арасында асылдың сынығындай болып сақталған айшықты жырлары да куə бола алады. Əңгіме мəмлегерлік дегеннен шығады-ау. Дəл осы сəт менің ойыма осыдан 27 жыл бұрын батыр бабамыздың көзі тірі ең соңғы немересі Ахметбай Алданазарұлынан естіген мына бір хикаят орала кетті: – Ел болған соң ағайын арасында араздық та, өкпе-наз да, келіспеушілік те болып жатады ғой. Жер дауы, жесір дауы, құн дауы

дегендер де аз болмаған. Ал барымта дауы екі бастан ғой, – деп бастаған-ды əңгімесін сексеннің сеңгіріне шыққан шежірелі қария. Осының бəрін билер мен дуалы ауызды беделді кісілер назарда ұстап, əлгі дау-дамайды ушықтырмай екі жақты да сабасына түсіріп отырған. Мынау іргелес Əлім-Шөмен мен Табын жұрты қашаннан қоңсылас, төсекте басы, төскейде малы қосылып, бір-бірімен құ дан далы-жекжат болып кеткен жандар емес пе? Бірде Нұраның бо йындағы батыр бабамыздың ауылына Əлім жұртының екі игі жақсысы ке ліп, ат басын тірейді. Батыр табиғатына біткен қонақжайлылығы мен əлгілерді құшақ жая қарсы алып, құр мет көрсетеді. Өткен-кеткенді еске түсіріп, мəжіліс құрады. Əң гіме ауанынан аңғарылғанындай осыдан бір жылдай бұрын Ұлы тау маңын жайлаған наймандардың Бағаналы тайпасының ба рымташылары əлімнің 1000 қаралы жылқысын айдап кетіп, 4 ада мын таяққа жығады. Артынан қанша елші жіберсе де, маңайына жолатпаған көрінеді. Өздері еш нəрсе өндіре алмай салы суға қайы рылған əлгілер енді Бұқарбай батырдың төрелігіне, көмегіне жү гінгелі келгенін айтады. Əлгілердің ересектеуі дастарқан басында отырып: – Батыр аға, сіз біздің Жəкеңмен, Жанқожа батырмен бастас, үзең гілес, қарулас, сыйлас жансыз. «Кемедегінің жаны бір» де мекші ішер суымыз да, тыныстар ауамыз да ортақ. Туыстығымыз өз ал дына ғой. Өзіңіз 10 жыл бойы Кенесары ханның ең сенімді серігі, сардары, оң қолы болған, Ұлытауды да хан иемізбен 8 жыл бойы қыс тап шыққан жерлесімізсіз ғой. Бұл іске енді өзіңіз араласпаса ңыз, əңгіме сиырқұйымшақтанып бара жатқан секілді, – деп шағынады. Сонымен қаны қызған Бұқарбай қасына інісі Сейіл батырды жəне бірнеше атқосшыларын ертіп, суыт жолға шығады. Қайдан құлағдар болғанын кім білсін, əйтеуір, Құтбай батыр бастаған Найманның игі жақсылары табиғаты əсем деген алаңқайға ақбоз үйлер тіктіріп, меймандарды құшақ жая қарсы алады. Елдің ең беделді деген атқамінерлері бас қосып, əңгіме-дүкен құрады. Бірақ батылдары жетпеді ме, əлде мұны əбес көрді ме, кім білсін, меймандардың шаруаларын сұрай қоймайды. Бұлар да тіс жарып ештеңе демейді. Елге ат басын бұрар шақ та жақындайды. Енді

келген шаруаларын айтуға тура келеді. Əңгімені Бұқарбай батырдың өзі бастайды. – «Түбі бір түптейді» деген ғой бізден бұрынғылар. Сол айтқандай, түбіміз бір халықпыз. Сұраса келе қарын бөле болып шығамыз. Бұл да туыстық нышаны болар. Мұның үстіне Кіші жүз шаңырақ иесі болып есептеледі. Жасы кіші болғанымен, өзгелерден жолы үлкен. Біреу білер, білмес, осы отырған наймандардың көпшілігімен күні кеше ғана Кенесары хан жасағының құрамында 10 жыл бойы қарулас болдық, бірге шайқастық. Бұл аз десеңіздер, кезінде Найман ның əрі батыры, əрі биі болып өмірден өткен Толыбай ақсақал менің Зағипа есімді анамның туған апасы Нəзипаның отағасысы болып келеді. Төкең тірі болса, сендердің өз қайын жұртына жасаған мұндай қиянатын ешқашан да кешпес еді. Тіптен айтуға ауызға ұят-ақ. Өткен жылы Əлім ағайындардың мың қаралы жылқысын барымталап əкетіпсіздер. Мұнымен шектелмей төрт бірдей жылқышысының қанын мойындарыңа жүктепсіздер. Бұл не сонда, басыну ма, əлде жылқылардың жал-жаясына тойып алып, тасыну ма? Оу, ағайын, айдың күні аманында бір-бірімізді осылайша жауша талайтын болсақ, өзге жатжұрттықтар не істемек? Сендерсіз де Сыр бойы қазақтарына Хиуа мен қоқандықтардың қарақшылық əре кеттері мен қанды шеңгелі оңай тиіп тұрған жоқ. Осындай қысылтаяң сəтте қол ұшын беріп, жылулардың орнына бұларың не, айналайындарым-ау? Ұят емес пе? Есті қазақ бүлінген жерден бүлдіргі алмаған. Ата-бабаларымыз солай деуші еді ғой. Ал мынау жаным дағы Сейіл ініме сөз берер болсам, ол менен де батырыңқырап айтары ақиқат. Бірақ ізеттілік сақтап, əліптің артын бағып отырған секілді. Бұл да шұбартөс, шынжыр балақ тұқымнан. Ұлытау өңірін жоңғар қалмақтарынан тазартуда таңғажайып ерлік көрсетіп, 44 жасында мерт болған атақты Сəрке батырдың шөбересі болады. Бұл да ата жолын ұстаған баһадүр һəм болыс. Осы Арқа өңіріндегі «Қалмақ қырылған» деген жерді білетін шығарсыңдар. Осы ғаламат шайқастардың бас қаһармандарының бірі осы Сəрке атамыз болған. Өз əкесі Байқадам да ерен ерлігімен жұрт жадында жүрген кесек тұлға, хош дедік. Атам қазақтан «Ел қорғаны батырдың көңілін қалдырма, астындағы арғымағыңның арқасын алдырма» деген ата лы сөз қалған. Мынау менімен тізерлесіп төрде отырған Құтбай батыр

менің қанды көйлек қаруласым һəм замандасым. Осымен əңгімемді доғарайын. Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін енді со дан күтелік, – деп батыр бабамыз сөзін аяқтайды. Ұзын сөздің қысқасы, ұлытаулық наймандар қатты ұялыс тауып, бұлардың алдына тиесілі жылқыларын салып береді. Межелі жерге жеткізіп салу үшін жарақты деген жігіттерін де ертіп жіберді. Əлімдердің алдындағы ат-тон айыбы да, төрт жылқышының құнын да ұмыт қалдырмайды. Мəртебелі меймандардың сый-сияпаты өз алдына ғой. Сөйтіп, бұлар əлімдер мен наймандардың арасындағы кикілжіңді біржола реттеп, екі елді бітістіріп қайтады. Əне, «Елдес тірмек елшіден, жауластырмақ жаушыдан» деген сөздің құдіреттілігін осыдан-ақ бағамдай беріңіз. Ахметбай ағайдың пайымдауынша, батыр бабамыз жалпы мұндай ағайынаралық бітімгершілік шаруаларға көп араласа бермеген. Өйткені бұған уақыты да бола бермеген ғой. Бірақ осы жолы қарулас ағасы Жанқожа батырдың аруағын сыйлағандықтан, əрі əлгі ел асып, жер асып келген жігіттердің меселін қайтармайын деп келісімін бергенге ұқсайды. Кейін бұл тірлікті бірыңғай өзінің бел баласы, əрі би, əрі шешен Алданазарға жүктеп, өзі бақылап отырған деседі. Бұл пікірдің де жөні бар. Өйткені жасы ұлғайып қалған кісіге алыс жолға шығу да тым қиын ғой. Қорыта келе айтарымыз, батыр бабамыздың құзырындағы екі таңбалы Табын жұртының да, өзге рулардың да былайғы өмірі ауызбіршілікпен, сыйластықпен өткенге ұқсайды. Ел хиуа-қоқандықтардан түгелдей тазартылған соң, бұл жаққа көз алартушылар да пышақ кескендей сап тиылған деседі. Бізге жеткен деректерге қарағанда, батыр бабамыз «Мынау қар - ғыс атқыр қақтығыстардан құтылар болсам, ел-халықты оты рық - шылыққа бейімдеп, жарма қаздыртып, жаппай егін егуге жұ мылдырар едім. Жер де, су да бола тұрып, астықты ту сонау ит арқасы қияндағы Арқа мен Үргеніштен тасымалдауымыз тіптен қисынсыз секілді. Сол ырзықты неге өзімізде өндірмейміз? Мынау Нұраның бойы ғой тусырап жатыр. Түгін тартсаң, майы шығады. Қараөзектің деңгейі көтермейді десек, іргемізде Бегім көлі шалқып жатқан жоқ па?» деген. Батыр баба ойын 1854 жылдың көгілдір көктемінде жүзеге асырады. Екі таңбалы Табынның игі жақсыларының басын қо сып, жаңадан тартылатын 30 шақырымдық жарманың тірлік-

тауқыметін əрбір аталыққа теңдей ғып бөліп береді. Сөйтіп, сол жылдың көктемінде қар көбесі сөгіліп, тоң жібіген бойда іске қызу кірісіп кетеді. Бас-аяғы екі ай ішінде ені 4-5 құлаш, биіктігі түйелі кісінің төбесі көрінбейтіндей жарманы қазып шығарады. Елхалықтың қамбасы қызылға толып, тоғайып қалады. Жаңа арнаға су жығылар күні «Бегім көліне» иелік етіп отырған нағашы ағасы Қарға би ағынан жарылып, ақ батасын береді. Аруақ жолына мал шалынып, ата-бабалар рухына құран бағышталады. Тусырап жатқан жердің құнарлығы соншалық, егілген егін тұра қалған көрінеді. Ел-жұрт бау-бақшамен ғана шектеліп қой май, бидай, жүгері, арпа, тары егуді де үрдіске айналдырады. Бір ғажабы, сол кездегі арық-атыздардың сұлбасы əлі күнге дейін сақталған сыңайлы. Сонау 70-90 жылдары Жалағаш аудандық «Казсел хозтехника» мекемесі бұл алқапты қосалқы шаруашылыққа айналдырып, бақша өнімдеріне қарық болған көрінеді. Сонау 1993 жылдың тамыз айында осы Жалағаш жерінде дүркіреп өткен ұлан-асыр тойға Əбілда Тəжібаев сынды ақиық ақынымыз қатысып, нар тұлғалы нағашысына деген өзінің жүрекжарды ыстық лебізін мына бір жыр толғауымен білдірген еді. Біз де бүгін батыр баба жайлы мақаламызды сол толғаудың соңғы шумақтарымен түйін деуді жөн көрдік. Жетіде тағам бір татқан, Жорықты ғана ұнатқан. Тас қамалдың өзін де Қам кесектей уатқан. Жапа шеккен жандарды Жақсы сөзімен жұбатқан. Сүрінбей өткен сынақтан. Жақындатуды ғана ойлаған Ағайындардың арасын. Қасиетімен де шешендік Тəнті еткен Алашын, Бұқарбай батыр – нағашым. Жоқтан барды құраған, Егін ектірген Нұрадан. Қырманы толып қызылға, Дəн кетпеген ұрадан,

Елдің қарнын тоғайтқан, Несібесін молайтқан, Екі таңбалы Табынның Абырой-даңқын зорайтқан Бұқарбай батыр – нағашым. Ақтық демі үзілгенше елін де, жерін де қызғыштай қорғап, іргесін бекемдеп, қарнын тоғайтып, көңілін бірлеп кеткен бабамыз осы Нұралықта мəңгі ұйқы құшағында жатыр. Басына ақ кірпіштен тұрғызылған зəулім кесене алыстан қарағаныңызда алып аққуға ұқсар еді. Ал құс төресі аққу, бұл – адалдықтың, пəктіктің белгісі. Жаныңыз жəннатта, топырағыңыз торқа болғай, біртуар баба!

3. Бұқарбай батырдың тубегі Елқонды батыр Бұл қазақ не көрмеді дейсіз?! Бəрін де бастан өткерген халық қой. Өз ғұмырында мың өліп, мың тірілсе де, ұлттық рухы мен бекзат - тық болмысына сызат түсірмей, ұлан-ғайыр жері мен имандай ұйыған елін қалай аман алып қалған десеңізші?! Тіптен қайран қаласыз. Ел-жұртымыздың осы тəуелсіздік жолында жантүршігерлік небір жаугершілікті де, адам айтқысыз ауыртпалықты да аз тартпағаны ақи қат. Алайда жұмыр басты пенде түгілі нар белін қайыстырарлық осынау қат-қабат қиыншылықтар оларды тізе бүктіре алмаған. Қайта намысын қайрап, жігерін жанып, бұрынғыдан да өткірлей түскен тəрізді. Біздің бұл пікірімізді тереңдей, айшықтай түсер айғақтар да жетерлік. Сөзіміз дəлелді болуы үшін бірер ғана мысал келтіре кетелік. Бұл жерде аты шулы Шыңғысханның жойқын шабуылына тереңдеп бармай-ақ, əңгімені беріден қайырар болсақ та, біраз жайларға қанығарымыз анық. Ықылым заманнан бері қанды шайқастар мен қақтығыстардан көз ашпай келген қандастарымыздың алыс-жақындығы жатжұрттықтардан көрген езгісі мен азабы да аз болмаған. Мысалы, жоңғар қалмақтарының қан ды жорықтары 370 жылға, ал орыс отаршыларының озбырлығы 282 жыл ға созылған. Қазақтың шұрайлы жерлерін күштеп басып алу, оларға өз қандастарын жаппай қоныстандыру, əскери бекіністерді көп теп тұрғызу сияқты зұлымдық əрекеттері тым əріден бастау алып, күллі Түркістанды біржола бағындырғанша, яғни 1864 жылға дейін жалғасқан екен. Міне, осылардың бəрі қордалана келе, ушыға келе

қалың қазақты атқа қондырып, азаттық үшін айқасқа əкеліп қосқанды. Соның жарқын көрінісі кешегі Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс (1837-1847 жж.) дер едік. Алаштың 20 мыңнан астам атпал азаматын бір тудың астына топтастыруға, Ресей сынды алып айдаһармен алысуға кез келген халықтың батылы бара бермесе керек. Кене хан, əлбетте, таразы басының тең емес екенін білмеді емес, білді. Сонда да болса тəуекелге бел буып, шайқасып бақты. Шынтуайтына келгенде, онда бұдан өзге жол да қалмаған-ды. Əдетте, қайсыбір баһадүр, қайсыбір қолбасшы болмасын жауға жалғыз шаппаған. Бұлардың өліспей беріспейтіндей жарақты жа - сақтары, сенімді серіктері, қиян-кескі шайқастардың бел ортасында жан алысып, жан берісіп жүрсе де киелі туын қолынан түсірмей өт кен туымды тубегілері болған ғой. Біз бүгін сол ұлтазат тық көтерілістің бас қаһармандарының бірі де бірегейі Бұқар - бай бабамызбен тар жол, тайғақ кешулерді бірге өткерісіп, жеңіс дəмін бірге татысқан, қанды көйлек қаруласы Мыңбай баласы Елқонды ба тыр хақында сыр шерткелі отырмыз. Өкінішке орай, бұл кісінің өшпес ерлігі мен өнегелі өмірі елхалқына күні кешеге дейін беймəлім болып келді. Бұл үшін, əлбетте, кейінгі ұрпақты кінəлауға болмас. Өйткені кеңес үкіметі тұсында бұл жабық тақырып болып келді ғой. Соның салдарынан аса маңызды дереккөздері де түгел сақталмаған. Əр түрлі себептермен бірсыпырасы мүлдем жойылып кеткен сыңайлы. Бірақ бізге ащы да болса, замана шындықтары ауадай қажет-ақ. Кенесары бастаған ұлтазаттық көтерілістің əлі де болса беймəлім тұстары аз көрінбейді. Егемендікке қол жеткізіп, іргелі ел болғалы өлгенімізді тірілтіп, өшкенімізді қайта жаңғыртып жатқан жайымыз бар. Олай болса, арада екі ғасырға жуық уақыт өтіп кетсе де, ескірмей ел жадында сақталып келген Елқонды сынды батырларымыздың есімдері де жарқырап көрінуі керек-ақ. Қазақта «Сабақты ине сəтімен» деген нақыл сөз бар. Сол айтқан дай əр нəрсенің сəті болады екен. Кезінде Бұқарбай бабамыз тұтынған, аялы алақанының ізі қалған көне заттарын, қаруларын іздестіру кезінде үлкен бір көмбенің үстінен түскендей күй кешкеніміз бар. Ол кісінің аса бір ұқыптылықпен сақталып келген шашақты туын осыдан 20 жылдай бұрын шөбересі Сейдахметұлы

Гриша есімді ініміздің үйінен тауып алғанбыз. Сусиырдың қылшықты құйрығынан жасалған əлгі жəдігер тубегі Елқонды жайлы таңғажайып сырлар шертіп тұрғандай əсерде болдық. Əттең, əлгіге тіл бітер ме еді? Тіл бітсе ғой осы күнге дейін өзімізге беймəлім болып келген жайларға молынан қанығар едік-ау. Сонау 50-70 жылдары Бұқарбай бабамыздың тікелей ұрпақтары, яғни немерелері болып келетін Рахметбек, Əжібек, Ахметбай ағала рымызбен талай мəрте табақтас, тұздас-дəмдес һəм сапарлас болған сəттеріміз аз болған жоқ. Бірақ, өкінішке орай, зəредей де жазығы болмаса да ақтық демі үзілгенше елін-жерін қорғап өт кен хас батырдың бауырынан тарағаны қуғын-сүргінге ұшырап, əбден жүрек шайды болып қалғандықтан ба, əйтеуір, батыр бабасы жəне Елқонды атамыз жайлы шешіліп, сыр аша бермейтін. Көне көмбенің көзін аша алмағанымызға біз де өкініп, апырмай, бұл кісілерден көз жазып қалар болсақ, кейінгілерге көшелі əңгіме қалдырар қарттарымыз да қалмайды-ау деп жүретінбіз. Осы екі арада Рахметбек, Əжібек жəне Сейдахмет бауырларымыз да өмірден өтіп кетті. Енді арамызда қалғаны тек осы Ахметбай аға ғана еді. Ахаң ел-жұртының арғы-бергі тарихынан мол хабары бар, қара сөзге қаймақ тұрғызар хас шешен болатын. Құлаққа жағымды қоңыр үнімен өткен заманнан шыжымдап сыр тартқанда алқа-қотан отырған айналасындағыларын əп-сəтте баурап əкететін. Ал батыр бабасы Бұқарбай жайлы екі бастан ғой. Айтпақшы, Елқонды туралы əңгімелердің бір парасын мен ертеректе, 50 жылдардың аяқ шенінде бұрынғы Тереңөзек ауданының Сəкен Сейфуллин ауылында тұратын Елқонды батырмен аталас болып келетін Байтілеу баласы Дəкен қалпенің аузынан жазып алғанмын. Сол кезеңде өзім сұқбаттасқан көнекөз кісілерден Бұқарбай батырдың көзін көрген, əңгімесін тыңдаған, тіптен 7-8 жыл бойы соңына еріп, атқосшылық та қызметін атқарған бірден бір кісі осы Дəкен қалпе болатын. Ол кезде қазіргідей магнитофон да, диктофон да қолға түсе бермейтін. Əйтпесе, үнтаспаға түгелдей түсіріп алар едік қой. Тұла бойы тұнып тұрған тарих деуге тұрарлық Дəкең 1964 жылы 90 жыл ғұмыр ке шіп, өз атажұртында дүниеден өтті. Қоштасар сəтте: «Шырағым, мен білгенімді айттым, қалғанын немерелері толықтыра жатар» деген-ді.

Сөйтіп жүргенімізде 1985 жылдың қоңыр күзі де келіп жетті. Бұқарбай бабамыздың Жалағаш кентінде тұратын соңғы немересі Ахметбай Алданазарұлына тағы да ат басын бұруға тура келді. Жасының ұлғайып қалғандығынан ба, əлде төтеннен кезіккен кесел ме, əйтеуір, Ахаң бірер айдың көлемінде үйден ұзап шыға алмай төсек тұтқыны болып жатып қалған екен. Жүзі қуқыл тартып, жүдеп қалыпты. Бізді көрген соң құрақ ұшып қуанып қалды. Ахметбай ағай қашаннан қыран баптап, тазы қосар саятшылығымен де, серілігімен де аудан көлеміне кеңінен танымал екенін жақсы білетінбіз. Туыстығымыз жəне бар. Кезінде бұл кісі жайлы радиохабарлар да əзрілегенбіз. Енді араға біраз жылдар салып, қайта жүздесіп отыр мыз. – Мынау келісің өте оңды болды, шырағым. Көңіліміздің түзулігін қараңызшы. Елқонды атаң жайлы əрқашан да суыртпақтап сұрап-ақ жүрсің ғой. Бірақ мен ыңғай бермей жүруші ем. Жас болса 80-ге келді. Енді шалқақтауымның реті келмейтін шығар. Көзімнің тірісінде білгенімді айтып кеткенім лəзім болар, – деді таза шүберекке оралған көне туды бас жағынан алып жатып. – Өзің келетін болған соң əдейілей алдырғанмын. Бұл туға не сын бар? Сақталғанына бір жарым ғасыр болған шығар-ау. Перзентке зар болып, ырым ғып, шетінен жонып ала берген ғой. Бұл соның жұрнағы. Егер осы шашақты туды Бұқарбай жасағының бойтұмарына балар болсақ, осыны ақтық демі үзілгенше ерекше қастерлеп, ұлықтап өткен Елқондыны да осал деуге бола ма? Бекасыл əулие айтқандай, ол да текті əулеттен тараған азамат. Əкесінің əкесі Жүзжасар би сонау Сəрке батыр заманында екі таңбалы Табынды билеген аса парасатты кісі болғанға ұқсайды. Елқонды болса сол Жүзекеңнің бел баласы Мыңбайдан туылады. Жүзжасар кезінде би де, батыр да болған. Ұлытау маңындағы Ақшидің аңғарында қалмақтардың қолынан қапыда қаза тапқан Сəркенің кезінде жүзбасы болған көрінеді. Ал енді туыстығымызға келер болсақ, біздер бір-бірімізбен аталас болып келеміз. Яғни, Тартулы Табынның Теке аталығынан тараған жандармыз. Əлгі Текенің Сары, Сасай, Күйкен, Тоқай дейтін балалары болған. Бұқарбай Сарының Атаншасынан да, Елқонды Ақылынан туылады. Екілесе келгенде екеуі де Сарының ұрпақтары болып шығады. – Бұқарбай бабамыз Кенесары ханның бас сардарларының бірі болған ғой, соңынан мың қаралы сарбаз ерген соң оны мыңба-

сы деп атаған. Осылайша жарақты жігіттердің арасынан тубегілік таң дау неге Елқонды атамызға түскен деп ойлайсыз? Жорық жолын да батыр бабамыз аса талапшылдығымен дараланған деседі. Соған қарағанда Елқонды əмбебап, сегіз қырлы, бір сырлы азамат болса керек. Əйтпесе бұл кез келген сарбаздың пешенесіне бұйыра бермейтін жоғары лауазым ғой. – Дұрыс айтасың, шырағым. Керек десеңіз, тубегі мыңбасыдан кейінгі екінші тұлға. Алда-жалда бас сардар жазым болар болса, соның орнын тубегі иеленген ғой. Осыған орай есімде қалған мына бір əңгімені айтып берейін. Артық-кемі болса, бір Алланың өзі кешіре жатар. Бұқарбай бабамыз жасы ұлғайған шағында ұзақ жылдар бойы болыс боп, ел билеген ғой. Бір басқосуда елдің игі жақсыларының бірі: «Тақсыр, сіз өз ғұмырыңыздың басым бөлігін ат үстінде, жор туылда өткізген жанкешті жансыз. Жаратушы иеңіз жар болып, Баһуаддин піріңіз қолдады ма, əлде оққағарыңыз мықты болды ма, əйтеуір, талай рет ажал аузынан аман қалған көрінесіз. Біздіңше, бұл өте сирек ұшырасатын құбылыс. Тағы бір айтай ын дегенім, сарбаздарыңыздан көп аса шығын да болмағанға ұқсайды. Осының сыры неде деп пайымдайсыз? Асылы, сіздің «Елқондым бар, не қамым бар» деген сөзіңіздің астарында терең бір сыр жатқан сыңайлы» деп сауал қойса керек. Сонда батыр бабамыз «Əй, шырағым-ай, «Жалғыздың шаңы шықпас» деген ғой біз ден бұрынғылар. Басшысына қосшысы, қосшысына қалың қолы сай келмесе, жалғыз батыр не істей алар дейсің. Бəрінен де менің жасағым жарақты болды ғой. Рухы да мықты еді. Көз ілес пес шалттықпен «абылайлап» ат қойғанда бойларына ерекше күш біткендей жолындағысын жайпап жіберетін. Қайсыбірін айтып тауысайын. Мынау Созақ, анау Ақ мола бекіністерін басып алудағы олардың ерліктері мүлдем ерен болды ғой. Əсіресе, Елқондымды айтсаңшы! Бір өзі бір жасақтың жүгін көтерерліктей нар тұлғалы азаматтың арқасында біз кейбір қақтығыстарды шығынсыз, қан төгіссіз аяқтап жүрдік. Қалайша дейсің ғой, жер-жаһанды басына көтеріп, айналаны алашаңғыт қып, қарақұрым болып құйындатып келе жатқан қарсыластардың туын Елқонды əудем жерден ұңғысынан атып түсіретін. Мəрттігі де болар, əлде мысы басыла ма, кім білсін, əйтеуір, туы жығылған соң əлгілер де əрі қарай ілгерілеуге жүректері дауаламай, аттарының басын кері бұруға мəжбүр болатын. Ал қашқан жауды соңынан

ңіз.

Ембергенов Сейтмұрат Сейтжанұлы, ақын, ҚР Журналистер одағының мүшесі, мəдениет саласының ардагері, Сырдария ауданының Құрметті азаматы БАТЫР БАБАЛАР ШЕЖІРЕСІНЕН «Мың өліп, мың тірілген» халқымыздың тарих түкпіріне үңіле түсіп, зерделей берген сайын тағылым аларлық талай-талай асыл қазыналарымызға кездесе береріміз сөзсіз. Солардың бір саласы – қазақ батырлары. Елдің елдігі де, ердің ерлігі де ел басына күн түскенде сыналмақ. Бұл орайда тұтастай халқымыз да, халқы үшін отқа да, суға да түсіп, шыбын жанын пида еткен жекелеген азаматтары да ешкімге есесін жібермей, абырой биігінен көрініп, даңқ тұғырынан орын алған. Соңғы жылдары бұрын архивтің шаң басқан сөрелері мен қытымыр уақыттың қайырылмас қатпарында ескерусіз қалып келген, халқымыздың басына қиын-қыстау күн туғанда ұраны мен туына айналған толағай тұлғалардың есімдері қайта жаңғыртылып, ел мақтанына айналуда. Олардың өшпес ерліктері өнеге тұтылуда. Алайда кезінде зерттеліп хатқа түспегендіктен немесе аумалытөкпелі заман зардаптарынан ауыз əдебиетіндегі шежіре-мағ лұмат тар мен жыр-дастандардың ұрпақтан-ұрпаққа қаз қалпында жеткізілмей жұтаңға ұшырауынан қаншама елеулі есімдер мен олардың ерлік істері ел есінен шыға бастағаны орны толмас өкінішке соқтыруда. Қазақ халқының иен даласындағы ұлттық тұтастығы мен тəуелсіздігін сақтап қалуы – бүкіл елінің жаппай жауынгерлік рухтағы бұзылмас бірлігінің нəтижесі. Соғыс тағдырын қылыш пен найза ойнатқан қарулы қол мен жалынды жүрек шешкен қанды шайқаста дараланған аруақты батырлар қазақ даласының барлық түкпірінде де болған. Біз бұл мақаламызда Кіші жүздің, оның ішінде Табын тайпасынан шыққан батырлар жайлы ел аузынан естіпбілгеніміз бен тарихи деректі материалдардан оқығандарымызды оқырмандарға ұсына отырып, олар жайлы көбірек мəліметтер жарық қа шығып жинақталуына түрткі болуымыз керек.

Заманымыздың заңғар жазушысы Ғабит Мүсірепов «Сырым, Исатай, Махамбет, Жанқожа, Есет, Бекет батырларды туғызған Кі ші жүз елінің сол кездердегі атының тері кеппеген, найзасы ның ұшы мұқалмаған ерлікке толы оқиғаларды бастан өткізгендігін» тол ғана айтса, «Ресей патшалығының шығыс аймақтарындағы отар лау саясатына қарсы көтерілген қауымның бай тарихында ме - нің жерлестерімнің де үлкен үлесі бар» дейді ақын Қуандық Шаңғыт баев. «Табыннан шыққан Барақ батыр мен оның баласы Асау, Шектіден шыққан Есет, Жанқожаның есімдерін ел болып еске алып, ұрпақтан ұрпаққа қадірлеп келеді» («Қазақстан əйелдері». 1991 жыл). Енді сөзімізді осы Барақ батырдан бастайық. Барақ – ХVІІІ ға сырдың 60-80 жылдарындағы жоңғарлардың шапқыншылығына қар сы соғыста ел бастап асқан ерлік көрсеткен, осы кездер мен ХІХ ға сырдың бірінші жартысы аралығында Орынбор ведомствосына қарайтын Жетісу қазақтарының Шөмішті Табын бөлімдерін баласы Асаумен қоса басқарған халық батыры. Ол туралы «Жұлдыз» журналының 1985 жылғы VІ санында былай деп жазылған: «Барақ батыр Е. Пугачевтың езілген тапты көтеріліске шақырған манифесін оқыған. Өзі сол қозғалысқа атсалысқандар дың бірі болған. Ол ХVІІІ ғасырдың 70-80 жылдарында Сырым Датовтың басшылығымен болған қазақ шаруаларының көтерілісіне белсенді қолбасшы болған. ...Сырым Датов 1785 жылы 2700 қолмен қай тадан көтеріліске шығады. Оған Тіленші мен Барақ батырлардың отрядтары қосылып, сарбаз саны 3500-ге жетеді». Барақ батыр өзінің кейінгі ұрпақтарына ержүректілікті, халықты қорғаушы əділ күрескер батырлықты мұра етіп қалдырған адам. Барақтың баласы Асау ХІХ ғасырдың бірінші жартысында тап тық таластарда халықты қорғаушылардың қатарында болған. Халықтың бейбіт өмірін жақтаған. Патша өкіметіне жағымды қызмет еткені үшін алтын медаль сыйлық алған. Бірақ Жəңгір ханның ең сенімді сұлтаны Баймағанбет Айшуақов 1838 жылы Исатай Тай мановтың көтерілісіне қарсы соғысу үшін «Отряд құрыңдар!» деп бұйрық бергенде Тархан қазы Сырымов жəне Сарыбөпе Кенжеғариндермен бірге Асау Барақов та «...Отряд құру туралы мəселені мүлдем ойдан шығарыңдар, халық Исатай Таймановқа қарсы қол көтермейді» деп бас тартқан.

