© Дүйсенбек Ә., 2012
© «Фолиант» баспасы, 2012

Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі
Ақпарат және мұрағат комитетінің «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды
түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды
Дүйсенбек Ә.

Қазақтың белгілі журналист-жазушысы Әділ Дүйсенбектің
(Дүйсенбеков) бұл шығармалар жинағына әр жылдары жазған
әңгімелері мен повестері еніп отыр. Автор қай тақырыпқа
қалам тартса да кейіпкерлерінің ішкі жан дүниесін жан-жақты

ашып көрсетуге тырысады. Оқиғалары тартымды, сюжеті
шымыр. Тілі де көркем, жеңіл оқылады.

Айдын шалқар дариядан бастап тұңғиық теңізге дейін
мың сан кәусар бұлақтардан құралады. Әр қиырдан бас­
тау алып, жүлге тартқан осы жылғалар дарияның арна­
сын толтырып, теңіз айдынын кеңейте түседі. Қазақтың

бүгінгі сөз өнерін, көркем әдебиетін онымен тікелей байла­
нысып жатқан журналистикаға да телитін болсақ, жаңағы
сан мыңдаған кәусар бұлақ секілді қаламы қарымды
журналист-жазушылардың да қалың легі көз алдымызға

келер еді.
Нағыз журналист-жазушылар өмірге бейтарап қарай
алмайтын, өзгені де соған үндейтін жаны сергек жампоз­
дар ғой. Олар жақсылық атаулыға жадырап, балаша

қуана алады; жамандық атаулыға жабырқап, жан даусы­
мен жамиғатқа жар салады. Қаламы қайралып, ұштала
түседі. Бұл ретте кәсіпқой қаламгердің шеберлігі мен өмір
танығыштық көрегендігіне тәнті болып, амалсыз бас иесіз.

Міне, осындай ойдың жосығын бұл күндері есімі елі­
мізге кеңінен мәлім болып отырған жазушы-журналист
Әділ Дүйсенбекке де қатысты айтуға болады. Көне Тараз
қаласының жанындағы Жасөркен ауылында дүниеге кел­

ген (1942 жылы) оның өмір жолы өзінің сан мыңдаған
замандастарының тағдырымен шендес.
...Отан соғысының отты жылдарымен тұспа-тұс келген
балалық бал дәурен, әке артынан келген қаралы қағаз,

жесір ана мен жетім бала, мектеп қабырғасында өткен
мерейлі жылдар, анасының қас-қабағына қарап, ауыл
шаруашылығында еңбек еткен екі жыл, сонан соң аңсаған
арманымен табысқандай Алматыдағы Қазақ ұлттық ун­и­

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
студенттік бал дәурен, арасында қатарынан үш жыл жүріп
Әуе десантында атқарып қайтқан әскери міндет, қайтып
келіп қайта оқу, қызметке орналасу, содан күні бүгінге

дейін шығармашылықтың «тұтқынынан» бір сәтке боса­
майтын қаламгерлік өмір...
Әрине, ауыздың ебімен, қаламның желімен сыдыр­
тып шыққан осынау қысқа-қайырым өмірбаян айтуға

ғана оңай. Әйтпесе Әділдің шығармашылық жолы бас­
тал­ған «Егемен Қазақстан» газетінде («Социалистік Қа­­
зақ­стан») еңбек етудің өзі не тұрады десеңізші! Бұл ба­­
сылымға ол, өзі айтқандай, бала кезінен келіп орнала­сып,

тапжылмай отыз үш жылдан астам қызмет еткен. Иә,
әйгілі газеттің дәстүрі қалыптасқан мектебінен сүрін­
бей өтіп, тұяғын тасқа кетілтпей, шашасын шаңға қап­
тырмай, ондаған жылдар бойы барша қабілет-қарымын

бір шаңырақтың астында жүріп таныту екінің бірінің
маң­дайына жазылмаған. Бұлай дейтініміз, еліміздің бас
газеті «Егемен Қазақстанның» қашанда жөні бөлек. Бұл
газет қай кезде де заманымен бірге тыныстап, уақытымен

қадамын қатар алып жүрді. «Егемен Қазақстан» сонысы­
мен қазақ тарихындағы ең жанды шежірелерінің бірі, ұлт
өмірі тарихының айнасы болып қалмақ. Мұндай баспасөзде
еңбек ету, әсіресе, социдеологияның ақ дегені алғыс, қара

дегені қарғыс кезеңінде еңбек ету әрі қиын, әрі мерей-
мәртебе болатын. Сонымен бірге қоғамдық өмірдің ең өзекті
мәселелерін парықтауға баулитын, ел қамы мен халық
тағдырына қатысты істерді тамыршыдай тап баса білуге

қалыптастыратын ұлы мектеп ордасы болғанын да айта кету
керек. Әділ Дүйсенбек болса, осындай баспасөздің талғам-
талабынан шыға білген жазушы-журналист. Газет оны
ұдайы өмірдің алғы шебінде болуға, ел өмірінің қайнаған ор­

тасына құлақ түріп отыруға баулыды. Бұл ретте ол өзін жай
бақылаушы, жайдақ баяндаушы емес, қоғам өміріне сергек
ден қойып, өмірдің ретті де берекелі бола түсуіне белсенді
араласа алатын қарымды қаламгер ретінде таныта білді.

Әлі есімізде, сексенінші жылдары қазақ журналистика­
сы жалаң ұраншылдықтан бой жиып, әрекетшілдікке ден
қоя бастаған кез еді. Содан да болар, ол кезде жазылатын
әрбір мақалада елдің әлеуметтік-мәдени өміріне қатысты

проблема көтеру, өміршең бастамаға мұрындық болу әрбір
қаламгер-журналист үшін шығармашылық мұратқа айнала
бастаған. Бірде Әділ Дүйсенбек білікті диқандардың ашық
хатын ұйымдастырып, егіншілікте озық технологияның

аса тиімді қолданылуы жөніндегі бастамаға мұрындық
болды. Еңбектің өнімділігін, елдің берекесін арттыруды
мұрат тұтқан бұл бастаманы кешікпей-ақ Қазақстан Ком­
партиясы Орталық Комитеті мақұлдап, арнайы қаулы

қабылданды. Әрине, бұл сияқты елдік іске деген сергектік
тек қана Әділ үшін ғана емес, сол кездері тізе қосып бірге
еңбек еткен біз сияқты қаламдас әріптестері үшін де мерей-
мәртебе еді. Оны әлі де мақтан етеміз.

Әділдің қаламгерлік қарымы мен азаматтық позиция­
сын оның публицистикалық материалдарынан ғана емес,
сонымен бірге әдеби көркем шығармаларынан да анық
байқаймыз. Оның әр жылдары жарық көрген «Ақ күмбез»,

«Жүрек жылуы», «Көкжиек», «Тергеу әлі біткен жоқ»,
«Қара шаңырақ» сияқты тағы басқа да әңгімелер мен по­
вестер жинағын оқырмандар жылы қабылдады. Әсіресе,
кейінгі шыққан «Шерағаңның шеруі» атты роман-эссесі

туралы ерекше айтуға болады. Әдеби қауым ортасында
лайықты бағасын алып, бірсыпыра басылымда жарық
көрген әріптестерінің ортақ пікірін айтар болсақ, кітапқа
алғы сөз жазған атақты жазушы, Мемлекеттік сыйлықтың

лауреаты Дулат Исабековтың пікірінше, бұл шығарма
«қалың оқушыны таза әдебиеттің ауылына қарай қайта
жетелеуде, арзанды қымбаттан ажырата білуде елеулі
еңбек» екені сөзсіз.

Суреткер ретінде Әділ Дүйсенбек шығармалары өмірдің
өзінен ойып алғандай шыншылдығымен ден қойдырады.
Қай тақырыпта қалам тартса да, қалың оқырманға түсінікті

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
қарапайым, бірақ қарабайыр емес, құнарлы да көркем сөз
тіркестерін қолданып, шеберлікпен меңгеріп шығады.
Сондықтан да болар оның өмір шындығын шынайы бедерле­

ген әңгімелері мен повестері бірнеше дүркін республикалық
конкурстарда жүлделі орындарға ие болды.
Отан алдында сіңірген еңбегі үшін жазушы Әділ Дүй­
сенбек Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Грамо­

тасымен (1987 ж.), «Еңбек ардагері» (1988 ж.), «Қазақстан
Республикасының Тәуелсіздігіне – 10 жыл» (2002 ж.), «Ерен
еңбегі үшін» (2003 ж.) медальдарымен марапатталған. Ал
2009 жылы оған Елбасы Н. Назар­баев­тың Жарлығымен

«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы
берілді.
Жазушы-журналист Әділ Дүйсенбек халқымыздың
өмір салты мен төлтума қасиеттерін жетік біледі. Сол біл­

ген­дерін шұрайлы тілмен, орамды оймен, сыршыл сезім­
мен жеткізе де алатын қаламгер. Сондықтан да болар
оның шығармаларында адам өмірінің мәні мен сәні табиғи
оқиғалар арқылы көрініс тауып жатады. Оқырмандарын

шынайылығымен баурап алады.
Қорыта келгенде, Әділ Дүйсенбектің шығармашылық
табыс­тарын шын мәнінде қазақтың айдын-шалқар сөз
өнері­не өзіндік өрнегімен қосылған кәусар бұлақтың бір

жүлгесіне балауға болады.
Иә, ұлттық мәдени-рухани дәулеті шеті, шегі жоқ дария
болса, ондай дария мың сан кәусар бұлақтардан құралып,
арнасын толтырып, айдынын кеңейте бермек. Сол кәу­

сар бұлақтың әр жүлгесі өзінің тазалығымен, тұнық
мөлдірлігімен ерекше. Әділ Дүйсенбек жүлгесі – осындай
таза да мөлдір жүлге.
Қойшығара САЛҒАРАҰЛЫ,

жазушы, Қазақстан Республикасы
Мемлекеттік сыйлығының иегері

Түн өрмек жүзінен ауып қалған шақ.
Марат өзі күзетіп жүрген қоймаларды бірнеше рет ай­
налып, тексеріп шықты. Бәрі бұрынғы қалпында сияқты:
есіктердегі құлыптар да, терезелердегі белгілер де өз ор­

нында. Тышқан жорғалап өтсе зың етіп бүкіл қарауылды
аяғынан тік тұрғызатын сезімтал жіптердің де жігі ажыра­
маған, тартылған күйі жіптіктей боп тұр.
Бұл жақта қыс болмайтынын ол әскер қатарына алын­

ған күннің ертеңінде-ақ естіген еді. Өздеріне жол бастап
келген аласа бойлы аға сержант бұл жайында бір күн, бір
түн әңгімелеген. Міне, қазір де қараша айы орталап қалса
да, күн май тоңғысыз. Қаладағы тал-теректің де, сай-

саладағы көк шөптің де реңі бұзылған жоқ. Көкпеңбек.
Қала тәтті ұйқы құшағында. Тыныштық. Табиғат та
осы бір үнсіздікке бойсұнғандай мүлгіп тұр. Жаңа ғана
аңқылдап тұрған жел де тына қалған. Тек офицерлер қала­

шығы жақтан шәуілдей үрген қанден итте ғана тыным жоқ.
Үздік-үздік вокзал маңынан пысылдап, ырсылдаған
паровоздың үні де естіліп қалады.
Марат айналасына жіті қарап, аумақты қоймаларды

тағы да бір айналып шықты. Сөйтті де сағатына қарады.
Ауысуына әлі біраз бар екен.
Ол әскер қатарына жақында ғана алынған болатын. Бұ­
ған дейін мектепте дене тәрбиесінен сабақ берді. Аздаған

өмір көрді. Дегенмен бұл жерде әлі талай сыннан өтіп,
әскери тәртіпке көндігіп кеткенінше «жас» боласың ғой.
Сондықтан болар, алғашында ол да өзін өте икемсіз сезініп
жүрді.

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
Сонан екі жарым ай дегенің көзді ашып-жұмғанша өте
шықты. Бірақ осы аз уақыттың ішінде-ақ ол біраз тәжірибе
жинақтап үлгірді. Үстіне солдат киімін киіп, қолына қару

ұстады емес пе? Оның осы түрін ауылдастары көрер ме еді?!
Әсіресе, Науат көрсе!...
Есіне Науат түскенде көңілі көтеріліп, мерейі өсіп қал­ды.
Әйтсе де, дәл осы сәт Мараттың көз алдына Науаттан

гөрі алып денелі, мұртты старшина көбірек елестеді. Ол
өзінің сұқ саусағын шошайтып: «Байқа, Жолдасбаев, бүгін
сен жауынгерлік күзетте тұрсың!» – дегендей айбар шегеді.
Марат автоматын нық ұстап, қоймаларды сегіздік жа­

сай аралады. Бұл да жаңа ғана күзетке келер алдында
старшинаның берген кеңесі еді.
Старшина Нечитайло – өмірінің жартысын дерлік әскер
қатарында өткізген кісі. Ол кешегі Ұлы Отан соғысы жыл­

дары барлаушы болып, кейін десантшылар дивизиясына
ауысыпты. Қазір он бес жылдан бері рота старшинасы.
Солдаттар қауымы оның майдандағы ерліктері мен осы
күнгі еңбегін қадірлей ме, жасын сыйлай ма, өзінен қатты

именеді.
Старшина офицерлер қалашығында шағын отбасымен
тұрады: өзі, әйелі және жалғыз қызы. Оның оныншыны
биыл бітірген қызын Марат солдаттар клубынан сан рет

көр­ген.
Осы бір сырт көзге сұсты көрінетін алып старшина Ма­
рат өмірінен ерекше орын алады. Ол ана жолы жастарды
бөлгенде, бірнеше жауынгерлермен бірге Маратты да өз

ротасында қалдырды. Жаңадан келген жастарға старши­
на бейне туған балаларындай қамқорсиды. Міне, бүгін
де кейбір жастардың алғашқы күзетке шығуына байла­
нысты қарауыл бастығының көмекшілігіне өзі сұранып

келіп еді. Ол жастардың алғашқы тапсырмаларды орындау
кезінде үнемі жандарында болуды бейне бір өз борышын­
дай сезінеді. Әсіресе, Марат алғаш ұшақтан парашютпен

секіріп жерге түскенде өзін мұртты старшинаның жүгіріп
кеп құшағына қысқанын, әсте ұмытпас. Шынында, ақ­
көңіл адам-ау!
Қарсы жақтағы қойма есігі сылдыр еткендей болды.

Селк ете қалған Марат дыбыс шыққан жерге қанша тесіле
қара­ғанымен, сезікті еш нәрсе байқамады.
Онсыз да анық көрінетін қойманың айналасына про­
жектор мол сәулесін төгіп тұр. Күдік туғызатындай нышан

білінбейді.
Тосын дыбыс тағы қайталанды. Марат шындап қауіп­
тенді. Денесі дірілдеп, жүрегі жиі-жиі соқты.
Бұл не, қорқу ма? Жоқ, жоқ! Ол автоматын қыса ұстап,

қараңғылау бұрышта тына қалды. Тысыр сырын жете
ұқпақшы. Мұндайда уақыт өтуші ме еді?..
Кенет үлкен есіктің жоғарғы жағындағы топсадан
жұдырықтай бір нәрсе атылып шықты да, жақын тұрған

жапсарға соғыла-моғыла аспанға далбалақтай көтерілді.
Жарқанат!..

жіберді. – Бұл шіркіндер де қыссыз жерді біле ме деймін.
Жағасының түймесін ағытты. Терлеп кетіпті.
Офицерлер қалашығы жағындағы қанден тағы да шаба­
лана үрді. Үздік-үздік қыңсылап та қояды.

Ит тегін мазасызданбапты. Бір кезде жаңағы жақтан
адам аяғының тықыры естілді де, артынша қараңдаған
бей­не­лер көрінді.
«Тексерушілер болар? Онда олар неге алдымен қарауыл

үйіне бармады?..»
Алыстан қарағандықтан ба, екі адам кейде бір денедей
болып жұптаса қалады.
«Ғашықтар болар? Иә, сүйіскен жандар ғой. Жігіт

қызын құшақтап келеді...»
Сұлу түн енді ғана өз сәніне кіргендей. Ғашықтар дабыр­
лап сөйлеспейді, бірін-бірі іштей ұғысып келе жатқандай.

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
Олар жұптарын жазбаған күйі, қойманың қарсы жағында
өсіп, жайқалып тұрған топ талға қарай жүрді. Марат қыз
бен жігіттің қазіргі көңіл күйлерін айтпай-ақ түсінді.

«Осыдан бірнеше ай бұрын өзім де мыналар құсап
жүрмеп пе едім? Шіркін, ол кезде тіпті солдат қадірін біл­
меппін-ау! Мен алаңсыз жүргенде, бұл жерде біреу тұрды
ғой бізді күзетіп. Сондай-ақ мына екеуі де тыныштыққа

сенімді, себебі біз тұрмыз күзетте...»
«Солдат! Отан солдаты!.. Өз елімнің, өз жерімнің ты­
ныш­тығын күзету сеніп тапсырылды емес пе маған! Соны
сезінудің өзі рақат екен-ау!..»

Мараттың көңілі көтеріліп, жүрегі жылып сала берді.
Тіпті ыңылдап, ән айтқысы да келді.
Бірақ, қас қылғандай, тағы да мұртты старшина көл­
денең келді. Ол: «Байқа, Жолдасбаев, қырағы бол! Жау­

лар айлалы келеді. Олар сен күзетіп тұрған жерге адасып
жүрген кісі болып та, кейде серуендеп жүрген ғашықтар
сияқты болып та келуі мүмкін!» – деп бағанағы сөзін
қайталағандай болды.

Марат бойын тез жиып, ойланып қалды. «Шынында,
ана екеуінің қандай пиғылмен жүргенін кім білсін. Егер
олар мына топ талдың ішіне кірсе не істемекпін? Жарғы
бойынша бөтен адамдарды мұншалықты жақын жіберуге

Мараттың даусы қатқыл шықты.
Ана екеуі біраз аңырап тұрды да, жүгірген бойы топ тал­
дың ішіне еніп кетті.
«Не істеу керек? Аналар тал арасынан қойманы ба­қы­

лап, суретке түсіріп жатса ше?.. Ал егер шын сүйіскен
жан­дар болса қайттім? Олай болса, менің бұйрығымды неге
тың­дамады? Ғашықтар бұлай қашпас еді ғой. Қарауыл
үйіне тез хабарлауым керек» деп түйді ойын Марат.

Белгі беру кнопкасы әр жүз метр сайын кездесетін. Ол
қарсы қабырғадағы кішкене кнопканы қолымен сипалап
жүріп тапты да, ұзақ басты. Бұл кезде ойы да, екі көзі де
жаңағы топ талда еді.

Айналдырған екі-үш минуттың ішінде Нечитайло бір
топ солдатпен жетіп келді.

адамдар отыр. Менің бұйрығымды тыңдамады, – деп Марат
болған оқиғаны қысқаша түрде баяндап өтті.

