Астана 2012
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының кітап сериялары
Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан

Майлыбаев Бағлан, кеңес төрағасы
Асқаров Әлібек, жауапты хатшы
Абдрахманов Сауытбек
Атабаев Қамбарбек

Аяған Бүркітбай
Әбжанов Хангелді
Әбусейітова Меруерт
Әжіғали Серік

Әлімбай Нұрсан
Байпақов Карл
Байтанаев Бауыржан
Балықбаев Тахир

Дүйсембаев Еркін
Есім Ғарифолла
Жақып Бауыржан
Жұмағалиев Асқар

Жұмағұлов Бақытжан
Қасқабасов Сейіт
Қозыбаев Ілияс
Құл-Мұхаммед Мұхтар

Құрманбайұлы Шерубай
Мұхамадиұлы Арыстанбек
Мыңбай Дархан
Нысанбаев Әбдімәлік

Салғараұлы Қойшығара
Самашев Зейнолла
Сұлтанов Қуаныш
Тұяқбаев Қанат

Шаймерденов Ербол
Шеңгелбаев Бақытжан
«Мәдени мұра» ұлттық стратегиялық жобасын
жүзеге асыру жөніндегі Қоғамдық кеңес

Құрастырушылардан
М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты «Мәде­
ни мұра» Ұлттық стратегиялық жобасы аясында жарық кө­
ретін «Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми басылы-

мын әзірлеуді одан әрі жалғастырады.
Серияның бұған дейін баспаға ұсынылған сексен тоғыз
томы ұлттық фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді са-
ласы болып саналатын эпостық шығармаларға, ертегілерге,

шетелдердегі қазақ фольклорына, қара өлең, жұмбақтар мен
мақал-мәтелдер сияқты шағын жанрларға арналды. Дәлі­рек
айтқанда, «Хикаялық дастандардың»—он үш, «Діни дастан­
дардың»—жеті, «Ғашықтық дастандардың»—он бір, «Тари-

хи жырлардың»—он бір, «Батырлар жырының»—жиырма,
«Мақал-мәтелдердің»—бес, «Қара өлеңнің»—екі, «Шежірелік
жыр-аңыздардың»—үш, «Ертегілердің»—бес томы, «Тарихи
аңыздардың»—төрт томы, «Жұмбақтардың», «Балалар фольк­

лорының», «Қазақ мифтерінің», «Моңғолиядағы қазақ фольк­
лорының», «Топонимдік аңыздардың», «Күй аңыздың», «Ру
аңыздарының», «Аңыздық жырлардың»—бір-бір томы баспаға
дайындалып, басылым көрді. Бұл жинақтардың он екі томын-

да Қытайдағы қазақтардың, бір томында Моңғолия қазақта­ры­
ның фольклорлық мұралары қамтылды.
Қазақ фольклорының ең бір көне жанрларының бірі—
ғұрыптық фольклор. Халық шығармашылығының бұл түрле­

рі ежелгі замандардан бері адам баласымен, оның тұрмыс-тір­
шілік, әлеуметтік салт-сана, дәстүр, дін, кәсіп тәрізді өмірлік
басты құндылықтарымен қабаттаса, кезектесе, сабақтаса да­
мып келгені мәлім.

ғұрыптық  фольклор
Маусымдық ғұрып фольклорының үлгілері көбінесе, көне
салттық ырым-жоралғылар орындалатын ұлттық күнтізбелік
мерекелер кезінде немесе діни мейрам күндері айтылады.

Мәселен, мұндай тақырыптағы шығармаларға рамазан айы­
ның соңындағы «ораза айты» кезінде жиі айтылатын «жара-
пазан» өлеңдерін жатқызуға болады. Бұл сөз—«йа, рамазан»
тір­кесінің қайталануы нәтижесінде пайда болған. Кейбір жер-

лерде «жарамазан» деп айтылуы да осының айғағы. Жарапа­зан
өлеңдерін көбінесе, балалар мен бозбала жастар топталып, үй-
үйді аралап жүріп айтқан. Мұндай өлеңдердің мазмұны әдет­
те, Ислам діні мен оның негізгі заңдарын насихаттаумен бас­та­

лып, Мұхаммед (с.а.с.) пайғамбарды мадақтаумен жалғасады.
Сон­дай-ақ жарапазан айтушылар үй иесін, оның бәйбішесі мен
ба­лаларын да мақтап өлеңге кірістіруді дәстүрге айналдыр­ған.
Жарапазанды бір адам айтады да, екіншісі өлеңнің қайыр­ма­

сына қосылады. Салт бойынша, үй иесі оларға түрлі сыйлық, ас-
ауқат немесе ақша, пұл-шүберек, орамал сыйлайтын болған.
Қазақтың жарапазан өлеңдері туралы алғаш М.Ж.Көпеев,
А.Байтұрсынов, С.Сейфуллин еңбектерінде бірқатар пікір біл­

дірілді. Десе де Кеңес үкіметі жылдарында Ислам дініне де­ген
үстірт көзқарас қалыптасты және сол идеологиялық ке­дер­
гілердің нәтижесінде жарапазан айту дәстүрі де саябыр тарт-
ты. Тек еліміз тәуелсіздік алған жылдары ғана қайта түлеген

мұсылмандық салтымен бірге жарапазан өлеңдері де халық
өміріне етене араласты. Жарапазан—қазақ фольклорының
ғұрыптық жанрлары қатарында зерттеле бастады. 2005 жылы
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты әзірлеген

«Қазақ музыкасының антологиясы» атты бес томдық жинақ­
тың 1-томына жарапазан өлеңдерінің 16 нұсқасы мәтіндерімен
және нотасымен қоса жарияланды.
Қалың оқырманға жол тартқан «Бабалар сөзі» сериясының

кезекті 90-томына қазақ арасына кең тараған жарапазан
өлеңдерін 30-ға жуық үлгілері еніп отыр. Олардың басым
көп­шілігі бұрын жарияланбаған. Жарапазан өлеңдерінің мә­
тіндері ҚР БҒМ ОҒК-да және ӘӨИ Қолжазба қорында сақ­тал­

ған фольклорлық үлгілерден дайындалды. Бұлардың ара­сында
Қазақстанның әртүрлі өңірлеріне жасалған мәдени-этно­гра­
фиялық экспедициялардың материалдары да бар. Сондай-ақ

құрастырушылардан
томға жеке адамдар жазып сақтаған, болмаса аймақтық фольк­
лор үлгілері жинақтарына енген жарапазан мәтіндері де кірді.
Сондай-ақ кезекті томға ғұрыптық фольклордың көне

түр­лерінің бірі—наурыз өлеңдері де енген. Наурыз мейра-
мы қазақта «Ұлыс күні» деп аталады. Бұл маусымдық ғұрып
фольк­лорының ежелгі наным-сенімдермен, Қызыр Ата тура-
лы аңызбен, диханшылықпен, жыл маусымының ауысуымен,

тіпті, қазақтың тектік шежіресімен байланысты туған миф­
тік, аңыздық сипаттағы халық әдебиеті үлгілері ұшырасады.
Әдетте, наурыз өлеңдері қазақ халқының бата-тілектерімен де
үндесіп келетіні мәлім. Қысқасы, наурыз—бүгінгі күні де қайта

жаңғырған, жаңа заманға сай ұлттық мереке ретінде бағалы.
Ғұрыптық фольклордың көлемді саласын отбасылық ғұ­
рыпқа қатысты салт өлеңдері құрайды. Ішкі жанрлық тұрғы­
дан үлкен үш бөлікке бөлінетін отбасылық ғұрып фольклоры­

ның басты түрлері: құда түсу, тойбастар, жар-жар, сыңсу,
ауша­дияр, беташар, неке қияр өлеңдері және жерлеу салтына
қатысты ырымдар мен өлең-жырлар (жоқтау, дауыс, көңілқос,
көрісу т.б.) болып келеді.

Қазақ халқының өмірінде әсіресе үйлену, шаңырақ көтеру
немесе тұрмысқа шығуға, қыз ұзатуға байланысты салттық
өлеңдер маңызды орын алады. Мұның өзіндік себебі де бар.
Мәселен, үйлену жоралғылары бір күнде біте қалатын шаруа

емес. Айталық, құда түсу, сырға тағу (үкі тағу), ұрын бару,
қыз ұзату, келін түсіру, жасау апару сияқты кәделі рәсімдер
бір­не­ше айларға немесе жылға дейін созылуы мүмкін. Сондай-
ақ осы аталған үйлену ғұрыптарына қатысты орындалатын

ырымдар мен салт өлеңдерінің өзі әр алуандығымен ерек­ше­
ле­не­ді. Солардың ішінде, әсіресе ұзатылар қыздың ішкі тол­ға­
нысы мен өз еліне деген мұңлы назы мен сағынышты сезім­де­
рін суреттейтін сыңсу, қоштасу, аужар, қайым айту, жар-жар

өлеңдерінің орны ерекше. Бұдан кейінгі ғұрыптық фольклор­
дың көркем де көлемді түрі қатарында келін түсіру тойында
орындалатын беташар өлеңдерін атаймыз.
Атап айтқанда «Бабалар сөзі» сериясының кезекті 90-то­мы­

на сыңсу, қоштасу өлеңдерінің—36, ау-жар, жар-жар үлгі­ле­
рі­нің 15-ке жуық, беташар өлеңдерінің—36, тойбастардың—
24 нұсқасы ұсынылып отыр. Ескеретін нәрсе—осы томға
құттықтау, көрімдік, неке қияр секілді дәстүрлі рәсімдік

ғұрыптық  фольклор
өлеңдер де енді. Бірақ мұндай сипаттағы туындылар жаттан­
дылау болатындықтан, саны да аз, нұсқалары да сирек ұшы­
рас­ты. Томның соңғы бөлігі қыз бен жігіттің айтыстарымен

аяқталады.
Жұртшылыққа мәлім, қыз бен жігіт айтыстары—бұрынғы
кездегі үйлену, қыз ұзату тойларының барлығында орында-
латын қызықты мәдени салт-шаралардың бірі. Қыздар мен

жігіттер арасында жұптасып немесе топтасып айтысатын жар-
жар, ау-жар, қайымдасу өлеңдері сияқты айтыстың мұндай
үлгілері—тойдың сәні болып саналатын.
Осы томға енген 35 қыз бен жігіт айтысының көпшілігі бұ­

рын жарық көрмеген тың дүниелер. Баспаға әзірленген мәтін­
дердің негізгі бөлігі ОҒК және ӘӨИ Сирек қорындағы қолжазба
материалдары бойынша дайындалды.
Көптомдықтың принциптеріне сай, беріліп отырған мәтін­

дер ғылыми қосымшалармен қамтамасыз етіліп, жанрлар рим
санымен, шығармалардың нұсқалары реттік санмен нөмірлен­
ді. Томның ғылыми қосымшаларын: томға енген мәтіндерді жа-
зып алушылар мен жариялаушылар және басылымдар туралы

мәліметтер, томға енген мәтіндерге ғылыми түсініктеме, сөздік,
жер-су атаулары, мәтіндерде кездесетін тарихи тұлғалар мен
діни есімдер туралы деректер, пайдаланылған әдебиеттер тізімі
мен томның орыс, ағылшын тілдерінде жазылған түйіндері

құрайды.
Томның жалпы көлемі—27,0 б.т.

үйлену  ғұрып  фольклоры
оқиға санаған, оған баса мән берген. Оның түпкі себебі арғы
матриархат дәуірінде жа­туы да кәдік. Сондықтан да М.Әуезов
сынды ғұлама зерт­теу­ші­лер­дің өзі бұл жанрлық топты «Қыз

ұзату кезіндегі салт өлең­дері» деп топтаған. Тіпті, беташар­ды
да осы топқа қосады3.
Үйлену ғұрпының үшінші кезеңі—келін түсіру тойы. Ғұ­
рыптық жағынан алғанда, бұл да аса маңызды кезең, онда

атқарылатын рәсімдер мен жол-жоралғылар да жетерлік. Олар­
дың қатарында «арқан керу», «келін түсіру», «отқа май салу»,
«бие қысырамас», «асықты жілік, төс тарту», «отқа шақыру»
деген сияқты толып жатқан рәміздер мен ырым-кәделерді

атауға болады. Бірақ фольклорлық тұрғыдан келгенде, нақ осы
тойда орындалатын міндетті ғұрыптық шығармалар қатарын­
да «беташарды» ғана атай аламыз. «Той-бастар», «тойтар­қар»
сияқты басқа да ән-жырлар барлық тойларда орындалады.

Отбасылық ғұрып фольклорының құрамдас жанрларының
ішінде үйлену ғұрып фольклоры көркемдік өрісі, эстетика­
лық қуаты мен дүниетанымдық аясы жағынан ерекше көрнек­
ті орынға ие. Дәстүрлі үйлену ғұрып жырларының мазмұн­

дық шалқары қазақ халқының этникалық дүниетанымдық,
көркемдік-эстетикалық элементтері молынан қамтиды.
Қазақтың тойы дала төсіндегі үлкен сахнаны елестетеді.
Ондағы әрбір адамның, құда-құдағидан бастап шақырылған

қонақтарға дейін өз мәртебесі, белгіленген орындары мен өз
рөлдері бар. Күнделікті тіршіліктің ресми заңдары мен қа­ғи­
далары мұнда жүрмейді, ол—мерекенің, тойдың ежелден қа­
лыптасқан өз қағидасына бағынады. Тойда хан мен қара, бай

мен кедей, қожайын мен қызметші қоғамдағы орындарынан
басқа мәртебеге ие болады. Бірі—құда-құдағи, бірі—күйеу,
қалыңдық, енді бірі—той бастаушы, бет ашушы, қалғандары—
ежелгі жақын-жекжат, қадірлі қонақтар т.б. Олардың әр­қай­

сысының дәстүрлі әдет-ғұрыппен белгіленген өз орны бар. Соған
лайық сый-сияпат көрсетіледі. Сондықтан құда болып келген
жақтың өкілдерін олардың жас ерекшелігімен, әлеуметтік
мәртебесімен санаспай-ақ, құдаға қажетті жасалатын жол-

жоралғының барлығын жасайтын болған (бет-аузына ұн, айран
жағу, суға тұншықтыру, құда тартысқа салып сүйрелеу, т.т.).
Өнерімен танылған кедей жігіт той басқарады, жар-жар немесе
беташар айтып, тойға келгендерді өз айтқандарына көндіреді.

үйлену  ғұрып  фольклоры
табиғатына да әсер еткен. Мәселен, құдалар айтысында өткір
әзіл, қалжың өте көп. Тіпті, ол айтыстардың «бәдік айтысқа»
(боғауыз айтысқа) ұласып кететін кездері де болады. Сол сияқ­ты

беташар мазмұнында да осындай әжуа таныстырулар кез­десіп
отырады. Тіпті, жеңіл әзіл бесік жыры мен балалар өлеңде­рінде
де жетерлік.
Жалпы, дәстүрлі дүниетанымда күлкі—тіршіліктің, өсіп-

өнудің символы. Ол—тек тірілер әлеміне ғана тән құбылыс.
Сондықтан да баланың дүниеге келуінде, адамдардың үйле­
нуіндегі күлкі—олардың жаңа өмірге аяқ басуының, өсіп-өну­дің
белгісі іспеттес. Ежелгі дүниетаным бойынша, күлкі—дүние­ге

жан бітіруші күшке ие, оның тірілер әлемінде ғана бола­тыны
сондықтан, өлілер әлемінде күлкі жоқ. Рәсімдік күлкінің мәні
осында. Кейін күлкінің орнын ән-күй, ойын-сауық басады.
Ал үйлену жырларындағы қайғы-мұң, зар қыздың жат елге

кетуіне байланысты туындайды. Дәстүрлі дүниетанымда басқа
әлем (өлікті жөнелтуде ол—өлілер әлемі, ал қыз ұзатуда—­
жат жұрт)—әрқашан жұмбақ, қорқынышты, үрейлі, тылсым.
Міне, қыз осы өзіне жұмбақ әлемнен, жат елден қорқады, жа-

нына жақын алтын ұядан айрылғысы жоқ. Осыдан барып зар
туады. Шындығына келгенде, бұл да рәсімдік қайғы, тіпті, қыз
өзі баратын ауылды өте жақсы біліп, сүйгеніне қосылып бара
жатқан күннің өзінде өз елінен «сыңсып» аттануға тиіс. Мұндай

қос тінді сипат үйлену тойының драмалық табиғатын күшей­
те түседі. Бұл рәсім, айналып келгенде, ғұрыптық жырлар­
дың жаттандылығына, формулалығына алып келетін жол.
Ғұрыптық жырлар поэтикасын тексеруде мұны да есте ұстау

шарт. Былайша айтқанда, бір елден екінші елге аттанып бара
жатқан қыз жылауға тиіс болса, екінші жағынан, жаңа өмірге
келгеніне қуануы тиіс. Бұл—өтпелі ғұрыптар («обряды пере-
хода») кезінде болатын қос сипаттылық. Кең ұғымда алғанда,

жылау, қайғы, мұң өлімнің символы болса, күлкі—қуаныш­
тың, өмірдің символы. Дәстүрлі мәдениетте осылай.
Сонымен қатар көңіл бөлетін тағы бір нәрсе—үйлену ғұрып
жырларының жанрлық табиғатын тек оның ғұрыптық сипа-

ты ғана анықтамайды, оның басты белгілерінің қатарында
поэтикалық ерекшеліктері де тұрады. Тойда орындалатын
шығармалардың барлығы тек ғұрыптың сөзге көшірілген
нұсқасы емес, өзіндік көркемдік әлемі бар эстетикалық кате-

ғұрыптық  фольклор
мазмұны да ғұрыптық рәсімді жалаң баяндамайды, сол дәуірдің
өзіндік ахлағы (мораль) мен ұстанымдарының көркем суретін
жасайды. Бұл орайда той жырларының мазмұны мен түрі

басқа жанрлық топтардан ірге ажырататын өзінше сипатқа ие.
Тойға, соның ішінде той жырларына тән басты қасиет—ондағы
драмалық сипаттың алабөтен айқын танылатындығында.
Үйлену ғұрып фольклорының жеке жанрлық түр ретіндегі

өзіндік ерекшеліктерінің қатарында олардың белгілі сарын­
мен, яғни әнмен орындалатынын да атап айтқан жөн. Той­бас­
тардың да, жар-жардың да, сыңсудың да, беташар мен той­
тар­қардың да домбырасыз, өзіне тән сазсыз орындалмайтыны

бел­гілі. В.Я.Пропп атап көрсеткендей, бұл да фольклорлық
шығармалардың жанрлық сипатын анықтаудағы басты си­пат­
тың бірі5.
Сонымен қатар аталмыш топтағы шығармалардың көпші­лі­

гі өзінің орындалу мәнерімен де ерекшеленеді. Олардың ішін­­
де, әсіресе қыз ұзату тойында айтылатын жар-жар, сыңсу, көрі­
су сияқты өлеңдердің диалогпен, хормен орындалатын­ды­ғын
атап айту шарт. Тіпті, беташардың өзінде де диалогтық си­пат­

тың бар екендігін (сөзбен болмаса да, келін мен беташушы­ның,
келін мен, немесе беташушы мен жиылған жұрттың арасын­
дағы ишаралық қарым-қатынас) аңдау қиын емес.
Жалпы, ұлттық ойындардағы жұптық тартыс (құдалар

тартысы, қыз қуу, палуан күрес, мешкейлер жарысы, ат жа-
рыс т.б.), өлең-жырлардағы жауаптасу (қыз бен жігіттер ай-
тысы, құдалар айтысы, жар-жар т.б.) сияқты ғұрыптық рә­
сімдер—үйлену тойындағы дәстүрлі құбылыс. Егер зер сала

қа­расақ, олардың арғы тегінің қоғамдағы қос ұйымдық (дуаль­
ная организация) жүйеден бастау алып, екі ру (фратрия) ара­
сындағы экзогамиялық некемен іргесін бекітіп, кейіннен
фольклордағы жұптық тай-таласқа (бинарная оппозиция)

ұласқанын байқаймыз. Дәстүрлі дүниетанымда бүкіл дүниені
ер мен әйелге бөліп қарау, бағзы заманнан келе жатқан үрдіс,
тіпті, табиғаттың өзін адамдар осылай жұптастыра қарайды.
Мәселен, күн мен ай немесе көк пен жер. Осыған ұқсастыра

кейде жансыз заттардың өзін еркек—ұрғашыға бөлу салты да
бар. Мәселен, тарақтың ұсақ жүзін ұрғашы жүзі десе, күмістің
бір түрін де зергерлер «ұрғашы күміс» дейді. Домбыра жасай-
5 Пропп В.Я. Фольклор и действительность. —М., 1976.