5-105

ескертіпті. Шындығында, кейін Өмірқұл Қарқараны Табын Сатыбалдыға ұзатып, одан Барақ, Барақтан Асау сияқты батырлар, Асау дан еліне аса қадірлі Дəуіт секілді шапағатты əулие тарай ды. Сəрке Шыршық бойында дүниеге келіп, сонда үйленеді. Бір жаугершілікте ішінде 6-7 айлық баласы бар əйелінен айырылып қалады. Қазір сол Шыршық маңындағы Сəркесай деген жерде Сəрке деген атаға жататын жүз шақты үй бар көрінеді. Олар өздерінің түбі Қазақстаннан екендіктерін білгенмен, қай жүзге жататындықтарын білмейтін көрінеді. Сəркенің ұрпақтарының бірі жалағаштық На қыпов Далда ақсақал осы елді баяғы жаугершілікте Сəркенің əйелі нің ішінде кеткен баладан тарауы мүмкін деп болжамдайды. Мұны Ташкент облысы, Ташкентауданы, Өзбекстанның 50 жыл дығы атын дағы колхоздың тұрғыны Берденов Қарымбай деген кісі де қуат тайтын көрінеді. Сəркенің ерлік даңқы Абылайхан уақытындағы жаугершілікте шыққан. Жаппас Баймұрат батырмен тұстас өмір сүрген. Сəрке қал мақтармен соғыста Ақши деген жерде жау оғынан өліп, сонда «аманатқа» қойылып, келесі жылы Қорқытқа əкеліп жерленеді. Табын тайпасында түп ұран «Тостаған» болса, екіншісі – «Сəрке». Келе-келе Сыр бойында Сəркенің əкесі Өмірқұлдан тараған ұрпақтар көбейіп, екі болыс елге айналады. Сəркеден Ағайдар, Бегайдар тарайды. Ағайдардан Байқадам батыр, одан Сейіл батыр, Сейілден Бекқұлы туады. Байқадам, Бұқарбай, Сейіл орыс патшалығының қазақтарды отарлау саясатына қар сы Кеңесары, Наурызбай басқарған ұлт-азаттық қозғалысқа бел сене қатысып, Қоқан хандықтарына қарсы күресте асқан ерлік көр сеткендері ел аузында аңызға айналып, бүгінге шейін ұрпақтан ұрпаққа тарап келеді. Сейілден туған Бекқұлы да кезінде елге танымал абзал азаматтардың бірі болған. Оған патшалық Ресейдің кезінде ІV Думаға Мұстафа Шоқаевпен бірге қатысуы дəлел болса керек. Сөз арасында айта кетеріміз, «Ақтөбенің Байғанин ауданында Барақтың 250 жылдығын өткізуге жұрт болып қарбалас дайындықтар жүргізіп жатыр» деп баспасөз беттерінде өткен жыл дан бері жарияланып келеді. Ал сол Барақтың өзі мақтан етіп, рухына тəу еткен аты алты алашқа белгілі Сəрке батырдың еске алынбай, ерен ерлік еңбектерінің зерттелінбей жатуы, əсіресе, бү-

гінгі жалағаштық ұрпақтарына сын болмас па екен деген ой туындайды. Əрине, жазба деректер жоққа тəн, ал ел аузында жүрген əде би сипаттағы аңыз-əңгімелердің тым жұтаңданып кетуі батыр бабамыз жайлы мағлұматтар жинастыруды аса қиындата түсері сөзсіз. Бірақ тамшыдай деректерді там-тұмдап іздестірер ыждағатты зия лылар табыла қойса, бабалар аруағының кейінгі ұрпақтарының ізгілік қадамына ырза болары сөзсіз. Сəрке батырдың қай жылдары туып, қай жылдары дүние сал ғаны белгісіз. Бірақ Н. Көшекбаев «Үш Барақ» деген зерттеу ең бе гін де «1838 жылы Исатай көтерілісінде Асау батыр 80 жаста екен» деп көрсетеді. Демек, Асау 1758 жылдардың шамасында дүниеге келген. Ал оның əкесі Барақ 18 жасында жауға шауып, ерлік-даңққа ие болуына қарағанда ерте жетіліп, ұрпақты болуы əбден мүмкін ғой. Олай болса, Барақтың 1740 жылдардың басында тууы ықтимал жай. Ал Барақтың шешесі Қарқараның ағасы Сəркенің жиен інісі - нен 25-30 жас, тіпті одан да үлкенірек болуы табиғи заңдылық. Осыдан барып Сəркенің дүниеге келуі бұдан 275-280 жылдар бұрын деп топшыласақ, 1710-1715 жылдар аралығында туған болып шығады. Ал əдеби тұрғыдан зерттелген мұраларда «Сəрке ХVІІІ ғасырдың алғашқы ширегінде болған «ақтабан шұбырынды» кезінде елін жаудан қорғау үшін қалмақтарға қарсы шабуылда ерлікпен көзге түскен қазақ батыры» деп көрсетіледі. Бұған қарағанда ХVІІІ ғасырдың бас кезінде өмірге келген болып табылады. Мүмкін осы да дұрыс болар. Əрі мұның өзі Сəркенің Абылайханның жасақтарында қол басқарған деген ел аузындағы деректерге толық сай келеді. Қалай дегенмен де, мұны əлде де анықтай түсу – келешектің жүгі. Сəркенің немересі Байқадам, елдің айтуынша, əрі батыр, əрі сəуегейлігі бар болжампаз кісі болған. Байқадамның баласы Сейіл əрі батырлығымен, əрі ақылдылығымен аты шығып, ел билеген. Сейіл ұрпақтарының барлығы дерлік Жалағаш ауданында тұрады. Солардың бірі атақты халық емшісі Беркімбай қалпе деген табиғаты ерекше қасиетті кісі болған. Қазір ол кісінің бейітіне сырқат адам дар түнеп, көпшілігі еміне жеңілдік алып, дəру табатын көрінеді. Енді осы күндері Сыр бойындағы Табын тайпасынан көбірек аталып жүргендердің бірі – Жақап руының Сырымбет аталығынан

шыққан Бəйтен батыр. Оның да туған, қайтыс болған жылдары туралы нақтылы деректер жоқ. Алайда ел аузындағы əңгімелерге қа рағанда жəне «Ленин жолы» газетінің 1990 жыл, 2 наурыз күнгі са нындағы еңбек ардагері Камал Бердаулетовтың «Батырларымызды да, ақындарымызды да қадірлей білейік» деген көлемді мақаласында талдап көрсетілген жайларды пайымдай түссек, Сəрке мен Бəйтеннің жастары шамалас екендіктері аңғарылады. Екеуі де жоңғар, қалмақ шапқыншылықтарына қарсы қанды шайқастарда ерен ерліктерімен көзге түсіп, ел құрметіне бөленген батырлар. Сəркенің өзі Бəйтеннің батырлығын ерекше бағалап өткен. Жоғарыда көрсетілгендей, Сəрке жау оғынан опат болса, Бəйтен жасы жетіп, 90-нан асқанда дүние салады. Бəйтен Нəзипа есімді қызын Найман Толыбай биге беріп, одан туған қызын 4 жасынан бастап өз қолына алып, кəмелетке толған соң Теке Табын Естекбайға ұзатады. Содан Бұқарбай дүниеге келеді, яғни ол Бəйтенге жиеншар. Ел аузында мынадай да аңыздар бар. «Бəйтен елден ерекше тоғыз қабат тоздан жасалынған найза ұстайды екен. Бір жауынгершілікте ол шартараптан жиналған қалың қолды бастап қамал алады. Кейін «Қамал алуға қолды бастаған кім екен?» деген ел басшыларының сұрағына көпшілік «Əлгі тоғыз қабат тоз найзалы батыр» деп жауап береді. Осыны естіген Бəйтен «Менің атым мына ағаш құрлы болмады-ау» деп ызаланып, найзасын тізеге салып сындырған екен. Сонан кейін түсінде үнемі шаңырағына келіп қонатын үш аққу «Біз енді сенен шығып, қыздан туған ұрпақтарыңа барамыз» деп ұшып кетіпті. Ояна салып Бəйтен «Менен батырлық аруақ кетті. Шамасы, Естекбайдың баласына баратын болар» деген екен деседі. Енді бірінде былай баяндалады: Ертеде егеулі найза қолға алып, жаугершілікпен өмірін өткізген бабаларымыз ат үстінде жүріп, ерлік өліммен көз жұмуды мансұқ еткен. Жел-құздан ауырып өлуді ар санаған. Осы қасиетті сүйегіне лайық тұтқан Бəйтен батыр өзінің 90-нан асуын ерсі көріп, «Мен өлімнен қорқып жатқаным жоқ, иы ғымда жүрген екі жолбарыс кетті ғой. Сірə, Естекбай ауылына бет тегендей болды ма, қалай?» – деген екен». Қалай дегенмен де, бұрындары «батыр» деген ұғымның ар жағында «ел тағдырын

желеп-жебеуші тірі аруақ» деген қасиетті балама жататындығы байқалады. Бəйтеннің үрім-бұтақтары қазір баршылық. Соның бірі – Сəкен Сейфуллин атындағы совхоздың озат жылқышысы, ауданға танымал азамат Шерім Шындəулетов. Əрине, «Тегіне тартпайтын тұқым болмайды» деген халық даналығын еске алсақ, Бəйтен батырдың өзі болмағанымен, ұрпақтары жайлы біршама оқырмандар назарын аударарлық əңгіме-эпизодтар келтіруге болар еді. Бірақ мұ ның өзі тақырыбымыздан ауытқуға апаратындықтан, оны жөн көрмедік. Сөзімізді аяқтай келе айтарымыз, елдің елдігін сақтауға сүбелі үлес қосып, ұрпақтар мақтанышы мен ұранына айналған аруақты ерен тұлғалар барлық жерде, барлық тайпада, руда баршылық. Əттең, олар жайлы шырайын шығара айтылатын шындықтар дың бəрі суға шайылған шүберек бетіндегі əрсіз бояудай барған сайын көмескіленіп, ескерусіз қалуда. Əңгімеміздің басында көр сетіл геніндей, мысқылдап болса да, солардан қалған «сынықтар мен үзіктерді» жинастырып, жарыққа шығарып, ата-баба аттарын тірілтумен бірге олардың өнегелі істерін болашаққа үлгі ету егеменді елдігіміздің алтын діңгегінің сомдала түсуіне рухани саладан қосар үлесіміз болары сөзсіз. Бұқарбай батыр бейнесі Бүгінде ел тарихында азды-көпті аты қалған бабаларымыз жай лы қилы-қилы деректер жинастыру, кескін-келбетін суреттеп полотно ға түсіру қалыпты жағдайға айналды. Соның бірі – Бұқарбай батыр жайлы бұдан он шақты жылдан аса бұрын «Ленин жолы» (қазіргі«Сыр бойы») газетіне алғаш деректі əңгіме жазып, кəсіпқой суретші балам Шахмұратқа нобайлап бейнесін салдырып жариялатқанмын. Алайда кейін естіген əңгімемнің түпкі мазмұнына қайта ой жү гірте отырып, өзім көздерін көріп, əлденеше рет сұхбаттас болған батырдың немерелері Əжібек пен Ахметбай əкелеріміздің фотосуреттерін алдырып, баба бейнесін қайта салдырдым. Оның мəнісі былай болатын.

ерекшеліктерді айтып, екеуінің де үйінен суреттерін алдырып, Бұқар бай батырдың бейнесін қайта кескіндеттім. Əрине, фотосуреттер, əсіресе, əуесқойлар түсірген суреттер адам - ның жан дүниелік кескінін береді деу қиынырақ. Дегенмен сөзбен сипаттау мен фотосуреттерді «қабыстыра» отырып діттеген ойдан шығаруға болатындығын баламыз екеуміз бұрын да бірнеше рет байқаған едік. Бұл жолы да солай шықты ғой деп ойладық. Ол бүгінде оқырман қауымның қолында жүрген Камал Бердаулетов ағамыздың «Бұқарбай батыр» атты кітабында жарияланды. Айта кетер жай, Дəкен əкем батыр бабамызды қартайған шағында көргендігін, оның өте кішіпейілділігін, топтасып сəлем бере бар ған балалардың өзіне қой сойдырып, олармен үлкен кісілерше əң гімелесіп отырғанды ұнататындығын, қалың қабағында төгіліп тұрған қастары мен бетіндегі аппақ сақалдары аса бір жылылықтың нышанындай көрінетіндігін айтып отыратын. Осы айтқандарды ескере отырып, суреттегі оның кескін-келбетінде сұстылықтан гөрі мейірімділіктің ұшқыны басым болуына көбірек көңіл бөлінді. Ал «Бұқарбай жорықта» атты шығармалық полотнода тақырыбына сай арғымақ мініп, қол бастаған батырдың тұлғасы сомдалған.

Тынышбек Дайрабай, этнограф БҰҚАРБАЙ БАТЫР ТУРАЛЫ ЖАЗБА ДЕРЕКТЕР Ел аузындағы аңыз болып тараған əңгімелер, ХІХ-ХХ ға сыр дағы Ресей əскерилері мен Орта Азия халықтарының салт-дəс түрін, жерін зерттеген көптеген ғалымдар, саяхатшылар, шы ғыс ты танып білуге құмар орыс офицерлерінің жолжазбалары мен күнделіктері, əсіресе Сыр бойын зерттеушілердің еңбек тері Бұқарбай Естекбайұлының арпалысқа толы, сан-қырлы өмір баянына жол ашып, бағытбағдар сілтейді. Дегенмен мұрағат (ар хив) жазбаларындағы сарғайған сары қағаздарда болған оқиғалар жазылады, ол оқиғаның себеп-салдары ашылып көрсетілмейді. Мұ рағат құжаттары өздігінен сөйлеп кетпейді. Оны зерттеу ғана емес, зерделеу қажет. Сонда ғана мұрағаттағы деректердің мəн-мағынасы ашылмақ. Батыр ұрпақтарының айтуынша, Бұқарбай 1812 жылы туып, 1898 жылы бүгінде батыр атымен аталатын қорымда жерленген. Міне, сол уақыттан бастап Бұқарбай батыр ұрпақтары жəне Жала ғаш ауданының зиялы қауымы батыр есімін қайта жаңғартуды қолға алып кеткен-ді. Осы істің басында болған Сейітнəби Мұқаш ұлы бастаған ісінің жемісін көре алмай өмірден өтсе, Бұқарбай ба тыр туралы кітап жазып, батырдың 180 жылдығын өткізуге бел сене атсалы сып қатысқан ағамыз Камал Бердаулетов те батыр бабамыздың 200 жылдық тойын көре алмай кетіп отыр. Көрдіңіз бе, тағдырдың талайын. Алайда, бір қуаныш, сол Бұқарбай Естек байұлының 180 жыл дығын өткізу тұсында ірі де іргелі істерді ат қарған, сол кезде совхоз директоры, бүгінде сенатор Қожахмет Баймаханов батырдың 200 жылдық тойын өткізуге де қызу ара ласуда. Мұрағаттық құжаттар, республикамыздағы ұлттық білім кітапханалары мен Əдебиет жəне өнер институтындағы сирек қол жазбалар бөлімдері нағыз алтын көмбеміз деуге тұрарлық. Сол көмбелерде жатқан деректерді сөйлетіп көрелік, не дейді екен? Жалпы, қайсыбір құжаттар мен жазбаларда болсын, Бұқар бай батыр есімі Байқадам, Жанқожа, Тоғанас, Сейіл батырлармен қа-

тар хан атанған сұлтан Елекей Қасымов пен азаттық күрестің қоз - ғаушы күші болған хан Кенесары Қасымов бастаған ұрыстар туралы жазбаларда молынан кездеседі. Бұқарбай батыр есімі ХІХ ға - сырдың 26-30-жылдарында көрініс береді. Бұл Күміс қорғандағы шай қас болатын. Осы Күмісқорғанды алуда Алаша Түлкібай, Сар - ғасқа Тоғанас, Табыннан Бұқарбай батырлар қатысып, Хиуа бегін қуады. Хиуалық Бейісбайды жекпе-жекте өлтіреді. Міне, сол 1826-1829 жылдардан бастап-ақ Бұқарбайдың батыр атағы Сыр бойына тараған. Атағы Сырдан Арқаға жеткен кезі, Бұ қарбайдың 1838 жылы Кенесары сарбаздарымен бірге патша салған Ақмола бекінісін алудағы ерлігі бір ауыз сөзбен қатталса, халық аузындағы «Кенесары – Саржан» атты дастанда батыр лы ғы ерекше суреттеледі. Ал жауынгер ақын-жырау Нысанбай дың «Ке не сары – Наурыз бай» дас танында (1875 ж.) Бұқарбайдың өрлігі, ерлігі баяндалған. Жалпы, Естекбайұлы (Естекбаев) Бұқарбайдың Кенесарының үзіліссіз он жыл бойы күресіне қатысқаны мұра ғаттағы түрлі құжаттар мен қолжазбаларда нақты көрсетіледі. Бұқарбайдың есімі елге оралған 1847 жылдан кейін 1849 жылға дейін кездеспеді. Осы шамалы, 2 жылдық уақытта бейбіт ты ныштықта өмір сүрген сияқты. ХХ ғасырдың 40-жылдарында Кенесары көтерілісі, жалпы қазақ халқының батырлары жырлана бастады. Əсіресе, оған қозғау салған «Социалистік Қазақстан» (1941 ж.) газетіндегі «...Қазақтың елім деп еңіреген талай ерлері тұлпар мініп, ту ұстап, ақ білектің күшімен, ақ найзаның ұшымен елін жаудан талай айырды» деп жазған бас мақаласы болар деп есептеймін. Сол тұста Кенесары – Наурызбай бастаған көтеріліс жайлы зерттеу еңбектерінің жарияланып, халық ауызындағы жырлардың көрінгені белгілі. Орынбор мен Батыс Сібір əскери генералдарының бір-біріне жазысқан хаттарында Бұқарбай батырдың (200 жылқыны айдап келе жатып) Қарғалы өзені маңында Ресей солдаттарын сабап, талап кеткендігі жайлы рапорт жазылған. Бұл дерек Орынбор облыс тық мұрағатындағы 6-қорда сақталынған. Біздіңше, Бұқарбай батырдың қайтадан ат арқасына мініп, үш жақты қанаудың қайсысына қарсы шығарын білмеген кезі болса керек. Бірде орыс, енді бірде Хиуа, тіпті өзі қарайтын Қоқан қорғандарына шабуыл жасаған тұс-

тары болған. Кенесары ұрысынан кейінгі жорықтары Хиуа мен Қоқан бектеріне қарсы бағытталды десек қателеспейміз. 1850 жылы өзімен бірге көшіп-қонып жүрген 200-ден астам түтінді бастап Сырдың төменгі ағысы бойына көшуді ойластырып, сол жерлерді басқаратын Елекей сұлтан, Дəрман қожаға, Пірəлі би мен Тоғанас батырға хат жазып, солармен бірге болуды өтіне жазған хаты Орынбордың мұрағатында сақталған. Сөйтіп, орысқа бағынышты елдерге келіп қосылады. Бұл кезде де тыныштықта өмір сүруге болмай, көршілес елдер мен ауылдар арасындағы барым талар, кісі өлімі болған уақиғалар батырды амалсыз ұрысқа бастайды. Кете, Шөмекей, Керейт руларын басқарған сұлтан Елекей Қасымовтың тұрлаусыз саясат ұстануынан Сыр жұртшылығы біраз жапа шеккен тұстары да болған. Оның салқыны Бұқарбай Ес текбайұлына да тиген секілді. Белгілі жазушы (əрі зерттеуші – Т.Д.) Михаил Юдин «Ақмешіттің алынуы» атты кітабында мұрағат деректерін мол пайдаланғанын жазады. Осы кітабында ол: «1850 жылдың 16 ақпанға қараған түні Қоқанға қарасты қазақтар (киргизы) Райым бекінісінен 50 шақырым жердегі Шөмекейдің 20 ауылын шауып, талады. Осы жылдың 25 тамызы түні Бұқарбай бастаған топ Қазалы маңын талап, Арықбалықтағы ұрыста 11 адамды өлтіріп, 1500 жылқы, түйе, 20 мыңнан астам қойды айдап кетті. Арал бекінісінің уақытша бастығы майор Энгманның жазуынша, 2 сəуір 1852 жылы Кете руының қазағы Бақабай Азаматов өзінің көзімен көргендерін айтқан. ҚР Орталық мемлекеттік мұрағатының №4 қорының, 3632 ісінде «Бұл оқиғаға (іске) 130 хиуа - лық пен 1000 қоқандықтармен бірге көптеген қазақтардың қатысқаны жазылған. Күмісқорғанда болған ұрыста 3 хиуалық пен 100 қоқандық өліп, біраз адамдары жараланады. Өлгендердің арасында Күмісқорған қорғанының бастығының (Чутунь-Чекмарьдың) денесі ұрыс болған жерде қалды. Қырғыздардың (қазақтардың) бастығы, белгілі батыр Байқадамның інісі, Бұқарбай Ағайдаров осы ұрыста ауыр жарақаттанады» (Осында Бұқарбайдың əкесінің аты қате жазыл ған, дұрысы Естекбаев – Т.Д.). Хиуалықтар 300 қой, 6 түйе, қоқандықтар 2000 қой мен 100 түйені талағаны да жазылып, хиуа бегі Қожанияздың Ресей өкі метіне

тілектес деген ауылдардың белгілі адамдарын аманатқа алғандығын жəне ол бекіністе 30 адам, екі зеңбіректің барын да айтқан. Сұлтан Елекей Қасымовтың Орталық бөліктің басқарушысы сұлтан, əскери старшина Арыстан Жантөринге (ҚР мұрағатының 4-қор, 3632-ісінің) берген түсінігінде «…өзіне қарасты Шөмекей руы ның əр түрлі аталықтарының мал-мүлкін қоқандықтардың 1700 адамы келіп талағанын, оларды Арал бекінісінің бір майоры баста ған əскер жəне сұлтандар Əділов пен Сауқымовтар, өздерінің бір не ше адамдары қарақшылардан 53 мың қой, 60 түйе, 155 сиыр ды, 5 жыл қыны қайтарып алғанын, ұрыста 7 қоқандықтың өлтірілгені де» жазылыпты. Сондай-ақ, «Құтқарушылардың көзі не түспеген кейбір қарақшылар жолындағы ауылды талап, малдар ды Шымқорған бекінісіне апарғаны да айтылады. Осы жағдайлар тұрасында Қаракете руының басқарушысы Бекмырза (Бекқожаұлы) Еркінбаев, Шөмекей руының əрі биі, батыр Тоғанас Бəйтіков (Бəйтікұлы), Шөмекей билері Қошаман Ботбаев, Қызылбас Мүсірепов, сұлтан Сəдірмек, сұлтан Елекей Қасымов растап қолдарын қойған. Осы №4 қордағы 7 сəуір, 1852 жылғы тағы бір құжатта 53-ші дистанция бастығының Орынбор шекаралық комиссияның кеңесіне жолдаған мəлімдемесінде «… Қоқандықтарға қарасты қа зақтар 1500 адам, Ақмешіт бегі мен жараланған ба тыр Байқадамның баласы жəне туысқаны ба тыр Бұқарбай Орынборға қарасты қазақтар ауылына қарай ша буылға шыққанын естіп шөмекейліктер Қарақұм жайлауынан Орал бекінісіне қарай қозғалады. Шөмекей руының батыры Тоғанас Бəйтіков бас болып, келе жатқан қоқандықтарға қарсы тұруға жігіттерін жинайды. Қоқандықтар жолында кездескен 8 ауылды тонаған. Қоқандықтар мен шөмекейлер арасында ұрыс болып, екі жағынан да біраз адамдар жа раланып, бірсыпырасы қаза табады» деп жазылған. Тұтасқан шөмекейліктер қолы қоқандықтардан басым түсіп, олардан 40 мың қойдың 20 мыңын қайтарып алғаны туралы жəне болған оқиғаларды жіпке тізгендей есаул, сұлтан Сүлеймен Жиһангеров жазып, қол қойған... «Бұқарбай батыр» кітабының авторы Камал Бердаулетов «...Ба тыр туралы деректер 1860 жылдарға дейінгі кезеңде аз да болса қағазға түсіпті» деп жазады аталған шығарманың 53-бетінде.

байланысты Ақмешіт бегі Жақыпбек Хазрет қаласындағы Нұр-

мұхамедке адам жіберіп, Бұқарбаймен соғысуға рұқсат беруді сұрап хат жолдаған. Бірақ Нұрмұхамед Жақыпбектің Бұқарбайға қарсы аттануына орыстар Бұқарбайды қолдап отыр деген оймен Ақмешіт бегінің қарсы соғыс жасауына тыйым салған. Ақмешіт бегі айналасына 1230 адам жинағанымен, орыс өкіметінен қаймыққан бек тікелей соғысқа шыға алмаған. Сондықтан да Ақмешіт бегі Жақыпбек Арал бекінісінің бастығына арнайы хат жазып, орыс елімен Қоқан хандығы арасында бейбіт келісімнің барлығын есіне салады. 20 желтоқсан 1852 жылғы Арал бекінісінің бастығының орынборлық арнаулы корпусы командиріне жолдаған рапортында Ақмешіт бегі Жүсіпбектің қазақ Мұхамедқожа Таңғатов арқылы өзіне хат жазғанын хабарлаған. Аталған хатта Жүсіпбек өздерінің түр меде жатқан адамдарын босатуды сұраған. Корпус командирі Таң ғатовқа Ақмешіт бекінісінің қорғаныс жағдайын Елекей сұлтан мен Бұқарбай батыр арақатынасы, тағы тағыларды бі луді тапсырды. Бұдан білгенім, Бұқарбай мен Елекейдің біраз ша буылдарға бірге қатысқаны белгілі екенін айта отырып, Қорқыт жерінде Бұқарбай 2-3 қазақ арқылы бекет жасап, Бұқарбай мен Елекей арасында хат жүргізген. Сұлтан Елекей өзі 1500 адамды бастап Қосқорғанға бағыт алып, сонда Бұқарбай батырмен қо сы лып, Ақмешітке аттанбақ болатын. Алайда патша өкіметі бұл жо рығын біліп қойғандықтан, жорығын тоқтатқан. №4 қордағы 416 «а» істің 250-251-беттерінде Елекей сұлтанмен бірге Бұқарбай батырдың Ақмешітке шабуылы тоқтатылғанын айта отырып, шөмекейлерге қоқандықтардың шабуылынан қорғануда ғы құрылған жасақты тарқату жəне Бұқарбайдың қоқан ға бағынышты қазақтарға шабуылына орыстардың қатысы бол мағанын жазады. Демек, Бұқарбай батырдың өмір сүрген уақыты қазақтарды үш жақ та қанау кезеңі болып табылады. Айнала қоршаған жау пиғылды адамдар, ойы онға бөлініп, түн ұйқысын төрт бөліп, бірде өзінің ауыл дастарымен бірге Қоқанға жақтасса, енді бірде хиуа бегі жа ғына шығады, үшіншіде Ресей генералдары мен соларға қызмет еткен сұлтандарға көмек береді. Сөйтіп, тура бағыт болмай, батырдың шатасқан тұстары да болғандығын мұрағаттағы құжаттардан аңғара түсеміз. Өзі бастап бағынған қоқандықтардың талай озбырлығына

іштей шамырқанып жүрген Бұқарбай Жаңадария өзеніне салынған бөгетті бұзады. Жұрт мұны «Қарабөгет» атандырған. Жаңадария, Қараөзек өзендерін зерттеген А.Р. Гран өзінің 1863 жы лы Санкт-Петерборда шыққан «Экспедиция для исследова ния реки Жанадария» атты зерттеуінде Жаңадария бойына екі тос па салынғанын жəне Сырдың суын Жаңадарияға жібермеу үшін қаншалықты жұмыс жасалғанын жазады. Нақты болуы үшін Гранның өзінің Қарабөгет жайлы жазғанын аудармай-ақ беруді жөн көрдік. «...В таком положении Джана-Дарья находилась до осени 1852 года. В течение этого времени, бывшое по берегам ее хлебопашество должно было само собою прекратиться (потому что зем леделие в здешнем крае возможно лишь только при помощи ис кусс твенного орошения), и местность, прежде оживленная деятельностью многих тысяч рук, обратилась в современную пустыню. В 1852 г. киргизский батыр Букарбай, восставший против кокандцевь, разрушил плотину Карабугуть и с этого времени вода Сыра вновь устремилась в русло Джаны-Дарьи». Осы Қарабөгет оқиғасына көптеген адамдар қатысып, Жаңа дарияның төменгі жағындағы елдердің егін егуіне жағдай жасаған-ды. Бұқарбай Естекбайұлының есіміне батыр атағы қосылып, елжұртқа ерекше танылуы, біріншіден, он жыл бойы Кенесары хан жасағында болып, Ресей басқыншыларымен соғысуы болса, екіншіден, 1852 жылғы Қарабөгетті бұзуы, үшіншіден, Құмсуат шайқасындағы орасан ерлігі дер едім. Əрине батырлар үнемі ат үстін де болатындай Бұқарбай əрдайым ат үстінде болып жүрді десек артық болғандық емес. Заманы, заманасы солай білді. Бейбіт өмір сүруіне айналасындағы үстемдік еткісі келетіндер мұрша бермеді. Дегенмен қазақ халқының белгілі рубасылары, сұлтандар мен билердің мəміле жүргізулері нəтижесінде 1853 жылдың 22 тамызында Шөмекей, Кішкене, Шекті, Төртқара, Шөмішті, Табын руларының адамдары қатысып, келіскендерін білдірген кісілердің аты-жөндері мұрағатта жазылған. Міне, осы кезеңнен, яғни 1854 жылдан бастап Бұқарбай батыр бейбіт еңбекке бет бұрғанын көреміз. Оны менен бұрын да зерттеушілер жазып, арық қазып, егін еккенін, ол қазылған арықтың сол жылдардан бері «Бұқарбай арығы» деп аталып келетінін айтқанды.

