Астана 2012
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының кітап сериялары
Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан

Майлыбаев Бағлан, кеңес төрағасы
Асқаров Әлібек, жауапты хатшы
Абдрахманов Сауытбек
Атабаев Қамбарбек

Аяған Бүркітбай
Әбжанов Хангелді
Әбусейітова Меруерт
Әжіғали Серік

Әлімбай Нұрсан
Байпақов Карл
Байтанаев Бауыржан
Балықбаев Тахир

Дүйсембаев Еркін
Есім Ғарифолла
Жақып Бауыржан
Жұмағалиев Асқар

Жұмағұлов Бақытжан
Қасқабасов Сейіт
Қозыбаев Ілияс
Құл-Мұхаммед Мұхтар

Құрманбайұлы Шерубай
Мұхамадиұлы Арыстанбек
Мыңбай Дархан
Нысанбаев Әбдімәлік

Салғараұлы Қойшығара
Самашев Зейнолла
Сұлтанов Қуаныш
Тұяқбаев Қанат

Шаймерденов Ербол
Шеңгелбаев Бақытжан
«Мәдени мұра» ұлттық стратегиялық жобасын
жүзеге асыру жөніндегі Қоғамдық кеңес

Құрастырушылардан
М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты «Мәде­
ни мұра» Ұлттық стратегиялық жобасы аясында жарық кө­
ретін «Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми басылы-

мын әзірлеуді одан әрі жалғастырады. Серияның бұған дейін
баспа­ға ұсынылған сексен жеті томы ұлттық фольклорымыздың
аса бір көркем де көлемді саласы болып саналатын эпостық
шығармаларға, қара өлең, ертегілер, жұмбақтар мен мақал-

мәтелдер т.б. шағын жанрларға арналды. Дәлірек айтқанда,
«Хикаялық дастандардың»—он үш, «Діни дастандардың»—
жеті, «Ғашықтық дастандардың» — он бір, «Тарихи жыр­
лардың»—он бір, «Батырлар жырының» — жиырма, «Мақал-

мәтелдердің» — бес, «Қара өлеңнің»—екі, «Шежірелік
жыр-­аңыз­дардың» — үш, «Ертегілердің» — бес томы, «Тари­
хи аңыздардың»—үш томы, «Жұмбақтардың», «Балалар
фольк­лорының», «Қазақ мифтерінің», «Моңғолиядағы қа­

зақ фольклорының», «Топонимдік аңыздардың», «Күй аңыз­
дың», «Шежірелік аңыздардың»—бір-бір томы баспаға дай-
ындалып, басылым көрді. Бұл жинақтардың он екі томында
Қытайдағы қазақтардың, бір томында Моңғолия қазақта­ры­

ның фольклорлық мұралары қамтылды.
Оқырман назарына ұсынылып отырған 88-том тағы да кө­
не замандардан бері қаймағы бұзылмай келе жатқан халық
шығармашылығының аса көлемді жанрының бірі «Тарихи

аңыздарға» арналады. Құрастырушылар халық прозасының
бұл саласының бүгінгі күнге дейін толық жарияланып, ғылы­

тарихи  аңыздар
ми айналымға енбеуінің себеп-салдарлары алдыңғы томдар-
да арнайы аталып өткендіктен, бұл ретте де қайталауды жөн
санамады. Алайда құрастырушылар оқырмандарды «Тари-

хи аңыздарға» арналған алдыңғы томдардың құрылымы мен
қысқаша мазмұнымен таныстыра кетуді мақсат етеді.
Алғашқы томға (85-томға) VІ-ХVІ ғасырлар аралығындағы
Бәйдібек би, Домалақ ана, Қорқыт, Әбунасыр әл-Фараби, Ибин

Сина, Алаша хан, Майқы би, Аяз би, Қожа Ахмет Ясауи, Хакім
ата, Зеңгі баба, Шопан ата, Өзбек хан, Шыңғыс хан, Жошы хан,
Ақсақ Темір, Байшегір баба, Әз-Жәнібек, Асанқайғы, Жирен-
ше шешен, Қарашаш сұлу, Еңсегей бойлы ер Есім, Тоқтамыс

хан, Ер Едіге, Ер Тарғын, Абат, Шора батырлар т.б. тарихи
тұлғаларға қатысты аңыздар енгізілді.
Екінші томға (86-томға) Жоңғар шапқыншылығы кезеңін­
де Қазақ Ордасының мемлекеттілігін, халқының тәуелсізді­

гін сақтап қалуда ерекше рөл атқарған Төле, Қазыбек, Әйтеке
сияқты ел тұтқасы болған кемеңгер билердің ел тұтасты­ғын,
руаралық ынтымақ-бірлікті сақтаудағы ерен еңбектерін, дау
шешудегі әділдігін, қайраткерлік тұлғаларын сомдайтын,

Абылай сынды айбынды ханның көзсіз ерлігін, қолбасшы­
лық, ұйымдастырушылық қабілетін, ел басқарудағы өзіндік
қырларын, дипломатиялық іс-тәжірибелерін ашып көрсететін,
Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Мүйізді Өтеген,

Шақшақ Жәнібек, Сүйіндік Олжабай, Малайсары, Балтаке­
рей Тұрсынбай секілді даңқты батыр-қолбасшылардың жорық
жолдарын баяндайтын аңыздар топтастырылды.
Жоңғар шапқыншылығы кезеңіндегі ержүрек батырларға,

білікті сардарларға, хан-сұлтандарға қатысты аңыздар үшін­
ші томда да (87-томға) қамтылып, Керей Жәнібек, Райымбек,
Бердіқожа, Жанайдар, Жидебай, Байқозы секілді батырлар
мен Бекболат, Тіленші, Досбол, Айту, Санақ билер т.б. тарихи

тұлғаларға байланысты халық туындылары жинақталды.
Оқырмандарға жол тартып отырған 88-томға ХVІІІ ғасыр­
дың аяғы мен ХІХ ғасырдағы қазақ қоғамын, тарихи оқиға­
лар­ды, әлі де болса ел тәуелсіздігін сақтап қалғысы келген

құрастырушылардан
лармен өткізген күрестерін, олардың ұлт-азаттық сипаттағы
көтерілістері мен қозғалыстарын суреттейтін аңыздар ұсы­
нылды.

Томның құрылымы «Сырым батыр туралы аңыздар», «Жәң­
гір хан, Исатай-Махамбет және олардың маңындағы батыр­
лар­ға қатысты аңыздар», «Кенесары-Наурызбай мен көтері­
ліс­ші батырлар жөніндегі аңыздар», «ХІХ ғасырдағы өзге де

тарихи тұлғаларға байланысты аңыздар» атты бөлімдер аясын-
да жүйеленіп, аталған қайраткерлерден сырт Нұралы, Бөкей
хандардың, Есім, Баймағамбет, Саржан, Есенкелді, Ахмет,
Сыздық сұлтандардың, Мөңке, Бөкен, Шомбал, Үкі, Бөлтірік,

Құнанбай, Сарыбай сынды би-шешендердің, Жанқожа, Ағы­
бай, Бұғыбай, Бұқарбай, Науша, Қойсары, Қонақбай, Байсейіт,
Саурық, Иман сияқты ондаған батырлар мен Шернияз, Жанақ,
Сүйінбай, Ақан сері секілді ақындардың бейнесін сомдаған

аңыздар қамтылды.
Томда қамтылған мәтіндердің негізгі бөлігі М.О.Әуезов
атындағы Әдебиет және өнер институты мен Орталық ғылыми
кітапхананың сирек қорларында сақталған Т.Бекхожина,

Б.Адамбаев, М.Тілеужанов, Қ.Саттаров т.б. ғалымдардың әр
жылдары ел арасынан жинап, хатқа түсірген материалдары-
нан, сондай-ақ М.Ж.Көпеевтің, Д.Әлімбаевтің, М.Сарымса­
қов­тың, Қ.Айнабековтың, Ғ.Көшербайұлының, Е.Бержанов­

тың, Т.Күнтуғановтың, С.Ғайнединұлының, Е.Нығметовтың,
Б.Құрманбаевтың, Т.Титақұлының, Е.Құлпейісовтың қолжаз­
ба мұраларынан алынды. Сонымен бірге томды баспаға дайын-
дау барысында Сапарғали Бегалиннің «Жамбыл. Өмірбаян­дық

хикаят» (1996) зерттеуі, «Ақжолтай Ағыбай батыр» (2002),
«Ел аузынан» (1992), «Қожбанбет руы» (2007), «Өлген қазан»
(1985) сияқты кітаптардағы мәтіндер пайдаланылды. Осы көр­
се­тілген жинақтарда жарияланған аңыздардың сирек қор­лар­да

қолжазба нұсқалары сақталған жағдайда, мәтіндер өзара са­
лыстырылып, түпнұсқасы басылымға жіберілді.
Топтаманың ұстанымдарына сәйкес, беріліп отырған мә­
тін­дер ғылыми қосымшалармен қамтамасыз етіліп, реттік сан-

тарихи  аңыздар
мәтіндерді жазып алушылар мен жариялаушылар және басы-
лымдар туралы мәліметтер, томға енген мәтіндерге ғылыми
түсініктеме, сөздік, жер-су атаулары, мәтіндерде кездесетін

тарихи тұлғалар мен күйшілер туралы деректер, пайдаланыл­
ған әдебиеттер тізімі мен томның орыс, ағылшын тілдерінде
жазылған түйіндері құрайды.
Томның жалпы көлемі—27,0 б.т.

Дат деп қоюдың сыры?
Дат әкесі Шолан бір көршілестері Бұқара, Хиуа, Самарқанд
барып тауар алып, сауда істеуге сапарлап шыққан екі адамға
еріп о да шығады. Бірнеше күн жүргесін бір елсіз далаға түнеп,

демалу үшін тамақ пісіруге қостарының алдынан жерошақ
қазғанда, көп алтын шығыпты. Алтынды бөлісіп алып, түн­
гі ұйықтауға жатқасын екі жолдасы Шоланды өлтіріп, ал-
тынды өздері алуға ұйғарып, ұйықтап жатқан жерінде аяқ-

қолын байлап Шоланды өлтіруге кіріскен. Өзін өлтіретініне
көзі жеткесін: «Сендер мені өлтіресіңдер ғой, менің сендерден
жалғыз ғана тілегім—сендер елге барғасын менің әйелім жүк­ті
еді. Босанар, егерде ұл туса, атын Дат деп қойыңдар». Шолан-

ды өлтіріп, базарын базарлап, көп алтынмен байып, екі жол-
дасы елге келген. Бір күні Шоланның әйелі босанып, ұл бала
туыпты. Баяғы екеуі: «Шолан марқұм қатты ауырып жатса да,
өлер алдында бізге аманат етіп: «Дүниеге ұл бала келсе, атын

«Дат» деп қоюды өтініп жан тәсілім болып еді»,—деп, балаға
Дат деп ат қойыпты.

Сауран айналып алысқа көшті. Көшкен елдің көптігінен мал­
ға, адамға су жетпей, ел төбелесіп, қырылысуға айналды. Сол
Сырым батыр туралы
аңыздар

тарихи  аңыздар
кезде көптің арасынан астында күрең жорға аты бар, үстінде
таза жақсы киімі бар бір ақсақал шығып, көпті айғайлап тоқта­
тып: «Мен сіздерге билік айтам»,—депті. Құдықтың суын ең

әуелі адам баласы ішсін, таласпаңдар, содан кейін мінген ат,
жүк артқан көлік ішсін. Содан соң жарлы адамның сауын малы
суғарылсын. Одан кейін орта үйдің малы суғарылсын, малы
суғарылған адам артына қарамай, ілгері көше берсін, қалған

суды байлардың малы ішсін!—дейді. Оған ел разы болып: «Рах-
мет ақылыңызға!»—деп тоқтады. Сол адамға қарап тұрып:
«Япыр-ай, мынау неткен ақылды адам еді, осындай байы бол­
ған немесе баласы болған ананың арманы бар ма екен?—деп іш­

(ІІ нұсқа)
Сырым бір күні анасына:

болған адамсың. Тәңірімнің бергені. Бірақ өзгеріс мынау: саған
жерік болып тамақ талғап жүргенімде, ел Сауран айналып
алыс­қа көшті. Көшкен елдің көптігінен малға, адамға ішермен
су жетпей, ел төбелесіп, қырылысуға айналды. Сол кезде көп­тің

ара­сынан астында күрең жорға аты бар, үстінде әдемі, жақсы киі­
мі бар бір адам шығып, көпті айғайлап тоқтатып билік айтты.
«Мен сіздерге билік айтам» деп жар етіп жұртты тоқтатты
да, былай дейді: «Құдықтың суын ең әуелі адам баласы іш­

сін, таласпаңдар, содан кейін мінген ат, жүк артқан кө­
лік суғарылсын. Сонан соң жарлы адамның сауын малы су­
ға­рылсын. Содан кейін орта үйдің малы суғарылсын, мал
су­ғарған адам екінші қарамай, ілгері көше берсін, қалған суды

байлардың малы ішсін!»—деді. Соған қарап ел разы болды.
«Рахмет ақылыңызға, көнеміз»,—деп тоқтады. Сол адамға
қарап тұрып: «Япырм-ай, мынау неткен ақылды адам еді,
осындай байы болған, не баласы болған адамның арманы бар

ма екен?—деп іштей арман етіп едім, Құдай тілегімді беріп, сен
тудың»,—депті.

Сырым би болып қана қоймай, батыр да болған екен. Қазіргі
Индер тауы мен Аюлы деген жердің ортасында «Шибұлақ» де-
ген бұлақ бар. Сол жерде әуелде Нұралы хан мекендеген екен.
Ол жер қазір «Ханшапқан» аталады. Сол жерде Нұралы хан-

ды Сырым шапқан екен. Себебі Сырымға ханның тілі тисе ке-
рек және хан Байұлының біреуін өлтірсе керек. Сырым­ның
құлағына хабар жеткен соң, ханның басын кесейін деп орда-
сына барады. Калмиков ол кезде—князь, Антон—патшаның

сардары. Кінәлі деген адамдарды сонда апарып қамайтын бол-
са керек. Сол уақытта Сырымның ханды шаба келе жатқанын
ханға хабарламақ болып сол елдің Есім атты кісісі патшаға
жүгіреді. Құлатөлген деген көлдің тұсына келгенде астындағы

аты өліп, жетегіндегі атқа мініп бара жатқанда, Сырым Есімді
қуып жетіп, өлтіріп, сол жерге көмген. Міне, сол уақыттан соң
сол жердің аты «Ескіесім» аталып кеткен. Қазірде солай атала-
ды. Сол жердегі мола—Ханшапқан моласы. Сырым би болып

қоймай, батыр болып Нұралы ханның басын да шапқан екен.
Сол Ескіесім солай аталады және сол жерде Ханшапқанның
моласы бар. Ескіесім қазір Тайпақ ауданының орталығы Кал-
миков селосымен Тайпақ совхозының ортасында орналасқан.

Сырым бастаған бір топ аттылы адамдар тікелей шауып
келіп Нұралы хан отырған киіз үйге келіп, аттарын тоқтата са-
лып, жанындағы қылышын қынабынан суырыпты да, ашулы
екпінмен Нұралы жатқан үйге Сырым жетіп келгенде, оның

алдынан Нұралының көп қатынының бірі болған Сырымның
туған қарындасы Ақлима шыға келіп, ағасына мынадай тоқ­тау
айтыпты:

Ашуды ақыл билейтін.
Ашуды ақыл билесе,
Батыр мыңды жеңетін.

сырым батыр  туралы  аңыздар
Қастерін тіккен қалың жау
Ақылсыз екен демесін.
Ханның басын қарындасыңа

Саудаға беріп кетерсің.
Көре алмаған қай дұшпан
Бере алмай кетті демесін.
Бекарыстың баласы—

Қайратың мұхит ер елсің.
Дегеніңе жүрмесе,
Айтқаныңа көнбесе,
Қолыңа қызыл ту алып,

Қол алдына желерсің.
Мен де Даттан басқа боп,
Туған жоқпын десем, не дерсің?!
Сырым Ақлиманың сөзіне тоқтап: «Әй, шырағым-ай, иттің

басын сұрап не қылғаның?»—депті де, қолындағы қылышын
қынабына салып, атына мініп жүріп кетіпті деседі.

(І нұсқа)
Өткен күндердің бірінде Орал өзенінің екі бетінде екі бай
сұлтан тұрыпты. Оң жақ бетіндегісінің аты—Бегалы, сол жақ
бетіндегісінің аты Топай екен. Бұлар ылғи бір-бірімен айты­сып,

барымталасып, шабысып, бақ таластырып келіпті. Бір күні То-
пай отырып:
«Менің асыл тұқымды арғымақ биелерім өзеннің арғы
бетіндегі Бегалының жабы, жаман айғырларының кісінеген

даусынан шошып, құлын тастапты. Бегалы асыл тұқымды
құлындарымның бағасын төлесін, оған көнбесе, шабысуға даяр
екенін айтсын»,—деп Топай Бегалыға елші жібереді.
Бегалы бұл сөзді есіткеннен кейін, билерін шақырып алып,

ішіндегі ең сөз тапқыш деген екі ақсақалын Топайға аттан­
дырыпты.
«Барып билігін айтыңыздар, сөзден жығылсаңдар, өлген
құлындарыңның бағасын төлеп қайтасыңдар»,—деп тапсыра-

тарихи  аңыздар
Екі шал Орал өзенінен өтіп, Топайдың аулына қарай жүріп
келе жатып, кешқұрым мал қайтарып жүрген он сегіз-он
тоғыз жасар балаға жолығады. Онан «Алдымызда жақын жер-

де қонатын ел бар ма?»—деп сұрайды. Күн қауысарға таянып
қалған кез екен. Бала тұрып екі биге жөн сілтеп былай дейді:

онан өткесін әттегенай бар, ал қонам десеңіздер анау тұрған
біздің ауыл, барып қоныңыздар,—деп жолдан шеткерілеу
тұрған ауылдарды көрсетеді. Екі би тұрып:

ақшамның үйіне барып қоналық,—деп жүріп кетіседі. Күн ба-
тып, кешкі ақшам мезгілі болады, бірақ ел жоқ. Сонда біріне-
бірі қарап ақсақалдар:
«Әттеген-ай, манағы баланың ауылына барып қонбағаны­

мыз қате болған екен, әлде де болса сол баланың үйін тауып
алып қоналық»,—десіп аттарының бастарын бұрып алып,
қайта жүріседі. Бала қариялардан бұрын келіп үйіне жеткен
екен. Үйіне келе жатқан адамдарды танып, алдарынан шы­ға­ды.

«Қош келдіңіздер!»—деп екі қарияны аттан түсіріп қарсы ала-
ды. Түнде қонып отырған кезде бала бұл екі қарияның То­пайға
не үшін бара жатқанын сұрайды. Қариялар не себепті То­пайға
баратындарын жасырмастан айтысады. Бала тұрып:

жауабын мен берейін, менің малымды келгенше сіздер баға
тұрыңыздар,—дейді. Екі ақсақал өзара кеңесіп, балаға ризалық
білдіреді. Ертең тұрған соң бала алдымен түйеден бір үлкен қара
бураны, қойдан бір үлкен ақ серкені алып қалады. Қара бураның

бір жағына кебеже теңдеп, оның ішіне ақ серкені салып, екінші
жағына топырақ салған қап теңдеп түйеге артады, өзі үсті­не
мінеді, қолына саржа /оқ жақ/ алады. Сөйтіп, Топайдың ау-
лына аяңдап жүріп кетеді. Топайдың ауылы Көлтабанда оты-

рады екен. Сәскетүс кезінде бала Топай аулының маңайына
жақындап келеді. Бір шақырымдай жерден түйеге мініп келе
жатқан адамды көріп, Топайдың аулының он-он бес қабаған
иттері баланы қарсылап алады. Иттердің бірі түйенің артқы

сырым батыр  туралы  аңыздар
аяғыннан тістеп, бірі алдын кес-кестеп, барлығы қамалап алып
түйені жүргізбей қояды. Сол кезде бала ызаланып саржамен бір-
екі итті атады. Саржаның оғы қадалған иттер қыңсылап ауыл­ға

қарай қашады. Қалғандары да ыдырай бастайды. Қыңсыла­­ған,
атылған иттерді көрген Топай ауылының тентектері атқа мі­не-
міне салып балаға қарсы шауып, қамшы ойнатады.