соңымнан!..
Старшина жүгіре жөнелді.
Кішкенеден соң ана жақтан:

тайло­ның әмірлі үні, артынша «Папа!..» деп үрейлене
шыққан қыздың жіңішке даусы қатар естілді.
Мараттың жүрегі бір нәрсені сезгендей зырқ ете қалды:
«Япыр-ау, мына қыз Све...»

Нечитайлоның таңдана шыққан даусы оның ойын бөліп
кетті.

ол ана жаңадан келген лейтенант қой, – деп Акопян ішін
баса күлді. – Үһ, өлтірдің, өлтірдің сен күлкіден! Өлтірдің,
Марат!..

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
Марат оқиғаны мұндай насырға шабар деп ойлаған жоқ
еді. Өзінен өзі қысылып, әбіржіді де қалды. «Енді қайттім?
Старшина мұның өшін менен алар!..»

Нечитайлоның түрі шынында қату екен.
Марат бірден ақтала сөйледі:

...Келесі күні кешке жақын кезекші сержант ротаны
шұғыл жинап, есіктен кірген Нечитайлоға:

бұйырды старшина.
«Басталды... – деп ойлады Марат. – Әзірше екі-үш рет
жұмысқа салады, сонан кейінгісін тағы да көре жатар. Бұл
мұрттыдан қашып құтылмайсың...»

Ол кінәлі адамдай жолдастарының алдына кібіртіктеп
шықты.
Енді старшинаның өзі бұйрық берді:

қатардағы жауынгер Жолдасбаевқа алғыс жариялаймын!..
Қапелімде сасып қалса да Марат:

нық айтты.
Бұл оның әскер қатарында алған алғашқы алғысы еді.

Тағдырдың ту баста маңдайға жазып қойғаны шығар –
Асқар анасын жерлеуге қатыса алмады, ауылға араға бір
күн салып, кешігіп келді.
Оның үйі орталықтан шалғай жатқан учаскеде болатын.

келе заман ағымына қарай көршілес ірі шаруашылыққа
қо­сылды да, кейін соның бір бөлімшесі болып қалып қо­й­
ды. Оған қазір орталықтан күн сайын бір-екі рет көлік қа­
тынайды.

Ауылдастары оны түскі автобустан күтіп алды. Күтіп
алушылардың көпшілігі бірге өсіп, біте қайнасқан, он­
жыл­дықты бірге бітірген жора-жолдастары еді. Ән­ше­
йінде құшақтаса кетіп, мәре-сәре болып жататын құрбы-

құрдастары бұл жолы қол алысып, төс түйістіріп, қайғыға
ортақ сынық жүз танытып, көңіл айтысты. Сонан соң
әудем жердегі ауылдың қазіргі тірі ескерткіштері – шал-
шауқандар топталып тұрған қаралы үйге қарай үн-түнсіз

жы­лыстай берді.
Асқар аяғын санап басып, қара шаңыраққа қарай бет
алды. Тізелері бүгіліп, буындарының әлі құрып бара жат­
қандай. Туған ауылы мен анасына деген ыстық са­ғынышы

азалы қайғыға ұштасып, дәл қазір «беу» деп біреу дауыс
көтерсе-ақ болды, көкірегін кернеген өксік пен өкініш лақ
етіп ақтарылғалы тұр. Көзінде көлкілдеген ыстық жасын
өзі туып-өскен қара шаңырақтың ауласына кіре бере-ақ те­

қалдық қой!...
Көрші ауданда тұратын әпкесі Сәлима екен. Асқарды
бауырына басып, дауыс салды. Бұрынғы бес биенің саба­
сындай әпкесі өзі көрмегелі жылға жуық уақыттың ішінде

біраз шөгіп қалыпты. Асқар әпкесін қапсыра құшақтап,
көз жасына ағыл-тегіл ерік берді. Көп жылдан бері бүйтіп
жылап көрген емес еді, іштегі запыран қайғы көз жасымен
бірге көл болып шығып жатқандай. Әрі-беріден соң еңсесі

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
Әлден соң іштегі жылау-сықтау басылып, көпшілік
Асқарға тұс-тұстан көңіл айтып жатты. Ара-тұра сұрақтар
да қойылып, күнделікті тіршілік күйбеңі ауыз ләміне ай­

налып жүре берді. Қазақтың кәдімгі «Қиын сәтте тоқсан
адам жиналады, соның тоғызы жылауға келсе, қалғаны
сынауға келедінің» кебі басталды да кетті.

сезіп. – Жеделхатты сол күні-ақ алып, ертеңінде жолға
шық­­қан­мын. Бірақ күн жауын-шашынды болды да, ұшақ
ұш­пай, бір сөтке әуежайда отырып қалдым.

жерлейтін күні бізде ауа райы ашық болғанымен кешке
дейін сүйек-сүйегім сырқырап, мазамды алып бітіп еді, бір
жерде жаңбыр жауғанын сезген екен ғой...

жастар жағынан біреу, – сонау бәленше мың километр
жердегі жауын-шашынды болжап-білетін денеңіз ауа ра­
йын зерттейтін аспап болып кеткен бе?..

қарады. – Немене, сонда мені аппақ сақалыммен өтірік ай­
тып отыр дейсіңдер ме?
Бұл пендешілік дегенді қойсаңызшы, жаңа ғана жылап-
сықтап, Асқарға көңіл айтып қара жамылып отырған көп­

шілік енді өзді-өзі болып, дүнияуи сөздің тиегін ағытып
қоя берді. Асқар осы ада-күдені пайдаланып, олардың
арасынан сытылып сыртқа шықты да, ауылдың шығыс
жағындағы үлкен қорымға қарай беттеді. Алғаш бір-екі

жолдасы ілеспек боп ыңғай танытып еді, қажеті жоқ де­
гендей қолын серпіген соң, состиып-состиып тұрып қалды.
Анасының сүйегі осы қорымға қойылғанына ол іштей

сенімді болатын. Себебі ілгеріде бандылар өлтіріп кеткен
атасы мен кешегі жаһан соғысынан ауыр жараланып келіп,
араға бес-алты жыл салып барып дүние салған әкесі де сон­
да жатыр. Анасы марқұм көзі тірісінде «Мені солардың

жаны­на қойыңдар, орын бар» деп жиі айта беруші еді.
Енді, міне, сол тілегі де орындалған сияқты.
Асқардың анасы үш-ақ құрсақ көтерген кісі. Тұңғышы
туа салысымен қайтыс болыпты. Одан кейінгісі – Сәлима,

Асқардың әпкесі, Ұлы Отан соғысы басталар жылы, ал өзі
соғыс аяқталып, ел енді-енді есін жия бастаған тұста өмір­ге
келді. Қыз баланы жатжұрттық көрді ме, анасы марқұм
кілең өзін «жалғызым, қасиетті қара шаңырақтың енді­

гі иесі өзіңсің, құдай саған қуат берсін» деп отыратын.
«О, қай­ран ана! Енді сол жалғызыңның да қызығын көре
алмай кет­тің-ау!..»
Ана арманы шексіз еді. Соның ішіндегі ең асылы Ас­қар­

ды үйлендіріп, немере сүю болатын. Жалғызын ел қатары­
нан кем қылмай өсірді. Оқытты, жеткізді. Тіпті ол әскер
қатарында жүргенде бар жиған-тергенін сарп етіп, бес
бөлмелі үй де салдырып қойды. Асқар ауылға хат жазып:

«Апа-ау, соншама көп бөлменің қажеті қанша?» – дегені
де бар. Анасының жауабы қысқа болған: «Болашақ үшін,
немерелерім үшін!» О, ғазиз ана!..
Кенет ту сыртынан машинаның даусы естілгендей бол­

ды. Асқар жолдан шығып, сол жаққа қарай бұрылды. Ма­
шина оған жете бере тоқтады да, сау етіп іштен екі-үш адам
түсе қалды. Асқар ауыл басшысы Кәрім Ахметұлы мен
оның орынбасары Иван Васильевичті бірден таныды.

алға созып, – қайғыңа ортақпыз, айналайын. Жаңа ғана
естіп, жеткеніміз осы мына Иван екеуміздің.
Асқар олармен қолдасып амандасты.
2-151

наға отырған соң. – Бірақ өзің бола алмадың, бір өкі­ніш­тісі
сол-ақ. Өмір деген осы ғой: бүгін бар адам – ертең жоқ. Иә,
ажал айтып келмейді. Әйтпесе апай байғұс білді дейсің бе
ақыры осылай боларын? Үнемі айтып жүруші еді, өзің кел­

ген соң дүрілдетіп той жасаймын деп. Ана үйді де сен үшін
салдырды емес пе? «Орнында бар оңалар» деген, Сарман
атамның түтіні өшпейді ғой, артында өзің барсың. Ертең
әскери міндетіңді өтеп келген соң отау құрып, әлі-ақ үй бо­

лып кетесіңдер...
Асқар машина аумағы ат шаптырым келетін қорымның
жанына келіп тоқтағанша жақ ашпады. Атасы мен әкесінің
зираттарының шығыс жақ шетінде томпайып жатқан жас

топырақты алыстан байқады. Байқады да жүрегі өрекпіп,
көзіне тағы да жас тығылды. Онысын жанындағыларға
көрсеткісі келмегендей, аяғын тез-тез басып, алға қарай
ұзай берді. Жас жігіттің қазіргі жан күйзелісін сезіп қалған

Кәрім де Иван Васильевичтің қарынан тартып, жүрісін
тежеді.
Анасының моласының басында қанша отырғанын өзі де
білмейді. Тек: «Асқар, қарағым, үй жаққа барайық та», –

деген Кәрімнің даусын естігенде ғана барып есін жиғандай
болды.
Орнынан көтеріліп, сол жағына көз тастады. Ес біліп,
хат танығалы бері өзі талай рет келіп, жаттап өскен қос

құлпытастың үстіндегі жазулар көзіне оттай басылды.
Оның біріншісінде ескі әріппен: «Қожанұлы Сарман. 1859-
1919», ал екіншісінде жаңаша әріппен «Сарманов Азат.
1918-1959» деп жазылған еді.

«Апамның да басына белгі орнату керек екен-ау», – деп
ойлады Асқар. Оның осы ойын дәл сезгендей:

тамыз, – деді Кәрім. – Ол кісінің еңбегі еш уақытта ұмытыл­
мақ емес...

жатып. – Ескерткішті еңбегіммен өзім орнататын боламын.
Анасына деген ең соңғы балалық парызын сонда ғана
өтейтіндей сенім бар үнінде.
Мұнан кейін олар үйге жеткенше бір-бірлеріне ләм-мим

деп тіл қатысқан жоқ.
Арада екі-үш күн өтті. Бөлімшеден шыққалы бері бір
жарым сәтке әуежайда отырып, көлік тосқан, одан соң
анасының қазасына келіп-кетушілерді күткен Асқар қат­

ты қалжырап барып көз ілген еді. Тосын дабырдан оянып
кетті. Күн әлдеқашан шықса керек. Үй іші жап-жарық.
Алғаш ол әскерде қалыптасқан әдеті бойынша атып тұрып
киіне бермекші болды да, артынша ауылда, өз үйінде екенін

есіне алып, орнынан қозғалмаған күйі жата берді.
Даладан оқтын-оқтын сыңғырлай күлген балалардың
дауысы естіледі. Мана өзі солардың шуылынан оянып кет­
се керек.

Бұлардың үйі ауылдағы балалар бақшасымен іргелес
болатын. Апасы соңғы жылдары осы бақшада еңбек етті.
Алғаш оның меңгерушісі еді, кейін денсаулығына байла­
нысты өзі сұранып күтуші, күзетші болып істеді. Жалпы

Сейдеш марқұм қызмет таңдамайтын, кез келген жұмысты
жапырып істей беретін. Кешегі ел басына күн туып, ер
азаматтың бәрі ел қорғауға кеткен кезде ол трактор да ай­
дады, колхозды да басқарды. Ал соғыстан кейін ұзақ жыл

бойы ауылдық кеңестің төрайымы болып істеді.
Бүлдіршіндер тағы у-шу болып, әлде күліп, әлде айқай­
лап, ауланы бастарына көтерді. Бұл жолы олардың дау­
сы дәл үйдің іргесінен шықты. Сәбилердің күлкілері мен

қоңыраудай сыңғырлаған үндерін естіп жатып, Асқар өзі
әскери міндетін өтеп жүрген бөлімшесін еске алды. Жылға
жуық бір шаңырақтың астында жатып, бір қазаннан тамақ
ішкен жолдастарының бейнесі кезек-кезек көз алдына келе

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
Ол жолдастары мен командирлері арасында беделсіз
емес тұғын. Алғашқы айлардан бастап-ақ Асқар әскери
және сая­си даярлықтың үздігі атанды, бөлімше командирі

болды, сонан кейін рота старшиналығына жоғарылатылды:
іскер де әділ, шыншыл да батыл командирді бөлімше
офицерлері де қатты сыйлайтын. Тіпті соңғы кездері олар
Асқарға «сен әскерде қалсаңшы, оқуыңды осы жерде де

жалғастыруға болады ғой» деп қолқа да сала бастаған.
Бірақ Асқар ауылда жалғызілікті шешесінің барын, оған
өзінен басқа көмектесетін адамның жоқ екенін айтып, тура
жауаптан жалтарып жүретін. Міне, сүйткен анасы қара

жердің суық құшағында жатыр...
Үй іргесін дүрсілдете жүгіріп өткен бүлдіршіндер үні
Асқардың ойын тағы да кілт үзді.
Артынша арғы жақтан:

естілді.
Аздан соң жаңағы үйді көшіріп кете жаздаған сәбилердің
аяқ дүрсілі де, сыңғырлаған күлкілері де бірте-бірте алыс­
тап, естілмей кетті. Асқардың көңілі біртүрлі құлазып,

жүдеу тартып жүре берді.
Кенет ол батыл бір шешімге келгендей орнынан атып
тұрды да, тез-тез киіне бастады...
Кәрім Ахметұлы мен Иван Васильевич екеуі әлденені

қызу талқылап жатса керек; біресе орысша, біресе қазақша
сөйлейді. Асқар алғаш тоса тұрмақшы болды да, артынша
өзінің уақытының шектеулі екені есіне түсіп, ішке рұқсат
сұрап, кіріп келді.

Кәрім орындық ұсынды. – Көктемгі науқандық жұмыстың
қызған кезі ғой қазір. Адам күші жетіспей жатыр, соны
мына Иван екеуміз сөз етіп, қызыл кеңірдек болып жатыр
едік.

жұмыс басталған сайын адам күші жетпей жатады.
Жастардың біразы қалаға қоныс аударған...

бақшасына сыйға тартсам ба деймін, ал дүние-мүліктің бір
реті табылар...
Екі басшы бір-біріне қарап, біраз тұрып қалды.
Кәрім даусын қырнап:

қалуды жөн көрмеген Иван Васильевич жылы жымиып. –
Әйтсе де, сен, Асқар, әлі де ойланғаның жөн. Ұжымымыз
сенің бір үйіңмен байып кетпейтіні белгілі. Оны өзің де
білесің. Рас, біз сендер тұратын бөлімшеде осы уақытқа

дейін жаңадан балалар бақшасын сала алмай келеміз. Бірақ
ол уақытша ғана. Шүкір, қазір шаруашылығымыздың
дәулеті ешкімнен кем емес. Заман осылай болып тұрса, бәрі
де салынады. Ал сен әлі жассың, болашағың алдыңда, ойла­

ну, туыстарыңмен, жолдастарыңмен ақылдасу артықтық
етпейді.

емеспін, өз тірлігіме өзім жауап бере алатындай жасқа
жеттім ғой деп ойлаймын. Бұл шешімге мен жүрек қа­
лауым­мен келіп отырмын.

ары-бері соза беруден ештеңе шықпайтынын біліп. – Қа­
был­даймыз сыйлығыңды. Сондай-ақ сенің әскер қа­тарын­­
да ұзақ мерзімді қызметте қалып, біздің елімізді, іргесі
мәңгі шайқалмайтын қасиетті қара шаңырағымызды қор­

ғау­шылардың бірі болуыңды да мақтан тұтамыз. Әйтсе де
Сәлимамен тағы бір ақылдасып ал.

рұқсат па?
Қос басшы құптағандай бастарын изесті.
...Асқар әпкесімен апасының жетісін өткізіп болған
соң сөйлесті. Алғаш ол жылап-сықтап, құлақ қойғысы да

келмеді. Бірақ жастайынан айтқанынан қайтпайтын бір­
бет болып өскен інісінің мінезін жақсы білетін ол құр жы­
лаудан түк шықпайтынын сезіп, ақылға келді.

жылы келгенімде апамның басына ескерткіш орнатамын, –
деді Асқар. – Айтпақшы, мына үйдегі дүние-мүлікті, ана
қорадағы малды қолдарыңа көшіріп алыңдар.
Сәлима тағы жылады. Бұл жолы солқылдап, ұзақ жы­

ол өксігін баса алмай. – Қара шаңырақтың иесі өзіңсің,
өзің ал.

арқасынан қағып. – Әскерде бәрі бар, бәрі тегін. Тамақ пен
киімге дейін өздері береді.

етпейді ғой. Өзің біл...
Бұл оның келіскендік белгісі еді.
Арада екі күн өткен соң Асқар ауыл-аймақпен жылы
қош­тасып, жолға шықты. Үлкен сапарға аттанарда ол қара

шаңырақтан тек төрде қыстырулы тұрған атасы мен әкесі­
нің портретін және сандықта жатқан анасының ша­ғын
ғана суретін алды.
...Келесі күні ол бөлімшеде болды. Ал оның ертеңінде

полк командирінің алдында Асқардың өзін ұзақ мерзімді
әскери қызметке қалдыруды сұраған өтініші жатты.

Дәулет кіші командиріне жарғы бойынша жауап бер-
гені­мен орнынан самарқау тұрып, есікке қарай көңілсіз
беттеді. Старшина босқа шақырмаған болар. Тағы біреуге
көмектесіп жібер дейді де. Осы он минуттық үзілісті де

қимайды маған. Ел болса жуынып-шайынып тамаққа да­
йын­далып жатыр деп ойлады ол жол-жөнекей.
Старшина солдаттардың демалыс киімдері сақталатын
бөлмеде жалғыз отыр екен. Дәулет рұқсат сұрап кіріп барды.

Елің­нен саған сәлемдеме келіпті. Соны табыс етейін деп
едім. Сөйтті де үлкен столдың шетінде тұрған посылка жә­
ші­гін Дәулеттің қолына ұстата берді.

на қулана. – Сыртындағы жазуына қарағанда қыздардан
ғой деймін...

старшина бірден салмақты қалпына көшіп. – Ұмытпа,
мұны бұйрық деп біл!

Дәулет шағын ғана посылканы ішке көтеріп келгенде
сол­даттардың көпшілігі казармада болатын. Оған ортала­
рынан қақ жарылып жол берді. Бірақ Дәулет жан-жағына
бұрылмастан, тіке өзі жататын кереуетіне қарай тартты.

Алматының апорты кімді қызықтырмас дейсің?.. Қазір
де оның тек өзіне тән тәтті де қышқылтым иісі мұрынды
жарып барады. Тіпті кейбір шыдамсыз жандар ауыздарын
көлегейлеп, тамсанып та алды.