Бұл деректерге қоса 1854 жылдың ақпан айындағы құжатта бір топ билерге астық бергені жазылған. Онда есаул Кармышевтың Бұқарбай батырға 4 қап ұн, 4 қап арпа, 26 пұт бидайды бергені жəне осы азық-түлікті бергені үшін Кармышевтан алғандығы жөнінде Бұқарбай батыр растап, 1854 жылдың 16 ақпанында қол қойған. Осыдан батырдың 1854 жылдың көктемінде Бегікөл маңында егін еккені айтпаса да түсінікті. Орыс генералы Фитингоф 1857 жылы 14 қыркүйекте жоғары бас шыларына жазған мəлімдемесінде Жанқожа Нұрмұхамедовтың көтерілісін басуға қатысқандар қатарына Бұқарбай мен Сейіл Байқадамовты атап, Бұқарбайға хорунжий атағын беруге жəне оның Құм суаттағы ерлігі үшін күміс медаль алғандығын да хабардар еткен. Патша генералдарының өз жұртына белгілі адамдарды сыйлап, мадақтап өзіне тарту, болмаса ірі оқиғаларға қатысты деп жазуы əдейі ме, əлде жаңылыстық па, құжаттар мен жинақтарда кездесіп отырады. Бұқарбайға қатысты бұл əңгімелер сондай ойдан туған де ректер деп есептеуге негіз бар. Əрине, Бұқарбай Естекбайұлы 1852 жылдан бастап Ресей əкімшілігіне бет бұрып, Ақмешіт бекінісін алуға қатысуы тағы басқалай жағдайлардан аңғарылады. Сұлтан Шыңғыс Шынтаев пен жүзбасы Бекмырза Əлдеевтердің жазысқан хаттарында №254 тізімде Бұқарбай Ес текбаевтың жəне 4 ақпан 1856 жылғы Бұқарбай батырдың өзі жазып қалдырған дерегінен оның 1841-1856 жылдар аралығындағы өмірі туралы дерек алуға болады. Бұқарбай батыр Естекбайұлы жайлы мұрағаттарда құнды деректер баршылық. Орынбор шекаралық комиссиясының бастығына жазған мəлімдемесінде титулированный советник Жуковский ер те дегі қазақ халқының қару-жарағы туралы айта отырып, бүгінде Орынбор губернаторлығында кездесе бермейтін темір қалқан (күміспен көмкерілген) жəне қаттаудың тек қана Сырдария қа зақтары арасында сақталғанын жəне ол көне қару-жарақтың батыр Бұқарбайда бар екенін 1857 жылдың 28 қарашасында атап көрсеткен. Іздей білсек, белгілі тұлғалардың жалпы жұртшылық біле бермейтін өмір шындығына көз жеткіземіз, елең еткізерлік де ректерін кездестіреміз.

1857 жылдың қараша айындағы дала бекіністері жəне форттарға тексеру жүргізген инспекцияның тексеріс жазбаларында сырдариялық қазақтардың Сырдария желісі бастығының түрлі тапсырмаларын ақысыз-пұлсыз орындап келгендерін, сондықтан да оларға өзімді қарыздар деп есептеймін дей келе, көптеген билер мен батырларға əр түрлі сый-сияпат пен атақ беруді ұсынады. Осындағы №5 тізімде: «Табын руының оңтаңбалы бөлімінің биі əрі батыр Бұқарбай Естекбаев пен терістаңбалы бөлімінен Сейіл Байқадамовтардың батырлығымен белгілі екенін жəне алдыңғысына хорунжий шенін беруді ұсынамын» деп жазады. Мұрағаттағы осы құжат 1964 жылы шыққан. «Қазақ-орыс қаты настары» атты кітаптың 430-431-беттерінде басылған. Сондай-ақ осы істің 3-бетінде «Генерал-майор Фитингоф Жанқожа Нұр мұхамедовтың қарулы көтерілісін басуға қатысқандарды өзінің ұсынысы бойынша жоғары мəртебелімнен сұраған». Тіпті осы тізімдер арасында зат сатушы, пошта тасушының да есімдері кездесті. Бұл жағдайларды орыс əскерилерінің қалай да болса қазақ жұртшылығын бостандық, тəуелсіздік жолында күресіп жүрген Жанқожа батырға қарсы қою амалы демеске лажымыз жоқ. 1862 жылдың 17, 31 наурызында Перовск уез бастығының Сырдария желісі қолбасшысына жазылған мəлімдемесінде уездегі тү - тін пұл жинаудың жайын, түтін пұл жинауға арналған түбіртектер ді кімдер алды, саны қанша сома өткізді – бəрі-бəрі де нақтыланып жазылған. Осында би Бұқарбай Естекбаевтың 393 сом 50 тиын күміс ақшаны өзіне бағынатын ауылдардан жинағаны жəне зауряд хорунжий Бұқарбайдың 1861 жылы 262 шаңырақтан 393 сом жинағаны, оның жинаған күміс ақшасының 200 сомын қыпшақ биі Сарыбай Айбасовқа пенсия ретінде (ол Түркістан бегінің қолынан қаза тапқан – Т.Д.) беруді есаулға тапсырылғаны айтылады. Осы құжатта Бұқарбай Естекбаев Табын руының оңтаңбалы бөлігінің бастығы екені жəне оның қарамағында 1860 жылы 273, 1861 жылы 262 шаңырақ болғаны жазылған. Осы құжатта түбіртекті алғаны, соған орай ақша тапсырғаны жайлы Бұқарбай батыр қол қойып, мөрін басқан. Осы құжаттар арқылы бір анықтағанымыз Бұ қарбай батырдың 1860 жылдан бастап қолына қару алмай, ел басқарғандығы көрініп тұр. Осы жылдардағы құжаттардың біразында Бұқарбай ды «би» деп те жазған.

мемлекеттік университетінің доценті

Ішкі, сыртқы жаулардан қорғану, азаттық, бостандық жолындағы күрестер қазақ топырағынан жүздеген батырларды шығарды. Соның бірі – ұлттық тарихымызда есімі ерекше атауға тұрарлық халық батыры Бұқарбай Естекбайұлы. Бұқарбай батыр 1812 жылы Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, қазір өзінің есімімен аталатын ауылда дүниеге келген. Кіші жүздің Табын тайпасынан шыққан. Əкесі Естекбай ел-халқына өте сыйлы кісі болған. Бұқарбай батыр əкесі туралы «Менің əкем орта шаруа. Қоймінезділеу, жуас адам еді. Мен өзім жалғыз бала болдым» дейді [1]. Ел аузында Бұқарбайдың дүниеге келіп, батырлық жолға түсіп, елге танылуы туралы мынадай аңыз айтылған. «Ауыл ақсақалдары бір перзентке зар боп отырған Естекбайға Ба қуа дин əулиенің басы на тəу етіп қайту туралы ақыл айтады. Игі-жақсылардың кеңесін тыңдаған Естекбай бабамыз жары Зағипа екеуі сауда керуеніне ілесіп, Бақуадин əулиенің басына келіп түнейді, аруақтарға құран оқып, құдайы-садақа таратады. Сол күні түсінде бір ақсақал «Шы рағым, пейілің пəк, жүрегің таза тəубешіл жан екенсің, Алла таға ладан он перзент сұрайсың ба, əлде он перзентке татырлық біреуін қанағат тұтасың ба?» деп аян береді. Қуанғаны соншалық Естек бай «Бізге бір ұл берсеңіз де болады» депті. «Онда бұл ұлың біреу болса да, бірегей болып ержетер. Аты алты Алашқа жайылар. Хас батыр болар. Иншалла, ұзақ жасар, əумин» десе ке рек. Бұдан соң жарық дүниеге келген нəрестеге əкесі Бұқарбай деген есім береді. Ертерек есейсін деп оны жастайынан-ақ шабандоздыққа үйретеді». Əрине, бұл аңыз ел үшін таңсық емес. Қазақ тарихындағы көптеген батырдың, тіптен елді аузына қаратқан ақынның өмірге келуіне байланысты ел арасында жиі тараған аңыз-əпсана. Бірақ елдің елеулі ұлдарына байланысты айтылатын осы аңыздың түбінде бір шындықтың жататынына күмəн болмаса керек. Қалайда, өмірде ерекше, көп адамға ұқсай бермейтін дара тұлғалардың дүние есі гін ашып, елге танылуында осындай тылсым-құпиялардың болуын тек халықтың арман-қиялы дей алмаймыз. Естекбайдың жары Зағипа анамыздың Бұқарбай батырға жүкті кезінде жолбарыс жүрегіне жерік болуы да Бұқарбайдың болашақ

ержүрек батыр, алапат күш иесі болуына меңзейтін мифологиялық сыры бар жаратылыстың ерекше құпиясы деп айтар едік. Ел аузындағы осы аңыз жергілікті ақын Сейтмұрат Ембергеновтің «Жолбарыс жүрегіне жерік болған ана» шығармасына өзек болған. Бойдағы қуат беріп «білінгені», Күн де оған нұрын төгіп күлімдеді. Қуаныш қытықтаған жан сезімін, Ой тербеп кейде көзі ілінбеді... Əлдене жетпегендей құрып əлі, Еріксіз бір нəрсе іздеп ұрынады. Жүрегі жолбарыстың ойын арбап, Аузынан сілекейі шұбырады. Аңыз желісін ақын сəтті пайдаланған. Суреткерлік шеберлік пен қиял бірін-бірі толықтырып, біріне-бірі «демеу», «қолдау» көрсете отырып, көркемдігі көз тоярлықтай шығарманың өмірге келуіне себепкер болған. Ауыз əдебиетінің үлгілері, ақын-жыраулар поэзиясынан бастап қазақ əдебиеті үшін мұндай жыр-аңыздар тосын дүние емес. Аңыз желісін негіз еткен шығармалардың көпшілігі маз мұн, форма, стиль, тіптен көркемдік құралдарды пайдалау жағынан да халықтық шығармалармен үндесіп жатқандығын ескерсек, С. Ембергенов өз шығармасын классикалық поэзия деңгейіне көтере алғандығымен ерекшеленеді. Суреткер ананың жүкті болуының өзін өзгеше сипатта, өзіндік өрнекпен береді. «Бойдағы қуат беріп «білінгені», Күн де оған нұрын төгіп күлімдеді». Əдемі, əсерлі өлең жолы! Кез келген ақын қаламынан туа бермейтін жаңашыл жаратынды екендігін айта кетуіміз керек. Биік эстетикалық талғамнан туған өлең шумағы оқырманын əрі қарай ынтықтырып, «не болар екен» деген қызығушылығын оятып, «жетелеп» отырады. Белгісіз, бұл не тылсым ерікті алған? Беймəлім дəмге үйріліп сеніп қалған. Жоқ еді естігені, көргені де Етіне түз тағының жерік болған. Бір татсам, отқа қақтап дəмін дейді, Жер ме едім құшырланып бəрін дейді.

мен Қарақұм, Борсыққұмда көшіп-қонып жүрген Кіші жүз дің бір бөлегі біресе Хиуаның, біресе Қоқан ханының шапқыншылығы мен жорығына ұшырап, орыстардың билігіне біржола мойынсұна қоймаған еді. Хиуа мен Қоқан хандары болса Сыр бойында көшіпқонып жүрген қазақ руларына өз билігін жүргізгісі кеп, үнемі ұшыр, зекет жинап, əйелдерінің абыройын төгіп, ажарлы қыздарын өздерінің харам сарайларына зорлап əкетіп, қазақ ауылдарын шауып алуды əдетке айналдырған-ды» дейді [2.3]. Орыс зерттеушісінің жоғарыдағы пікірінен Сыр бойылықтардың ХІХ ғасырдың орта тұсында тек Хиуа хандығынан көрген зорлық-зомбылығы ғана емес, сонымен бірге Қоқан хандығы тарапынан жасалынған қысым да ашық айтылғандығын байқаймыз. Бір көңіл аударарлық мəселе, И.В. Аничковтың орыс отарлаушылары туралы «орыс əскерінің баса-көктеп билік құра бастаған кезі» деп адал баға сын беруі. Осы жерде Т. Омарбеков пен Ш. Омарбековтердің «Қазақ тарихын зерттеумен белсенді айналысқан интеллигенция өкілдерін аса толғандырған мəселенің бірі – Қазақстандағы Ресей отарлауына қарсы ұлт-азаттық қозғалысы. ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде жазылған еңбектер бұл мəселені шынайы да объективті тұрғыдан көрсету бағытын ұстанса, ал 30 жылдарға қарай тарихта таптық көзқарастың белең алуына байланысты тарихи ақиқатты сталиндік концепцияға сəйкес баяндауға тырысушылық байқала бастады» деген пікірлерінің құнды екендігін айта кетуіміз керек [3.256]. Шынында, кезінде КСРО құрамына енген халықтардың, оның ішінде қазақ халқының тарихын бұрмалау ХХ ғасырдың 30-жылдарынан басталады. Хиуа хандығының Сыр бойы қазақтарына жасаған зұлымдығы туралы Орынбор батальонының прапорщигі И.В. Виткеевич тің Бұ хараға барып қайтқан сапарлары туралы əңгімелері бойынша құ растырған жазбаларында да біраз мəліметтер берілген [4.88]. Жал пы Хиуа хандығы Сыр бойы халқын отарлауды ХІХ ғасырдың басында-ақ, Хиуа хандары Елтүзер мен Мұхаммед Рахим тұсын да бастаған болатын. «Хиуа хандығы ХІХ ғасыр басында белсенді түрде өзінің солтүстігіндегі көршілері – түрікмен, қарақалпақ, қазақтарға үстемдік жүргізуге ұмтылды. Мұсылман дінін жа лаулатқан Хиуа басшылығы Сыр бойы қазақтарын толық бағындыруды көкседі. ХІХ ғасыр басында Елтүзер хан (1800-1806),

ры, оның ішінде Табындар да белсене қатысты. 1843 жылдың жа-

Бұқарбай батыр да оң қабақ танытты:

өз ғұмырын арнайды. Бұл жолда ол өз мақсатына жетті, талай жеңістер биігінен көрінді, жан алысып, жан беріскен отты шайқаста талай ажал аузынан аман қалды. Ел, ұлт алдындағы өзінің қасиетті борышын адал орындады. Табын руынан шыққан Бұқарбай батыр – Кенесарының ең жақын серіктерінің бірі. Жиырма бес жасынан бастап Кенесарының сарбазы болған Бұқарбай 1847 жылға дейін осы қозғалыстың басты батырларының бірі болды. Ол алғаш рет 1838 жылдың тамызында Ақмола бекінісін алуға қатысқан [13.68]. Сыр өңірінің біртуар перзенті, баһадүр батыр Бұқарбай ерлігі қазақ əдебиетінде жыр болып өріліп, проза тілімен айшықталды. Қазақ тарихында азаттық, ел тəуелсіздігі үшін болған ірілі-уақты көтерілістер, сол көтерілістерде жан аямай ерлік көрсеткен хас батырлардың қай-қайсысы болсын көркем əдебиеттің назарынан тыс қалған емес. XV-ХІХ ғасырдағы ұлттық поэзия сол дəуірдегі саяси оқиғалар мен қоғамдағы өзгерістерді, қалың бұқараның көңіл-күйі мен ой-арманын көркем шежіреге айналдырды. Сондықтан болса керек, қазақ тарихын жасауда өзіндік орны бар ғалым Е. Бекмаханов əдеби туындыларға «Фольклорлық материалдың маңызы сонда, ол тарихи оқиғалар мен жеке адамдарға дəл жəне көбінесе дұ рыс баға сын береді, тарихты жасаушы жəне суреттеліп отырған оқи ға лар дың тікелей қатысушысы халықтың өзі болып табы лады» деп аса мəн бере қараған [14.42]. Жəне өзінің тарихи еңбектерінде фольк лорлық, əдеби туындыларды ғылыми дерек көзі ретінде пай даланған. П. Лафаргтың: «Халық жыры оны иемденетіндердің ру хы мен əдет-ғұрыптарына сай келгенде ғана қабыл алынады. Жыр көйлекке қосылатын соны сəн сияқтандырып күштеп таңылмайды» [15.51-54] деген пікірінің құндылығын айта кетуіміз керек. Шы нын да, фольклорлық материалдар мен ел аузындағы аңыз-əпсаналардың негізінде тарихи оқиғалар жатады. Əрине, араға уақыт өткен сайын мұндай аңыздарға айтушылар тарапынан түрлі өзгерістердің енгізіліп отыратындығын да жоққа шығара алмаймыз. Дегенмен аңыз түбі шындық екендігі, оның халық басынан өткізген тарихи оқиғалардан алысқа ұзай қоймайтыны күмəн туғызбаса керек. Аңыз-əңгімелерге сүйене отырып жазылған көркем шығармалар, тіптен тарихи-ғы лыми ең-

бектер де жоқ емес. Өзінің «Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында» атты монографиялық еңбегінде фольклорлық мета риалдарды кең пайдаланған Е. Бекмаханов: «Кенесары жəне оның серіктері жөніндегі фольклор материалдарының құндылығы сонда, олардың көпшілігі ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында Кенесары батырлары ның өздерінің жəне көтерілістің басқа да қатысушыларының өз аузынан жазып алынған» дейді [14.189]. Бұған бірнеше мысал келтіруімізге болады. И.В. Анич ков 1894 жы - лы жазған «Қазақ батыры Жанқожа Нұрмұхамедұлы» ат ты тари хи очеркінің жазылуына байланысты «...Екінші бір көз кейде қиял-ғажайып ертегі сықылды көрінгенімен аса қызықты, батырдың өмірі жайында айтылған, ел арасында ауызша тарап жүрген аңыз-əңгімелер еді. Мен оның көбін Жанқожаның сарбазы болған, онымен Созаққа дейін бірге барған, 1847 жылғы тамыз айының 21-і күні Жаңақала үшін болған, шайқасқа қатынасқан, 1850 жы лы Қоқан қамалы «Қосқорғанды» басып алу кезінде орыс əскерлерінің сапында болған, қазақ қолының санатына кірген, кейіннен Жанқожа көтерілісін басу кезінде сол бүлікке қатынасам деп жаралан ған, баяғы бір ат басында жүрген шағының белгісі ретінде ақ найзасын қара үйдің іргесіне шаншып қойып, бүгіндері Жаңарықтағы өз аулында тірлік кешіп жатқан қарт батыр Байжанұлы Ізтілеуден естідім» деп естелік айтады [2.10-11]. Бірнеше тарихи жырлар мен дастандарға, прозалық шығармаларға кейіпкер болған Бұқарбай батыр да өз заманының шежіресі болғанға ұқсайды. «Түркістан түземдік газетінде» қызмет атқарған Молла-Əлим-Махмұд-Қажы 1928 жылы Ферғана хандарының ХІХ ғасырдағы Хұдияр ханға дейінгі тарихын баяндайтын «Та рих-Түр кістан» атты еңбегінің Кенесары ханға байланысты бөлімін Бұқарбай батырдың айтуы бойынша жазғандығын айтады. Автор 1870 жылы Бұқарбай батырмен кездесіп, Кенесары хан бастаған ұлт-азаттық көтерілісі туралы əңгімелескені, Бұқарбай батыр көтерілісшілер айтатын жырды орындап бергендігі туралы мəлімет бар [14.19]. Аталған еңбекте Кенесары көтерілісі туралы Молла-Əлим-Махмұд-Қажының Бұқарбай батырдың айтуы бойынша Кенесары көтерілісі туралы «Кенесары деген қазақ ханы қазақтардан əскер жинап Ресей шекарасындағы Қарқаралы, Қара-

өткел, Қызылжар деген жерлер ді орыстардан босатады. Ресей мұжықтарын шауып, талан-таражға салып, шығып тұрған пішендері мен егіндеріне от қойып, өртеп кетеді. Одан кейін Түркістан шаһарына келіп, Шолаққорған, Созақ атыраптарын қоқандықтардан тазартады. Одан соң Алматы, Бішкек үстімен қара қырғыздарға шабуыл жасайды. Кенесары ханның Наурызбай төре, Ержан төре сияқты інілері қасында болды» деп жазғаны тарихи деректерден алыс емес [16.134]. Автордың айтып отырған Бұқарбай батыр орындап берген көтерілісшілер жыры «Бұқарбай батырдың қиссасы» болуы керек. Бір өкінішті жай – «Бұқарбай батырдың қиссасы» деп аталатын еңбектің табылмауы. Орталық Ғылыми кітапхананың қолжазбалар қорына 1946 жылы М. Ахметұлы (№663 папка) «Бұқарбай батырдың қиссасын» өт кізген. Қолжазба қорында осындай тізіммен тұрған аталған тізбе (№663) жоқ болып шықты. Кенесары бастаған көтеріліс қазақ əдебиетінде біршама көрініс тапты. Өкінішке орай, қалың оқырман бұндай туындылардан ұзақ жылдар бейхабар болып келді. Кенесары қозғалысының түрлі кезеңдерін қамтитын фольклорлық шығармалар жанрлық жағынан тарихи жырлар, ғашықтық дастандар, арнау өлеңдер, Кенесарының Арқа жұртымен қоштасуын бейнелейтін толғаулар, хан Кене мен Наурызбай төренің қазасын жоқтауға арналған ғұрыптық жырлары, прозалық шығармалар жəне драмалық шығармалар болып келеді. Нысанбай жыраудың «Кенесары – Наурызбайы», Көкбайдың «Абы л ай – Кенесарысы», Нұрханның «Жасауыл қырғыны», Саяділдің «Кенесарысы» сияқты, т.б. Бұл шығармалардың басым көп шілігі көтерілістен соң туған. Хан Кененің үзеңгілес серіктері Ағыбай, Иман, Бұқарбай жайындағы жырларда Кенесарының ақылпарасаты, ұлтжандылығы қалай сөз етілсе, Кенесары туралы ха лық жырлары мен кейінгі кезеңдегі əдеби жанрларды Бұқарбай бейнесінсіз елестету мүмкін емес. Осындай əдеби шығармалардың арасында Нысанбай жыраудың «Кенесары – Наурызбай» дастанының орны ерекше. Кіші жүзден шыққан Нысанбай Жаманқұлұлы Кенесары бастаған ұлтазаттық көтеріліске бастан-аяқ қатысқан. Сондықтан да Нысанбай жырау қаламынан Кенесары көтерілісін шынайы суреттеген «Ке не-

Жекпе-жекте өлген қырғыз батырының сүйегін алып кетуге қырғыздар лап қойғанда жалғыз қалған Наурызбайға Бұқарбай көмекке келіп, Бедердің сүйегін ала қашады. Əр тараптан қырғыздар Жағалай шауып жиектен, Тұс-тұсынан ат қойды, Үмітті болып сүйектен. Арасы алыс дауыстап «Барма, мұнда кел» деуге. Шауып барып Бұқарбай Ат үстінен көлбеді [17.263]. Кене хан шайқаста көрсеткен ерлігі мен адалдығы үшін Бұқарбайды мадақтап, басқа батырларға үлгі етеді. Бұл, əсіресе, қырғыз батырының сүйегіне емес, атын алып қалу үшін шапқан Ағыбайға сын еді. Сол жерде Кенесары Ағыбай əкелген қырғыздың сəйгүлігін Бұқарбайға бергізеді: Бұқарбай батыр əкелді Ер Бедердің сүйегін. Барлық қазақ жабылып Малақай қылды үйегін. Ағыбай батыр шабады, Қашқан атын көреді. Қырғыздан қорқып таймады, О да қайсар ер еді. Алып ханға келеді, Тарту қылып береді. Бұқарбайды мақтады Бəрекелді, ерсің деп. Ағыбайды шақырды Атын алып келсін деп. Сүйекке шапқан ер болар, Атын бұған берсін деп. Үлгі қылып сөз айтты, Əркім мұны көрсін деп. Жауға шапқан батырлар Намыстанып өлсін деп [17.264-265]. 7-105

Жолдасқа адалдық адамның басына күн туғанда, іс түскенде танылады. Жалпы ел аузындағы аңызға қарағанда Наурызбай мен Бұқарбай арасында бақталастық та болғанға ұқсайды. Оны Кенеса ры да білген. Бірде Бұқарбайды шақырып алып оңаша сөйлесіп, «Жауда жолдасың мықты болса, сенің несібең, ауыздарың бір болсын, іш пікірді тазалаңдар, өкпе-қақпаны тастаңдар. Бұқарбай, сен бірінші батырлықты Наурызбайға қия бер, саған қосынның екінші батыры, мыңбасылық лайық. Ағыбайды аға тұт, оны халық Ақжолтай атауы да тегін емес» деп есте қаларлықтай ұлағатты сөз айтқан [18]. Сөйте тұра өзінің жорықтас жолдасы Наурызбай жау қолында қалып бара жатқанда алғаш көмек қолын созады. Жыр жолдарынан Бұқарбай бойындағы досқа адалдық, ержүректілік, жолдас үшін қажет жерінде жанын да аямайтын көзсіз батырлық көрінеді. Ел арасында Бұқарбай батырдың жанында үнемі екі жолбарыс еріп жүреді. Жауға қарсы шапқанда, жекпе-жек найзаласу үстінде екі жолбарыс қарсыласына сес көрсетіп, Бұқарбай батырға дем бе ріп отырған деген аңыз бар. Шын мəнінде Бұқарбай түрлі шайқастар мен жекпе-жектерді жеңіспен аяқтаған. Көнекөз қариялар дан ауыздан-ауызға жетіп келе жатқан əпсана-аңыздарды жоқ қа шығаруға да болмас. Сөз бастаған би-шешендер мен қол бастаған батырлардың бойында ақыл-парасат, күш-қайрат, жігернамыспен қатар көп шілікке беймəлім қасиеттердің болатыны да тыл сым-табиғаттың бір сыры болуы ғажап емес. Осындай қасиетті бабаларымыздың бірі Бұқарбай батыр болған. Жоғарыда, біз мысал ға келтірген жыр жолдарынан Бұқарбай батыр бойында ғы осындай қасиетті де аңғаруға болады. Қоршаған қалың жаудың ортасы нан аман шығу тек күш-қайрат, ептілік-шеберлік қана емес, қысыл ғанда қол ұшын берер тылсым күштің де баба бойында бар екендігін көр сетеді. Жалпы алғанда, Нысанбай жыраудың «Кенесары – Наурызбай» дастаны Бұқарбай батыр бейнесін барынша шынайы сомдаған шығарманың бірі деп айта аламыз. Дастан туралы академик Р. Бер - дібайдың «Мұны шығарушы Нысанбай жырау – Кенесары жорықтары кезінде бірге болған, барлық дерек, оқиғалардың куəгері əрі азаттық аңсарын биік ұстаған ірі ақындардың бірі. Бұл жырда келтірілген істер мен деректердің молдығы əрі шыншылдығы оны

Тұрады қалай қан қызбай?

қарбай есімін жиі кездестіреміз. ХІХ ғасырдағы қазақ əдебиеті та-

батырлығымның бір ісіне өте қатты сүйсіндім. Сырдарияның Шұға

беттегі жағында Кенесары бастаған қалың ел орнап жатқан кезі еді. Ол кезде Созақ, Түркістан, Ақмешіт маңында қоқандармен соғысып жүрдік. Батырлар күні-түні ат үстіндеміз. Сыр бойындағы бізге тілектес іргелес ел – қалың Қыпшақ. Қыпшақта бір байдың аты Күреш деген сұлу қызы болды. Сол қызға Ағыбай, Наурызбай, мен – үшеуміз бірден қызықтық. «Қызыңды маған бер» маған бер деп үшеуміз батырлық беделімізді салып сұрасақ та, қыз əкесінің бізге берген жауабы «Қызымды жалғыз атты жорықшы тентектерге бере алмаймын, жалғыз тұяқ берер қалың малдарың жоқ, нелеріңе қызығамын? Бүгін мұнда, ертең онда кезіп жүрген сендердің артыңа таңып, қанжығаларыңа байлап жіберетін қызым жоқ. Елі сай, жері сай, терезесі тең бір мырза кез келер». Біз үшеуміз де байдың бізді менсінбеген мына қорлығына ыза болып, Кененің алдына келдік. – Ол қызды біреуімізге бұйырыңыз, барып шауып алайық, рұқсат беріңіз, – дедік. Кенекең үшеуміздің сөзімізді тыңдап болды да: – Сендерге ел керек пе, қыз керек пе? Алыстағы жауды алмай іргелі елді бүлдірейін деп пе едіңдер? Қыз керек болса, барып Созақтың қамалын бұзып, сарттың қызын алыңдар! Мыналарыңа рұқсат жоқ! – деді. Бір күні əскер жаққа жорыққа аттандық. Ағыбай мен Наурызбай бір бөлек, мен Кенесарымен бір бөлек кеттім. Бір-екі күннен соң ауылға оралып келдік, Ағыбай мен Наурызбай əлі қайтқан жоқ екен. Астыма мінгенім 200 қойға сатып алған күрең тұлпар еді. Өз ауылыма келе жатқанда ауыл шулап қоя берді: – Күрештің ауылын таңертең ертемен қоқандар шауып кетті, – де ді. Сонан не болғанымды өзім де білмеймін, көзіме қан толып, тү гім түлеп сыртқа шығып: – Олар қалай кетті? – деп сұрай бердім. – Жаулар Ташкент жаққа беттеп кетті, – деді. Бір аяқ сусынды жұта салып, Кенекеңнен рұқсат сұрамастан жау жарағымды асынып, Ташкент жаққа шу деп тартып кеттім. Найзамды аспанға үйіріп құйғытып келем. Түн ортасы ауған мезгілде əн салып шуылдаған көптің сарынан естідім. Кешікпей-ақ қалың қолдың артынан келіп жеттім. Топ-топ

қыз айтты:

деп өкінді. Мен:

жоқ, – дедім.