үйлену  ғұрып  фольклоры
Сәрсенбі—сәтті күні той жасапсыз,
Тойыңыз тойға ұлассын берекелі10,—
деп, құтты болсын айтып, қыз ұзату тойында арғы жағын көп

жағдайда ұзатылатын қызға айтылатын марапатқа ұлас­ты­
рады:
Түймедей басың сұлу домаланған,
Жібектей шашың майда шұбаланған...

Мөлдіреп екі көзің тұнжырайды,
Суреттей қойған жасап мірғарадан.
Айнадай екі бетің жарқырайды,
Айындай он бесінде қорғалаған.

Таудағы сен бір жатқан қызыл түлкі,
Ізіңе талай жандар қақпан құрған11,—
деп, барынша мақтай келіп, жұбату айтады. Ал жігіт үйіндегі
тойда мұндай марапат айтылмайды, тек той иесінің жомарт­

тығы айтылып, кейде тойға келген қонақтарды санамалап та-
ныстыратын сәттер болады.
Мұндай сипаттауларда жалпы фольклорлық шығармалар­
дағы сияқты жалпылама суреттеулер көрініс береді. Онда ұза­

тылып жатқан қыздың немесе жаңа түсіп жатқан келіннің
нақты портреті, мінез-құлқы жоқ. Ондағы айшықты сөздер—
баламалар, теңеулер мен эпитеттердің барлығы да дәстүрлі
фольклордағы сөз қолданыстардан көп ұзап кетпейді. «Басы

түймедей», «шашы жібектей», «көзі қарақаттай», «жүзі—он
бесінде туған айдай» т.б. деген сияқты болып келеді. Мұндай
суреттеуді кез келген қызға қаратып айтуға болады. Демек,
тойбастар көркемдік жағынан дәстүрлі фольклорлық тәсіл­дер­

мен үндесіп жатыр.
Мазмұн жағынан келгенде, тойбастар—той басталуының
хабаршысы, оның сән-салтанатын арттырып, қызға, той иесіне
мадақ айту, жас жұбайларға бата беріп, ақ тілек, өсиет айту

сияқты тағылымдық өнегеге құрылады.
Формалық жағынан тойбастарлар айтушының ыңғайына
қарай әртүрлі болып келеді. Ақын-жыраулар айтатын тойбас­
10 Сонда. —48-б.

11 Сонда. —50-б.
2-169

ғұрыптық  фольклор
Жігіттер:

Қырық кісінің ақылы ханда болар, жар-жар.
Әкем-ай деп жылама, байғұс қыздар, жар-жар.
Әкең үшін қайын атаң онда болар, жар-жар.
Қыздар:

Құлын-тайдай айқасқан оң жақ қайда, жар-жар.
Азар жақсы болса да қайын атам, жар-жар,
Айналайын әкемдей болмақ қайда, жар-жар15,—
деп келетін өлең жолдары өзінің көнелік сипатын айқынырақ

көрсетеді. Оның бір белгісі кезектесіп, хормен айтылу мәнері
болса, екіншіден, қайымдасып келетін қара өлең түріндегі
өлең өрнегі де көне. Сондай-ақ, А.Н.Веселовскийдің айтуын-
ша, жырдағы көне сипаттың бірі ондағы үнемі қайталанып

келетін қайырмалардың, сөздер мен сөз тіркестердің тұрақты
болатындығы16. Бұл—ежелгі көне синкретизмнен қалған фор-
мулалар. Ғұрыптық лирика хордан, биден алшақтап, жеке
жанр ретінде отау тіккенімен, ондағы синкретизм үрдісінен

қалған қайталаулар ұзақ сақталады. Оны наным-сенімге байла-
нысты фольклор мен маусымдық жырлардан да айқын көруге
болады. Тіпті, ол сипат эпостық жанрлар табиғатында да бар.
Қолжазба қорындағы материалдар ішінде жыр ағымымен

жыраулық үлгіде айтылатын көп тармақты жар-жар үлгілері
де мол кездеседі, бұл да көне жыр үлгісі болғанымен, ол—хор-
мен емес, жеке адамның айтуына лайық түр. Оны қыз бен жігіт
жеке орындаған кездерде пайдаланған болу керек. Оның үстіне

бұл өлең түрі көп жағдайда жар-жардың жеке айтатын соңғы
шумақтарында кездеседі. Мұндай түрдің тууына өлең-жырдың
ғұрыптық негізден ірге ажыратып, көркемдік сипатқа ие бо-
луымен, ғұрыптық жырдың жаттанды мәтінін жеке авторлар

өздерінше өзгертіңкіреп, ғұрыптық орындаудың қалып­тас­қан
тәртібін бұзып, жеке орындауға қарай бет бұруы негіз бо­ла­
тындай.
Ал жар-жардың мазмұнындағы мұң-зарға келетін болсақ,

ата-анасының оң жағынан ұзатылып бара жатқан қыздың
ешқайсысы да оған қуаныш білдіре алмайтын. Өзі қалап сүйген
15 Тал бесіктен жер бесікке дейін. —Алматы, 1996. —71-б.
16 Веселовский А.Н. Историческая поэтика. —М., 1989. —С.76.

үйлену  ғұрып  фольклоры
жарына қосылған бақытты қыздың өзі де қуанышын жасырып,
дәстүрлі «жар-жар» мен «сыңсуын» айтып, жылап аттанатын.
Өйткені қоғамның ұстанымы солай. Біріншіден, оң жақтағы

балалық бал дәуренмен қоштасудың өзі аса мұңды дүние.
Екіншіден, баратын жат жұрт ұзатылатын қыз үшін мүлде
басқа жұмбақ әлем, тосын орта, бейтаныс адамдар оны қалай
қарсы алары белгісіз, міне, жар-жар мәтінінің бүкіл мазмұн-

мәні осы ахуалды жырға қосады. Мұндайда жыламау қыздың
өзіне, ата-анасына, қала берді, бүкіл елге сын.
Сыңсу. Жат жұртқа ұзатылып бара жатқан қыздың ата-
анасымен, ел-жұртымен, құрбы-құрдасымен қоштасу салты

барлық елдерде бар. Қыз ұзату тойында айтылатын мұндай
өлеңді қазақ арасында «қыздың қоштасуы», «қоштасу», «та-
нысу», «қыздың жылауы», «қыздың көрісуі», «сыңсыма»,
«сыңсу» деп алуан түрлі атап келген. Қазақ фольклорында оны

жеке жанрлық түр ретінде жіктеп, алғаш тексеру жасаған—­
М.Әуезов. Ол «Әдебиет тарихы» еңбегінде оны «Қоштасу-таны­
су» деп атаса17, С.Сейфуллин «Сыңсыма» деп айдар таққан18.
Дегенмен, соңғы кездегі жинақтар мен зерттеу еңбек­терде

«сыңсу» термині жиі қолданылып, тұрақтанып қалған сы­ңайы
бар. Белгілі ғалым Б.Уахатов та өзінің монографиялық еңбе­гін­
де осы терминді қолданып, зерттеу жүргізген. «Сыңсу,—­дейді
ол,—ұзатылатын қыздың туып-өскен жерімен, ауыл-аймақ,

ағайын-туыстарымен, ата-ана, апа-жеңгелерімен, қала бер­ді,
құрбы-құрдастарымен арыздасып, қоштасып, танысуы»19.
Қыздың бұлайша қоштасу рәсімі бір сәттік жағдай емес,
біраз уақытқа созылады. Қалыңмалы төленіп, күйеу жігіт

ұрын келіп, екі жақтың уағдаластығы орындалған кезде қыз
ауылындағы ұзату тойының соңында, кейде сәл бұрынырақ
қызды аттандыруға даярлайды. Бұл кезде қызды ауылдаста-
ры, жақын-жуық ағайыны кезекпе-кезек шақырып, соңғы са­

парға шығарып салуға қам жасайды. Осы уақытта қыз ауыл­
ды жағалай аралап, үйді-үйге кіріп, жақын-туыстарымен
«танысады». «Танысу» терминінің «сыңсу», «қоштасумен»
бір­ге қолданылатыны да сондықтан. Әр үйге барған сайын қыз

сыңсып жылап, мұңын шағады, өз кезегінде оған жұбату ай-
тылады. А.Левшиннің жазуына қарағанда, мұндай қоштасу
17 Әуезов М. Аталған еңбек. —51-52-бб.
18 Сейфуллин С. Шығармалар: 6-томдық. —Алматы, 1964. —6-т. —98-б.

Ұстатпайды қашаған.
Жыл айналып келгенше,
Қош болып тұр, босағам21,—
деп сыңсиды. Атқа мінерде:

Ерттеп қойған аттарың.
Ерттеп бір қойған аттарың
Көлденең әкеп тартқанын22,—
деп өлеңдетеді. Одан әрі қыз әкесімен:

Жақсы адамның зиыны-ай.
Айналайын, әкем-ау,
Айырылысудың қиыны-ай.
Есіктің алды—дөңесім,

Таусылмас ақыл кеңесің.
Еркелеткен, әкем-ау,
Жат елге қайтып бересің?23—
деп егіле жыласа, одан соң:

Өсірген тартып жапамды.
Жат елге кетіп барамын
Апам-ай, берші батаңды.
Апам-ай, апам, дегізген,

Бал беріп, қаймақ жегізген.
Ақтамай кетіп барамын
Ақ сүтін иіп емізген24,—
деп, шешесімен көрісіп, сыңси жылайды. Осылайша рет-реті­

мен қыз ағасына, бауырына (інісіне), жеңгелеріне жеке-жеке
арнап, өлең айтады. Оларды кезек-кезек құшақтап тұрып, жы-
лай, жырлап айтады. Мұны «көрісу» деп те айтады. Мұндайда
21 Тал бесіктен жер бесікке дейін. —Алматы, 1996. —97-б.

22 Сонда. —101-б.
23 Сонда. —99-б.
24 Сонда. —100-б.

ғұрыптық  фольклор
аракідік: «...Атасы басқа жау жеңге, отауға салып тыңдапты»
деген сияқты өкпе-наздар сыңсу ішінде аралас жүреді. Ал өз
кезегінде екіншілері де қызға жырлап жауап беріп, қызды

жұбатады.
Сыңсудың басты қызметі қыздың елімен, жерімен қошта­
суы болғанмен, қыз осы тұста өзінің балалық бал дәуренімен де
қоштасады. Бұл—қыздың тақиясымен қоштасуы (тақияның

орнына сәукеле, кимешек киіп немесе жаулық жабылады),
төрімен, ақ босағасымен, маңдайшасымен қоштасудан көрі­
неді. Тақия—қыз дәуреннің символы болса, төр мен босаға—­
туған үйдің символы.

Сыңсу—той жырларының ішіндегі лирикалық толға­ныс­
тарға бай, аса бір көркемдерінің бірі. Оның ішкі мазмұны қайғы-
мұңға, толғаныс пен шерге толы болғанмен де, соңы әрқашан
оптимистік сарынмен аяқталып отырады. Ондай оптимистік

көңіл-күй халықтың салт-дәстүрін бұзбау, ата салтына бой­
ұсыну сияқты дәстүрлі дүниетаным арнасымен сабақтас туын-
дайды. Және оның барлығы жалаң дидактикамен, ақылгөй­лік
моральмен айтылмайды, көркем өрнектеліп келеді.

Қарағай ерге қас болмас,
Қыз бала елге бас болмас.
Өз үйіңнен кеткен соң,
Бал жесең де, ас болмас25,—

деген төрт жолдың астарында дәстүрлі дүниетаным мен
ұс­та­нымның халық поэзиясына айналған көркем үлгісі
жатқандай. Қыз аузымен айтылатын өлең шумақтары тұр­
мыстық өрнектерге, ұлттық нақыштарға аса бай. «Шашыма

таққан шаш теңге», «Жылқыда бар ту құйрық», «Былғары
тоқым бүкпелі, мен ағама өкпелі», «Қарадан қамзол пішіңдер,
жібектен арқан есіңдер», «Буынғаным беліме кісе ме еді»,
«Неге өсті екен қыз сорлы сылауменен, тал шыбықтай аш белін

қынауменен», «Бір бешпетім бар еді дүриядан» т.т. толып
жатқан мұндай этнографиялық детальдар жай ғана ұйқас үшін
алынған тіркестер емес. Олар келесі жолдармен іштей ұштаса
келіп, нәзік емеурін, астарлы ойға жетелейді. Жалпы, сыңсу—

астарлы ойға, мағынаны емеурінмен, символмен беруге бейім
форма. Ондағы кейбір символдар мен психологиялық парал-
25 Сонда. —87-б.

үйлену  ғұрып  фольклоры
лелизмдер, метафоралар мен теңеулер сыры бүгінгі оқырманға
тосындау көрінуі де мүмкін. Ал тереңірек үңіліп қарасақ, олар­
дың тегінде ежелгі көне дүниетаным мен әдет-ғұрып, салт-са­на­

ның ізі жатқанын байқауға болады.
Өлең құрылысы жағынан сыңсу көп жағдайда төрт тар­
мақты, он-он бір буынды қара өлең үлгісімен келеді. Ара­кі­дік,
әсіресе жұбатуларда жыр ағымымен келетін жеті-сегіз буын­ды

шұбыртпалы шумақтар да кездеседі.
Жинақтап айтсақ, сыңсу—қыздың өз ауылынан аттанар
қарсаңында туған әке-шешесімен, туысқандарымен, балалық
шақпен, ел, жерімен қоштасу кезінде айтылатын үйлену ғұрып

жырларының бір түрі. Оның композициялық құрылымы қыз­
дың жастық дәуреніне, елі мен жеріне, туысқандарына арнаған
қоштасуынан, қыз туысқандарының қызды жұбатуынан және
оған арнап айтылатын үгіт-насихатынан құралады. Мазмұны­�

құрбы-құрдастарын, балалық бал дәурен шағын қимай, зарла-
на қоштасу мен оған айтылған жұбатудан тұрады.
Аушадияр. Аушадияр—қыз ұзату тойында айтылатын
жанрлық түрдің бірі. Бұл жыр жөнінде ертеректе жарық

көрген зерттеу еңбектерде мағлұмат жоқ. Соған қарағанда, ол
Қазақстанның белгілі аймақтарында ғана айтылып, кейіннен
ұмытылып кеткен жанрлық түр сияқты. Оның аты да, мазмұ­ны
да бұл түрдің ислам діні орныққаннан кейінгі кезде шыққа­нын

айғақтап тұр.
Жарияланған мәтіндер мен мағлұмат берген адамдар пікі­рі­
не және өлең мазмұнына қарағанда, аушадиярдың үйлену сал-
ты кезінде айтылатындығы күмән туғыза қоймайтын сияқты.

...Аушадияр—екі де,
Орман—жердің көркі де.
Бірін-бірі ұнатқан—
Қыз-жігіттің көркі де26,—

деп жалғаса беретін өлең жолдарында ғашықтық пен жас­
тарға үлгі-өнеге беру сарыны толастамайды. Сондықтан
У.Қыдырхановтың аушадиярдың айтылу мерзімі жөніндегі:
«...той үстінде, онда да, жоралғылардың бәрі аяқталып, жұрт

құлағы босап қалғанда, қыз аттанар әредікте айтылады. Айту-
26 Сонда. —61-б.

ғұрыптық  фольклор
шы анау-мынау емес, жұрт тыңдайтын танымал ақын, ақыл­гөй
адам»27,—деген пікіріне толық қосылуға болады.
Аушадиярдың негізгі қызметі—қыз ұзатылатын кезде оған

арнап айтылатын ғибраттық мазмұнында болса керек. Бұл
жағынан ол үйлену салты кезінде айтылатын жар-жар, сыңсу,
беташар сияқты жанрлық түрлермен мағыналық жағынан
қабысып келеді.

Аушадиярда әлдеқандай рәсімге байланысты айтылатын
ғұрыптық сипаттан гөрі ұзатылатын қызға ғибрат айтудан
туған дидактикалық сарын әлдеқайда басым. Жалпы, санама-
лап отырып, тақпақтата насихат айту—халық өлеңдерінде жиі

кездесетін түр.
Санамалап айтылатын өлеңдердің барлығы дерлік ди­дак­
тикалық сарынға, қалыптасқан халықтық ұстанымдарды са-
намалап айтуға құрылады. Аушадиярдың да арқауы осы—

санамалап айту. Бірақ әрбір сан «аушадияр» сөзімен басталып,
бір шумақпен түйінделеді.
…Аушадияр—түк емес,
Жүзге шөкім сан екен.

Қаласаңыз, хан ием,
Құлағыңды сала гөр,
Саусақ бүгіп, ой салып,
Керегіңді ала бер.