пайтын, сен қайдан шыққан адамсың, иттерге неге тиісесің,
атаңа нәлет!—деп балағаттап, баланы сабамақ болады. Сонда
бала тұрып:

сұл­таны Топайға алып барыңыздар, жауабын соған берейін.
Мен Орал өзенінің арғы бетінен келе жатқан елшімін,—дейді.
Баланың мінген түйесін жетелеп келіп, баланы үйдің жанына
қойып, ауылының жігіттері болған оқиғаны Топайға барып

хабарлайды. Сонда Топай үйінде өздерінің билерімен бірігіп
қымыз ішіп отыр екен.

Өзін бері алып келші маған!—деп бұйрық беріп жатыр екен. Сол
кезде бала түйесін шөгеріп, жүгін түсіріп серкені кебеже­ден
шығарады. Түйені де, серкені де халықтың көз алдына көрсе­тіп
жүкке байлайды. Сонан кейін Топайдың үйіне келіп кіреді.

галыдан талап ететін құлыныңыз бар екен, соның жауабын бе-
руге мені жіберді,—дейді.

дей ақымақ баланы шақырып па едім мен, неге келдің, сен не
билік айтасың?—деп Топай қаһарланады, сонда бала айтады:

менікі, сонан сұраңыз, ақсақал керек болса, сақалының ұзын­
дығы жарты кез анау тұрған ақ серке—менікі, сонан сұ­ра­ңыз.
Ал билік керек болса, менен сұраңыз, жауабын бе­ре­йін,—депті.
Сұлтан сасып сөз таба алмай қалып:

еді. Өткен жылы Орал өзенінің арғы бетінде күндіз осы қара
бу­рамды мініп қой бағып тұрғанымда, бес алты қасқыр келіп
2-156

тарихи  аңыздар
қойға шапты. Сол кезде айтақтап ертеден кешке дейін айқай­
ла­ғанда, осы иттеріңнің бірі маған көмекке келмеген, бүгін
ауылға елші болып келгенде, менің түйемді жеп қоя жаздады,

де­гі айқайлаған дауысыңды бұл жердегі менің иттерім қай­дан ес­
тісін, осындай да сөз бола ма екен?—деп Топай тағы ежірейеді.

дауысынан қаттырақ шығатынына сіздің таласыңыз болмас.
Олай болса, Бегалының жабы айғырының өзеннің арғы бетін­
де жүріп кісінеген даусын сіздің асыл тұқымды биеңіз қалай
есітеді? Қайсымыз жынды болдық?—дейді бала.

жермен жексен жасағанын көріп отырсыңдар ғой! Енді менің
Бе­галыдан ешқандай талабым жоқ. Мынау жүгірмек келмей
жа­тып менің екі жақсы итімді өлтірді, ұзақ аялдаса, біреуміз­ге
за­қым жасар, тезірек еліне қайтарып құтылыңдар!—деп То­пай

нын, күнәсіз адамды жәбірлеу мастан шығатынын бұдан бы­
лай есіңізден шығармаңыз, би!—деп, бала үйден шығып кетеді.
Осы сөзді айтқан бала Сырым екен.

(ІІ нұсқа)
Бөкей хан билеріне пышақ беріп: «Біреуі—байдікі, біреуі
кедейдікі, соны табыңдар»,—дейді. Екі арғымақ беріп:
«Біреуі—анасы, біреуі—баласы, соны табыңдар»,—дейді.

«Жайық жақтан кісінген жылқылардың даусынан Нарында­
ғы биелерім құлын тастап жатыр. Соны қойдырыңдар!»—деп
бұйырады. Билер бұған не жауап берерін таба алмай, сасып,
қарттардан ақыл сұрап ел жағалап келе жатса, ауыл сыртында

әрі «кейін қайталықтың» ауылы бар,—дейді бала. Жолаушы-
лар жүре береді. Біраз жүрген соң «қайда-қайдалап» ел таба ал­
май, адасып «кейін қайталық» деседі. Қайтып Даттың үйіне ке­
ліп түседі. Даттың үйінен манағы қозышы баланы көріп билер:

кез келген адамды қояды екен ғой. Мен сіздерге айтпадым ба,
біз­дің ауылдың ар жағында «қайда-қайданың» ауылы бар, одан
әрі «кейін қайталықтың» ауылы бар,—деп.—Сол айтқаным
келген жоқ па?—дейді. Билер ешнәрсе айта алмай, отырып

қалады. Ханның жұмбағын біреу шешсе осы бала шешер деп
билер ханның жұмбағын балаға айтады. Бала екі пышақты ке-
зек-кезек отқа қыздырады. Сонда бір пышақтан шып-шып май
шығады да, екінші пышақтан су шығады. Сонда бала: «Май

тамған пышақ—байдікі, су тамған пышақ—кедейдікі», – деп,
бірінші жұмбақты шешеді.
Одан кейін астауға бір шелек сүт құйдырады да, екі ар­ғы­
мақтың алдына қояды. Біреуі астаудағы сүтке еңкейе берген­де,

екіншісі оның басынан асыла барып ішеді. Бала: «Тамағың­ның
астынан ішкен—баласы, асыла барып ішкен—енесі»,—деп,
екін­ші жұмбақты шешеді.

деп, билермен бірге жүреді және мылтық ала жүреді. Бөкей хан
ауылының төбеттері абалап алдынан шыққан-ды. Бала иттер­ді
атып тастай береді. Бала билерден бұрын үйге кіріп келгенде,
хан қаһарланып:

ты. Мен қанша айқайласам да, сенің төбеттерің көмекке кел­
меді. Сондықтан аттым,—дейді.

жыл­қыларымыздың кісінеген даусын қалай естиді?—дейді
Сырым.

(ІІІ нұсқа)
Ертеде қазақтар Жайықтың ішкі бетін жайлаған. Олар:
тана, табын т.б. рулар.
Бір жылдары Түркі ханы қазақтарға /Түбек еліне/ бір

шарт қойған. Бұл шарты ол қазақтарды өзіне қосып алғысы
келіп, Түбек елін сөзден жығуы үшін қолданған шартында:
«Түбек елінің жабағысының кісінеген дауысын естіп, арғымақ
биелеріміз құлын тастап жатыр. Осыған Түбек елі өзінің ақын-

жазушыларын, батыр-шораларын, ақсақал-билерін алып келіп
жауап берсін!» деген.
Ал Түбек елінің ақсақал-билері ақылдасып: «Онда бұл
Түркімен ханы бізге жаулық іздеп отыр. Біз бұған қарсыласа

алмаймыз. Бізді өзіне қосып алуына көнеміз дағы»,—дейді.
Осы кеңесте жас бала Сырым да қатысып отырады. Ол ақса­қал­
дар жаңағыдай ұйғарымға келген соң, орнынан тұрып былай
дейді:

Түркімен ханына барып жауап бергім келіп еді. Ол үшін менің
сұрағым бар,—дейді. Ақсақалдар мұны баласынады. Бірақ
сұрағын сұрайды. Сонда Сырым:

сосын тоғыз-онға келген серке беріңдер,—дейді.
Жұрт бұл тілегін орындап береді. Сырым осылайша қасына
бір қосшы бала ертіп, Түркімен ханына жүріп кетеді. Бір кез-
дерде Түркімен ханының қамалына жетеді. Шаһардың керемет

тазылары бірінен соң бірі Сырымдарға үріп шауып шығады.
Бұларды Сырым бірінен соң бірін қара мылтықпен атып тас­тай
береді. Тазылардың иесі Сырымды сабарманға әкеледі. Сон­да
Сырым:

дер,—дейді. Сөйтіп, Сырым қақпаға келіп хабарласып, ханға
кіреді. Ханмен сөйлесіп отырғанда, хан:

бақыратын, ақсақал-би десең, сақалы жерге тиген серкем бар,
батыр десең, қара мылтығым бар, би десең, өзім бар,—дейді.

реуі бармайды, құлағының шашағы салбырап үреді де қояды,
со­ған ренжіп аттым,—дейді. Сонда хан:

даусын сіздің арғымақтарыңыз қайдан естиді?—дейді.
Сөйтіп, хан сөзден жеңіліп, шартынан қайтады. Сырым-
ды қонақ қылып, ат-шапан жауып шығарып салады. Бұл Сы­
рымның шешендік құрудағы алғашқы қадамы еді.

Өзбек, қалмақ, түрікпен үшеуі Ресейге қосылу жөнінде пат-
ша өкіметіне адам жіберсе, олар: «Амударияны сат»,—дейді.
Олар не айтарын білмей, ойласа келе, Кіші жүзде Дат баласы
Сырымға адам жібереді. Сырым: «Суды сатамыз, егер алатын

болса, қалаған жерінен таразысын құрсын да, пұтын жарты
тиын­нан алсын» деген екен.

Қазақтың Кіші жүз нәсілінен шыққан руы байбақты Сы-
рым батыр Дат баласы Нұралы ханның орнына хан болған­
нан кейін, Еділ-Жайықтың ішкі бетіндегі босып көшіп кеткен
торғауыттың көп қалмағынан босап қалған ну қалыңдық жер­ге

ел өткізуге ауаланып, осы жаққа келіп жер аралап көріп, Еділ
бойынан Нарыннан Һәм қырғы өрден бірнеше орыннан құ­дық
қаздырып, қайта көмдіріпті. Еділ бойынан қаздырып қайта
көмген топырақ қазған орнының бетімен бірдей болыпты. На-

рыннан қаздырып көмген топырақ орнына симапты, өрден өзен
бойынан алған топыраққа қазған орны толмай қалыпты. Сон­да
Сырым былай сынаған екен:

тарихи  аңыздар
«Мынау Еділді қоныс етіп жайлаған кісінің шаруасы бір
қалыптан кемімес, мынау Нарынды жайлап қоныс еткен кісі­
нің шаруасы жылдам өркендеп өсіп кететін жер екен, ал мы­нау

өрде, яғни қатқылды жайлап қоныс еткен кісінің шаруа­сын
өсіруге көп күш керек екен»,—депті.

(І нұсқа)
Сырымның қарт атасы—Шолан батыр. Шоланды Қабылан
төре өлтіреді. Дат іште қалып, дүниеге келгесін, қара қазақ жи-
налып төрелерменен арадағы зіл ұмтылмас үшін жас бала­ның

атын Дат қояды. Дат өсіп, атасының кегін алмайтын төмен,
тентек адам болады. Дат халықтан мынадай сөкеті сөз есітіп
жүреді: «Ей, Дат, сенің атың заманында қойған Дат еді-ау,
өсіміңе келісің лайық ат емес, тек бір қойылған ат болды-ау!»—

деп қазақтың қарттары бетіне соғып жүреді.
Дат өсіп бір тәуір әйелге үйленеді, Сырым туады. Сырым
өсіп, ат арқасына мініп, ағайын аралап жүргенде, Байбақты­
ның Сасай атасының ауылына келеді. Келсе, ағайын қаумалап

ортаға алып жылап қоя береді:
«Мына атаңа нәлет Нұралының баласы Есім сұлтан біздің
бір ағайынның Ақмоншақ деген жүйрік атын лауға мінгізіп,
ұстатып алдырып, бәйгеге қосып, Есімнің Ақмоншағы ата­нып,

атағын шығарып тасып жүр. Міне, биыл екі жыл толады. Талай
рет кісі жіберіп сұрадық, берер емес. Бүгінде құлаққа құ­лақ,
тұяққа тұяқ ал деуді шығарды.
Ақмоншақты бір жесірге балайтын едік, бүкіл Байбақты­

ның атағын шығарған Ақмоншақ еді, шырағым, сол атқа сен
бар, саған берер»,—дейді.
Сырым айтады: «Ей, ағайын, сіздер мені жұмсамаңдар, ол
ит маған да бермес, берсе құп жақсы, егер бермесе мен онан

тегін қайтпаспын, бір зат та туып кетер»,—деп өтінеді. Ағайын
қаумалап болмайды, ақырында баратын болады. Барып Нұралы
ханның өз үйіне түседі. Нұралы біраздан кейін:

ұстап лауға мінген екен, жыл толыпты. Мауқы басылса, сол
аттың сүйегі болса да алып кетейін деп келіп едім,—дейді.

сұлтан, мен атты қайтып беремін деп алғаным жоқ. Сырымға
ат керек болса, құлаққа құлақ, тұяққа тұяқ алсын да, кетсін,—
дейді. Сырым:

балдырыққа сырт еткізіп үйден шығып, атына мініп кетеді.
Нұралы артынан Есімді қайта шақыртып алып:

нына келіп жүрген жоқ, бұл соғысқа келіп жүр, сен білмейсің,
бұ­ның атасы Шолан біздің бабаларымыздың қолынан жа­зым­
дал­ған. Бұл арам соны әлі ұмытпай жүр екен, беру жөн бо­
лар,—дейді.

Есім артынан кісі шаптырып: «Келіп қонақ болып, атын
алып кетсін»,—дейді.
Сырым: «Атаңа нәлет Есімнің бір тай үшін есігіне екі ба-
рып еңкейсем-ау! Бар ханыңа сәлем айт, келіп қонақ бола-

тын күнімді өзім айтармын»,—деп, қайтарылмай кете береді.
Ағайындарына келіп: «Атты енді сұратпаңыз, өзі берсе, алы­
ңыз»,—деп Сарыарқаға сауын айтуға жүріп кеткен дейді.
Сырым ауылына келіп атын тастап, Есімнің ызасынан

Желмаяға мініп, Сарыарқаның қазағынан көмек сұрап, сауын
айтып жүреді. Сөйтіп жүргенде, елдің ақсақалдары кеңе­сіп,
Сырымды Бақай сыншының алдынан өткізбекші болады. Сөй­
тіп, екеуі кездескендегі Бақайдың Сырымның қолынан ұс­тап

көнеден дәурен озды, күнідей қамқа тозды, атадан ұл озды,
анадан қыз озды, боздан бурыл озды, шырағым! Соған тұтамай
жауап берші,—дейді. Сырым:

лар. Айырдан нар болса, атасы үлек болған болар. Көнеден
дәурен озса, күтімі кем болған болар. Күнідей қамқа тозса, киюі
салақ болған болар. Атадан ұл озса, еркіндігі болған болар, ана-
дан қыз озса, шіркіндігі болар. Боздан бурыл озса, жүректіге

тырды біздің төрелер қылыштап өлтірген. Бұл соғысқалы ке­ліп
жүр екен. Атын бер!—дейді. Есім келіспейді.
Сырым аттанып кетеді. Нұралы хан оның артынан қуғын­шы
жіберіп:

Сырым ағайындарына келіп: «Атты әкеліп берсе, алыңдар,
әкеліп бермесе, енді атты сұрамаңдар»,—депті.
Осы оқиғадан кейін Сырым желмаяға мініп, Нұралы ханды
шабамын деп Сарыарқаның қазағынан көмек сұрай шығады.

Сөйтіп жүргенде, қариялар: «Осының қолынан бірдеме келе
ме, келмей ме? Бақай сыншының алдына апарып, сынынан
өткізейік»,—дейді ақылдасып. Бақай сыншымен Сырым екеуі
кездеседі. Бақай сыншы:

Айырдан нар болдың.
Қамқа тон тозды,
Атадан ұл озды.
Анадан қыз озды,

Боздан бурыл озды.
Сен осыған жауап берші?—дейді.

Жоқтан бар болсам, Құдайдың құдіреті шығар.
Айырдан нар болсам, атам үлек болған шығар,
Қамқа тон тозса, киюі салақ болған шығар.
Анадан қыз озса, шіркіндігі болар,

Атадан ұл озса, еркіндігі болар,—
дейді. Бақай сыншы:

торы,—дейді.—Күндіз келген жиырма кісіні, түнде келген жи-
ырма кісіні қонақ қылып аттандырушы еді.

тарихи  аңыздар
қы­лып аттандырса, қырықтың бірі қыдыр деген, онда мен қы­
дырдан жаралған болармын.

Өзен бойын кезген ит.
Өзі болған жігіттің
Түп атасын қазған—ит,—
дейді Сырым. Бақай сыншы сөзден жеңіліп, Сырымға ат

(ІІІ нұсқа)
Сырым жасында астында тұлпардан туған торы төбел аты
бар жалғыз келе жатса, сәске түсте Жайықтың арғы тұсында
Нұралы хан құсбегілері, билері, аңшыларымен сейілде аң ау-

лап жүр екен. Сырым бұларды көрген соң: «Бұл жүргендер
Нұралы ханның аңшылары болар, тілдесейін»,—деп бұрылып
келіп Нұралы ханға сәлем береді. Сол күнде Сырым батыр он
сегіз жасында екен.

Бай­бақты, Байбақтыдан Шолан, Шоланның баласы—Дат, Дат­
тың баласымын, атым—Сырым,—дейді. Сонда Нұралы тұрып:

ау! Сенің де тұқымға күлгенің бе?—деп, атының басын бұрып
алып жөніне жүре беріпті. Содан Нұралы хан бір төбенің басына
шығып, билерін, аңшыларын шақыртыпты. Билер, аңшылар
қасына келгенде, Нұралы:

нымның мәнісі—анау кетіп бара жатқан қазақтың бір бозба-
ласы келіп, сөйлесіп тұрғанда байқасам, көзінің бір тамыры
үш тарау болып бөлінген екен, мұнан не шығар екен деп сөзбен
шабына түртіп қойып ем, ойымда «кейін шегінер ме екен» де-

сырым батыр  туралы  аңыздар
ұшын бұрап кетті. Билер, сол бала кім болды?—деп, қасақана
қайта сұрапты. Сонда билер өз руындағы пысық жігіттерді
атап, пәленше болар, түгенше болар деп бәрі де жігіттерін айта

ніне жетпей келе жатыр, күніне жетсе, бөркіңді қырынан да
кигізер, қырқып та кигізер... оның аты Сырым болар...—депті.

(ІV нұсқа)
Сырымның қарт атасы—Шолан батыр. Шоланды төрелер
қылыштап өлтіреді. Шоланнан Дат іште қалып, дүниеге кел­
гесін қара қазақ жиналып, төрелерменен арадағы зіл ұмытыл­

мас үшін жас баланың атын Дат қояды. Дат атасының кегін ала
алмайтын төмен, өзі тентек болып өседі.
«Ей, Дат сенің атың заманында қойған еді-ау, өсіміңе келі­
сің лайықты емес, тек бір қоя салған ат еді-ай!»—деп, қазақ­тың

қарттары Датты бетіне соғып жүреді.
Дат өсіп бір тәуір әйелге үйленеді, одан Сырым туады. Сы-
рым өсіп ат арқасына мініп, ағайын аралап жүріп Байбақты­
ның Сасай дейтін атасының аулына келеді. Келсе, ағайын­да­ры

бір ағайының Ақмоншақ деген жүйрік атын лауға мінемін деп
ұстатып алып еді, енді бәйгеге қосып Есімнің Ақмоншағы ата-
нып, атағын шығарып тасып жүр. Міне, биыл екі жыл болады,
талай рет кісі жіберіп сұрадық, берер емес. Бүгінде құлаққа

құлақ, тұяққа тұяқ ал дейтінді шығарды,—дейді.
Ақмоншақты бір жесірге балайтын едік, бүтін Байбақты­
ның атағын шығарған ат еді. Шырағым, сол атқа сен бар, саған
берер,—дейді ағайындары.

маған да бермес. Берсе құп жақсы, егер бермесе, мен онан
тегін қайтпаспын, бір жанжал туып кетер,—дейді Сырым.
Ағайындары қаумалап болмайды, ақырында Сырым баратын
болады, барып Нұралы ханның өз үйіне түседі.

ұстап лауға мінген екен, оған екі жыл толыпты. Мауқы басыл­
са, сол аттың сүйегі болса да алып кетейін деп келіп едім,—дей­
ді Сырым.

жүрмін? Мен атты беремін деп алғаным жоқ, Сырымға ат ке-
рек болса, құлаққа-құлақ, тұяққа тұяқ алсын да кетсін,—дейді
Есім.