Арада бірнеше күн өтті. Науан мен Ағыбайдан гөрі қыз маған тəн сияқты болып қалды, олар енді менімен таласа қоймады, тек жалынып сауға сұрай бастады. Бірақ мен өлсем де қызды оларға қиярмын ба? Мен бір күні қыздың үйіне барып, əкесінен «Балаңды бер» деп едім, «Жау талап малым азайып қалды, дəулетім шайқалды, қолың ұзын ғой, матап қырық жетінің малын тауып əкеп бер де, қызды ала бер» деді. Жалғыз қарам жоқ, не бермекпін? Бөге ліп қалып, не айтар екен деп қызға қарадым. Қыз орнынан ұшып тұра келіп: – Əке, мен Бұқарбай болмаса, сарттың бір бегіне күң болып кетпекші емес пе едім? Бұқарбайдың еңбегі менің бір қара басыма татитын болды ғой. Енді Бұқарбайдан басқа ешкімге бармаймын, – деді. Қыздың шешесі де: – Балаңның бақытына жаралған батырға жалғыз қызыңды бермей қайтесің? – деп қостады. Бай ақыры көніп: – Ал, балам, қадалған жеріңнен айрылғың келмей тұр ғой, – деп ризалығын білдірді. Қызды киіндіріп, бір жорға атқа мінгізіп үйіме алып келдім. Өзіміздің батырларды жинап, үлкен той жасадым. Тойға Кенекең бас болып, Науан, Ағыбай, тағы басқа батырлар – бəрі қатынасты. Сол алған əйелім сұлу, өзі ақылды болды. Бұл əйелімнен екі ұл туды. Батырлығыма бір сүйсінгенім, міне, осы Күреш сұлуды жаудан тартып алған ерлігім болды», – депті Бұқарбай [20]. Поэма сюжетіне арқау болған əңгіме – осы. Бір өкініштісі, шығарма аяқталмай қалған. Оған бір себеп, біздің ойымызша, ақынның ескіні жырлаушы ретінде сынға алынуы болса керек. Асқар Тоқмағамбетовтің ақындық арынын, эпикалық кең тынысын танытатын туынды поэма деп аталғанымен, жыр үлгісінде жеті-сегіз буынды болып келеді. Тирадалық шумақтар, ұйқас – барлығы дастан, жыр жанрына жақын. Оқиға, ширыққан тартыстан гөрі баяндау əдісінің басымдығы да жыр жанрымен жақындығын көрсетеді. Ақынның тілі шұрайлы, суреттеп отырған заман келбетін көз алдыңызға əкелетін əдеби стильге таңданбасқа болмайды. Əсіресе, батыр портретін жасау, ситуациялық портреттерді суреттеу кезіндегі ақындық шеберлік Бұқарбай батырдың тұтас образын сомдауға үлкен əсерін тигізген.

қан əңгімесі: «Менің əкем орта шаруа. Қоймінезділеу жуас адам еді. Мен өзім жалғыз бала болдым. Əкем жалғыз балама елдегі жоқ сұлу əперем деп сұлу қыз іздеді. Он үш жасымда он жеті жастағы Шынар сұлуды алып берді. Ауылым Қызылжыңғылда отырған кезде Кенесарының көп əскермен қырғызға кетіп бара жатқандығын естідім. Мен де соларға қосылып, қырғызға бірге аттандық. Наурызбай төре менімен жасты болып шықты. Сары су самса деген қырғыздың өзеніне бардық. Ұлы жүз Байзақ батырдың басшылығымен қырғыз батыр Қа найұлы Кəрібозды шақыртып алып, қырғыздың Қоқилы деген көлін сұрадық. Ол Қоқилыны тек ұрыста жеңілсем ғана беремін деп көлді беруден бас тартты. Қырғыздың арғы жағалауындағы Көктөбет ханға елші жібердік. Елшінің бастығы қырғыз Бұғыбай, Кенесары ханның інісі Ержан төре т.б. Ержанды қырғыздар өлтіреді, басқалары да аман қалмайды, Бұғыбай қырғыз өзі қашып келді. Мұны Кенесары мен Наурызбай естігенде Кенесары үш оты рып, үш тұрды. «Жолдастар, я өлейік, я қалайық, қырғызға шабуылға шығайық» деп Кене хан айқай салды. Сонымен Қоқилы көлін жайлап отырған егінші қырғыздарды шауып, оларды бағындырдық. Кене хан бұл жорықта əділ болған жоқ. Қырғыздың қоқиланған қыздарын қос-қостан таратып, бөліп берді. Сонымен біздің 2500-дей адам қыр ғыздың жылқыларын айдап, бие байлап, қымыз ішіп, қыз құшып, ойын-күлкімен жата бердік. Қырғыздың халқы тау жайлауына қашып кетті. Кейін бітісейік деп Кене ханға елші жіберді. Кенесары бітіспеймін деп, елшінің мінген аттарын байтал секілдендіріп, күзеп жіберді. Осыдан кейін қырғыздың Кəрібоз батыры бастаған қол келіп Қызыл су самса деген жерде соғыс болды. Қырғызға ештеңе қыла алмадық, олармен алты жыл ұдайы соғыстық. Кенесары мен Наурызбай қолға түсіп қалды. Басқамыз елімізге қайттық. Сол ұрыста Қарасақал руынан шыққан Жетекбаев Үргенішбай, Шекті руынан Еспембет жырау, Төре Доғалақ жыраулар болды». Баспан Меңдібаев айтқан осы естелік Кенесары əскерінің қырғыздармен қақтығысы туралы тарихи құжаттармен сəйкес келеді. Тағы бір ескерер жай, Бұқарбай 80-нің үстіне шыққан шағында, шамамен 82-83 жасында Қазалыға барып, Əлімнің ақсақалдарымен

телген.

Тұлға ғой тұла бойы тарамыстан, Қойылған құдірет қой қара мыстан. Толағай талқы білек толғағанда Ақ найза қадалған-ды қарақұстан. Батырдың бұланайы Бұқарбай-ау, Жайрады салған жанға жара дұшпан. Ақын жекпе-жек үстіндегі батыр бейнесін шынайы жасай алған. Бұқарбай портретін жасаудағы «Тұлға ғой тұла бойы тарамыстан, Қойылған құдірет қой қара мыстан, Толағай талқы білек толғағанда» сияқты өлең жолдары сəтті шыққан. Жаттанды, жауыр болған, əдеттегі батыр бейнесі емес, өзіндік стиль, дара сөз өрнегі жас Бұқарбайды жаңа қырынан танытады. «Үш ноян, Шынар» деп аталатын бөлім ел аузындағы аңыз желісіне құрылған. Мұндағы жаңашылдық – ақындық қиял нəтижесінде Шынардың қолына найза ұстап, Бұқарбаймен бірге жауға қарсы шабуы. Шынар да емес еді жай ғана жар, Пəруар берген білім бойға əр, ажар. Шектескен сұлулыққа шынайы ерлік, Болды əйел ақыл, арман, ойға базар. Керілмей кезі келсе қылыш тартып, Салатын «сері» де еді жауға назар. Жалғыз үй жайлауда еді батыр бірде, Жанында жасыл жебе, жатыр мір де. Ай жарық, айқай шықты, атқа мінді, Ер ісін оңға бастап отыр пір де. Бұқарбай торбестімен топқа тиді, Қарайып қалды біраз пақыр мүрде. Шынар да шыдап үйде отырмады, Бабалар рухынан от ұрлады. Бұрымын мықтап орап, мұрақ киіп. Салды ұран «тостағандап», аһ ұрмады. Дойыры Табын атам дөп тиді ме, Құм құшып, талай доңғай топырлады [23.176-177]. 8-105

Шынар анамыз қолына найза ұстап, жаумен күрескен-күреспегені біз үшін батыр жарының беймəлім қырларының бірі. Дастанға негіз болып отырған ел аузында əр кездері айтылып қалатын аңызəңгімені батырдың сүйген жарының образын сомдауда деталь ретінде пайдаланғандығы байқалады. Алпамыс, Қобыланды сияқ ты баһадүр батырлардың сүйген жарлары ел басына күн туғанда қолына қаруын алып жауға қарсы шапса, астындағы аттары қажет жерінде батырға көмек көрсетті. Шынар анамызға байланысты ел аузындағы аңыз да осындай халық қиялынан тууы ғажап емес. Дастанның «Қарабесбай, Бұқарбай», «Қарасор оқиғасы», «Қара бөгет хикаясы» бөлімдері де ел аузындағы аңыз-əңгімелерге сүйе не отырып жазылған. Дастанда Бұқарбай батырдың Кенесары əскерінде болуы, Ақмола бекінісін алуға қатысуы сияқты ел азаттығы жо лындағы күрес-жорықтары суреттелмеген. Белгілі ақын, композитор Елена Əбдіхалықованың «Шынар кө лі» поэмасы да Бұқарбай батыр мен оның сүйген жары Шынар анамыз туралы ел аузындағы аңыз-əңгімелер негізінде дүниеге келген туынды. Бұқарбай батыр туралы бірнеше көркем шығармалардың сюжеттік желісіне негіз болған аңыздарды Елена да өз шығармасына пайдаланады. Бірақ ақын өзіндік ой, өзіндік өрнек таныта отырып, аңыз желісінен тың, соны шығарма тудыра алған. Тарихи тұлғалардың өмірі мен күрес жолы суреттелген көр кем шығармаларда ел аузындағы аңыз-əңгімелер мен əпсаналарды қайта жаңғырту арқылы көркем дүниені өмірге əкелу заңды құбылыс. «Көне классикалық эпостың қайсыбір белгілері (əсіресе орталық қаһарманды биікке көтеріп, мінсіз етіп мадақтау, т.б.) сақтала тұрса да, мұндай жырлар бойында хас түрлі сонылықтар кездеседі. Кейде оқиғалар жазба тарих сарынына сəйкес баяндалса, екінші бір тұста қиялдау, көркемдеп жинақтау басым түсіп жатады. Мұның бəрі тарихи аңызға құрылған жырлардың елдің өткенін түсіну мен бағалауда құнды мағлұмат бере алатын қасиетін аңғартса керек» [24.362]. Қазақ əдебиетінде классикалық деңгейге көтерілген мұндай əдеби жаратындылар жоқ емес. Тек қазақ əдебиеті ғана емес, тұтас шығыс əдебиетіне тəн бұл үрдістің бүгінгі күнде əдеби үдерісте жарқырай көріну сыры да оның ұлттық тамырдан нəр алуында болса керек. Əсіресе, шығыстық «назира» дəстүрі нің

Сыр бойы – бабам жатқан жерді аңсаумен Сары ала таңда сол-ды мұңды үзерім. Туған жер, сені қоссам, жетер ме өлең? Еліме борышым бар өтелмеген. ...Біз де бір Табын деген ел боламыз Нүкіс пен Қоңыратты мекендеген. Хиуаның езгісінде біздің ауыл, Сезіндім ерте жастан күз қырауын. Үстімнен ұшса шыбын, қағып-баққан, Үгіліп бара жатыр ізгі қауым [25.104]. Əсерлі шумақтар көз алдыңызға үміт арқалап, бақыт іздеп шыққан қыздың нəзік жанын ғана емес, қайсар мінезін де елестетеді. Осы бір оқиға Бұқарбай батырдың өмірлік өкінішіне айналады. Ақын батыр жанының нəзік тұсын тап баса таба білген, тауып қана қоймай оны əсерлі, əдемі өлең өрнегімен оқырманына жеткізе алған. Психологиялық иірімі мол, Бұқарбай батырдың жан күйзелісін аша білген туынды ақындық шеберліктің нəтижесі екендігін ай та кеткеніміз абзал. Қылышынан қаны тамып тұрған кеңес заманында жазылып, оқырманның ыстық ықыласына бөленген тарихи шығармалардың бірі – Ілияс Есенберлиннің «Қаһар» романы. Шығарма туралы академик Р. Бердібай «І. Есенберлиннің «Қаһар» романы жазылған тұста «жетілдік, гүлдендік» деп келетін даңғаза ұрандар мен шақырулардың көп айтылып жүргеніне қарамастан ұлттық мəдениеттер, соның ішінде қазақ тілінің беделі мен мəні тоқтаусыз құлдырап бара жатқан еді. Ал тарихшыларымыз болса ежелгі дүние, орта ғасырлар шындығын зерттеуді жылы жауып қойып, көбінесе кеңестік дəуірдегі үрдістерді тексеруге бірыңғай дағдыланған. Ол кезде Кенесары аты аталса, оған тек қана күйе жағып сөйлеуге кім де болса «ерікті» еді. Міне, осындай қысаң шақта «даулы» тақырыпқа бару қандай қаламгерден де саналы батылдықты керек ететін» деп жазған болатын [24.298-299]. Прозалық шығармаларда алғаш рет Бұқарбай батыр бейнесі І. Есенберлиннің осы «Қаһар» романында көрінді.

айтқан-ды...

«Əн құс тəрізді бүкіл жер-жаһанды кезіп ұшып жүріпті. Кей елдің үстіне тоқтап, ұзақ уақыт қалықтай шырқап əнін үйретсе, кей жұрттың үстінен қасқырдай ұлып өте шығып, ал кей ауылдардың төбесінен тіпті үндемей ұшыпты. Сол əн Жетісу, Сыр бойының тұсынан өткенде жұмған аузын ашпапты, тек Арқа жеріне жеткен де ғана сан түрлі əуенге салып, ұзақ кідіріпті. Ұлы жүз бен Кіші жүз Орта жүздей əнші болмауының себебі əннің ор нына, тек еміс-еміс сарынын ғана естіпті. Сол сарын «Бойым талдай» деседі. Сондықтан да біздің білетініміз осы сарын. Əн ордасы – Арқа. Ал бірақ əн қонған Арқадан үйреніп, қазір біз де əжептəуір əнші болып қалдық» деп Бұқарбай ыржия күлген. Сондағы «Əнші болып қалдық» дегені де баяғы бір «Бойым тал дай» [26.312-313]. Үзіндіден Бұқарбайдың тек батырлық келбетін ғана емес, оның өмір жолынан, серілік, шешендік қасиеттерінен де хабардар боламыз. Жазушы осы детальді тектен текке пайдаланбаған. Негізгі мақсаттың бірі Кенесарының жорықтас жолдасы əрі бас батыры Бұқарбай бейнесін жан-жақты ашу болса керек. Біздің ойымызша, суреткер бұл мақсатына жеткен сияқты. «...Соның ішінде Бұқарбайдың қалыңдығы да бар екен. Осыдан кейін Бұқарбай да Саржан мен Кенесарыға еріп қоқан шабарман сыпайларының талайын қырды, Мəмет Əлімнің жігіттерінің де бері шыққандарын есірей етті. Бірақ күштілерге деген кегі қайтпады. Өз басының өшпендігіне енді жер-суынан айырыла бастаған ел өшпендігі қосылды. Сол себептен Бұқарбай батыр өз өмірін бүтіндей жауынгершілікке арнаған» дейді. Жеке бастың өшпенділігін азаткерлік қасиетке айырбастай алған, ұлттық деңгейге көтеріле алған Бұқарбай образы осы бір аз ғана үзіндіден-ақ көрінеді. Батыр бойындағы намыс пен жігерді, ішкі рухтың мықтылығын автор жазбай таниды жəне оны оқырманына дəл жеткізе алған. Кез келген суреткер үшін өз шығармасындағы əрбір кейіпкердің орны бөлек. Мейлі ол жағымды, мейлі жағымсыз кейіпкер болсын автор олардың əрқайсысын терең зерттеп, зерделеп, ішкі дүние сіне үңіле отырып оның жан сыры мен жүрек тебіренісін, жан толқынысын сезіну арқылы ғана жанды образ жасай алады. Кейіпкерге жан бітіріп, сезім бере алғанда ғана суреткер өз мақсатына жетеді. Жəне өзі жасаған əдеби қаһармандарының əрқайсысына де-

тепкен қыруар мал-жанды қырып жіберуді ойлайды. Қашаннан «тө секте басы, төскейде малы» қосылып, бір-бірімен құдандалы жек жат дегендей бір-біріне тілеулес ағайындар емес пе? Бұқарбай ба тыр бұған шыдап отыра алмайды. Мұның үстіне қанды көйлек қаруласы, жақсы көретін ағасы Жанқожа батырдың өтініші жəне бар. Суыт атқа қонып, бөгетті жығуға аттанады. Бөгетті күзетіп тұрған бірнеше жүздеген қаскөйлерін тұтқындап, əлгілердің өздеріне шіреп тұрған суды жыққызып, көңілін бір демдеп қайтады. Кейін осы бір аса маңызды иінді күзету, қатаң бақылауда ұстау батыр бабаның құзырына көшіріледі. Бұл жерде біз Жанқожа мен Бұқарбай батырлардың ортақ жауға тізе біріктіріп, əрқашан да бірлесе тойтарыс беріп отырғанын көреміз. Бұл хикаяттар жерлесіміз, көрнекті жазушы Зейнолла Шүкіровтің «Сыр бойы» атты романында да əдемі көрініс тапқан. Бізге жеткен дереккөздерге қарағанда бабамыздың жүректілігі соншалық, тіптен қылышынан қаны тамып тұрған, айбарынан қара халық сескенетін хандардың да қаһарынан қаймықпаған. Қара қылды қақ жарарлық туабітті сол турашылдық қасиетінен əсте айнымаған. Мұны өзімен қарулас болған қанды көйлек жолдастары Арғын Ағыбай да, Əлім Жанқожа да, Қыпшақ Жаназар да, сондай-ақ сарай ақыны, жерлесіміз Ашамайлы Керейт Нысанбай жырау да жоққа шығармаған. Бəйбішесі Күнімжанның айдап салуына еріп, Кене хан Бұқарбай батыр жорықта жүргенде Ақмырзаның (Жанқожа батырдың туған ағасы) аруағын аяқасты етіп, Бəтима есімді қаршадай қызын қойдың соңына салып қояды. Бұл батыр бабамыздың қатты ашуызасын тудырады: – Бəтима, айналайын-ай, мынау иттер қор қылған екен ғой. Бүгін есіттім. Сенген жоқ едім... – Ағатай, кім едіңіз? – Бұқарбай деген ағаң боламын. Руым Тартулы табын. Жəкем нің жақсы көретін інісінің бірімін... Жанқожаның аты аталғанда Бəтима көз жасына ие бола алмады... – Адалмын, ағатай. Бұл жамандықтың қалай таңылғанына қайранмын. Бар кəдігім бəйбішеде, тоғыз қатын бір əйелдің ізіне түскен соң оңдыра ма? Түбіме жетті...

кемді қозғамайық...

алмайды!

пай емес, Кене ханның алдында кінəсі көп екенін біледі. Бəтимаға

ара түсті... Кіжініп тұрған Наурызбайдың қолын ұстады... Ондай қылмысты хан ордасының кешірмейтіні белгілі. Одан бұрын да күтініп жүретін. Бұқарбай тікесінен Кене ханның шатырына барды. Ішке кірмейді. Аттың үстінде айқай салған. Кене ханның бар қоймасын ақтарды. Өлтірмек түгіл сен менің Қисайта алмайсың қылымды... Қолыңнан келсе істеп көр, Жанқожа мен Сейілдің Өзі-ақ алады құнымды! Осы үзінділер арқылы З. Шүкіров Бұқарбай қайсарлығын, кейде тіпті басына төніп тұрған қауіптің өзін адалдық, əділдік үшін же ңіп кете алатын жігерлілігін шынайы аша білген. Бұқарбай – Табын руына ұран болуымен қатар тарихи тұлға дəрежесіне көтеріле алған батыр. Өйткені ол ел мүддесі үшін күресіп, соның барын жоғалтпауға, берекесін кетірмеуге ұмтылған. Жерін жаудан қорғауда, елдің елдігін сақтауда ерлік көрсетіп, ғұмырын арпалыспен өткізген. Батырдың əр кездегі ерліктері мен ел үшін жасаған жақсылықтары халық жадында сақталып, күні бүгінге дейін жеткен [13.73]. Орыс оқымыстысы А. Грен «1850 жылы Қоқан хандығының би леушілері қазақ халқын Жаңадария өзені бойынан біржолата көші ріп, бостыру мақсатында Жаңадария бойындағы «Қарабөгет» деген жерден суды байлап тастап, төменгі жаққа жібермей қояды. Жаңадария бойындағы мыңдаған қолмен жасалған егінші лік жерлер құлазыған шөлге айналады, ел тіршілігі тығырыққа тіреледі. Бірақ қазақтан шыққан Бұқарбай батыр 1852 жылы 2000-нан астам жергілікті халықтан қол жинап, қоқандықтарға қарсы шыға ды, сөйтіп, Қарабөгетті бұзады. Сол уақыттан бастап Сыр суы қайтадан Жаңадария бойымен аққан, одан Қуаңдария нəр алған. Сөйтіп, Сыр – Қуаңның арасы қайтадан ел қонысына ай нал ған» деп жа зады. Бұқарбай батырдың ел қамы үшін жасаған осы ерлік-қамқорлығы да əдебиет назарынан тыс қалмады. Жергілікті ақын С. Ембергеновтің «Қарабөгет хикаясы» атты дастаны мен жазушы А. Тілеу лиевтің «Бұзылған бөгет» атты əңгімесінде Қарабөгетті бұзу дағы Бұқарбай ерлігі сөз болады.

Қорыта айтқанда, Бұқарбай батыр – ел азаттығы үшін тұтас ғұмырын арнаған халқымыздың біртуар ұлы, батыр, би. Ол тек Сыр бойы қазақтарының ғана емес, қазақ халқының қамын жеп, оның тəуелсіздігі жолында күресіп өткен ел перзенті. Бұқарбай батырдың жасаған ерліктері мен күрес жолының жыл өткен сайын халық жадында жаңғыра түсіп, қашанда əдебиеттегі тың тақырып күйінде қалуы да осыдан. Пайдаланылған əдебиеттер: 1. Орталық ғылыми кітапхананың сирек қолжазбалар қоры, № 1338 бума. 2. И.В. Аничков. Қазақ батыры Жанқожа Нұрмұхаммедұлы. Казань: Типо-литография Императорского университета, 1894. 31-б. 3. Т. Омарбеков, Ш. Омарбеков. Қазақстан тарихына жəне тарихнамасына ұлттық көзқарас. Алматы: Қазақ университеті. 2004 жыл. 388-б. 4. Записки о Бухарском ханстве. 1983. 5. Ахметова. Арынғазы хан. Ақтөбе:А-Полиграфия ЖШС. 2004. 168-б. 6. Ж. Адамбаев. Сыр бойы. 2012 жыл. №26. 7. Орталық Мемлекеттік əскери мұрағат. Қор – ВУЛ. 67-71-беттер. 8. А. Серебрянников. Сборник материалов по истории завоева ния Тур кес танского края. Том 2. Стр. 245. 9. Е. Ділмұхамедов. Кандидаттық диссертация. Ташкент, 1946. 10. Орталық ғылыми кітапхананың сирек қолжазбалар қорынан алын ды, № 1338 бума. 11. М. Баймаханұлы. Байқадам батыр. Қызылорда., 1999 ж. 12. К. Бердаулетов. Бұқарбай батыр. Егемен Қазақстан. 23.01.1993. 13. Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Табын. ІІ том. 2-кітап. Алматы., 2006. 14. Е. Бекмаханов. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы: Санат, 1994. 15. П. Лафарг. Мəдениет тарихы бойынша очерктер. М., 1926. 51-54-беттер.

16. Молла-Əлим-Махмұд-Қажы. Тарихи Түркістан. Ташкент., 2008. 17. Жеті ғасыр жырлайды. 1-том. Алматы, 2004. 18. К. Бердаулетов. Бұқарбай батыр. Егемен Қазақстан. 23.01.1993. 19. Р. Бердібай. Бес томдық шығармалар жинағы. 2-том. Алматы: Қазы ғұрт, 2005. 20. Орталық ғылыми кітапхананың сирек қолжазбалар қорынан алынды, №1331 бума. 21. А. Тоқмағамбетов. Сыр бойы. 1941. №123. 22. Орталық ғылыми кітапхананың сирек қолжазбалар қоры. № 1338 бума. 23. Бұқарбай батыр. Құрастырған: А. Жанаев. Қызылорда, 2007. 24. Р. Бердібай. Бес томдық шығармалар жинағы. Бірінші том. Алматы: Қазығұрт, 2005. 25. Е. Əбдіхалықова. Шынар көлі. Астана, 2008. 26. І. Есенберлин. Он томдық шығармалар жинағы. Жетінші том. Үшін ші кітап. Қаһар. Алматы: Жазушы, 1986. 27. З. Шүкіров. Сыр бойы. Қызылорда: Тұмар., 2002.

жататынын ескерсек, сол дəуірдің əлеуметтік ахуалынантөмендегі сандық мəліметтер біршама хабар береді. Мəселен, қазақтың тіршілігінің өзегі болған мал басының 1828 жы лы əр түтінге шаққанда 245-тен келсе, 1830 жылы 190 бастан, ал 1839 жылы 155 бас малдан келген [3.36]. Кейінгі жылдары бұл көрсеткіш төмендей түскен. Шаруашылық дағдарыстың себепсалдары 1925 жылдың сəуірінде Қызылордада өткен V бүкілқазақтық съезде арнайы қаралды жəне сонда жарияланған мəлімет бойынша 1870 жылы əр шаруашылыққа 59 бастан келсе, 1923 жылы əр отбасыға 10,1 бастан ғана келгені ашық айтылған болатын [3.51]. Отарлық езгінің салдарынан, əсіресе, келімсектердің қажетіне деп шұрайлы жерлерді орыс əскерилерінің тартып алуы себебінен дəстүрлі көші-қон орбитасының бұзылуы жоғарыдағы мəліметте көрсетілгендей өлкеде мал басының күрт кемуіне əкелді. Кедейленген халық наразылығының өршуі 1822 жылғы «Сібір қырғыздарының», 1824 ж. «Орынбор қырғыздарының» Жарлықтарына сəй кес хандық биліктің жойылуына да байланысты еді. Əкімшілік реформаның басты мақсаты өзінің жəдігөй тəртібін орнатып, даладағы беталды қозғалыс дегенді шектеп, жергілікті тұрғындардың өмірін бір өлшемге түсіру арқылы орталық жəне солтүстік-шығыс Қазақстан байлығын мүмкіндігінше тезірек иге ру болатын. Орта жүзден кейін реформалар Кіші жүзге жетті. 1824 жы лы жоғарыда аталған «Орынбор қырғыздарын басқару» туралы жарғы бекіді. Əбілқайырдың немересі Шерғазы хан Айшуақов тақтан түсіріліп, Орынборда қомақты жалақыға қызметке ауыстырылды. Кіші жүз үш ауданға бөлініп, оларды басқару билеуші-сұлтандарға, батыс бөлігі Қаратай Нұралыұлына, орта бөлігі Темір Ера лыұлына, шығыс бөлігі Жұма Құдаймендіұлына жүктелді. Сонымен бірге Ресейдің ресми отаршыл саясатын кеңейтуге жол ашылды [4.282]. ...1822 жəне 1824 жылдары əкімшілік-саяси реформалар патша үкіметінің отарлау саясатының нақты көрінісі болды. Дегенмен орыс əкімшілігі халық арасынан өздерінің тонаушылық саясатын қолдайды деген сеніммен сұлтандық билікті сақтап қалды. Бұл жөнінде «Сібір қырғыздары туралы» Жарлықтың 30-тармағында «сұл тандық билік сақталады жəне ол мұраға қалдырылады» деп

фессор Ж.Қ. Қасымбаевтың Кенесары ханның қозғалысы жайлы зерттеу еңбегінде «Сонымен патша үкіметінің қазақ жерінінің стратегиялық қолайлы өңірде орналасуына мəн беруі болашақта Орта Азия хандықтарын жау лап алуда оны бір саяси, əскери тірегіне айналдыруды ойластыруы, сауда керуендерінің дəнекерлік торабы ретінде пайдалануға ты рысуы, 1822-1824 жж. Сібір жəне Орынбор қазақтарының устав тарына арқа сүйеп, отарлауды тездетуге бағытталуы, өлкенің шұрайлы өңірлеріне орыс-казак шаруаларын қоныстандыру, Қоқан, Хиуа, Бұқара иеліктерімен шектесіп жатқан оңтүстік Қазақстанды, Қырғыз жерін жаулап алу мақсаттарын іске асыру жолындағы Ресей империясының саясатына қарсылық алғашында Ғұбайдолла сұлтанның, кейін Қасым төренің баласы Саржанның көтерілісіне себепші болды» деп сұлтанға ерген қазақтардың отарлық езгіге қарсы бұдан бұрынғы көтерілістерінің себебіне талдау жасайды. Сөйтеді де, əрі қарай сұлтан Кенесары бастаған халықтық қозғалыс жайында «осы көрсетілген жағдайлардың сұлтан, кейін хан Ке несарының туының астында он жылға созылған, үш жүзді де толық қамтыған қазақ елінің Абылай хан заманындағы иелігінің тұтастығы мен ел тəуелсіздігін қалпына келтіруді мақсат етіп қойған азаттық күреске де түбегейлі себептер болғандығы айғақ» [7.12] деген дəлелді пікірін білдіреді. Бұған қоса Үш жүздің соңғы ханы Кенесары Қаcымұлының баласы Ах мет сұлтан Кенесарыұлының арнайы еңбегінде «Абылай ханның 30 ұлының ішіндегі кенжесі – Қасым сұлтан, оның екі əйелі болған. Бəйбішеден алты ұл: Саржан, Есенкелді, Ағатай, Бопы, Кішік жəне Кенесары, ал тоқалдан жал ғыз Наурызбай туған... Көкшетау маңын орыстарға бергенде Кенесары əкесі мен төрт ағасына: «Абылай ханның Русиямен жасасқан шартын бұзғандарына көніп отыру бізге ұят. Құдай қаласа, барлық қазақтың басын қосып, Абы лай хан дəуірін қайта орнатуымыз керек. Алла тағала өзі бізге жар болғай!» деді. Бұл сөз Қасым сұлтан мен оның балалары на да ұнайды. Сөйтіп, бəрі де Русияға қарсы күресуге сөз байласады, бұларға қазақ елінің көпшілігі қосылады» [7.8] деп орыстардың озбырлығына бағытталған халық қарсылы ғын ұйымдастырушы сұлтандардың алғашқы мəмілесінен хабар береді. 9-105

дей келетін, биіктігі 8 метрдей дуалы бар, төрт бұрышына мұнара орнатқан, айналасы екі қабат терең ор, сумен қоршалған, қақпасы биік өзеннің оң жағасына тіреп, қорғануға өте қолайлы етіп салын ған. Бұл бекініс – бір жағы Хиуаға қарай, екіншісі Сыр мен Жаңадария арасындағы қазақтарды бағындырып отыру үшін жəне Ақмешітке қауіп төнсе, қару-жарақ қоймасы бар, жүзден атты əскер сыятын қамал. Орыстың қарулы күштері 1852 жылдың 4 тамызында бекініс тің шығысына зеңбірек оғы жететіндей жерге келіп бекінеді. Бекіністің бастығына жергілікті тұрғындардан өкілдер жіберіліп, олардың берілуін талап етеді. Оған жауап болмағандықтан, сол күннің ертеңіне азанғы уақытта шабуыл басталады. Бекіністегілердің қатты қарсылығына қарамастан ол алынады. Екі жақтан да елеулі адам шығыны болады. Бекініс бастығы оққа ұшып, қалғандары беріледі. Бекіністің ішіндегі мал-мүлік, оқ-дəрі құтқарушылардың пайдасына олжаға алынды. Тұтқында отырған қазақтардың жас əйелдері мен қыздары босатылады. Жергілікті қазақтар шоқ пар, кетпен, сойыл алып көмекке келеді, бекіністі талқандауға кө мек теседі. Тағы да бір қайғы-қасірет пен тонаушылық бекінісі тал қандалады. И.Ф. Бларамберг өзінің естелігінде «Қыздары мен əйелдеріне қа уышқан жергілікті қазақтардың рахметі мен алғысында шек болмады» деп суреттейді. Қосқорғанды (Қышқұрған) қоқандықтар 1819-1820 жылдарда жергілікті халыққа зорлық күшпен салдырған. Бекініс – Қараөзектің Жамансырға (Сырдарияның Ақмешіт пен Қармақшы аралығын осылай атаған) құятын жеріне, Қармақшыға таяу түбекке салынған қоқандықтардың басты шекара бекінісі, ақырғы тірегі. Патша өкіметінің барлаушысы поручик Романов 1841 жылы бұл бекініс туралы мəлімет жинап, Орынборға жолдаған мəлімдемесінде «Екі қабырғасы ұзын, биік етіп балшықтан соғылған бекіністің көле мі үлкен, 4 бұрышында дөңгелек мұнара, күзет төбелеріне зеңбірек қойылған, айналасы терең каналдармен қор шалып су жіберген, қатынас тек өзен жағындағы оң қапталдан жа салады» деп көрсеткен. Қорғанды И.Ф. Бларамберг басқарған əскерлер 1852 жылы шілде айында алып, оның басшысы Мырза Рахимды тұтқындап Райымға жібереді. Бекініс толық талқандалады.