Жеткізіп жүзге жырласам,
Бір жасап мына қалады ел28,—
деген өлең жолдарына қарағанда аушадиярды жүзге дейін
жеткізе санамалап айтқан көрінеді. Бірақ бізге жеткен өлең­

дерде жиырма беске дейін санамаланған үлгілер кездеседі.
Мазмұн жағынан алғанда аушадияр:
Аушадияр—сегіз де,
Су аяғы—теңіз-ді.

Ата-анадан аяма,
Жақсылықты ең ізгі29,—
деген сияқты нақыл түріндегі тақпақтау түрінде келеді. Де-
генмен, санамалап келетін өлең жолдарының барлығы бірдей

нақылға бергісіз халық жырларының озық үлгісі деуге кел­
27 Сонда. —61-б.
28 Тал бесіктен жер бесікке дейін. —Алматы, 1996. —68-б.
29 Сонда. —68-б.

үйлену  ғұрып  фольклоры
мейді. Олардың ішінде, әйтеуір, ұйқас үшін алынған қара­байыр
шумақтар да жеткілікті. Сол сияқты аушадияр мәтіндері де той
жырларының басқа түрлеріндегідей астарлы мағына, те­рең ой,

көркем желіге құрыла бермейді. Ой қысқа қайыры­лып, тақ­пақ
тақылеттес тұжырымдарға құрылады. Аушадияр үнемі қара
өлең түріндегі төрт тармақты өлең шумағымен өріле бермейді.
Олардың қатарында:

Аушадияр бір дейді,
Бұрыннан қалған жыр дейді.
Арық мал ауқат болмаған,
Семізін сатсаң, пұл дейді.

Мамыр туса, мал өсіп,
Жердің беті гүлдейді.
Ниеті қара, көр көңіл
Жақсылықты білмейді.

Барды жоқ деп жалтарса,
Көңіл содан кірлейді.
Оңбайтын туыс белгісі—
Бірін-бірі күндейді.

Көргенсіз келін белгісі—
Енесін «қақпас», «күң» дейді.
Ибалы қыздың белгісі—
Беталды сөйлеп, күлмейді.

Көргенсіз жастың белгісі—
Үлкенді көзге ілмейді.
Адасатын ақымақ
Ақылға айтқан кірмейді.

Адам болар қыз-жігіт
Қисық жолмен жүрмейді30, —
деген сияқты шұбырта жырлап, алыстан қайыратын терме тә­
різдес шумақтар да кездеседі. Мұндай өлеңдер мазмұн-мәні

жағынан беташардағы дидактикалық сарынды еске салады.
Аушадияр—үйлену тойында айтылатын отбасылық ғұрып
фольклорының жанрлық түрі.
Беташар. Беташар—үйлену ғұрпының екінші кезеңі—

ке­лін түсіру тойында орындалатын бірден-бір жанрлық түр.
Әрине, қыз ұзату тойындағы сияқты келін түсіру тойы кезінде
30 Сонда. —69-70-бб.

ғұрыптық  фольклор
де атқарылатын ғұрыптар мен ырым-кәделер жетерлік. Мә­
селен, келе жатқан келіннің алдынан арқан керу, атасының
үйіне әкеліп, отқа май құюдан бастап, жас келіншектің қолы­

нан шай ішуге дейінгі ғұрыптық шаралардың барлығы ойын-
сауық, балуан күрес, ат бәйгесі, көкпар сияқты думанмен қоса
атқарылады. Солардың ішінде өлеңмен өрнектеліп, ұзақ жыр-
мен толғанып айтылатын ғұрыптық рәсім тек беташар ғана.

Ұзатылатын қызға арнайы тіккізген сәукеле кигізіп, шы­
мылдық артына жасырады. Сонымен қоса, сәукеленің өн бойын
төгілте жабатын ақ желек болады. Ақ желек шымыл­дық жоқта
шымылдықтың рөлін атқарады.

Жалпы, әкесінің үйіндегі қыздың орны киіз үйдің оң жақ­
тағы қадірлі орында болады. Келін боп түскен соң ол орны үйдің
сол жағына ауысады. Бұл жерде де келінді шымылдық арты-
на жасырудың немесе оның бетін желекпен жабудың үлкен

ғұрыптық мәні бар. Біріншіден, ол қызды әдеттегі тірліктен
бөлектеудің нышанын білдіреді, яғни ұзатылған қыз жаңа
әлеуметтік мәртебеге ие. Сондықтан оны бүкіл тұрпатымен
бөлектеп көрсету қажет. Екіншіден, бұл дүниеден бөлектенген

қыз—өте кірпияз, оны көз тию, тіл тию сияқты сыртқы әсерден
қорғау ләзім, үшіншіден, қыздың да сыртқы ортаға тигізер әсері
болуы мүмкін деген түсініктен туған рәсім. Қыздың желегі
«беташар» рәсімі аяқталғанша ашылмайды. Және ол желектің

өзін жалаңаш қолмен ашпайтын болған. Мәселен, ертеректегі
деректерге сүйенсек, бет ашуды желекті үкіленген қамшымен
немесе басына ақ шүберек байланған таяқпен, кейінгі кезде
домбыраның басымен ашады. Мұның барлығы жас келінді кие

(сакральды) тұтудан туындаған салт.
Беташарды кез келген адам айта бермейтін болған. Ертеде
беташарды арнаулы, өзінің жолы бар, той иесіне сыйлы адам
ашқан. Кейін оны ел ішінде ақындығымен, өнерімен танылған,

әдет-ғұрып, салт-санаға жетік жігіт ағасы атқарған. Беташар­ды
міндетті түрде жігіт айтады, мұның да өзіндік мәні болса ке­рек.
Ахмет Байтұрсыновтың айтуынша, ертеректе беташар көбі­несе
әндетілмей, тақпақтап айтылғанға ұқсайды31. Сондық­тан оны

ғалым «өлеңді сөйлемдерге» жатқыза отырып, онда ән­нен гөрі
мазмұнға көбірек көңіл бөлінетіндігін ескертеді.
Беташардың мән-маңызы мен мақсат-мұраты жөнінде
М.Әуезов: «...Беташар өлеңінің не мақсаттан туып, не үшін

үйлену  ғұрып  фольклоры
айтылатынын тексерсең, мұнда үлкен мағына бар екенін ай-
ыру қиын емес. Беташар—беті ашылған жастың бетін ашып,
өмір таныту, әрбір елдің өзі қолданған жол-жобасын түсіндіру.

Тәжірибесіз жас әйел жаңа өмірге кіріп, жаңа қауымның ор-
тасына келгенде, сол қауымның қадірлі, құрметті үлкендерін
тануға керек. Солардың әрқайсысының орнын білу керек.
Жаңа қауымның қадірлейтіні кім, ұлық тұтып, сыйлайтыны

кім, жаста еркелетіп аялайтыны кім, жас келіннің бұларды
топ алдында танып, біліп алуы қажет. Үлкендердің алдында
келіннің тәжім қылуы—сол жаңа шарттарға көндім, қабыл ал-
дым дегенінің белгісі.

Екінші үлкен мағына: беташарда қазақ елінің жаңа түскен
келінді келешекте ана болуға, қадірлі келін, үлгілі жеңге
болуға үйретеді. Бұл өлеңнен қазақ жұртының әйелге жал-
пы көзқарасы білінеді. Әйел—үй ішінің, ауылдың, ағайын

ортасының ұйытқысы. Солардың жарастығы, гүлі, берекесі.
Күйеудің—сүйеніші, тірегі. Дос тауып, туысқан құрып беретін
көмекшісі, досы. Өлеңде сол міндеттер толық айтылады»32,—
дейді. Шынында да, беташарда дәстүрлі қазақ қоғамының

келінге қойылатын ахлақты (моральдық) ұстанымдары жан-
жақты жырланады. Оны өлеңнің мазмұндық-композициялық
құрылымынан айқын аңғаруға болады.
Тұтастай алғанда, беташар мәтінін екі үлкен бөлімге бөлуге

болады. Оның алғашқысы—келінді жаңа түскен жұртқа,
сондай-ақ жаңа туысқандарын келінге тәптіштей таныстыру
болса, екіншісі—келінге «Айт, келін-ау, айт, келін» деп, оның
назарын аудара отырып, үгіт-насихат айту. Бұл жердегі «айт»

сөзі «әй, келін-ау, әй, келін» деген сияқты қаратпа мағынада
қолданылған. Өлеңнің осы құрылымын ескергендіктен бол-
са керек, С.Сейфуллин оларды «беташар» және «Айт келін»
деп екі тақырыпқа жіктейді33. Шынтуайтына келгенде, бұл

бір жырдың екі бөлігі ғана. Оны басқа зерттеушілер де тұтас
жанрлық түр ретінде таниды.
Композициялық жағынан алғанда, осындай екі мағыналық
арнада өріс ашатын беташар мәтінін іштей ұсақ тақырып­

ша­ларға да жіктеуге болады. Оларды бет ашушының шабыт
шақырып, өзін мадақтауы, той жасаушыны мадақтау, келінді
сипаттау, күйеу жігіттің туысқандарын, ауыл-аймақ, жақын-
жуықты атап-атап таныстыру, келінге үгіт-насихат айту,

32 Әуезов М. Әдебиет тарихы. —Алматы, 1991. —52-53-бб.
33 Сейфуллин С. Аталған еңбек. —110-б.

ғұрыптық  фольклор
бата беру деп саралауға болады. Дәстүрлі беташарлардың
барлығында, негізінен, осы құрылым сақталады. Мазмұндық
жағынан беташарлар бірегей болғанмен, тіл кестесі, өлең өрімі,

ұйқас үйлесімдері жағынан әр алуан болады. Өйткені оны ай-
тушылар өз талант қарымына қарай түрлендіріп жырлайды.
Бет ашушы ақын немесе жырау болса, өлеңнің көркемдігі де
жоғары, формалық жағынан да түрленіп келеді. Ел жадына

жағып, ауыздан-ауызға таралатыны да осы жырлар.
Беташарлардың барлығы да, ең алдымен, жиналған жұртқа
қаратылып айтылатын:

Жұрт жиылған бұқара!
Сөз сөйлемей, сабыр ет.
Беташарға біз келдік,
Атадан қалған бұл ғадет34.

немесе:
Келін-келін келіп тұр,
Келіп үйге еніп тұр.
Қайын жұрты халқына

Иіліп сәлем беріп тұр35,—
деген сияқты арнау өлеңнен басталады. Одан әрі қарай:
Қолыма алдым мен қамшы,
Басына жібек байлаған.

Ар жағында жібектің
Ақ жұмыртқа, сары уыз,
Ұядан шығып гүлденген,
Ұшамын деп қомданған,

Ата-анадан тәрбие,
Жақсылардан үлгі алған.
Жақсы атаның данасы,
Көргенді жердің баласы.

«Қарағым» деп өсірген,
Әке менен ананың
Алдында жалғыз шырағы,
34 Тал бесіктен жер бесікке дейін. —Алматы, 1996. —128-б.

үйлену  ғұрып  фольклоры
Бауыр еті боршасы,
Ақ ботадай ойнаған,
Қолындағы наршасы...36,—

деген сияқты келінді таныстыра отырып, мадақ айтылады.
Бірақ мұнда беті ашылып отырған келінге қатысты нақты си-
паттар болмайды. Тіпті, оның сұлулығын, көркін, мінезін
сипаттаған сәттің өзінде де, «Айырған алтын секілді, күміске

меңзес өзіңіз», «Тал шыбықтай бұралған», «Мойның піскен
алмадай», «Шашың жібек талмадай, бетің аппақ айнадай, етің
жұмсақ майдадай, қасың қиғаш қаламдай...» деген сияқты
халық әдебиетінде қалыпқа айналған жалпылама теңеулер­мен

сипатталады. Сондықтан беташар мәтінінде нақты портрет не-
месе дәлірек мінездеулер кездеспейді.
Дәстүрлі халық беташарларындағы тұрақты өлең жолдары
келінге жаңа түскен жұртын қайын атасы мен қайын енесінен

бастап таныстыру болып табылады. Бұл таныстырудың өзіндік
ғұрыптық мәні бар. Бет ашушы әр адамды атап таныс­тыр­ған
сайын келін оған иіліп «сәлем ету» салтын жасайды. Бұл—­
қазақ ғұрпында тек беташар кезінде ғана емес, күнделікті тір­

лікте берік сақталуы тиіс ғұрып. Келін алғашқы таныстықтан
соң өзі иіліп сәлем беруге тиісті үлкен сыйлы адамдарды біліп,
оларды көрген жерде оң тізесін бүгіп, қолын қусыра сәлем етуі
қажет. Сондықтан беташар елдің ең сыйлы адамдарын, ет­жа­

қын үлкен туыстарды таныстырудан басталады. Танысты­ру ба-
рысында оның жақын-жуықтығын айта отырып, атақ-абы­ройы
мен бедел-даңқын қоса таныстырады.
Ордаға салса, олжа алған,

Омырауға салса, төске алған,
Онан да байлық өткен жоқ.
...Ана отырған атасы—
Қара бір жердің жотасы37,—

деп, оның бары мен байлығын айта келіп, келінге көрімдік
сұрайды.
Дегенмен, бұл таныстыруларда да нақты сол адамға қатыс­
ты ерекше сипаттар аз болады. Әр өлеңде әртүрлі сөз өрнегімен

36 Сонда. —131-б.
37 Тал бесіктен жер бесікке дейін. —Алматы, 1996. —109-б.

ғұрыптық  фольклор
келгенмен де, қайын ата, қайын енеден басталатын туыстарды
таныстырудың реті мен мазмұны біркелкі қалыпта болады. Сол
сияқты таныстырулардың ішінде:

Ана тұрған қайнағаң,
Жанған оттай жайнаған.
Ішпей-жемей байыған,
Етігін таспаменен қайыған...

Бес таба нанға тоймаған.
Үйде тұрса, тынышы жоқ,
Етігінің қонышы жоқ...38,—
деген сияқты әзіл-оспақ түрінде келетін өлең жолдары да аз

болмайды. Олардың ішінде қатігез бишікешке, сараң байға,
таз кісіге, дүниеқорға, өтірікші-суайтқа арналған сатиралық
түрдегі шумақтар да жиі кездеседі. Оның бір үлгісі мынадай:
Даладан отын тасыған

Орақпен бұтын қасыған.
Насыбай атып түкірген,
Аузы боқтай сасыған...
Қапы қалған ақылдан,

Бұрынғы өткен нақылдан
Дүниеқорға бір сәлем!39
Мұның өзі ғұрыптық фольклордың моральдық нормалар
шеңберінен шығып, ащы әжуаға, сатираға да бара алатындығын

көрсетеді. Жалпы, мұндай әжуалар рәсімдік күлкімен астасып
жатады. Онда келеке ететін қылықтың аталмыш адамда болма-
уы да мүмкін, бет ашушы күлкі туғызу мақсатында өзімен за-
мандас, құрдас немесе нағашы, жезде болып келетін адамдарды

әжуа найзасына іліп кетуі де кәдік. Мұндайда ашу шақырып,
жанжал шығаруға жол жоқ. Той үстіндегі ретімен айтылған
әзілге қалай да шыдау қажет.
Беташарды той жырының басқа жанрлық түрлерімен ерек­

шелейтін басты сипат—оның орындалу мәнерінде. Ол келінді
жұртқа таныстыру және жаңа жұртты келінге таныстыру
мақсатын көздеп айтылады. Сондықтан оның мазмұндық құ­
38 Сонда. —110-б.

үйлену  ғұрып  фольклоры
рылымын үш-төрт жікке бөліп қарастыруға болады. Оның
біріншісі—келіннің келбетін сипаттау, екіншіден, келіннің
жаңа туыстарын санамалап таныстыру, үшінші—келінге өсиет

айту, төртіншіден, келінге бата беру. Оның түр ерекшелігі мен
көркемдік сипаты да осы мақсат үдесіне қарай қалыптасқан.
Алғашқы келінді сипаттау кезінде бет ашушы оның келбетін
ай мен күнге, жұлдызға балап, әсірелей мадақтайды. Бұл

орайда небір баламалар, теңеулер мен эпитеттер, айшықты сөз
қолданыстары көрініс береді. Бірақ оның бәрі фольклорлық
дәстүрлі айшықтаулар шеңберінен шықпайды. Келіннің ата-
енесін, қайнағалары мен қайындарын, абысындары мен қа­йын

сіңлілерін таныстырудан да осы сипаттарды көреміз. Тіпті,
олар­дың ішінде тұрақты формулаға айналып кеткен жолдар да
жеткілікті. Мәселен: «Анау бір тұрған атасы—қара бір жердің
жотасы», «Анау бір тұрған енесі—қара бір жердің кемесі», «Ана

тұрған қайнаға, қайнаға жүрер пайдаға» деген тіркестер барлық
беташарларда қайталанады. Немесе «айт келін-ау, айт келін»
деп басталатын тіркестер—дәстүрлі беташардың формулала-
ры. Мұның барлығы айналып келгенде, ғұрыптық фольклорға

тән заңдылық. Мұнда фольклордың поэтикалық әлемін ғұрып­
тық дүниетаным анықтайды. Жалпы, фольклордағы адам
сипа­ты—сол қоғамдағы ұстанымдардың жиынтығы. Ондағы
келін­нің, күйеу жігіттің, ата-ана, аға-жеңге, қайын, балдыз

деген сияқты әрбір адамның орны дәстүрлі дүниетаным бойын-
ша фольклорлық дәстүр шеңберінде алдын ала белгіленіп қой­
ған. Жыршылар сол межеден аспайды. Ал там-тұмдап енетін
жаңалықтар дәстүр арнасын түбегейлі өзгерте алмайды.

Бұдан, әрине, беташарлардың барлығы бір қалыптағы
туын­дылар деуге келмейді. Беташарларға тән өзіндік басты
сипаттардың бірі ретінде ондағы сипаттаулардың, адам келбе­
ті мен мінезін бейнелеуге байланысты көркемдік тәсілдер­дің

көбірек кездесетінін айтуға болады. Сонымен қоса, беташар-
да үгіт-насихат, дәстүрлі қоғамның ұстанымдарын, ахлахтық
(моральдық) қағидаларын тәптіштей түсіндіру басым. Оның
көркемдік сипаттары да осы арнадан өріс ашады.