балдырықтан сыр еткізіп, үйден шыға жөнеледі.
Нұралы хан Сырым кеткен соң, Есімді қайта шақыртып
алып:

құ­нына келіп жүрген жоқ, бұл соғысқалы келіп жүр. Сен
білмейсің, бұның атасы Шолан біздің бабаларымыздың қолы­
нан жазымдалған, бұл арам соны әлі ұмытпай жүр екен, атын
беру жөн болар,—дейді.

Есім Сырымның артынан кісі шаптырып: «Келіп қонақ бо-
лып, атын алып кетсін»,—дейді.

кейсем-ау! Ханыңа сәлем айт, келіп қонақ болатын күнімді өзім
айтармын,—деп Сырым қайырылмай кете барады. Аға­йын­
дарына келіп атты әкеліп берсе аларсыңдар, өздері әкеліп бер-
месе, енді сұрамаңдар деп жүріп кетеді.

Сырым аулына келіп атын тастап, Есімнің ызасынан
Желмаяға мініп ханды шабуға Сарыарқаның қазағынан көмек
сұрай елге сауын айтады. Сөйтіп жүргенде, елдің ақсақалдары
кеңесіп, Сырымды Бақай сыншының алдынан өткізбекші бо-

лады. Сонда, екеуі кездескенде, Бақайдың Сырымның қолын
ұстап тұрып айтқаны:

Жоқтан бар болды,
Айырдан нар болды.
Көнеден дәурен озды,

сырым батыр  туралы  аңыздар
Көндей қамқа тозды.
Атадан ұл озды,
Анадан қыз озды,

Боздан бурыл озды.
Осыған тоқталмай
Жауап берші, шырағым,—
дейді. Сонда Сырым батыр:

Құдайдың құдіреті болар.
Айырдан нар болса, атасы үлек болар.
Көнеден дәурен озса, күтімі кем болар,
Көндей қамқа тозса, киюі салақ болар.

Атадан ұл озса, еркіндігі болар,
Анадан қыз озса, шіркіндігі болар.
Боздан бурыл озса, жүйріктігі болар,—
депті.

малып ішетін еді. Шешең Қараторы қайратты, күндіз келген
жиырма кісіні, түнде келген жиырма кісіні қонақ қылып ат­
тан­дыратын еді. Сен шешеңе тартып туған екенсің-ау, балам!—
дейді Бақай сыншы.

күндіз келген жиырма адамды, түнде келген жиырма адамды
қонақ етіп аттандырса, «қырықтың бірі қыдыр» деген онда мен
қыдырдан жаралған болармын.
Өзін өзі езген ит,

Өзен бойын кезген ит,
Өзі болған жігіттің
Түп атасын қазған ит,—деп еді,—
депті Сырым. Сонда Бақай сыншы сөзден жеңіліп, батырды

үйіне қонақ қып, астына ат мінгізіп, иығына шапан жауып, ба-
тасын беріп аттандырыпты.

Сырым батыр он төрт жаста Нұралы ханды шапқан себепті
өкімет тарапынан жер аударылып, онан да аман-есен келген соң
халқы үлкен той жасап, Сырымды хан қоймақ болады. Сонда
тоқсан бір жасында көзі көрмей, нардай шөгіп жатқан Бақай

жатырсыңдар, сол баланы маған бір көрсетіңдерші, әруағы
қандай, жасы қандай екен, байқап көрейін—деді. Қарт қың­
қылдап қоймаған соң, халықтың тапсыруымен Сырым келіп
сәлем береді.

Жоқтан бар болдың,
Айырдан нар болдың.
Көлденең ұрып озады,
Көнді қамқа тозады.

Атадан ұл озады,
Анадан қыз озады,—
депті қарт. Сонда Сырым:

Құдай берген болар.
Айырдан нар болсам,
Атам үлек болар.
Көнеден дәурен озса,

Асырауы кемірек болар.
Көнді қамқа тозса,
Киісі салақ болар.
Атадан ұл озса,

Еркіндігі болар.
Анадан қыз озса,
Шіркіндігі болар,—
деген екен. Бақай би разы болып:

Сырым батыр бала күнінде он төрт жасында-ақ жорыққа
аттанатын болыпты. Сонан он сегіз жасқа келеді. Он сегіз жа-
сында жолдасты көбейтіп, манғұлдан таңдап-таңдап алпыс
сегіз атты айдап қайтады. Астында тұлпардан туған торы

төбел аты бар. Жолдастарының соңынан өзі жалғыз келеді.
Жылқының түстеніп кеткен жеріне өзі кешке қонуға келеді.
Бір күні жылқының түстеніп кеткен жеріне қонып шығып,
жалғыз өзі жүріп келе жатса, сәске түсте Жайықтың арғы

тұсында Тайсойған бүйректігінде аң аулайтын сала бар екен.
Сол саланың барлығында, арғы бетінде Нұралы хан құсбегіле­
рі, билері, аңшыларымен сейілдікте аң аулап жүр екен. Белгі­
лі ғой аң аулап жүрген адамдардың әрбір жерлерде бытырап,

жайылып жүретіндігі. Сырым осыларды көрген соң өзінің
ақылымен ойлап: «Дәуде болса, бұл жүргендер Нұралы хан­
ның аңшылары болар»,—деп шамалап, «Нұралыны көрейінші,
реті келсе тілдесейінші деп (бұрын танымайды екен) жол-

дан бұрылыңқырап келіп, Нұралыны осы болар-ау деп келсе,
дұрысында сол шамалап келген адамы Нұралы болып шығады.
Нұралыны ойымен танып, сәлем береді. Сол күнде Сырым ба-
тыр он сегіз жасында екен. Тәкаппар хан қазақтың бір бозба­ла­

Байбақты, Байбақтыдан туған—Шолым, Шолымның баласы—
Дат, Даттың баласымын, атым—Сырым,—депті. Сонда Нұралы
тұрып:

озар ма екен деп, оғы мен боғын жарыстырған Тоғым төренің
тұқымы едің,—депті.

Нұралы хан мен Сырым екідай болады. Еңбеші халық жағы
Сырымды жақтап, ал байлар мен төрелер жағы Нұралы жа­

тарихи  аңыздар
ғы­на шығып, ел екіге бөлінеді. Билер мен ақсақалдар Сырым
мен Нұралыны табыстыру үшін Нұралының баласы Құлтайға
Сырымның Қансылу деген қызын беретін болып, Нұралы мен

Сырымды құда қылады. Нұралымен құда болғаннан кейін
де Нұралының билігіне, берген төресіне Сырым қарсы келе
береді.
«Бұл құда болғанмен, дұшпандығын қоймайды екен»,—

деп Нұралы Сырымды тұтқынға алмақ болып, Оралдың губер­
на­торына шақыртады. Сырым Оралға кеткенде, Нұралының
баласы Сырымның қызына қалыңдық ойнай барады, қыз­
дың жеңгелері қазақ әдетін жасамақ болады. Бірақ қыз: «Мен

ханның баласына бармаймын, аулына қайта берсін»,—дейді.
Нұралының баласы: «Қыздың менде не кінәсі бар екен, өзі
келіп менімен сөйлессін»,—дейді. Қыз келеді, сонда Құлтай:

қойдың жолдас болғанын қайдан көріп едіңіз? Сіздің әкеңіз
менің әкемді Оралдың түрмесіне жабамын деп жүргенде, мен
сізге қалай пенде болмақпын?—дейді. Ханның баласы Құлтай
сөзден ұтылып, аулына келіп жай-мәністі шешесіне баяндай-

ды. Нұралының әйелі Оралға кісі жіберіп Сырымды босатуды
сұрайды. Нұралы Сырымды босатып алады.

Дат Байбақты—Шоланның баласы. Шолан деген кісі сау-
дагер болған. Сол кезде зат сатып жүргенде, екі ұры көріп,
Шоланның затын алып, өзін өлтіреді. Сонда Шолан Орынбор-
дан келе жатқан кезі екен. Шоланның Орынборда қалған әйелі

екіқабат жүкті екен, күні жақын екен. Шолан өлерінің алдын-
да ұрыларға: «Әйелім ұл тапса, баланың атын Дат қойсын, қыз
туса өздері білсін»,—депті де, өліп кетіпті. Бұл бір мың үш
жүз қырық екінші жылдар шамаларында болса керек. Екі ұры

Шоланның тілегін барып әйеліне түнде терезеден айтыпты.
Сонан әйел босанып ұл тауыпты. Әлігі ұрының айтқан сөзін
әйел «түсінде солай деп еді» деп баланың атын Дат қойыпты.
Бала өте тентек, елге, үй ішіне тиыштық бермепті. Алдар деген

сырым батыр  туралы  аңыздар
сыншыға көрсеткенде, Алдар сыншы: «Балаңның белінде ал-
тын бар екен, балаңды үйлендір!»—деген. Сонан Датты шешесі
он екі жасында үйлендіріпті. Дат он төрт жасында әйелі Сы-

рымды туған екен.
Сырым төрт-бес жасында оқуға барған. Алты-жеті жасын-
да күндіз оқып, түнде әр жерлердегі би, төрелердің жиналған
жеріне барып әңгіме тыңдап жүріп Сырым Даттың «Қазық аяқ

баласы» атана бастайды.
Бір бай Орынборға базарға келе жатып, бір топ ойнап
жатқан балаға келеді. Бай балаларға жақындап келе жа-
тып айқайлайды: «Жолдан кетіңіз»,—деп. Сол кезде бай

балаларға жақын келіп қалғанда, бір бала тоңқаңдап жүгіріп
кетсе, байдың астындағы ат үркіп секіреді. Сонан байдың
бөркі ұшып түсіп, онан аты қатты тулап, бай аттан құлап
өледі. Сонан байдың елі байдың құнын қуып барады. Байдың

құнын жүз жылқы деп шығарады, оны жаңағы атты үркіткен
бала төлейтін болады. Бірақ баланың оған малы жетпейді.
Сол төлеуді билер бітіре алмайды. Сүйтіп жүрген кезде ой-
нап жүрген Сырым: «осының келісімін мен оңай бітірер едім»

дегенді айтады. Біреулер есітіп, билер Сырымды шақырып
алады. Сырым келгеннен кейін мынадай төрелік шығарған:
«Бірінші, асау ат мініп базарға жол шыққан әуелгі бай тентек,
жиырма бес жылқыны бай өзі тартсын, екінші, ат үріккенде

ұшып түскен бөрік тентек, жиырма бес атты бөрік тартсын;
үшінші, бөріктен қорыққан ат тентек, жиырма бес атты асау
ат төлесін; төртінші, қалғанын атты үркітіп тентек болған
бала төлесін!»—деп үкім шығарыпты. Сол кезде Сырым тоғыз

жаста деп әңгімелейді.
Сонан кейін Сырым он жеті жастар шамасында хан-төре­лер
тұқымынан бір адам өлтіріпті. Сол өлген кісі жағынан кел­ген
Сырымды қуып хан-төрелердің адамы келсе, Сырымның елі

Сырымның өзін қару-жарағымен шығарып берген. Сонда ар-
тынан келген көп кісінің бастығы Үкі би деген кісі екен. Үкі­
нің руы—ысық. Келген көп кісі Сырымды елі шығарып бер­ген­
сін өлтірмек болып ұмтылғанда, Үкі жолдастарын тоқтатып,

Сырымға өзі оңаша жолығады. Сонда Үкі би Сырымнан екі сөз
сұрапты:

депті. Сонда Сырым:
3-156

алдында қыдырып тұр, сөзді мен сізден сұрайын,—депті. Бір
қарт қартайғанда «қазыша» дейді, бір қарт қартайғанда «қазы»
деп еді, сіз өзіңіз осының қайсысы боласыз?—депті. Сонда:

Шаңқақтап боз озды.
Атадан ұл озды,
Анадан қыз озды,—депті.
Сонда бұл сөздің шешуін Сырым айтыпты:

Үлкейгейсің дағы.
Көлдей қамқа тозса,
Қартайғаның дағы.
Шаңқаннан боз озса,

Басыңнан кетіп билігің тарағаны дағы.
Анадан қыз озса,
Бишаралығы дағы.
Атадан ұл озса, еркіндігі дағы.

Онда жұрттың несі бар?—
депті. Соңда Үкі Сырымды өлтіруден босатып, келген жолдас­
тарын кері алып қайтыпты және Сырымды өлімнің құнынан
босатыпты.

Сонан кейін Сырым атқа міне бастаған. Осы кезде Нұралы
хан мен Сырым қарсы болады. Себебі Нұралы елге соның ішін­
де қара қазақтарға зорлық жасап, жас әйелдер мен қыздарға
қысымшылық көрсетеді. Сонда Сырым елдің қамын ойлап

Нұралыға қарсы тұру үшін ақыл сұрауға Алдар биге барады.
Сырым Алдардан мынаны сұрапты:

ның құны жүз жылқы, алпыс атан, орта шығарса, мың ақ қара­
бас қой,—депті. Соңда Сырым:

енді осы мінген атыңнан түспе,—депті. Бұдан кейін Сырым­ның
өзіне қарсылық жасап жүргенін сезіп, қорқып, Нұралы өзі­нің
билерін жинап ақыл сұрапты. Сонда былай депті:

екен?—депті. Сонда билері: «құда болың» депті. Нұралының
баласы Бөкей:

сың, қала берсе, Сырым болса сіздің дегеніңізге көнбес,—депті.
Сонан кейін Нұралы ақыл сұрауға манағы Алдар биге келеді.
Нұралы Алдар биге келген жұмысын айтады.

бір ұшы көкте, бір ұшы жерде. Сырымға құда болмақ түгіл,
қойныңдағы әйеліңді берсең де, Сырым қара қазақтың арын
жібермес,—депті Алдар. Сонымен Нұралы хан басқа ақыл
сұрай алмай, жолдастарымен еліне қайтыпты. Келгеннен ке­

йін ақылшыларына қарамастан, Сырымның қызын айтты­рып,
құда болып, дос болысып жүріпті. Бұл мың жеті жүз алпыс
бесінші жылдар шамасында екен. Сол кезде Нұралы Қаракөл
деген жерде тұрады екен. Байбақты Темірболат деген аңшы

сол Қаракөлдің бір шетіне қонады. Сөйтіп, кейін мылтық да­
уысынан ханның малы үркіп көл суына келмейді. Хан Нұ­ралы
Темірболатты шақырып алып былай депті:

әнәсін пәлен етейін,—деп шығып жүре беріпті. Нұралы хан
ашуланып Орынбордан жасырып әскер шығарып, Темір­бо­
лат­ты шауып жоқ етіп жіберіпті. Сонан кейін Темірболат­ты
Нұралы ханның жойып жібергенін сезіп, Сырым Нұралы­ның

жиын-қоныстығына келмейтін болады. Сонан Нұралы хан бір
жиында Сырымды сұрапты. Сонда баласы Бөкей:

латты жойғаныңды естіген. Соны сенен болды деп, яғни Те­
мірболаттың өлгенін сенен көріп, келмей жүр,—дейді. Содан
соң Нұралы Орынбор қаласына арыз беріп, Сырымды ұстатқан.
Сол күнде Нұралының баласы Сырымның қызына қа­

лың­дық ойын ойнап жүреді екен. Бір күні қалыңдығына
ке­ліп жатқанда, Сырымның бір інісі Нұралының баласы­

тарихи  аңыздар
на: «Сен Сырымды түрмеге салып қойып, қалыңдық ой­най­
сың, өлтіремін!»—деген, бірақ Нұралының баласы қашып
құтылған. Содан Нұралының баласы қашып құтылып ше­ше­

сіне келіп: «Сырымның інісі мені қуып өлтіруге қалды, мен
тек атымның жүйріктігінен құтылдым»,—деген көрінеді.
Бұл хабарды естіген Нұралының әйелі келіп Нұралыға: «Сен,
құдаңды түрмеде ұстап не істеп жүрсің?»—деген соң, Нұралы

барып Сырымды шығарып алыпты. Қайтып келе жатқан Сы-
рым Нұралының үйінің үстінен жүрген екен. Сонда Нұралы
Сырымға: «Құда, түсіп үйге қонақ бол!»—деген. Бірақ Сырым
оған қарамай кетейін деп тұрғанда, Нұралының әйелі келіп

Сырымға «түсіңіз» дейді. Сырым оған да қарамайды. Сонда
Сырымның құдағиы Сырымның атының жалынан ұстап тұр
екен. Сол жерде Сырым атының жалын кесіп жіберіп: «Мына
қысқа кескен жал ұзын жолға қашан теңеледі, үйіңді сон-

да көрермін»,—деп қарамай кетіп қалған екен дейді. Ашу-
араздықтың күшейген жері осыдан екен дейді. Содан кейін
екеуін татуластырамын деп, екі құданы—Нұралы мен Сы-
рымды Шеркеш, Тұрмамбет би деген екеуінің билігін алып

Қарақол (су) деген жерге жиналатын болып шақырған екен.
Сонда Нұралы он екі биі, отыз екі сұлтаны, отыз ұлы және
адамдарымен үш жүз-төрт жүз кісі болып барған екен. Соны-
мен қатар көлденең де басқа би адамдар болған екен. Жиын­

ға Сырым қасында бір жолдасымен соңынан келіпті. Келген
бойда сөз бастап, «Нұралының қолын ал» деп ешкім айтпаған.
Сонда Тұрмамбет биден Сырым: «Үш ауыз сөз сұрайын, соған
бата бересің бе?»—дегенде, Тұрмағамбет би «берейін» деген

па? Жігіт келіп қызды алып кетеді,—депті. Сонда Нұралы хан
отырып:

рінеді, содан соң Нұралы басқа сөзге келмейді. «Жек атты!»
дейді де, жиналған қолмен аттанып кетіпті, сонда отырып
Тұрмағамбет би:

ғып бердіңдер, сол себептен Нұралы кетіп отыр. Мен сен-
дерден сұрағанда, Нұралының қолын алайын ба дегенім еді.
«Ұшып жүрген құс көлге қона ма, әлде көл құсқа келіп қона
ма?» дегенім, «мен Нұралының қолын алайын ба?» дегенім

еді. Тұрмамбет тұрып «құс көлге қонады» дегені, «Нұралы
ке­ліп менің қолымды алуы керек» дегені еді. Оны сендер тү­
сінбедіңдер, Нұралы түсініп кетіп қалды, дұрыс,—деді.
Содан отырған көп қалың тарады, жұрт тараған соң,

Тұрмамбет жаңғыз кетіпті, сонда Нұралы кетіп баратып, Тұр­
мамбетке келіп:

қырық ұлдыға тап болсаң қайтесің? Болмаса бір тап болсаң,
қайтесің?—депті Тұрмамбет. Сонда Нұралы:

өз еліңмен өзің шабысайын деп тұрсың,—депті. Содан Нұралы
өзінің келе жатқан жолдастарына қарай жүре беріпті. Сол кет-
кеннен екеуінің араздығы күшейіп, содан Алдар биден ақыл
сұрай келіпті.