Бұлардан соң 1853 жылы Ақмешіт бекінісі алынады. Қоқан хан дығының Сыр өлкесіндегі басты тірек бекеті болған Ақмешіт бекінісі Сыр бойына, тоғыз жолдың торабы тоғысқан жерге салынған. Оның айналасы көне заманның қоныстары мен қалалар болған мекен. Бұл жөнінде профессор А. Рязанов «Прошлое КзылОрды» деген тарихи очеркінде «Ақмешіттің оңтүстігінде қираған көне қалалардың орны, егіншілердің құм басқан су жүйелерінің қал дықтары көптеп кездеседі. Олар: Тибет-асар. Ырыс-көпасар, Бидайық-асар, Құмшоқы, Үңгірлі, Қараш, Жаңадария, Іңкəрдария əрі Сырдария бойында 40-тан астам асарлар бар екенін білеміз. Олар б.з.д. ІІІ ғасыр мен б.з.VІІ ғасырына дейін өмір сүрген қаламекендер» деп атап өтеді. Ақмешіт бекінісі шамамен 1817 жылы Сырдария өзенінің сол жақ жағалауындағы Ташкенттен, Бұқара мен Хиуадан Атбасар арқылы Батыс Сібірге, Торғай арқылы Троицкіге, Орынбор губерниясына баратын керуен жолдарының қиылысына салынды. Бір жылдан соң бекініс өзеннің оң жақ жағалауына көшірілді. Ақмешіттің орнаған жылы жөнінде əр түрлі пікірлер бар. А. Макшеев былай деп жазады: «Барлық бекіністер (Шымқорған, Күмісқорған, Жөлек, Жаңақорған) қоқандықтар Түркістанды жаулап алғаннан кейін, яғни 1814 жылдан кейін, ал олардың бастысы – Ақмешіт шамамен 1817 жылы салынып, бір жылдан соң өзеннің келесі оң жақ жағалауына ауыстырылды». М. Вяткиннің «Қазақ ССР тарихының очерктері» деп аталатын жəне басқа шығыстанушылардың еңбектерінде Ақмешіт қаласының 1818 жылы орнағаны жөнінде дəлелдер айтылады. Біз тек Қоқан хандығының Сырдың төменгі жағалауына салған бекіністері туралы қысқаша шолу жасап, мəлімет бердік. Бұл бекіністердің орналасу картасын 1854 жылы поручик-топограф Иващинцев қағазға түсірген. Ол карта «Река Сыр-Дарья от форта Перовс ка до Аралского моря» деп аталады. Үш мемлекеттің қыспағында қалған Сыр бойы қазақтары ірі қимылдарға бара алмаса да, қанаушыларға қарсы жиі-жиі шайқастарға шығып тұрды. Зорлықшыларға қарсы жекелеген, топтасқан қарсылықтар XІX ғасырдың басынан-ақ əр жерде ұйымдастырыла бас тады. Тұс-тұстан анталаған басқыншыларға деген халықтың ашу-ызасын сол кездегі Сырдың ықпалды батырларының бірі Та-

бын руының басшысы болған Байқадам Ағайдарұлының мына бір əрекетінен-ақ көруге болады. «Сыр өзенінің бойындағы, керуен жо лының шығысындағы қазақтар Хиуаға да, Қоқанға да салық төлейді, екеуінің де талау-тонауынан күйзелген. Шөмішті табын ның старшинасы Байқадам 1836 жылы Хиуа мен Қоқан аралығынан Сыр өзеніне көпір салып, əрлі-берлі өткендерден азын-аулақ ақы алған еді. Қоқандықтар лауазымды адамын жіберіп Байқадамнан əлгі ақы - ның бір бөлігін беруді талап етеді. Айқай-шу, төбелес шығып, Байқадам 6-7 қоқандықты өлтіріп, бастарын кесіп хиуалықтарға береді» [8.278] деп атап көрсетілген ресми құжаттардың бірінде. Халық басына түскен ауыр күннің, қараңғы түнектің бір то ластаған кезі болмады. Енді ғана отырықшылыққа бой ұрып ди қан - шылықпен айналыса бастаған Сыр бойы қазақтары тағы да шапқыншылық пен ауыр алым-салықтың азабын тартты. Жергілікті қазақтар Хиуа хандығын да мойындағысы келмеді. Əуелгі кезде бектер белгілеген алым-салықтарды төлеуден бас тартты. Қаншама наразылық танытқанмен диқаншылықпен айналысатын рулар өздеріне аз да болса талшық тауып беріп отырған Сыр бойынан, азын-аулақ малдарына жайлы қоныс болған Қызылқұмды тастап кете алмай, Хиуа хандарына зекет, ұшыр төлеп тұруға еріксіз көнді. Бұл маңдағы қазақтарды əскер күшімен бағындыру жəне қазақ жеріне сұғына түсу мақсатында Мұхаммед-Рахимның баласы Ал - ла құлы хан алғашында Сырдың салалары Жаңадария жəне Қуаң дария бойына əскери бекіністер салдырды. 1835 жылы Қуаңдария - ның сыртындағы Құртөбе деген жерге бекініс салып, онда екі жүзге жуық əскер ұстады. Сырдарияның сол жағалауына Қожанияз бекінісін, ал одан кейін Жаңақала деген бекіністі салды. Олар осы бекіністерден сонау батыстағы Жем өзеніне дейін əскер жіберіп зекет, ұшыр жинап отырды. Кіші жүз жерін өз қолына қаратып, Сырдың құнарлы егістігі мен жайылымын басып алуды, бір жағынан халықтан алынатын əр түрлі салықтардың есебінен қазынасын толтыруды ойлаған Хиуа хандары қазақ сұлтандарын да пайдаланды. Оларға хан атағын сыйлаған грамоталар, жоғарғы биліктің белгісі ретінде ақ пышақ беріп, қару-жарақ пен əскери қолдау көрсетті. Қоқан мен Хиуа ықпалында болған қазақ руларының өзара қырқысқан кездері де өте көп болған. Осындай ұрыстардың бірі мұрағат материалдарында былайша сипатталады. 1852 жылы Орын-

Қазақтардан сонымен бірге көмір мен шөп алынған. Оның үстіне қазақтар қоқандықтарға еріксіз жұмыс жасаған, олар бау-бақшаларды өңдеп, ат қораларын тазалаған, бекіністің қабырғаларын жөн деу жұмыстарымен айналысқан. Əсіресе, бекініске жақын аймақ та орна ласқан қазақтар осындай зəбірге көбірек ұшыраған. Қоқан дық - тар қазақ ауылдарындағы əйелдердің абыройын тө гу мақсатында да жиі жорықтар ұйымдастырған. Осындай жабайы озбырлық əрекет тер 1853 жылға дейін созылып келді. Олай дейтініміз, қоқандықтардың Сыр өңіріндегі бас қамалы саналған Ақмешіт бе кінісі осы жылы орыстардың иелігіне өтті. Осы оқиғадан кейін барып қайқы кірпік қоқанның қазаққа жасаған зорлығы тиыла бастады. Ақмешіт қамалының қоқандықтардан орыстардың күшімен азат етілуі аймақтағы саяси ахуалды біршама жеңілдеткені белгілі. Бұл шабуылға орыстармен қатар Бұқарбай батыр мен сұлтан Е. Қасымов бастаған қазақ рулары жыл бұрын əрекет еткен еді. Дегенмен қа зақ даласы мен Орта Азия саясатын жетік түсінетін əскери бас шы ретінде қайтадан Орынбордың генерал-губернаторы жəне Орынбор əскери корпусының басшысы болып тағайындалған В.А. Перовский 1851 жылы Сыр өңіріне жорыққа тікелей дайындалады. Қамалды алу алғашында полковник Бларамбергке жүктеледі. Оның шабуылы сəтсіз аяқталған соң, араға жыл салып Перовскийдің өзі бастап Орынбордан арнайы əскер шығарады. Бұл соғыстарға Бұқарбай батырмен қоса қоқандықтардан əбден зəбір көрген жергілікті қазақтар да белсене атсалысады. Жорық қарсаңындағы Ақмешіт тура лы мынадай мəліметтер келтіруге болады. «Сырдарияның оң жақ жағалауынан 270 метр жерде тұрған Ақмешіт бекінісі саз бал шыққа майда сабан араластыра отырып салынған құрылыс еді. Оның қабырғаларының төменгі жағы 10,5 метр, ал жоғарысы 4 метрден аса қалыңдықта болса, оның биіктігі 11,5 метрге дейін барды. Қабырғаларда ұзын тісті қорғаныштар, əр бұрышта жəне əр сыртқы беттің ортасында зеңбіректер орналастырылған дөңгелек мұнаралар болды. Қамалдың барлық бөлігі 300 метр жерді алып жатқан еді. Бекіністің өзен жағындағы мұнарасына темірмен құр сауланған мықты қақпа орнатылды. Бекіністің ішінде тұщы суы бар үш құдық, екі мешіт, медресе жəне 50-ге жуық балшықтан са лынған үйлер болды. Орданың айналасы 11 метрге (5 сажын) дейін гі ендіктегі

24 жұл дызында Құмсуат маңындағы белгілі шайқасқа араласып, алапат ерлігімен тағы бір сыннан өтеді. Бұл шайқаста жау жеңіліп, батыр оларды Жөлекке дейін қуады. Жол бойында қазақтарға жəбір көрсеткен қоқандықтардың өліктері жайрап қалады. Бұқарбай батырдың Құмсуат шайқасындағы ерлігі үшін орыс патшасы оған зауряд-хорунжий шенін береді. Тек Ақмешіт қана емес, Бұқарбай батырдың хиуа бектері орналасқан қорғандар мен қамалдарды талқандауда ерекше қайрат көрсеткені тарихта хатталып қалған. Сəл тарихи шегініс жасар болсақ, Сырдария ауданында Күмісқорған бекінісін Хиуа ханы тұр ғызған. Міне, осы бекініске орналасқан хиуа бектері жергілікті халыққа тізесін батырып, қазақтардан алынатын алым-салық мөлшерін жыл санап өсіріп отырды. Бектер тарапынан жасалып отырған озбырлыққа шыдамай 1829 жылдың шілде айында Бұқарбай, Байқадам, Қабан батырлар атақты Мысық бидің басшылығымен Күмісқорғанды алуға аттанады. Шайқаста Бұқарбай жекпе-жекке шығып, қала бегінің інісі Жұбаниязды найзамен шаншып өлтіреді. Хиуалықтар бекіністі тастап шығуға мəжбүр болады. Батыр дың бұдан кейінгі жорықтарға толы өмірі Кенесары хан бастаған 10 жылдан астам уақытқа созылған жалпыұлттық қозғалыспен бай ланысты болды. Бұқарбай батыр 1838 жылдың 7 тамызында Ақмола бекінісін алуға қатысады. Батырдың он жылға жуықтаған жорықтары жөнінде əйгілі Нысанбай жыраудың «Кенесары – Наурызбай» (1875 ж.) дастанында жан-жақты суреттелген. Дастанда Нысанбай жыраудың Табынның аруағын көтеріп:

Жаман жігіт тұрады, Жауды көрсе құтандай. Атағың шыққан ер едің, Аянбай бүгін іс көрсет. Аңқыған иісің жұпардай Табыннан Қабан, Бұқарбай, – дегені бар. Атағы Сырдан Арқаға жеткен кезі Бұқарбайдың 1838 жы лы Кенесары сарбаздарымен бірге патша салған Ақмола бекіні сін алудағы ерлігі бір ауыз сөзбен қатталса, халық аузындағы «Кенесары – Саржан» атты дастанда да батырлығы ерекше суреттеледі.

тіне Бұқарбай келеді. Тұрған топты екеулеп шаншып жүріп, бір қалтарыста атқа мінгестіріп алмақ ойы болып, қасына келіп аттың артын береді. Ол үндемей жаумен ұрыса береді. Батырға бір ой келіп, енді аттың алдын бергенде Наурызбай атқа қарғып мініп алған екен. Əуеліде төрелігі ойында, аттың артына мінгесіп қашуға намыс қылып тұрған болып шықты. Екеуміз торбесті атқа оңдытерісті отырып найзаласумен қалың жаудан шығып, бөлініп қалған өз тобымызға келіп қосылдық» деп өзі əңгімелеп берген еді деген жолдар бар. Бір жолы Кене хан осындай қырғиқабақтық бар екенін сезіп, Бұқарбай батырды шақырып, оңаша сөйлеседі: – Біз ақ жолында жүрміз, өлсек шейітпіз. Мұндай жолда жүріп, бір-біріңе өкпе-қақпа болмасын, жастықпен өшпенділік өрбітіп жүр меңдер. Сені Наурызбайдан кем көрмеймін, бірақ оның менен де өзге артықшылықтары бар, оның бетін мен де қайыра бермеймін, – де ген екен. Сөзін əрі қарай жалғастырып: – Сен өзіңнің көзің жетсін, жалаңаштанып суға түскенде назар салып қарасаң, Наурызбайдың жүрегінен жарып шыққан жылқының қыл құйрығындай ширатылған түк көресің. Əлгі «жүрегінің түгі бар» деген осы, – депті. Мұнан соң ойнап отырып, Наурызбайдың білегін ұстап көр, шыбығы екеу емес, біртұтас. Оның найзагерлігіне, қайратына себеп – осы. Жауда досың мықты болса, айласы артық болса, сенің несібең емес пе? Өтінішім, екеуің тату бол, əрекетқимылдарың бір болсын. Сонда жауды аласың, – деп Кене хан Бұқарбай батырға ақыл-кеңес айтқан екен. Созақты алған1841 жылдың қыркүйегінде үш жүздің ең беделді өкілдері бас қосып, Кенесарыны ақ киізге көтеріп, құпия түрде бүкіл қазақ халқының ханы етіп сайлайды. ...Кенесары Петерборға, Орынборға, Омбыға сан рет жазған хаттарынан ешқандай нəтиже ала алмай, əйтеуір, дүниеде бар екенін білдіріп, орыс бекіністеріне, кейде олардың ықпалына өткен қазақ сұлтандарының ауылдарына аракідік шабуылдар жасап жүрді. Оның ұлықтарға жіберген талай-талай жігіттері мүдделі жерге жете алмай, казачествоның «шпион» деп ұстап беруімен итжеккенге айдалып кетіп жатты. Өлкеде бой көтерген бекіністер көбейе түсті. Барар жер, басар тау азая берді. Қасында Шұбыртпалы Ағыбай, Табын 10-105

Бұқарбай, Иман, Əліке, Базар, Наурызбай, Жанайдар, Ханқожа батыр жігіттерінің барына қарамай соғысты айламен, еппен жүргізді. Шағындау, саяқ топтарға шауып, көбіне қолына қару-жарақ түсіріп жүрді. Мұның басты себебі – Орынбор генерал-губернаторы, граф Перовскиймен тіл тауып, қолтығына кіремін бе деп те ойлады. Кенесары бұл генералдың патша ағзаммен пікірлес адам екенін білетін. Бірақ Омбы генерал-губернаторы кінəз Горчаков соғыс министрі Чернышевтің оң қолы еді. Кінəз графқа ырық бермеді. Қайта Кенесарының басына үш мың сом ақша тігіп, соңына қайта түсті. Осы кезде Ырғыздағы Жармола, Торғайдағы Топқайма бекінісін салуға келгендер болып көрінген қалың қол мұны жүрген жерінен Ұлытауға қарай қуып тастады... Кенесары ханның өрісі тарылып, бастарынан бақ тайғанын əлі сезіне қоймаған Наурызбай бір күні ұрыстар арасындағы тыныс алу кезінде қымыздың желігімен былай деп аңдамай сөйлеп қалса керек: – Қараның талай алма мойын аршын төсін құшып, алшаң басқан арғымағын міндік қой, – депті. Мынау əңгімеден соң Ағыбай батыр тостақанын қоя салып, тысқа шығып жүре берген екен. Осыдан көп кешікпей Ағыбай оңашалап Бұқарбай батырға бір жағдай аңғартады. – Жастау кезім еді. Құнанбай би 12 болысқа аға сұлтан болатын. Бір мəжіліс үстінде жағалай отырған адамдарға көз тастап, мені көрді де «Мына тонды кім?» деді. Ашуланғанда ауызға сөз де түспей қалады ғой, сəл кідіріп барып: Е, көңілін толмай отыр ма Мына отырған тондыға? Мен де көзім салғам жоқ Жуан мойын, жондыға. Əзəзіл періштеге дəріс айтқан Тəкəппарлықтан оңды ма?– дедім. Ешкімнің тілі-үні тимеген, бірақ сөз қадірін білетін Құнанбай ешқандай сөз айтпастан отырып қалды. Мен де айтарымды айтсам да, аруаққа тіл тигіздім бе, бұл қалай болды деп пұшайман күйде үйден шықтым. Осы жорық басталып, төрелер көтерген тудың астына жиналғанда «Алла жолымызды бергей» деген тілекпен атқа отырдық. Істің ақыры мынадай болып барады. «Жалпақ жатқан қазақ, қырғыздың

батырдың 200 қарақшыны жинап алып, «Алакөл» мен «Аңламаста»

көшіп жүрген Қоқан хандығына қарасты қазақтарға шабуыл жасап, 600 қой, сиыр, жылқы, түйелерді айдап кеткені айтылған. Осы оқи ғаға байланысты Ақмешіт бегі Жүсіпбек Хазрет қаласындағы Нұрмұхамедке адам жіберіп, Бұқарбаймен соғысуға рұқсат беруді сұрап, хат жолдаған. Бірақ Нұрмұхамед Жүсіпбектің Бұқарбай ға қарсы аттануына оны орыстар қолдап отыр деп сескеніп, Ақ мешіт бегінің ұрысқа араласуына рұқсат бермегені айтылады. Бұқарбай батырдың Хиуа бегінің ықпалынан шығып, Сырға келуін Орынбор əкімдігі қолдай қоймаса да, Сыр бойындағы іргелі рулардың басшысы сұлтан Е. Қасымовқа Сейіл жəне Бұқарбай батырлармен байланыста өте сақ болуды тапсырады. Осындай нұсқау Арал бекінісінің бастығына да беріледі. Бұл жөнінде Орынбор шекара комиссиясының қорындағы «Сұлтан Е. Қасымовтың Хиуа тұтқынынан қашуы жөніндегі істе» атақты батырларға қатысты біршама материалдар жинақталған. Мəселен, 1852 жылдың 19 қарашасында Арал бекінісінің бастығы майор Энгманның қашқын казак Липат Толмачев дегенді хиуалықтардан қайтарып əкелу үшін Қожанияз бекке жұмсаған адамы Төртқара руының Айтқұл аталығының қазағы Үммет Əлімовтің мəлімдемесінде былай делінген: «Осы жылдың 24 қазанында мен, Үммет Əлімов, Балтабай Жаманбаевпен бірге (руы Жаппас – Н.М.) майор Энгманның тапсырмасы бойынша Қожанияз бекінісіне қарай жолға шықтық. Арада 9 күн өткенде бекініске жетіп, бекініс бастығына Алтынбай бөлімшесінің басшысы Бекмырза Əлдеевтің атынан жолданған хатты тапсырдым. Хатта қашқын Л. Толмачевты Арал бекінісіне қайтаруға бектен көмек сұралған еді. Бек бізге бекіністегі 200 хиуалық пен көптеген қазақтардың ішінде Толмачев дегеннің жоқ екенін, қашқын казактың қазір Кете руының басшысы Барқының ауылында болуы мүмкін екенін айтты. Сонымен бірге мен Барқы ауылына бет алған тұста Қожанияз бекінісінің маңында көшіп жүрген Бұқарбай батырды тауып алып, оған қашқын казактардан тартып алған қаруларын қайтаруды сұрап жазылған келесі хатты табыстадым (Бұл хат та Энгманның нұсқауымен Бекмырза Əлдеевтің атынан жазылған – Н.М.). Қаруларды Шодыр есімді сенімді адамдары арқылы Сұл тан Е. Қасымовқа беріп жібергенін жеткізді. Қайтар жолда Бұқарбай батырдың қоқандықтардың ықпалындағы ауылдарды

екендігін, келіспеген жағдайда қоқан əмірлері оларды жазалай-

тыны» [16] жазылғанын сұлтанның есіне сала отырып, табындарды орыс иелігіндегі жерлерге орналастырғанда олармен белгілі бір шарт жасасу қажеттігін ескертеді. Осыдан 6 күн бұрын, яғни 3 ақпандағы Сыртқы Істер Министрлігіне қарасты Азия департаментіне жолдаған рапортында генерал Ладыженский Орынбор қазақтарына қатысты Қоқан мен Хиуа хандықтарының ұстанған саясаты, олардың бектерінің іс-əре кеттерін баяндап, Елекей Қасымов, Досбол датқа, Сейіл жəне Бұ қарбай сынды батырлар жайлы өз пікірін жеткізген болатын. Олардың Хиуа бегінің қоластына көшкен себебін талдай келе, «они (коканцы) успели вероятно, захватить хвость бухарбайских аулов, которые прежде всего пытались, сколько видно, найти защиту у Ходжи-нияз бия на Куване...акмечетский бек выставляет табынцев, зачинщиками грабежки» [17] деп айтқанына көнбеген, айдағанына жүрмеген табындарды басқаларға «бүлікші» ретінде танытуды көздеген бектің іс-əрекетіне өзіндік баға береді. Бұдан біз орыстардың 1853 жылы Ақмешітті басып алған оқиғасынан бір жылдай уақыт бұрын Бұқарбай батырдың аталған қамалға шабуыл жасап, қоқандықтарды Сыр елінен кетіру əрекетін қолға алғанын көреміз. Орыстар болса өлкеде өздерінің мүддесін түпкілікті жүзеге асыру үшін қазақтардың ішінде сұлтан Е. Қасымовты қолайлы қайраткер деп жақын тартқаны байқалады. Кейде Бұқарбай мен Сейіл батырлар бастаған табындарды Сырды жайлаған басқа да іргелі рулармен араздастыру үшін билікқұмар сұлтанды орыс əс керилері тиімді пайдаланып та отырған. Бұқарбай батырдың жеке өмірі мен отбасы туралы деректерге келсек, ол 1812 жылы дүниеге келіп, 1898 жылы яғни, 86 жасында өз ажалынан өмірден озады. Оның ататегі Кіші жүздің Жетіру ішіндегі Табынның Теке аталығынан. Туыстық жағынан ол атақты Найман То лыбай бидің жиені жəне Табын Бəйтен батырдың жиеншары болып келеді. Бұқарбай батырдың шығу тегі мен ұрпақтары туралы: Бестай көрді Торлан мен Естекбайды, Сирақтан ұстайды екен асау тайды. Бұқарбай батыр туып Естекбайдан, Үш жүздің баласына атын жайды. Туыпты Бұқарбайдан тоғыз бала, Бозымның балаларын енді қара, –

деген жыр жолдарын Сыр бойының шежіреші-ақыны Əлімбай Əлиас қаровтың «Қазақ шежіресі» жырынан кездестіруге болады. Бұқарбай Естекбайұлы көнекөз қариялардың əңгімелеріне қарағанда, 1812ж. қазіргі Қызылорда облысының Жалағаш ауданына қарасты елді мекенде дүниеге келген. Тегі Табын тайпасының Теке аталығынан, оның ішінде Атанша болып тарайды. Атаншаның баласы Құдайсүгірден батырдың əкесі Естекбай туған. Белгілі қоғам қайраткері, марқұм К. Бердаулетов «Сырдың саңлақ сардары» мақаласында «...Ағайын бар болсаң, көре алмайды, жоқ болсаң бере алмайды» емес пе, «Ит айдаған Естекбай» деп келеке еткендей де жағдайы бар. Əйелі – көшей Бəйтен батырдың Зағипа деген қызы, Бəйтеннің үлкен қызы Нəзипа Найман Толыбай биге барған екен. Зағипа көп жылдар бойы бала көтермей жүріпті. Мұны сезіп жүрген Бəйтен батыр өзінің Найман Толыбайға берген қызынан туған бір жиенін тым жастау кезінде сұрап əкеліп, өзі асырап-бағып, оны да Естекбайға, апасының үстіне беруге ұйғарады. ...Екі-үш жыл бұл да салтаң жүрген... Сөйтіп жүріп бір жолында «Бұқардың қасында бір аты жоқ əулие бар, бала сұрасаң соған бар» деген əңгіме болады. Кіре керуенге еріп, біраз қиыншылықтармен Бұқар төбесінің басына жетеді, əулиеге түнейді... Елге келгесін зайыбы ұзамай бала көтереді, атын Бұқарбай қояды. Бізге жеткен деректерге қарағанда батырдың 8 баласы болған. Бəйбішесі Шынардан туған Көтібар, Алданазар, Зылиқадан тараған үрім-бұтағы бүгінде батырдың өзі туып-өскен атажұртта өмір сүруде. Көтібар көп жыл сырт жұртта болыс болған, 63 жасында «Шотан көлі» деген жерде дүние салады, сүйегі əкесінің қасына жерленген. Ал Алданазар би 84 жыл жасаған. Оның да денесі «Бұқарбай қорымында». Төрт құлақты үлкен қорымның ішінде батыр жəне балалары Арыстан, Талпақ, Ерназар, Көтібар, Əлмағамбет, Алданазар, Қайырлап, Қобжан, Томан бірге жатыр. Батыр бабамыз Жалағаш ауданына қарасты Қараөзек бойындағы Серкеш деген жерде қайтыс болып, денесі «Бұқарбай қорымына» қойылған. Ол – елі мен жерінің азаттығы үшін Ресей империясы жəне Қоқан, Хиуа хандықтарының қазақ ауылына жасаған озбырлығына қарсы күрескен тұлға. Батыр бабамыз жас кезінен сардарлыққа бейімделіп, ат үстінде бес қарумен соғысудың небір айла-тəсілдерін жетік меңгергенге ұқсайды.

сілемдері жатыр.