Қалай дегенде де, беташар—той жырларының ішіндегі
мазмұндық жағынан ғибратты, өлең кестесі жағынан көркем
жанрлық түрлердің бірі.
Неке қияр. Қазақ жеріне ислам дінінің орнығуынан пай­

да болған жанрлық түрдің бірі—неке қияр. Жалпы, отба­сы­
3-169

ғұрыптық  фольклор
лық ғұрып фольклорында көне тәңірлік діннің өзегі берік
сақталғанмен де, өлең мәтіндерінде ислам дінінің әсері де мо-
лынан ұшырасады. Ол «бісмілла сөздің басы екен» деген сияқты

рәсім басталардағы «әлқиссадан» басталып, өлең өзегіне шым-
шымдап енгенін байқау қиын емес. Оның біраз көрінісін «Ау-
шадияр» жырынан байқасақ, жар-жар, сыңсу, бет­ашар мә­
тін­дерінен де молынан кездестіреміз. Ал жоқтауларда оның

тамыры тереңірек бойлаған. Онда пайғамбардан қалған сүн­
неттер таратыла айтылатын сәттер аз емес. Ал неке қияр болса,
тікелей ислам дінінің ғұрпынан туған жыр. Шариғатқа сәйкес
неке қию рәсімі бойынша, молда екі жасқа неке суын ішкізіп,

дұғасын оқып, некелерін бекіту үшін екі адамды куәлікке тар-
тады, бірақ куәлік сөзін өлеңдетіп айту шарт емес. Ал қазақ ара-
сында ол өлеңге айналған. Мұның өзі қазаққа «қара сөзден, өлең
оңай» екендігінен болса керек. Оны алғаш ғылыми айналысқа

түсіруші—А.Байтұрсынов: «Неке қияр сөз деп неке қияр кезде
екі арада жүретін екі куәнің—күйеу мен қыздың ырзалығын
сұраған уақытта айтатын сөздерін айтамыз. Бұл әнмен айтыл-
майды. Бірақ өлеңде ұйқасқан, дәйім бір қалыпта айтылады:

Куә—куә—куәдүрміз,
Куәлікке жүрәдүрміз.
Мұнда халық қасында,
Таңда хақ қасында

Екі кісі хаққа куәлік бередүрміз.
Пәленшеден жазған (әкесін айтады),
Пәленшеден туған (шешесін айтады)
Пәленше қызды (атын айтады),

Қалал жүптілікке қабыл көріп алдыңыз ба?—
дейді.
Қызға айтқанда да бәрін осы қалыпша айтып, аяғында
«пәленшеге жүпті болдыңыз ба?»40—дейді. Куәгерлердің өз

сөзін бұлайша өлеңдетіп айтуы мұсылманша неке кию рәсімін­де
жоқ. Онда арнайы дұға оқылып, сұрақтарға қара сөзбен жауап
беріледі. Дегенмен, кезінде орнығып қалған ғұрыптық рәсімге
байланысты туған бір ауыз өлең болса да, жеке қарастырылып

келеді. Оны былайша жеке жанрлық түр ретінде қарауға негіз
беретін басты сипаты—оның белгілі ғұрыпқа байлаулы болып
келуінде. Бір ауыз өлең болса да, неке қию ғұрпы кезінде ол
40 Байтұрсынов А. Аталған еңбек. —254-б.

үйлену  ғұрып  фольклоры
міндетті түрде орындалады, сондықтан оны елемеуге болмайды.
Тұсаукесу жыры да осы тәріздес бірер шумақтан ғана тұрады.
Той жырының қатарында аталып жүрген өлеңнің тағы бірі—

тойтарқар. Ол жөнінде алғаш мағлұмат беруші Б.Уахатов:
«Тойтарқар қыз беріп, қыз алу салтының көп кәде, жора-жо­
сықтары әбден аяқталып болған соң айтылады. Бірнеше тәу­
лікке созылған тойдың ең соңғы күні қыз-келіншектер мен

жас желең бозбалалар жиналып келіп, ақырғы қоштасу кешін
өткізеді. ...Сол кезде ойын-сауықты басқарып жүрген ақын
жігіт тойтарқар әнін бастап, бұған өзгелер қосылады»41,—дей
келіп, бір шумақ өлең келтіреді:

Көп отырдық думанмен,
Үркер ауып кетіпті
Тойтарқарға салайық! 42
Өкінішке орай, осы бір шумақтан басқа ел ішінен өзге

өлең үлгілері табылмай келеді. Сірә, бұл жанрлық түр уақыт
тезіне шыдамай, жойылған болуы керек. Ал той соңында ха­
лайықтың:
Қош бол, сәулем, көргенше,

Қайта айналып келгенше,—
деген сияқты қоштасу жырын айтып, тарқасатын сәттер
кездеседі, бірақ ол міндетті түрде орындалатын салтқа жат-
пайды. Яғни «тойтарқар» той соңында орындалатын міндетті

рәсім емес, оған қатысты тұрақты орындалатын шығармалар
да жоқ. Былайша айтқанда, жоғарыда келтірілген бір шумақ
өлең «тойтарқарды» жанрлық түр ретінде бөле-жара көрсетуге
жетімсіздеу деп білеміз.

Сонымен, той жырының ішкі жанрлық түрлері: тойбас­
тар, жар-жар, сыңсу, аушадияр, беташар, неке қияр болып
бөлінеді. Олар тақырыптық-мазмұндық сипатымен, орында-
лу мәнерімен, ғұрыптық рәсімдерге қатысымен, өлең түрімен

бір-бірінен ерекшеленгенмен, тойдың әр кезеңінде айтылатын
біртұтас идеялық нысанымен бір жанрлық топ құрайды. Олар-
41 Уахатов Б. Аталған еңбек. —190-б.
42 Сонда.

ғұрыптық  фольклор
ды бір арнаға біріктіретін алғашқы дәнекер—үйлену ғұрпымен
байланысып келетін қызметтік мақсат-мұраты. Олар тойдың
басталуынан бастап, тарқағанға дейінгі аралықтағы рәсімдерді

сөзбен өрнектеп, оның атқарылуына қызмет етеді. Әрине, той
жырлары тек осы практикалық міндеттерді атқару зәрулігінен
ғана тумаған. Бұл жырлар, ең алдымен, халықтың рухани
қажеттілігінің жемісі. Сондықтан оларда тек практикалық

қажеттілік, тұрмыстық мағына ғана емес, көркем өнерге тән
эстетикалық нәр де жоғары. Міне, осы екі сипаттың тоғысы
үйлену ғұрып фольклорының жанрлық табиғатын мазмұн­дық,
көркемдік ерекшеліктерін айқындайды.

Қыздың ұзатылуынан келін болып түскенге дейінгі өтпелі
ғұрыптардың әр кезеңін мазмұнына арқау еткен жанрлық
түрлердің композициялық құрылымы да, көркемдік болмыс-
бітімі де алуан түрлі. Солардың барлығына ортақ сипат ре­тін­

де үйлену ғұрып фольклорында диалогқа құрылған, дра­ма­
лық сипаты басым. Соған орай үйлену ғұрып жырлары­ның
басым көпшілігінің композициялық құрылымы, көбінесе,
күрделі болып келеді. Мәселен, сыңсу сияқты жанрлық түрлер

қыздың мұңын шағып, жылауы, ағайындардың жұбатуы,
қыздың қоштасуы сияқты бірнеше бөліктерден құралады.
Ондай мазмұнды күрделілікті тойбастардан да, жар-жар мен
беташардан да көреміз. Сонымен бірге үйлену ғұрып фоль-

клоры метафораларға, символдық қолданыстар мен эпитет,
теңеу сияқты көркемдік айшықтарға өте бай. Жалпы, той
жырларының ішінде ғұрыптық мәнінен жырақтап, көркем
фольклорға айнала бастаған шығармалар да көп. Оған оның

адамның ішкі мұңын шертетін лирикалық табиғаты себеп бол-
са керек.
Сөйтіп, үйлену ғұрып фольклоры—мазмұн-мәні бай, поэ­ти­
ка­лық әлемі көркем, ғұрыптық лириканың арналы саласы.

Кенжехан Матыжанов,
филология ғылымдарының докторы

маусымдық  ғұрып  фольклоры
Бұдыр-бұдыр таулардан
Бұқа мініп біз келдік.
Мұрындығы бой бермей,

Бай үйіне кез келдік.
Кірсін дәулет, шықсын бейнет,
Айтамын, байлар, сізге жарапазан,
Молдалар ертең ерте айтар азан,

Айтқанға жарапазан қайыр берсең,
Барғанда ақыретке болмас жазаң.
Айтамын жарапазан қожақайлап.
Жылайды қожа-молда түбін ойлап,

Тірлікте қайыр-зекет бермеген жан,
Тұрады ақыретте тайдай тулап.
Айтамын жарапазан еліңізге,
Байлаңыз жақсы орамал белімізге,

...............................................*
Кетеміз мақтай-мақтай елімізге.
Айтқанмен жарапазан тойған бар ма,
Әдетін бұрынғының қойған бар ма?

Әдетін бұрынғының қойып кетіп,
Барғанда ақыретке оңған бар ма?
Айтамын, байлар, саған жарапазан,
Айыпқа бұйырмаңыз есіткен жан,

Айтамын үмітпенен жарапазан,
Кәнеки, мырзалығың енді маған?
Айтқанның жарапазан сауабы бар,
Берсең де, беремесең де не қамым бар.

Астымда мінген атым, шу жануар!
Айтамын жарапазан жапсарыңа,
Дарысын құт-береке бастарыңа,
.............................................**

Қонады кедей байғұс қастарыңа.
∗ Қолжазбада бір жол қалып қойған.
*∗ Қолжазбада бір жол қалып қойған.

ғұрыптық  фольклор
Айтамын жарапазан үйіңізге,
Ұстаған үй айнала шиіңізге.
Қой берсең, қозы берсең көпсінбеймін,

Келіпсіз биылғы жыл күйіңізге.
Ақ үйің айға қарап орда болсын,
Жиылып ұлы-қызың молда болсын.
Алғанда жау жағадан, бөрі етектен,

Пайдасы молдалықтың сонда болсын.
Айтамын үйіңізге жарапазан,
Алып шық жылдамырақ, жеңешежан!
Келгенде қайыр-зекет бере алмасаң,

Жібермес ақыретке менің назам!
Жарапазан айтамын мақтап қана.
Тұсыңа жетіп келдік ақтап қана,
Тұсыңа келгенімде, жатқан байлар,

Күтіп ал, мейманыңды мықтап қана.
Мінгенім астымдағы жирен дейді,
Намазды бес уақыт үйрен дейді.
Намазды бес уақыт үйренбесең,

Шынжырлап дұзаққа сап сүйрер дейді.
Бай үйіне берекет,
Қаша берсін бәлекет,
Кірсін дәулет есіктен,

Шықсын бейнет тесіктен!
Жарапазан жарықтық,
Жақсы дейді есіткен.
Үйің-үйің үй екен,

Үйдің іші ши екен.
Саба көркі бие екен,
Сандық көркі түйе екен.
Қарағай найза қаптаған,

Басына темір саптаған,
Сабы сырмен сырлатқан,
Ұшы болат қырлатқан,
Жауға білек сайлатқан,

маусымдық  ғұрып  фольклоры
Қайсы бір байдың үйі екен?!
Адыр-адыр таулардан
Айғыр мініп мен келдім.

Ауыздығы бой бермей,
Сіздің үйге кез келдім.
Бұжыр-бұжыр таулардан
Бұқа мініп мен келдім,

Мұрындығы бой бермей,
Сіздің үйге кез келдім.
Мінгені Пайғамбардың қара қасқа,
Жанында мүсір қылыш, бауы басқа.

Ашуланып шабады қара тасқа,
Қара тас қақ айырылар екі басқа.
Мінгені Пайғамбардың кер деймісің,
Аққаны кекілінен тер деймісің.

Оразаң былтыр кеткен биыл келді,
Бітірін жылдамырақ бермеймісің.
Ораза жыл он екі ай бір-ақ келер,
Баласын мұсылманның жинап келер.

Айтқанға жарапазан жылқы берсе,
Қарасат майданында пырақ берер.
Дегенге, жарапазан, жарапазан!
Келеді таудан құлап жарық қазан.

Белдеуден ұстап кемпір түзге отырар,
Алып шық жылдамырақ, жеңешежан!
Астымдағы тана-ды,
Жатайын деп барады.

Құдайдың күні еңкейіп,
Батайын деп барады.
Қасымдағы бала еді,
Қайтайын деп барады.

Ассалаумағалейкум, жатқан байлар!
Қоңыр қой, қора толып жатқан байлар!

маусымдық  ғұрып  фольклоры
Ей, балалар, жатырмысың ұйқылы-ояу,
Қасыңа Қыдыр келді атты-жаяу.
Қасыңа Қыдыр келсе атты-жаяу,

Күтіп ал Қыдырыңды дедім-аяу.
Айтамын жарамазан ауылыңа,
Ауадан зарлап шыққан дауылыңа.
Жігіттер, ораза тұт, намаз оқы,

Пейіштің қолың жетер қауынына.
Айтқанмен жарамазан тоямыз ба,
Кәдесін бұрынғының қоямыз ба?
Қой берсең, қозы берсең жарасады,

Апарып ауызашарға соямыз ба?
Меккеде бір ағаш бар басы күйген,
Жайқалып жапырағы жерге тиген.
Осы үйде бір адам бар Құдай сүйген,

Сауабы ол адамның жұртқа тиген.
Барып ем ана үйге, лағын берді,
Баласы «бәсірем» деп жылап берді.
Баласы «бәсірем» деп жылаған соң,

Шешесі ақ сандықтан пұл әперді.
Ана ауылға барып ем, тайлақ берді,
Тайлағын ала жіпке байлап берді.
Сол үйдің шешесіне рахмет,

Асырып ана қырдан айдап берді.
Осы үйдің шаңырағы шап-шақ қана,
Жеңешем осы үйдегі аппақ қана.
Береді бізге орамал сақтап қана,

Барамыз біз ауылға мақтап қана.
Айтамын жарамазан ай батқанша,
Шайыңа қарамаймын қайнатқанша.
Біздерге берер болсаң сөлкебай бер,

маусымдық  ғұрып  фольклоры
Жеңешем осы үйдегі аппақ қана,
Өзіңе шаңырағы шап-шақ қана.
Қояды сақинасын сақтап қана,

Барамыз біз ауылға мақтап қана.
Меккеде бір ағаш бар басы күйген,
Жайқалып жапырағы жерге тиген.
Осы үйде бір адам бар Құдай сүйген,

Сауабы ол адамның жұртқа тиген.
Мінгені Пайғамбардың ала дейді,
Үстінде киген тоны сара дейді.
Жарықтық пайғамбарды көргенім жоқ,

Шықпаған сақал-мұрты бала дейді.
Мінгені Пайғамбардың боз ат дейді,
Ескі темір жолда жатып тозат дейді.
Қылмысы бұл дүниеге жаққан сабаз,

Барғанда ана жайда озат дейді.
Мінгені Пайғамбардың боз бие еді,
Болғанда ақырзаман жез киеді.
Бітірін оразаның бер тезірек,

Барғанда ана жайға тез тиеді.
Мінгені Пайғамбардың қарала-ды,
Қара ат қазығына оралады.
Қылмысы бұл дүниеге жақпаған құл,

Барғанда ана жайда саналады.
Жер асты жеті қабат зындан дейді,
Көпірі қияметтің қылдан дейді.
Қылмысы бұл дүниеге жаққан сабаз,

Несі бар жүгіріп өтпей бұдан дейді.
Мінгені Пайғамбардың қызыл үлек,
Қолында лайшының темір күрек.
Қылмысы бұл дүниеге жаққан сабаз

ғұрыптық  фольклор
Айтамын жарамазан ауылыңа,
Ауадай зарлап соққан дауылыңа.
Жігіттер, ораза тұт, оқы намаз,

Пейіштің қолың жетер қауынына.
Айтамын жарамазан жар басына,
Кірендер қауын артар арбасына.
Жігіттер ораза тұт, оқы намаз,

Пейіштің қолың жетер әр басына.
Ар жақта тозақ тұрар тұздай болып,
Бер жақта пейіш тұрар мұздай болып.
Оразаң былтыр кеткен, биыл келді,

Ұзатқан Қарқаралы қыздай болып.
Мінгені Пайғамбардың торы дейді,
Үстінде жалтыраған тоны дейді.
Қылмысы бұл дүниеге жақпағанның,

Барғанда ана жайға соры дейді.
Мінгені Пайғамбардың ақ атан-ды,
Әр жерде мұнша тұрсам таң атады.
Таң атқанның белгісі күн шығады,

Жеңешем Жәкемізді оятады.
Мінгені Пайғамбардың есек дейді,
Қолында жұдырықтай кесек дейді.
Қылмысы бұл дүниеде жақпағанның,

Барғанда ана жайда есептейді.
Мінгені Пайғамбардың торала-ды,
Торала қазығына оралады.
Қылмысы бұл дүниеде жақпағанның,

Барғанда ана жайда сор алады.
Айтамын жарамазан еліңізге,
Байлансын елу бота желіңізге.
Байланса елу бота желіңізге,

маусымдық  ғұрып  фольклоры
Осы үйдің шаңырағы шап-шақ қана,
Жеңешем ішінде аппақ қана.
Береді бізге орамал сақтап қана,

Кетеміз біз ауылға мақтап қана.
Осы үйдің төбесімен түтін шығар,
Орамал бізге берген бүтін шығар.
Орамал бізге берген бүтін шықса,

Артынан ақ теңгені түртіп шығар.
Айта-айта жарамазан дінім қатты,
Баласы дін мұсылман тұрса қайтті.
Баласы дін мұсылман орнынан түрегеліп,

Қолынан қолқайырын берсе қайтті.
Ағатаңды, ағатаңды,
Әр жерде мұнша жүрсе, таң атады.
Таң артынан күн шығады,

Жеңешемнің қалтасынан пұл шығады.
Айтқанмен жарамазан тоямыз ба,
Кәдесін бұрынғының қоямыз ба?
Кәдесін бұрынғының қойғанменен,

Ана жаққа барғанда оңамыз ба?
Ар жақта тозақ тұрар тұздай болып,
Бер жақта пейіш тұрар мұздай болып.
Оразаң былтыр кеткен, биыл келді,

Ұзатқан сәукелесі қыздай болып.
Айтамын жарамазан жар басына,
Кірендер қауын артар арбасына.
Отыз күн ораза тұт, оқы намаз,

Пейіштің қолың жетер алмасына.
Меккеде бір ағаш бар басын иген,
Жапырағы шайқалып жерге тиген.
Осы үйде бір адам бар Құдай сүйген,

ғұрыптық  фольклор
Меккеде бір ағаш бар басы күйген,
Жайқалып жапырағы жерге тиген.
Осы үйде бір адам бар Құдай сүйген,

Сауабы ол адамның жұртқа тиген.
Барып ем ана үйге, лақ берді,
«Бермеймін» деп баласы жылап берді.
Сабаздың баласына рахмет,

Асырып ана қырдан айдап берді.
Айтқанмен жарамазан тоямыз ба,
Апарып ауызашарға соямыз ба?
Қой берсең, қошқар берсең, жарасады,

Ақ атады әр жерден, тұра берсем, таң атады.
Таң атқанның артынан күн шығады,
Осы үйдің шаңырағы шап-шақ қана.
Осы үйде бір жеңешем бар аппақ қана,

Барамыз біз ауылға мақтап қана.
Ақ тауық, қара тауық қырман шашар,
Тілләңді төкпей-шашпай қолыма бер,
Қасымда қу балдар бар, ала қашар.