Дегенмен Дәулет алмаларын бөлуге асықпады. «Ро­
тада алпыстан аса жігіт бар, – деді ол өзін өзі жұбатып. –
Бұлардың бәрін сыйлау үшін кемінде осындай тағы да екі-
үш жәшік алма керек. Тәйірі, ешкім өкпелемей қоймас».

Ол екі үлкендеу алманы қалтасына салып алды да,
қалғанын жәшігімен кереуетінің астына итере салды.

иісі біз жақтан шыға ма деймін?..
Мұрат екен. Оның кереуеті Дәулеттікімен қатар бола­
тын. Үнемі көңілді жүретін ол қазір де кішкене мұртын си­
пап күліп тұр.

ғой. Казармада адам көп емес пе?..
Алғаш жігіттер бұл екеуіне не істер екен дегендей,
сырт­тай ғана қарап тұрған. Соңынан Дәулеттің сөзін естіп
қалды ма, әлде кешкі тамаққа баратын уақыт болды ма –

тегіс сыртқа шығып кетті.
Мұрат алманың жартысын тістеген бойы сілейді де
қалды. Бейне бір тамағына тас тұрып қалғандай. Бар
болғаны аузын қолымен басып, қырын қарай берді.

Мә, онда мынаны байқап көр, – деді Дәулет жәшіктен тағы
бір алма алып.

мені, тісім ауырып...
Ол қолындағы жарты алманы Дәулеттің алдына тастай
салды да, аузын қолымен көлегейлеп басқан күйі сыртқа
қарай жүгіре жөнелді.

Ертеңгілік Дәулеттердің взводы дабылман көтерілді де,
тактикалық сабаққа кетті. Күні бойы ашық далада дайын­
далған солдаттар казармаға тек кешке қарай оралды.
Дәулет ішке жігіттердің соңынан ала кірген болатын.

деймін, – деді Мұрат одан оза беріп.
Дәулет сонда ғана барып аңғарды: әр кереуеттің үстінде
бір-бір алма мен екі-екіден печенье тұр екен.

екен. Нанбасаң байқап көр.
Дәулет кереуетінде тұрған өз үлесін батылсыздау алды.
Шынында бұл алма Алматының апортынан әлдеқайда
кішілеу еді. Сонда да тым дәмді сияқты. Дәулет оны асық­

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
Кешкі тамақтан кейін жігіттер әдеттегідей өз істерімен
шұғылдануға кірісті. Біреулер хат жазып, біреулер кітап
оқуда. Ал төр жақтағы үлкен айнаның алдына ерекше топ

жиналыпты, бәрі баянға қосылып ән салып отыр. Әсте, сөзі
күлдіргі болса керек, өздері айтып, өздері күледі. Казарма
іші көңілді-ақ.
Бірақ мұның бәрі Дәулеттің көңілін селт еткізбеді. Ол

өзінен-өзі оқшауланып, бұл ортаға жаңа қосылғандай бол­
ды да қалды. Бұрынғыдай аналар да «кел, Дәулет ән са­
лайық» демеді...
Дәулет өзіне-өзі іштей кейіп, қатты қысылды. «Не істе­

сем екен? Жігіттер мен жөнінде жаман ойлап қалмасы­
на кім кепіл? Ана жәшіктегі алмаларымды қайттім? Енді
бұлар жалынсаң да татып алмас...»
...Түн ортасы. Казармада әлсіз сәуле төгіп, көгілдір

лампо­чка ғана жанып тұр. Солдаттар күндізгі жаттығу­
дан соң мықтап шаршаса керек, тәтті ұйқыда жатыр.
Кенет Мұрат бері қарай аунап түсті де, күбір ете қалды.
Түс көріп жатса керек.

Дәулет осының бәрін байқап жатыр. Ол әлі көзін іліп те
алған жоқ. Әншейінде қисая салысымен келетін ұйқысын
бүгін мазасыз ой маңына жуытпады.
Бір кезде ол шұғыл шешімге келгендей орнынан атып

тұрды да, кереуеттің астындағы посылка жәшігін қолына
алып, сыртқа қарай беттеді.
...Дәулет ішке сергіп кірді. Аяғын еппен басып
кереуетіне отыра бергенде, сергек ұйқылы Мұрат оянып

Мұрат «е, енді түсіндім» дегендей екінші жағына аунап
түсті.
Бұл сәтте Дәулет те ұйықтап кеткен еді.
...Ертеңгілік жауынгерлер асханадан Алматының апор­

тын сүйсіне жеді. Бірақ олар бұл алманың қайдан, кімнің
атына келгенін білген де, сезген де жоқ.

Аспан жерге айналып түскендей тым ыссы: қапырық
ауа қала халқының апшысын қуырып, берекесін алып тұр.
Әншейінде міз бақпай сіресіп жататын сұр асфальттың да
беті бусынап, жіпсіп қалыпты, баланың еңбегіндей былқ-

былқ етеді. Кей жерде жаңа ғана жүріп өткен автобус
доңғалақтарының ізі де білініп қалады.
Жарқын бензин мен смола иісі аралас қапырық ауаны
тыжырына жұтты да, гимнастеркасының түймесін ағытты.

«Тәйірі, осындай ми айналдырарлықтай ыстықта патруль
кездесе қояр деймісің». Бірақ бұл тәсіл де пайдаға аспа­
ды. Енді оның тершіген денесі үстіндегі демалыс киімін де
ауыр­сына бастады. Ол жағасын қайта түймелеп, орталық

көшеге қарай бұрылды.
Маңдайшасында «Салқын сусындар» деген жазуы бар
ағаш дүкеннің ішінде жан жоқ екен. Жігіт мұзы мен суы
аралас үлкен ағаш кеспекте тұрған бөтелкелерге қимас­

дын­дағы көлеңкеде отырған алпамсадай кісі дауысын жер­
гі­лікті халықтың тіліне сай әндете созып.

отырмыз, білесің бе? Жиырма бірінші! Олай болса магазин­
ге сатушының қажеті не? Тіпті керегі жоқ!.. Дүкен ашық
па? Ашық. Су бар ма? Бар. Тек, ал да іше бер...

желеңін кие-мие түрегелді. – Сатушы менмін. Сен не,
әзілді түсінбейсің бе? Сірә, қалаға бірінші шығуың ғой
деймін... Әлде салагасың ба?.. – деп қарқылдап күлді де,
артынша, – жарайды, көңіліңе алып қалма, менікі ойын

сөзі ғой, – деді. – Дегенмен кәнігі солдаттар демалысын
бүйтіп өткізбейді. Олар мұндай кезде теңіз жағасында бо­
лып, қалаға салқын түскенде ғана келеді.
Жарқын онымен сөз жарыстырып жатпады.

Ол бір бөтелке салқын суды сүйсіне ішті де, көңілді
сатушыға сыпайы түрде рахметін айтып, сыртқа шықты.
Шынында да Жарқын Асыловтың әскер қатарына
алынғанына әлі бір жыл да толған жоқ болатын. Оның

үстіне бүгін бірінші рет демалысқа шығып отырғаны да рас
еді. Жаңағы әзілқой сатушының «салагасың-ау» деуінде де
шындық бар.
«Осы біздің бірінші жылғы екеніміз маңдайымызға жа­

зулы тұра ма? Кез келген солдат түгіл жергілікті адамға
дейін сезіп қояды, – деп қынжылды ол былай шыға бере. – Де­
генмен жаңағы қарынды қараны менімен күрестіріп көрер
ме еді? Сонда көрер едік кімнің салага екенін?!» Осы тұста

Жарқын өзінің әскер қатарында жүріп самбо күресінің
кейбір тәсілдерін шебер меңгергенін және өзімен қарайлас
көп жігіттен басым түсетінін есіне алып, көтеріліп қалды.
Теңіз қаладан онша қашық емес тұғын. Жарқын үлкен

сүрлеуге түсті. Қалың өскен үйеңкі мен қарағай қолмен
қондырғандай самсап тұр. Жол бойы осы бақ ішінде дема­
лып жатқан халық ағаш санынан да көп. Олардың таңдап
алған жерлеріне қарап, жас шамаларын да мөлшерлеуге

болады. Егде кісілер көлеңкесі мол, жазықтау жерлерде
кездессе, керісінше, жастар жағы қайдағы бір оңашалау
бұрыштарды таңдапты. Мұндай жерлерге келгенде Жар­
қынды ерекше бір әуестік жеңіп, көп қарайлайды да, ар­

тынша өз қылығынан өзі қысылып, жүгіре жөнелгендей
болады.
Күннің ыстығы басылайын деді ме, әлде теңіз жаға­
лауының ауасы себеп болды ма, денесі сәл сергиін деді.

Теңіз құлаш тастам жерде. Оның шуылы да құлаққа
анық естіледі. Жарқын бас киімін қолына алып, орама­
лымен маңдайын сүртті. Қатты жүрсе керек, алқынып
қалыпты. Ол суға түспес бұрын біраз терін басып алмақшы

болды да, қарсы алдындағы топ шыршаға қарай бұрылды.
Құнарлы жерге өскен мап-майда көк шөптің үстіне
тізерлеп барып отыра кетті. Сазды жердің топырақ иісі
аңқып тұр екен. Құдды Ақжардағы көктің иісі. Айнымаған

дәл өзі. Бір сәтке ол өзінің туған жері Талас өзенінің бойын
сағына есіне алып, қиялдай жөнелді.
...Ол кезде Жарқынға дүние жүзінде Талас суындай
мөлдір де таза өзен жоқ сияқты болып көрінетін. Әсіресе,

оның жағасындағы көк майсаны айтсаңшы! Күні бойы шо­
мылып алып, осы көк шөптің үстінде ары-бері жүгіргенге
не жетсін?! Оның екі табанында жас баланың әлсіз сау­
сақ­тарындай талай қытықтаған Таластың көк шалғыны

әлі де сезіліп тұр емес пе?! Шіркін, туған жердің топырағы-
ай!..
Жарқын екі аяғын көсілте созды. Тағы да дәл баяғы
сәттегідей бейкүнә де әлсіз көк шөп аяғын қытықтай

жөнелді. Жігіт етігін қалай шешіп тастағанын өзі де бай­
қамады...

кел­геннен саумысың?!
Жарқын селк ете қалды. Жаңағы тәтті қиял да тұманша
сейіліп жүре берді. Ол орнынан атып тұрып, дауыс шыққан
жаққа қарады.

Гүлді төсеніштің үстінде қыз бен жігіт қатар жатыр
екен. Бейне «Өз үйі – өлең төсегі». Жартылай жалаңаш
денелердің әншейінде көп көріп, көз тойдыра алмастай
аяу­лы жерлері арбап алады екен.

Жарқын топ шыршаның ішінен атып шықты.
«Бүгін тіпті жолым болмас, – деп күйінді ол тағы да
торығып. – Ұят-ай! Қайдан ғана етігімді шеше қойдым
екен? Теңізге жеткенше өлмейтін едім ғой».

Жарқын теңіз жағалауында өмірге келмесе де, жаста­
йынан үлкенді-кішілі өзендер мен көл суларына көп шомы­
лып, малтуды барынша жетік меңгеріп алған еді. Қазір де
ол теңізде еркін жүзді.

Айнала у-шу. Қала халқының көпшілігі осы жерде
сияқты. Қалт-құлт еткен қарт та, желкілдеген жас та бар.
Алыстан көңілді музыка даусы талып естіледі.
Жарқын біраз шомылды да, жағалаудағы құмайтқа жатып

ұзақ қыздырынды. Салқын су мен таза ауа әп-сәтте-ақ көңі­­
лін сергітіп жіберді. Уақыт та білінбей өте шыққан си­яқты.
Қалаға қайтар кезде Жарқынның автобусқа отырғысы
келмеді. «Асығып қайда барам, – деп ойлады ол ішінен, –

демалыс қағазым сағат түнгі он бірге дейін емес пе? Екінші
жағынан, жаңағы саялы бақты аралап өтудің өзі бір ғанибет
қой...»
Ыстық басыла серуендегі кісілердің көбі қайтып кетсе

керек. Бақ іші босап қалыпты. Жарқын жан-жағына қи­
мас­тықпен қарап, манағы жалғыз аяқ жолға түсті.

Кенет алдыңғы жағынан «Ағатай, не жаздым!» деп
жыламсыраған баланың ащы даусы естілді. Жігіт жүрегі
көңілсіз бір оқиғаны сезгендей дір ете қалды. Дауыс
манағы топ шыршаның ішінен шығады. Ойланып тұруға

уақыт жоқ. Ол жүгірген бойы шырша ішіне кірді де, қалт
тұрып қалды.
Манағы ұзын бойлы жігіт жас шамасы он үш-он төрттегі
баланың жағасынан алып сілкілеп тұр.

тап, әйтпесе мынаның кебін киесің, – деді жігіт тісін
қайрап.

Бөтен адамның дауысын естіп, гүлді төсеніштің үстінде
жатқан қыз басын көтеріп алды да, жалма-жан көйлегіне
қол созды. Оның сұлу жүзінде үрейден гөрі таңдану басым.
Соққы жеген бала жерде қыбырсыз жатыр. Бейне тыны­

сы да тоқтап қалғандай. Жарқын оның басын көтерді де,
мұрнының қанын сүртті.

жігіт қанын ішіне тартып.
«Салага!» Осы сөзді Жарқын бүгін екі рет естіді. Тым
көп емес пе?

білмеді. – Көпшілік дем алатын орында өзіңді адам құсап
ұстай білсеңші!..

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
Жарқын бүйіріне тиген ауыр соққыдан бір сәтке
есеңгіреп кеткендей болды. Көзін ашып алып еді, ананың
ұзын аяғы енді тұмсық жағына таяп қалған екен.

Жарқын өзіне-өзі тез келді. Ол екі қолын айқастыра
қалып, сілтенген аяқты нық ұстады да, алға қарай жұлқи
тартып, бұрап қалды. Жігіт кесілген теректей сұлап түсті.
Әскерде үйренген самбо күресінің тәсілі бойынша енді

іштен теуіп барып, мойнын қылқындыру керек. Бірақ
бұл оны істеген жоқ. Мұндай тәсіл тек жауларға ғана
қолданылады.
Сұлу қыздың дауысы сүйкімсіз шықты.

Жарқын оған зілдене бір көз тастады да, жерде жатқан
жас баланың басын қайтадан көтерді.
Бала есін жиып қалса керек, көзін ашты да, солдат
киіміндегі адамды көріп күлген болды.

Бала «жоқ» дегендей басын шайқады да, артынша
«сақтан!» деп шыңғырып жіберді.
Жарқын артына шұғыл бұрылып, қайран қалды.
Көңілін бір сәт діріл билеп, маңдайынан жалғыз тамшы

суық тер үзіліп түсті. Қанша бір оңбаған болса да, мұндай
опасыздыққа барар деп кім ойлаған: жігіт қолына ұзын
жүзді пышақ алып, тақап қапты.
Не істеу керек? Жарқын өзінің күнделікті жаттығу

үстінде жасайтын тәсілдерін ойына түсіре, кейін шегінді.
Жігіт құдды жаттығу кезіндегі қарсыласындай пышақ
ұстаған оң қолын жоғары көтерген күйі аяғын алшаң ба­
сады. Бірақ оның қолындағы ағаштан жасалған пышақ

долбайы емес, кәдімгі пышақ. Тисе осып түсетін болат
пышақ!..
Кенет пышақ сілтеліп, жарқ ете қалды. Бірақ Жарқын
титтей де қателескен жоқ. Ол жігіттің пышақ ұстасына

сезген еді. Осыған орай жеңіл әдіс қолданып та үлгірді:
жігіт бір жаққа, пышақ екінші жаққа ұшып түсті. Енді
оны аяуға болмайды. Анау да осыны сезсе керек, орнынан
тез көтерілді де, алды-артына қарамастан зытып отырды.

Істің ақырын күтіп тұрғандай, осы сәтте жасақшылар
мен екі милиционер шыға келді.
Әбүйір болып, милиция бөлімі оны көп ұстамады. Аты-
жөнін, қай бөлімнен екенін жазып алды да, қаладағы

әскери комендатураға жіберді.
Комендант та оқиғаны алдын ала естіген болу керек,
әңгімені көп созған жоқ.

мын, – деді комендант. – Бірақ сен баланы соққыдан ара­
шалап жұбатқаныңмен, азаматшаны жігітінен ажыратып
жылаттың...
Жарқын комендатқа таңдана қарап, ақтала сөйледі.

мендант күлімсіреп. – Бұл жерде жігіттің ішкі сыры ашы­
лып отыр емес пе? Оның бұл опасыздығы бүгін болмаса,
ертең білінуі хақ қой. Ал сен сол азаматтың бетпердесін дер
кезінде жұлып алып, әшкере еттің. Ақылды қыз мұндай

істен қорытынды шығарып, жігітінен ерте құтылғанына
қуанатын болар. Егер де жеңіл өмір қуған бике болса,
қайтеміз, жылай берсін!..
«Өмір деген қызық-ау!» деп ойлады Жарқын сыртқа

шыға. «Жақсы да, жаман да мәңгілік жасырынып қал­
майды. Бірде болмаса, бірде ана жігіттің сыры құсап ашы­
лып қалмай ма? Комендант өте дұрыс айтты, күні ертең
манағы сері жігіт өзінің сүйіп қосылған жұбайын ана жас

бала құсатып шырылдатпасына кім кепіл?..»
3-151

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
Көшеде адам аяғы саябырлап қалыпты. Оқтын-оқтын
азынап автобустар, сып-сып етіп жеңіл машиналар ғана
өтеді.

Қаланың арғы шетінен майланбаған арбадай шиқылдап,
сықырлап трамвай бұрылды.
Жарқын сағатына қарап еді, демалыс уақытының
бітуіне жиырма минуттай қалыпты. Ол енді кешікпейтініне

толық сенді.
Трамвайдың ішіндегі адам шамалы-ақ екен. Есік жақ­
тағы орындықта қалғып-мүлгіп мосқалдау келген кондук­
тор әйел отыр. Арт жақтағы орындықтарға қыз бен жігіт

бөлек орналасыпты. Екеуі екі шетте. Жігіт кінәлі адамдай
анаған жалтақ-жалтақ қарайды. Ондай кезде қыз жігіттің
бұл түрін елемегендей, көзін басқа жаққа тайдырып әкете­
ді. Ақыры қыз шыдай алмады, екеуінің жанарлары түйісіп

қалды. Қыз жымиды, жігіт күлді.
Аздан соң олар бір орындықта бастарын түйістіре қатар
отырды. Татуласқан түрлері бар.
Жарқын олардың бұл қылықтарына қызыға қарап,

еріксіз жымиды. Ойына тағы бүгінгі оқиға сап ете қалды.
«Нем бар еді соларға соқтығысып. Егер менің кесірім тиме­
генде, олар да мыналар құсап, бірге жүрер ме еді? Олар да
мыналар құсап, соңғы трамваймен үйлеріне қайтып келе

жатар ма еді? Япыр-ау, осы мен махаббат обалына қалған
жоқпын ба? Әлде...»
Асылов бұл күні казармаға біріне-бірі қарама-қайшы
екі түрлі пікірді арқалап қайтты.