жігіт болып өсіп келе жатқанда қашағанға бұғау салу кезінде жазым

болып дүние салады. Қайырлап Бұқарбай батырдың келешегінен көп үміт етіп жүрген кенже баласы екен, баласының қазасына батыр қатты қайғырыпты деген əңгіме ел ішінде əлі айтылып келеді. Сырдария облысы, Перовск уезі, Байзақ болысына қараған шаңырақтар саны берілген ресми тізімде болыстық жерінде тұратын батырдың балаларының бірқатарының есімдері келтірілген. Құжат та болыстықтағы шаңырақ иелерінің аты-жөндері беріле отыра, «...Арслан Бухарбаев, Кутабар Бухарбаев, Алданазар Бухарбаев, Бу харбай Истекбаев, Исперген Бухарбаев» (Есберген – Н.М.) [19] деп көрсетіледі. Қазіргі таңда Бұқарбай батырдың шашақты туы ұрпағы Көтібар бидің немересі Сейдахметұлы Гришаның үйінде сақталып келеді. Бұқарбай батырдың мөрі ұрпағы Алданазар бидің немересі Ахметбайұлы Алданның үйінде. Бұқарбай батыр ауылында, батырдың қылышы мұражайда сақталып тұр. Бұған қоса С. Ембергеновтің баласы, кəсіпқой суретші Шахмұрат Ембергенұлының батырдың Əжібай, Ахметбай атты немерелерінің фотоларын негізге ала отырып жəне ел «қалпе» атандырған, діни сауатты, атақты ақын А. Тоқмағанбетовтің алғашқы ұстазы болған жоғарыда аты аталған Бəйтілеуов Дəкен ақсақалдың əңгімесі желісімен салған Бұқарбай Естекбайұлының портреті де бар. Жалағаш кентінің орталығынан батырға лайық ескерткіш тұрғызылған. Батырдан тараған ұрпақтар жайлы айтар болсақ, қазірде олар негізінен Қызылорда облысының Жалағаш ауданында жəне Қызылорда қаласында тұрады. Жалағашта бір ауыл бүгінде Бұқарбай батыр атымен аталады. Кейбір тарихи деректерде осыдан 400 жылдай уақыт бұрын Табын руының Тартулы, Шөмішті аталықтары еліміздің баты сындағы Жем, Ор, Сағыз өзендерінің бойынан Сырға қоныс ау дарғандығы айтылады. Осы рудың Естекбай деген кісісі өзінше қарапайым күн кешкен шаруа адам болыпты. Елден оқшау отырады екен. Бөлектеу отырғасын бір жағы қорған, бір жағы айбат болар дегені шығар, əлде «Ит – жеті қазынаның бірі» демекші, кие санап, сауап болар десе керек, əйтеуір итті көп ұстайды екен. Содан болар замандастары кейде «ит айдаған Естекбай» деп келеке де қылатын. Басты уайымы малының аздығы немесе итінің көптігі емес, бір

перзенттің жоқтығы болғанға ұқсайды. Естекбайдың əйелі көшей Бəйтен батырдың Зағипа есімді қызы екен. Ерлі-зайыпты екеуі перзент тілеп, əулие-əмбиелер жағалап, аруақтарға жалбарынып жүріпті. Бірде ғайыптан бір жолаушы кездесіп, «Бұқардың қасында Ер Бақуаддин əулиеге барыңдар, басына түнеңдер» деп кеңес беріп, өзі ілезде жоқ болып кеткен екен. Содан бұлар кіре тартқан керуенге еріп барып Бұқардағы əулие басына түнеп келген соң, көп ұзамай Естекбайдың əйелі бала көтеріп, ол туғасын атын Бұқарбай қойған. Оның ержүректігі жайлы ел ішінде əңгіме-дерек көп. Бірде Бұқарбай 19 жасында нағашысы Бəйтен батырдың ауылынан қайтып келе жатып Ерден-Жүзен деген ел ішінде беделді кісілердің əкелері Сандыбай биге ас беріп жатқан үлкен жиынның үстінен түседі. Астың күрес аяқталар тұсында түйе палуанымен белдесетін ешкім табылмайды. Қызық іздеген қызуқанды жұрт аңтарылып қалады. Бұқарбайды шырамытып таныған бір кісі «осы бір жиеннен дəмеміз бар, ар жақ бер жағы айтулы жерлер еді» деп келіп, белдесерде палуандар ұстасатын жіпті бұның беліне байлайды. Сол белдесуде Бұқарбай түйе палуанның 3 қабырғасын сындырып, оны жазым етеді. Аста Жағалбайлының атақты биі Дербісəлі де Бұқарбайдың ерен күш иесі екендігіне разы болып, ататегін сұрап танысыпты. Бұл оның 19 жасқа келгенде елге атын шығарған алғашқы оқиға болса керек. Бірқатар тарихи деректер мен фольклор материалдарына негізделген танымдық əңгімелерде батырдың жаумен алғаш бетпебет айқасқа шығуы 1830 жылдың жаз айларында орын алған делінеді. Айталық, қазіргі Тереңөзек жеріндегі Күмісқорған қамалын хиуалықтардан босатып аларда Бұқарбай айрықша қайрат көрсетіп, ерлік жасайды. Бұл оқиғаны зерттеушілер А. Жанаев пен Т. Тəшенов «Егемен Қазақстан» газетіне жариялаған «Бұқарбай батыр» атты мақаласында: «Бекіністі қоршаған қолды көрген бек інісі Жұ баниязды сыртқа шығаруға шешім жасайды. Бекіністен қара арғымағын ойнақтатып шыға келген бойы Жұбанияз жекпе-жекке шақырады. Бұған қарсы жас та болса Бұқарбай шығады. Əуелде күштері тең түсіп, көп əдіс-айла қолданысып көріп, ақырында Бұқарбай қарсыласын шаншып тастайды. Бұл болашақ батырдың тырнақалды жеңісі болды» делінген. Осы шайқас жайлы ел ішінде сақталған

келесі бір деректе: «...Бұқарбайдың жастау кезінен-ақ ерлік істерге бейімделе бастауының өзі заман талабынан туған түрі бар. Қыспақта қалған Ақмешіт пен Райым бекінісінің арасындағы халық Хиуа хандығының қол астында болған. Қазіргі Тереңөзек (Сырдария) ауданының жеріндегі əйгілі Күмісқорған бекінісінің орны əлі күнге сақталған». Келесі бір құжатта «...Мұндағы билеушілердің зор лықзомбылығы Табын еліне де қатты батқан. Шыдамдары таусылған Байқадам, Қабан, Бұқарбай батырларға Мысық би рухани басшылық етіп, бекіністі алуға 1826 жылдың шілдесінде қол жетеді. ... Бекіністен қара арғымағымен шыға келген бектің інісі Жұбанияз жекпе-жекке шақырады. Бұған қарсы жас Бұқарбай шығып, күштері тең түсіп, бірін-бірі ала алмай біраз шайқасып, ақырында тəсілмен Жұбаниязды шаншып тастайды. Мұның артында хан ордасына шақыртылған Байқадам, Бұқарбай, Қабан батырлар Хиуадан 200-дей қарулы əскер келгенін естиді. Батырлар Қарақұмға ыды рай көшіп, жылыстай тұрған» деп айтылады. Келесі бір шайқаста Бұқарбай батыр ауыр жарақаттанады. Бұл оқиғаны елағасы К. Бердаулетовтің «Бұқарбай батыр» атты кітабында Əлім тайпасының бір батырымен болған айқастан қалған жарақат орны десе, профессорлар М.Қ. Кереев пен Б.С. Дос манбетовтің бірлесе жазған «Қызылорда» деп аталатын еңбекте рінде батыр əлгі жарақатты хиуалық Бейісбаймен болған ұрыста алды делінеді. Бұл оқиғаны авторлар «сонау жазықта, екі қыраттың ортасында екі арыстан əлі де айқасып жатыр... Бейісбай екінші рет түйреп еді, Бұқарбай тағы да дарытпады. Екі батыр бір-біріне қайта шапты... Бір заманда жекпе-жекке шыққан екі батыр да аттан құлады... Табындар Бұқарбай құлаған жерге келсе, жаудың найзасы батырдың дəл алқымына қадалып, сағағынан морт сыныпты. Батыр шалажансар жатыр. Бұқарбайдың найзасы Бейісбайдың кіндік тұ сынан тиіп, белінен бір-ақ шыққан екен. Бейісбай сол жерде жан тапсырыпты» [20] деп батырлардың жеке ұрыс қимылдарын баян дай келе, Бұқарбай жарақатының жайын одан əрі былайша əңгімелейді: «...Бұқарбайдың кеңірдегіне кірген найзаның ұңғысын ешкім тартып ала алмады. Содан соң батырдың өзі найзасының сабына қылшылбырды тұзақтап байлап, оны екі аяғына салып, теуіп жібергенде найза суырылып шықты... Алайда найза кірген тұс ісіп,

өңешінен ас жүрмей көп азап көрді. Басқа амалы қалмаған соң батыр түйенің тобығын ықшамдап жонып, оны қазыға орап жұтып жіберді. Сол-ақ екен аузынан қара ірің атқылап, өңеш ашылып, тамақ ішетін дəрежеге жетеді, кейін жазылып кетеді». Кейбір деректерде «батырдың екі басы бар адамдай желкесі шодырайып тұратын еді» деп суреттелуінің сыры осы шорға байланысты айтылса керек. Қыр мен Сырды тең жайлаған халқымыздың Бұқар, Қоқан, Хиуа сияқты Орта Азия хандықтары мен Ресей империясы сияқты алып мемлекеттердің қысымында қалғаны азаттық күрестің толастамауына түрткі болғаны белгілі. Осы киелі жолда Бұқарбай батырдың өзі қатысқан көлемді айқастар жайлы «Бұқарбай Жанқожамен тізе қосып, Созақ бекінісін алуға атсалысты. 1829 жылы хиуалық бекініс Күмісқорғанға жасалған жорыққа қатысты. 1838 жылы Кенесары əскерінің құрамында Ақмола бекінісін алысты. Байқадамның (Бұқарбай батырдың туыстас ағасы – Н.М.) Ке несарыға қарсылығына қарамастан, хан ордасында 7 жыл жүрді. 1852 жылы Ақшабұлақта майор Энгманның əскерімен қақтығысты. Сол жылы кедей шаруаның нəпақа етіп отырған суын тартып алған қоқандықтарға қарсы шығып, қол жинап Қарабөгетті бұзды. 1853 жы - лы Ақмешітті шабуылдаған орыс əскерінің құрамына қатысып, Құмсуатта ерекше көзге түсті» [21.97] делінеді жазушы М. Қа наздың Жанқожа батыр жөніндегі зерттеу еңбектерінің бірінде. Бұқарбай мен Жанқожа батырлардың хиуа жəне орыс отаршылдарына қарсы бірлесе күрескен уақыттары да болды. Мысалы, Қазалы фортының коменданты майор Булатовтың Орынбор генерал-губернаторына 1856 жылдың 5 желтоқсанында жолдаған рапортында «...В случае же неудачного нападения на крепость (Қазалы фортын айтып отыр – Н.М.), Джан-Гужа намерен сделать возможный вред укреплению, угнать с собой всех преданных нам киргиз на ту сторону Сырдарьи. В заговоре этом, по слухам, должны принять участие бий табынского рода Бухарбай, султан Буре и Есет Кутебаров» [22] деп Бұқарбай бидің Жанқожа батырдың жағында, онымен мүдделес болғанын атап көрсетеді. Орынбор шекара комиссиясының төрағасы Ладыженскийдің Арал бекінісінің бастығына жолдаған тапсырмасында Бұқарбай мен Сейілдің орыс иелігіндегі жерге өтіп, көшіп-қонуына Орынбор

əкімдігінің келісетінін, дегенмен, «...Біздің қазақтардың Бұқарбай, Сейілмен арадағы шағым-талаптарын Елікей бейбіт түрде, салауат арқылы қысқартуы тиіс, екі жағы да ренжімегені дұрыс, сонымен бірге Бұқарбай мен Сейіл мұнда Қоқандағы қолайсыз оқиғаларға байланысты амалсыз келгендіктен бұл келімсектерге құлай сеніп кетпей, мүмкіндігінше қырағы болу керек» [24] деп қатаң ескертеді. «Ендігі үлкен жұмыс Шөмекей, Төртқара, кішкене Шекті рулары мен Шөмішті Табынның билері Сейіл Байқадамов, Бұқарбай Естекбаевтардың араларындағы арыз-шағым, өкпе-наз, дау сияқты мəселелерді халықтық дəстүр, салауат жосығымен бітірісу еді. Бұл шамамен 1853 жылғы жаз айларының басында Орал бекінісінде өтті. Өйткені бұл жұмыс сұлтан-правительге мамырдың жиырмасында тапсырылған болатын» [25] деп көрсетіледі Орынбор шекара комиссиясының құжаттарында. Жанқожа батыр өліміне қатысты туындаған дауды шешу үшін жиын шақыру Арыстан правительге жүктелген екен. Мəжіліс соңында тиісті тараптардың билері ортақ мəмілеге келеді. Өз мөрлерін басып билердің бекіткен құжатында «1853 жылдың 22 тамызында төменде мөрін басып, таңбасын салып отырған Шөмекей, Кішкене Шекті, Төртқара, Шөмішті Табын руларының билері осы уақытқа дейін арамызда болып келген дау-шарларды, атап айтқанда, малын айдап тонау, кісі өлтіру оқиғалары үшін жоғары хакімнің рұқсаты негізінде халқымыздың дəстүріне сəйкес сұлтан-правительдің қатысуымен бейбіт түрде есеп айырыстық, əрқайсысымыз да тиісінше қанағаттандық, барлық реніш-кінəні қысқарттық, енді ескі дауды қозғап жаңартпаймыз деп Ортаңғы Орданың сұлтан-правителі подполковник Арыстан Жантөрин мырзаға осы қолқатты береміз» [26] деп келіседі. Батырды марапаттауға ұсынған келесі құжатта да оның ерліктері қысқаша сипатталған. Ұсынымда: Табынның батыры Бұқарбай Естекбаев, бұрын марапатталмаған. 1853 жылдың 24 тамызында қо қандықтарға қарсы ұрыста көрсеткен көмегі, оның үстіне Арал бекінісінен Хиуа иелігіне қашқан бір татар жігіті мен əйелді тауып, бекініске қайтарғаны үшін марапатқа ұсынылады деп көрсетіл ген. Əрі қарай батырға берген қысқаша мінездемеде «Қызметте жоқ. Бұл ордалық Табын руының батыры Байқадам Ағайдаровтың жақын

Мыңдаған кетпен жылтылдап жерге ұрылды, Осы бір сəтті зарыға күткен тұғын-ды. Самсаған кетпен, самсаған қолдың күшімен «Қарабөгет» тас-талқан болып жығылды – деп толғайды. Ел ішінде «Бұқарбай батыр əңгімелері» аталып кеткен деректі хикаяттар кешегі күнге дейін сақталып келген. Осындай əңгімелердің бізге жеткен бір нұсқасында: «...Бірде Бұқарбай батыр мен Сейіл батыр жолаушылап бара жатып бір биік төбеге шығып жан-жаққа көз жіберіп қарап тұрса, алыстан бұрқыраған шаң көрініпті. Бұл не шаң, мал айдаған адам ба, əлде жау ма деп бағдарлап тұра берген. Жақындаған кезде аңғарса, 500-600-дей қарулы жасақ екен. Төбе басында бағдарлап тұрған адамдармен жөн сұрауға көп сарбаздан бір жаушы бөлініп төбеде тұрған екі батырға келіпті. Келген жаушыдан «Ау, бұл не, жаусыңдар ма, елсіңдер ме, неғылған адамсыңдар?»десе, жаушы «Бұқарбай батырдың елін шаппақшымыз» дейді. Сонда батыр «Біз ел деп тұрғанымыз жау болды ғой, сен, Сейіл, атыңның ер-тоқымын ал да, атыңды жетектеп осы төбені айнала бер. Мен қонақтарды қарсы алайын» депті. Жасы үлкен ағаға қарсы сөз айтпаған Сейіл қала беріпті де, Бұқарбай батыр қонағын қарсы алуға Торбестімен шауып кетіпті. Қаптап келе жатқан жауға қарсы шауып бара жатқанда артында қалған Сейіл көз салса, атырдың алдында арқан бойы қашықтықта екі жолбарыс жол бастап бара жатыр екен. Алдағы бара жатқан жолбарыс жауға бірінші енген кезден бастап-ақ жаудың берекесі кете бастаған. Артынша Бұқарбай батыр да «Əкең Бұқарбайлап» жаудың бытшытын шығарып, келе жатқан жағына қарай қуып тастап, қайтып келіпті. Батыр келгесін Сейіл бірінші болып тіл қатып, «Ау, батыр, сіз маған аттың ер-тұрманын алдыртып, жаяулатып төбені айналдырып қойдыңыз, жау басып қалса қашып құтыла алмасын дегеніңіз бе, бұл не қылғаныңыз?» деп бір жағы əзілдеп, бір жағы таңданып сөз тастапты. Сонда батыр «Сейіл-ау, батырлық менде ғой, аруақ сенде ғой. Сен атыңның ер-тұрманын алып тастап, қолына найзаңды жалаң ұстап төбені айналып жүргенінде маған төбені айналып келе жатқан мың қаралы қолдай боп көріндің. Сол көрініс біздің елді шаппақшы болып келе жатқан жауға да көрінді. Сонан барып жаудың берекесі кетті ғой. Артында мың қаралы қолы бар адам жаудан қорқа ма?» деген екен». Батыр жөнінде екінші əңгіме былай өрбитін.

Қоқандықтардың қазақ жерін жаулап өз үстемдігін жүргізіп тұрған кезінде қазақ елі басы бірікпей, жауға тиіп-қашып қарсылық білдіріп тұрған болса керек. Бұл қазақтарды қайтсек бағындырамыз, бұларға не жағдай жасасақ тыныштанып, айтқанымызға жүреді деп ақылдасыпты. Сонда бірі «Бұл елді бізге бағындырмай қазақтарға ұйытқы болып отырған екі батыры бар, солардың көзін құртсақ, бізге өздері-ақ бағынады» депті. Сонан екі батырдың көзін құртуға ұйғарып, Бұқарбай мен Сейілге «ертең келіп бекке жолықсын» деп шақырту жіберіпті. Шақырту алған екі батыр «Бұл бек бізді тегін шақырып отырған жоқ, негізі екеумізге бір қастандық ойлап шақыртып отыр ғой, бармасақ қорықты дер, барайық, бірақ сақ болайық. Екеуміз де жастығымызды ала кетейік» деп ақылдасып бармақшы болыпты. ...Əу баста «екі батыр кіріп келгенде мен белгі беремін, сол кезде басын аласыңдар» деген бек екі батыр кіріп келгенде отырған орнынан ұшып тұрып екі батырға қарсы жүріп, «барға берекет, өткенге салауат, қош келіпсіздер» деп дос кеуілмен қонақ қылып, тарту-таралғымен қайтарыпты... Сонан бектің қасында бірге отырған сарбазбасы ақылдастары бекке «Ау, бек, өлтірмекке шақырған екі қазақтан қорыққаныңыз ба, өлтірмек түгілі құрметтеп, қолтықтап əкеліп төрден орын ұсынып, тарту-таралғымен қайтарғаныңызды түсінбей отырмыз» депті. «Ой, сарбаздарым-ай, сендер не білесіңдер. Бұл екі қазақ тегін қазақ емес екен, əдепкі біреуі кіргенде өзінен бұрын есіктен екі жолбарыс кіріп келіп, маған айбат шеге қарап отырып алды ғой. Екінші қазақ кіргенде бір қара үлек аузынан ақ көбігі бұрқырап, жабықтан айбат шегіп тұрды. Мен белгі беріп, ол екі қазаққа бір жаманат істесем, өзім аман қалмайтын болдым. Жаңағыдай құрмет көрсеткен себебім сондықтан еді. Бұл екі батыр аруақты батырлар екен, бұған біздің əліміз келмес» депті. Батыр бабаның ерліктері от ауызды Сыр сүлейлерінің шығармаларына да арқау болғаны белгілі. Мəселен, Тұрмағанбет Ізтілеуов өз жырында: Табыннан шықты екі ер, Бұқарбай, Сейіл атанып! Оққа ашып омырау, Буған белді қатарып,

Жау қанымен жасартқан, Қылышы қалса дат алып! Көп жандар көпке бас болған, Ол ерлерден бата алып! [28.136] – деп мадақтап жазған. Бұқарбайдың хас батыр атанып, есімінің елге кең танылуына бірінші кезекте оның Кенесары ханның қосынында болып, əуелі Ресей отаршылдарымен дəстүрлі хандық билікті орнатуға бағыттал ған 10 жылдық қозғалысқа белсене араласуы, кейіннен Сыр елін қоқандықтардың сан жылғы қыспағынан құтқарып, отырықшылыққа шақыру мақсатында 1852 жылғы Қарабөгетті бұзуы,сонан соң олардың бас қамалы Ақмешітті алғаннан кейінгі Құмсуат шай қасында ерекше ерлік көрсетуі батырдың атағын əйгілей түсті деуге əбден болады. Жалпы алғанда, батыр туралы біршама зерттеулер жүргізі ліп келеді. Қаламы жүйрік ардагер-жорналшы А. Жанаев, ел ағасы К. Бердаулетовтердің «Бұқарбай батыр» аталатын бір-бір монографиялары жарық көрді. Батырлық дəстүр жөнінде жəне кейбір тарихи оқиғаларға сараптама беруде Қорқыт ата университетінің кафедра меңгерушісі, математика ғылымдарының кандидаты А. Қоныстың танымдың ізденіс еңбектерінің орны ерекше. Солардың қатарында С. Ембергенов, Ы. Сейпулов, Т. Тəшенов сынды батыр атаның мұрасына жанашырлық танытып келе жатқан ардақты азаматтарды да айтуға болады. Бұқарбай батырдың батырлық мұраларын зерттеуші аға буын өкілдерінің бірі Қазақстан Журналистер одағының мүшесі Ахат Жанаев болып табылады. Бізге жеткен бірнеше ауызекі əңгімелер мен батырдың көзін көрген, талай қызыққа, күйініш пен өкінішке толы ұтқырлы əңгімесін өз аузынан есіткен құймақұлақ қарттар мен зейінді зерттеушілер жинақтаған деректер бойынша Бұқарбай батырдың сауыты болған. Алайда оны тоқытқаны болмаса жорықта кимеген. «Адамды қорғайтын сауыт емес, жүрек. Менің мықтағанда қарулы екі жігіттік күшім бар. Ал бірақ ұрыста өзімді еркін сезінемін, үрейленуді, қауіптенуді білмеймін» дейді екен көпшіліктің қолқалауымен сирек те болса ашылып əңгіме айтқан кезінде батырдың өзі.

Қоқан мен Ресей иеліктері арасындағы 1850-1852 жылдар бедеріндегі кезек шабуылдарда Бұқарбайдың аты аталмайды. Себебі, жоғарыда аталып өткендей, батыр шамамен 1854 жылдан бастап бейбіт өмірге көшсе керек. Ол осы кезден бастап ел билігін қолына алады. Оның би дəрежесін алғанын растайтын деректер көп. Сөзімізге дəлел ретінде бірнеше мұрағат қорларынан ресми мəліметтер келтіруге болады. Айталық,1854 жылдың ақпан айындағы құжатта бір топ билерге егін егуге қажет тұқымдық бидай берілгені жазылған.Бұнда есаул Кармышевтың Бұқарбай батырға 4 қап ұн, 4 қап арпа, 26 пұт бидайды бергені жəне осы азық-түлікті алғандығы жөнінде Бұқарбай батыр 16 ақпан 1854 жылы растап қол қойғаны айтылған. Батырдың 1854 жылдың көктемінде Бегікөлі маңынан жер алып, қарамағындағы елді егіншілікке бастағаны осы кезең болса керек. 1862 жылдың 31 наурызында Перовскі уез бастығының Сыр дария желісі басшысына жазылған мəлімдемесінде уездегі түтін пұл жинаудың жайын баяндайды. Осында би Бұқарбай Естекбаевтың 393 сом 50 тиын күміс ақшаны өзіне бағынатын ауылдардан жинағаны айтылады жəне «бий Истекбаев Бухарбай, зауряд-хорунжий, заведующий учтамбалинским отделением Табынского рода. 1860 году под ведением Истекбаева состояло 273 кибиток, а в 1861 году состояло 262 кибитки, причина убыли произошла от того, что киргизы, кочующие к Оренбурской линии, остались там» [28] делінеді. Бұқарбай Естекбайұлының Табын руының биі ретінде осындай үлкен дауларға қатысқанын айғақтайтын да деректер баршылық. Мəселен, 1864 жылдың 12 желтоқсанында бірнеше руба сылардың өздері орналасқан орта бөліктің билеушісі сұлтан пол ковник Мұхамеджан Баймұхамедовке жер тапшылығына бай - ланысты жолдаған өтініш-хаттары бар. Онда 1862 жылдан пол - ковник Писаревтің шешімі негізінде Жағалбайлы руының көшіқоны өзгеруі салдарынан Орта бөліктің рулары жайылым тапшылығын тартып отырғанын, жер жетпегеннен 2000-нан астам түтіннің (отбасының – Н.М.) Бұхар мен Хиуа хандықтарының иелігіне қоныс аударуға мəжбүр болғанын баяндайды. Сонымен бірге осы мəселені оңтайлы шешу үшін көші-қон маршруттарын бұрынғы бағытта (жер-су атауларын ашып көрсеткен – Н.М.)

1. В.В. Бартольд. История культурной жизни Туркестана. 2. Россия. Т. XVІІІ. Киргизский край. Стр. 335 3. Советская Киргизия // №5-6, Оренбург, 1925 ж., 36 стр. 4. Аяған Б.Ғ., Əбжанов Х.М., Исин А.И. Қазақ хандығы тари хы:

5. А.И. Левшин. Описание киргиз-кайсацских орд и степей. СПб., 1832. Стр. 226

6. Ишмарин //«Советская Киргизия», Оренбург, 1925 г., № 5-6, 112 стр. 7. Ахмет сұлтан Кенесарыұлы. Кенесары жəне Сыздық сұл тан - дар. Басуға дайындап, ескертулерді жазған Е.Т. Смирнов. С.И. Лих - тин типо-литографиясы. Ташкент, 1889 ж. Қазақ тіліне аударған – Ғалым Ахмедов. Алматы: «Жалын», 1992. 8-б. 8. XVІІІ-XІX ғасырлардағы қазақ-орыс қарым-қатынастары. Құжаттар жинағы. – Алматы, 1964. 278-б. 9. Байділдаев М., Мағауин М. Бес ғасыр жырлайды. 397-б. 10. Бекмаханов Е.Б. Казахстан в 20-40 годы XІX века. Стр. 184. 11. Орынбор облыстық мемлекеттік мұрағаты, 6-қор, 10-тізбе, 6313-іс, 78-79 бб. 12. ҚР ОММ, 4-қор, 3703-тізбе, 34851 іс, 12-б. 13. ҚР ОММ, 4-қор, 3703-тізбе, 3632 іс, 7-б. 14. ҚР ОММ, 4-қор, 3705-тізбе, 34851 іс, 79-б. 15. РФ, Орынбор облыстық мемлекеттік мұрағаты, 6-қор, тізбе-10/2, 4 іс, 293-бет. 16. РФ, Орынбор облыстық мемлекеттік мұрағаты, 6-қор, тізбе-10/2, 4 іс, 295-б. 17. РФ, Орынбор облыстық мемлекеттік мұрағаты, 6-қор, тізбе-1, 516 іс, 267-б. 18. Ембергенов С. Ақмешіт апталығы // 1 қаңтар, 1999 ж. 19. ҚР ОММ 232-қор, 1-тізбе, 3-іс (а), 2-б. 20. Б. Досманбетов, М. Кереев. Қызылорда, РИК., Алматы, 1999 ж. 27-28-бб. 21. «Ел қорғаны ер Жəкем». Құрастырушылар: М. Қаназ, С. Қалуов. Алматы, 2008, 97-б. 22. ӨзРММ, 105-қор, 1-тізбе, 17 іс, 422-бет. 23. РФ ООММ, 6-қор, 10-тізбе, 6751 іс, 40-41-бб. 24. РФ ООММ, 6-қор, 10-тізбе, 6751 іс, 41-б. 25. РФ ООММ, 6-қор, 10-тізбе, 6751 іс, 98-б. 26. РФ ООММ, 6-қор, 10-тізбе, 6751 іс, 100-б. 27. ҚР ОММ, 4-қор, 2725-тізбе, 405 іс, 20-б. 28. ҚР ОММ, 383-қор, 1-тізбе, 172 іс, 7-б. 29. РФ, Орынбор облыстық мемлекеттік мұрағаты, «Орынбор шекара комиссиясының құжаттары», 4-қор, 1-тізбе, 7176 іс, 11 (а) бет.