Айтамын жарамазан есігіңе,
Қошқардай ұғыл берсін бесігіңе.
Қошқардай ұғыл берсе бесігіңе,
Кім келіп, кім кетпейді есігіңе.

Айтамын жарамазан жар басына,
Кірендер қауын артар арбасына.
Отыз күн ораза тұтпай,
Толтырар ақшасын дорбасына.

Ана үйге барып ем тайлақ берді,
Тайлағын ала жіпке байлап берді.
Сабаздың баласына рахмет,
Асырып ана қырдан айдап берді.

Айтамын жарамазан ай батқанша,
Шайыңа қарамаймын қайнатқанша.

ғұрыптық  фольклор
Осы үйде бір жеңешем бар аппақ қана,
Киген киімі өзіне шап-шақ қана.
Пұл береді біздерге сақтап қана,

Біз ауылға барамыз мақтап қана.
Айтамын жарамазан үйіңізге,
Үйіңіздің сыртындағы шиіңізге.
Сізді мақтап жүрер ек, жүрген жерде,

маусымдық  ғұрып  фольклоры
Қатуланып шапқанда қара тасқа,
Қара тас бөлінеді алты басқа.
Бір жақта пейіш тұрар мұздай болып,

Ар жақта тозақ тұрар тұздай болып.
Былтыр кеткен ораза, биыл келді,
Ұзатқан сәукелелі қыздай болып.
Ана жерде бір ағаш бар басы күйген,

Жапырағы жайқалып жерге тиген.
Осы үйде бір адам бар Құдай сүйген,
Ол адамның қайыры көпке тиген.
Е, байлар, жатырсың ба, пыр-пыр етіп,

Шанашты ит жеп жатыр тыр-тыр етіп.
Ол итті ертең ерте өлтірейік,
Шанашты қиюына келтірейік.
Осы үйдің төңірегі тайдың ізі,

«Тай беремін» дейді екен байдың қызы.
«Тай беремін» десе де байдың қызы,
Қол көтеріп қояды байдың өзі.
Е, байлар, жатырсың ба, ұйқылы-ояу?

Тұсыңа Қыдыр келді атты-жаяу.
Қыдырыңды күтпеймін деген-аяу,
Дұшпанның көтеніне кірсін сояу.
Жарамазан айтамын үйіңізге,

Үйіңіздегі ішіндегі шиіңізге.
Қошқардай қос ұл берсе, жарасады-ау,
Осы биыл келіпсіз күйіңізге.
Айтамын жарамазан, үй иесі,

Үйдей болсын үйіңіздің дүниесі.
Күркілеп күлдей шөксін нар түйесі,
Айтамын жарамазан жар басына,
Кірекеш қауын артар арбасына.

Жігіттер, намаз оқы, ораза тұт,
Пейіштің қолың жетер алмасына.

ғұрыптық  фольклор
Бір келген он-екі айда оразажан,
Оразаң құтты болсын, байекежан.
Шаңырағы мынау үйдің шап-шақ қана,

Үйінде жеңешем отыр аппақ қана.
Береді орамалын сақтап қана,
Барамыз ауылына мақтап қана.
Мұхаммед, үмбетіңе жарамазан!

Мінгенім көш алдына шұбар тайым.
Құйрығын шұбар тайдың шұбалтайын,
Әй, жеңеше, берер болсаң, сақина бер,
Үйдегі қарындасымды қуантайын.

Мінгенім көш алдына құла дөнен,
Туласа құла дөнен, құлап өлем.
Бермесем қарындасым жарамазан,
Кетпеймін, «кет» десең де тұра берем.

Қарағым, айналайын, қарындасым,
Басыңнан бақ-дәреже арылмасын.
Ағасы осылай деп мақтағанда,
Бермей ме қарындасы сақинасын.

Мінгенің пайғамбардың жирен деймін,
Бес уақыт бес намаздан үйрен деймін.
Бес уақыт бес намазды үйренбесең,
Тіліңе темір істік түйрер деймін.

ғұрыптық  фольклор
Желге қарап қаптаған,
Қошақанның атасы—
Қошқар бассын үйіңді.

* * *
Үйің, үйің, үй екен,
Үйдің көркі ши екен.
Саба көркі бие екен,

Сандық көркі түйе екен.
Әшекейлеп сырлатқан,
Ақ сарайдай үйі бар,
Ақ бөкендей қойы бар,

Қара сақал, керме иық
Қандай жанның үйі екен?
Бұлдыр-бұлдыр таулардан
Бұқа мініп біз келдік.

Кірсін дәулет есіктен,
Шықсын бейнет тесіктен.
Жарапазан, жарапазан,
Алла, Құдай, би рамазан!

Уа, жамағат, жамағат,
Ісің болсын қанағат.
Ниетіңе нұр жаусын,
Пейіліңе бақ жаусын.

Жамандық біткен божырап,
Жоламасын отыңа.
Тәңірі сені қолдасын,
Қасірет-қайғы болмасын,

Жамандық тілеп, өшіккен,
Ниеті жаман оңбасын!
Құран сөзі қолдасын,
Дұғасымен оңдасын.

Оразаңды қабыл ет,
Жарылқасын ақ ниет!

үйлену  ғұрып  фольклоры
Басыма әйелдігім білінді деп,
Фатима ер Ғалиға жылап барған.
Той болса қыздар байқұс жыламақтық—

Әуелде Фатимадан мирас қалған.
Көп болсын құрметтеп еткен тойың,
Жарасқан той қылғанға әрбір ойың.
Жарқырап туған айдай нұрың балқып,

Аққудай көлге қонған алма мойын.
Құрбы да болса сендей асылзатым,
Сұңқардай еді сенің қанағатың.
Үйінде ата-енеңнің шандозы едің,

Шықпаған ел ішіне жаман атың.
Құдайым сүйген құлын нақтылы етер,
Бұл дәурен кімнен келіп, кімнен де өтер.
Әрі бай, әрі сабыр аталарың,

Сұрасаң бабаларың одан бетер.
Бұл дәурен әлі-ақ өтер басыңыздан,
Халқыңды қадірледің жасыңыздан.
..................................................

..................................................*
Ажары ақ бетіңнің ай секілді,
Көңілі көргендердің жай секілді.
Шығасың кеш болғанда серуенге,

Ойнаған жабағымен тай секілді.
Алдымда көлбеңдеген сен кеткен соң,
Артыңда қалад құрбың қай секілді.
Өлеңді ал айт десең, Сағира қыз,

Жиналған құрметіңе жамиға қыз.
Бұл тойды жасады деп ренжімей, қуаныш ет,
Қайысат қайғылансаң қабырғамыз.
∗ Қолжазбада екі жол түсіп қалған.

үйлену  ғұрып  фольклоры
Кәтепті кейін серіпкен қара нарым,
Айтсам да қара орманды ауырсынба!
Көзіңнің ағы менен қарасындай,

Сыбызғы, қара сырнай, қара қурай.
Он сегіз, жиырманың арасында
Бұлаңдап бір азырақ жүрдің талай.
Отырсың сенің өзің кетейін деп,

Қызына бір елдердің жетейін деп.
Қиырдың қылаңындай келдім салып,
Алдыңнан мақтауменен өтейін деп.
Қабырғам қыз да болса қайысады,

Қыз қылып жасады Алла нетейін деп.
Түймедей басың сұлу домаланған,
Жібектей шашың майда шұбаланған.
Қаламдай қасың қара қиылыңқы,

Мәткінің мәшкісіндей талдап алған.
Мөлдіреп екі көзің тұнжырайды,
Суреттей қойған жасап мәрмәрадан.
Айнадан екі бетің жарқырайды,

Айындай он бесінде қорғалаған.
Таудағы сен бір жатқан қызыл түлкі,
Ізіңе талай жандар қақпан құрған.
Құрбыдан артық туған бір бала едің,

Сен өзің құрбыларға болдың қорған.
Келгенде сізге кезек аузым толған,
Аузыңнан миуа ақса, күнде сорған.
Тобылғы, сасық қурай судың басы-ай,

Көрпенің келер сұлу екі қызы-ай.
Бір жапсар айтар өлең жұбатарым,
Адайдың жаңа өспірім бозбаласы-ай.
Жалт ойнап жауар жаңбыр рамадай,

Шашыңның түбі сайын бір-бір теңге,
Шашыңнан түседі алтын тарағанда-ай.
Шарт беріп құйысқаның кес үзіліп,
Қарайсың жалт-жұлт етіп қарағанда-ай.

үйлену  ғұрып  фольклоры
Дұшпаның қорлап не қылар,
Басыңа әруақ орнаса.
Алдыңызда желдіріп,

Біразырақ сөйлейін,
Жамағаттар құралса.
Бұл тойды баста десең,
Мен бастайын.

Аяғын анда-санда бір тастайын,
Кестесі қызыл тілдің асыл сөз болса,
Алдынан жүгіріп аттай ойқастайын.
Бұрынғы апам тойында жас қалыппын,

Осы апам тойында бір қақсайын.
Той болса, өлең айтпақ бізге міндет,
Құтылайық міндетті болсақ үмбет.
Тойына қыз баланың секер шашып,

Той қылмақ мұсылманға болған сүндет.
Той қылмақ сүндет болған мұсылманға,
Алласы рахметке қысылғанға.
Тойыңды айтып өлең сауық қылдым,

Мойныңды шариғатқа ұсынғанға.
Білген жан, шариғатқа мойныңды ұсын,
Мойныңды ұсынбасаң шығармысың.
Ұлы той жұрт жиналған болған жерде

Шулатып базар етемін қыздың тұсын.
Атаңның анаңменен тілін алсаң,
Басыңа қондырады дүмбез құсын.
Той-мереке, той, той, мереке-той берген қыз,

Құдайым падишадай ай берген қыз.
Туғасын анасынан түрленген қыз,
Бес жаста ақылменен күн көрген қыз.
Он жаста оймауыттан үлгі алған қыз,

Он бесте қызыл мақпал шұлғанған қыз.
Он беспен он алтының арасында
Күніне бір сөйлеуге бұлданған қыз.

ғұрыптық  фольклор
Көк сауыр аяғына кебіс киіп,
Аяғын ырғай басып ырғалған қыз.
Алланың арыстанын сенен көрдім,

Кем емес, бейімбетпен тұрланған қыз.
Ағаның жеңгеменен тілін алмай,
Дүние өтіп кетеді, құр қалмаңыз.
Отырсың кетейін деп ойлап талап,

Қоямын бір өзіңді онға балап.
Анаңнан артық туған бір бала едің,
Өсірген атаң-анаң тәрбиелеп.
Өсірген тәрбиелеп атаң-анаң,

Кем емес ешкімнен де пікір, санаң.
Осындай алқалы ду болған жерде,
Әр жерде айтып өлең жолдық алам.
Құрбы қыз не түспейді ойыңызға,

Қызыл тон жарасып тұр бойыңызға.
Алдыңда бес-алты ауыз сөз сөйлейін,
Келген соң Тәңір айдап тойыңызға.
Әркімдер қайғырып тұр сіз кеткенге,

Көзінің қарашығы қыз кеткенге.
Мұндай қыз шешесіне таптырар ма,
Алты жыл арғымақпен іздесең де!
Астыма атым мінген күрең қулық,

Құрбыңды ғашық қылдың артық туып.
Алшаңдап-ақ сұратпай жүруші едің,
Бір елге кетпек болдың мүшкіл туып.
Беліңді бекем буып, қатая көр,

Барасың ата-анаңның жолын қуып.
Қыз туса, ұлға бермек Хақ бұйрығы,
Той қылып өлең айтпақ шат бұйрығы.
Жеңгеңді ағаң барып алып келген,

ғұрыптық  фольклор
Қыз еді шешеңіз де өзіңіздей,
Елінен о да келген бөлініп жат.
Бұ іске ренжімей, риза бол,

Ежелгі Алла салған ақ шариғат.
Ежелгі ақ шариғат Алла салған,
Қара ісін халық адасса, ханға салған.
Ағалар өзің айт деп ұйғармасаң,

Сөйлемейін, жол сенікі, жармаса алман.
Шүлдірлеп бес-алты ауыз айттық өлең,
Дүзіктей қос бауырдақ қолға салған.
Керіліп ақ боз үйде сен отырсың,

Ақ майдай жарқырайсың шамға салған.
Дауысың дауылпаздан еш кем емес,
Даңқыңды естіп жүрміз әрқашаннан.
Жылайды ұлы-кіші ас-абаңның,

Ісіне қарсы тұрма Жасағанның.
«Ас-аба» деген сөзге түсінбессің,
«Аға-іні» дегенім ғой осы араның.
Той күні ұлы ләскер базар етіп,

Қарынын бір тойғызды аш адамның.
Ақ отау әшекейлеп тіккен шетке,
О дағы бір белгісі босағаның.
Алланың шүкірлік қыл бұнысына,

Аман бар бұдан кетсең қонысыңа.
Шайтанның мында екен деп тіліне ермей,
Құрбыңның түспей кеттің уысына.
Осындай той-мереке болған жерде,

Даңқыңды шығарармын, Алтынсары,
Адайдың әр шығанақ бұрышына.
Айтамын мен бір өлең мына тойға,
Мекендер құлан-киік құба жонға.

Жарқыным, айтқан сөзге риза бол,
Айтамын бір басыңды балап онға.
Атаның артық дәулет арқасында
Айдатып алпыс атты жәрмеңкеге,

үйлену  ғұрып  фольклоры
Мен сізге құлақкесті құл болам ба,
Бір сапар айт дегенде тіліңді алсам.
Жөнелсем шалдырмастын жабыларға,

Сіздердей жақсы бізге табылар ма?!
Ағаның қызметінде болушы еді,
Інісі көкіректе жан барында.
Біреуге айт десе өлең, бұлданады,

Сөзінің сапасы жоқ, саны бар да.
Шыға шап, мен бір жүйрік, білсең қолдан,
Жақсылар келген екен оң мен солдан.
Бек тәуір айтқан сізге насихатым,

Аумаңыз өлгеніңше тура жолдан.
Ақ жүзің айбалтаның айбатындай,
Ер жігіт мінбейді ат ай батырмай.
Жан көріп жолдық берген, жақсыларым,

Артымнан айта көрме ғайбатыңды-ай.
Осындай көрсем дуды екпіндеймін,
Қарақшы тіке тартқан бәйге атындай.
Мәдет бер біздің тілге, жалғыз Аллам,

Кеңес бар көңілімде алуан-алуан.
Қайтсе де бұл дүниенің опасы жоқ,
Адам[ды] түгеседі дүние жалған.
Дүниеге талай адам келген болар,

Біреуі болсын дағы өлмей қалған.
Ер адам дүниеде қалар болса,
Ғали мен қайда кетті Қамза балуан?
Есіткен бұрынғыдан көп тәуәрік,

Ішінде аз сөзім бар теріп алған.
Пікірлеп асыл сөзді жадыңа алсаң,
Аузыңнан домалайды інжу-маржан.
Бұл сөзді көп білсем де, азайтамын,

Тауарды жая берсе, болады арзан.
Айтамын, айт десеңіз, кез келгенде,
Қайтейін аяп мұнша жақсылардан.

ғұрыптық  фольклор
Шырағым, бір сөйлерге ынтызармын,
Қыз бала кетер жылы көңлі жарым.
Фатиха, сізге дұға беремін деп,

Жиналып келіп отыр жас пен кәрің.
Пәлендей артық айтқыш болмасам да,
Аз сөзді сіздің үшін амалдарым.
Аз сөзді амалдармын сіздің үшін,

Сіз сонда ойланарсыз біздің үшін.
Деймәтлі тойыңызға кез болған соң,
Кетейік аяп неге тілдің ұшын?
Самарқан аққу ұшады түн қатып-ай,

Барады анаң сенің ұзатып-ай.
Алланың артық берген дәрәжаңда
Мен тұрмын өлең айтып, жұбатып-ай.
Анаңыз жыламай ма бала кетсе,

Шешесін қыз өксімейді ала кетсе.
Ондағы ата-анаңыз қуанады,
Ұзатып бүгін-ертең барып жетсе.
Түспейсің еш адамның уысына-ай,

Жамандар жатар жүктің қуысында-ай.
Қақпақтай бар жаурының, белің қылдай,
Шырағым, бәрекелді туысыңа-ай.
Қара өзен таусылмайды кең болған соң,

Тойыңды мен бастадым жөн болған соң.
Тыңдаған құлақ салып, көп әлеумет,
«Алла» деп айтқан сөзім ем болған соң.
Керіліп, жаман болсаң, кетер едім,

Бастадым тойыңызды сен болған соң.
Әуеден күн жауады найзағайлап,
Ойнайды жабағы, тай жалын шайнап.
Шешеңнің жібек баулы сұңқары едің,

үйлену  ғұрып  фольклоры
* * *

саспайтұғын, әлуай.
Сұрасаң ұранымды-ау Райымбек,
Той тұрмақ жауыңнан да, дариға,

қашпайтұғын, әлуай.
Бес кәмпит, алты жаңғақ,
Он бауырсақ,
Барамыз жылдан жылға,

Дариға, мұны да аңсап, әлуай.
Бастайды «бісмілла» деп тойдың басын,
Көтерер «уа, әмин!» деп, дариға,

қойдың басын, әлуай.
Аударған ала қағаз жетік молда,
Болжайды үйде отырып, дариға,

қыбыласын, әлуай!
* * *

Бастай алмай отырған есіл жастар-ау.
Албыраған, Гүлжамал-ай,
Осы әнге сал, дүние-ай.
Біз айтамыз өлеңді тыңдасаңыз-ай,

Құлақ салып тыңдасаң, мың жасаңыз-ау!
Түбі шірік дүние-ау бір бәйтерек-ау,
Шыңға құлап кетеді ырғасаңыз-ау.
* * *

жан сәулем-ай.
Қуаныш қып балаларға той жасапсыз, ахоу,
Құтты болсын тойыңыз дей бастаңыз,

ғұрыптық  фольклор
Біздің үйде мәшине,
Мәшинеде қос ине-ай.
Бүгін болған тамаша-ау,

Бола берсін осы үйде-ау.
Той Құдайдың, әнеки, қазынасы, ахоу,
Қор болмайды жақсының ғазиз басы,

үйлену  ғұрып  фольклоры
Ағалар, тойыңызды бастай келдік,
Жақсы менен жаманды қоспай келдік.
«Билікке той бастамақ лайық» деп,

Рұқсат халық берген соң қақсай бердік.
Жиналар той дегенде түзік терек,
Жарасар жігіт қызға кілең серек.
Жұрт жиып, тәрбиелеп ойын қылып,

Алыстан тойыңызды бастай келдік.
Мұндай той бұ заманда қалып еді,
Той қылған бұл сықылды сізді көрдік.
Жұрт жинап той қылуға жар салған соң,

Ағалар, бұл заманда о да ерлік.
«Той қылмақ Пайғамбардың сүннеті» деп,
«Ата менен ананың міндеті» деп,
Шариғат той қылғанды бек сүйеді,

Айтқан соң Мұхаммедтің үммәті деп.
Осы сөз көрінеді ақ Кәлемнен,
Пайғамбардың құрметі асқан ғалемнен.
Сөйлесем шариғат пен тарихты,

Түскендей толықсисың күн төбеңнен.
Қосылған Атыраудан дарияменен,
Емеспін өзен судай өлкеленген.
Болмайды-ай дария өлке судай,

Әр сөзім сары алтыннан шыққан будай.
Әлеумет той дегенде топырлайды,
Тарқайды жөнін алып толай-толай.
Түн болса қыз үйінің жеңгелері

Көлдегі бая бұлбұл қаз бен қудай.
Айтсам да той болғанда нақ ат қызық,
Бәйгеге ат қосады жалын созып.
Болғанда қиқу салса шын жүйрік,

Белгілеп бәйге алады тойдан озып.
Наданға кәғда сөзі оқылмайды,
Оқылмай көкірекке тоқылмайды.