* * *
Арада бірнеше күн өтті.
Сәті түсіп, бір жексенбіде Жарқын тағы да кезекті
демалысқа шыға қалды.

Табиғат бұдан үш апта бұрынғы қалпынан аумайды.
Бая­ғы ыстық, баяғы қапырық ауа. Ол бұл жолы су сатушы­
ны іздеп әуреге түскен жоқ. Дүкеннен бір бөтелке лимонад­
ты өзі алып ішті де, ақшасын стол үстіне қалдырып кетті.

Есік алдында отырған үлкен қара тағы әзілдеді, бірақ «са­
лага» деген жоқ.
Ол теңізге қарай келе жатып, баяғы бақ ішіндегі жастарға
да көңіл бөлмеді. Тек өзіне таныс топ шыршаның тұсына

келгенде ғана өткендегі оқиғаны есіне алып біраз тұрды.
«Мүмкін ол жерде қазір басқа біреулер отырған болар...»

Жігіт өз құлағына өзі сенбегендей дауыс шыққан жаққа
жалт қарады. Ғажап! Ол енді өз көзіне өзі сенбегендей бол­
ды – баяғы сұлу қыз.
Ол қазір тіпті сымбаттанып кеткендей. Дене пішімінде

мін жоқ. Қысқа жеңді шыт көйлегі топ-толық денесіне
жарасып-ақ тұр. Қыз өзінің көркем де келбетті кейпін
мақтан еткендей асқақ жүріп келеді.

ана жолы милициядан сұрап, біліп алған болатынмын.
Оған таңданбаңыз. Содан бері әр жексенбі сайын осында
келіп, сізді кездестіріп қалам ба деп іздестірумен жүрмін.
Айтайын деген сөзім бар. Ол ана жолғы оқиғаға байланыс­

ты еді... – Қыз осы тұста біраз кібіртіктеп қалды. – Мен
сіздің алдыңызда кешірім сұраймын. Әсіресе, Андрейдің
ішкі дүниесін ашып бергеніңізге рахмет. Бұл маған өмірлік
сабақ. Көп-көп рахмет сізге!...

Қыз осыны айтты да ізетпен басын иіп, тық-тық басып
жүріп кетті...

Ежелгі дағдысы бойынша Қымқа бүгін тағы да ерте
оянып кетті. Таң жаңадан атып келе жатса керек: үй іші
алагеуім. Ол оң жамбасына аунап түсті де, көзін қайта
жұмды. Бірақ ұйқысы келмеді. Мұндайда адам баласының

басына қайдағы бір өткен-кеткен оқиғалар оралады емес
пе? Әсіресе, жасамыс тартқан сайын ойшыл болады екен.
Ол заңды да сияқты. Адамдар жасы ұлғайған сайын арт­
та қалған өміріне қимастықпен қарап, «япыр-ау, осы

уақыттардың ішінде не істеп, не қойдым, кімге қандай
жақсылық немесе жамандық жасадым» дегендей өзіне-өзі
есеп береді емес пе? Бұл сәтте олар жақсы істеріне жасарып,
жаман істеріне жасып қалады. Сондықтан да қарт кісілер

өздерінің бастарынан өткен тек қызықты шақтарын ғана
еске алуға тырысады. Содан ләззат алады.
Шалының қазасы Қымқа әжейді қатты жүнжітіп жібер­
ді. Рас, кейде ол Бүркітбай өлімін еске алғысы келмегендей

«Қойшы, осы қартайғанда не жоқ маған қай-қайдағыны
ойға алып, одан да сол жаман шалдан қалған үш қызым
мен Айтанымның және мына қара домалақ немерелерімнің
тілеуін тілейін де, осылар аман болсын, біздің өмірімізді

алға апарушылар осылар емес пе?!» деп өзін-өзі қайрайтын
кездері де бар. Сөйтіп балаларының «апалап» аймалауын,
немерелерінің «әжелеп» еркелеуін еске түсіреді. Бірақ дәл
осы кезде олардың «аталап» қара шалдың алдынан шық­

пайтын кездері ойға сап ете қалады. Мұндай сәтте Қымқа
әжей Бүркітбай қарттың: «Е, қара қозыларым, сен­дердің
алдарыңда қазір өліп кетсем де арманым жоқ» деп айта
беретін жаттанды сөзін тағы да есіне алады. Сол сол-ақ екен

қарт ананың көз алдында көлбеңдеп Бүркітбай тұрады да
қояды. Бұл жәйт, әсіресе, соңғы күн­дері тым жиілеп кетті.
Оның да өзіндік себебі бар.

Бір-екі жылдан бері «Қамыс зауыт» поселкесінің тұр­
ғындары «Үкімет Іле өзенін бөгейтін болыпты. Біз тұрған
жердің бәрі су астында қалатын көрінеді» деп әңгімелеп
жүрген болатын. Алғаш бұл сөзге Қымқа әже онша мән

берген жоқ. «Тәйірі, ел не демейді. Ғасырлар бойы адам ба­
ласына бой бермей жатқан көне Іле оған дес бере қояр ма
екен? Жәй айтыла салған сөз шығар...»
Жас кезінде Қымқа үлкендердің аузынан талай аңыз-

әңгімелер естіген болатын. Соның бірі мәңгілік жадын­
да қалып қойыпты. Ол осы Іле өзеніне байланысты аңыз
тұғын. Көнекөз қарттар Іле өзенін «киелі өзен» деп атай­
тын.

...Ертеде Іле бойында атақты бір бай өмір сүріпті. Оның
мыңғырған малы бір мезгілде келіп Іледен су ішкенде,
өзен көп орта түсіп қалады екен. Сараң бай халықтан суды
да қызғанатын көрінеді. Сондықтан ол Іледен алғаш өз

жылқылары су ішіп болғаннан кейін ғана барып, басқа
елдің арық-тұрық малына жол береді екен. Бір жылдары
құрғақшылық болып, Іле өзені орталанып қалады. Мұнан
қатты қорыққан бай қарауындағы халықты жинап алып,

«Өзенді бөгеп беріңдер» дейді. Бай сөзі – бұйрық. Халық
жүн түтіп, ұршық иіріп мыңдаған қап, қанар тоқиды.
Сөйтіп оларға тас, құм толтырып салады да Іле арнасына
тастайды. Дегенмен ағысы қатты өзен қаншама орталанып

қалғанымен халыққа бой бермейді. Ашуға булыққан бай
өз дегенінен қайтпайды. Халық қатты титықтайды. Асау
Іле өзіне түскен қаптар мен қанарларды құм-тасымен бірге
жұлып алып, төмен қарай ағызып кете береді. Көптеген

мал-жан суға да кетеді. Бай сонан кейін ғана барып амал­
сыз райынан қайтады.
Сонан тағы бірде байдың жылқылары су ішіп тұрғанда
Іле өзені табан астында тасып, ернеуінен асып кетеді. Тау­

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
мыңдаған малды құшығына алып, ағыза жөнеледі. Бай
жыл­қыларының денелері баяғы халық бөгемек болып
әуре­ге түскен Іленің қысталаң иініне соғылады. Жарқабақ

қызыл қанға боялады. Осылайша сараң бай бар малынан
ажырап, бишара халге түсіп қалады...
Осыдан бері халық Ілені «киелі өзен» деп атайтын кө­
рінеді. Ол адамның шектен тыс асып-тасуын көтермейді.

Өз қара басы үшін қандай да болмасын зұлымдыққа бара­
тын жандарға әлгі сараң бай құсатып сыбағасын береді.
Осы аңызға байланысты халық байдың жылқысы ағып,
жартасқа соғылған мойынды «Қызыл ауыз» деп, ал өздері

бөгемек болып, қап-қанарлар салған өзен арнасының қылта
жерін «Қапшағай» деп атап кетсе керек.
Бұл аңыз-әңгіменің қаншалықты шындыққа жанаса­
тынын Қымқа әже білмейді. Дегенмен ол Іле өзенінің адам

баласына бой бермейтініне толық сенетін. Мұнан кейін де
Қымқа осы өзенге байланысты көптеген аңыз естіді. Бірақ
оның бәрі есінде қалмады. Мәңгілік ұмытылмастай болып
жадында қалғаны тек осы ғана.

Міне, осы кәрі Ілеге бұғалық түспек. Енді сенбеске әд­
дісі жоқ. Бұл күндері «Қызыл ауыздың» маңына техника
толып кетті. Тау қопарып, тас қашаған адамдар ол жерде
күндіз-түні бір тынбайды. Қымқа әже олардың үлкен бір

іске бекем бел буғанын іштей сезуде.
«Иә, өкімет Іле өзенін бөгеп, жасанды теңіз жасаймын
десе, қолынан келеді. Аспандағы ай мен жұлдыздарға ра­
кета ұшырып, алып стансалар салып жатқан адамдарға

Іле өзенін бөгеу сөз болып па?! Ал Іле бөгелді делік. Сонда
мына өзіміз отырған «Қамыс зауыт», ана Бүркітбайдың
сүйегі жатқан «Қараой» өңірі де су астында қалмақ па?!»

Әже терең күрсінді де, көзін ашып алды. Таң аппақ атып­
ты. Алыста сарылдап аққан өзен шуылы мен маңыраған
қой-ешкілердің даусы естілді.

Қымқа жанында жатқан жеті жасар немересі Әлік пен
туғанына бес-алты ай болған Айгүлдің көрпелерін қымтап
жапты да, сыртқа беттеді.
Күн ұясынан енді-енді ғана шығып келе жатыр екен.

Таңғы ауа салқындау. Оның үстіне өзен жақтан баяу жел
соғып тұр. Қымқа жаулығын жөндеп тартты да, қарсы
беткейдегі төбеге қарай аяңдады.
Дәл осы кезде «Жаманқұм» жақтан гүрілдеп трактор­

лардың даусы шықты. Оған теріскейдегі жартастар да
жаңғырықтыра үн қосып тұр. Әже көзінің алдын қолымен
көлегейлеп, дауыс шыққан жаққа қарады. Сағым қуған
даланың төсінен бері қарай бірнеше трактор бөлініп

шықты. Олар барған сайын айқындалып, бейне таптап
кететін жау қолындай жақындай берді. Енді біраздан соң
тракторлар тобы қызыл құмның шаңын аспанға көтеріп,
«Қараойға» қарай бет алды.

Кенет әже жүрегі зірк ете қалды. «Япыр-ау, бұлар Бүр­
кіт­байдың денесі жатқан зиратқа бара жатқан жоқ па?!.»
Қымқа жедел бұрылды да, үйге қарай жүгірді. Бұл
жолы таңғы ауаның салқынын анық сезгендей болды. Де­

несі тітіркеніп, қалш-қалш етті. Мұнысы несі? Тоңғаны ма
әлде. Әлде...
Әже аулаға айқайлай кірді:

Енесінің мына сөзінен шошып кеткен Зоя атып сыртқа
шықты.

оят!
Сырттағы абыр-сабырдан Айтанның өзі де оянып кет­
кен еді. Ол жедел киінді де аулаға шығып, аңырап тұрып
қалды. Оқиғаның байыбына түсінбей аң-таң.

дыру­ға бұйрық берген. Ең болмаса әкеңді аясаң етті!..
Айтан анасының неге ашуланғанын енді түсінді. Сөйтті
де үнсіз ғана оны құшақтап, үйге алып кірді.
Осыдан бірнеше ай бұрын ауданда алқалы жиын өткен

болатын. Сонда болашақ теңіз астында қалатын үйлерді
сыртқа көшіру туралы сөз қозғалған еді. Басшылар бұл
жөніндегі пікірлері бір жерден шыққанымен, сөз кезегі
ескіден келе жатқан молаларға ауысқанда өзара дауласып

көп отырған еді. Біреулер оларды бульдозерлермен сырып,
сыртқа шығару керек десе, біреулер тіпті қозғап қайтеміз,
сол бетімен жата берсін деген болатын. Сол кезде поселкелік
кеңестің төрағасы ретінде Айтан Әлманов мінбеге шығып:

«Жолдастар, ескі молаларға тимейік. Оларды трактор­
лармен талқандап жатсақ, халық бізге не демек? Одан да
молалардың үстін топырақпен нығыздап, үстін бетондап
тастайық», – деген еді. Бұл пікірді бәрі қостаған.

Содан бері ел арасында неше түрлі сөз де болды. Оның
арасында ойдан шығарылған өсегі де бар еді. Ал олардың
кейбіреуі Қымқа әжейге там-тұмдап жеткен. Әсіресе, бала­
сына байланысты әңгімелелер көп еді. Оны Айтанның өзі

де сезетін. Бірақ тіс жарып ешкімге ештеңе деген емес.
Енді үндемей қалмасқа болмайды. Айтан апасының
иығынан құшақтаған күйі ескі зиратқа байланысты өз
ойын там-тұмдап жеткізді.

та, су астына қалай қиып тастайсың. Ертең ел әкеңнің мо­
ласы қайда десе, не дейсің? Ойлан, ұлым, – деді.
Айтанның бір сәтке үнсіз қалғанын келіскендік болар
деп түсінген ана өз ойын одан ары жалғастырды.

әкесі, біреудің шешесі дегендей, «ие болыңдар» десең осы
«Қамыс зауыттан» қалың қол өріп шықпай ма?..
Ауыз ләмі араға біраз уақыт салып барып әрең шықты:

сын деген сөз, – деді Қымқа әжей баласын ымыраға ша­қы­
рып. – Қазып алып, басқа жерге қойғысы келе ме, жоқ әлде
сол қалпында қалдырғанды жөн көре ме – өздері біл­сін.
Сенің арың таза болады. Алдарынан өттің. Ал біз әкең­нің

сүйегін ана Сарыөзек жақтағы әулиелер қорымына апа­
рып қоямыз.
Әншейінде діншілдігі тасып бара жатпайтынын жастай­
ынан жақсы білетін Айтан апасының «әулиелер» деген

деп қалды.
Қымқа қынбады.

тосын ой табан астында басына сап ете қалып. – Елдеріне
көшерде сонау Кәпкәзіне әке-шешелерінің де сүйектерін
киізге орап ала кетіпті деп естідік қой. Дінді құрметтейтін
нағыз мұсылмандар солар емес пе? Демек бізге де сөйтуге

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
мен әкемнің сүйегін қазып алып жатсам, ертең басқа жұрт
қайтпек. Қинамаңыз, апа...
Қымқа ауыр күрсініп орнынан тұрды да, немерелері

жатқан бөлмеге қарай беттеді. Бұл жолы ол Айтанын
қатты аяп кеткен еді. «Шынында маған не болған, – деп
ойлады ол немерелерінің жанына келген соң. – Қарағыма
көмектесудің орнына, әкеңнің сүйегін қазып ал деп маза­

сын алдым. Қой, мұным жарамас...»
Әже шыдай алмай тысқа қайтып шықты да:

ғой, – деді.
Айтан үйден шыққанда күн едәуір жоғары көтеріліп
қалған еді. Құмның беті лезде қызып қалыпты. Көз жететін
жердің бәрі сағым құшағында, бұлдырап көрінеді.

Алдымен жаңа қала салынып жатқан жерге соғайын,
сонан соң ГЭС құрылысына барармын деп ойлады ол жол-
жөнекей. Сөйтті де батысқа қарай бұрылды.
Іле поселкесінен қозыкөш жердегі дөңес үстінде са­

лынып жатқан жас қала күн сайын емес, сағат, тіпті ми­
нут сайын өсіп келе жатқандай. Бір күннің, бір түннің
өзінде өзгеріп шыға келеді. Қазір де солай. Айтан кеше
ғана өзі көріп кеткен тұрғын үй құрылысының тағы

бір қабырғасының көтеріліп қалғанын байқады. Түнгі
сменадағы құрылысшылардың өндіре жұмыс істегені
осыдан-ақ көрініп тұр.
Ол аумақты келген құрылыс алаңынан айналып өтті

де, екінші көшеге түсті. Мұнда да қайнаған жұмыс. Ары-
бері ағылған машиналар мен жоғарыға құрылыс матери­
алдарын әперіп тұрған көтергіш крандардың үні басты
айналдырады. Бірақ осының өзі рахат сияқты. Бұл да­

уыс Айтанға көптен таныс. Өзі құрылысшы болмаса да ол
күн сайын осылардың арасында жүр емес пе? Құрылыс
алаңдарындағы бұл үн оның құлағына бейне бір құдіретті
саздай естіледі. Ол жатарда да осы әуезді жүрегімен тың­

дап, ерекше бір ләззат алатын. Ал таңертең тұра салып
тағы да сол үнді естігісі келеді. Көңілі әлденеге елегізіп,
осы жерге, құрылыс алаңына жеткенше асығады.
Өйтпегенде ше! Бұл құрылыс оның төл баласы іспетті

емес пе?! Бәрі де күні кеше ғана сияқты. Ал қарап отырса
қаншама жыл өте шыққан. Он, он бес... Жылдар да жыл­
дам екен!..
* * *

Әжей биыл тоғызыншы ондықты майдалады. Әйтсе де әлі
тың. Сол бұрынғы құнақы қалпынан өзгермеген. Өзгерген –
өңір. Қапшағайдың қанаты қатайып, теңіздің суы молайды.
Қазір бұл жер «Қызыл ауыз» деп аталмайды. Ол теңіздің

астында қалды. Бұрынғы «Жаманқұм» да, «Қараой» да,
«Қамыс завод» та жоқ. Қазір бір-ақ Қапшағай бар. Қапшағай
қаласы, Қапшағай теңізі бар. Бүркітбай қария соның бәрін
судың астынан бақылап, риза болып жатқандай.

...Теңіз шалқып жатыр. Оның арғы шеті көкжиекпен
шектесіп, сағымдана көрінеді. Теңіз де көк, аспан да көк.
Айдын шалқар төсінде жарқ-жұрқ етіп шағалалар ойнай­
ды. Анда-санда кемелер мен катерлер жүзіп өтеді.

Теңіз шетіндегі дөң үстінде манадан бері осы көріністен
көзін алмай қарт әже отыр. Бұл Қымқа болатын.
«Қызыл ауыздың» осы бір дөңестеу келген оң қапталы
Қымқа әжейдің сүйікті орнына айналғанына көп болды.