Нұралының халқынан аз болып тұр, оның да көбі байлардың
балалары, соны қалай аламын?—деп сұрапты. Соңда Алдар би:

су бар, сол судың бер жағына өз әскерлерінің алдын апарып
1 Қолжазбада сөздер өшіріліп қалған

тарихи  аңыздар
қойған шығар, халқыңның алды барып түскенше, олар еліне
барып: «Сырымның адамына есеп жетпес, қолы қара суға келіп
түсіп жатыр, әліміз келмес»,—деп хабарлар да, хан қашып, сол

кезде артынан қуып айламен аларсың, үйтпесе әскерің аз, ала
алмайсың,—депті.
Алдардың айтуындай, Сырым батыр Нұралы хан отырған
жердің қасындағы Қарасудың бойына аз ғана қолын әкеліп,

саймен қайырып, көпке дейін демала беріпті. Сырымның қара
құрымдай қалың қолын көрген Нұралы хан қашып, хан қаш­
қан соң қалған адамдары кешке қарай әр сайды тасалап, бо­сып
кетіпті. Сүйтіп Сырым Нұралы ханның ауылын өз адамы­мен

Сырым батыр бала күнінде он төрт жасында-ақ жорыққа
аттанатын болыпты. Қалмақтан мал айдап алады. Онан он
сегіз жасқа келеді. Он сегіз жасында жолдасты көбейтіп, моң­
ғолдан таңдап-таңдап алпыс сегіз атты айдап қайтады. Ас­

тында тұлпардан туған Торытөбел аты бар, жолдастарының
соңында өзі жалғыз келеді. Жылқының түстеніп кеткен жеріне
өзі кешке қонуға келеді. Бір күні жылқының түстеніп кеткен
жеріне қонып шығып, жалғыз өзі жүріп келе жатса, сәске түсте

Жайықтың арғы тұсында Тайсойған, Бүйректіге құятын сала
бар екен. Сол саланың сарлығында арғы бетінде Нұралы хан
құсбегілері, билері, аңшыларымен сейілдікте аң аулап жүреді
екен. Белгілі ғой аң аулап жүрген адамдардың әр бір жерлер-

де пытырап, жайылып жүретіндігі. Сырым осыларды көрген
соң өзінің ақылымен ойлап: «Дәуде болса, бұл жүргендер
Нұралы ханның аңшылары болар»—деп шамалап, «Нұралыны
көрейінші, реті болса, тілдесейін»,—деп (бұрын танымайды

екен), жолдан бұрылыңқырап келіп: «Нұралы осы болар-ау!»—
деп келсе, дұрысында сол шамалап келген адамы Нұралы бо­
лып шығады. Нұралыны ойымен танып, сәлем береді. Сол күн­
де Сырым батыр он сегіз жасында екен. Тасыған хан қазақтың

бақ, Байбақтыдан туған—Шолым, Шолымның баласы—Дат,
Даттың баласымын, менің атым—Сырым,—депті. Сонда Нұ­
ралы тұрып:

озар ма екен,—деп,—оғы мен боғын жарыстырған Тоғым сарт­
тың тұқымы едің-ау, сенің де тұқымға күлгенің бе?—депті. Нұ­
ралы атының басын бұрып жүре беріпті.
Содан Нұралы хан бір төбенің басына шығып, билерін, аң­

шыларын шақырыпты. Шақырған соң билер, аңшылар да ке­
леді. Сонда Нұралы хан айтады:

ғанымның мәнісі мынау: анау бір кетіп бара жатқан қазақтың
бозбаласы келіп сөйлесіп тұрғанда байқап қарасам, көзінің
бір тамыры үш тарау болып бөлінген екен, мұнан не шығар
екен деп, найзамен шабына түртіңкіреп қойып едім, ойымда

«кейін шегінер ме екен» деген едім, ол шегінбеді, қайта өзіме
қарай ұмтылды, найзамның ұшын бұрап кетті, билер сол бала
кім болады?»—депті. Сонда билері әрқайсысы өз руындағы
пысықша жігіттерді атап, «пәленше болар», «түгенше болар»—

деп бәрі өз жігіттерін айта бастапты. Сонда алашаның Алтай де-
ген биі тұрып:

кіңді алшысынан да кигізер, қырынан да кигізер, қырқып та
кигізер,—депті. Сонда Нұралы көзін бағжитып, қатуланып:

Шолым деген байдың жалғыз Дат деген баласы болған. Дат
қойдан қоңыр, адамның момын бір жігіті болған еді. Сол
күндердің күнінде бір есерсоқ ауруға ұшырады. Бай елінде­
гі бақсы-балгерлерді жиып бақтырса, еш те бір ем қонбады.

Сөйтіп, баласынан қорқып бай сасып жүргенде, «екі күндік
жерде бір көріпкел керемет балгер бар, оның алдына барған
ауру жазылмай қайтпайды, өлетін адамды болжап бірден

тарихи  аңыздар
байқайды»,—деп, дақпырт тиген соң, Шолым қуанып: «Қос
атпен балгерді үйге алып келіп бақтырамын»,—деп бай өзі
аттаныпты. Сұрастырып барып, тауып, үйіне кіргенде, бақсы

үйінің ішінде күтіп тұр екен. Шолым кіріп көрісіп, сәлемдес­
кен соң: «Е, қонақ, сізден бұрын сіздің келген жұмысы­ңыз­ды
өз болжауыммен айтайын, сіздің жалғыз балаңыздың есер­соқ
дертке ұшырағанына бірталай мезгіл болды ғой, сол балаң­

ның ауруынан қорқып, артыңыз қипылдап бізге келіп тұрсыз,
жинаған балгерлеріңіздің бірінен де пайда көре алмадыңыз,
енді менің сізге айтатыным мынау: «Ол балаң бұл ауруы­нан
тіпті өлмейді, оның қайта дәрежесі өседі, осы күнде балаң

есер, балаңның күші бұрын қандай еді, осы күнде қандай?
Балаңның бір кісілік күші болса, осы күнде он кісілік күші
бар. Осыдан бір жыл өтіп, екінші жылға айналғанда, балаң­
ның беліне бір бала бітеді. Сол бітетін балаңның буы балаңды

есер етіп тұрған, онан қорықпа! Сол бала бес ай өтіп, алты
айға жеткенде (анасының құрсағына түскен соң), балаң жазы-
лып, бұрынғы қалпына келіп жазылады. Қызметің осы бол­
са, балаң жайы осылай, егер қонақ болатын болсаң, жайға­сып

отыр, хош ала қонақ етемін»,—депті. Бай қуанғанынан риза
болып, қалтасындағы барын балгерге беріп, қонақ болмас­тан
еліне қарай шаба жөнеліпті. Еліне келгенсін, балгердің баяғы
айтулы күнінде «келін жерік» деген әйелдер арасынан әңгіме

шыға бастаған. Күні біткен соң бір ер бала туып, атын Сырым
қойды, сізге жолыққан сол. Бала күніне толмай келе жатыр
дегенім сол, тақсыр!»—депті.
Нұралы өзінің арам ойымен: «Тоқта, мен онымен жақын

болып, құда болып жүріп, оны ертерек құдыққа құлатар­
мын,—деп ойлап,—ханы, билер, сол баланың қызы жоқ
па? Мен Есімге айттырар едім»,—депті. Соңынан сөз салып
қараса, Сырымның қырқынан жаңа шыққан қызы бар екен.

Сырым менен Нұралы құда болыпты, екі-үш жыл өткен соң,
Нұралы ішіндегі арам жауыздығын өршіте келіп, қалай да
Сырымменен дұшпандасуға айналыпты. Байтақтың ханы
ғой, Сырымды жамандап, үстінен арыз беріп, Сырымды ұста­

тып, Еркотицкий деген қалаға айдатып жіберіпті. Бірақ Сы­
рым Еркотицкий барған соң жауап алғанда, бір сөзбен ақта­
лып елге қайтатын болыпты. Хан: «Енді ол келмеске кетті
ғой» деп ойлап жүрсе, «Сырым қайтып елге келе жатыр» де-

сырым батыр  туралы  аңыздар
ген аңыз елге дүңк ете түсіпті. Хан мұны естіп, енді Сырым-
нан қорқып: «мұнымен енді татуласып, кешірім сұрайын»
деген оймен Сырымның келе жатқан жолын қарсылап, күн

сайын сегіз-тоғыз әйелдермен өзінің ханымын шығарып
қойыпты: «Құдағиына алданар, келсе, шылбырына оралып,
үйге қонақ етуге алып келерсіз»,—деп. Бір күні Сырымның
келе жатқанын көріп, күтініп тұрған құдағилары көрінім

жерден алдынан шығып, құдағи ханым тәжім етіп сәлем
беріп, Сырымның атының шылбырын суырып алып, ордаға
қарай жетектей бергенде:

ңызды алыңызшы»,—депті. Құдағи басынан тақиясын алған
соң:

Құдағи да бұрымының бір талын жұлып алыпты, Сырым да
атының жалынан бір талын жұлып алыпты да, айтыпты:

ріңіз, мен де атымның жалын бір талдап жұла берейін, қа­шан
сіздің басыңыздағы шаш пен менің атымның жалы таусы­ла­ды,
сонда ғана мен сіздікіне барып қонақ боламын»,—депті. Ха­ным
шылбырды қоя берді, Сырым да жөніне жүріп кетті.

Осылайша, араздықтары басылмай, дүрдараз болып жүре
беріседі. Бір жыл өтеді, екі жыл өтеді. Хан мен Сырымды та-
туластыру үшін ешкімнің де жүрегі дауаламайды, батылы да
бармайды.

Билер олай-бұлай ойланады, ретін таба алмайды. Сырымға
«еңкей» дейін десе, хан Сырымды айдатып жіберді, ханға
«еңкей» деуге ханнан қорқады. Сөйтіп жүргенде, шеркеш Тұр­
мамбет би: «Екеуіңді татуластырам»,—деп, ханды да, Сырым-

ды да бір төбенің басына белгі етіп шақырады. Сырым жолда-
старымен, хан жолдастарымен белгілі мезгілде төбенің басына
келіп екі бөлек отырысады. Сонда Тұрмамбет би қолында тая­ғы
бар, екі топтың арасынан олай бір, бұлай бір қайталап, төмен

қарап қалай сөз бастаудың ретін таппай жүрсе керек. Сенде­ліп
жүріпті де қойыпты. Тамағын кекеп, Сырымның қасына келіп
би тоқтай бергенде, Сырым тұрып:

маса, ел жалғыз атты жолаушыға қона ма?—деп сұрапты.
Тұрмамбет:

депті. Нұралы хан тоқтай алмады, бес-алты жолдасымен кетті
де қалды. Бүтін халық, Сырым да барлығы отырып орында­
рында қалды. Біраз отырысып, халық та тарасып, аттарына мі­
нісіп жүреді. Тұрмамбет би де бір-екі жолдастарымен кетіп бара

жатыр еді, күн ыстық еді. Көлденең бір шаң көрінеді, жақын
келсе, шауып келе жатқан Нұралылар екен, үзеңгіні тірей тұра
қалысыпты. Нұралы тұрып:

балақ Сырым маған неге жігітси береді? Мен Нұралы хан бо-
лып тұрғанымда сол қу балақтың тақымына сиғандаймын ба?
Симағандаймын ба?—дегенде, сөзі орындалмай ашуланып келе
жатқан Тұрмамбет би:

нып тұрған сенің отыз ұлың ба? (ханның өз балалары он се­гіз
екен, малшысы, еншілестерімен қосып санағанда отыз дей­ді).
Сен қайдан білдің? Бәлки сен қырық ұлдыға жолығарсың, бол­
маса бір қылдыға жолығарсың,—деді. Сонан соң Нұралы еш­

теңке айтпастан, атының басын бұрып алып, тағы да шаба жө­не­
ліпті. Елдеріне барып біраз күн өткен соң, Сырым: «Нұралыны
шабам»,—деп халықты ханға қарсы әзірлепті. Нөкері толған

сырым батыр  туралы  аңыздар
соң ханды шабу туралы ақылдасуға Жайық беріш Алдар биге
барып, Сырым мәслихат сұрапты. Алдар сұрапты:

тоқтамай бар да шап, егер бүгіннен қалсаң, өзің шабыласың,—
депті. Сонымен Сырым Нұралыны шапты, Нұралы жеңіліп
Уфаға қашып кетті. Балалары қашып тарап кетті. «Есімді
алып кетеміз» деп, Нұралының екі-үш баласы қайтып келсе,

ағаларына Есім айтыпты: «Ат басындай алтын тапсаңыз маған
бермеңіз, зиян тапсаңыз, менен көрмеңіз, мен қашпай қа­ла­
мын»,—депті. Сонан Сырым үш жыл қатарынан хан болып ел
билепті. Сол мезгілде Есім ақыл сұраймын деп ноғай Күзей би­

ге барды. Күзей далада кездесіп, сұрасып біледі де: «Құл-қотан
жиылып құда болған бұл заман, ата тұрып ұл сөйлеген бұл за-
ман, ана тұрып қыз сөйлеген сұм заман»,—депті. Күзей Есімге
ауылын көрсетіп жіберіп: «Өзім малға барамын, кешірек үйге

барамын»,—депті. Барып қонақ болып жатады. Екі-үш күн жа-
тады. Бірақ Күзей би әлі Есімге жүз көрсеткен жоқ. Есім рұқ­
сат қайту бағытын білдіргенде, Күзей: «Әлі де жата тұрсын»,—
депті. Үш күн жатқан соң, Есімді Күзей өз үйіне шақырыпты.

ғаннан қоныс сұра» деген бар еді ғой, сізге не ақылын айтар
екен деп келіп едім,—депті. Күзей би:

бар: көзсіз соқыр бол, құлақсыз саңырау бол, тілсіз сақау бол!—
деп аттандырыпты. Сырым үш жыл хан болды. Ел де Сы­рым
соңына түсе бастады. «Бізге хан баласы жақсы еді, Сырым бізді
құртатын болды»,—деп, бір уақытта халық Сырымды түсіріп,

Есімді хан көтереді. Есім үш жыл хан болған соң, Есім түсіп,
ханның баласы Ералы хан болды, хан жағы өте күшейді. Хан
балалары ауыз біріктіріп, Сырымды ұстап өлтіргісі келді.
Бір күні ханның төрт баласы далада жүргенде, Сырымды

ұстап Ералы ханға алып келіпті. Сыртта екеуі ұстап тұрып,
екеуі кіріп ханға:

керек еді, енді маған әкелгесін жауапсыз өлтіруге болмас. Мен
онан бір үш ауыз сөз сұрайын, жауап берсе, құтылар, бере ал­
маса, тұтылар,—деді. Сырым хан алдына кірген соң:

қуырым ет алған, менен сөз сұрап тұрған сен боларсың,—депті.
Ералы Сырымды босатып:

қонақ етіп, қой сойып, мұның ақылын ала беру керек қой!—
депті. Ақырында хан балаларының еткен қысымына шыдай
алмай, Сырым Өзбекстанға қашып, сонда өлді деген хабар
бар.

Өткен күнде Нұралы хан Сырым батырға құда болам деп бір
кісі жіберген. Сонда келген адамның айтқаны Сырымға Нұ­
ралы хан сөзі деп: «Досқа сәлем айт, достығымды асырайын деп
ойладым, маслихат болса»,—деген. Сонда Сырымның айтқаны

дейді: «Тотықпас асыл болатқа алтыннан нақыш жүрмейтін,
атасының салтынан қараға хан ермейтін, дариядан шыққан­
мен жауһар тас алтынға басын бермейтін»,—деген екен. Бұл
сөзді жіберген кісі ханға айтып келген соң, хан тағы да бір кісі

жіберіпті сөз білетін.
Ол кісі келіп мына сөзді айтқан Сырымға хан айтты деп:
«Асыл берен алмастың балдағы алтын болатын, екі жақсы бас
қосса, дос болып көңілі толатын, боямалы асыл емеспіз ғой,

күнге тисе, оңатын»,—депті Нұралы. Сонда Сырым қасындағы
отырған бір би адамға:

сырым батыр  туралы  аңыздар
дұрыс деген түсінетін маманның ісі деген және де айтқан сөзін
қайтып алса, хан баласына өкпе арт, салған жүкті тартбай
тастаса, нар баласына өкпе арт деген,—дейді. Сонда Сырым

екі жақсы бас қосып, бір орынға бір тілекпен қонсын,—дейді.
Ал енді сонан соң құдай десіп, құда болысып кетіпті, бұл
құдалыққа үш жыл өтіпті. Бір күндерде ханның өзінен басқа
адам келіп, қонып жайламайтын хан көлі дегенге Сырым мың

жылқы, қырық үймен келіп, рұхсатсыз қонып алған. Хан
естіп бір кісі жіберіпті. «Көк орай ғой, бұ қалай? Бидің есінде
болсын»,—дейді, жіберген кісіге сонда Сырым айтқаны:

Асыл болсаң, шыда,
Аяққа басыл.
Құдай дескен дос болсаң,
Жақсылығын асыр,

Жамандығын жасыр.
Екі жақсы бас қосса,
Ағынды дариядай тасыр.
Екі жақсы адасса,

Балықтай басынан сасыр.
Өзінен өзгені көрмесе,
Халқына пайда бермесе,
Ханды да қайғы басар.

Ханнан келді бір сәлем,
Алды-арты жоқ құр сәлем,
Бұған не деп айтсақ, жарасар.
Көк орайға шыққан көк шөп,

Ол шөптің иесі көп,
Сол көк орай шөпті тауысты.
Достының малын жеп,
Құдай дескен құдасына жіберіпті

Хан «сәлем» деп.
Түсінгенге бұл бір ғибрат,
Білмейтінге салған бұл бір еп.
Шын асыл болса, азбасын,

Боямалы асыл болмаса,
Айта бер ханға солай деп»,—

тарихи  аңыздар
деген. Хан жіберген хабаршы Сырым сөзін ханға айтып бар­
ғанда, хан шалқасынан түсіпті. «Құда болмайым, енді болмас­
пын» деп шамданып, араздықтың басы сол болған дейді. Ал

енді бұлардың арасына жүріп, ешкім келістіре алмайды. Бірне­
ше ай, жылдар өткен соң, Алтеке Үкі бидің дуасы болып, соған
қырық үй тігіп, ең жақсысы қадірлі бір үй-ді, ал енді әр рудың
басты қадірлі адамдарынан ғана үш-төрт адамнан кіргізіп, бас-

шы адамдардың басын қосармыз депті. Солай еткен. Сол үйге
жақсы адамдар, басшы адамдар кірген, ішінде Сырым да болған
көрінеді.
Ал енді осы жиналыста «Хан мен Сырымды басын қосып

келістірем, егерде бұл екеуін келістіре алмасам, адам болып атқа
мінгенім құрысын»,—деп, Кердері Құнас деген отыз бір жасын-
да тор жорға атына мініп, көп жиналған дуаға келіп, манағы
жақсыларға тіккен үйдің сыртына келіп тұрғанда, ат ұстау­

шы жастарға айтқан: «Осы үйдегі жақсылардан, бастылардан
тілейтін тілегім бар, сол тілегімді берсе түсемін, егерде тілегім
берілмесе, қайтып барып үйіме түсермін. Игі жақсылардан
арнайы келіп, осындай жиналыста сұраған тілекті алмасам

өлген кісі болғаным»,—деген. Сол сөзді жігіттер үйдегі басты
адамдарға айтқан. Құнас солай деп айтады деп. Сонда үйдегі
жақсылар хош болады. «Келсін, тілегін береміз»,—депті. Құ­
нас түсіпті, ал енді ақсақалдарға сәлем беріп кіріп болған соң,

Құнастың айтқаны:
«Сардар бек, сары азамат толып отыр,
Өте үлкен құрма кеңес болып отыр.
Мынау Сырекем ханмен бірге болмаған соң,

Құнасың соған рұхсат сұрап келіп отыр.
Жүремін екі достың арасына,
Сөзімнің айып шаласына.
Арада кек болғандай ешнәрсе жоқ,

Қателік айтылған сөз арасына.
Хан ұлы қашаннан да алда жүрген,
Қарамай қара халықтың баласына.
Жақсылар рұхсат берсең, тілегім сол,

сырым батыр  туралы  аңыздар
дегенде, жақсылар: «Рұхсат, шырағым, Тәңірім жүрген
жолыңды ашсын, шайтанның уәсуасы бассын!»—деген. Халық
қолын көтеріп дұға қылғанда, қараса, Сырым қол көтермейді.

Сонда Құнас Сырымға қарап: «Мынау Сырым асыл туған зерек
еді, ойланса, ақыл-пікірі терең еді, Сырымның шыққан тауы
биік болсын, иілтіп ханды мұнда әкелуі керек еді»,—дегенде,
Сырым: «Олай болса, әкелсең—әкел»,—дейді. «Ханды маған

әкелу мақсат болса»,—деген. «Жарайды!» деп халық қол кө­
тер­ген тағы. Сонда Құнас ханға барып айтқаны:

Алдияр, тақсыр, ханымыз,
Ай мен күнге парымыз,
Ортадағы жанған шамымыз,
Бақытты ұзын ғұмыр беріп,

Қайырлы болсын алтын тағыңыз!
Жақсы мен жаманды тең көрдің,
Бай мен жарлыны теңгердің.
Екі дүние дегенде ашық болған бағыңыз,

Қалың топты қақ жарған жылқыдағы сарымыз,
Керуенді бастаған түйедегі нарымыз.
Бұл уақытқа келгенше,
Бір-екі ауыз сөздің мағынасын таба алмай,

Кетулі беттен арымыз.
Рұқсат берсең, хан ием,
Сол сөзімнің мағынасын сұраймын,
Бұған құлақ салыңыз,—

Тағы оза ма?
Аққудың тепкініне көл тоза ма,
Аспандағы ұшқан қуға
Көтеріліп көл қона ма?