ғұрыптық  фольклор
Кей жігіт той дегенде өлең таппай,
Әншейін-ақ былшылдап тақылдайды.
Әлеумет айт деп өлең қамалаған,

Тойбастарын Сабыржан жырау шамалаған.
Түрікменнің сары атанның бауырындай,
Көп ел мен көп руды аралаған.
Сауытты қалам қылған қара үшін,

Хайуандай жаратыпты адам үшін.
Шығарған той топырыны бұрынғылар,
Ғашықтар бір-біріне бармақ үшін.
Жан-жақта қосыларға бұйрық еткен,

Бұрынғы ымрай рулар үшін.
Бұл тойлар бұрынғыдан қалыпты ғой,
Той бастап ойынменен келу үшін.
Дыбысы бұл тойлардың жұртқа жетті,

Қазақтың әз Жәнібек хандарындай.
Жиналып мерекеге жеті ру ел,
Жүсіп пенен Зылиханың тойларындай.
Жарқыным, атаң қандай, анаң қандай,

Аш белің бұралады-ай тартқан сымдай.
Болмаса ұжмақтағы хор қыздары,
Әйелдің бәрі тегіс болмас сендей.
Сыйлаймын сырың қандай, түрің қандай,

Ажарың қараңғы үйде жанған шамдай.
Сипаты әрбір қыздың сендей болмас,
Қиғаш қас, оймақ ауыз, жазық маңдай.
Көрінер сыртың сұлу тартқан сымдай,

Адам сөзін сұлу қаққан сымдай.
Сыртыңнан қатар құрбың кеңеседі,
Ақылын Іле менен Тоңған судай.
Қыздардың бәрі сіздей асыл болмас,

үйлену  ғұрып  фольклоры
Айна көзім, қарағым-ай, өткір жүйрік,
Аршын төс, алма мойын, күміс білек.
Бір құрбың қатарында салса биім-ай,

Назасын қайтара көр сөзге дерек.
Алғаның әлде жақсы, әлде жаман,
Біреуге тап боларсың әлде қандай?
Сөзімнің ажары бар әлек-әлек,

Айтамын асықтарың атын біліп.
Өлеңім алты алуан, қызыл желдей,
Отырмын өлең айтып тойға келіп.
Әлеумет, тыңдасаңдар судай тынып,

Сөйлеймін әрбір сөздің жөнін біліп.
Оларда қосылыпты асық болып,
Бәдіғұлжамал менен Сейпілмәлік.
«Ұл бала ата-анаға таяу» деген,

«Қыз бала үйге жаққан бояу» деген.
Құдайым тағдырда жазғаннан соң,
Қосыпты ерді жолдас әйелменен.
Шығады әдемі сөзім айтсам менен,

Жиналар той дегенде жігіт-желең.
Жарқыным, кетемін деп көп қайғырма,
Бұрынғы қалған жолы ата-енеден.
Осындай атаңызға енең ерген,

Сол жолы енеңіз де сізге келген.
Осындай ойлай туған ісің болса,
Солардай қосыларсың көзің көрген.
Бұрын-ау бұл тойлар болып келген,

Әлеумет жұрт жиналып тойын қылған.
Осындай ойлайтұғын ісің болса,
Құлақ сал бұл сөзімні үгіт берген.
Әлеумет айт деп өлең қамалаған,

ғұрыптық  фольклор
Талай қыз қатарыңнан кетіп жатыр,
Сөзімнің міні бар ма, көп әлеумет?
Осындай топты көрсем сау аламын,

Арқамда қорғайтұғын періштем бар.
Қыз алмақ, қыз ұзатпақ қалыпты ғой,
Бұрынғы Адам ата, Хауа анадан.
Атаңыз қайғырады «кетеді» деп,

«Өзімнен қыз тумаса нетеді» деп.
Анаңыз тағы сізге қайғырады,
«Шырағым, қыз да болса жеке еді» деп.
«Ауылымның ашып тұрған көркі еді» деп,

«Қадірі қарағымның бітеді» деп.
Әлеумет жұрт жиналып, айтып отыр:
«Қарағымның қыз ғұмыры өтеді» деп.
Әкеңнің көріп тұрмын той қылғанын,

Көгендеп ылғи құнан қой қырғанын.
Отырмын шариғаттың жолын айтып,
Қайғысын осыменен қойдырғанын.
Тыңдасаң, жаман емес насихатың,

Болады ата-анаға бала жақын.
Қалған іс бұрынғыдан жол болған соң,
Ішімнің кетіре көр қайғыларын.
Жарқыным, «кетемін» деп көп қайғырма,

Құдайым жақсы жолдан сені айырма!
Насихат және айтамыз атаңызға,
Құлақ сал, біздің айтқан батамызға.
Болған соң Хақ бұйрығы не дүр шара,

Болмаса мың нар берсең, сатамыз ба?!
Насихат және айтамыз жеңгеңізге,
Бұл сөзім тағы ортақ өңгеңізге.
Бәріңізге мұның бәрі ортақ болар,

ғұрыптық  фольклор
Бастадым «бисмилла» деп бұл тойыңды,
Тіліме жәрдем болғай бір Алладан.
Сәтіне сәрсенбінің той қылыпсыз,

Тойыңыз құтты болсын, көп алуан!
Өтіпті бізден бұрын көп өлеңші,
Олар да «биссмилләсіз» іс қылмаған.
Базардан алып келген ақ матасы,

Жақсының кімге тимейді бір батасы.
Сәтіне сәрсенбінің той қылыпсыз,
Тойыңыз құтты болсын, қыз атасы.
«Туады ат байталдан, алып анадан»,

Тұсыңа келді өлеңші алқалаған.
Сәтіне сәрсенбінің той қылыпсыз,
Тойыңыз құтты болсын, халық алуан.
Тойыңызға келіп тұрмын сынайын деп,

Болады көпке тентек—Тәңірге шет.
Сәтіне сәрсенбінің той қылыпсыз,
Тойыңыз құтты болсын, жиналған көп.
Базардан алып келген қара қойың,

Ағалар, мен бастаймын ханның тойын.
Өзің біл қайтеріңді деп айтамын,
Бұл тойға кез келдің алма мойын.
Құдайдан той тілеген бір бала едім,

Той бастап, көп ағадан бата алайын.
Не қылсам да білмеймін көптің ойын,
Құдайым тап келтірді қыздың тойын.
Біз келдік-ай, құрбы жан, тойыңызға,

Айтпай кетсем келгенді ойымызға.
Тойыңызды кез келіп, бастап тұрмын,
Лайықтап бере бер бойымызға.
Арғы атам ақ Ораққа ұқсағанмын,

Талайды қара өлеңмен тұсағанмын.
Құдайым кез келтіріп бастап тұрмын,
Берсең де ат пен шапан қоса аламын.

үйлену  ғұрып  фольклоры
Бір бөлек бозбаламыз тойға келген,
Ел сөзді айтпай кеткен ойға келген.
Тойыңызды кез келіп бастап тұрмын,

Сөйлесем, сөз қалмайды біздей ерден.
Жайлайды біздің қазақ Тағалаға,
Тағаладан қашады қоян шағалына.
Той болса, бір жаппа сырын қыз алады,

Бетіңе опа далап жағынбай қыз бола ма!
Шашың бар қылаң қара, төрттен өрген,
Үйректің жаңға ұшыраған мамығындай.
Асылың өз құрбыңнан артық екен,

Орынбордың пұты теңге ақ ұнындай.
Той болса, қыздар төрде түн жабынбай,
Қыздары осы ауылдың тәуір екен,
Шыққалы біз ауылдан көп күн болды,

Жүр едім той көре алмай сағынып-ай.
Өзің біл қайтарынды деп айтамыз,
Тойыңды бастап тұрмын ауылыңда.
Жолаушы атым арық, үйіңізге келдім,

Бір жан бізге бермей қаласыз ба-ау?
Әуелі сөздің басы әліппенен,
Тізілер сөз мәнісі қаріппенен.
Тойы бар тең құрбының дегеннен соң,

Жиналып біздер келдік халықпенен.
Пайғамбар Фатимаға той етіпті,
Әптиек, Құран сөзі шәрифпенен.
Құранменен Пайғамбар той қылған соң,

Атаңа қалған екен Хақтан фәрман.
Қыз беру ата-анаға болған міндет,
Тыңдаңыз бұл сөзімді құлақ салып.
Фатимаға Хақ пайғамбар той қылған соң,

Хақ пайғамбар Расулдан қалды сүннет.
Тыңдасаң құлақ салып айттым саған,
Бір жүйрік келді көзге сыналмаған.
Мен дағы топты көрген жүйрік едім,

үйлену  ғұрып  фольклоры
Қарашаға, кисе киім жарасар аласаға,
Өлеңнің тапсаң тәуір жобасын-ай.
Жиылған жұрт қарасын тамашаға,

Қарасын жиылған көп тамашаға.
Келеді өлең шығып өңешімнен,
Ұл кетпес, сірә, менің кеңесімнен.
Бірге өскен [кішкенеден] замандасым,

Айтқан сөзің кетпейді әлі есімнен.
Есім арық,
Ертең күнде барып батады бесін барып.
Бірге өскенбіз кішкентайдан-ай, замандас,

Қайда жүрсең жүрерсің есіңе алып.
Жерде Мәді болғанда Иса аспанда.
Әулиеге сиынар ер сасқанда,
Сіз де айтыңыз өлеңді, біз де айтайық,

Себеппенен осындай бас қосқанда.
Ай бұрыштан,
Ақ жапырақ, жел тұрса, аспанға ұшқан.
Қыл симастай арада тату едік,

Суытқан екеумізді қандай дұшпан?
Ақ қалады,
Аттың басқан жерінде дақ қалады.
Оралыңның барын да, ойна да күл,

Өлгеннен соң саудырап жақ қалады.
Аузымды ашсам келеді сөз дегенің,
Көбірек екен көргеннен көрмегенім.
Құдай айдап кезінде сөйлегенім,

Бәрінен де жақсы екен өлмегенім.
«Бисмиллә» деп өлеңге құрдым дастан,
Тіреусіз тұр баяндап жер мен аспан.
Көңілді көтерілік өлең айтып,

Бұл жалған баяндама өтер бастан.
7-169

үйлену  ғұрып  фольклоры
Қуанып үш күн бұрын той болады деп,
Жиылып қалды үйде өңшең балдар.
Ат мініп, киім киіп, дидарласып,

Мәжіліс құрды кеңес асыл паңдар.
Заманда жан шақ келмес бұл тойыңа,
Бұрынғы болмаса тең патша, хандар.
Мұндай той қара түгел, хан еткен жоқ,

Қатарға сенен артық жан өткен жоқ.
Шақыртып бір тайпаны ақ үй тігіп,
Қызығын патшалардан кем еткен жоқ.
Көңілі балам шатты-қош болсын деп,

Тарылып дүнияға еб еткен жоқ.
Басыңда дәулетің бар баялаған,
Құдайым бір бергенін, аямаған.
Сидратель мүнтаһның ағашындай,

Аш-арық көлеңкеңе саялаған.
Ақыры, қайыр-тілек езгулікке
Беріпті артық дәулет Аллаң саған.
Басыңда қама бөрік, камзол бешпет,

Зер салдың етегіңе бұрамадан.
Он беске жасың жетіп толғаннан соң,
Халқыңа мінезің жоқ ұнамаған.
Үстіңе киген тоның тиын дағы-ай,

Көтерген тиын тонды иін дағы-ай.
Ішінде осыншаның сізді айтамын,
Тәңірімнің о да болса берген бағы-ай.
Құрбыңыз алдыңызда сөйлер талай,

Сау болса қызыл тілмен екі жақ-ай.
Сөйлейін алдыңызда, құрбым көрсін,
Бақ дәулет үстік-үстік Тәңірім берсін.
Айтпаймын көзің көріп, шырағым-ай,

ғұрыптық  фольклор
Қиылған қасың қара қырмызыдай,
Ашылған ақ күмістей алтын зерсің.
Сен болып жүйрік құлан жөнеле бер,

Соңыңнан құрбың тәуір ере берсін.
Әуелден жөн білместей адам ба едің,
Баласы атайының көргендісің.
Айналып аулыңнан шыға алмайды,

Жолаушы мекеніңді көрген кісі.
Құрбыңыз ғашық болған сыртыңыздан,
Шет жүрмін жел аударып ұлтымыздан.
Сайқалдап талай жерді көпке кетсем,

Жамандық таба алмадым құлқыңыздан.
Алдыңда бір сөйлеуге едім іңкәр,
Біздерге болса ұлықсат халқыңыздан.
Тауымды менің, сірә, қайтарсаңдар,

Сені мен кем көрмеймін хан қызынан.
Тыңдасаң бір сөз айттым қиғаш қасы,
Әйел де асыл сойлы түйме басың.
Аралас аз ауылдың ортасында,

Сен едің түсіп жүрген ықыласым.
Шырағым, қайтерімді енді өзің біл,
Сөйледім сені көріп төгіп жасым.
Құрбымсың зейлім салып жасым төккен,

Қатары жоқ бұл арада сенен өткен.
Білмесең қадірімді, жолың болсын,
Барымды аямайын тілге біткен.
Сөйлесем, сөз келеді қызыл тілге,

Зейілсіз жаман болсаң қадір білмей.
Белгісі қатар құрбы осы ғой деп,
Муафих сөз айтамын, құрбым, сізге.
Қалдырсаң назарымды, қалар қатты,

Бала едім көргендерге асылзаттан.
Қатарың келіп көзге сөз айтады,
Тыңдасаң қойып құлақ ілтипатқа.

ғұрыптық  фольклор
Белгілі той болған қыз отау жабар,
Бір қыз бенен бір бала атпен шабар.
Той болған қыз ағасы мырза болса,

Жігітке той бастаған шапан жабар.
Зіл қорғасын дегенде, зіл қорғасын,
Ел көшкенде, әкеңнің мін жорғасын.
Той бастап бір де екілі көргенім жоқ,

Құдайдың, айналайын, өзі оңласын.
Ауада бір жұлдыз бар ай батпаған,
Ақ серке алшақ мүйіз қой бастаған.
Арғы атам қиын жерде қол бастаған,

Қолдан қиын болып па той бастаған?
Бисмилла тойдың басы Тоқтар-Ата,
«Аумин» той қылғанға тоқсан бата.
Той бастап мұнан бұрын көргенім жоқ,

Көпшілік, айып етпе болса қата.
Бисмилла, тойдың басы молда Алдияр,
Алпыс екі машайық бір Шадияр.
Серуі сексен екі, сегіз түлік,

Машайық алпыс екі бір Шадияр.
Тойыңды баста десең, мен бастайын,
Артыма алтын шашбау тең тастайын.
Бұл жерде үлкен де бар, кіші де бар,

Жасым кіші болса да, мен бастайын.
Айғандарым дегенде айғандарым,
Басына ақ шайыны жайғандарым.
Той бастап мұнан бұрын көргенім жоқ,

Тілімді жаңылдырма, Пайғамбарым.
Әулие әнбиялар, әулие әнбиялар,
Ағашқа қандай биік қарға ұялар?!
Бұл жерде үлкен де бар, кіші де бар,

үйлену  ғұрып  фольклоры
Бұл заман жылдан-жылға азғаның ба,
Бұл тойды жігіт тұрып, қыз бастайды.
Ай еді кеше туған, бүгін сегіз,

Айтқанша сегіз өлең серпілмеңіз.
Ауызға біреу кіреді, біреу шығады,
Баласы көргенсіздің дей көрмеңіз.
Бітеді көл бойына желбір жекен,

Жекенді жел бір қара мал жей ме екен?
Биліксіз ағалардан айта алмаймыз,
«Барып кел ағаларға, нағыл?» дейді екен.
Аттымын, арбалымын, түйелімін,

Келгенде қара өлеңге киелімін.
Жігіттер, танымасаң, танытамын,
Дайымның аты шыққан жиенімін.
Кешім қыз келе жатыр деп жол беріңіз,

Өлеңнің пірі еді деп қол беріңіз.
Шашбауым шашым ұзын шашылыңқы,
Даусым тойға шықсам ашылыңқы.
Тарының қауызындай тасқан жігіт,

Шыққан да менің даусым басылыңқы.
Балдағы шымылдығымның алтын балдақ,
Құрбыға сөз айтамын тілім жалдап.
Бұл күні бозбаланың тіліне ерме,

Кетеді құрбы түгіл, Құдайды алдап.
Бір сайдан, бір сай шығады құрдым деген,
Құрбыға сөз айтпаңдар сыр білмеген.
Кигенім салқындыққа сары мауыт,

Асылды сағынамын ауық-ауық.
Намазшам, намаздыгер арасында,
Тұрушы еді, ойпырмай, атын жауып.
Асыл-ай, мен қосылдым қандай болып,

Шай ішкен шынаяқтан балдай болып.
Қойнынан шығушы едім шыбалаңдап,
Шығушы едім, айырылған шолпанынан

ғұрыптық  фольклор
Асылым қосылып едім ашық болып,
Бара жатыр қасіретіңе ішім толып.
Ұйықтасам күн-түн демей бірге жатам,

Түрегелсем отырамын түсім жорып.
Үстіме көйлек кидім дүриядан,
Біткен жоқ еш арманым дүнияден.
Төбесін қарағымның көргенімде,

Асылымның қараушы ем,
Көз талғанша бір қиядан.
Бұрын да қалай еді ақылың-ау.
Әркімнің тіліне ерме, пақырым-ау,

Кеуліміз қырым жердей болып кетті-ау.
Көрдің бе дүниенің қапылын-ау?
Көз тиер татулыққа деген сөз бар,
Қалайша ренжістік апырым-ау?!

