Сапарғали келгенде Ақан, Оразмұхаммед Қоныспен кеңесіп тұр екен. Аман-түгел алысқанша Қожанияз да жетті. Сапарғали қисық аяқ торы айғырдан түспеді: күміс шақшасынан насыбай атты. Дөңгелек татарша тақиясын маңдайындағы бас бармақтай төбелі көрінгенше кейін ысырды. Үзеңгіге шірене салмақ салды. Сол жақ жамбасын ерден шығара қисайтып, диқандарға жасыл көзін жүгіртіп шықты.

Сапарғали көкірегін көтере қоқиланып, туу алысқа Арқашқа назар салды: көз ұшына созылып жатқан жазықтық екен - қанша қос таралғыға салмақ сала құйрық көтерсе де Сөзендіге қарай құлаш жайып жатқан алып даланы жанарына сидыра алмады. Теп-тегіс. Көптен су да тамбаған, соқа тісі де тимеген: Күн нұрын жұтып, есіріп шаңғытып жатқан жер - диқан қолы араласса күліп шыға келгелі тұр. Сапарғали "Мәдениеттің" мұрабы: өзін диқандарды жарылқаушы деп ойлайды, лебізін тосып тұрған адамдарды ойлаған сайын көңілі көтеріле түсті - Құрбанмәммед сердардан кеммін деп тұрған жоқ. Қоныс тіл қатты.

Сапарғали бір шама желпіне түсті. Үнсіз қоштап тұрған диқандарды шолып өтті: бәрі де аузынан ұшатын лебізіне ынтық. Мұрап жұмырығына жеңіл жөтелді, жіңішке мысық мұртын сипап өтті де:

Қоныс пен Ақан да қауқылдасып қалды.

Сапарғали жігіттерге қарады: аузын бағып, лебізін күтіп тұр; бастасаң, ере түсуге дайын. Мұрап шындан толғатты: "Көптің көңілінен шығу - аңсат шаруа емес: жер төсін қопарып жап қазу, тусырап жатқан жерге су шығару да ойыншық емес - жердің көңілінен шықпасаң киесіне ұшырайсың, көгенкөз ұрпақ аузын ашып отыр. Осы топыраққа емешесін артқан: кешегі ақ қапшық аштық пен белсенділердің тырнағы батып қалған адамдар жер емшегін еміп, қара қарнын тойдырмақшы - ниеттерін Алла қабыл еткей тек. Е-е, Жаратқанием су атасы Сүлеймен, өзің қолда қоңыр қозыңды"... Диқандарға ым қақты да:

Олар сағаға Дәуденнің жағасына топтасты. Сапарғали атқазықты жерге шанышты. Оразмұхаммед:

Сапарғали атқа қонды: еңбегіндегі төбелі жарқырап, ертеңгі су ағысын ілестіре Батысқа маңдай түзеді, Қожанияз белмен жер төсін шауып, белгі соғып, өкшелей еріп отырды. Кендір арқан тартылып, Дәуденнен жаңа саға алынды. Қожажап солай қазыла бастады... Жаптың қазылуы да, ат тағылуы да өң мен түс арасында өте шықты: жалды жігіттер он қадамнан шек тастап, ұзынына шұбап қатарласа кетті: арқан тарқан сызық меже - раштың топырағы тау болып үйілді, кейін қарай серпіліп тасталып отырды. Сіңірлі білектер құдірет көрсетті: адам қаруын аңсап жатқан боз топырақ бусанып, жан-жүйені иітетін жұпарын шашты; Қожанияз көсіп алып, танауына тақап-тақап қояды топырақты. Жап қазылып болғанша Қоныстың жамбасы жер иіскеген жоқ: шегін де алады, жер қазғандарға көз құлақ та болады, шай-суын да ұйымдастырады. Жап астаудай болып шықты: табаны да, қабырғасы да теп-тегіс, пышақпен жонғандай - шебер қолдан шыққаны ап-айқын. Қожажаптан су аққан күні Ақан шаңырағында ұланасыр қуаныш болды: бәрі Айданның мол дастарқанының төңірегіне жиналды, қауқылдасып, желпінісіп қалды. Қоныс қара бұйра насыбайдан бір шөкімін қошқар тұмсықтың кең танауына саусақ ұштарымен шымшып ұстап, ытқытып-ытқытып жіберді. Тұшырқанып, көзі жасаурап, барынша дауыстап түшкіріп те алды: дені жайылып, жылан көзін жылт-жылт еткізіп, әзіл найзасын қадайтын нысана іздей бастады. Мәңкиіп нан жеп отырған Қожаниязға жанары қадалды.