Болмаса көлге келіп аққу қона ма?
Қара халық байтақ жатқан көл еді,
Халқын аяғына басқан хан оңа ма?
Тақсыр-ау, құрмасы Үкі бидің болып жатыр,

тарихи  аңыздар
Жан-жақтан нендей жақсы толып жатыр.
Ортада ай мен күндей сіз көрінбей,
Дұшпан күліп, достың көңілі солып жатыр.

Ортасына қара халқының сізді апаруға
Құнасың сол жайында келіп жатыр.
Келгенге осы жайдан жауап күтем,
Ауыздан шығар деп сөз балдай татыр,—

Тілегін Құнас мырзаның бермей болмас.
Ердің құны бір ауыз сөзден бітеді,
Шын сөзге түсінбеген адам оңбас.
Баралық, қара халықтың жүзін көрелік,

Опасыз жалған дүние болмас жолдас,—
деп, ханымды ертіп жиналысқа келіпті. Хан кірген соң есікті
ашып «алдияр, тақсыр» деп халық тұрып қол алысқанда, Сы-
рым тұрмай, қол алмай отыра берген. Хан Сырымға қарап иша-

ралап көріскісі келген, бірақ Сырым тұрмаған.
Сонан соң хан: «Қара халық мені бұл жиынға, бұл мәжіліс­ке
қорлауға шақырған ба?» деген ойға қалып, тым-тырыс үндес­
пей отырып қалған. Сонда қараман Малайсары деген сөз бас­

Мен әңгіме айтайын
Келісіне қараңдар.
Азғырған нәпсіге ермеңдер,
Шайтанға көңіл бермеңдер.

Нәпсі мен шайтан ел емес,
Өңкей жақсы жиналып
Ақ жүздерін көрген соң,
Үндеспей қалу жол емес.

Екі жақсы адасса,
Жамандар қылар келемеж.
Шауып қалған боз едім,
Орны келсе, шаппай қалатын мен емес.

сырым батыр  туралы  аңыздар
Ай мен күндей жарқыраған
Ортадағы шам еді-ау,
Хандікі болсын бұл кеңес,—

Көндей қалың қамқа тозды,
Боздан шұбар озды,
Ханнан қара озды,
Анадан қыз озды,

Бұл қалай?—
дегенде, Сырым айтқан көрінеді:

Кәріліктің жеткені,
Қолынан қайратының кеткені.
Боздан шұбар озса,
Асыл жүйрік шұбар еді,

Сол бозбен бір жарысуға құмар еді.
Күндердің күні болғанда,
Шұбарың шауып озып,
Аяғың әруағы қозып кеткені.

Ханнан қара озса,
Ұятсыз шіркін болғаны,—
депті Сырым. Сонан соң Қараман би дегеннің сөз бастап айтқаны:

Жігіт жаманы қыз қориды,
Әйел жаманы ерін қориды,
Ер жаманы жерін қориды,—
деген.—Не керек өткен сөз өтсін, кеткен сөз кетсін, ханы

мен қара. халқы жарқырып күліп, жайлап сөйлей мұратына
жетсін,—деп, тұрып келіп ханның қолын алып, сол ретпен
халық қайтадан қолдасып, сонда Сырым да ханмен қолдасып
көріскен дейді.

(І нұсқа)
Нұралы хан Сырымды қонаққа шақыру үшін өзінің екі
уәзірін жібереді. Шақыра келген уәзірлерге Сырым екі сұрақ
қойыпты:

ма, орда қонаққа бара ма?
Уәзірлер:

Бірнеше күн өткеннен соң хан өзі келіпті наразылық біл­
діріпті келмегеніне және уәзірлеріне сұрақ қойғанына. Сонда
Сырым:

Құссыз да халық күн көреді.
Халық—орда, сіз—қонақсыз,
Халық қонақсыз да күн көреді,—
депті. Нұралы тыңдап тұрып:

(ІІ нұсқа)
Бір күні Сырымның келе жатқанын көріп, күтініп тұрған
құдағилары көз көрім жерден алдынан шығады, құдағи ха­ным
тәжім етіп сәлем беріп, Сырымның атының шылбырынан ұс­

қияңызды алыңызшы,—депті. Құдағи басынан тақиясын ал­
ған соң, мына бұрымыңыздың бір талын жұлыңызшы,—деп­
ті. Құдағи бас киімін алып бұрымынан бір тал шашын жұлып
алыпты, сонда Сырым айтыпты:

беріңіз, мен де атымның жалын бір талдап жұла берейін. Қашан
сіздің басыңыздағы шаш пен менің атымның жалы таусы­ла­ды,
сонда ғана мен сіздікіне барып қонақ боламын,—депті. Ха­ным
шылбырды қоя береді. Сырым да жөніне жүре береді. Осы­

лайша, хан мен Сырымның араздықтары басылмай, дүр­да­раз
болып жүреді. Бір жыл өтеді, екі жыл өтеді, хан мен Сы­рым­
ды татуластыруға ешкімнің де жүрегі дауламайды, батылы бар-
майды.

Билер әрі-бері ойланып, ақылын таба алмайды. Сырымға
еңкей дейін десе, хан Сырымды айдатып жібереді. Ханға еңкей
дейін десе, қорқады. Сөйтіп жүргенде, шеркеш Тұрмамбет би
екеуіңді татуластырамын деп ханды да, Сырымды да бір тө­

бенің басына шақырады. Сырым да, хан да өз жолдастарымен
белгілі мерзімде төбенің басына келіп, екі бөлек отырысады.
Сонда Тұрмамбет қолында таяғы бар топтың арасынан олай бір,
бұлай бір қайталап төмен қарап, қалай сөз бастаудың ретін тап-

пай, сенделіп жүріпті де қойыпты. Тамағын кенеп Сырымның
қасына келіп би тоқтай бергенде, Сырым тұрып:

маса, көл ұшқан құсқа қона ма? Жоқ болмаса, жалғыз атты
жолаушыға ел қона ма?—деп сұрапты. Тұрмамбет:

рым тағы «төреге бас» дегенде, онсыз да ызаланып жарыл­
ғалы отырған Нұралы хан бір топ нөкерлерімен жиыннан
тұра жөнелді. Бүкіл халық Сырымның қасында қалады. Біраз
ақылдасып, халық та тарасып, аттарына мінеді. Тұрмамбет

бір-екі жолдастарымен кетіп бара жатады. Күн ыстық екен,
көлденең бір шаң көрінеді. Байқаса, шауып келе жатқан
Нұралылар екен. Үзеңгі тірей тұра қалысыпты. Нұралы тұрып:

тарихи  аңыздар
он сегіз екен, малшы-еншілестерімен отыз болса керек. Сен
қайдан білдің, бәлки, сен қырық ұлдыға жолығарсың, болмаса
бір қылдыға жолығарсың,—дейді. Нұралы ештеңе айтпастан,

...Ханның баласы Құлтай сөзден ұтылып, ауылына келіп
жай мәністі шешесіне баяндайды. Нұралының әйелі Оралға
кісі жіберіп Сырымды босатуды сұрайды. Нұралы Сырымды
босатып алады. Енді Сырым дәлелі болмай қызын Нұралының

баласына бермек болып жүргенде, ханға қарсы тағы көтеріліс
басталады. Сонда Сырым:
«Нұралыны өлтірсендер де баласы Құлтайды өлтірмендер,
бата бұза алмаймын»,—деп, тапсырады жолдастарына.

Сырымның жинаған қолы Нұралыны шапқанда, Құлтай
төрелердің әскерімен бірге қашады. Сөйтіп жүргенде, Сұл­тан­
сиықтың алаша руынан шыққан аталықтың балалары Құл­
тайды өлтіреді. Сырымның қолына қосылмай, төрелердің әс­

ке­рі­не барып босқа өліп қалғандықтан, «Құлтайдың сорындай»
деген сөз халық аузында мақал болып қалған.
Содан кейін Сырым қызын адай Мәмбетәлі деген батыр­дың
баласына береді. Сырымның ондағы ойы адайды өзіне қара­тып,

(І нұсқа)
Есенғұл беріш Сырлыбай деген кісі қазақтың пішен шап­
пай, көшіп-қонып, мал отарлап жүрген кезінде Кіші жүз Тай­
сой­ған деген қонысында отырып, Бүгелі деген баласын құлан­

ға қысырақ мата деп жібереді. Ондағы мақсаты құлан суыққа
шыдамды, тапыл-жал, қаба құйрық, боранға ықпайтұғын асыл
тұқымды жануар болғандықтан тұқым алу болады.
Бүгелі қасына үш-төрт жылқышы жігіт алып, қос артып,

он екі қысырақ байталды жетелеп, құлан іздеп Кіші жүз, Орта
жүз жерінің бәрін аралайды. Ақыры бір жерден үйірлі құлан

сырым батыр  туралы  аңыздар
табады. Құланның өрісіне, орманның шетіне он екі байтал-
ды шідерлеп тастайды да, сыртынан бақылап өздері алысқа
қосын тігіп жата береді. Құлан бірте-бірте жылқыға үйір болып

құланның бір айғыры он екі байталдың қасында қалып қоя­ды.
Байталдар түгелдей айғырдан шығады. Бұны анық біліп алған
Бүгелі айғырдың өзін де ұстап алады. Қайтып келе жатқан­да,
жазым болып Бүгеліні құлан теуіп өлтіреді. Жолдастары ақ жа-

уып арулап, бір биік төбенің басына қойып кетеді.
Атасы Сырлыбай келер жылында жылқының ту құйрығын
және ешкінің қылын артып келіп Бүгеліге төрт құлақты биік
мола салып, сыртын бормен сылайды. Мола ағарып алыстан

көрінеді. Содан былай қарай әлгі жер Ақмола атанып кетеді.
Байбақты Сырымның әкесі Дат бір заман ағайыншылап
Орта жүз ішіне жол жүреді. Қыс аяғы, жазғы салым болу ке-
рек, аты жүрмей болдырып әлгі Ақмолаға қонып, елсіз дала-

да жалғыз жатып қалады. Түнде ұялы қасқырлар тап болып,
Датты атыменен жеп қояды. Қалдығын қар басып қалады.
Із-тұзы білінбей кетеді. Даттың қайтар уақыты асып кетеді,
артынан Сырым әкесін іздетіп жібереді. Бірақ іздеген кісі тап-

пай қайтады. Мал қараған біреу Ақмолаға кез болып, қурап
жатқан адамның сүйегі мен жылқының сүйегіне тап болады.
Ақыры халық арасына хабар тарап, байбақтылар Сырымға кісі
жібереді. Сырым келсе, дұрысында әкесінің сүйегі екен, жи­нап

сол арада Ақмоланың жанына көміп кетеді.
Сырым келер жылы ел жинап, қамданып жылқының қы­
лын, қойдың жүнін артып келіп әкесіне мола салады. Бұрын­
ғы тұрған беріш Бүгелінің моласынан да екі есе биік қып са-

лады. Сонан кейін «Дат моласы» деген атақ жайылады. Баяғы
Бүгелінің Ақмоласы деген атақ қала бастайды. Сонда себен
беріш Саржала батыр бұл атақты Орта жүз ішінде болған аста
отырып есітіп, әбден қанып алады. Сол садақадан ел тарасы­мен

Даттың моласын тас-талқан етіп бұзып кетеді. Бұл істі Сырым
батыр есітіп, Саржаламен араз болады және әкемнің моласын
қайта тұрғызып бер деп Саржаладан талап етеді.
«Егер әкеңе мола керек болса, өзің салып ал, бірақ биік

етпе, биік етсең, тағы да құлатамын»,—деп күштілік айтады.
Арада наразылық көп болады. Бірақ шабыншылық болмай-
ды. Ақы­ры келісе алмай бұлар хан алдына барып жүгінісуге
мәжбүр бо­лады. Жүгіністе Сырымға дуан тимей қалады, себебі

тарихи  аңыздар
Нұралы хан: «Сырым, сен әкеңді Бүгелінің моласының алды-
на қойыпсың, екіншіден бұрынғы тұрған моладан екі есе биік
салыпсың. Мұндай шариғатты сен қайдан алдың? Бұл өлім

шақыру деген сөз, қазақтың шариғатында мұндай нәрсе істеген
адамға молдалар лағнет дұғасын оқиды. Саржала әкесінің мо-
ласын қазып, Даттың сүйегін далаға лақтырып тастаса да, са­
ған дуан тимейді»,—дейді. Сөйтіп, Сырым жығылып қайтады.

Ақмола қаласының жанында Бүгелі мен Даттың моласы күні
бүгінге дейін бар дейді.

(ІІ нұсқа)
Ханды шабардың алдында Алдар би Сырымға: «Саржала
биге барып кет!»—депті. Саржала бимен Сырым әуелден араз
екен, Саржаланың көлінің қасына Сырым әкесінің моласын

салады. Мола биік және үлкен болады. Бара-бара кісілер «Сар-
жала көлі» демей, «Дат моласы» деп атап кетіпті. Оған Саржа-
ла ашуланып, қызметшілерін әкеліп бұздырып тастапты. Ал-
дар Сырымға: «Сіздердің араңыздағы шатақты білемін. Бірақ

та Саржала ханға қарсы соғысуға адам берер»,—депті. Сырым
Саржалаға барып жағдайын айтыпты. Сондағы Саржаланың
жауабы: «Тайың құнан шықсын, құнаның дөнен шықсын!»—
депті. Сырым түсіне кетіпті. «Екі жылдан соң кел» дегені екен

(ІІІ нұсқа)
Сырым тағы да Жайық беріші Алдармен кездеседі.
«Нұралы ханды шабамын дегенің дұрыс. Ол халықтың қас
дұшпаны екені рас. Оны шабуың үшін тайың құнан шықсын,

құнаның дөнен шықсын»,—депті Алдар. Онысы күреске бір-
екі жыл әзірлеу керек дегені екен. «Күш жинап ханды шабу
үшін рубасы адамдардың аттарын атайды. Солар арқылы қол,
қару-жарақ жинап аттанғайсың»,—дейді қарт. Аталған ру­

сырым батыр  туралы  аңыздар
Оны атағанда Сырым Саржаламен көңілдері қоңырқай болып
жүргенін айтыпты. Оның мәнісі былай болса керек. Сырым
батыр әкесі Дат қайтыс болған соң, оның сүйегін беріштің бір

атақты қорымына қояды. Басына биік етіп белгі соғады. Даттың
белгісі алыстан көрінеді, қорым Даттың атымен атала бастай-
ды. Мұны естіген беріштің биі Саржала қырық адаммен барып,
Даттың моласын құлатып, тасын ұсатып айнала шашады да,

Беріштің моласын сылап-сипап қалпына келтіріп қайта­ды. Сы-
рым батыр Саржаланың бұл ісіне наразы болып жүреді екен.
Соны айтқанда, Алдар: «Саржала екеуіңнің араларыңда бол­ған
көңілдің қоңырқайлығы халықтың қас дұшпаны Нұралы­ны

шабуға кесірі жоқ. Өйткені мақсат—жауыз ханды құрту ғой.
Ал оны құрту үшін күш біріктіру керек, Саржалаға барып қайту
керек. Ол елден қол жинасып көмектеседі»,—дейді. «Ақырын­
да қартайып отыр деп ханға қарсы аттанарда, шалыңды ұмы­

тып кетпе, мен де күресіңе өз үлесімді қосамын»,—дейді Алдар.
Елден қол жинап болып, Сырым батыр Алдар биге келсе,
қару-жарағымен, ат-азығымен жүз жігіт әзірлеп қойыпты.
Жинаған қалың қолмен барып Сырым батыр Нұралы ханды ша-

бады. Ұлын Рұмға, қызын Қырымға жібереді. Ханның қа­тын-
баласының ішінен тек бір ханымды ел Сырымнан сұрап алып
қалады. Оның аты ел «Жұмсақ ханым» дейтін Орын бәй­біше
(ханым шешей) болса керек. Ал Нұралы хан қашып, Жайық

Сырым батыр шеркеш Байсал бимен құда болысады. Сырым
батыр Байсалдың баласына қыз бермек болып бес жиырма мал
алады, балалар ержетіп аларына келісіп, күйеу бала малын
әкеліп беріп есік ашып, ұрын келіп жүреді. Сөйтіп жүріп екі

ді Сырымның босағасын аттамаймын, малыңды қайтып ал,—
дейді.

лай кетсе де, алмаймын дедім, алмаймын,—дейді баласы. Шара
жоқ, Байсал Сырымға адам жібереді.

лардың дәм-тұзы жараспай қалыпты, малымды беріп жібер­сін
деді құдаңыз,—дейді Сырымға барған адам.

па екем?—Беріп жіберсін деп мал беретін бе едім Байсалға, бар
айт,—деп, адамдарын Сырым қуып жібереді.
Бірер аптадан кейін Байсал құданың өзі келеді. Сырым
баяғыша қонақ қылады.

ту­ралы ханға барып жүгінелік, диуан саған тисе, малыңды
қайырармын,—дейді. Байсал:

сүттей араластық. Енді хан аулына барып айтысып жатсақ, ұят
болмай ма? Ордада келімді-кетімді кісі де көп болар. Онанда
басқа біреуге жүгінейік,—дейді. Бұны Байсал да мақұл көреді.
Екеуі жолдан бұрылып, адай Атақозы биге жүгініске келеді.

бәрі маған керек емес, сендер бес ауыздан тақпақ сөзбен маған
арыздарыңды айта қойындар. Байсал, сен талап иесі ең ғой. Сөз
алдымен саған беріледі, әуелі сен айт,—дейді Атақозы. Сонда
Байсал:

Араласып сыйласуға халқыменен.
Бес жиырма мал бердім
Бұрынғы ата-бабаның салтыменен.
Қара нарға қалы кілем жауып бердім,

Арғымақ жылқының асылын тауып бердім.
Күндердің күнінде
Алтын дегенім мыс болды,
Сондықтан малымды іздеп келген талапкер­мін,—

Араласып сыйласқаны да рас халқыменен.
Бес, жиырма мал алғаным да рас
Бұрынғы ата-баба салтыменен.
Бұның баласы үш жылдай қалыңдық ойнады,

сырым батыр  туралы  аңыздар
Құлындай байлап, тайдай жайлады.
Өз мақсаты біткен соң
Алмайын дегенді енді ойлады.

Мен онысына көнбедім,
Төре биді іздедім.
«Төресін әділ берер» деп,
Алдыңызға келгенім,—

ойнаған болса, малың қайтқан екен, енді саған мал тимейді.
Алсаң, жесіріңді аласың, алмасаң, үйіңе барасың,—дейді
Атақозы.

Баймағамбет сұлтан: «Өзім теңді кіммен құда болам?»—
деп, кердері Намаз биден ақыл сұрапты. Намаз би: «Сырыммен
құда бол»,—депті. Сұлтан айтқандай Сырыммен құда болып,
біраз жылдан кейін Сырымның қызын алып келуге балала-

рын жіберіпті. Екі баласы ел аралап кетіп, құдалыққа артынан
кешігіп барыпты. Жолдастары: «Неге кешіктіңдер?» дегенде,
«Қазақтар біз үшін жаралған ғой, елден сый-сыбаға жеп қы­
рық отаудың керегесін бояймыз деп кешігіп қалдық»,—депті.

Мұны Сырым есітіп: «Бұлардың не қазаққа, не бізге достығы
жоқ адамдар екен»,—деп, қызын бермей қайтарып жіберіпті.
Сұлтан Намаз биге: «Бізді қайткенде татулыққа келтір»,—
депті. Намаз: «Сол ағат сөйлеген балаларыңды алдына апарып,

аяғына жық, батыр өлтірмес, ашуын басар»,—депті. Сұлтан
оны істемепті, соның артынша Сырым сұлтанды шауыпты. Сон-
да Баймағамбет сұлтан:

Ақылы көп сабаз-ай,
Ақылыңды алмаған екем,
Бекер өткен заман-ай!—
деп бармағын шайнапты.