Бұл жерден теңіз алақанда жатқандай болып көрінеді.
Әжей анда-санда осы жерге келіп өзімен-өзі оңаша сырла­
сады, өткеніне көз жіберіп, болашағын ойлайды...
Теңіз де адам сияқты. Ол да күрсінеді, ол да сылқ-сылқ

етіп күледі. Кейде теңіз томсырайып та жатып алады. Оның
мұндай сырын әже кейінгі кездері байқағандай.
Теңіздің бүгінгі мінезі өзгеше сияқты. Ақжарқын. Бұй­
ра толқын өзіне-өзі риза болғандай баяу ғана көсіледі. Кей

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
сәтте солардың арасынан шалының нұры шалқып, бар дене­
сімен селкілдеп күлгені естілгендей болады.
Кенет айнала бейжай күйге түсіп, тына қалды. Бір

сәтке самал жел де ішін тартып алды. Теңіз толқындары да
маңдайын жиып, моп-момақан күйге түсті. Алыстан, сонау
теңіз төрінен сазды әуен естіледі. Мына кең дүние, ана тау-
тас, айбынды теңіз сол әннің сазды әуеніне елтігендей ұйып

тұр. Әже де тынысын ішіне тартып тұра қалды.
Сары уыздай таң рауандап атса жай,
Самсай қалса кілең биік ақ сарай,
Шатырларын аспанға ата шаттанып,

Қала болып оянғаны Қапшағай!..
Қыз бен жігіттің қосылып салған әнін әже көзін жұмып,
жүрегімен тыңдады. Иә, жүректе де құлақ бар екен. «Осы
бір құдіретті ән сонау су түбінде жатқан Бүркітбайдың да

құлағына жеткен болар...»
Әже бір сәтке көзін ашып алды. Теңіз үстінде жалғыз
қайық бері қарай жүзіп келе жатыр екен. Үстінде екі адам
отыр. Бірі қыз да, екіншісі – жігіт. Жаңағы ән салған осы­

лар болса керек. Олар қайық ішінде біріне-бірі қарама-
қарсы отырып алып, әлгі әуенді тағы жалғастырды:
Құм қайраңда ару жеңгей, жақсы ағай,
Күн шуақтап суға сүңгіп, тапса жәй,

Шабақ шоршып, шағаласы қалқыған,
Теңіз болып тербелгені Қапшағай!
Әже селк ете қалды. Бейтаныс ән, таныс үн... Япыр-ау,
мынау Айгүлдің даусы емес пе?..

Көк айдында көлкіп кешкі жатса арай,
Ақ шарадай бояу жүзіп батса да ай,

Жетісудің жаңа туған жердегі
Шолпаны боп жарқырайды Қапшағай...
Әже орнынан жылдам көтеріліп, кейін қарай жылыс­
тай берді. Жастарды көріп, ұялтқысы келмеді ме, әлде

өзін көрсетіп ыңғайсыз күйге түскісі келмеді ме, әйтеуір
екіұдай пікірмен төменшіктей түсті. Төмен түсіп келе
жатып немересінің жасын есептеген болды. Өзен бөгелер
жылы өмірге келген. Содан бері де біраз уақыт өтіпті-ау!

Өзен бөгелген жылы өмірге келген өрендер де өз үнін таны­
та бастапты-ау!..

Думан казармадан шыққанда күн арқан бойы көтеріліп
қалған еді. Ол өзі әскери міндетін өтеп жүрген осы бір
кішкене қаланың көрікті деген барлық жерін бес сау­
сағындай жатқа біледі. Сондықтан онша асыға қойған жоқ.

Күн қызғанша қаланы аралап, одан ары киноға бармақшы
болып бекінді. Уақыт мол, оның үстіне демалыс қағазы да
толық бір тәулікке берілген.
Бүгін сенбі де, жексенбі де емес, дүйсенбі – Думанның

туған күні. Осыған орай оны жаңа ғана рота командирінің
өзі босатып:

Жаз айында дүниеге келу неткен тамаша!
Айнала құлпырып тұр. Табиғат та бейне оны туған күні­
мен құттықтағандай мейірлене қалыпты. Күміс кірпікті
алтын күн кербездене күледі.

Думан жан-жағына сүйсіне қарады. Қаланың шет жа­
ғын­дағы бір қатарлы жатаған үйлер оған өзі туып-өскен
ауылының келбетін елестеткендей болды. Көшені бойлай
өскен зәулім тал-теректер күн көзіне арқасын тосып, ап­

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
тап ыстықты саябырлата түскендей. Жолдың екі шетіндегі
арықта ағып жатқан суда үйрек-қаздан гөрі жас балалар
көп. Олар қағаз кемелер жүзгізіп, су бөгеп, өз ойындарымен

у-шу. Думан қалаға демалысқа шыққан сайын үнемі осы
жермен жүруді ұнататын. Міне, бүгін де шағын қаланың
шет жағы оның ойынан шыққандай тынысын кеңейтіп,
мерейін өсіре түсті.

Думан қарсы үйдің алдындағы көшеден орталыққа
қарай бұрыла беріп, еріксіз кідірді. Оң жақтағы үлкен
шиферлі ақ үйдің жанындағы сарайды екі адам сылап жа­
тыр. Оның бірі – он үш-он төрт шамасындағы сары шашты

бала да, екіншісі – қартаңдау, еңкіш тартқан әйел.
Бала сарайдың үстінде, әйел төменде. Төбенің жарты
метрдей жері ғана сыланыпты. Бір кезде сары бала бос
шелекті жерге лақтырып тастады да, төмендегі әйелге

(шешесі болар) бір нәрсе деп қолымен түсіндіре баста­
ды. Әйел түсіндім дегендей басын изеді. Сонан соң бір
қолымен белін басып, екінші қолына шелекті алды да,
үйдің алдындағы апанға қарай беттеді. Оған дейін анау

төбенің сылағын қайта тегістеп, лайға кеткен шешесін шы­
дамсыздана күте бастады. Көптен кейін әйел де көрінді, ол
кішкене шелекті күшпен көтеріп келді де, жоғарыға әперу
үшін аспалы ағаштың екінші басына ілді. Бірақ оған арқан

байланған сырықтың екінші жағын басу үлкен күш бол­
ды. Лайы бар шелек сарайдың бұғатына екі рет ілініп, екі
ретінде де жерге қайта түсті.
Төбедегі бала шыдамады білем, бірдеме деп айқайлады

да жерге қарай секіріп кеп қалды. Әйел қолындағы сы­
рық­тың екінші басын лақтырып жіберіп, балаға қарай
жүгірді. Енді ол айқайлады. Әсте, «төбеден неге секіресің,
бір жеріңді мертіктіріп алсаң қайтесің?» деп ұрсып жатқан

болу керек.
О, қайран, ана!..

Думанның анасы да құдды мына кісі сияқты емес пе? Ол
кісі де Думан секіріп ойнаса, бір жеріңді ауыртып аласың
деп «ұрыспаушы» ма еді? Шіркін, бұл ана дегеннің жөні
бөлек екен ғой? Дүниедегі адамдардың көңілінің бәрі осы

ақ шашты, абзал басты аналардың жанындай ашық бол­
са ше?.. Онда соғыс деген де, солдат деген де болмас еді
ғой...
Өздеріне жақындап қалған солдат киіміндегі адамды

байқап қалған әйел бері қарай жүгіріп барып тоқтады.
«Әскерде баласы бар болар. Әсте, мені соған жорып қалған
шығар» деп ойлады Думан.

бектің реті келмей жатыр... – Көрдің бе дегендей әйел лайы
ақтарылып жатқан шелекті нұсқады. – Күн ашықта төбені
сылап алайық деп тірлік етіп ек...

дайының терін сүртіп. – Ана Лизаға бір күн жұмыстан қал
десең, зар илейді; Коля болса армияда, ал Витя ғой, айын­
да, жылында бір-ақ рет келеді.

қалма. Солдат жағдайын білеміз ғой, сендерге бір минут те
қымбат.

генде мундирдегі әскери белгілерді қалай ажырату керек
екенін түсіндірген.

ті­ре сала әскери училищеге түспек ойым бар, – деп Миша
қызбалана сөйледі.

шынымен темекі тартады деп ойлап қалдыңыз ба? Мен
жай сізге серік болайын деп... – Сөйтті де ол темекісін лай
салынған шелекке лақтырып тастады.
Тетя Таняның тамаққа шақырған көңілді даусы ол

екеуінің әңгімесін бөліп кетті.
Үлкен столдың үсті жайнап тұр. Думан столдың басы­
на отыра беріп, шетте тұрған бір бөтелке шарапты байқап
қалды да басын шайқады.

нәрсе етпейді, ас алдында алып қой.
Думан бүгін өзінің туған күні екенін есіне алды. Осы­
дан бір жыл бұрын бұл күнді дос-жарандарымен бірге
жақсылап қарсы алмап па еді? Ол кезде аздап ішкен. Қазір

байқап отырса, оны татпағанына біраз болып қалыпты-ау.
Туған күннің құрметіне бір стакан іше салуға болады, бірақ
кейін жолдастарының алдында не демекші.

едім, – деп жалтарды ол.
4-151

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
Тетя Таня оны қайтып қыстамады.
Қалған жұмыстарды Думан мен Миша түстен кейін
лезде-ақ бітіріп тастады.

екеуіне орамал мен сабын беріп жатып. – Жөке соның
ішінде. Жақсылап жуынып алыңдар.
Миша азар да безер болды.

қалады.
Өзен онша қашық емес екен. Думан мен Миша салқын
суға ұзақ шомылды.

Әйтсе де бір-екі рет бір жігітпен қыдырып жүргенін байқап
қалғам. Бірақ ол жігіт маған ұнамады, барып тұрған стиля­
га. Мүмкін сонымен жүретін болар...
«Дегенмен өзі өте ашық бала екен» деп ойлады Думан

ішінен.
Күн қызарып барып ұясына батты. Қоңыр салқын кеш
Думанды сергітіп жіберді.
Ол үйге жақындай бергенде есік алдында тұрған ұзын

Лиза да отбасына тартқан өте ашық, ақкөңіл жан екен.
Думан өзін оның алдында еркін ұстады.
Аздан соң Думан тетя Танямен есік алдында қоштасты.

тұрғанын көрмейсің бе? – деді ол қуақыланып.
Уақыты бітуге таянып қалғандықтан Думан ол күні
қызбен көп қыдыра алған жоқ.

Ауа тымық, күн жылы. Табиғаттың қай мезгілі екенін
ажырату қиын: жақын маңдағы қурап, сұлай түскен
жердің сарғыш шөбіне қарап, күз бе деп ойласаң, алыста,
сонау ұжымшар жақта, көгеріп көрінген егіс алқабы мен

тал-теректерге қарап көктем екеніне шүбә келтірмейсің.
Бірақ жыл мезгілі көктем де, күз де емес, қыс, оңтүстіктің
жұмсақ қысы болатын.

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
Аумағы ат шаптырым келетін үлкен алаңның үсті әзір­
ше бос тұр. Оны күн сайын ертеңгілік кесіп өтетін көрші
шаруашылықтың малы да бүгін өріске басқа жақпен айна­

лып кетті.
Осы алаңның шетіндегі бақылау пунктінің алдында екі
адам жайлап сөйлесіп тұр. Бірі – мығым денелі, орта бойлы
капитан дәрежесіндегі офицер де, екіншісі – судай жаңа де­

сантшылар киіміндегі арықтау келген адам. Капитанның
түрінен аса бір сабырсыздық білінсе, ананың мосқал
тартқан жұқалаң өңі сол күйі, сыр бермейді.

тенем.
Десантшылар киіміндегі кісі елең ете қалды.

«Анда» дегендей, капитан әуежай жақты нұсқады.
Майор тағы бір нәрсе сұрағалы бұрыла беріп, гүрілдеген
ұшақтың даусын естіді де, тына қалды.
Алғашқы келген ұшақ десантшылар түсірілетін алаң­

Майор құптағандай басын изеп, иығын қозғап қойды.
Қанша сыр бермеймін десе де кезекші майор бұл жолғы
жат­тығуға өзі тікелей жауап беретін болғандықтан, аздап
қобал­жулы да еді. Әсіресе, жаңағы Рудневтің айтқан сөзі

көңі­ліне ұнамады. Мұны капитан да сезіп тұр.
Ұшақ алаңды екі рет айналып шықты да, парашютис­
терді тастай бастады. Бұл кезде алаңның үстіне тағы да
бірнеше әуе кемесі келіп қалған еді.

Аспан асты тіпті сұлуланып кетті. Алғашқы ұшақтан
түскен десантшылар парашюттерінің ақ күмбездері енді-
енді жерге тие бастағанда, келесі ұшақтан секіргендер
әлі жоғарыда болатын. Жерге қарай жұбын жазбастан,

топ-топ болып түсіп келе жатқан парашютистердің аппақ
күмбездері көк аспанды көлдеңінен бөліп-бөліп тастады.

май.
Капитан Руднев майорға қосылып езу тартқанымен,
шын­дап қуанудың ертерек екенін білді. Себебі өзінің ро­
тасы екінші кезекте секіретінін ол мана сұрап, біліп алған

бо­латын.
Жаңа ғана көңілсіз жатқан далаға жан кірді. Алаң үсті
десантшы жауынгерлердің көңілді дауыстарымен у-шу.
Капитан Руднев пен кезекші майор алаңның арғы

шетіндегі жиналу пунктіне қарай бет алды. Капитан өзінің
ауыр денесін жеңіл алып жүргенімен, кешегі оқиға есіне
түскенде көңілі жүдеп қалады. Елгезек майорға ілесем деп
кейде ақсаңдай басып кеткенін де байқамайды.

Ертең кезекті секіру болады дегенді естісімен ол рота­
сын клубқа жинап, әңгіме өткізді. Капитан екінші жылғы
солдаттарына өзіндей сенетін. Олар – талай сыннан өткен
кәнігі парашютистер. Сондықтан Руднев сөзін көбінесе

әлі секіріп көрмеген жастарға арнады. Десантшылардың
қолдарына сеніп тапсырылған техника мен парашюттердің
жетістігі туралы бұрын талай әңгіме өткізілсе де, капитан
оны тағы бір рет қайталауды артық көрмеді. Әңгімесінің

соңында ол: «Ал, қалай секіреміз бе, сұңқарлар?» – деген­
де, жастар: «Міндетті түрде секіреміз», – деп шуласқан
еді. Барлығы құлшынып тұр, мұндай жігіттермен айға да
ұшып баруға болады. Дегенмен капитан алдыңғы қатарда

басын салбыратып отырған ұзын бойлы қараторы жас
жігітті байқап қалды. Оның түрінен ешбір қуаныш ны­

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
шаны білінбей, жолдастарына ұрлана қарап, өзінен-өзі
берекесі кетіп отыр еді.

Демешев? – деген капитанның сөзіне, ол: «Мен... мен де
секірем ғой», – деп еді.
Мұндай қобалжу алғашқы секіретін кез келген адамның
басында болады. Сондықтан да капитан оны кейін өзінің

жолдастарынан қалмас деген ниетпен тізімге кіргізген еді.
Руднев қазір соны ойлап келеді. «Әлде қателік жасадым
ба? Ең болмаса, араларында өзім де жоқпын...»

деймін, – деді майор күлімсіреп, – құпия болмаса ортақ­тас­
сақ қайтеді?

жауапты кезеңде жігіттерімнің жанында болмағаныма
қиналып келем.
Руднев жақында ғана аяғының ескі жарасына байланыс­
ты госпитальда екі аптадай жатып шыққан еді. Сондықтан

дәрігерлер оны бүгінгі жаттығуға жібермей қойды. Қанша
сұранғанымен, бөлімшедегі дәрігер Рудневтің өтінішіне
«рұқсат етпеймін» деп үзілді-кесілді жауап берген.

өзінің салалы саусақтарымен капитанның арқасынан қа­
ғып, – әлі-ақ секірерсіз. Нағыз сын алда емес пе?..
Ұшақ даусы тағы естілді. Енді екінші кезектегі десант­
шылар секіретіні даусыз. Капитан өз ротасын осы жерде

қарсы алмақ болып тоқтады. Майор да біраз жүріп барып,
Рудневтің жанына қайтып келді.
Аспан қайта сәніне кіргендей. Жерге қарай қалықтай
түсіп келе жатқан десантшылар гүлге ұқсайды: парашюттің

аппақ күмбездері үлбіреген кіршіксіз үлпек басын елесте­
те, одан сәл төмендеу сусып түсіп жатқан арқау жіптері
бейне ана гүлдің сабағындай.

Кенет... Капитан мен майор өз көздеріне өздері сенбе­
гендей аспанға қайта қарады: соңғы келген ұшақтан бес-ақ
адам түсті. Әуе кемесі мөлшерлі жерден өтіп барып, есігін
жауып алды да, екінші айналымға кетті.

тан. Майор үнсіз қалды.
Ұшақтың есігі қайта ашылды. Руднев қара нүктелерді
күбірлеп санай бастады: «Алты, жеті...»
Бір адам жетіспеді.

ген осы, – деп майор алға қарай адымдай жөнелді.
Руднев майорға ілесе берді де, артынша аяғын ауыр­
сынғандай бір орында тұрып қалды. Бұл сәтте оның тек
аяғы ғана емес, бүкіл денесі, тіпті жүрегі де сыздап бара

жатқандай еді...
* * *
Түн ортасы. Солдаттардың ұйқысын бұзып алмайын
дегендей сержант Селезнев казармада аяғын еппен ба­

сады. Кезекші сержант әр келген сайын біреудің үстін
қымтап, біреудің жастығын түзейді. Бейне қамқор ананың
тірлігіндей.
Төкен мұның бәрін бағанағыдан бері байқап жатыр. Ол

өзінің жанына кезекші жақындағанда, ұйықтаған болып
көзін жұма қояды. Селезнев те бұл қулықты сезгендей
кереуеттің жанында көбірек тұрып, оған ұзақ қарайды.
«Сержант та қамығып жүр-ау, – деп ойлайды бұл кезде

Төкен, – ұят-ай! Енді ел көзіне қалай қараймын. Әсіресе ау­
ылдастарым естісе қайттім. Мына Жақаңның оларға жаз­
бай қоюы мүмкін емес. Япыр-ау! Осы мен не істедім?»
Төкен өзінің терлеп кеткенін сезбеді. Үсті-басы су-су.

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
...Ол ұшақ жоғары көтерілісімен-ақ өзін өте қолайсыз
ұстады: басы айналғандай болып, құсқысы келді. Қатар
отырған жерлесі Жақанға қарап еді, ол да мәз емес сияқты

көрінді. Онсыз да үлкен көзі шарасынан шығып, қоңқақ
мұрны ұзара түскендей. Қыбыр етпейді, алдыңғы за­
пас парашютін ұстаған күйі қатып қалыпты. Мұндайда
адамның басына не келіп, не кетпейді. Дәл осы сәт Төкен

бірінші өзін емес, ана отырған Жақанның, не басқа бір
жігіттің сыр беріп секірмеймін деп айқайлағанын қалады
емес пе?..
Механиктің «Карабинді қыстырыңдар!» деген команда­

сы Төкенді одан әрі жүнжітіп жіберді. Тізелері қалтырап,
денесі дірілдеді. Арқасында жүздеген жылан жорғалап
жүргендей жыбырлап кетті. Бір тылсым күш жүрегін суы­
рып алатындай жиі-жиі солқылдата жоғарыға қарай тарт­

ты. Сол кезде Төкеңнің аузы құрғап, құрлыққа шығып
қалған балықтай қинала жұтынды. Секірер кездегі ең
жақсы тәсіл – бұрынғы өткен көңілді оқиғаларды еске
алып отыру, сонда сен өзіңді жақсы сезінесің» деп айтқан

тәжірибелі десантшылардың кеңесі де пайдаға аспай
қалды.
«Дайындалыңдар!» деген команда мен сиренаның ащы
даусын Төкен естіген жоқ. Тек өзін біреудің сүйемелдеп

тұрғызғанын ғана біледі. Енді бір қарағанда, алдындағы
жігіттер жер жұтқандай зым-зия жоқ болып, өзі есіктің ау­
зына таяп қалыпты. Бар бәле осы жерден шықты,
Есіктің сыртында үйіріле соққан жел толқыны мен

шексіз тұңғиық Төкеннің кеудесінен итеріп, аяғын тұсады.
Еріксіз қолдары созылып, есіктің ернеуіне тиді. Қапелімде
сасып қалған жіберуші аға лейтенант пен бортмеханик
есікті жауып алды. Ал аздан соң ол ұшақтың ішінде жалғыз

қалды!..
«Ұят-ай!.. Мен не істедім. Қорқақ мың өледі деген осы
екен-ау! Ауырып қалмасам жарар еді!..»