Қожанияз асыққан жоқ: кеседегі шайынан ұрттады да, аузын толық босатқан соң:

Ызмұхширда сөз мағынасын ұғынып, қосыла шаппай үнсіз тыңдау – дәстүр: бәрі де тегіс құлаққа айналды, кей жүзді үрей билеп, көздері алаңдай да бастады. Қозғалақтап қойғандар да табылды.

Қожанияз қауқылдасқан көпшілік саябыр тапқан соң Қонысқа тіктеле қарады:

Солай да болды. Арқаштан ашылған атыздар тұра қалды: орталықтың бидайы да, жеке меншіктің еккені де аттың қара қапталынан болды; күнжі, жүгері дегендер шаш етектен жайқалып шыға келді. Қоныстың көңілі көтерілді: ұйқыдан безді, егіннің басы-қасында көгерді. Орақ науқанында жамбасы жер иіскеген жоқ: құлқын сәріден үй аралап, ауылды тік аяқтан тұрғызды, жас-желеңдерді ай жарығында да ораққа салды. Қабақ шытқан жан жоқ: бригадір айтса, заң - қатарласа қалып, сілтей береді. "Көптің ықыласы - көл, - деп ойлады Қоныс. - "Жұмыла көтерген жүк жеңіл" деген: ұшы-қиыры жоқ жалпақ көлемді ору жүрегіме түскені кеше еді, қас пен көздің арасында сұлатып салды. Ақжелең жандар: аянбайды, барын салады кіл. Отыз екінің аштығынан ығысып, несібе қуып, бас қосып қоныстанған халық ес жинап толығып та келе жатыр. Көз-тілден аулақ: атпал азаматтардың төбелері көрініп қалды, түпәлеме, іс үстінде көзге түсіп жүр. Өмірдің ащы-тұщысын татқан Ақандар бас қосып игі шаруа бітірді - Қожажап рысқал тиегі болып ақты: жайқалған егінді көргенде қуаныштан ұйқы қашады, жүректі шаттық, мақтаныш сезім кернеп, өкшем жерге тимей кетеді. Бал татыған таба нанның иісі жүйе-жүйеңді иітеді, ақ бидай құдіретін көрсетті" Ойымен арпалысып келе жатқан Қоныс ауылға араласқанын бірден сезді: жан-жағына жіті көз салды, құлағын тігіп тың тыңдады - шілденің ып-ыстық түні тымырсықтанып, тынысты тарылтып тұр, шеткі тоқал жайға жиі-жиі үңіле-үңіле көз тастады. Тым-тырыс, өлі тыныштық жайлап алған - бұзаубас пен қара шегірткенің шырылынан басқа дыбыс құлағына ілген жоқ. Төмен қарап, басын шайқады. Манағы қара торы келіншек бір-ер рет Қонысты аңдамаған болып жанап өтіп, соқтығып қалып еді-еті тып-тығыз тастай, ып-ыстық жанып тұр екен. Бригадір санын соқты: сонда не шымшып, не көз қысып, демеңкіреп емеуірін білдіріп жібергенінде... Дәуденге бір суңгіп алып, тазарып, Қоңыршаның қасына барар еді-ау... "Алла, өзің кешіре ғөр, не ойлап кеттім, - деді Қоныс өз ойынан өзі шошып. - Қырыққа келсек те шикілігіміз көп. Ұят-ай"... Жебелей басып, ауылдың ең шығыс шетіндегі уйіне қарай емпеңдей жөнелді. "Қоңыршаға жетейінші"... Қожанияз қызылданған қырманның басында Ақанды күтіп алды: бидайдың сабаны да көп екен, етек- жеңін жинап, төбе қып үйгенде үлкен шөмеле болды, шетіне құйрық басты. Ақан қаптарды реттеп шетке қойды да Қожанияздың қасына келді.

Қожанияз болат кездігін суырды.