(І нұсқа)
Кіші жүздің атынан Россия патшасына қарауға қол қойып
және патшамен көңілдес болғандығы үшін Нұралы ханға
Сы­рым наразы болыпты. «Қалың жұртқа ақылдаспай, одан

биліксіз іс қылдың» деп өкпелепті. Нұралы Сырым батырға
қарын­да­сын алған күйеу екен. Бір күні Сырым қонаққа келіп,
әңгі­ме­ле­сіп отырып Нұралыдан:

Оған Нұралы жауап бере алмапты.
Бұл сұраудың мәнісі: «торысы» дегені—жылқының бар
денесіндегі түгін қазақ еліне салыстырғаны. Төбелін сол қа­
лың қазақ елінің ішіндегі үркердей хан-төре тұқымына са­

лыстырғаны. «Ат төбеліндей азғана төре аттың түгіндей тұ­
тас көпке ақылдаспай іс қылдың, қазақ елін көтеріп шабайын
ба?»—дегені екен.
Содан Сырым ел аралап елдің басты адамдарынан ақыл

сұрапты. Ақыл сұраған кісілерінің бірі беріш Алдар биі екен.
Бұл туралы ел аузындағы жыр былай басталады:

Төренің «Арқар» деген ұраны еді.
Хан ұлын батыр Сырым шабарында,
Ақылды Алдар биден сұрап еді...
Алдар би: «Нұралыны кідірмей шап, жылдам шаппасаң, хан

елге отряд шығарып берекемізді алады»,—депті.
Содан Сырым Нұралының ауылын шауып алады. Нұралы
қашып Орал казақтарының қолтығына кіріп тығылады.
Сырым содан кейін Есім ханды өлтіреді. Есім ханды өлтіруі

былай болған: Есім хан жылма-жыл елден алым-салық алатын
әдетінде қырық үйді қаз-қатар тіктіреді екен. Нөкерлерімен,
алымшы кісілерімен сол үйлерде жатады екен. Сүйтіп хан
төменгі Томпақ қаласының тұсында отырғанда, Сырым жан-

сыз (тыңшы) салып хабар алып тұрады. Хан қаз-қатар киіз
үйлердің бірінен соң біріне жатады екен. Тыңшы арқылы қай
үйде жатқанын алдын ала білген Сырым таң ата Есімді төсекте
өлтіріп, мал-мүлкін шауып алыпты.

(ІІІ нұсқа)
Сырым жас өспірім бала күнінде-ақ қой бағуды қойыпты.
Жігіттік дәуіріне жетісімен хан, билердің кеңесінде болып,
билікке кірісіп сөз айтпағанмен, сөзін тыңдап отыруға құмар

болыпты.
Бір күні ханның ордасында бір жұмыспен жиналып отыр­ған
қазақтардың біреулері ханның ілулі тұрған ішігін көріп:
«Жарықтық, бұл нендей аңның терісі екен?!»—деп та­

ңырқасады. Сонда хан отырғандарға жекіріп: «Атаңа нәлет
қазақ деген неткен көргенсіз халықсыңдар, бір тышқанның
терісіне сонша неге естерің кетті?»—дейді. Сырым сол жерде
ханның сөзіне шыдай алмай ұшып тұра келіп:

басуын қара! Құдай тағала 6666 аяғы, 114 басы бар бір мақұ­
лық жаратты, сен соны білемісің? Үш күннің ішінде осы сөздің
мағынасын тап, егер таппасаң, басыңды аламын,—депті де,
дойырын табалдырықтан шұбатып, үйден шыға жөнеліпті.

Сырым әр жақтағы Таубай дейтін биден ақыл сұрапты:
«Нұралы хан солай деді, мен былай дедім» деп. Сонда Таубай:
«Хан тасқан екен, оны шаппақ керек» деп ақыл айтыпты. Сонан
соң Нұралы ханның ұлын Ұрымға, қызын Қырымға жіберіп,

Сырым батыр шауып алыпты. Нұралы қашып Уфаға тығылып,
ақырында сонда өліпті. Сырым батыр отыз төрт жас шама­сын­
да Нұралы ханды шапқан себепті үкімет тарапынан жер ау­да­
рылып, онан аман-есен келген соң, ханға қарсы күресті бұ­рын­

(ІV нұсқа)
Нұралы ханның бір қатынынан Сығалы Қисық деген ба-
ласы болып, бір күні бір жақтан келе жатып, бір қыз-келінге
бара қонып, кемпір менен шалын үйден қуып шығып, түнде

ықтиярсыз қыз-келіншекті де қастарына алып жатыпты. Со-
нан қарт Сырымға барып айтыпты. Сырым: «Нұралыға айт»,—
депті. Нұралы ханға айтса, Нұралы: «Әй, жастардың ойнаған

сырым батыр  туралы  аңыздар
ойнын да айтасыңдар-ау!»—деп тыңдамапты. Сонан Сырымға
барып тыңдамады деп айтқан соң, Сырым Үргеніштің ханына
барып, қасындағы қазысынан сұрапты:

құны: мың кісі, мың ақ қарабас түйе, мың ақ қарабас жылқы,
мың ақ қарабас сиыр, мың ақ қарабас қой,—депті. Сонда Сы-
рым айтыпты:

жаңылса, оны өлтірген кісіге құн жоқ,—депті.
Сонан Сырымның Нұралыны шаппақ болып қайтып ел жи­
нағанды естіп, Нұралы Үрімге кетіпті. Артынан Нұралының
орнына Сырым хан болыпты. Бір күндерде тана Айтуған

бидің Дат балалары Сырымның тумаларында талас болып,
теңдік бермей жүріп, Айтуған Сырымға айттырса да тумала-
рына тілін алдыра алмай жүрген кезінде, бір күні Сырымның
үйіне бір пақыр келіпті. Ол үйде Айтар қожа һам айтылмыш

Айтуған би де бар екен. Біреу тұрып айтыпты: «Пақырды
жарылқап жібере көріңдер»,—дегенде, Айтар қожа айтып-
ты: «Бұл пақырды халық билеген хан жарылқар болмас,
қыдыр қонған бай жарылқар болмас, ханның оң тізесіндегі

Айтуған секілді би жарылқар»,—дегенде, Айтуған би айтып-
ты: «Мен несіне би болып жарылқайын, Даттың алты тенте­
гін ханға айтып, ханнан теңдігімді ала алмай жүрмін»,—деп­
ті. Сонда Сырым үйден тұра жөнеліпті, үйдегі кісінің бәрі де

шығыпты. Айтуған би үйінде жалғыз қалып «есікке үш ба-
рып, үш келдім» депті.
Сонан Сырым атына мініп алып есік алдына келіп: «Айту­
ған, бері шық!»—деп, шығарып алып айтыпты: «Күндегенің

мен болсам, көпсінгенің халық болса, мен мынау елден кеттім,
қал­ған халық сендерге хан болсын!»—деп сарып ұрып жөне­
ліп­ті. Сонан Үргенішке барып тұрып, сол Үргеніш шаһарында
дүниеден қайтыпты дейміш. Сол Сырым би айтады екен: «Үйде,

өрісте, қырда қазақты аузыма қаратсам да, Даттың алты
тентегіне әлім жетпеді!»—депті.

(V нұсқа)
Нұралы атасы Әбілқайыр хан дүниеден қайтқан соң, оның
орнына Жайықтың шығыс бетіндегі Кіші жүз нәсілдері—
әлімұлы, байұлы, жетіруға хан болып тұрады. Нұралы Россия

патшасына қадірлі хан болып, сырт билікті Россия патшасына
беріп, елді шеңберінен қысып, мықтап ұстайды. Өзі даңқты,
әрі білімді бай һәм саясатқа жетік болады. Көп әйел алып отыз
ұлды, қырық қызды Нұралы хан атанады. Әр қатынның бала­сы

басқа-басқа тәрбиеде өседі. Балалары ержетіп өз тізгінін өз­де­
рі ұстаған соң, олардың жақсылары да, жамандары да бай­қа­
ла бастайды. Мысалы, бір қатынның баласы Бөкей кіші жүз­
дің бір тармағын билеген. Енді бір қатынның баласы Қаратай,

Есім, Орман—«бес бөрі» атанған сотқар болған. Енді бір қатын­
ның баласы Сығалы, Қисық дегендер өте тентек, ел бүлдіргіш
болған, тағы сол сияқтылар. Сығалы, Қисық «хан баласымын»
деп елге азар береді, еріксіз мал сойғызып, қыз-келіншегі

бар үйге ықтиярсыз қонады. Біреудің тәуір малы болса, бер-
се қолынан, бермесе жолынан қолдап алады, ондай малдарын
халық ханға айтуға қорқып, Кіші жүз Байұлы байбақты руы-
нан шыққан Дат баласы Сырымға айтады. Сырым мен хан құда

екен. Сырым Есімхан деген Нұралының баласына қыз берулі.
Сырым Нұралыға балаларының елге берген жәбірін айтып,
тыйым салуын талап етсе, Нұралы «балалардың ойын-күлкісін
айтып не керек» деп Сырымның сөзін аяқсыз қалдырады.

Екінші, ханның өзі де елдің жарамды атын қоймайды һәм үй
басына алым-салық салады. Үшіншіден, Нұралының бел бала-
сы Сырымның күйеу баласы Есімхан Сырымның аулына келіп
қонақ болып жатып, түнде Сырымның қызының бір тұлымын

кесіп әкетеді. «Есімханды ұстап берсін» деп Сырым Нұралыға
кісі жібереді. Бірақ оны Нұралы хан тыңдамайды. Сөйтіп, ба-
тыр мен хан араз болып ел арасында жік шығады, ел қозғала
бастайды. Ақырында Сырым Хиуаның ханына барып, ханның

бірдей қарсылық етсе, оның құны не болады?—дейді. Сонда
қазы айтыпты:

тірсе, оның құны жоқ,—депті.
Сонан кейін Сырым елге келіп жігіттерге жел беріп, көп
халықты ұйымдастырып, артына ертіп, Нұралыны шаппақ бо-
лып аттанады. Бұл хабарды есітіп, Сырыммен қарсыласуға тө­теп

бере алмай һәм үкіметтен жәрдем ала алмай Нұралы хан қа­ша­
ды. Сол қашудан қайта орнын көре алмай Уфа шәһәріне ба­рып,
башқұрттармен бірге болып, ақырында сол башқұрттардың ара-
сында дүниеден қайтады. Сырым Нұралының ауылын шауып,

Есімхан деген баласын өлтіріп, Нұралының орнына 1785 жыл-
дан кейін хан болады. Сырым қазақ халқына жағымды жақсы
хан бола тұрса да, Россия патшасына бағынбай, үкіметпен қарсы
болып, ақырында жауласып, өкіметтен жеңіліп, Хиуаға ығысып

кетеді. Хиуаның ханымен дұрыс тұра алмай, әртүрлі амал-
қулықтарына қарсы болып, амал көрсеткен себепті ақырында
зынданға, яғни түрмеге алынып, сол түрменің ішінде өз қолы­мен
у ішіп дүниеден қайтқан екен, қабыры сол Хиуа шәһәрінде.

Сырым жас кезінде Есентемір Бөкен биге батасын алайын
және ақыл сұрайын деп ат, шапан алып барады. Барып қонақ
болғаннан кейін Бөкен би Сырымнан келген жұмысын сұрай­
ды. Сонда Сырым:

таңызды алайын деп келдім, екіншіден, әртүрлі ақыл сұра­йын
деп келдім,—дейді.
Сонда Бөкен «саған батамды берейін, сен жас болғанмен ел­ге
бас болғандай бала екенсің»—деп, бата береді:

Арқаң көп мінгеннен жауыр болсын,
Мінезің қара жерден ауыр болсын,
Өкпең жоқ бауыр болсын.
Құлағыңнан сыбыр кетпесін,

тарихи  аңыздар
дейді. Батасын бергеннен кейін:

үшін жұмыс жаса, халықты өзіңе тарта біл!» дегенің. «Мінезің
қара жерден ауыр болсын» дегенің—«беріден ойлама, әріден
ойла, салмақты бол, жеңіл болма!» дегенің. «Өкпең жоқ ба­
уыр болсын» дегенің—«не болса соған өкпелеп, инені жіпке

тізіп өкпешіл болма!» дегенің. «Құлағыңнан сыбыр кетпесін»
дегенің—ел арасында дау-жанжал көп кездеседі, сол мәселені
өзің шешіп, ақ-қарасын айырып, дұрыс төресін бере біл!»
дегенің. «Жасың алпысқа жетпесін» деген батаңызға түсіне

алмадым,—депті.
Сонда Бөкен қарт Сырымға:

алпысқа кел! Менің жасым сексен төртке келді. Жасым ал­пыс­
қа келгелі алты бәлеге тап болдым. Мен сені сол алты бәледен
аулақ болсын деп едім. Олар мыналар: үлкен үйге кіре алма-
дым, кіші үйге сыя алмадым. Қара сақалды әкем болды, қара

шашты шешем болды. Ауру келді, кәрілік жеңді, міне, алты
бәле деген—осы,—дейді.
Сонда Сырым батыр:

кетеді, баратын үйі таусылады, «кіші үйге сыя алмадым» де­
геніңіз—өзінен жасы кіші адамдардың үйіне жасы үлкен адам
шақырусыз бара алмайды. «Қара сақалды әкем» дегеніңіз—
өзіңнен туған ақылсыз бала, есейген соң әкенің тілін алмайды,

Кіші жүздің елі он екі атадан тұрады. Оны он екі ата Байұлы
деп атайды. Он екі ата рулы елдің бірі Есентемір руынан
құралған ел. Есентемір руының ішінде атақты Бөкен би болып-
ты. Ел аузындағы әңгімеге қарағанда, Бөкен би XVІІІ ғасыр­

да қазіргі Гурьев облысының жерінде өмір сүрген адам. Оның
шаруасы шағын адам болу керек. Шаруасының шағынды­ғы­
нан ба, әлде көңілінің жаратқаны ма, өмір бойы астына мінгені

сырым батыр  туралы  аңыздар
өгіз болыпты. Астыңызға ат неге мінбейсіз дегендерге, атқа
мінсем, көңілім өсіп такаппар болып кетемін деп сылтау айта-
тын секілді. Көк өгізді мініп бүкіл байұлын аралайды, билік

айтады. Кіші жүздің елінде оның алдына шыққан, сөзіне шек
келтірген ешкім болмайды.
Бөкен би жаз айының ішінде өгіз мініп, ел аралап жүргенде,
бір ауылдың шетінде ойнап жүрген бір топ балаға кездеседі.

Ол Даттың ауылы болады. Балалар жолаушы Бөкен биге сәлем
бермейді. Сонда Бөкен би тұрып, балаларға сын тағып былай
дейді:

сәлем беру жол емес пе?—десе, топ баланың ішінен бір бала
тұрып:

үлкенбіз, сіз неге сәлем бермедіңіз?—депті. Ол бала Сырым
екен. Бөкен би сөзден қалады. Өзін жеңілдім деп есептейді.
Үндемей, жайымен өгізінен түсіп, дәрет етеді. Бөкен би дәрет
етіп отырғанда, өгізі шыбындап, мүйізін шайқап жүріп кетіп­

ті. Сол кезде Бөкен би отырып: «Балалар, ана өгіз шыбындап
жүріп кетті ғой, ұстаңдаршы?!»—деп сұрайды. Бір бала өгізді
ұстайын деп ұмтылса, бала Сырым оны кідіртіп жібермейді,
өгіз шыбындап ұзап кетеді.

астыңыздағы мініп жүрген жалғыз өгізіңізге тіл алдыра ал­
ма­ғаныңызға арланып ұстамадық,—депті. Бөкен би сөзден
жеңілгенін сезіп үндемепті. Сырым бала күнінен сөзге шебер,
ұтып сөйлейді екен деседі. Ол ауыл Даттың ауылы екен.

Сырым сексен жасқа келіп, қартайып жатқан Мөңке биге
барып бата алып кетейік деп барған. Барса, Мөңке би киізге
оранып жатыр екен. Сырым жөнін айтқан соң, Мөңке: «Құла­
ғың­нан сыбыр кетпесін, үй сыртынан дүбір кетпесін, жасың

қырық-елуден аспасын!»—деген екен.
5-156

тарихи  аңыздар
Сырым бұл айтқанына риза болмай қалған. Сонда Мөңке би:
«А, сонда менің дәуірімді іздеймісің?»—депті. Артынан Сы­рым
қартайған соң қадірің болмайды екен деп түсінген.

Кіші жүздегі он екі ата Байұлының байбақты деген руына
басшы болған Бұлан деген кісі қартайған кезінде бір жиында
жұртқа: «Мен қартайып жасым жетті, мына алдымдағы піс­
кен қойдың басын біреуің келіп ұстап, байбақтыға бас болың­

дар!»—депті. Сонда жұрт қаңтарылып ешкім ортаға шыға қой­
маған соң аяқ жақтан Сырым шығып:

ды­на келіп отырыпты.
Сонда Сырым жиырмадағы жас жігіт екен. Бұлан қарт бата-
сын беріп, содан бастап Сырым байбақтыға би болыпты.
Сырым содан кейін елдің қарияларынан ақыл алу үшін атқа

мініпті. Қараман тана Малайсары биден ақыл, бата алуға жол­ға
шығыпты.
Малайсарының аулы төменгі топайлы қаласының аузын­да
екен. Малайсарының шаруасы шағын болса керек. Аулына кел-

генде, қарт азғантай қойының алдында жүр екен. Сырым сә­лем
беріп:

Бессарымысың? Тышқан құлақ—Асанбысың? Төлеуден алған
Құнанбысың?—дегенде, Малайсары:

танырсың! Мен де сені танып тұрмын. Даттың аузына шай­тан
түкірген, бір қу аяқ баласы желігіп атқа мінді деп естіп едім.
Сен сол бала боларсың!—депті. Сонда Сырым:

сөзден ұтсам, тананың алжыған шалы деп күлкі қылайын,
сөзден ұтылсам, ат мінгізіп, шапан жауып батаңызды алайын
деп аттанып ем, ұтылдым, батаңызды беріңіз, атыңыз—мына

сырым батыр  туралы  аңыздар
астымдағы атым, шапаным мынау!—деп, үстіндегі шапанын
шешіп беріпті. Малайсары екеуін де алмай, былай депті:

соңыңнан қалмас. Ұмытсаң, артыңа ермес. Ол үш сөз: ұят, бо-
рыш, обал! Одан кейінгі бір ақылым—жақынды жаралама,
алысты қаралама!..

(І нұсқа)
Көкі тама Есет батыр бір күні жолаушы келе жатып Даттың үйі­
не қонады. Сырым сонда бесікте жатқан бала екен. Есет кетерінде:

басылмай мамасын ембейді, көзі қызарып, жүрегі дүрсілдей
береді,—депті анасы.
Сол Сырым он бес жасына келген соң даладан бір түйені әкеп
сойып, қадірлі жылы-жұмсағын алып жол жүріп, Көкі тама

Есет батырға барады.
Тоқсан жаста қартайып отырған Есет батыр келініне бір күні:

Келіні далаға шығып, атын байлап, түсіп жатқан адамды айтып
келеді. Есет алдынан шығып амандасып, Сырымды қарсы ала-
ды, сыйлап бірнеше күн қонақ қылып ақыл айтады:

ғыңнан сыбыр, сыртыңнан дүбір кетпесін, жорытқанда жолың
болсын!—деп батасын беріп аттандырыпты.