Төкен аударылып түсті.
Кезекші сержант ішке тағы кірді. Бұл жолы Төкен өтірік
ұйықтаған болып көзін жұмған жоқ. Керісінше, осындай
кезде жанында біреудің болғанын жақсы көріп-ақ тұр.

Сержант жақынырақ келіп Төкеннің басын сипады да,
тез қолын тартып алды. Сөйтті де:

деп жүгіріп кетті.
Кезекші тез оралды. Ол Төкеннің басына орамалмен
суық су басып біраз отырды да:

йіңді айтам. Мен бірінші рет секіретін түні әр нәрсені ой­
лап шала ұйықтасам, екінші түні секіріп келгеннен кейін
қуанып, көпке дейін ұйықтай алмағам. Өз жолдастарыңнан
бөлініп қалмаған қандай бақыт! – Сержант тағы біраз

Кезекшінің сөзі себеп болды ма, әлде салқын су бойын
жеңілдетті ме, Төкен аздан соң қалжырап барып, ұйықтап
кетті.
* * *

Капитан Руднев казармаға кіргенде таң енді-енді атып
келе жатты. Солдаттардың тұруына әлі қырық минут­
тай бар. Есіктің аузында тұрған күзетші жауынгер рота
ұйықтап жатқандықтан команда берген жоқ, тек сымдай

тартылып сәлемдесті. Іштен шыққан кезекші сержант
командирін байқап қалып:

оған дос көмегі, ұжымның жылы алақаны қажет. Сон­
дықтан бұйрықтан гөрі достар сөзі өтімді болатынын
ұмытпаңдар, – деді капитан оның ашылып қалған денесін
жауып жатып. Сержант командирінің ойын бірден сезіп:

«Не істеу керек?.. – деп ойлады Руднев кеңседе бүгінгі
кестені қарай отырып. – Рота жиналысын шақырса қалай
болар екен, жоқ әлде Демешевтің өзімен жеке сөйлесу ке­
рек пе? Шынында мұндай жағдай ротада, тіпті бөлімшеде

бірінші рет кездесіп отыр. Сондықтан капитан оқиғаны
пайымды шешу жолын қарастырды. Мүмкін, оған жеке
сөйлескен жолдастарының пікірі де әсер ететін болар...»
Созыла шыққан горнның даусы капитанның ойын бөліп

жіберді. Неткен сүйкімді үн! Осы бір үйреншікті үнді капи­
тан жиырма жылдан бері естіп келе жатыр емес пе? Ол әр
ойналған сайын жүрегін қуаныш кернеп, тынысын кеңейте
түседі.

Дәлізде жүгірген аяқ дүрсілдері, артынша рота стар­
шина­сының «сапқа тұрыңдар!» деген әмірлі даусы естілді.
Руднев стол үстіндегі лампочканың кнопкасын басып
өшірді де, терезені ашты.

Әскери өмірдің қызығы мен думаны мол тағы бір күні
басталды.
* * *
Капитан Руднев өзін полк командирі шақырғанда әңгіме

Демешев жайлы екенін айтпай-ақ сезді.
Жол-жөнекей жауабын да әзірлей бастады. Командирдің
кабинетіне бөлімшедегі офицерлер тегіс жиналыпты.

Полк командирі қарауындағы қызметкерлерді көп
ұстаған жоқ. Ол келесі аптада десантшыларды тауға апа­
рып, шаңғы тебуге үйрету керек екенін баяндады. Рота
командирлері өздеріне нұсқау алып бола берген кезде пол­

ковник Баранов Рудневке қарады да, «Сіз қала тұрыңыз»
дегендей белгі берді.
Аздан соң іште екеуі-ақ қалды. Полк командирі қолын
артына ұстап, бөлме ішінде ерсілі-қарсылы жүре баста­

ды. Руднев Демешевке байланысты сұрақтардың қазір
қойылатынын сезіп, тынышсыздана күтті.
Полковник Баранов – алпысты алқымдап қалған, ұзын
бойлы сұлуша келген кісі. Жастайынан әскер қатарында

шыңдалып өскен денесі тіп-тік. Әжім түсе қоймаған өңі де
жас. Алпыс жылдың ішінде көрген өмір жолдары оның тек
шашына ғана әсерін тигізгендей: сары шашына ақ араласа
қоймаса да, маңдай үсті мен төбе жақтары сиреп қалған.

нарядқа баратын болғандықтан...
Полковник оның сөзін бөліп тастады.

тан, бұл екі күн бойы десантшылар полкіндегі бір ротаның
қатардан шығып қалуы деген сөз. Ұмытпаңыз, жау сіздің
парашютіңізді секіріске дайындауыңызды күтіп тұрмайды.
Түске шейін талай уақыт бар, сондықтан парашюттеріңізді

Баранов тағы ерсілі-қарсылы жүре бастады.
Аздан соң Рудневтің көптен күткен сұрағы да басталды.

па?..
Командир мұндай сұрақ қояр деп Руднев тіпті ойлаған
жоқ еді. Сондықтан ол мүдіріп қалды. Бірақ жауапты
күтпей тағы да Барановтың өзі сөйлеп кетті:

болуы мүмкін емес. Демешев тек бір сәттегі көңіл құбы­лы­
сына солқылдақтық жасап, кейін өзін-өзі ұстай алмады. Бұл
жағдай сіз бен біздің әлі көп еңбектенуімізді керек етеді.

ба? – деп сұрады Жақан Төкеннен столдағы нанның
қиқымдарын жинап жатып.

«Неге сұрадың?» дегендей Төкен жуып жатқан стол­
жапқышын қолына ұстаған күйі тұрып қалды.

жауап жазып жібердім, – деді Жақан.
Төкеннің қолы енді жұмысқа бармады. «Жақан Бекзада­
ға не жазды екен. Мен туралы бірнәрсе деп бүлдіріп жүрсе
қайттім?»

Бекзада – Жақанның ауылдағы көңіл қосып жүрген
қызы. Оның үстіне Бекзада – Әлияның ең жақын құрбы­
лары­ның бірі. Ауылда жүргенде төртеуі жұбын жазбаушы
еді. Тіпті бір-бірлерінен сырларын да жасырмайтын.

Дауыс шыққан жаққа екеуі де жалт қарады. Евсеев
екен. Ол залдың арғы жағында ыдыс-аяқты реттеп жат­
қан болатын. Екі жеңін шынтағына шейін түріп алып­
ты. Көжек дейтіндей теңеуге дәл келетін Төкеннің де,

Жақанның да бойы бәкене емес тұғын. Бірақ Евсеев өзінің
тосын тапқан жанама атына мәз болғандай ыржиып тұр.
Төкен мен Жақан жұмыстарына қайта кірісе беріп еді, ол
қайта айқайлады:

тып тұрмын дегендей Төкенге саусағын шошайтып.
Евсеев – әскери міндетінің соңғы жылын өтеп жүрген
жігіт, сонысын мақтан еткендей, бөлімшеге келген жас жа­
уынгерлер арасында өзін өте биік ұстайды. Ебі келсе оларды

тәлкек етуден де тайынбайды. Төкен жаңағы «көжек» де­
ген сөздің кімге арналғанын, қандай пікірмен айтылғанын
түсініп, ызасы келді.

қайтер ең, сонда ол да әскери құпияны жария еткені ме?
Төкен шошып кетті. Қараторы өңі жәбір көрген жас ба­
ладай құбылып шыға келді. Оның осы түрін байқап қалған
Жақаң:

деді Төкен ауыр күрсініп...
* * *
Капитан Руднев кеңсенің шамын жақты да, қолына
ертеңгі күннің кестесін алды. Алғашқы екі сағат – саяси

сабақ. Мұнан кейінгі сабақтар парашютшілер қалашығында
өтеді екен. Осы тұсқа келгенде рота командирі ойланып
қалды. Ертең Демешевтің жаттығуын өзім бақылауым ке­
рек. Батылдықты жерден үйренбей ол аспанда өзін еркін

ұстай алмайды. Әлде Демешевпен бұл сабақ аз өткізілді ме?
Қалайша уақытында байқамағанмын. Бірақ басқа жігіттер
де онымен бірге дайындалған жоқ па?..
Әлсіз ғана есік қағылды. Руднев алдындағы қағазын

Төкен екен. Ішке батылсыз кірді де, табалдырықта
тұрып қалды.

Рота командирінің жылы жүзін көріп, Төкен бірден
өзіне келді.

төркінін бірден сезіп.
Демешев қарсы орындыққа отырды. Командир асықпай
стол үстіндегі кітаптар мен қағаздарды жинап, сейфке
салды. Сонан соң суырмадан бір тал темекі алып жайлап

тұтатты да, ұзақ сорды. Мұның бәрін ол Демешев айтар
ойын бір жүйеге түсіріп алсын деген ниетпен істеген еді.

тағы да манағы сөзін қайталап. – Ана күнгі қылығымнан
қазір өзім ұялам. Енді бұдан былай олай істемеуге уәде бе­
рем... Шын сөзім, жолдас капитан, сенуіңізді өтінем.
Төкен командир сөзімді бөліп кете ме деген қауіппен

асығып, қыза сөйледі. Бірақ Руднев оның сөзін бөлмек
түгіл, тіпті өзінен жауап күте екі-үш минуттай отырғанда
да үнсіз қалды.
Капитан қазір өте жақсы әсерде еді. Себебі ол Демешев­

тің айтқан сөздеріне қалтқысыз сенді. Бір сәтке орнынан
атып тұрып, алдында отырған солдатын құшақтап бауыры­
на басқысы келді. «Жоқ, бүйтсем өзімнің жеңілтектігімді
сездіріп алам. Бұл жерде солдатты ойландырарлықтай сөз

сенің кесіріңнен алаңда кестеден тыс толық бес минут
ұсталды.
Төкен де төмен қараған күйі орнынан атып тұрды.

минут біздің ғасырда бұл өте көп уақыт. Есіңде болсын,
соғыс жағдайында ұшақ бүйтіп көлбеңдеп ұшып жүр­
мейді. Бес минуттің ішінде жау оны жойып жібермей ме?
Дұрыс, сен қазір менен кешірім сұрап отырсың. Соғыс

кезінде бүйтіп кешірім сұрауға уақыт болмайды. Мен сенің
айтқандарыңа толық сенем. Енді сен өз жолдастарыңнан
кешірім сұрап, соларды сендір. Ол үшін не істеу керек? Біз­
дің міндет тек ұшақтан парашютпен секірумен шектеліп

қана қоймайды. Десантшы ержүрек парашютші болумен
қатар, өзіне сеніп тапсырылған техниканы да жетік меңгере
білуі керек. Ал сенің оған күшің жете ме? Әрине, жетеді.

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
Сонда ғана сен өз жолдастарыңның алдында күнәңді жуған
болып есептелесің, сонда ғана жолдастарың сені кешіреді.

аяғында әскери дайындықтың үздігі болам деп міндеттеме
алғам. Сол сертімді сөзсіз орындаймын, тағы сұранам, се­
ніңіз маған.
Руднев сенем дегендей басын изеп, Демешевке күлім­

диріне сенің сөзіңді жеткізем. Ал енді барып демал.
Төкен есікке жете беріп қайта бұрылды.

Төкен соңғы үш күннің ішінде бірінші рет езу тартып,
беті гүл-гүл жайнады.

* * *
Капитан Руднев сыртқа шыққанда түннің бірталай уа­
қыты болып қалған еді. Айсыз түн. Қараңғы. Аздаған ыз­
ғырық жел соғып тұр. Алыста әуежай жақта ұшып-қонып

жатқан ұшақтардың даусы естіледі.
Рота командирі офицерлер қалашығына қарай төте жол­
мен тартты. Қазір оның көңілі біртүрлі көтеріңкі еді. Күн­
дегідей ақсаған да жоқ. Тіпті жолда жүгіріп те көрді. Аяғы

сап-сау сияқты. «Келесі жолы секіруге болады» деп түйді
ол ойын.
Аздан соң Рудневтердің терезесі үсті-үстіне қағылды.
Сергек ұйқылы Нина тез тұрып, есікке жеткенше, ана

жақ­тан: «Жолдас капитан, дабыл!» – деген бір-ақ ауыз сөз
естілді. Нина ішке қайта жүгірді. Бұл арада Руднев киініп

те үлгерген еді. Тосын дауыстан кішкене Миша да оянып
кетті.
Нина шкафтан тез оны-мұны алып сумкаға салды да
Рудневке ұстата берді.

де, сыртқа атып шықты.
Дала қараңғы. Ызғырық желдің әлі басылмаған түрі
бар. Автопарк жақта дабырлаған адамдардың, гүрілдеген
машиналардың даусы естіледі.

Парашюттер тұратын қойманың барлық есіктері ашы­
лыпты. Жүк машиналары оның алдында қатар-қатар тұр.
«Ана күні полк командирі маған бір нәрсе біліп ренжіген
екен ғой. Рота парашютін сол күнгі кезекті секіріске да­

йын­дағанымыз мұндай жақсы болар ма?» – деп ойлады ка­
питан жүгіріп келе жатып.
Руднев өзінің ротасын анадай жерден байқады. Елгезек
взвод командирі Матевосян ерте келсе керек.

Ол капитанды байқап қалып, сапқа команда берді де,
Рудневке қарай жүрді. Капитан алдымен солдаттарының
қару-жарақтарын тексерді.
Демешев станция бастығы ефрейтор Кузнецов екеуі рота

командирі жақындағанша бірінің киімін бірі тәртіпке кел­
тіре бастады.

орындауға даяр! – деді Кузнецов тәртіп бойынша.
Рота командирі олардың заттарын және қару-жарағын
мұқият тексеріп шықты да, Демешевке ұзақ қарады.
Төкен командирінің бұл мінезіне таң қалғандай, абды­

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
Руднев дұрыс дегендей басын изеді де, алға беттеді. Ка­
питан ротасын толық тексеріп болған соң, команданы өзі
берді.

басып, шені өзінен үлкендеу келесі офицерге қарай адым­
дады.
Полк командирі капитанның дайындығы туралы баян­
дауын тыңдап болып:

Руднев бұл бұйрықты ротаға жеткізе қайталады.
Полковник Баранов полк офицерлері толық жиналып
болған соң жауынгерлік тапсырманы баяндады.

«жау» тылына түсіріледі. Міндетіміз – жауға тұтқиылдан
шабуыл жасап, Н нүктесін басып алу. Қазір әуежайға бет
аламыз, онда ұшақтар даяр тұр...
Десантшылар әуе көлігіне отырар кезде капитан Руднев

полктегі парашют спорты жөніндегі нұсқаушы майор Ко­
новаловпен сөзге келіп қалды. Әңгіме тағы Демешевке бай­
ланысты еді.

өтпеген адам түнгі секіріске жіберілмейді. Оның үстіне
сіздің Демешевіңіз бұрын секіріп көрмеген жан...

секіріп көрмеген жанды бірден түнгі секіріске жіберу –
қылмыс.

бұзу­ға құқығымыз жоқ, қысқасы, полк командирімен сөй­
лесіңіз, – деді.
Руднев ойына ана күнгі Барановтың сөзі түсті. «Де­ме­
шев­тің мәселесін өзіңіз шешіңіз» демеп пе еді. Ал егер...

Кейін ұрсып жүрмес пе екен? Жоқ, Демешевті бүгін мін­
детті түрде секірту керек! Жауапкершілікті өзім аламын».
...Ұшақта Төкен ана күнгідей емес, еркін отырды. Әлде
түнгі салқын ауа себеп болды ма – оның жүрегі қобалжыған

жоқ. Қатар отырған Жақан мен Селезнев өзара әңгімелесіп,
күлісіп қояды. Басқа жігіттер де көңілді-ақ. Белгісіз «жау»
тылына секіру үшін емес, бейне нағашысының ауылына
қонаққа ұшып келе жатқандай Евсеевтің екі езуі жиылар

емес. Ол Төкеннің түрінен келесі қылжаққа сылтау табам
ба дегендей, жиі қарайды. Мұны Демешев ұшаққа отырған
кезде-ақ байқаған. Қазір соған ерегіскендей сыр бермеді.
Бір кезде Руднев Демешевтің жанына келіп:

жа­қын­дағанда аяғыңды алға қарай көбірек соз. Егер па­
рашют сүйрететін болса астыңғы жіптерін өзіңе тартуды
ұмытпаған боларсың? – деді.
Төкен «білем» дегендей басын изеді.

Капитан бұл ақылын келесілерге де айтып жатты.
Әуе кемесі ұзақ ұшты. Руднев сағатына қарап еді, бес­
ке қарай кетіпті. Сыртта әлі қараңғы. Іштегілер енді қалғи
бастапты. Тек Демешев пен Евсеев қана тік отыр. Евсеевтің

қуақы түрінен күлкі табы білінсе, ананың қараторы жүзі
баяғы қалпы: не қуану, не ренжу сезілмейді. Капитанның
өзіне қарап тұрғанын аңғарып, Төкен де бұрылды. Руднев
оған «өзіңді мықтап ұста» дегендей белгі беріп жымиды.

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
«Карабинді қыстырыңдар!» деген команда іштегілерді
дүр сілкіндірді. Руднев парашютшілердің қимылын қалт
жіберместен қадағалап тұр. Төкен орнынан жеңіл кө­

терілді. Алғашқы жолғыдай емес, тізелері де, денесі де
қал­тыраған жоқ. Сонда да жүрегі жиі-жиі соғып, құлағы
шыңыл­дағандай болды. Аузына бір нашар тамақтың түйірі
түсіп кеткендей жылымшы татып, мазасын алды.

Дегенмен сиренаның дауысы шыққанда Төкен есікке ба­
тыл ұмтылды. Руднев бір нәрсе деп оның арқасынан қақты.
Бірақ Төкен командирдің сөзін ести алған жоқ.
Төкен өзін ауа толқыны неше рет айналдырғанын сезбеді,

тек кішкенеден соң төбесінде парашюттің аппақ күмбезі
ашылып, жерге қарай қалқып түсіп келе жатқанын бір-ақ
білді. Айналасы көзге түрткісіз қараңғы болса да, жақын
маңдағы кейбір десантшылардың парашюттері көлбең етіп

көрініп қалады.
Енді бірде ол қуаныштан айқайлап жібергісі келді. Ар­
тынша өздерінің «жау» тылына тасталғанын есіне алып,
жым болды.