Бір бидай арпа ішінде піспейді екен,
Бір жерге екі жақсы түспейді екен.
Бір жақын, бір жаманды Құдай қосады,
Шырмауықтай шырмалып өспейді екен.

Бір құс бар әпшөк деген, бахар сайрайды,
Қаз баласын ертіп көл жайлайды.
Бір жақсы, бір жаманды Құдай қосады,
Жақсының жаман адам бағын байлайды.

Өлеңді айтушы едім әрдайым да,
Өлеңшіге келмей жүр жағдайым да.
Кісіге кісі жары жар бола ма?
Әркімге берсін Тәңірі маңдайына!

Насыбай аттым тағы, елттім тағы,
Көрінсе түсім сарғыш дерттім тағы.
Құдайдың қосқан жары жаман болса,
Көзі ашық дүниеден өттім тағы.

Домбыра шығар ма екен күйге салмай,
Бітер ме даудың ісі биге салмай?
Бір жақсы, бір жаманды Құдай қосады,
Кетеді өлгенінше үйлесе алмай.

ғұрыптық  фольклор
Көк етігім қонышы тар,
Кие алмаймын, жар-жар-ай.
Қолым барып дүниелік,

Жия алмаймын, жар-жар-ай!
Қолым барып дүниелік
Жияр едім, жар-жар-ау.
Айналайын, адамдар,

Қия алмаймын, жар-жар-ау!
Шаңғауызыш жанайын,
Шешем бе екен, жар-жар-ау.
Кеше кеткен апашым

Есен бе екен, жар-жар-ау!
Есен-есен дегенге,
Елікпейін, жар-жар-ау.
Өзім барып көзіммен

Көрсем екен, жар-жар-ау!
Сылдыр-сылдыр қамысқа
Сырғам түсті, жар-жар-ау.
Сыр бермеген жерлерге,

Апам түсті, жар-жар-ау!
Апам үшін қабырғам
Қайысады, жар-жар-ау.
Қолымдағы қос жүзік

Майысады жар-жар-ау!
Мен де кетіп барамын
Кісі еліне, жар-жар-ау.
Әкем-шешем қалады,

Жым-жырт болып, жар-жар-ау!
Сары алқа жерім,
Сағындым елім.
Не болар кісі елінде,

Көрген күйім-ай.
Дүниеде не мұңлы,

ғұрыптық  фольклор
Сылдыр-сылдыр оймағым,
Қағылайын, жар-жар.
Айналайын әкемдей,

Сағынайын, жар-жар!
Айналайын әкемді
Сағынар ем, жар-жар.
Малға сатып жіберді,

Неғылайын, жар-жар!
Сылдыр-сылдыр оймағым,
Қағылайын, жар-жар.
Айналайын шешемді

Сағынайын, жар-жар!
Айналайын шешемді
Сағынар ем, жар-жар.
Өзі апарып тастады,

Неғылайын, жар-жар!
Сылдыр-сылдыр оймағым,
Қағылайын, жар-жар.
Айналайын ағамды

Сағынайын, жар-жар!
Айналайын ағамды
Сағынар ем, жар-жар.
Өзі апарып салады,

Неғылайын, жар-жар!
Сылдыр-сылдыр оймағым,
Қағылайын, жар-жар.
Айналайын жеңгемді

Сағынайын, жар-жар!
Айналайын жеңгемді
Сағынар ем, жар-жар!
Кісі елінің адамы,

Неғылайын, жар-жар!
Сылдыр-сылдыр оймағым,
Қағылайын, жар-жар!

үйлену  ғұрып  фольклоры
Айналайын сіңлімді
Сағынайын, жар-жар!
Айналайын сіңлімді

Сағынар ем, жар-жар!
Ол да өзімдей мұңлық қой,
Неғылайын жар-жар!
Сылдыр-сылдыр оймағым,

Қағылайын, жар-жар!
Айналайын інімді
Сағынайын, жар-жар!
Айналайын інімді

Сағынар ем, жар-жар!
Ат шылауын ұстайды,
Неғылайын, жар-жар!
Көк етігім қонышы тар,

Кие алмаймын, жар-жар.
Қолым барып жұмысты
Жия алмаймын, жар-жар!
Қолым барып жұмысты,

Жияр едім, жар-жар.
Айналайын анамды
Қия алмаймын, жар-жар!

Сырғам түсті, жар-жар.
Сыр алмаған жерлерге,
Әпкем түсті, жар-жар!
Әпкем үшін қабырғам

Қайысады, жар-жар.
Қолымдағы қос жүзігім
Майысады, жар-жар!
Қатар-қатар қаттамалар

Қатталып тұр, жар-жар.
Қызды алып жеңгелері,
Аттанып тұр, жар-жар!

ғұрыптық  фольклор
Жылама, тұр,жылама,
Той сенікі, жар-жар.
Астанасы алтыннан,

Үй сенікі, жар-жар!
* * *

жар-жар-ау,
Жек көргенің мен болсам, кеттім, шеше,

жар-жар-ау.
Тоқсан басты, тор көзді сенің үйің, жар-жар-ау,
Торғай басым симастай кеттім, шеше,

жар-жар-ау!
Ау-жар басым тағы да ау-жар басым, жар-жар-ау,
Ау-шардияр машайық жан жолдасым,

жар-жар-ау.
Онда да бар қайын ата дейсің, жұртым,

ғұрыптық  фольклор
Батсайы шапан сөкпелі,
Мен әжеме өкпелі.
Өкпелі демей не дейін,

Бір жаз маған көп пе еді?
Ат шапса, тұяқ тигендей,
Құс ұшса, қанат күйгендей.
Айналайын, жан әже,

Не жазығым бар еді,
Алыста ай жерге бергендей.
Есіктің алды мың шыбық,
Ішінен алдым бір шыбық.

Айналайын, жан апа,
Басыма түсті мұңшылық.
Есіктің алды қоғалы,
Қоғасын жайпап мал өтер.

Айналайын, бауырым,
Қадірің маған енді өтер.
Ақ үйге салған үзігім,
Қолыма салған жүзігім.

Айналайын, бауырымның
Көре алмай кеттім қызығын.
Базардан алған түр кілем,
Масатыдан несі кем?

Тірі бір кеттің демесең,
Өлгеннен мұның несі кем?
Базардан алып келген палау қасық,
Сындырдым әдіренің сабын басып.

Кешегі өткен айдың он бесінде,
Айырылдым жан бауырмен амандасып.
Базардан алған құйысқан,
Тарамай шашым ұйысқан.

Жылама деп маған айтасың,
Жылатады екен туысқан.
Мінгенім көш алдынан нарша тайлақ,
Жібердім жайылсын деп шағылға айдап.

ғұрыптық  фольклор
Өлеңге ақын болсам іркілмеймін,
Найзагердің атындай зіркілдеймін.
Өздеріңдей жақсыға кез келгенмін,

Алдарыңда желмей-жортпай бүлкілдеймін.
Үстіңдегі киімің—тоның құрсын,
Қарға тұяқ секілді қолың құрсын.
Келген жерден сақина сұрай келдің,

Көргенсіздің баласы, соның құрсын.
Бесті ала қой,
Күшің жетсе, тілімді кесіп ала ғой.
Қолымда ештеңем жоқ, не берейін,

Ертең барып қорадан ешкі ала ғой.
Көк бесті,
Қазанда қалқып жүріп өкпе пісті.
Теңге мірің біздерге ауысқандай,

Сіздер кімге қыласыз өкпеңізді?
Асыр-тасыр,
Тасырлатып жылқыңды таудан асыр.
Азды-көпті қолыңа барып қалдым,

Жаманымды жасыр да, жақсымды асыр.
Қызыл маңлай,
Арқадан шыт келеді, таңлай, таңлай.
Досым екеу болғанда,

Дұшпаным төртеу,
Аяғымды басамын аңлай-аңлай.
Аяғыма кигенім мәсі дағы,
Жаңылғаным өлеңнен жасымдағы.

Жаста болсам өлеңді тауып айтам,
Арғымақтай сүйегім асыл дағы.
Ақ қалпағың басыңда түбіттеген,
Сенен артық бола ма жігіт деген?

Осы тұрған тойларға келмей қойдың,
Ақ сандыққа түстің бе кілттенген.

үйлену  ғұрып  фольклоры
Ақ киізден саламын түндік қылып,
Қызды Құдай жаратты мұңды қылып,
Қызы болмай әкемнің, ұлы болсам,

Өз үйімде жүрер ем билік қылып.
Базардан алып келген қара сырнай,
Басымнан өтіп дәурен барасың-ай.
Артымнан жалғас өскен екі бауырым,

Көзімнің ағы менен қарасындай.
Бір күйі домбырамның татауында,
Өсірген сылап-сипап, жаным көкем,
Жүреміз енді қайтіп жат ауылда.

Боз үйде отыр едім, боздай басым,
Сүтіне боз биенің жуған шашын.
Отырып көп ішінде таранушы ем,
Қор болды-ай бір жаманға әділ басым.

Боз үйде отыр едім барқыт пішіп,
Біреуін біреуінен артық пішіп.
Бар ма екен қыздай мұңлық сорлап өткен,
Отырып босағада сарқыт ішіп.

Тақия қызыл мақпал қырын ойдым,
Көкемнің қырын жүріп жүгін жидым.
Мінумен ақбоз атты алшаңдатып,
Көкемнің жөнер жерін биыл білдім.

Дегенге биыл маған, биыл маған,
Бұл дәурен биылдан соң қиылмаған.
Бар ма екен қыздай мұңлық, Тәңірі-ай деген,
Топырақ өз елімнен бұйырмаған.

Базардан алып келген кеселерім,
Кесені ұстап тұрмын нешелерін.
Аяғын үзеңгіге салып тұрмын,
Көргенше хош-аман бол, қайран жерім!

Базардан алып келген қара сырнай,
Басымнан өтіп дәурен барасың-ай.

ғұрыптық  фольклор
Есіктің алды талды ғой,
Төрімнің алды қалды ғой.
Бермеймін деген, жан ана,

Мойныма құрық салды ғой.
Көктем тола мұз кетер,
Орамал салып қыз кетер.
Артымнан ерген Жабайжан,

Көрісе кетсең, не кетер?
Шай ішінде қорғасын,
Қатар да құрбым, қайдасың?
Адыра қалғыр, ақ жаулық,

Түсетін болды-ау басыма.
Үкі бір тақтым шекеге,
Құс қоймады жекеге.
Бермеймін деген, жан дәде,

Қайтіп бір қидың некеге?
Базардан алған шай құман,
Шүмегінен майырылған.
Қыздай бір мұңлық бола ма?

Ел жұртымнан айырылған.
Төрге бір бидай шашайын,
Түрлетіп кілем басайын.
Айырма, қалқам, айырма,

Жылап бір мауқым басайын.
Есіктің алды шоралар,
Аяғыма оралар.
Енді бір қайтып көргенше,

Қош-аман бол, жоралар!
Ақ көйлек кидім белдемше,
Ойнаушы едім өлгенше.
Енді бір қайтіп көргенше,

үйлену  ғұрып  фольклоры
Есіктің алды ақ қайың,
Жапырағын баспайын.
Бұл есіктен кеткен соң,

Еркелікті тастайын.
Базардан алған тарағым,
«Жылама,—дейсің»—қарағым».
Жыламай қайтіп тұрайын,

Кісі есігі болды-ау тұрағым.
Базардан алған айнамсың,
Айнадай көзім жайнасын.
Айналайын, жан әке,

Осы бір күні қайдасың?
Қарағай шаптым жаңқалап,
Өсірдім, Мұстафажан, арқалап.
Өсірген бауырым сен болсаң,

Барғын жаным апалап.
Қарағайдың жаңқасы,
Құнан қойдың марқасы.
Ерте жатып, кеш тұрған

Жан апамның арқасы.
Базардан алған көк арба,
Жаңбыр да жауса оңар ма?
Айналайын, жан әже-ау,

Қыздай мұңлық болар ма?!
Есіктің алды бидайық,
Орып бір алдым бір баулық.
Айналайын, жан әже-ау,

Алла берсін денсаулық.
Боз үйден аққан тамшыдай,
Қолыма алған қамшыдай.
Күнім бір бітіп қалып па ед,

ғұрыптық  фольклор
Туыстарына:
Базардан алған бас кілем,
Падсайыдан несі кем.

Тірі бір кетті демесең,
Өлгеннен бұның несі кем?
Базардан алған пәуеске,
Байлар да мінер әуеске.

Жеткіземін деуші едің,
Жеткізбей бердің он беске.
Қалайы сандық кілітім,
Кетпеймін деген үмітім.

Кетуге басым байланды-ау,
Қош-аман бол, ел-жұртым-ау!
Қалайы сандық қақпалы-ау,
Мен ағама өкпелі-ау.

Өкпелемей қайтейін,
Биылша жүрсем көп пе еді-ау.
Жаңа да туған айдай топ,
Жүруші едім тайдай боп.

Күнім бір менің бітті ме,
Базарға салған қойдай боп!
Базардан алған құндыздай,
Ауадағы жұлдыздай.

Күнім бір менің бітті ме,
Үркерден қашқан жұлдыздай!
Базардан алған құлындай,
Бұлаңдап өстім ұлыңдай.

Санаулы малың біткен соң,
Ұстап бір бердің құлындай!
Базардан алған көк кебіс,
Табаны жалпақ теп-тегіс.

Жат-жұрттық болып барамын,
Қош-аман бол теп-тегіс!

ғұрыптық  фольклор
Әкесіне:

Қайран бір төрім қалды ғой.
Бермеймін деген әкем де,
Мойныма құрық салды ғой.
Алыста жүрсең келе жүр,

Атыңның басын бұра жүр!
Ағасына:

Алыс бір қалды-ау ауылым.
Келіп бір, кетіп, жүре гөр,
Қайран, бір, менің бауырым!
Жеңгесіне:

Тату бір едік өлгенше-ау.
Талай сырды ақтарған
Қош-аман бол, енді айналып келгенше-ау!
Шашбау бір тақтым шашақтап,

Орамал тарттым моншақтап.
Шыға алмадым үйімнен,
Көзімнің жасы бұршақтап.
Шынымен қалып барады,

Алтын бір менің босағам.
Сіңлісіне:

Таласып емшек еміскен,
Қош-аман бол, бауырым!
Әпкесіне:

Қара қойдың марқасы-ау.
Алшаңдап аяқ басқаным,
Ата-әкемнің арқасы-ау!
Тебетей қызыл мақпал қырын кидім,

Әкемнің қырын қарап жүгін жидым.
Әкеме қыз да болсам ұлдай едім,
Әкемнің ұзатарын биыл білдім.

үйлену  ғұрып  фольклоры
Кетпеймін деп жүруші ем,
Қайыр-қош енді, замандас!
Қалайы сандық кілітім,

Кетпеймін деуші ем үмітім.
Кетуге басым байланды,
Қайыр-қош енді, ел-жұртым!
Шымылдықты көтергін, көрсін әкем,

Көзінің жасын көл қылып төксін әкем.
Өп-өтірік жылайды менің әкем,
«Міндетімнен құтылдым» дерсің, әкем!
Ақ киізді жабамын түңлік қылып,

Қызды Құдай жаратқан мұңлық қылып.
Қызы болмай, әкемнің ұлы болсам,
Өз елімде жүрер ем тірлік қылып!
Кішкене ұрлық қылдым қолайылатып,

Жан әке, мен неңді алдым малға сатып.
Менен алған он тайлақ өлмей ме, әке,
Енді қайтіп жан әкем көрмей ме екен?
Сары тауық, сары тауық,

Самарқандық сарт өлер көкпар шауып.
Қызы болмай, әкемнің ұлы болсам,
Өз елімде жүрер ем ойнап-күліп!
Ақсақалы елімнің Сайын еді,

Тойға барсам, орным дайын еді.
Өзіңменен барамын тірі айырылып,
Қайта айналып келгенше қайыр енді!
Әуелім шоқ, әуелім шоқ,

Ажалдыға тиеді алыстан оқ.
Өз елімнен барамын тірі айырылып,
Тағдырымда болған соң амалым жоқ!
Қара кеңде, қара кеңде,

Біреуге зар жылайды түскен пенде.
Өз елімнен барамын тірі айырылып,
Қайтейін, тағдырымда бар екен де!
10-169

үйлену  ғұрып  фольклоры
Белдеуде бұзау емеген,
Жылқыда тайлар тебеген.
Айналайын, жан әкем,

Мынауың қалай демеген!
Жылқы ішінде қара аттай,
Жал-құйрығын тарапты-ай.
Ел-жұртынан кеткен соң,

Бауырынан жарапты-ай!
Тақия тіктім шарбақтап,
Өсірдің, анам, ардақтап.
Ардақтаған, анам-ау,

Кімге де тұрам жалтақтап!
Әуеде ұшқан көбелек,
Көлеңкесі дөңгелек.
Айналайын, анашым,

Орның сенің бір бөлек.
Базардан келген алаша,
Жүруші едім балаша.
Балаша жүрген күнім-ай,

Кімге де болам тамаша?!
Әуеде ұшқан ақ сұңқар,
Қанатымен жеп сипар.
Айналайын, әкежан,

Маңдайымнан кім сипар?!
Әуеде ұшқан сонадай,
Солқылдап жерге қонады-ай.
Айналайын, әкежан,

Заманым қандай болады-ай?
Есіктің алды су дейді,
Бетіңді суға жу дейді.
Артыңда баурың жоқ болса,

ғұрыптық  фольклор
Есіктің алды шие еді-ай,
Шиеге жеңім тиеді-ай.
Елімнен кетіп барамын,

Ішім де бауырым күйеді-ей!
Қарлығаштың қанаты-ай,
Қайырылмастай көруші ем.
Қайран менің елім-ай,

Айрылмастай көруші ем!
Базардан келген пәуеске,
Байлар да мінер әуеске.
Елімде жүрген күнім-ай,

Қалдың-ау енді елеске-ай!
Жылқы ішінде күрең ат,
Күншілік жерден шабылад.
Қайранда менің ауылым,

Іздесем қайдан табылад?
Ақ көйлек жайдым кепсін деп,
Ат жібердім келсін деп.
Келе ме деп үй тіктім,