(ІІ нұсқа)
Тама Есет батыр бір күндерде жолаушы жүріп келе жатып
Даттың үйіне келіп түсіп, түстеніп жатқан көрінеді. Сырым
бала бесікте екен. Түстеніп кетерінде құдағайға келіп:

таза асырап өсіргейсің, аманат деп кетем, үлкен болғанда жақ­
сы адамның біреуі болар»,—деп кетіпті. Мамасы айтқан:

лалардан құлқы басқа. Білмеймін, ашуланып, көпке дейін ма­
масын ембейді, екі көзі қызарып, өкпесі дүрсілдеп»,—деген.
Сол Сырым ес кіріп, он бес жасқа келгесін, бір күндерде
сөзден сөз шығып, мамасы: «Шырағым, сен бесікте жатқанда,

тама Есет батыр деген қарт келіп түстеніп кеткен. Кетерінде
сені маған аманаттаған. Жақсылап бақ, жылатпа, ес кіріп
адам болса, жаман болмас, адам болар деп еді»,—деген. Соны
естіп Сырым жылқыдан бір семіз биені әкеліп сойдырып, етін

пісіртіп, жая-жал, қазы-қартасын пісіріп алып бір атқа артып,
Есет батырдың үйін іздеп тапқан көрінеді. Батасын алам деп
үйге жақын келгенде, Сырым астындағы шұбар ат кісінейді.
Есет тоқсан жасқа келіп жатыр екен. «Келін, шырағым, шығып

қарашы, алыстан келе жатқан жолаушы-ау, бір тұлпардың да-
уысы құлағыма келеді»,—дейді. Келін шығып қараса, ат жетегі
бар. «Шұбар атқа мінген бір жас адам келіп тосып жатыр»,—дей­
ді. Есет таяғын алып қонақтың алдынан шығыпты. Келген бала

қызметің түсіп жат адамға көзің сүзілмесін, құлағыңнан сы-
быр кетпесін, үй сыртынан дүбір кетпесін, дұшпанның қолы
жетпесін, досыңның тілегі босқа кетпесін! Аллаһу әкпәр жо­лың
болсын!—деген екен.

бата алуға барғанынан
(ІІІ нұсқа)
Есет батырдың қартайған кезі екен. Сырым батыр «бата ала-
мын» деп барса, жас әйелі үйінің қасынан қарсы алыпты. Сы-

есің кеткен неме екенсің»,—деп жауап беріпті. Бұл сөзге Сы-
рым батыр қатты ашуланып, қылышын қынабынан суырып,
әйел­ді шаппақшы болыпты. Осы сәтте Есет батыр сырттағы да­
уыстарды естіп шығыпты. Қылышын ұстап тұрған Сырым ба-

тырды тоқтатыпты. Сәлден соң: «Алысқа келген адамға алпыс
пәле жабысады. Сол алпыс пәленің бірі жас әйел екен. Жұ­мы­
сың менде шығар, маған кел»,—деп Есет өзіне шақырыпты.
Сырым көтерген қылышын көлеңкеде жатқан итке сілтеп, ша­

уып тастап үйге кіріпті. Аман-сау алысып, жөн сұрасып: «Дат­
тың баласымын»,—депті Сырым.

тамды кез-келген адамға бермеймін. Сұрағыма жауап берсең
беремін,—депті Есет. Бірінші сұрағым:

Өз жұрты күншіл болады, нағашы жұрты тілекші болады, қа­
йын жұрты сықақшыл болады. Абзалы: нағыз жұрты—нағашы
жұрты,—депті Сырым. Сырымның осы берген жауабына риза
болған Есет:

шіркіннен де бір бала туған екен. Жай қолыңды,—деп бата-
сын беріпті. Сырым атына мініп, Есетке: «Ауылыңнан дүбір
кетпесін, құлағыңнан сыбыр кетпесін»,—деп, бір-екі ауыз сөз
айтып, ризашылығын білдіріп өз жөніне кетіпті.

(І нұсқа)
Сырым батыр Ресей мен қазақ шекарасына, қазақ жеріне
қала салуға қарсы болады, қалың қол жинап: «Елек суының

тарихи  аңыздар
ар жағына Елек қаласын салдырмаймын»,—деп, салынған үй­
лер­ді өртеп жібереді. Сондықтан Елек қаласын қазақ «Күйік
қа­ла» деп атап кеткен. «Текенің аузына Мұнайлы (қазіргі Под­

степный) салдырмаймын»,—деп, Сырым шауып алыпты.
Осындай істерінен кейін Орынбордың губернаторы Сырым-
ды шақыртып, Сырым батыр бармайды.
Сырым шақырғанға бармаған соң, патша өкіметі Сырымға

заттай сыйлық беріп жіберіп те көрген. Сырымға Ғұбайдулла,
Фатхулин және Әбілпейіз Мансұров деген молдалар жібері­
леді. Бұларға әйел патшадан келген сыйлықтар мен генерал-
губернатор Пеутлингтің хатын Сырымға апарып беру тапсы-

рылады. Сырымның аулына келгеннен кейін молдалар оған
сыйлықтарды және хатты тапсырады.
Сырым батыр сыйлық келгенде, әр рудан адам шақыртып
алып: «Патшадан маған сыйлық келді, олжа алыңдар»,—деген.

Бірақ жұрт: «Бұл сізге келген сыйлық қой, сондықтан өзіңіз
алыңыз»,—дейді.

(ІІ нұсқа)
Сырым батыр Руссия мен қазақ шекарасына, қазақ жеріне
қала салуына қарсы болады, қалың қол жинап: «Елек суы­
ның жағасына Елек қаласын салдырмаймын»,—деп, салынған

үйлерді өртеп жібереді. Сондықтан Елек қаласын қазақтар
«Күйік қала» деп, атап кеткен.
Текенің аузынан Мұнайлы /Қазіргі Подстепной/ салдыр­
маймын деп шауып алыпты. Осындай істерінен кейін Орын­

өзі келсін,—деп, жауап қайырыпты.
Губернатор Сырымға:

тіл білмеймін. Керек болса өзіме тең кісі жіберейін,—деп Ма-
лайсарыны жіберіпті.
Патша Малайсарыға сый-құрмет көрсетіпті. Жақсы, кең
сарайларын, салтанаттарын аралатып жүріп, бір бөлмедегі бір

сырым батыр  туралы  аңыздар
суретті көрсетіп «мынау не» дегенде, Малайсары кідіріп қа­ла­
ды. Басқа бөлмедегілердің бәрін мүдірмей таныған екен. Ма­
лайсары мүдіріп қалғанда, патша: «Сырым кім баласы?»—деп­

ті. Малайсары: «Дат баласы»,—депті. Сонда патша езу тартып
«Адамнан туса, адам баласы болса болар» деген екен. Малай-
сары тани алмай қалған суреті құмырсқаның үлкейтіп салған
суреті екен. Патшаның «Сырым кім баласы?» деген себебі—оны

орыстардың бірқатары адамның баласы емес, Құдайдың бала­сы
дейді екен. «Адамның баласы болса, болар» дегені, «Құдай­дың
баласы болмаса, оны бірдеме етерміз, түбіне жетерміз» де­гені
екен патшаның.

Сырым батыр заманында Текенің екі басты ұлықтарыменен
қатты дос болған екен. Оның біреуі—губернатор Перовский,
екіншісі домуправления деген екен. Осы екеуінің бірі бір күн­
дері Сырымды шақырып алып:

рық келді, сен енді менің рағиямнан тай! Тайсаң, мен сені із­де­
меймін, таймасаң, тұтқындамасқа шарам жоқ, патшадан қор­
қамын,—депті.

мынандай тапсыратын жұмысым бар, орындаймысыз?—дейді
Сырым батыр.

халқым, екінші қатын-балам, соның ішінде айырықша Қазы
балам, алдыңа келсе, талабын қайырмағайсың,—дейді Сы-
рым.
Қазының Текеге өктем баратыны осыдан екен, Сырым ба­тыр

баласына айтып кетсе керек. Өйткені Сырымның арты ты­ныш
болды, халық онша жәбір-жапа көрген жоқ, қатын-бала­сына
да көз алартқан ешкім болған жоқ. «Ал Исатайлардың ар­тын­
да жәбір-жапа шеккен адам көп болды»,—деп айтып отырар еді

(І нұсқа)
Сырымға бір жолаушы шекті елінің бір малшысы сізге
«бере сал» деп еді деп екі жапырақ ескі шүберек береді. Сырым
шүберекті тана Қоске би мен Бөкен биге көрсетеді. Сонда Бөкен

Ба­сым байлаулы, аяғым тұсаулы дейді ғой шамасы. Мынаны
үшкілдеп кесіпті, көйлектің шеті-ау, сірә, адамның тәніне көй­
лектен жақын не бар? Сенің тәнің, сенің сүйегіңмін дейді ғой!

адамы болар. Сырым, сен барып алып қайт. Көзіңе шарап­шын
ки, қарт-жас екеніңді білдірме, айтыса қалса, Мөңкенің ал­дына
бар,—дейді Қосқе қарт отырып.
Сырым шекті еліне барып: «Осы елге бір қарындасым ерік­­сіз

кеткен екен, алып қайтайын деп келдім» деген соң, шектінің би­ле­
рі: «Адамыңның ата-тегін, аты-жөнін айт»,—дейді. Сырым атай
алмайды. «Ендеше, саған ел аралатпаймыз, адам бермей­­міз»,­—
дей­ді. Сырым айтысып Мөңкенің алдына барады. Мөңке:

қырық жігіт қосыңдар. Сырымның қарындасының қасына
бір түсті киіндіріп қырық қыз-келіншек қойыңдар. Аулына
барғанда, қарындасы ағасын танып атын ұстаса, қарындасын
қайырыңдар, жаңылса, жазығы өзіне, адам бермеңдер,—деп,

шылауына орала кетеді.
Бұл—Байұлынан шектінің құрылары барымтаға әкеткен
Дәуіт қызы Нұрғаным еді.
Мөңке би Нұрғанымнан:

тарихи  аңыздар
Біраз күн өткен соң Сырым іздеп әйелдің аулына келеді.
Мұндағылар Сырымды қонақ етіп біраз жатқан соң ауылдың
бір үлкен ақсақалы:

гім-қарындасым жүр екен. Пұлын алып бересің бе, құнын алып
бересің бе?—дейді.

қырық еркек қарама-қарсы жүріп, сол уақытта бір-біріңді та­
нысаңдар бірге ауылдарыңа қайтыңдар, танымасаңдар, осында
қалады. Сөйтіп, қырық еркек пен қырық әйел қарама-қарсы
жүргенде, көп әйелдің ортасында келе жатқан байбақтының

жатқан менің ағам Сырым,—деп сыбырлайды. Сырым да Бай­
бақтының қызын тани кетеді. Сонда ақсақал:

ер­кектің бәрінің бетіне қарап санап шықты, ал мына әйел қа­
та­рымнан асып кеткенше менен көзін аудармады. Содан тап­
тым,—дейді.
Ақсақал әйелден:

біткен тұлғасы, екінші—өжет мінезі, үшінші—асқан дана­лы­
ғы бар деп еститін едім. Қырық жігіттің ішінде Сырым ма­ған
қыран топшылы, толық денелі, кең кеуделі, жалпақ төсті, жол-
барыс бетті болып көрінді. Басы да елден ерек, торсық ше­ке­лі

екен. Мен Сырым ағамды осыдан білдім,—депті.
Сөйтіп, Сырым байбақтының қызын күңдіктен құтқарып
ауы­лына алып қайтқан.

(ІІІ нұсқа)
Осы алшынның екі адамы сол арғын жаққа барып ауылға
қайтып келе жатқанда, жолда қой бағып жүрген бір әйелге
тап болып, жөн сұрайды. Сонда әйел «Сіздер Сырым дегенді

сырым батыр  туралы  аңыздар
білесіздер ме?»—деп сұрайды. Бұлар біліп шығады. Сондай әйел
басындағы шаршы орамалының ұшынан, үстіндегі көйлегі­
нің қолтығынан екі жапырақ шүберек жыртып беріп: «Осыны

Сырымға тапсырыңдар»,—деп өтінеді. Бұлар ауылға келген­нен
кейін жаңағы әйелдің екі жапырақ шүберегін Сырымға әке­
ліп береді. Сырым оны өздігінен шеше алмай, баяғы есентемір
Бөкен би мен тана Қоскен билерге әкеліп беріп, мән-жайды

айтады. Сонда Бөкен би: «Мен жастаумын ғой мына Қосекеңе
бер»,—дейді. Сонда Қосеке:

мені осы тұтқыннан құтқар дегені. Ал көйлегінің қолтығы­
нан жыртып бергені—денеге көйлек жақын ғой, мен сенің жа­
қыныңмын дегені—деп шешеді.
Бөкен мен Қоске:

бер едің, қасыңа жолдас ертіп сол әйелге барып алып қайт,
«бермейміз» деп айтыса қалса, сол елдің Мөңке деген биі бар,
соның алдына барарсың,—дейді.
Сырым жолдастарымен арғынның Мөңке биіне барып:

құлдықта жүрген көрінеді. Сол қарындасымды босатып ауыл­ға
алып қайту үшін келдім,—дейді. Сонда Мөңке Сырымға бы­лай
дейді:

боларсың. Ал ол жақтан қырық қызды бір түстен киіндіріп
қарсы шығарам, біреуі сенің қарындасың болады. Қарсы кел-
генде, екеуің біріңді-бірің тани табанда көріссеңдер, қарындас
сенікі, болмаса бере алмаймыз,—дейді.

Сол қалпымен қырық жігіт, қырық қыз қарсы келгенде, әл­гі
тұтқын әйел:

Екеуі танысқаннан кейін қайтадан Мөңке биге келеді. Сон­да
Мөңке әйелге:

тарихи  аңыздар
қалыпта тұнжырап келеді екен. Жоқ жоғалтқандай, дұшпан­да
кеткен кегі кеткендей, түсі тұнжырап келе жатқан алшын­ның
арыстаны осы болар деп көрістім,—дейді. Сырымға Сіз қай­дан

ның бетінде салығы бар, мен содан таныдым,—депті.
Мөңке би әйелді Сырымға береді. Сырым ауылға алып кел-
геннен кейін төркіндері:

аға болып өз қолыңыздан ұзатыңыз,—дейді.
Сырым өз қолынан қызды ұзатып, өз теңіне әлім Дербісәлі
дегеннің баласына қосады.

(ІV нұсқа)
Кіші жүздің Орта жүзге берген бір қызы бар екен. Орта
жүзге барған Кіші жүздің жігіттерінен бір күні қыз көйлегінің
үшкілін беріп жіберіпті. «Өздері білер»,—деп. Бірақ та Кіші

жүздің көп кісілері шеше алмай Алдар биге барыпты. Алдар би
көйлектің үшкілін көріп:

алып кетіңіз дегені болар,—депті. Танымайтын қызды алып
келуге Сырымды жібереді. Сырым келіп сол елдің Мөңке би
дегеннің үйіне келеді. Қыздың аты-жөнін білмегесін Мөңке би
Сырымның қасына бәрі бірдей киінген қырық жігіт, қырық

бірінші Сырым қылып ертіп жіберіпті және сол ауылдан қырық
бірінші қыз киініпті, сосын барлығын кездестіріпті.
Сырым қыздың біреуімен құшақтасып жылай кетеді. Сол
қыз іздеп келген қызы болып шығады. Мөңке би Сырымға:

жа­тыр екен, менің қарындасымның өңі оларға тартпаған, сы­нық
екен,—депті. Сонда Мөңке би Сырымға: Жасыңнан қара дау­ға
әуес болған екенсің, сірә жаның ұзақ болмас екен,—депті.

Байұлының әлім елінде жүріп бір кісісі өлген екен. Соның
құнын алуға Байұлынан байбура Сырым, есентемір Бөкен, қы­
лыш Кестен, шеркеш Арыстанбай, амандық Қаракемпір, шер-
кеш Асау мен Тұрлан, беріштен Айтуар бас болып, небәрі он

екі кісі болып жүріпті. Құн алатын ауыл Бұйырғын деген жай-
лауда отырады. Оның Ақсуат деген биі бар екен. Ақсуатқа ел
тек құн мәселесімен барады екен. Би аулынан екі-үш шақырым
жерге жолаушы ат байлайтын ағаш белдемесін жасатып аулы-

на аттылы кісі келтірмейді екен. Байұлының адамдары белде­ме
ағашқа келгенде, Сырым батыр:

жаяу-жалпылап баратын біз әлімге келінбіз бе? Неде болса ау-
лына атпен барып түсейік,—дейді. Ауылға келген соң, Ақсуат
би алдарынан шығып:

көрмей, ауыл үстін тал түсте шаңдатып жүрген не қылған көр­
генсіз елсіңдер!—деп ақырыпты.
Сонда Сырым батыр ат үстінде тұрып:

атын байлап аулына жаяулап келетін бізді ұры деп тұрсың ба, не
әлімнің келіні деп тұрсың ба? Би, бізбенен дұрыстап сөйлес,—
депті.

Аттан түсіп жайғасқаннан кейін де би сөз қата қоймаған соң,
Сырым:

аты—Бұйырғын, әлімнің қаққан қазығымын, маған тірелмей
іс кетпейді,—депті.
Сонда Сырым:

қасынан соқпақ кетпейді. Қазықпын деп мақтанба, мүлік жа­
маны—қазық, басынан тоқпақ кетпейді. Жерім Бұйырғын деп
мақтанба! Бұйырғын деген шөп болады, жеген жылқы тоқ бо-

тарихи  аңыздар
лады. Тоқ жылқыны сойылдап аларман айдаса, жоқ болады,—
депті.

Өлі адамның құны қайтсын.
Өткен өрелі болсын,
Қалған салауат болсын!—депті. Сонда Ақсуат:

құны мың қой, үлеске келсе, үй басына бір қой, не қысырақ.
Адамыңның құны қырық қысырақ, айыбы қалы кілем жап­
қан қара нар болсын,—депті. Байұлы осыған келісіп, бітісіп
қайтыпты.

(І нұсқа)
Сырым қалың қолмен Нұралыны шауып алысымен, хан­
ға патшадан көмекке көптеген салдат келеді. Сырымды әс­
керлер жеңіп, Сырымның бірнеше жолдастарын тұтқынға

алады. Сөйтіп, Сырым бастаған көтеріліс басылады. Қалған
жолдастарымен Сырым бұл жақтан кетіп Түрікпен, Бесқала,
Хорезм қалаларына барып көмек сұрайды. Ханды қайта
шап­пақ болады. Бірақ ол жақтың хандары мен бектерінің

көпшілігі төрелер екен. «Еңбектен қашса—дөңбекке» дегендей
ол жақтағы төрелермен жауласып, бұл жақтан көмек алам
десем, бұл жақта да төрелер екен ғой»,—дейді Сырым батыр.
Ол елдің де төрелерімен, хандарымен үйлесе алмайды. Нашар

адамдарға зорлық жасағанына шыдай алмай, хандарға қарсы
шығады. Артына ерген ел адамдары жорықтан қажып елге
қайта бастайды.
Хорезм хандары Сырымды озса—құтылу, қалса, өлтіру

әрекеттеріне кіріседі. Бір күні Хорезм хандары мен бектері
мешітке намаз оқиды. Намаз артынан қол жайып батиқа жа­
сағанда, Сырым бұшпақ ішігінің жеңімен бетін сипайды. Сонда
хандар:

маздарың мешіттен өтпей қалады ғой,—дейді Сырым.
Күндерде бір күні хан Сырымды сөзден тоқтату мақсатымен:

сөздер көп болады екен. Мысалы, «жігіт-мігіт», «ас-мас», «қыс­
тау-мыстау» дейді. Ол не сөз?—дейді.
Ханның сұрауларына Сырым былай деп жауап берген екен:

жауға алдырмаса, соны «жігіт» дейді. Жоғарыдағы айтылған­
дар қолынан келмесе, оны «мігіт» дейді.

(ІІ нұсқа)
Сырым батырдың келе жатқанын естіген хан алдынан үй
тіккізіп, құрмет көрсетіп, алдап қолға түсіруді ойлайды. Ең
болмаса елге күлкі ғып, абыройын түсіріп жібергісі келеді.

ған жер ме еді,—деп аяғын кілемнің шетіне сүртіп өрлеп келіп
отырады.
Хан амандасқаннан кейін:

болсын деп шақыртып едім. Балуанға түсетін жігітіңіз, бәйге­ге
шабатын жүйрігіңіз, айтысатын шешеніңіз бар ма?—дейді.