БҰҚАРБАЙ БАТЫРДЫҢ КЕНЕСАРЫ БАСТАҒАН КӨТЕРІЛІСКЕ ҚАТЫСУЫ Қазақ тарихында ұлт-азаттық көтерілістер мен оны жасаушы тұлғалар аз болған жоқ. Патшалық Ресейдің ХІХ ғасырда басталған ашық отарлауы тұсында қазақ даласында оған қарсы бірнеше ірі күрес ошақтары пайда болды. Ашық отарлауға көнгісі келмеген халық өз көсемдерінің бастауымен қолдарына қару алып, ресейлік алпауыт саясатқа үздіксіз қарсы шыққан болатын. Сырым Датұлы бастаған азаттық күресті Жоламан Тіленшіұлы, Саржан мен Кенесары Қасымұлдары жалғастырып, 1916 жылға дейін қазақ даласында тəуелсіздік үшін күрес оты сөнбеді. Бұқарбай батыр жөніндегі əдеби, тарихи мұраларымыздың алтын арқауы, батырдың тəуелсіздік үшін отарлаушы Ресей империясына қарсы бағытталған күресі болып табылады. Алайда оның есімі отарлық дəуірде аталмай, кеңестік дəуірде тек теріс бағытта ғана жазылып келді. Бұқарбай Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ХІХ ғасырдағы ұлт-азаттық қозғалысының батыры екені туралы ақиқат тек 90 жылдардан бері ғана айтыла бастады. Кенесары, Бұқарбайлар бастаған ұлт-азаттық қозғалысы ХІХ ғасырда қазақтың аса бай, тарихи тағылымы мен танымы мол əдеби мұралардың дүниеге келуіне оң əсерін тигізді. Қазақтың ұлт-азаттық қозғалысына арналған əдеби туындылар ХІХ ғасырдағы ең үздік Рашид Оразов, Шоқан Уəлиханов атындағы Тарих жəне этнология институтының ғылыми қызметкері

дүниелерге жатады. Өйткені бұл тақырыптардағы əдеби мұралар өзінің идеялық өзегіне, негізгі проблемасына ұлттың тəуелсіздігі мен дербестігін, бостандығы мен еркіндігін, бірлік пен ерлікті арқау етті. Ел тарихындағы тұлғалы батырларымыздың бірі Бұқарбай Естекбайұлына қатысты аңыз-əңгімелер мен жыр-дастандар баршылық. Олардың негізгісі Орталық ғылыми кітапхананың сирек қолжазбалар қорында сақталған. «Бұқарбай батырдың əңгімесі» атты аңызды ауыз əдебиеті мұраларын жинаушы Мұсылманқұл Жиреншин (1941ж.) болса, оны Орталық ғылыми кітапхананың сирек қолжазбалар қорына тапсырған С. Төлебаев. Əдебиетші-ғалым Е. Ысмайылов тарихи жырларға сүйеніп жəне мұрағат деректері мен 1917 жылға дейін жарық көрген орыс зерттеушілерінің еңбектерін пайдалана отырып, Кенесары бастаған көтерілісті жан-жақты сипаттаған. Ғалым Қалижан Бекхожинмен біріге отырып, 1941 жылы Кенесары, Наурызбай жəне олардың батырлары жайындағы жыр-дастандар мен аңыз-əңгімелер жинағын баспаға əзірлеген. Зерттеу сол кезде еш жерде жарияланбай, тек 1948 жылы «Қазақ əдебиетінің тарихының» Кенесары, Наурызбайға арналған VІІІ бөлімінде ғана кішігірім үзінді ретінде берілген. Ғалымның өз қолымен жазған 275 беттен тұратын қолжазбасы Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбалар қорында сақтаулы. Осы қолжазбада Бұқарбай батырға қатысты ел аузындағы «Бұқарбай батырдың əңгімесі» деген əңгімені пайдаланған [1]. XVІІІ ғасырдың 30-40-жылдарынан бастап патшалық Ресейдің Қазақстанның біраз бөлігін өзіне қаратып, билік жүргізуі, қазақ дəс түрлі қоғамының ішкі істеріне күш көрсету, не болмаса қорқыту, сескендіру арқылы белсенді түрде араласуы ондағы сан ғасыр лар бойы қалыптасқан түрлі құқықтық жəне əлеуметтік институттар арасындағы тепе-теңдікті бұзды. Ескі құндылықтар эрозияға ұшырап, өмір сүрудің жаңа тəсілдері мен формалары – өз халқының ортақ мүддесінен гөрі жеке басының мүддесін жоғары қоюшылық, сатқындық пен жікшілдік етек ала бастады. Қазақ халқының мемлекеттілігінің іргесі сөгіліп, шаңырағының шайқа луы салдарынан қазақтардың біраз бөлігін жат жұртшылыққа бодандық

Көшекі бекіністеріне жасалған шабуылдар – осының айғағы. Ке-

Іріктеп, таңдап алыңдар Баратұғын адамды-ай. Құдалықтан қалмасын Табыннан шыққан Бұқарбай. Ол да айтулы ер еді, Кіші жүздің адамы-ай. Бұқарбайды алып қасына-ай, Жүрмек болды хан Кене-ай [4.67]. Кенесары мен Жанқожа арасының сууы олардың Созақ бекінісін алуға аттанысынан басталады. Осы сапардан кейін Кене хан Жанқожаның қарындасы Бəтима сұлуды «теріс қылық» жасап қойдың деп кіналап, оң бұрымын кесіп алады. Бұл оқиғаны А.Ф. Рязанов өз зерттеу еңбегінде сұлудың мұрнын кесіп еліне апарып тастады деп жазады. Шындығында, мұрнын емес бұрымын кесіп тастаған. Ол заманда бұрымын кесіп тастау талақ етумен бір дей болып саналған. Жанқожа мен Кенесарының арасына сызат түсуіне осындай оқиғалар себеп болған. Жанқожа батыр қарындасының на мысын қорғау үшін өзіне қарасты Кіші жүздің батырларымен Кенесары қосынына аттанады. Жанқожаның Кенесары ханға ашуланып аттануы туралы аталған жырда былай келтірілген: Шақырып алып адамын, Ойласып кеңес салады-ай. Қасына келді жиылып Ағыбай менен Бұғыбай, Шəкір, Жəуке, Төлебай, Табынан шыққан Бұқарбай – Əскерінің бастығы-ай. Жақын келіп отырды Хан Кененің қасына-ай. Хан Кене сонда сөйледі-ай: Аттанып келді Жанқожа, Қарындасының естіп хабарын, Азарға еткен шыдамай. Қызын алдық Ақмырзаның, Адам салып араға-ай.

Қиянат еттік оған да, Бұрымын кесіп аямай. Біз зұлымдық істедік Сондай асыл сұлуға-ай. Ар-намысын алуға Аттанып келді Жанқожа [4.99-103]. Кенесарының дұрыс істемегендігін қарындасы Бопай да айтады. Осыдан кейін айыбын түсінген Кенесары Жанқожа тұрған жерге дейін кілем төсеп, Əлімнің батырларын аттан түсіріп, қонақ етіп сыйлап, Жанқожаға үш тоғыз айып төлеген. Бірінші тоғыз құлынды бие, екінші тоғыз боталы нар, үшінші тоғыз жағалы тон еді. Сол жер сонан бері қарай «Кілем жайған Бопай» атанған. 1845 жылдың күзінде Орынбор жəне Сібір шептері арқылы қысымға алынған Кенесары Қасымов көтерілістің басты ошағы Торғай даласынан Сарысу мен Шу өңіріне көшуге мəжбүр болды. Осы жылы Кенесары Қоқан хандығының қарауындағы Жөлек, Жаңақорғанды жаулап алды, содан соң Ақмешітті қоршауға алды, бірақ оба ауруының шығуына байланысты бұл жерді тастап, Сарысу бойына кетті. Кенесары ханның орыстарға қарсы соғысқа шақыруы Бұқар, Хиуа хандары тарапынан қолдауға ие болды. Бірақ Қоқан хандығының иелігі болып саналатын жерге шабуыл жасауы алғашында Хиуаның, кейіннен Бұқар ханының қарсылығына ұшырады. 1846 жылдың басында Кенесары ханның қолы Жетісуға өтті. Ондағы мақсаты, А. Кенесарыұлының көрсетуінше, атасы Абы лаймен бейбіт келісім түзген Қытайға жақын көшіп келіп, қазақ-қырғыздың басын қосып, Шуды қыстап, Үшалматыны жайлап, Қытаймен де тату тұрып, қоқандықтардан əкесі мен ағаларының құнын талап ету еді [5.14]. Жетісуға жеткен Кенесары ханды орыс отаршылдығына қарсы күрескер ретінде Ұлы жүз қазақтары жылы қарсы алды. Ұлы жүздің Ботбай Тойшыбек, оның ұлы Байсейіт, Саурық, Шапыраш ты Сұраншы, Шапырашты Бұғыбай, Жаныс Шаншар, Албан Атамқұл сияқты батырлары Кенесары қолын бастаған Орта жүз бен Кіші жүздің батырларымен тізе қосты. Кенесарымен бірге Жетісуға Қасым ұрпақтарынан ханның інісі Наурызбай, қарындасы Бопай Қасымқызы, Ержан, Құдайменді Саржанұлдары, Жаһангер Есенгелдіұлы сияқты төрелер жəне Шұбыртпалы Ағыбай, Табын

Бұқарбай, Қыпшақ Иман, оның үлкен ұлы Берделі, Иман батырдың бауырлары Қыпшақ Тауық, Кейкі, Қарауыл, Арғын Əліке, Базар Есбатырұлдары, Тама Танаш, Құрман секілді үш жүзге танымал батырлар келді. Кенесары хан бұлар ға қырғыз батырларын қосып, Арқаға аттанып, жаудың алдын тос сам деп ойлады [6].Сол үшін 1846 жылы ерте көктемде Қалғұты өзенінің бойындағы Қақпатас деген жерге келіп, қырғыздардың қонысына жақын қонған Кенесары қырғыз манаптары Жаңғараш, Жантай, Тінəлі, Төрегелдіге елші жібереді. Елшілер орыстардың қаптаған селдей болып Еділ-Жайықтан, Оралдан өтіп, Сарыарқадағы сансып жатқан қалың қазақты алып, Ертістен Ілеге жақындап қалғанын айта келіп, мал-жаны аралас қазақ-қырғыз бірігейік, бірігіп жауға қарсы көтерілейік, қырғызқазақ біріксек, Ташкент, Қоқан, Самарқан қайда кетер дейсің деген ханның сəлемін жеткізеді. «Бірақ қырғыздың басшылары өзара ақылдаса келіп, бағынудан бас тартты. Абылай ханның өздеріне істегендері əлі естерінен кетпеген еді» деп көрсетті А. Кенесарин. Қазақ ханының ұсынысын аяқсыз қалдырып қана қоймай, қырғыз манаптары əр жерден 30-40 адам аттандырып, Кенесарыға қараған елдің жылқысын ала бастайды. Бұған наразы болған хан алғашында қырғыздарға қарсы Əліке, Базар, Ағыбай мен Бұқарбай батырлар бастаған 1000-дай (кей деректе 3000-дай) жігіттен құралған қолды жібереді. Қазақ батырлары екі топқа бөлініп, қырғыз ауылдарын шабуға кіріседі. Бірінші топ қырғыз ауылдарын таң сəріден сəскеге дейін шауып, малдарын айдап, кері қайтып кетеді де, екінші топ олжаға қызығып, тау арасына ішкерілей еніп кетіп, қырғынға ұшырайды. Кенесары қырғыздар қолынан мерт болғаннан кейін Ресей империясының отарлауына қарсы күрескен Ағыбай мен Бұқарбай батырлар туыпөскен жерлеріне оралып, 1860 жылдарға дейінгі орын алған саяси оқиғаларға қатысты. 1847 жылы патша өкіметі үшін əскери жағынан өте маңызды Райым бекінісінің салынуы, орыс əскерлеріне Қоқан хандығының иелігіне кіруге мүмкіндік берді. Əсіресе, Сыр бойындағы қоқандықтардың ең мықты бекінісі Ақмешітті басып алуға қолайлы жағдай жасалды. Райым бекінісінің маңыздылығы туралы сол кездегі деректерде «Қолайлы кезең туды. Арал теңізіндегі флотилия жəне

Райым бекінісі Ақмешітке қарсы шабуылдайтын негізгі орынға айналды» деп көрсетілді. Ал Қоқан хандығы Ресей империясының Орталық Азияға ентелеп кіруіне орай оған қарсы тұру үшін Сыр бойына Ақмешіт бекінісімен қатар Жаңақорған, Жөлек, Күмісқорған, Шымқор ған, Қосқорған, Дінқорған жəне тағы басқа да бекіністер тізбегін салып, Ақмешіт бекінісін осы бекіністердің орталығына айналдырды. 1849 жылы Сібір казак əскеріне қарасты Милютин мен Батырашкин жəне Ұлытау станциясының казактары Николай Доможиров, Чорим Карабейников жəне Андрей Пономаревтар Тамды өзеніне балық аулауға барған кезде Бұқарбай Естекбайұлының басқаруымен, Байқадамның балалары Сейіл, Сүйіндік бастаған 100 адам оларға шабуыл жасап, Карабейников пен Пономаревты өлтіріп, ал қалған үшеуін тұтқынға алып, оларға тиеселі 267 сомның мүліктерімен қоса Қоқанға алып кетеді [7]. 1852 жылдың 4 наурызында Ақшабұлақта Арал бекінісінің бастығы майор Энгманмен соғыста Бұқарбай батыр жараланады. Сол жылдың күзінде Жаңадария өзеніне қоқандар салған əйгілі Қарабөгетті қол бастап барып бұзады. Өзеннің төменгі жағындағы сусыз қалған елдің тіршілігінің жандануына жағдай жасайды. Қазақ жасақтарын бастап, 1853 жылдың қаңтарында Ақмешітті қоқандардан босату жорығына қатысады. Осы жылдың 24 та мызында Құмсуат маңындағы үлкен шайқасқа қатысып, ерлік көрсетеді. Ақмешіттен айырылған қоқандар жоғарғы жақтағы елдерге маза бермейді. Ақмешіт төңірегіндегі елдерге дүркін-дүркін шабуыл жасаумен болады. Осы жағдайды ескерген Бұқарбай батыр мен оның серіктестері қоқандарды Жөлектен асырып, қуып тастайды. Құм ішінде тарыша шашылған қоқандар бас қамын жасап, бұл аймақтан кетуге мəжбүр болады. 1854 жылы орыс əскерінің жасауылы Карамышов Сыр бойын дағы қазақтың белгілі билері мен құрметті адамдарының от басыларына егін егу үшін тұқымдық дəн береді. Бұқарбай Естекбайұлына 4 қап астық, 4 қап жарма, 26 пұт арпа беріледі. Осындай көмек алғандар қатарында Мөдарал Бекмурзин, Файзолла Жақыпов, старшин Тайпин, Шəді Жаманқарзин, Құлман Бекмурзин, Құйбантер Мажасейітов, Ашот жəне Байғалиндер бар [8].

1860 жылы орыс əскерінің қоқан бекінісі Жөлекті басып алуға көмектескені үшін подполковник сұлтан Елекей Қасымов екінші дəрежелі əулие Станислав орденімен, Есет Төлепов, Сердалы Бекшурин, сұлтан Тоғым Ақанов, Өткелбай Исин, Көлбай Бекмурзин, Тұрсынбай Бүркітбаев, сұлтан Жəнібек Ескендіров, Сейіл Байқадамов, Ұлықбек Таймов, Бұқарбай Естекбаевтарға хорунжий шен дері беріледі [9]. ХІХ ғасырда патша өкіметінің Сыр бойына қарай жылжуына қарсы жергілікті халық көтерілістермен жауап берді. Жалпы алғанда, ХІХ ғасырдың 40-60-жылдарында Сыр бойы на басып кірген Ресей империясына жергілікті халық тарапынан көптеген қарсылық көрсетілді. Сол кезде Сыр бойында Есет Көтібарұлы, Жарас Өтеұлы, Əзберген Мұңайтпасұлы, Жанқожа Нұр мұхамедұлы, Бұқарбай Естекбайұлы сияқты қазақтың ру басшылары бастаған жергілікті халық орыс отаршылдарына қарсы белсенді күрес жүргізді. Пайдаланылған əдебиеттер: 1. Ысмайылов Е. Кенесары – Наурызбай бастаған халық көтерілісі. – Алматы, 1941. ОҒК-ның қолжазбалар қоры. 1328 бума. 2-3 бб. 2. Есенберлин І. Қаһар. – Алматы, 2003. 3. ҚР ОММ, 4-қор, 1-т., 1992-іс, 26-п. 4. Жанқожа батыр туралы // Бабалар сөзі. Тарихи жырлар. Т. 62. – Астана, 2010. 5. Кенесарыұлы А. Кенесары жəне Сыздық сұлтандар. – Алматы, 1992. 6. Махаева А.Ш. Қазақ-қырғыз саяси байланыстарының тарихы (ХVІІІ ғасырдың екінші жартысы –ХХ ғасырдың бас кезі). 7. ҚРОММ. 383-қ., 1-т., 9-іс, 1-п. 8. ҚРОММ. 383-қ., 1-т., 10-іс, 7-п. 9. ҚРОММ. 383-қ., 1-т., 173-іс, 12-п.

12-105

тарихи аңыз-әңгімелер

БҰҚАРБАЙ БАТЫР ƏҢГІМЕСІ Кіші жүз Табын руынан шыққан Бұқарбай батыр Шұбыртпа лы Ағыбай батыр жəне Кенесары, Наурызбаймен көп уақыт жолдас болған екен. Бұқарбай қартаң тартқан шағында бір əңгіме айтыпты. «Мен өзім талай соғыс, қырғын жорықтарда болып жүргенімде батырлығымның бір ісіне өте қатты сүйсіндім. Сырдарияның Шұға беттегі жағында Кенесары бастаған қалың ел орнап жатқан кезі еді. Ол кезде Созақ, Түркістан, Ақмешіт маңында қоқандармен соғысып жүрдік. Батырлар күні-түні ат үстіндеміз. Сыр бойындағы бізге тілектес іргелес ел – қалың Қыпшақ. Қыпшақта бір байдың аты Күреш деген сұлу қызы болды. Сол қызға Ағыбай, Наурызбай, мен – үшеуміз бірден қызықтық. Қызыңды маған бер, маған бер» деп үшеуміз батырлық беделімізді салып сұрасақ та, қыздың əкесінің бізге берген жауабы «Қызымды жалғыз атты жорықшы тентектерге бере алмаймын, жалғыз тұяқ берер қалың малдарың жоқ, нелеріңе қызығамын? Бүгін мұнда, ертең онда кезіп жүрген сендердің артыңа таңып, қанжығаларыңа байлап жіберетін қызым жоқ. Елі сай, жері сай, терезесі тең бір мырза кез келер» деді. Біз үшеуміз де байдың бізді менсінбеген мына қорлығына ыза болып, Кененің алдына келдік. – Ол қызды біреуімізге бұйырыңыз, барып шауып алайық, рұқсат беріңіз, – дедік. Кенекең үшеуміздің сөзімізді тыңдап болды да: – Сендерге ел керек пе, қыз керек пе? Алыстағы жауды алмай, іргелі елді бүлдірейін деп пе едіңдер? Қыз керек болса, барып Созақтың қамалын бұзып, сарттың қызын алыңдар! Мыналарыңа рұқсат жоқ! – деді. Бір күні əскер жаққа жорыққа аттандық. Ағыбай мен Наурызбай бір бөлек, мен Кенесарымен бір бөлек кеттім. Бір-екі күннен соң ауылға оралып келдік, Ағыбай мен Наурызбай əлі қайтқан жоқ

екен. Астыма мінгенім 200 қойға сатып алған күрең тұлпар еді. Өз ауылыма келе жатқанда ауыл шулап қоя берді: – Күрештің ауылын таңертең ертемен қоқандар шауып кетті, – деді. Сонан не болғанымды өзім де білмеймін, көзіме қан толып, түгім түлеп сыртқа шығып «Олар қалай кетті?» деп сұрай бердім. – Жаулар Ташкент жаққа беттеп кетті, – деді. Бір аяқ сусынды жұта салып, Кенекеңнен рұқсат сұрамастан жау-жарағымды асынып, Ташкент жаққа шу деп тартып кеттім. Найзамды аспанға үйіріп құйғытып келем. Түн ортасы ауған мезгілде əн салып шуылдаған көптің сары нан естідім. Кешікпей-ақ қалың қолдың артынан келіп жеттім. Топ-топ болып əн салып, таланған мал-мүлікті артып, жаулар кетіп барады. Менімен бірде-бірінің жұмысы болған жоқ. Күреш көрінер ме екен деп қабырғалап шауып келем. Ілезде таң да ағарып атып қалды. Талай байлаулы, матаулы сұлуларды көрдім. Бірақ Күреш көзіме түскен жоқ. Бір мезгілде алдыңғы топқа келіп жеттім. Жетсем, түйеге мінген екі əйел кетіп бара жатыр екен. Сыртынан байқасам, Күреш секілді. Жүгіріп жанына жетіп келдім де: – Сен Күрешпісің? – дедім. Жылап бара жатыр екен, а деп бе тін ашып алды. Бетін ашып қалған кезде «мін артыма» деп жауырыннан алып, ап деп артыма салып жібердім. Түйе жетектеген кісі тұра ұмтылып еді, кеудеден найзамен бір-ақ іліп тастадым. Шүу деп кейін жөнелдім. Сонда сарттар да менің жау екенімді біліп, шуылдасып қалды. Бұл кезде мен бірталай жерге ұзап кеттім. Қыз айтты: – Батыр, жау жабылып артымыздан қуып келеді, – деді. Мен: – Көңіліңді тайғызба, таянғанда айт, – дедім. Жау таянып келгенде қыз айтты: – Бір тарлан атты келіп қалды, – деді. Қызды аттан түсірдім де, жауға қарсы мен де шаптым, о да шапты, екеуміз де қайтқанымыз жоқ. Найзаны ол да салды, мен де салдым. Найзасын аспанға бір қағып жіберіп, шұрқылтайдан көк семсермен дəлдеп тұрып періп қалдым. Қорқырап барып жығылды. Тарлан атты жүгіртіп барып шылбырын іліп алып, қызды жерден көтеріп алып атқа тастап жібердім. Екеуміз желіп жүріп кеттік. Артымыздан шапқан жау ту ұстаған батыры өлген соң барлығы да сол жерде ұйлығып тұрып қалды. Сұлулығына қанша сұқтанып жүрсем де, жолшыбай қызға

деп өкінді. Мен:

екен деп қызға қарадым. Қыз орнынан ұшып тұра келіп айтты:

мей қайтесің? – деп қостады. Бай ақыры көніп:

НАУРЫЗБАЙ МЕН БҰҚАРБАЙ Наурызбай Бұқарбаймен күресіп, кезектесіп сілтесуге кезегін Бұқарбайға береді. Бұқарбай қыл шылбырды беліне қос қабаттан салып тартқанда Наурызбайдың табанын қозғалта алмаған екен дейді. Кезек Наурызбайға келіп, ол Бұқарбайды қос шылбырмен тарт қанда шылбыр үзіліп кеткен екен. Сонда Бұқарбай: «Жетті енді, сенің күшіңнің басым екендігі айқын болды», – депті. Орталық ғылыми кітапхананың сирек қолжазбалар қорынан алынды, № 1331 бума Қазалы ауданына қарасты Жаңарық ауылсоветінің пред седателі Меңдібаев Баспан. Жасым алпыс үште. 22 жасымда Табын руынан шыққан Бұқарбай батырға жолығып, сөйлесіп едім. Ақ сақалды, тапал, сары кісі екен. «Ақсақал, қырғыз бенен Кенесары, Наурызбайдың соғысына барғаныңызды айтсаңыз, біз де өзімізден кейінгі ұрпаққа айтар едік» дедім. Сондағы Бұқарбай батырдың айтқан əңгімесі. «Менің əкем орта шаруа. Қоймінезділеу жуас адам еді. Мен өзім жалғыз бала болдым. Əкем жалғыз балама елдегі жоқ сұлу əперем деп, сұлу қыз іздеді. Он үш жасымда он жеті жастағы Шынар сұлуды алып берді. Ауылым Қызылжыңғылда отырған кезде Кенесарының көп əскермен қырғызға кетіп бара жатқандығын естідім. Мен де соларға қосылып, қырғызға бірге аттандық. Наурызбай төре менімен жасты болып шықты. Сары су самса деген қырғыздың өзеніне бардық. Ұлы жүз Байзақ батырдың басшылығымен қырғыз батыры Қанайұлы Кəрібозды шақыртып алып, қырғыздың Қоқилы деген көлін сұрадық. Ол Қоқилыны тек ұрыста жеңілсем ғана беремін деп, көлді беруден бас тартты. Қырғыздың арғы жағалауындағы Көктөбет ханға елші жібердік. Елшінің бастығы қырғыз Бұғыбай, Кенесары ханның інісі Ержан төре т.б. Ержанды қырғыздар өлтіреді, басқалары да аман қалмайды, Бұғыбай қырғыз өзі қашып келді. Мұны Кенесары мен Наурызбай естігенде Кенесары үш отырып, үш тұрды. Жолдастар, я өлейік, я қалайық, қырғызға шабуылға шы-

БҰҚАРБАЙДЫҢ КЕНЕ ХАНҒА ҚОСЫЛУЫ ХІХ ғасырдың қырқыншы жылдарының соңында бір жағынан қоқан, екінші жағынан орыстардан қыспақ көрген Сыр өңірі халықтарынан тыныштық кеткен болатын. Оның бер жағында ру, тайпааралық қақтығыстар ел бірлігіне кері əсерін тигізуде еді. Осындай жағдайдан шығу мақсатында алдағы азаттық көтерілісті мақсат еткен Бұқарбай Ақтөбе аймағында түркімендермен соғысып жатқан аға сұлтан Жанболат бастаған қалың табындарға барып қосылады. Бұл Кенесары хан жасақтарының Арқа бойынан ығысып, Ырғыз бойына келіп жатқан кезі болатын. Үнемі еркін күші тасып, соңын дау-дамайға түсіріп жүретін Наурызбай осы маңдағы бір ауылды шауып, малын айдатып жіберіп, өзі той-думандатып жатады. Наурызбайдың бұл озбырлығына шыдамаған Бұқарбай Наурызбаймен ұстасып текетіреске дейін барады. Осы текетіресте Жан болаттың інісі Ерболат қаза болады. Араға екі жақтың да бітімгершілері түсіп, өлгендердің құнын төлетіп басылады. «Ер шекіспей бітіспейді» дегендей, күштері мен деңгейлері қатарлас екі батыр Наурызбай мен Бұқарбай құрдас болып, достасып кетеді. Наурызбай Бұқарбайды ағасы Кенесарыға апарып таныстырады. Сенімге ие болған Бұқарбай Кенесарының сенімді серігі, бас батыр-сардары болып, жорық жолдарында бірге болады. Ертеректегі көнекөз қариялардың айтуынша Кене хан Сыр бойының орта ағысындағы біздің елге екінші келуі 1846 жыл болған деседі. Бұл уақыт Кенесары ханның Арқа бойындағы орыстардан жеңіліп, əскерлермен көшіп-қонып жүрген кезі болатын. Халықтың жағдайы да нашарлап, ру-тайпа батырларының арасында қо балжулықтың етек алып тұрған кезі еді. Жағдайды өзгертіп, бастаған ісіне жаңаша бетбұрыс жасау мақсатында Кене хан Сыр бойы халықтарынан жасақ жинап, ел ағаларын өз жағына тартып көмектесуді сұрайды. Ол кездері бұл аймақ орыстардың ықпалындағы Нұралы ханның билігінде болғандықтан, жағдайды ушықтырып алмау үшін Байқадам батыр бастаған ел ағаларынан Кене ханның ойы қолдау таппаған. Тама Өмірбай шешен Кене ханға бұл жақтан бейбіт жолмен кетуін талап етеді.

жатқан жылқылардай көрінген.

БҰҚАРБАЙ БАТЫР МЕН ҚАРАБЕСБАЙ Біздің бала кезімізде үлкен кісілер бас қосқан салиқалы отырыстарда əңгімелердің арқауы ел аузында қалған шешен, би, ба тырлар жайлы əңгіме шертіп, бірін-бірі толықтырып отыратын. Кейде бұл əңгімелер қыстың ұзақ түніне дейін созылатын. Біз де қызығып тындайтынбыз. Сондай қызықты əңгімелердің бірі, Бұ қарбай мен Бесбайдың жекпе-жегі болатын. Жүндеуге көмбіс біздерге өткен ғасырларда кімдер жау болмаған? Жоңғар, қалмақ, хиуа, қоқан, орыстарды айтпағанда, малын бағып, айран-шалабымен күн көріп жүрген қазақтарды қарақалпақтар да шауып үстемдігін жүргізді. Алып денелі, аламан күштің иесі қарақалпақ Қарабесбай Қызылқұм өңіріндегі елді шауып, Жаңадария бойына шығып, осы маңайдағы Кете, Шөмекей елдерін жаулап алады. Жаңадария бойында жанға сая жерге отауын тігіп, жастықтың қызық думанын көрген Бесбай берсе жолынан, бермесе қолынан деп сол ауылдың қыз-келіншектеріне қырғидай тиген. Дəніккен Қарабесбайдың жігіттері Бұқарбай батырға жақын ағайындардың көп жылқыларын барымталап айдап кетеді. Бұл хабар батырға жетеді. Ол кездері Бұқарбай бес қаруын төріне іліп қойып, тыныштық өмірді бастаған кезі екен. Небір шайқастарды басынан өткізген батыр намыстанып, сенімді жігіттермен төменгі жаққа шағын қолмен Қа рабес байдың еліне аттанады. Бесбайдың жатағына жақындап төңіректі бақылап, түнейді де, сəскеде жылқылардың суға құлайтын кезін аңдып отырады. Тамыз айы болса керек, түнімен жайылған жылқыларды бір топ жігіттер суға айдап келгенде өзіне-өзі сия алмай, жауға шапқанда бетіндегі шоқ түктері тікірейіп, қайратына мінген батыр «Əкең Бұқарбай мен боламын» деп жылқыларды қуа жөнеледі. Төбелерінен жай түскендей болған жылқышы жігіттер «Еруліге қарулы» дегендей қарсы шабады. Бұқарбай бекерге қантөгіске бармайын деп, «Жігіттер, мен əкең Бұқарбай» деп жауға қарсыласқанда батырдың аруағына сиынып, қайрат алатын ұранын əуелі айқайлап ескертеді, қарулы жігіттер де батырмен айқаса кете ді. «Ұрыста тұрыс жоқ» дегендей, екі-үш жігіт түсіп қалады. Сонда ға на барып Бұқарбай екеніне көздері жетіп, кейін қарай қаша жөнеледі.

Ел жаққа жылқыларын қудырып жіберген Бұқарбай батыр төбенің басына шауып шығып «Əкең Бұқарбай келді» деп батырдың тұрғанын көрсетеді. Жойқын күштің иесі жас батыр Қарабесбай, «Осы өңірге келгенде, құдайым, мені Бұқарбаймен жолықтыр» деп ай қайлайды екен. Əр кезде де белдеуде дайын тұрған, талай жорықтарда сенімді серігі болған көк арғымағына міне сала найзасын қолына алып, Қарабесбай батырға қарсы тура шабады. Осы сəттерді күтіп тұрған Бұқарбай да атының басын жібереді. Бұқарбай Бесбайдың көкірекке туралап келе жатқан найзасын қағып жіберіп, бойына дарытпай өте шығады. Бесбайдың қолының күші қорғасындай екенін Бұқар бай біледі. Енді не де болса, Наурызбайдың найзаласуындағы əдісін қолданбақшы болды. Екі батыр ат бастарын бұрып, бір-біріне қарсы шабады. Алласына сиынған Бұқарбай аттың басын еркіне жіберіп, сол қолын кеудесіне көлегейлеп, қарсы келе жатқан ажал-найзаны бар күшімен қағып жіберіп, Бесбайдың жүрек тұсынан найзасын салып өтеді. Бұқарбай кейіннен айтыпты дейді, «Бесбайдың қолының күштілігі сондай, көкірегіме дейін келе жатқан найзаны кеңірдегіме дейін ғана көтердім деген екен. Екі батыр да аттан түсіп қалады. Бесбай сол жерде жан тапсырады. Бұқарбай есінен танып құлайды. Батырдың да жарақаты да ауыр болады. Ес-түссіз өлім мен өмірдің арасында жатады. Аймақтың молда-балгерлері жиналып, бар білгендерін жасайды. Найзаның уланған ұшын алу қиынға соғып, амал-айлалары таусылады, батыр жүрегінің күштілігімен жатады. Найзаның ұңғысын алуға ешкімнің жүрегі даумайды. Осы жағдайды біліп жатқан батыр қасындағыларға «Ағайын, «Жұмыр басқа бір өлім» дегендей, сендер бəріне дайын болыңдар деп ескертіп, – бұл істі өзім бастаған едім, өзім аяқтайын» деп, жан серігі болған бурыл көктің қыл шылбырын найзаның ұңғысына байлап беріңдер дейді. Айтқаны орындалған батыр, шылбырдың бір ұшын үлкен башпайына орап жіберіп бар күшімен шылбырды теуіп жібергенде, найзаның өңештен кеңірдек арасындағы ұшы қанды іріңдерімен атып шығады. Өзі есінен танып, бір тəулік жатып есін жинайды. Жарақат асқынып, өңеш пен кеңірдек ісіп, тамақ ішуден қалып, əлсіреп өліп қалу қаупіне келеді. Батырдың жағдайынан ел хабардар

болып отырады. Осындай күндердің бірінде жақсы көретін жеңгесі батырдың сыбағасы деп жал-жая, қазы-қарта тамағын асып əкеледі. Жеңгесі «Ау, батыр, жағдайың қалай? Сені аш жатыр деген соң сыбағаңды алып келдім. Қане, басыңды көтер, бас-аяғың аман, денең бүтін, бір жиденің тікені кірді деп өзіңді, бізді абыржыттың ғой. Ал мына еттен» деп батырдың намысын оятады. «Өз қолыммен берейін» деп, тайлақтың тобығын қазыға орап, «Қане, жұт!» деп əмір береді. Намысқа тырысқан батыр тəуекел деп жұтып жібереді. Сол кезде тобық тыныс жолы мен жұтқыншақты бітеп тұрған қанды іріңді бұрқ еткізеді, өңеш жолы ашылып, сонан соң батыр аяғынан тік тұрып кетеді. Сол жарақаттан желке тұсынан шор пайда болыпты.