Жел үдей түсті. Демешевті бейне мұхиттағы кішкене
қайықша тербетті. Рудневтің ақылы бойынша ол екі аяғын
сәл бүгіп, алға қарай соза ұстады.
Жерге жақындаған сайын қараңғылық қоюлана түсті.

Төкен енді аса сақ болу керек екенін сезді. Ол желдің
бағытымен ыққа қарай бұрылды да аяғын босаңдау ұстады.
Оның осы сәтін күткендей жер де бетпе-бет келіп қалған
еді. Қыртысты жерге Төкен алғаш аяғымен түсті де, артын­

ша оң жағына қарай құлап кетті. Парашюттің күмбезін
жел үрлеп, жердің бетімен сүйрей жөнелді. Ақ күмбез бей­
не аспанға қайта көтеріліп кететіндей жұлқынды. Төкен
парашюттің астыңғы жіптерін өзіне қарай тарта түсті. Аз­

дан соң ақ күмбездің бір шеті Демешевтің қолына тиді де,
арғы жағы жердің бетінде жатты. Енді жел оның үстінен

сипап қана соқты. Төкен орнынан атып тұрып, парашютін
жинауға кірісті.
Жер!..
Айнала тып-тыныш. Тек аспанда ыңырана ұшқан

ұшақтың даусы мен төменде әр жерден көлбең ете қалған
парашюттің ақ күмбезіне қарап, бұл жерге десантшылар
түсіріліп жатқанын байқауға болады.
Төкен парашютін иығына салып, жиналу пунктіне

қарай бұрыла бергенде, оң жағынан шыққан тосын дыбыс
оны еріксіз тоқтатты. Анадай жерде ағараңдаған бір зат
жердің бетімен желдің ығына қарай жөңкіп барады екен.
Десантшы!.. Қазір тоқтайтын болар деп ойлады ол. Бірақ

ағараңдаған парашют ұзай бастады.
Мүмкін десантшы өз парашютін тоқтата алмаған болар.
Не де болса білу керек. Артынша ол жаңағы ағараңдаған
жаққа қарай жүгіре жөнелді. Жел кернеген парашют әлі

сүйретіліп барады екен. Төкен енді күдіктің шынға айнал­
ғанын сезді. Ол өзінің арқасындағы парашютінің сал­мағын
елең етпеді. «Тезірек, тезірек, тек көз жазып қалмасам
болғаны».

Жел ығымен жөңкіп бара жатқан ана парашют те өзінің
қимылына жылдамдық қоса түскендей. Бейне Демешевті
мазақ еткендей анда-санда алдыңғы жақтан жалт ете
қалады. Сонда да Төкен оған жақындап қалғанын сезіп

келеді.
Ол ақ күмбездің шетінен ұстап парашютті тоқтатқанда
ар жағында шалқасынан сұлай түсіп жатқан солдатты да
байқап қалды.

Анау да Демешевті танып, сасып қалды. Орнынан тұрды
да ақтала сөйледі.

Евсеев енді өзінің сылтау іздеуінен түк шықпайтынын
сезді де:

Олар жиналу пунктіне келгенде полк рота-рота болып
сапта тұр екен. Бұл екеуін Руднев тез байқап, өзіне қарай
шақырды.
Евсеев рота командиріне жақын келді де, неге кешік­

кенін қысқаша баяндап шықты.
Демешев өз кезегі келіп:

ішкі қалтасынан парашютшінің бейнесі салынған десант­
шылар значегін шығарып ұсына берді.
Төкен осы қарапайым да қымбат значекті алақанына
қысып ұзақ тұрды...

Таңғы ауаны жаңғырықтыра полк командирінің даусы
шықты.

Бұрын кім білген, ауру деген алыстан аттандап келмей,
үнсіз жатып балтырыңнан тістейтін қандендей ойлама­
ған жерден жабысып, ойбайлатып тастайтын пәле екен
ғой. Жұмыстан келісімен басымды көтере алмай жаттым

шеміш­кедей шағып, кеміріп барады. Екі көзім суырғанда,
шыбын жан шырқыратып мені тастап кететіндей көрінеді.

терлесем жазылып кетер деген ниетпен. Көзім ілінер емес.
Басымды біреу темір құрсаумен құрсап қойғандай зілдей.
Басы ауырмағанның тәңірімен ісі жоқ деген, үй іші шырт
ұйқыда. Өлдім десем оянар түрлері жоқ. Қойшы, сонымен

көрер таңды көзіммен аттырдым-ау.
Ертеңгілік әйелім тұра салып, телефонның құлағына
жар­масты. Бірақ онысынан еш нәтиже шықпады білем. Бір
номерді қайта-қайта теріп, жарты сағат уақытын өткізді.

Маңдайы жиырылып, екі танауы қусырылып кетіпті.
Бұл – оның ашуланғаны. Бірдеңе демесе болмас.

Номер­сіз сені кім қабылдамақшы. Дәл осы кезде телефон
қажетті номерін іліп түспесі бар ма? Ол маған ары тұр
деген­дей қолын сермей салды да, трубканы аузына тосып
сөйлеп кетті:

а-а... Қалайша?..
Арғы жақ телефонды тастай салса керек, әйелімнің қо­
лын­дағы трубкадан «тук-тук» деген дыбысты анық естідім.

Номерді келіп алу керек дейді, бар енді барғыш болсаң.
Мен жуынып-шайынып, киінгенімше әйелім алдымен
қай терезеге баратынымды, сонан соң не істейтінімді ай­
тып, түсінік бере бастады. Несін жасырайын, осы жасқа

келгенше денсаулықтан ақау болмапты, мен қасқа дәрігер
жағалап көрмеппін ғой. Мұныңа да біраз сауат керек екен.
Ең болмаса, әйеліңнің дәрежесінде пысық болғаның жөн
көрінеді.

білетін әйелім есіктен шығып бара жатқанымда, – алдымен
тіркеуден өтіп, номер аласың.

Емхананың дәрігерге номер беретін есігінің алдында
қаптаған халық екен. Кезекке тұрдым. Бірақ кезегім жете
берген кезде, есік тарс жабылды.

кеп біттік, дәрігерлер де өздерің сияқты ет пен сүйектен
жаралған адам. Оған да демалу қажет, түсінулеріңіз керек
қой, – деді қыз аузын бұртитып.

нұсқап, – егер ыстығыңыз болса, дәрігер кезексіз қабыл­
дайды.
Қас қылғандай ыстығымның қалыпты болып шықпасы
бар ма? Амалсыз салым суға кетіп, үйге тарттым. Бас болса

зеңіп барады.
Түнімен тағы дөңбекшіп ұйықтай алмай шықтым. Ауру
жанға батса қиын екен, ертесін емхананың нөмір беретін
есігінің алдына елдің бәрінен бұрын жеттім.

Сауатсыздығым осы арада тағы бір көрініп қалды. Ау­
зыма сөз түспей сасқанымнан құлақ шекемді ұстаппын.

ақ қағазды ұстата берді.
Ашып қарасам «Сегіз» деп жазылыпты. Бұл менің дәрі­
гер­ге көрінетін кезегімнің рет саны. Бірінші болып келіп
қалайша сегізінші болғанымды түсінбей, сұрауға бата ал­

май, аталған бөлмеге тарттым. Мұнда да халық жиналып
қалған екен. Бұлардың қашан келгенін құдай білсін. Әр
есіктің алдында 7-8-ден адам отыр. 14-бөлменің алдына
келіп, соңын сұрадым.

мосқалдау әйел. Соның жанына бардым да отыра кеттім.
Басым әкетіп барады. Шүйдеме біреу ине сұғып жат­
қандай солқ-солқ етеді. Қанша отырғанымды біл­меймін,
біреу иығымнан түртті.

Сүйретіліп орнымнан тұрдым. Есікке келдім де баяу
тықылдаттым.

Іште екі-ақ адам: бірі – дәрігер, екіншісі көмекшісі бол­
са керек.

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
Жанындағы орындыққа жайғаса бергенім сол еді.

лы арба сияқты неше түрле тырбиған аспаптың астындағы
жұмсақ орындықты нұсқап. Соған келіп жайғастым.

на қыстырып алған дөңгелек айнасын көзіне түсіріп. –
Аузыңды аш!

мұ­қият қарап шықты да, жоғары азу тісімді қолындағы
шағын балғасымен шақ-шақ еткізіп ұрып қойды.

Басымды изедім (Балғамен ұрып жатса, қалайша ауыр­
масын).
Ол басын шайқады:

Одан арғысы көзді ашып-жұмғанша болды. Дәрігер ау­
зыма укол жіберді де, артынша азу тісімді жұлып алып,
көз алдыма көрсетті.
Аздан кейін өзім-өзіме келдім.

алдындағы қағазын толтырып жатып.
Бүйткен дәрігері құрысын. Басым ауырды десем, тісімді
жұлды. Ендігі кезек басыма келіп жүрмесін. Одан да бас
аманда үйге қайтқан жөн болар. «Басым өзіме олжа!» деп

Осы бір қуақы тілді шынашақтай шалды елдің бәрі
жақсы көреді, күндіз балалар, кешке қарай ересектер жа­
нынан шықпайды. Жаспен жас, қариялармен қарияша
сөй­лесіп, көпшіліктің көңілін таба білетін Қойекеңнің

шын атын ешкім дөп басып айта алмайды. Біреулер Қой­
шыбай десе, біреулер Қойлыбай дейді. Тіпті Қойшыбек
те, Қойшыман да екен деушілер бар. Қалай болса да
негізгі түбірі қой екені сөзсіз, сондықтан да, жастар жағы

«Қойекең атам» десе, өзі құралыптастары «Қойекең» деп
қоя салады.
Қойекеңнің шын атының кім екенін білмейтіндер оның
айтатын әңгімелерінің қайсысы рас, қайсысы өтірік екенін

де ажырата алмайды. Себебі ол әңгіме соққанда ақсақты
тыңдай, өтірікті шындай қылып жымдастырып жібереді,
сонда оның қайсысына сенеріңді білмей отырып қаласың.
Міне, осы Қойекең екеуіміз колхоз тарап, ауылдың тоз-

тозы шыққан тұста қолда қалған жекешенің азын-аулақ
ұсақ малын кезектесіп бағуға бірлесіп шығып жүрміз.
Жалпы біздің ауылда бадаға қосылған малды әр үйдің
бас көтерері жеке-жеке бағу дәстүрге енген. Ойын қуып

кететін жас балалар мен жүріп-тұруы қиындай бастаған
кемпір-шалдарға ғана қосақтасып шығуға рұқсат етіледі.
Онда да, қазір халық қуланып алған ғой, екі күнің бір күнге
есептеледі, яғни екі тәулік қой соңында салпақтайсың.

Бірақ оған мен өкінбеймін. Қойекеңмен қанша күн бол­
са да бірге жүруге бейілмін. Оған бір-екі қисса оқып беріп
шабыттандырып алсаң-ақ бітті, қалған әңгімелерді өзі
жалғастыра береді.

«Қозы Көрпеш – Баян сұлуды» аяқтап бола берген ке­
зімізде бағып жүрген малымыздың арғы шеті дүр ете
қалды. Орнымыздан атып-атып тұрып, солай қарайлап лап

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
қой­дық. Майлыаяқ – алда, Қойекең – артта. Мен екеуінің
орта­сында жүгіріп келемін.

деп айқайлады маған Қойекең.
Малды ту сыртынан айналып келсем, төтелеп Қойекең
де жеткен екен. Бірақ кеш қалыппыз, Майлыаяқ үлкендігі
жаңадан туған қозыдай сұр қоянды белінен тістеп, қарсы

лайырақ шыққан соң менің көңілімді аулап. – Кейін
халық оның сияқтысын алып тастап, «қойаң» деп атап кет­
кен. Қой жарықтық олардан үрікпеуші еді, әсте бар бәле
жаңағының өзінен шыққан болу керек. Қоянның кейде

Қойекең екі көзін тарс жұмып, арық та салалы саусақ­
тарымен сақалын тарамдап біраз отырды. Әйтсе де көп
күттірмеді.

түзде аң көп болды, – деп бастады қария әңгімесін. – Пай,
пай, жыртылып айрылушы еді! Әсіресе, қоян көп болатын.
Онда мылтық деген жоқ. Аңды тұзақпен немесе қақпанмен
ұстаймыз.

Қыстыгүні болатын. Аңға шықтым. Жанымда жетектеп
алған тазым бар. Құрған тұзақтарым мен қақпандарымды
тексеріп келе жатқанмын. Бір кезде алдыңғы жағымда
бұлқынып жатқан бір аңды байқап қалдым. Тазым алға

атылды, мен жетегінен босатпадым. Ит деген неме кейде
тұзаққа түсіп тұрған аңды да бас салатыны бар.
Тұзағыма ту қоян түсіпті. Қуанып кеттім. Өз басым
бұрын-соңды ондай ірі қоянды көрген емеспін. Және бір

қызығы, тұзаққа оның басы емес, аяғы ілініпті. Мұның өзі
де сирек кездесетін жәйт.

Еңкейіп барып, қоянның құлағынан ұстадым да, ба­
сын қолыммен баса қойдым. Мұндайда қоян тырп етпейді.
Жайлап аяғындағы тұзақты босаттым. Оңай олжаға тазым
да ортақ қуаныш танытқандай құйрығын бұлғаңдатып, ба­

сын төмен сала берді. Дәл осы кезде басып отырған қояным
қолымнан атып шығып, тазының тұмсығына келістіре бір
тепті де, зытып кеп бермесі бар емес пе? Қасқырға шауып,
түлкі алып жүрген итім қаңқ етті де, жалпасынан түсті.

Міне, мен сонда көргемін бұл қоянның ерлігін...
Мен еріксіз езу тарттым.

түсті ғой. Ойпырым-ай, өзі де үлкен екен. Ішінен жарты
қадақ май шықты.

ғой артынан. Бірақ сонан кейін-ақ қоян атаулысына өшігіп
алды, ұстаса болды – күл-талқанын шығарып талап тас­
тайтынды шығарды. Сөйте берген соң оны тек түлкі мен
қасқырға салатын болдым. Әй, өзі де иттің сырттаны еді.

Соңына түскен аңын алмай қоймайтын. Жоқ, өтірік айта­
мын, бір рет түлкіден айрылып қалғаны бар екен-ау.

тығына су бүркіп, – оныңыз да түлкінің сырттаны болып
шықпасын!

кел, көрдің бе, төбеге шығып барады, – деді Қойекең жы­
миып. – Қалған әңгімені сонан соң жалғастырамыз.
Лып етіп орнымнан тұрып, жүгіре жөнелдім. Қойдың
бір шеті егін өсіп тұрған тұсқа таяп қалған екен. Рилап

жүріп кейін қайырдым. Мал екеш мал да қорыған жерге
өш. Әйтпесе, шүйгін шөптен өсіп тұрған көк егіннің несі
артық? Қырға қарай қисаяды да тұрады.

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
Қайтып келсем, Қойекең көзін жұмған бойы жантайып
жатыр екен. Мызғып кетсе мазасын алмай-ақ қояйын деген
ниетпен, сыбдырсыз жанына келіп отырдым.

әңгімесін одан әрі жалғай жөнелді. – Тағы да аңға шық­
қанмын. Жерде белуардан қар бар. Омбылап әрең жүріп
келемін. Жетегімде баяғы тазым. Бір төбеден асып түс­
кенімде, алдымнан бұлаң етіп түлкі шықты. Менен де,

тазыдан да сескенер емес, күртік қардың үстінде ары-
бері аунап алды да, жазыққа қарай жайлап бұрыла берді.
Тазының қарғыбауын ағыттым. Ол байғұс қарға бір батып,
бір шығып, алға жүгірді.

Мен түлкінің қулығын біле қойдым. Ой жақтың қары
қалың. Ол жаққа табаны бір ілінетін болса, тазыға ұстатпай
кететіні кәдік. Сондықтан мен төбенің екінші жағынан ай­
налып, түлкінің қарсы алдынан шықтым. Ол енді амалсыз

қырға қарай ойысты. Бірақ тазыны маңына жақындатар
емес. Күртік қардың үстінде қаңбақша ұшып жүр. Тазы ар­
сылдай аспанға атылады да, артынша қарға батып, көрінбей
кетеді. Қап, бәлем, осыдан қырға шықсаң, ешқайда қашып

құтылмассың деп мен келемін. Себебі қырдың қары жазық
жерге қарағанда жұқалау болып келеді.
Қойшы, сонымен арада шай қайнатымдай уақыт өткенде
барып түлкіні қырға қуып тықтым-ау. Енді тазы еркіндік

ала бастады. Барған сайын екеуінің арасы жақындай берді.
Түлкі шындап састы. «Бас!» деп төменде мен айқайлап
келемін. Бір кезде түлкі тура менің өзіме қарай жүгірді.
Алғаш сасып қалдым. Кейде аңды да аяйсың ғой. Иттен

қашып құтылмасын білген соң, мені пана тұтып келеді деп
ойлап қалдым. Тіпті тазымды зекіп, тоқтатпақшы да бол­
дым. Бірақ түлкі маған он қадамдай қалған кезде, ұшты-
күйлі жоқ боп кетті. Арсалаңдап тазым да жетті-ау бір кез­

де. Ол маған, мен оғай қараймын. Түлкі жоқ. Бейне жердің
тесігіне кіріп кеткендей. Қайран қалып, манағы өзім кел­

ген жаққа қарадым. Сөйтсем, саған өтірік, маған шын,
түлкі сол жақта тұр. Біз жаққа бір қарап алды да, алғаш өзі
аунаған жерге барып тағы аунады. Жыным келіп жерге бір
түкірдім де, отыра кеттім. Түлкіні ұстай алмасымды сезген

соң, ең болмаса қалай құтылып кеткенін білуге ынтығып,
ізіне түстім. Сөйтсем, ол қу маған жете бере қардың асты­
мен қашқан екен ғой. Кейін жүрген жерін көріп, жағамды
ұстадым, дәл менің аяғымның тұсынан өтіпті.

оқиға еді, – деді сақалын сипап. – Қатты қыс. Фашистердің
сесі қайтып қалған. Сүйем жер, бір метрге алға жылжу
үшін шайқасамыз. Бір алаңқайға келгенімізде тұрдық та
қал­дық.

Фашист иттерің әлгі алаңқайдың арғы жағындағы төбе­
шік­ке мықты атыс ұясын жасап алса керек. Тұрсақ болды,
оқ жаңбырша жауады. Бірнеше рет көтеріліп, бірнеше рет
басылдық. Жеткен жерімізге окоп қазып, біз де бекіндік.