ат астымызда, жігіт қасымызда, сөз аузымызда, ақылдасып
көрерміз,—дейді Сырым.
Хан ертеңіне жүйрік аттарын, палуан жігіттерін, шешен
билерін жинай бастайды.

жыңғылдың бұтағын бұрап, суын сығып сусыңдай беретін едім.
Атым да бұрын, бәйгеге қосылған емес, бірақ күніне қырық
киік соққанда да шабысынан танып көрген емес. Күрес десең,
күресем, шап десең, шабамын. Жалғыз-ақ күресетін кісінің

тарихи  аңыздар
Тақырбас деген палуанмен күресіп, қабырғасын сындыра­ды.
Таумұраттың Жирені үш күншілік жерден күн жарым бұ­рын
келеді. Ат бәйгесі мен палуан күресінен жеңілген хан ең бол­

Ат-мат деген не сөз?
Ас-мас деген не сөз?

Озған—ат, қалған—мат.
Жал-жая—ас, шөп-шөлең—мас,—дейді Сырым.
Сырым палуан күрестен де, ат жарыстан да, ақыры айты-
стан да жеңіп, бас бәйге алып еліне аброймен қайтады. Жат

жерде жалғыз жүрмей, алдымен иесі ауыз тимеген асты ішпей
аман-есен келе жатқанда, ханның жансызы бір мыстан кемпір:
«Қош, балам!»—деп, қу шыбықтың үшімен батырдың үзеңгі­сін
түртеді. Ауылдан шыға бере батыр атқа отыра алмай: «Улан-

дым, Таумұрат, елге хабарла!»—дейді.
Бөкен би: «Аяғынан уланған екен, маңдайынан жақ!»—
деп, шапқыншыға нар күміс деген дәрі береді. Бірақ дәрі алып
Таумұрат жеткенше, Сырым батыр қайтыс болады.

(ІІІ нұсқа)
Бірде Сырымды Хиуа ханы шақырыпты. Ол Сырымның
хандарға, байларға қас екенін біледі. Хан реті келсе, Сырым-
ды өлтірмек болады. Хан Сырым келместен бұрын оның ал­

дынан бір сыншы адамды дайындап қояды. Аттан түсіп жат­
қан Сырымның алдынан шыққан сыншы оған қарап, басын
шұқиды. Сонда оған Сырым аузын ашып, тілін көрсетеді, содан
соң Сырым аяғына малдың тезегін жағып алады. Сәлем беріп

ақ ордаға кіріп келген Сырымға хан: «Аяғыңа қарашы?»—дей­
ді. Сырым аяғына қарайды да, «Хан ордасы әділеттің ашыл­ған
жері ма десем, аяққа тезектің басылған жері екен ғой»,—­деп,
шығып жүре беріпті. Абдырап қалған хан сыншыны ша­қы­

рып алып: «Сынадың ба?»—деп сұрайды. Сонда сыншы: «Оны
сөзбен емес, қимылмен сынадым. Басымды щұқығаным—бас­
қа пәле неден дегенім еді. Оның тілін көрсеткені—басқа пәле
тіл­ден дегені ғой». Хан өзінің жеңілгенін түсінеді.

сырым батыр  туралы  аңыздар
Хиуаның ханы Сырымды тойға шақырады. Оған бару-бар­
мау жөнінде ақылдасу үшін Сырым Тайсойған деген жердегі
Алдарға барады. Ол ақылды кісі екен. Алдар Сырымға:

Олардың берген тамағын жеме. Өзіңе қазы-қарта, жал-жая­ла­
рыңды арнайы ала кет!—дейді.
Бұл айтқандарды орындаған Сырым жолға шығады. Сырым
жолда серіктерінен адасып қалады. Адасып жүріп бір жал­ғыз

атты жігітке тап болады. Оған Сырым жөнін айтады. Өзін де бір­
ге ала кетуін өтінген жігіттен қандай өнері бар екенін сұ­рай­ды.
Жігіт атының қырық күн шілдеде қырық құлан ұстай­тынын,
өзінің балуан екенін айтады. Жігіттің күші қолында бо­ла­ды.

Ол қатып қалған тобылғыдан қысып су шығарады екен. Сы­рым
жігітті ертіп ханға келеді. Хан тағы да Сырымды мү­дірт­пек
ойда болады. Оған сұраулар береді.
«Ат» деген не «мат» деген не? «жігіт» деген не, «мігіт» деген

не? «ас» деген не, «мас» деген не? деген сұраулар қояды. Сырым
жауабын той тарқаған соң бермек болады.
Ат жарыс басталады, оған Сырым жігіттің атын қосады.
Бәйгеден Сырымдардың аты озып келеді. Күрес басталады,

хан­ның балуаны Сырымның балуанымен күреспек болады. Сы-
рым жігітке:

орап бір қыс, екі дегенде, екі қыс, үш дегенде, үш қыс,—
дейді. Жігіт Сырымның айтқанын орындайды. Ол екінші рет
қысқанда, ханның балуаны аузы-мұрнынан қан кетіп өледі.
Сол кезде Сырымның адасып қалған жолдастары келеді. Той-

дан кейін ханға Сырым жауабын береді.
«Озып келген «ат» менікі, бәйгеде атың қалды, «мат»—
сенікі. Күресте жеңген «жігіт» менікі, өлген «мігіт»—сенікі.
Қазы-қарта, жал-жая деген баға жетпес ас менде, шөп-шалам

жеген мас сенде»,—депті.
Хан әбден масқара болады. Той тарқаған соң Сырымның екі-
үш күн қонақ болуын сұрайды. Сырым ризалығын береді. Бұл
кезде хан астыртын Сырымды өлтіруге жарлық береді. Бұған

бір залым әйел келісімін береді. Әйел ханнан у сұрап алады. Ол
у тиген жеріне жылдам жайылып, адамды өлтіретін болады.
Екі-үш күннен соң Сырымдар аттанбақ болады. Сол кезде әлгі
әйел шашын жайып, жылап-еңіреп Сырымға келеді.

«Хиуаға Датұлы Сырым келді деп естідім. Мен сол елденмін.
Жаугершілік кезінде қолға түстім. Мені елге ала кетіңдер?!»—
6-156

тарихи  аңыздар
деп зарлайды. Бауырмал Сырым оған келісім береді. Әйел зат-
тарын алып келу үшін кетіп қалады. Күтіп-күтіп жалыққан
Сырымдар өзенге түсіп салқындай бастайды. Аттарын күзе­тіп

бір жігіт қалады. Бұл кезде манағы әйел де келеді. Сырым­
ның өзенге шомылуға кеткенін естіген соң, оның атын сұрай­
ды. Күзетші жігіт оған атын көрсетеді. Әйел Сырымның аты­
ның қасына барып, үзеңгісіне уды жағады да күзетшіге «қазір

келемін» деп қайта кетіп қалады. Қайтып келген Сырымдар
әйелді тағы күтеді. Әйел келмейді. Біраздан соң келмес деп
ойлаған Сырымдар елге жүріп кетеді. Үзеңгідегі у Сырымның
бойына жайылады. Удың әсерінен Сырым Хожелі деген жерге

(ІV нұсқа)
Сырым Хиуа ханына барып:

қалпақ, сарт, өзбек, қазақ, түрікмен, естек—осы алтауымыз
бірігіп Руссия патшасына қарсы шығайық. Менен асса, сені
қоймайды. Осы бастан бетін қайырайық. Сен маған қол, ат,
азық бер. Екінші жұмысым, патшадан жеңілсем бері көшем,

қоныс бер. Жалпы қазақтың үш баласы: Ақарыс—Ұлы жүз,
Бекарыс—Кіші жүз, Жанарыс—Орта жүз, осы үш жүздің ба-
ласы бұл жерден жылқы бағып Көкшетауға шығып кеткен-
де, осы жерде қонысым қалды, сол қонысымды бер. Үшінші,

Созақ ба­ласы Қарақалпақта еншім қалды. Бұл әуелде үлкен
үй еді. Қалған еншім—үй-мүлік пен қоралы мал. Сол еншімді
Қарақалпақтан алып бер!—депті-мыс.

(І нұсқа)
Сырым жаңа атқа мінген жастау кезінде Нұралы ханды
көргелі ханның ордасына барады, «кімсің» деген ханға «Сы-
рыммын» деп жауап береді. Сонда хан:

қонысынан айырып, құмға иірді, жақсы судың бойын казак-
орыстарға әперді. Қазақтың қонысын қалай қайтарып аламын
деп бір түнде тоғыз ойланып, тоқсан толғанып арып болдым.
Бұрынғының айтқаны бар емес пе:

«Өлеңді жерде өгіз семіз,
Өлімді жерде молда семіз.
Қаралысында қатын семіз,
Қайғысызында хан семіз»,—деп.

Мен—жаралы аңмын,
Мен арық болмай кім арық болады?—
депті Сырым батыр.

(ІІ нұсқа)
Баймағамбет хан қасында Сырымның баласы Қази би бар,
тағы да ерткен бірнеше нөкерлері бар үгітпен патшаның үкі­мі­не
көндіремін деп жүріп, Адайдың елін аралайды. Адайдың елін

аралап жүрсе, алдынан алты-жеті салт атты көрінеді. Қази би
Баймағамбет ханға: «Адайдың Атақозысы келе жатыр»,—дей­
ді. Сонымен қарсы келіп, аман-сау сұрасып, «мына кісінің тым
арығын-ай!»—депті Баймағамбет хан Атақозыға. Атақозы:

Өлеңді жерде өгіз семіреді,
Өлімді жерде молда семіреді.
Қаралысында қатын семіреді,
Қайғысыз хан семіреді деген—рас сөз.

Енді маған келсек:
Бұлт тұр малыңды аламын деп,
Әзірейіл тұр жаныңды аламын деп,
Кәпір тұр дініңді аламын деп.

Бір түнде тоғыз оянамын, тоқсан ойлаймын, осы күйде қа­лай
семіремін,—депті де, жөніне жүріп кетіпті. Ұялған Баймағам­
бет хан Қазы биге:

Сырым батыр бір жолы Бұхарға барады. Сол күні молдалар
мешітте жұма намаз оқып жатыр екен. Сырым мешіт жанынан
өтіп бара жатса бір молда жанына келіп:

ишанның артына тұрғызып қояды. Батыр неден бастарын
білмей аузына түскенін айта береді. «Көндірмеске көндірген
Құдай, көрінгеннің артына төндірген Құдай!..»—дей бергенде,
артта тұрған молда естіп, Сырымды желкеден нұқып қалады.

Сырым да алдындағы ишанды желкеден бір түртіп қояды. Ишан
намазын бұзбай оқи береді. Намаз оқылып болған соң ишан:

әкеліп намазға тұрғызып қойды. Не дерімді білмей аузымды
күбірлетіп тұр едім, артымнан түртіп қалды. Намаз кезінде
алдынғысын артындағы кісі түртіп тұратын әдеті екен ғой деп,
мен де сізді бір түйіп қалдым,—дейді Сырым.

Байбақты Әшім деген адам Текенің байының баласыме-
нен қорық жерге таласып, бай баласының басын жарады. Бай
Әшімді ұстатып Текеге айдатып жібереді. Іс губернатордың
қолына түседі. Әшімнің әкесі дүниесін шашып, бірнеше адам

жалдап, Текеге жібереді. Бірақ ешнәрсе бітіре алмайды. Енді
не істерін білмей тарығып отырғанда, он жеті жасар Қазы деген
бала келеді. Әшімнің әкесі:

берші,—Әшім ағам үшін Текеге барып қайтайын деп едім,—
дейді.

наққоңыр да барып дүниемді шашып тәлкек етті, енді сен де
тәлкек еткің келді ме?—деп қуып жібереді. Қазы бала бес-алты
күннен кейін тағы келеді.

ма мінетін, өзімде көлік реті болмай тұр,—деп өтінеді.
Әшімнің әкесі әуелі ақсақалдарын шақырып алып:

ағайы үшін Текеге барам дейді. Анау күні бір келгенде қуып
жіберіп едім, тағы келді, жібереміз бе, қайтеміз, мағына шы­ғар
ма екен?—дейді. Ағайын ақсақалдары, басқалар:

майы­нан өлмессің, бәлкім, қайдан білесің Сырекемнің бала­сы
ғой, жіберелік,—деп ұйғарады.
Әшімнің әкесі бір атанды шанаға жегіп, бір қойдың еті ме-
нен азықты шанаға салып, қасына бір адам қосып:

сын беріп жөнелтеді.
Қазы бала Текеге барып бір пәтерге түсіп, ертеңіне дом­
управления дегенге барып кіреді.

жатыр, сол ағамды сұрай келдім, сіз барып айтыңызшы,—дейді
бір әкімге.

Әшім ақтық тұжырым шығып жарты шашы алынып, «жарты
бас» есебінде айдалуға тұр, енді босатуға болмайды,—деп жа­
уап қайтарады.

өзі жететін, қара басын дұрысын алып жүретін және өз тізгінін
өзі дұрыс басқаратын адамды сұрап тұрғаным жоқ, ондай адам-
ды сұраудың да қажеті жоқ қой, менің сұрап тұрғаным соның
бәрінен қақасын адам еді,—дейді.

Сырым болғың келе ме, бола алмассың. Сырым да алты алаш­
тың қамын соғам деп ақырында жер ауып кетіп еді,—дейді гу­
бернатор.

соққаны рас болса, сіз маған ат төбеліндей бір бейбақты қи­
майсыз ба?—дейді Қазы бала.
Губернатор көзінің аласымен бір қарап қойып, әрлі-берлі
қыдыра береді. Басын шайқап, біраз жүріп келіп Қазының жа-

рып жат. Бір жұмадан кейін ағаңды алып қайтарсың,—дейді.
Сөйтіп, Қазы бір жұмадан кейін ағасын босатып алып қайтады.
Қазы баланың халық аузында би атақ алып кету себебі, міне,
осыдан былай қарай екен.

Сырым әйелді өзі іздеп, сүйгенін алғысы келіп, ел аралап
шығып кетеді. Бір күні келе жатып бір кедей кісінің үйіне
қонады. Кедейдің бойжеткен бір қызы бар екен. Сырым екенін
білдірмей, түн ортасы болғанда, Сырым қызға келіп: «Мен бір

жолаушы едім, жол сұрауға келдім»,—депті. «Жол сұрасаңыз,
үйдің артында Сырым деген азамат бар. Содан сұраңыз»,—депті
қыз. Ақыры сол қызды Сырым әйелдікке алыпты дейді.

(І нұсқа)
Хорезм хандары Сырымды өлтіру үшін жолына ағаш үй
тіктіріп қояды, Сырым келсе, қонақ етіп, асқа у салып беруді
жансыздарына қатаң тапсырады. Үйде он шақты қыз-келін­шек

сырым батыр  туралы  аңыздар
Бір күні Сырым қасындағы жолдастарымен манағы тігілу­
лі тұрған жол бойындағы ағаш үйге келеді. Келген бойда қыз-
келіншектер: «Ағалар, түсіңіздер, қонақ болыңыздар»,—деп

қарсы алады, асты-үстіне түсіп алдайды. Нан пісіріп алдарына
қояды. «Бұл жерде бұрын ел жоқ еді. Елсіз жерге үй тігіп, қыз-
келіншектер келіп сонша құрметтеуі қалай?!»—деп Сырым
ішінен сезіктенеді. Сырымның қасына еріп жүрген бір жақсы

иті болады. Алдына келген итіне: «Сенде азық жоқ, менде
жазық жоқ»,—деп, нанның бір бөлегін Сырым тастай береді. Ит
жеп, табанда өліп қалады. Нанның ішінде у бар екенін анық­тап,
Сырым жендеттердің бір қатарын өлтіріп, қалғандарын «Бұл

уды сендерге кім салып бер деді?»—деп қыстайды. «Шының­
ды айтпасаң, өлтірем» деген соң, қорыққаннан «бізге у салып
беруге бұйырған хан еді»,—дейді жендеттер. «Онда ханыңмен
кездестір, сендерді содан кейін босатамын», — деп, Сырым

ханға қарай жаңағы адамдарды жаяу айдайды. Бұл уақиғаны
біреу­лер алдын ала ханға хабарлап қояды.
Сырымның өлмегенін, енді жағдайдың жаманға айналға­
нын хан біліп, амал ойлайды. «Сырым маған келіп, сол адам­

дар­мен ордаға кірер, сонда кімде-кім себебін тауып оны өлтір­
се, со­ған сыйлық беремін»,—дейді. Сол кезде бір кемпір: «Мен
у жа­ғып өлтіріп берейін»,—дейді. Хан кемпірмен келісіп,
қолына күшті у дайындап беріп: «Сырым маған кіргенде, сен

тыста жұмысыңды орында»,—деп, шығарып жібереді.
Алдында бірнеше айдаған адамдары бар Сырым қасындағы
жолдастарымен ордаға кіреді. Үйге кірерде Сырым жолдас­
тарына: «Ер-тоқымның бір жеріне у жағып кетпесін, сақ

болыңдар»,—деп тапсырады.
Ханға кіріп Сырым:

білер» деген бар еді. Жазықсыз ондаған адамды өлтіру мақ­са­
тымен әйел-қыздарды жолға қойып, неге асқа у салып беруді
тапсырдыңыз?—дейді. Хан:

ген қыз-келіншектер ханның мойнына салудан қорқады, та­нып
шығады.
Ордада айғай-шу, ұрыс-жанжал басталады. Сырымның
жолдастары үйдегі жанжалмен алаң болып жүргенде, манағы

кемпір Сырымның ер-тоқымына у жағып қояды. Жолдаста-
ры оны байқамайды. «Сен сияқты талай хандардың басын
жойғанмын, енді ісім сенімен түссін»,—деп Сырым ашула-

тарихи  аңыздар
нып, ордадан шығып, атына мініп, жолдастарымен кете бара-
ды. Көз көрінім жерге барысымен-ақ Сырымның оң жақ аяғы
қақсап, іси бастайды. Сонда Сырым жолдастарына қарап:

«Мені ұқсатқан екен, жаман жолдас жауға алдырар деген
осы ғой»,—деп жүруге жарамайды, бір ауылға түсіп, кешке
жұлдыз шыға қайтыс болады.

(ІІ нұсқа)
Сырым батыр Малайсары биге бата сұрап барыпты. Малай-
сары батасын былай деп беріпті:

нан дүбір кетпесін. Одан соң мына үш сиыққа зияның тиме­
сін, бұл үш сиықта үш қасиетті адам бар, соларға жолай көр­ме!
Олар: бірінші—тана Қоске би, екінші—әлім Көсеу би, үшін­
ші—есентемір Бөкен би.

Сырым өзіне өзі жетіп болған соң: «Малайсары маған осы­
ларға барма деді, басқадан бұлардың несін бөліп алды, неде бол-
са барайын»,—деп ойлайды. Сөйтіп, Қоске биге келеді. Сонда
Қоске би айтады:

Дат деген бір қоя салған ат еді.
Саған жолбасшылық еткен бір бата еді,
Бата беруде бір қате еді.
Әлім Көсеу биге барады. Көсеудің ұлы жоқ, екі қызы бар

екен. Қыздары батырды әбден сыйлайды. Жатарда далаға тө­сек
салып:

ді. Сырым үйге келсе, қыздар кереуетке төсек салып қойып­ты.
Қыздар:

Ақылы жоқ арам кісі бір нәрсе деп жатады,
Деп жатқанда таң атады.
Соның, мырза, қайсысын аласың?—
депті.

сырым батыр  туралы  аңыздар
Сырым ұялып тек жатуды алады. Сырым ішінен: «Көсеу­дің
қызы мұндай, өзі қандай білгір екен?»—деп аттаныпты.
Сырым Бөкен биге барыпты.

қы, аяқты малы көп қалып еді, соған барайын деп шықтым,—
дей­ді Сырым. Оған Бөкен риза болмапты.

жүріп кетеді.
Есқара батырды жолдастыққа алады. Барған соң Хиуаның
ханы Сырымды алдырып:

келер жылы кел,—деп қайырып, аттанарды үзеңгісіне у жағып
жібереді. Шыға бере улап Сырымның аяғы іседі.