БҰҚАРБАЙ БАТЫРДЫҢ ЕКІ ҚОРҚЫНЫШЫ Бұқарбай батырдың замандастары «Батыр, қорыққан уақыттарыңыз болды ма?» деп сұрағанда, «Ой, шырақтарым-ай, жаны бар пенде қорықпаушы ма еді?» деп, екі қорқынышы туралы айтып берген екен. «Маған Кенесарының ықыласы ауғаны Наурызбайға ұнамай жүрді. Ол кімді болса да өзінен бір саты төмен жүруді қалайтын. Кей де менің намысыма тиетін ауыр сөздерді айтқанымен, мен бəрін ақылға жеңдіріп жүрдім. «Ерден ер сескенеді» дегендей, мен де Наурызбайдың пиғы лын біліп, сақтанып, сақ жүрдім. Жат жер, аумалы-төкпелі, ертең не боларыңды болжай алмайтын заман, өліп кетсең сұрау жоқ. Өзіңе өзің ғана сенесің. Наурызбай алапат күштің иесі, қолының қаруы қорғасындай еді. Ат үстінде еркін қимылдайтын, ат тізгінін еркін жіберіп, ұрыста екі қолындағы қаруды көз ілеспей еркін жұмсай тын. Бір жаттығуда Наурызбай мені жекпе-жекке шақырды. Шарты соғыс жағдайындағыдай, күштіміз бір-бірімізді аттан түсіріп кету болды. Мен шартын қабыл алдым. Қасындағылар сапқа тұрып бақылауда. Белгіленген жерден аттың басын жібердік. Мен де бір құдайға сиынып, найзамды көкірегіне тураладым. Ол да аянбай най засын көкірегіме туралап келеді екен. Сол қолымды көкірегіме көлегейлеп, тура келе жатқан найзаны қағып жібердім де, оң қолымдағы найзамен басындағы дулығасын жерге түсіріп кеттім. Екеуміз аттың басын қайырып, қарусыз қайта шаптық. Ол өзінің ісіне есеп берген болу керек. Мені ат үстінен құшақтап, арқамнан қақты. Міне, осы кезде бір сескенген едім. Жас, жорықтарда шыңдалып, бетіме жан қаратпай жүрген кезім. Ұзақ ұрыс-жорықтардан кейін көңл көтереміз. Жастар жағы ойынсауық құрады. Осындай кештерде Кенесары хан мен Наурызбайдың көркіне ақылы сай жорық батыры Бопай ханшайым көңіл көтеру үшін ордасына шақырды. Бұрында да замандас ретінде ойнап-күліп, əзіл-қалжыңымыз жарасып жүретін. Ол маған кет əрі емес еді. Айтқан уақытында отауына бардым. Жақсы қабылдады.

не болса да бірге көреміз, – дегенімде:

осы екен-ау деп таңғалыпты.

13-105

БАТЫРДЫҢ ӨЗІНЕ ҰҚСАЙТЫН ҰЛДАРЫ Туабітті турашылдығымен, жүректілігімен ерекшеленсе де өз елінің сұлтандарына сыймаған Орақ есімді адайлық ақын ақыры Бұқарбай батырдың жасағына келіп қосылады. Батыр бабамызға əлгінің өліспей беріспейтін өжеттігі, алмас қылыштай өткір жырлары, аңғарымпаздығы қатты ұнап, астына жараулы сəйгүлік мінгізіп, қолына қару-жарақ ұстатады. Бір отырыс үстінде əлгі мейман: – Батыр аға, өзіңізге тартып туған 4 ұлыңыз бар екен. Рұқсат етсеңіз, жеке-жеке тарқатып берсем қайтеді, – депті. – Ə, рұқсат, рұқсат, бірақ менің көңіліме қарап, күлтектемей тура айтқайсың, – дейді батыр. – Арыстаныңыз тіл-көзден аман болса, өзіңіздің орныңызды басары ақиқат. Үстіне қанша жүк артсаңыз да қайысуды білмейтін қара нар іспетті. Талпағыңыз оққағары бар біртума жан екен. Ал Көтібарыңыз болса, төбенің басына шығарып, төрелік айттырып қоюға лайықты жігіттің сұлтаны болғалы тұр ғой. Қыран бүркіттің қия шыңды мекендейтін Мырзақара деген киелі тұқымы болады. Алданазар есімді мынау ұлыңыз сол тектес-ау деп түйдім. Өйткені Мырзақара ешкімге сыр алдырмайтын, аса сабырлы, барынша сезімтал, ақылды құс. Тілділігі де өзіңізге тартқан сыңайлы, – дегенге ұқсайды. Арада көп жылдар өткен соң батыр бабамыз: – Апырмай, «Ел аралаған сыншы болады» деуші еді бізден бұрынғылар. Сол рас екен ғой. Əлгі ақынның балаларыма берген бағасы шындыққа айналған сыңайлы. Батырлығын таныта алмай, сұқ көздің құрбаны боп Арыстаным өмірден ерте кетті ғой, əйтпесе сол балам орнымды басады деп жүр едім. Қайтейін, барына қанағат етемін де, – деген екен. Ал батыр бабамыздың Көтібар есімді ортаншы ұлы Арқа өңірінде 30 жыл болыстық құрып, ел билеген көрінеді. Алданазары – əрі батыр, əрі би болып, Кіші жүзге түгел танылған біртуар тұлға. Өмірден ертерек өткен Қайырлап та əке тұрпаттас ірі, ержүрек, табанды, турашыл болған-ды дегенді айтады көнекөз қариялар.

Өмекеңнің шаруасын сұрайды.

жымиып:

БАТЫР ЖƏНЕ ҚАЛЖАН АХУН Ес біліп, етек жапқалы жаумен жұлқысып, үнемі ат үстінде, жорық жолында жүргендіктен батыр бабамыз діни білімнен қағажулау қалып қойса керек. «Ештен кеш жақсы» дегендей, сол өткен өкініштің орнын Қалжан ахун сынды ғұламалардың көмегімен толықтырғанға ұқсайды. Бірде дастарқан басында батыр бабамыз: – Қалжан қалқам, атам қазақ «Тоқты асығы демеңіз, қолыңа жақса сақа ғой, жасы кіші демеңіз, ақылы асса аға ғой» деген екен. Сол айтқандай жас болсаң да, дүйім елге бас болып жүрген ұлықсың ғой. Бұл ант атқыр айқаста, кескілескен шайқаста қан да төгіледі, адам да жазым болады ғой. Ашу қысқан сəтте қызбалығымыз да болған шығар. Бірақ имандай бір шындық – жазықсыз жандарды жазғырып, бейкүнə пенденің обалына қалған жоқ едім. Тарыдай бытырап жатқан ел-халқымның басын ұйыстырып, отырықшылыққа бейімдеп жатқан жайым бар. Қанша жасарымызды да бір құдайдың өзі біледі ғой. Қайдан білейін, егер күнəм болар болса, соған кешірім болар ма екен? – депті. – Мұның төрелігін айтуды жаратушы иеміздің еншісіне қалдырғанымыз жөн болар, тақсыр. Десе де елін-жұртын жаудан қорғау жолында мерт болғандардың жаны жəннатта болуы тиіс. Оларды шейіт деп атайды. Басын өлімге байлап, ел қорғаны болған сіздің де əлгілердің қатарында болуыңыз ғажап емес, – десе керек Қалжан ахун. Батыр ағасы дүние салар алдында басы-қасында болып, жеңілдігін айтқан да, жаназасын шығарған да осы Қалжан ахун көрінеді. Батырдың намазына үш жүздің игі жақсылары түгел шақырылып, 100 қаралы үй тігіледі. Сапқа тұрғандарды тіптен санап үлгіре алмаса керек қызмет етушілер. Батыр ағасын құтты жеріне жайғастырып келген соң Қалжан ахун дастарқан басында: – Алла нəсіп қылса, батырдың жайы жəннатта болады. Оған еш күмəн жоқ. Намазға жиналған осыншама халық ол кісінінің зəредей күнəсіне дейін мысқалдап бөліп əкетті ғой депті.

МАҒЫНАЛЫ ҒҰМЫР КЕШКЕНГЕ НЕ ЖЕТСІН Бұқарбай батыр Алданазар есімді ұлы билікке араласқанша елхалқының іргесін ыдыратпай, ынтымақ-бірлігін сақтап, абыройбеделін асырып отырған көрінеді. Замандастары, қаруластары, соңынан ерген бауырлары Бұқарбай батырмен табақтас болып, əсерлі əңгімесін тыңдаудың өзін бір-бір жасқа балаған сыңайлы. Батыр бабамыз 80-ге толған шағында Шортанбай би есімді сыйлас інісі сəлем бере келіп: – Уа, батыр аға, сексеннің сеңгіріне шыққаныңыз құтты болсын. Қанша жасайтыныңыз бір Алланың құзырында ғой. Десе де, арамыз да осы абыздық қалпыңызбен жүре тұрғаныңызды мақұл көрер едік. Өйткені сіз алты Алашқа мəшһүр адамсыз. Сіздің осылайша төрде төбедей болып, төрелік айтып отырғаныңыздың өзі неге тұрады. Кезінде билердің биі атанған Əнет бабамызға Əйтеке би «Əнет аға, сіз 60 жастан ауыздығымен алысқан арғымақтай арындап өттіңіз. Алқынған жоқсыз. 70 жаста желкенін көтерген кемедей күй кештіңіз, өмір айдынында еркін жүздіңіз, шайқалған жоқсыз. 80 жасқа да саржеліп, өте сергек жеттіңіз. Баяғы сол қалпыңыз, баяғы сол сырбаздығыңыз. Енді алдыңызда сізді жұп-жұмсақ торқалы тоқсан күтіп тұр. Алла сізге соны да көруді нəсіп етсін» десе керек. Сонда батыр бабамыз: – Алла разы болсын, шырағым, өзің білесің, саналы ғұмырымның тең жартысына жуығын оқ пен оттың, өмір мен өлімнің ортасында өткізген жанмын. Содан тірі қалып, орталарыңда отырғанымның өзі мол олжа емес пе? Аз жасадым деп отырғаным жоқ, бəріне де мың мəрте тəуба. Алла аманатын қазір алса да, мен əзірмін. Көп жасау шарт емес, адам болып өмірге келген соң мəнді, мағыналы ғұмыр кешкен лəзім ғой, – деп жауап берсе керек.

алты жылдың ішінде үш бірдей ұлдың əкесі атанады. Оларға батыр

кес мына дəупірімнің, – деген қысылған үні шығады. Оған інісі:

айырам?! – деуі мұң екен. Батыр ағасы:

сол жолы ханмен болған кездесуінен кейін ол шатырға еркін енетін батырларының бірі боп, ханның белді бекінісінің бірегейі болыпты. Қарашаш сұлу Бұқарбай сан шайқаста көзге түсіп, ханға тірек болар белгілі төрт батырдың біріне айналған шағы болса керек. Бір жаугершілік кезінде Кене ханның қолына Қарашаш деген өзі ақылды, өзі сұлу бір қыз түседі. Оны келгеннен кейін оңаша үйге қаматып, сыртынан күзетті күшейтіп қояды. Ол қызға батырлардың көбісінің көзі түседі. Əсіресе, Бұқарбай мен Наурызбайдың ықыласы ерекше болады. Бірақ ол қыздың қуғыншылары көп ұзамай іздеп келіп, бір күні түнде күзетшілерін ығыстырып алып қашып кетеді. Ертесіне терісіне сыймай қаһарланған хан бас батырларын дереу жинап алып, «Тұтқын қыздың артынан кім қуып барады?» дейді. Өңкей ығай мен сығайдың ішінен Бұқарбай ғана бірінші тіл қатып «мен барам» деп ортадан суырылып шығады. Бұл кезде Наурызбай үнсіз қалады. Хан інісіне бір көз тастап, Бұқарбайға рұқсатын береді. Атқа қарғып мінген арқалы батыр сол бетімен қуғыншықаш қындарды қуып жетіп, шеттерінен жайратып, Қарашашты қайтып əкеледі. Кенесары ертеңіне тағы жиын жасайды. Жиында Қарашаш жай лы да сөз болады. Сол кезде Наурызбай «Қарашашқа кім ие бо лады?» дейді іштей дəмесін жасыра алмай. Сонда Кенесары хан «Қызды кім артынан қуып барып, жанкештілік жасап алып келсе, қыз соныкі» деп бір-ақ кеседі. Наурызбай өткендегі кідірісіне өкініп, өз бармағын өзі шайнап жіберген екен дейді. Наурызбайдың төрелік намысы Алатау өңіріндегі екі халықтың арасындағы айқастың қатты жүріп жатқан сəті болса керек. Осындай сəттің бірінде Наурызбай батыр қалың жаудың ортасында қалып қойыпты. Батырдың астындағы тұлпары жайына кетіп, өзі жаяу қалып, қалың қолдың ортасында шыбын жаны шүберекке түйіледі. Осы халін көріп қалған Бұқарбай

БҰҚАРБАЙ ЖƏНЕ ЖОЛБАРЫС Бұрынғы өткен замандардағы батыр бабаларымыздың қай-қайсысының болмасын өзгеге ұқсамастай өзіндік ерекшеліктері, өзіндік өмір соқпақтары болған ғой. Соның бірі – Бұқарбай батыр. Ол кісі жайлы əңгіме қозғалса, қалай да болмасын жолбарыс кездесіп отырады. Батырдың əкесі Естекбайдың көп уақытқа шейін ұрпақсыз болғандығын ол туралы азды-көпті хабары болған адамдардың бəрі біледі. Бірде баласыздық жайына ренжіп отырғанында нағашы жұртының елге танымал өткір тілді бір білікті кісісі «Неменеге жүнжисің, өмірден қара көрмей өтермін дейсің бе? Сенің беліңде жолбарыс жатыр ғой» деген екен. Ерен батырлардың барлығында дерлік түрлі бейнеде көрінетін аруақтары болған. Олар бірінде бүркіт, бірінде қасқыр, бірінде тоты, бірінде бұлт, т.б. кейіпінде көрінсе, Бұқарбай батырда ол қос жолбарыс болып, көбіне қарсыластарының сұсын басып, зəресін ала ды екен. Бұқарбайдың «менің мықты екі жігіттік қана күшім бар, бірақ қанды шайқастың қандайында болмасын өзімді жайбарақат, еркін сезінемін» деуінің өзі оның аруағы жебеген жолбарыс жүректілігінен болса керек. Ал енді оның алғашқы ерлікпен атының шығуына да жолбарыс себепші болыпты деседі өткен ата-баба өмірлерінен хабардар көнекөз қариялар. Оның ұзын-ырғасы былайша баяндалады. Сырдың тармағы Қараөзектің шеңберінен асып-тасып, арынды ағысы арнасынан қиыршықты сары құмын жеміре ала қашып, долы толқындары жындана көпіршіп, өршелене ағып жататын кезі. Дарияны қапталдай жайылып жатқан көптеген көлемді-көлемді көлдерді қоршай өскен ит мұрыны өткісіз нар қамыстары аң біткеннің қайраттысы жолбарыстың да мекені болыпты. «Шотанды» қоныстанған елдің ірі қарасын жолбарыс соғып кетуі жиі ұшырасатын жайдың бірі болса керек. Əсіресе жұрттың зəресін ала басынған жылдары Бұқарбайдың балаң жігіт шағына тура келіпті. Бұл оның құрбыластарынан ерекшеленген қайраттылығымен қатар асқан батылдығымен де көзге түсе бастаған кезі. Жолбарыс əр жерден адамға да шауыпты деген елді дүрліктірген сыбыс шығып жатады. Бірде ауыл арасындағы алқалы мəжілісте дала тағысының

соңғы сойқандары жайлы əңгіме болғанда көп ішінен алыпқашпа мінезді біреу «Əй, осы жолбарысты əлгі Естекбайдың жалғызы не ге алмайды? Ауылдағы бала біткеннің барлығын қойша үйіріп, сиырша қайырып желігіп жүргенше» дейді. Бұл сөз балаң жігіт Бұқарбайдың құлағына шалынады. Əлгі адамның əсірелей айтқан сөзі намысына тиген ол жұрттың тоқтау айтқанына қарамастан жолбарысты қалай да болса аулауға бел шеше кіріседі. Ол кезде қазіргідей мылтық та жоқ, керек десе садағы мен қылышы да жоқ. Ер қаруын сайлайтын батырлық ерекшеліктерінің даралана аңғарылмаған кезі. Сонымен не керек, ол жиденің томарлы діңгегінен келісті етіп шоқ пар дайындатып алып, енді ауыл маңына жолбарыстың соғатын күнін асыға күтеді. Аса көп ұзамай, араға бірер апта салып, ауыл ішіне жолбарыс келіпті деген дүрбелең де туады. Даланың тарғыл аңы жүр деп мезгеген жаққа шоқпарын алып Бұқарбай да шығады. Атқа мініп, айбалта, бақан, сырықтармен қаруланған адамдардың ешқайсысын да ерітпейді. Сөйтіп, жолбарыс жүр деген бағыттың соқпақ жолына түсіп, шамаң осы болар деп жаяулап жүре береді. Үлкендердің айтуы бойынша жыртқыш өзінің олжасын соққанда, ең алдымен, оның кеудесін жарып, өкпе-бауырын, жүрегін суырып жейді екен. Осы кезде үстінен шыққанның қандайына болса да қарсы атылып шабуыл жасайды, оның тегеурінді екпініне шыдауға жер бетіндегі тірі жан-жануардың құдіреті келмейді. Алда-жалда кездесе қойған жан тек өзінің ерен жүректілігімен батыл да көз ілеспес қимылы арқылы құрал жұмсаса, Алла сəтін түсірсе, төтеп беріп қана емес, алуы да мүмкін екен. Тек өзінің қайраты мен жиде шоқпарына ғана сенген Бұқарбай не де болса кездессе екен деп тəуекелге бел байлап келеді. Аса көп жүрген жоқ. Соқпақты қалың қамысты жара отырып, сəл жоталылау ашық алаңға шығады. Алаңның бел ортасынан аса бергенде оның екінші жағындағы əудем жерде үй орнындай қамыстың үйіріле жапырылғаны байқалады. Сəл еңсесін көтеріп, ұмсына ілгері қараса іздеген тарғыл аңы жолбарыс əлдебір нəрсенің кеудесін баса бұған қарап тұр. Бұқарбай да жолбарыстың қылт еткен қимылын бағып қалт тұра қалады. Екеуі де аңдысқандай қалыпта. Кенет даланың айбарлы жыртқышы тек өзіне ғана тəн шабар алдындағы қорқынышты үнімен гүрілдеп тұрды да Бұқарбайға емес, оған қарама-қарсы жаққа, əудем жерге

қорыққанымды байқатпай көз алмастан қарап тұрдым. Егер сəл кірпігім қағылса, сөз жоқ, ол маған атылар еді. Тегі жолбарыс мəрт те, қасиетті аң ғой» – деген екен жаужүрек аңшы. Кім білсін, бала жігіт Бұқарбай да осындай сəтті басынан өткізді ме, əлде əруағы сескендірді ме, əйтеуір болашақ батырдың ұрпақтан ұрпаққа жетер даңқының кіріспесі іспеттес осы уақи ға ны бұл күнде білетін адамдар аса сирек болса керек. ҚР Журналистер одағының мүшесі, Мəдениет саласының ардагері Сейтмұрат Ембергеновтің материалы

қайтар, – дейді. Атымен ұзап бара жатқан бозбала:

даусымен айқайлайды. Оқ бойы ұзап кеткен бозбала:

14-105

мəнін жақсы түсінетін батыр осы кезде қартайса да əлі күші, айласы қайтпаған. Кішкентай балаға алданғанына əбден ашуына мінген батыр иесін түсініп қасына жетіп келген, аспанға атылып тұрған атына лезде секіріп мініп, атын қамшының астына алып өзінен оқ бойы ұзап кеткен баланың қасына тез арада қуып жетіп, онымен қатарласа беріп талай ұрыстарда сан мəрте қолданған əдісіне салып шалт қимылдап, сойылымен бозбаланың тізесінен салып жіберіп, оны ер үстінен жұлып алып жерге лақтырып жібереді. Осыдан кейін қынабынан кездігін суырып алып, аяқ астынан не болғанын түсінбей, көздері шарасынан шығып кете жаздап, жерде дір-дір етіп жатқан бозбаланың үстіне төніп: – Шақшамды қайтар дедім ғой! – дейді. Əбден қорыққан, бірақ қиын жерде тез жол тауып кететін тапқыр, қу бозбала бұл аумақта бұның жасындағы шалдар арасындағы дүлей күшке ие, атқа тез секіріп мініп, сойылды шалт қимылмен соғып, өзін көз ілестірмейтін жылдамдықпен ат үстінен жұлып алып жерге лақтырумен байланысты жауынгерлік əдісті тез арада қолдану тек атақты Бұқарбай батырдың ғана қолынан келетіндігін, ал оның Жаппас руының Наурыз аталығына күйеу, өзіне жезде екендігін тез арада түсіне қойып,: – Ойбай, ата, шақшаңызды əзілдеп алып едім, мен сіздің балдызыңыз боламын, сосын жезде деп ойнап едім, ата, кешіре гөр, шыбын жанымды өзіме қия көр, ат-тон айыбымды төлейін, шақшаңызды алыңыз, – деп жалына бастайды. Баяғыда біреу өзіне қымбат шақшасын былай суреттепті: «Шақшам менің тана мүйіз тақыс еді. Істегенге бергенім бұзаулы сиыр еді. Шақшаның он екі жерден көзі бар еді». Сол кезде батыр өзінің баланың сəлемін алмағанын, оның қай ауылдан, кімнің баласы екенідігін сұрамағанын, ал баланың өзін танығанын, əзілдескенін дұрыс қабыл алмай ағаттық жібергенін, артық кеткенін кеш болса да түсініп, оған: – Əй, балам, сен мені кешір, мен қара басып, сенің орынды ойыныңды түсінбеппін. Бəрі де кəрілік пен ашудың кесірі ғой, сен мына шақшаны ала ғой, саған тартқан сыйлығым болсын, бірақ арамызда болған жағдайды ешкімге айта көрме, – деп баланы

шірген бұл оқиғасы, оның аңғалдығы таңғалдырады.

БАТЫРДЫҢ БОЗБАЛАЛАР ТӨБЕЛЕСІНЕ ҚАТЫСУЫ Бұқарбай батыр көп жорықтарының бірінен қайтқан соң елде ауыл аралап, мал-жанның амандығын, тұрмыс-тіршілік жағдайымен танысқан батырға ауыл ақсақалдары: – Сенің батыр болып атың күллі қазаққа шыққанынан не пайда, елде болмайсың, бізді қорғайтын сарбаздыққа жарайтын жігіттердің барлығы сенің соңыңда, сонда бізді сыртқы жаулардан кім қорғайды? Көрші отырған елдер шабуыл жасап, шаңырақтарды ортаға түсіріп, сенің бауырларыңды сабап алып кетеді, оған қоса мал мен мүліктерді алып кетеді, ала алмағандарын өртеп кетеді, – деді. Басында бұл сөздерге көңіл бөлмеген батыр бабамыз уақыт өте келе ауыл ақсақалдары мен əжелер тарапынан жиі қайталана бергесін: – Осы сендер қандай жауды айтып жүрсіңдер? Олар кімдер, қанша, қай бағыттан келеді, қалай қаруланған, қандай мезгілде шабады? – деп өзін мазалаған сұрақтарына олардан: – Жау болып жүрген көрші қарақалпақ жігіттері. Сандары əр кезде əр түрлі, шамамен жүз қаралы, қарулары – сойыл, қылыш, садақ, əр кезде əр түрлі уақыттарда, ауылға, ауылдан ұзап шыққан мал бағушыларға, отын-шөп дайындауға шыққандарға шабады, – деген жауаптар алады. Осыны естіген батыр жұрттың жау деп дүрлігіп жүргені көрші қарақалпақ елінің еріккен жігіттері екенін түсініп, біріншіден, ауыл бозбалаларын жорықта сынап, оларға ұрыстағы қаруларды қолдану əдістері мен тəсілдерін, ұрыс қырлары мен сырларын үйретпекші болып, екіншіден, өзінің елде жоқтығын пайдаланып олардың мазасын алып, əбден басынып алған, қит етсе қоқаңдап, сойылын ала жүгіретін қарақалпақ жігіттерін тəубесіне түсіріп, өзі де бой жазып қайтпақшы болып, тиісті қаруларын сайлап, өзімен бірге еріп келген жорықтас достарына тынығып алуды, қасына бірыңғай ауыл бозбалаларын ертіп баруды жөн көріп, алдағы болатын жорық күнін белгіліп, жорыққа əзірліне бастады. Жорыққа шағатын күн де жетіп, Бұқарбай батыр бастаған қол бір күні оңтүстікке қарай жол тартады. Жаз айының ыстық күндерінде

Қызылқұмның сексеуіл мен жыңғылды даласын шарлап, күндіз жүріп, түнде қонып, жолда екі күн жүреді. Үшінші күн дегенде ыстық күнде жүре-жүре əбден қалжыраған батыр бабамыз қасында үзеңгілес келе жатқан, ауыл бозбалалары арасындағы жасы үлкендеу, белсенді, жолбасшы жігітті өзіне шақырып алып: – Əй, жау қайда? – дейді. Ол: – Көке, жау алда, бүгін-ертең алдымыздан шығуы ықтимал, – деп жауап береді. Батыр: – Жау қалай шабады, ұрандап, ашықтан ашық шабады ма? – дейді. Жолбасшы бозбала: – Ойбай, жан-жақтан сексеуіл бұталарынан атойлап шыға келеді, – деп жауап береді. Түс ауа жол азабынан əбден қалжыраған бозбалалар əрқайсысы өздерімен бірге алып шыққан қапшықтарындағы азықтарын талғажау қылып, аздап демалмақшы болып, сексеуіл бұталарының көлеңкелеріне қисая кеткесін батыр бабамыз да қара сұр тұлпарын қоя беріп, жігіттерден таяқ тастам жерге барып, үлкен бір шоқ сексеуіл бұта көлеңкесіне жата кетеді. Жатқан жерінде көзі ілініп кеткен батырдың құлағына бір уақытта ат тұяқтарының, атыс-шабыс, адамдардың айқайлап, шыңғырып, ыңырсыған дыбыстары еміс-еміс естіле бастайды, бірақ əбден қалжыраған батыр оған көңіл бөлмей қайтадан көз іліндірмекші болады. Сəлден кейін қайта оянып, əлгі дыбыстардың азайғанын естіп, айналаны байқамақшы болып көздерін ашады. Сол кезде қолында сойылы бар əлгі жолбасшы бозбала шауып келіп: – Ойбай, батыреке, неғып жатырсыз?! Жау шауып жатыр, бізді тегіс сұлатып, көгендегенін күтіп жатырсыз ба?! – деп шоқ сексеуілді айнала шауыпқайта кетті. Батыр оның сөзіне көңіл бөлместен көздерін қайта жұмып, қайта ұйықтамақшы болады. Бір кезде қайтадан көзі ілініп кеткен батыр атыс-шабыс, дауыстар, атдыбысы басылғаннан кейін бөтен біреудің өктем даусынан оянады. Қасында елу шақты жігіттері бар, астына ақбоз ат мінген, зор денелі қарасұр жігіт сұқ саусағымен жайылып жүрген батырдың атын нұсқап :

Асанұлының материалдары

көркем шығармалар

БҰҚАРБАЙ БАТЫР (үзінді) І Кектескен жерден кек алған, Кегіне семсер қайраған. Кезеулі мылтық кездессе, Кеселеп өтпей қоймаған. Желекті найза желпінсе, Желкеден өтпей тынбаған. Жебелі садақ серпілсе, Жай оғындай зырлаған. Қынаптан қылыш сурылса, Сусып өтпей тұрмаған. Қылаулы, қыжыр қылқимас Тасты талша тураған. Тебінсе жерді тебіренткен, Жүрісі көкті күңіренткен. Өткелсіз өрге өрмелеп, Өтемін деп өктеген. Шыңына шырғай оқ атқан, Оғымен тауды ыңрантқан. Кезенген жерден Кенекем, Кесіп өтпей кетпеген. Асқар Тоқмағамбетов, ақын

Ертіске сусын қандырып, Селеуін үстірт шалдырып, Жолды ілгері қозғаған. Баянауыл, Қазылық, Шеңбері шексіз жазылып, Торғай, Тобыл, Қарталы, Қаратауда Хантағы, Еділ, Жайық, Іле, Шу, Сырдария, жеті Аму, Көргенде бəрін айтады. ІІ ... Бір жыл Сырдың бойында, Қаратаудың қойнында Жусанын атқа жұлдырып, Суына бедеу жүздіріп, Кемеліне Кененің Келіп жатқан кезі екен. Созаққа қарай созыла, Кең шалғынға жазыла, Қыпшақтың елін іргелей, Сырдың бойын жүлгелей, Керіле қонған кезі екен. Салаға бөлсе сан жетпес, Əлденеше таң жетпес, Жорығына Кененің. Келтесінен қайырып, Бір бөлшегін айырып, Бастары бір қосылып Қалған кезде отырып, Өз басынан өткенін Бұқарбай айтқан сөзі екен.

Бойыңды түні балқытқан

Атағы шыққан Абылай,