Бірақ жата беруге болмайды ғой, алға жылжу керек.
Командиріміз жаудың атыс ұясын жоюға үш-төрт рет
адам да жұмсады. Бірақ олардың бәрі межелі жерге жетпей
оққа ұшты. Не істеу керек? Дәл осы кезде ойыма сап етіп

баяғы өзіме ұстатпай кеткен түлкінің қулығы түсе кетпесі
бар емес пе!
Еңбектеп командирге келдім де, рұқсат сұрадым. Ол
сөзге келген жоқ.

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
майды. Жаудың оғы алдыңғы жағымыздың топырағын
шығарып орып тастаған. Айналып ту сыртынан келмек бол­
дым. Сонымен қардың астымен жарты сағаттай еңбектеп,

жаудың атыс ұясы тұрған төбеге жақындадым. Фашистер
де ақымақ емес, атыс ұясының айналасын жалаңаштап тас­
тапты. Көзбен мөлшерлеп көрдім. Жүз метрдей жүгіруім
керек екен. Бір кезде орнымнан атып тұрдым да, құйындай

ұштым. Жүгіріп келе жатып қолымдағы гранаталарды
бірінен соң бірін лақтырып үлгердім. Артынша «уралаған»
біздің жігіттердің даусын естіп, құлап түскенімді ғана
білемін. Міне, содан қалған ескерткіш – мынау, – деп

Қойекең көйлегін көтеріп, иығындағы бір қарыстай
тыртықты көрсетті.

алдық қой медальды. Міне, мынау сондағы алған наградам.
Қойекең омырауындағы жалғыз медалін көрсетті.

емес пе?
Қойекеңнің сөзіне ішек-сілем қата күлдім де:

Бірінші бөлім
Кеш жатсам да ұйқым қанып, тыңайып қалыппын.
Үйдің іші жап-жарық: терезеден түскен күн сәулесінің жы­
луы да, нұры да мол сияқты. Дегенмен, сыртта суық екенін

білемін: қыс аяғы, көктемнің басы.
Көктем!.. Бұл менің он сегізінші көктемім. Иә, мен шыр
етіп, өмірге келгелі бері он сегіз қыс өтіп, он сегіз көктем
шықпақ. Бажайлап қараған адамға аз уақыт емес сияқты.

Әйтсе де осы мерзім ішінде не істеп, не тындырдым деген
сұраққа өзім де ауыз толтырып жауап бере алмас едім.
Онжылдықты бітірдім. Бірақ онда тұрған не бар, елдің бәрі
де орта мектепті бітіріп жатқан жоқ па?! Оқуға түспек бо­

лып, астанаға бардым. Онда тұрған да еш нәрсе жоқ сияқты,
жастардың бәрі де жоғары білім алуға талпынып жатыр
ғой. Тіпті жолдастарымның бірсыпырасы оқуға түсіп те
кетті емес пе? Ал мен құлап қалдым. Әттең, сол шет тілі

сабағы болмағанда... Кім біледі, қазір мен де оқып жүрер
ме едім.. Ту-у, не болған, осы маған, соңғы кездері тым уа­
йымшыл болып кеттім бе деймін, қояйыншы, жаспын ғой
әлі. Көктем! Келсе екен көктем, келсе екен ертерек менің

он сегізінші көктемім!..
Апам үйге кіріп-шығып, өз шаруасымен жүр. Анда-
санда күбірлеп сөйлеп те қояды. Бұл – оның ежелгі әдеті.
Қазір де мен ол кісінің тырп-тырп басқан аяғының дыбысы

мен ауыз ләмін анық естіп жатырмын.
Бүгін демалыс болғандықтан апам мені оятпаса ке­
рек; кереуеттің бас жағындағы үстелдің үстінде тұратын
қоңырау­лы сағатты үлкен құс жастықпен бастырып тас­

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
тапты. Еріксіз езу тартып, қолымды созып жастықты
көтеріп қалдым. Сағат он болыпты. Сонда ғана барып есіме
түсті: сағат он бірде клубқа жиналуымыз керек екен ғой.

Біз, бір топ ауыл жастары, концерт дайындап жатқан бола­
тынбыз. Түнде әзірліктен өте кеш шығып, бүгін күндізгі он
бірде қайта жалғастыруға келіскен едік.
Атып тұрып, апыл-ғұпыл киіне бастадым. Дәл осы сәтте

Жігіт адам осы уақытқа дейін жата ма екен?
Сонда ғана барып, күлкісінен таныдым. Бұл келген
ұжым­шардағы қой фермасының меңгерушісі Айтқұл еді.

руаң­ды айт. – Әсте, апам Айтқұлдың мені «жігіт адам» де­
ген сөзін ұнатпай қалса керек.

дың шіңкілдек даусы дәлізден естілді. – Мына қардың тағы
бір аязы болмас дейсіз бе?
Қар!.. Терезеге жетіп бардым. Далада аппақ қар. Құдды
қыстың алғашқы айларында жауған қар сияқты; бір ап­

тадан бері алағат боп қалған жер қайтадан ақ көрпеге ора­
ныпты. Жалпы біздің жақта көктем ерте шығады. Қары
еріп, тоңы түсе бастаған жерге қарап, биыл да солай бола­
тын шығар деп ойлаушы едім. Қателескен екенмін. Қап,

амандастым.
Шайдан бір-екі ұрттап, нан ауыз тиген соң Айтқұл өз
шаруасына көшті. Бірақ маған емес, апама қарап сөйледі:

малшыларға, қиын болып тұр, шаруашылық малының
қолға қарап қалу қаупі бар. Отарларда адам күші жетіспей
жатыр. Сондықтан мына Әбенге қолқа сала келіп едім...
Апам ыршып түсті.

Босқа сенделіп жүрген жігіттер көп қой, жіберіңдер солар­
ды. Әбенім әлі жас, малға жібере алмаймын. Оның үстіне
мұнда өз жұмысы бар емес пе?..

Қазіргі біздің міндетіміз – қоғам малын аман сақтап қалу.
Бұл жөнінде мана ертеңгілік басқармада да арнайы сөз
болды. Сонан Қасекеңмен ақылдаса келіп, ауылдағы адам
күші­нің бәрін құмдағы малға жұмылдыруға ұйғардық.

Балаңыз ол жақта көп болмайды, кейін сақманшылар
жіберер кезде қайтарып аламыз. Ойланыңыз, мен өз
шаруа­ма жұмсап отырған жоқпын, бәріміздің шапқылап
жүргеніміз осы шаруашылықтың тірлігі емес пе, білсеңіз?

Өзіңіз де ілгеріде ел басқарып көріп едіңіз ғой...
Айтқұл апамның жанды жерінен ұстады. Сонау Ұлы
Отан соғысы жылдары ауыл азаматтары тегіс майданға
кеткен кезде апам бригадир, ферма меңгерушісі, тіпті кол­

хоз председателі де болып істеген көрінеді. Сонда өзінің осы
Айтқұлдарды сан алуан жұмыстарға салғанын апам жыр
ғып айтып отырушы еді. Ал қазір мына қу соны меңзеп
отыр.

Апам бір сәтке үнсіз қалды. Өз басым ол кісінің ке­
ліспеуін қалап-ақ отырмын. Мынадай аласапыран мезгілде

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
кімнің қой соңында жүргісі келеді дейсің? Ендігі бар үмітім
апамда: «қайдам» десе – кеткенім, «жоқ» десе – қалғаным.
Бірақ апам бар салмақты өзіме салды. Келіскені емей

немене – «Баланың өзі білсін» деді.
Мен тосылып қалдым. Не десем екен? Мұнда да
жұмыссыз жүрген жоқпын ғой. Апам айтқандай, тұрақты
жұмысым бар – тракторшы Жақанға көмекші болып істей­

мін. Әлде концертке даярланып жатқанымызды айтсам ба
екен, әлде...
Айтқұл менің жауабымды күткен де жоқ. Өзі сөйлеп
кетті:

ашымаса, кімдердің жаны ауырмақ? Қазір барлық газет-
журнал «Мал шаруашылығы – екпінді майдан!», «Мал
шаруашылығына жастық қамқорлық» деп ұран тастап жа­
тыр емес пе? Өзің жастар ұйымына мүшесің ғой, ә?

Ой, қу-ай. Қатырды-ау мені. Не дейін, апам жаққа бір
қарап алдым да, амалсыз басымды изедім.

нынан көтерілді. – Бүгін түстен кейін жүріп кетеміз.
* * *
Орталықтан шыққалы бері қатты жылдамдықпен келе
жатқан машинамыз құм жолына түсісімен-ақ кібіртіктеді

де қалды. Алды мен арты бірдей тартатын алып «Вездеход»
жаңадан жауған ұлпа қарды елемегенмен, ойылып кеткен
жол табанына түскенде ыңыранып барып әрең шығады.
Үсті ашық машина қорабында жиырма шақты адам

отырмыз. Бұлардың бәрі мен құсап жәрдемге келе
жатқандар. Арамызда жастар да, қарттар да бар.
Құм! Қызылқұм! Мойынқұм! Осы бір өркеш-өркеш бо­
лып, бір-бірімен құшақтаса, қойындаса жатқан қызыл

құмның өзіндік қызығы да, сыры да мол. Жай көзге ол
байқала бермейді. Тіпті алғаш көрген адамға құм сұрықсыз,

меңіреу сияқты да болып сезіледі. Ал, шын мәніне келетін
болсақ, құм қызығы кез келген орманды, таулы жерлерден
кем емес.
Мойынқұмда ойдым-ойдым ойпаттар көп. Жергілікті

халық оларды шұрат деп атайды. Әр шұраттың аты
бар. Оның көпшілігі ежелден сақталып қалған. Егер
Қоянды, Қырғауылды, Түйеқарынды, Қопалы, Жусан­
ды, Шошқалы, Жолбарысты, Жыланды, Жүзгенді, Тыш­

қанды, Сексеуілді, Борсықты, Селеулі, Теріскенді деген
шұраттар жер жағдайына немесе оны мекен еткен аң-құс
аттарына қарай қойылса, Қалмақ қырылған, Хан өлген,
Жау қамалған, Қылыш сынған деген сияқты жер аттары

сонау өткен заманғы тарихи оқиғалардан да елес беріп кет­
кендей болады. Оларға байланысты аңыз әңгімелер де көп.
Құмда сондай-ақ қазақтың ертедегі кәсіптік өміріне бай­
ланысты Көш ауған, Кісен қалған, Кебеже сынған, Көсеу

жоғалған, Ошақ қазған деп қойылған жерлер де кездеседі.
Ал бұған Дайрабай, Қамқабай, Алуа, Әсем, Қырғызбай,
Есенбай, Шалғынбай деген сияқты кісі есімдерімен ата­
латын шұраттарды қосатын болсақ, Мойынқұм өңірін

халқымыздың ежелден-ақ өздеріне құт мекен еткенін жаз­
бай аңғаруға болады.
Қазір бұл өңірді малшылар жайлайды. Олардың үйлері
де осы шұраттарға орналасқан.

Мойынқұмда көл де, орман да кездеседі. Бірақ олардың
да өзіндік өзгешілігі бар. Құм көлдері шұраттарда, көктемгі
қар суынан пайда болады. Рас, олардың көпшілігі шілдеде
тартылып, кеуіп қалады. Ал бірсыпырасы өйтпейді; олар

анда-санда жауған жаңбыр суынан қорек алып келесі
көктемге дейін жетеді, сөйтіп, кәдімгі айдын көлге айнала­
ды. Мұндай көлдердің тереңдігі тіпті түйелі кісінің бойы­
нан да асып кетеді.

Құм орманы сексеуіл мен жүзгеннен құралады. Көктем­
де олар гүл жарады да, қоянсүйек пен теріскеннің, қылша
мен адыраспанның, жусан мен алаботаның, жантақ пен

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
мияның, түйетабан мен сарымсақтың, шашыратқы мен
жаужұмырдың және құмның басқа да шөптерінің жұпар
иісіне араласып, ауаны жаңартып жібереді. Бұл иіске

елтімейтін тірі пенде болмас. Мұндай кезде аң атаулы­
да да ес қалмайды. Тіпті ол байғұстардың мас болғаны
соншалықты, жанына таяқ тастам жақындағанша селт ет­
пей тұра береді-ау!

Құмның жұпар иісі адамның тәніне емес, жанына себі­
леді. Және осындай дарқан өңірдің ең қожасы – малшы­
лар. Сондықтан да болар, олардың бүкіл болмысынан осы
құмның жұпар иісі бұрқырап тұрады.

Құмда бұрын да сан рет болғанмын. Ертеректе әкемнің
інісі колхоздың қойын бағып, Мойынқұмды біраз шарлаған
еді. Кейін жасы ұлғайған соң демалысқа шығып, ауылға
көшіп келген болатын. Сол кісі айтатын:

құмым! Саф ауаңды бір жұтсам, бүкіл дертімнен жазылып
кетер ме едім!..
Сонда мен ойлайтынмын «Ауада тұрған не бар екен?
Әсте, адам қартайған сайын кінәмшіл бола ма» деп...

Ақыры ағам көндіге алмады, құмдағы шұраттың бі­
реуі­не қарауыл болып, қайта көшіп кетті. Ол кезде төменгі
класта оқитынмын. Жазғы демалыста ағамның үйіне бар­
дым. Арада екі-үш ай өтсе де, алғаш ол кісіні танымай қала

жаздадым: бұрынғы бозғылт өңі қып-қызыл болып, нұры
тая бастаған көз жанары шырақтай жаныпты, ауруынан
да айығып кетіпті. Соған қарап құм ауасының ерекше бір
дарулық қасиеті бар ма деп те ойлаймын. Содан бері мен де

құм өңірін іштей жақсы көріп кеттім.
Міне, қазір де мына қар басып, мелшиіп жатқан өркеш-
өркеш құм жоталарына қарап, ерен бір әсерде келемін.
Мана біз орталықтан шығарда-ақ Айтқұл әрқайсымыздың

қай шопанға баратынымызды белгілеп қойған болатын.
Мен Әзіретәлі деген шопанға бөліндім. Атын еміс-еміс
естігенім болмаса, өзін көрмеген адамым. Бар білетінім:

ұлты – қарашай, сегіз жылдық мектепте менен бес-алты
жылдай бұрын оқыған. Бірақ оны тамамдамағанына
сенімім мол. Себебі мектеп залында қыстырулы тұрған
бітірушілер суреттерінің арасынан оның Хасанбиев деген

фамилиясын кездестірген емеспін.
Машина баяу жүріп келеді. Үп еткен жел де, бетшым­
шыр аяз да білінбейді. Құмның іші ықтасын, жылы. Ма­
шина құм жолына түскенше сырт киімдерінің жағаларын

көтеріп, бір-біріне тығылысып келген жұрт енді аяқ-
қолдарын созып, түзуленіп отырды, құлақшындарының
бауларын көтере байлап, күбір-күбір әңгімеге көшті.

тартқан, – деп Сәрсенбай қария жанымдағы жігітке бара­
тын үйін сырттай таныстырып жатыр.

сақалын тарамдап. – Көп сөзі жоқ жуас адам. Шаруасына
тындырымды. Бірақ өзі сәл нелеу... қалай деуші еді, әлгі... –
Ол қажетті сөзін таба алмағандай екі қолын екі жағына
ербеңдетіп біраз көтеріп тұрды да, кілт түсірді, – өбшім,

Қапан деген жігіт сөзге араласты. – Оны адам қылып отыр­
ған ана Жауһарат әпкесі ғой, әйтпесе көрер ем...

тыйып тастады. – Әзіретәлі әйбәт жігіт. Тек өзінің оқымай
қалғандығы ғой, әйтпесе...

сын көтере сөйледі. – Қазіргі атақ та, абырой да солар­
да емес пе? Қолыңнан келсе, өзің шопан болып көрші,

Әділ ДҮЙСЕНБЕК
көрейін әуселеңді. Сол Әзіретәлінің шаңына да ілесе алмай
қалатыныңа бәс тігемін.

Машина үстіндегілер тым-тырыс бола қалды. Енді біраз­
дан соң жұрт бір-біріне сүйеніп, қалғып-мүлги бастады.
Алғашында Әзіретәлі жайлы көпшіліктің пікірін білгім
келіп, құмартып-ақ едім. Бірақ әңгіме қайтып жалғаспады.

Сонан соң «бара көрермін» деген ниетпен, қасымдағы
жігіттің тізесіне басымды қойып, мызғып кеттім.
* * *
Арада қанша уақыт өткенін білмеймін, біреулердің «Әй,

тұр, келіп қалдық» деген даусынан оянып кеттім. Түн тас­
тай қараңғы. Өзіме-өзім келе алмай, біраз отырдым. Оң
қолым ұйып қалыпты, зілдей, уқалап жатып әрең икемге
келтірдім. Машина соғып тастаса керек, денем дел-сал, ба­

сым мең-зең.
Аздан кейін байқадым, шопанның шағын үйінің алдын­
да тұр екенбіз. Машинаның қызыл шамы өшпепті, моторы
да жұмыс істеп тұр.

Бір ала қаншық пен ақ төбет машинаны айналып шаба­
лана үреді. Үстінен біреу түссе-ақ, түтіп жейтіндей. Әсіре­
се, ала қаншықтың айбаты қатты.
Іштен күжірейген біреу шықты да, иттерді қуды. Сонан

кейін ғана барып кабинадан Айтқұл түсіп, әлгіге қарай бет
алды. Бірақ екеуі қолдасып амандасқан жоқ. Оның есесіне
анау саусағымен аспанды нұсқады, Айтқұл машинаны
көрсетті. Одан ұққаным... шопан: «Ауа райы бұзылып

дегені болар. Екеуі осылайша біраз сөйлесіп тұрды да, лып
беріп ішке еніп кетті.
Күн бағанағыдай емес, шымырлана бастапты. Денем
тоңайын деді. Жанымдағылар да қолдарын уқалап, аяқ­

істейтін Алтынбек деген жігіт құлағыма сыбырлап. – Байқа,
Халима деген сұлу қарындасы бар, ғашық болып қалып
жүрме!
Алтынбектің менен бір-екі жас үлкендігі бар. Бірақ

деп дүңк ете қалдым.
Төменде иттер әлі шабаланып жүр. Ала қаншықтың
дауысында үруден гөрі қыңсыл басым. Соған қарағанда
күшіктері бар болу керек. Ары-беріден соң ақ төбеттің

даусы саябырлай бастады, тек ала қаншықтың көңілін
аулағандай анда-санда арс-арс етіп қана қояды. Мағынасыз
бос үрістен түк шықпайтынын сезгендей, енді біраздан соң
ала қаншықтың да даусы семді.

Айтқұл іште біраз ұсталды. Мен енді шындап тоңа бас­
тадым. Денем қалшылдап, тісім-тісіме тимеді. Шыдай ал­
май жерге секіріп түстім. Ары-бері жүгіріп бойымды жы­
лытып алдым да, машинаға жақындай бергенім сол еді,

арт жағымнан бір нәрсе «ар» ете қалды да, артынша біреу
балтырыма ине тығып алғандай тыз ете түсті. Біле қойдым.
Бұл ала қаншықтың тірлігі. «Қап, әбден масқара болдым-
ау!».

Ит қапқан кезде даусым шығып кетсе керек, машина­
дағылар жерге секіріп-секіріп түсті.