Келмеген соң зар жұттым.
Тобылғы басы гүлдеді-ай,
Елде де жүрген күндерді-ай.
Елден кеткен біз бейшара,

Жабағы тайдай жүнденді-ай.
Арқама таққан теңгелер,
Сумен ағып сең келер.
Елден кетіп барамын,

Аманда бол, жеңгелер!
Есіктің алды қарағаш,
Қабығын алсам жалаңаш.
Артымнан келер туыс жоқ,

үйлену  ғұрып  фольклоры
Есіктің алды қараған,
Тамыры жерге тараған.
Айналайын, жан анам,

Қабағыма қараған.
Әуеде ұшқан жапалақ,
Бауыр жүні ұйпалақ.
Алысқа кетіп барамын,

Орнымды қалды анам сыйпалап.
Көгершін құстар көлде ойнар,
Көлеңкесі жерде ойнар.
Өз құрбымды көргенде,

Екі көзім сонда ойнар.
Арқар деген аң екен,
Аунаған жері шаң екен.
Өз елінен айырылған,

Қыздан да сорлы бар ма екен?!
Базардан келген бас кілем,
Ұлдан қыздың несі кем?
Тірідей кетіп барамыз,

Өлгеннен мұның несі кем?!
Таққаным тақияма тал-тал моншақ,
Жарасар кер биеге кер құлыншақ.
Жылайды кер құлыншақ «ат болдым» деп,

Жылайды қыздар байғұс «жат болдым» деп.
Базардан келген тақтайым,
Сындырмай қалай сақтайын?
Ардақтаған анам-ау,

Ақ сүтіңді қалай ақтаймын?!
Жапалақтың баласы-ай,
Жарда қалды-ау ұясы-ай.
Жардың басын жел соқса,

үйлену  ғұрып  фольклоры
Қаладан алған кеселер,
Шай, самаурын еселер.
Қайта айналып көргенше,

Қош-аман бол, шешелер!
Қоғалы көлден қой өтер,
Қоғасын сипап ел өтер.
Айналайын, жан жеңеше,

Дәуірің сенің енді өтер!
Ақ көйлегім белдемше,
Ойнаушы едім өлгенше.
Енді айналып көргенше,

Қош-аман бол, жеңгелер!
Қаладан алған айна еді-ау,
Айнадай көзім жайнады-ау.
Осы көптің ішінде,

Жан әкем [менің] қайда еді-ау?!
Төрге бидай шашайын,
Түрлі бір киіз басайын.
Бауырымды әкелші,

Бауырыма басайын!
Жадағай тіктім жасылдан,
Жағасын салдым асылдан.
Қал дегенде қалмайтын

Бауырым қалды қасымнан.
Қарағай шаптым жаңқалап,
Өсірдім бауырым арқалап.
Өсірген бауырым сен болсаң,

Барып бір тұршы апалап!
Ақ көйлегім ала еді-ау,
Көкірегім бала еді-ау.
Жат елге ұстап бергендей,

ғұрыптық  фольклор
Қарағай ма екен, тал ма екен,
Талдан да биік бар ма екен?
Тірі айырылған бауырдан,

Біздердей сорлы бар ма екен?
Жең ішінде білегім,
Көп ішінде жүрегім.
Қиямет қайым болғанда,

Қосылғай біздің сүйегім.
Қаладан мақпал алдырдым,
Машинаға салдырдым.
Жат елге ұстап бергендей

Неден бір көңілің қалдырдым?
Бұл заманда қыздар мұңдық,
Қыздар мұңдық атадан болып тудық.
Мұңдық болып тумас едік,

Біздер де ата-баба жолын қудық.
Мен әкемнің қызы едім өкшем биік,
Өсірді мені әкем беттен сүйіп.
Жүрер ем ұл болғанда атқа шауып,

Жүремін әлдекімнің жүнін түтіп.
Сарайда да сарай бар,
Сары орамал орай бар.
Жан ағам тіккен ақ орда,

Біз көрмекке талай бар.
Ауылым көшіп барады Саралсаққа,
Ел қайда енді бізге сағынсақ та.
Анау бір тұрған нар ма екен,

Нар ботасы бар ма екен?
Тірі айырылған бауырдан
Біздей бір сорлы бар ма екен?!
Ақ көйлек кисем, кір болар,

үйлену  ғұрып  фольклоры
Жат елге енді барғанда,
Қатар бір құрбым кім болар?
Қаладан алған қауыным,

Артымда қалды ауылым.
«Жылама,—дейсің,—қарағым»,
Қасымнан қалды бауырым!
Бұрама кілтім, бұрама,

Алладан нашар сұрама.
Алладан нашар сұрасаң,
Маңдайыңда тұра ма?
Нашары құрысын, бала емес,

Ешкісі құрысын, мал емес.
Тоқым бір салдым алама,
Қонысым ауды далаға.
Қонысым аумай не қылсын,

Дәнім бір түсті алысқа.
Жақынға түскен қыздарда,
Не арманы бар қауышқан?
Қаладан сатып алған тағаларым,

Білмедім тағалардың не керегін.
Аяғым үзеңгіге салып тұрмын,
Көргенше қош-аман бол, ағаларым!
Үйден бір тамған тамшыдай,

Күні бір біткен қайшыдай.
Шық дегенде шығамын,
Жалдап бір [алған] жалшыдай.
Қаладан алған құйысқан,

Тарамай шашым ұйысқан.
«Жылама» дейсің, жұртым-ай,
Жылатады екен туысқан.
Басыма сәукелені киіндіріп,

Ағайдың кірін жуып, жүгін жиып.
Ағайдың кенжетайы мен деуші едім,
Сұмдықтың басталғанын бүгін білдім.

ғұрыптық  фольклор
Базардан алған түйреуіш,
Түйреуіш десем, қалам үш.
Қызды бала демеңіз,

Азырақ күн-ау алдамыш.
Әуеде ұшқан боз сона,
Солқылдап шиге қонады.
Қыздан да сорлы бар ма екен,

Заманым енді не болады?
Айдағаным түйе еді-ау,
Түйе мойнын иеді-ау.
Бауырларым еске түскенде,

Жас жүрегім күйеді-ау.
Алыста жүрсем сұрарым,
Жақында жүрсем бұрарым.
Енді менің қалымды,

«Құлыным» деп кім сұрайды?
Айналайын, ауылым,
Бірге туған бауырым.
Сағынғанда сарғайып,

Келіп жүрер бауырым.
Өрме шашым өріңіз,
Жылағанымды көріңіз.
Жылама десең, қояйын,

ғұрыптық  фольклор
Мінген де атың боз ғана, бикем,
Күйеуің сенің бозбала, бикем.
Өксігің сенің басылмас, бикем,

Әлдилеп сүймей бір бала, бикем.
Қамшының сабы бола ма, бикем,
Жалғанға пенде тоя ма, бикем.
«Бермеймін» әкең десе де сені,

Мал берген жерің қоя ма, бикем?
Сарының басы Сарытау, бикем,
Сәукеле кисең баршабау, бикем.
Тірнектеп жиған мүкәммал, бикем,

Құтты да болсын ақ отау, бикем!
Керегені түріп тастап, үй ішінен жігіттерге қайтаратын
қалындық пен қыздардың жауабы:

Қош-есен бол,
Елім-ау!
Ақ отауым тіккен жер майдан болсын,
Ақ жүзімді көруге айнам болсын.

Ол жақта да қайын енем бар дейді ғой,
Аялаған анамдай қайдан болсын?
Ей, сылқым-ау,
Қош-есен бол,

Жұртым-ау!
Жез шәйнекке су құйсам қайнамайды,
Өгей емес, өз әкем жыламайды.
Жыламаған әкемді жылатайын,

«Неден көңлің қалды?» деп сұратайын.
Ей, жерім-ау!
Қош-есен бол,
Елім-ау!

үйлену  ғұрып  фольклоры
Меруерт басқан сәукеле тағынармын,
Ақ орамал басыма жамылармын.
Еркін өскен елімде ерке басым,

Пенде болып біреуге бағынармын.
Торға түскен торғайдай болғаннан соң,
Екі көзім төрт болып сағынармын.
Ей, сылқым-ау,

Қош-есен бол,
Жұртым-ау!
Қызыл камзол кигенім қиюлаған,
Бермеді әкем рұқсат биыл маған.

Қыздан сорлы жалғанда жан бар ма екен,
Өз елінен ырыздық бұйырмаған!
Ей, ауылым-ау,
Қош-есен бол,

Бауырым-ау!
Тақияма таққаным таналарым,
Алыс-жуық, аман бол, аналарым.
Жыл айналып келгенше кім бар, кім жоқ,

Сағындырмай келіп жүр, ағаларым.
Ей, жерім-ау,
Қош-есен бол,
Елім-ау!

Түндігімнің төрт бауы мақта, ата,
Мен кеткен соң балаңды жоқта, ата.
Жыл айналып сағынып мен келермін,
Бозінгеннің ботасын сақта, ата.

Ей, танам-ау,
Қош-есен бол,
Анам-ау!

Есіктің алды тастақты, бикем,
Тастақты қоян баспапты, бикем.
Атасы басқа жау жеңген, бикем,
Боз үйге салып тастапты, бикем.

Есіктің алды құмдақты, бикем,
Құмдақтан қоян зымғапты, бикем.
Атасы басқа жау жеңген, бикем,
Боз үйге салып тыңдатты, бикем.

Халқыңа қалаулы бол,
Еліңе елеулі бол!
Ертемен ерте тұрарсың,
Түндігіңді ашарсың,

Сиырыңды сауарсың,
Малыңды өріске айдарсың,
Самаурыныңды қоярсың,
Сүтімді сонда ақтарсың,

Қарағым-ай, не айтайын,
Енді жат жұрттық болғансын.
Інісінің апасымен қоштасуы:
Сылдыр-сылдыр қамысқа,

Сырғаң түсті, жар-жар-ау!
Сырғаң түскен жерінен
Тарғақ ұшты, жар-жар-ау!
Апам үшін қабырғам

Қайысады, жар-жар-ау!
Апам үшін қайыспай
Қалай болар, жар-жар-ау!
Қайыр қош боп тұрарсың,

үйлену  ғұрып  фольклоры
Жеңгесінің қоштасуы
Сылдыр-сылдыр қамысқа,
Сырғаң түсті, жар-жар-ау!

Сырғаң түскен жерлерден
Тарғақ ұшты, жар-жар-ау!
Сырласпаған жат елге
Бикеш кетіп барады-ау!

Қолымдағы бикешім—
Қос жүзігім, жар-жар-ау!
Қос жүзігім қолымда
Майысады, жар-жар-ау!

Сен кеткенге қабырғам
Қайысады, жар-жар-ау!
Қош-есен бол, бикешім!

Ендеше, ақ табан ат-ай, ақ табан ат-ай,
Бәйгеден қалмай келер мақтаған ат-ай.
Жүзіңді көрмегелі-ай көп ай болды-ай,
Жүрмісің аман-есен, сау-саламат-ай!

О, тоба, пәни жалған-ай,
Іштегі арман-ай!
Бар ма екен қыздан сорлы,
Тірі айырылған-ай!

Қараймын қарайғанға-ау қабан ба деп-ай,
Атымды қамшылаймын шабан ба деп-ай.
Сұраймын өткеннен де, кеткеннен де-ай,
Ауылын қалқатайдың табам ба деп-ай.

Үй артында үйген тас,
Болмайды екен қыз жолдас.
Болар болса қыз жолдас,
Болмас па ең тең жолдас.

ғұрыптық  фольклор
Ауылым, елім-ай,
Аман бол елім, аман бол,
Ел қайда, жерім-ай!

Алатаудан ер келер,
Екі де шашбау тең келер.
Мен айналып көргенше,
Қош-аман бол, жеңгелер!

Бұл жалғанда не қатты-ай, ырғай қатты-ай-ой,
Тарлан деген жылқының тілі тәтті, үрия-ай-ай.
Әке менен шешенің мейірі қатты-ай-ай,
Өз баласын жылатып жатқа сатты-ау, үрия-ой.

Әуелеп ұшқан бозторғай,
Ән шіркіннің бұлбұлы-ай!
Аударылды қонысым,
Аға да бауыр, қош-қош-ай!

Әуелеп ұшқан сұр мойын,
Сұр мойын салар бір ойын.
Солдаттағы ағаның
Көрмей де кеттім бір тойын.

Әуелеп ұшқан бұлындай,
Өсірдің, әке, ұлыңдай.
Өсіріп ап ұлыңдай,
Жатқа да бердің құлындай.

Базардан алған тақтайым,
Сындырмай қайтіп сақтаймын.
Әлпештеп баққан ананың
Ақ сүтін қалай ақтаймын?

Базардан алған кілемді-ай,
Шашағын суға матырдым.
Үлпілдетіп өсірген,
Ағаларым, жат қылдың.

ғұрыптық  фольклор
Есіктің алды шоғайна,
Шоғайна теру оңай ма?
Бір шет жерге барғанда,

Адам болу оңай ма?
Есіктің алды талды ғой,
Төрімнің алды қалды ғой.
Бермеймін деген жан ағам,

Мойныма құрық салды ғой.
Бермеймін, бермеймін дегенге,
Бермейді шығар деп едім.
Бірге туған бауырды

Қимайтын шығар деп едім.
Ақ үйден тамған тамшыдай,
Қолға ұстаған қамшыдай.
Айналайын, жан әкем-ау,

Жат елге бердің жалшыдай.
Ақ үйге салған дөдеге,
Әуеден ұшады бөдене.
Өз үйіңнен кеткесін,

Көрген күнің немене?
Жылқы ішінде көп қулық,
Алтын да жүген, жез сулық.
Қызыл орамал түсіріп,

Ақ жаулық салған не сұмдық?!
Әуеде ұшпас жапалақ,
Ағаш бір қидым жаңқалап.
Айналайын, бауырым,

Артымнан келші апалап.
Қоғалы көлден қой өтер,
Қоғасын жайпап жел өтер.
Айналайын, жан әке-ау,

үйлену  ғұрып  фольклоры
Базардан келген асыл тас,
Айналайын, замандас.
Ел жайлауға барғанда,

Өзің бір келіп амандас.
Қара қойым қашаған,
Алтын да менің босағам.
Босағамнан аттатқан,

Құдіреті күшті Жасаған.
Базардан келген үш кілем,
Үшеуі де түс кілем.
«Шеше-шеше» деуші едім,

үйлену  ғұрып  фольклоры
Аз деп бір, халқым, сөкпеңіз,
Осылайша болды заманы.
Баласына қарасам,

Ішпей-жемей тойғандай.
Мінезіне қарасам,
Кінәсі жоқ қойғандай.
Аспандағы жұлдыздай,

Еділдегі құндыздай.
Сөйлеген сөзін байқасаң,
Бақшадағы бұлбұлдай.
Ана отырған бұқараң,

Көңіліңде болғай көп санаң.
Құданың жазған бұйрығы,
Пайғамбардың сүндеті.
Ұлы, кіші жиналған,

Бұқараңа бір сәлем!
Ана отырған атасы,
Сөзінің жоқты қатасы,
Сол атаңызға бір сәлем!

Ана отырған енесі,
Қара жердің кемесі.
«Келінім менің келді» деп,
«Тілекті Құдай берді» деп.

Екі елі көкке жетпей тұр
Енесінің төбесі,
Сол енеңізге бір сәлем!
Ана отырған қайнағаң,

Алалы жылқы айдаған,
Желілеп түйе байлаған.
Қарсыласып келгенде,
Хан, төреден таймаған.

Жауаптасып тілдессе,
Қызыл тілмен байлаған.
Көрімдігіне келіннің

ғұрыптық  фольклор
Екі түйе, бір жылқы,
Берейін деп ойлаған—
Сол қайнағаңа бір сәлем!

Ана отырған абысын,
Абысын алды табысын.
Абысын табысын алғасын,
Басқа кісі не қылсын,

Абысынға бір сәлем!
Ана отырған қайнысы,
Қайнысынан артық қай кісі?
«Жеңешем менің келді» деп,

«Тілекті Құдай берді» деп.
Кетіп отыр оның да,
Көңілдегі қайғысы,
Сол қайныңызға бір сәлем!

Ана отырған бикеші,
Жібектен ескен шүйкесі.
Мен де осындай болам деп,
Құрып отыр жүйкесі,

Сол бикешіңе бір сәлем!
Жаңа бір келген жас келін,
Мерекеңе кез болдым,
Байрақты жүйрік саңдағың.

Аралап біздер көп кездік
Жетіру, Әлім, Байұлы—
Кіші жүздің аймағын.
Сол кезгеннен бер қарай,

Мәжіліс болса базарлы,
Мереке, сауық ауладым.
Үлгі көрген тегім бар,
Сөйлесем, сөзім жөні бар,

Ойласам байқап аржағын.
Той базарын құрдым деп,
Бұйырды халық, елдерім.
Тамашаңа жиналды

үйлену  ғұрып  фольклоры
Қисапсыз адам күн бүгін.
Сөйлеген сайын табармын
Құрметті сөздің ұрғының.

Әрі де бері толғасын,
Шежіре жүрек бұлбұлың.
Атаң менен анаңыз
Өсірген сипап жасыңнан,

Құс ұшырмай басыңнан.
Көңілі өсіп, толсын деп,
Ләззаты тағам татырған.
Бойы өсіп, толсын деп,

Кигізген жібек асылдан.
Пайғамбардың сүндетін,
Үйреткен Хақтың бұйрығын.
Әуелі тудың анаңнан,

Несібе жеп халалдан.
Өз перзенті болған соң,
Ата менен ананың
Көңілі сізден ағарған.

«Сіз, біз» деп жауап айтыстың,
Туысқан іні-ағаңнан.
Сақилық ет те, жол көрсет,
Үлгісізге қол көрсет.

Не көреміз дүниеден,
Аз күнгі тірлік заманнан.
Сіздер кімнің шекіресі,
Формасы асқан дүниеден.

Піріңіз өткен әйелден,
Фатима өткен піріңіз.
Жұбансын деп көңіліңіз,
Насихат еттік мұны біз.

Айырған алтын секілді,
Күміске меңзес өңіңіз.
Әдебің артық адамнан,
Бегірек майда сөзіңіз.

Тал шыбықтай бұралған,
Сыртың сұлу беліңіз.
Мойның піскен алмадай,
Шашың жібек талмадай.

үйлену  ғұрып  фольклоры
Түндігіңді жап, келін!
Сүйгеніңнен сүйсініп,
Адалдан бала тап, келін!

Қалдырмай ақыл айтайын,
Құлақты, келін, саласың.
Қатасы болса сөзімнің,
Осы отырған, әлеумет,

Сынға салып қарасын.
Құлағың салып тыңдап тұр,
Келінжан, менің тілімді!
Әдеп жолын үйренбек,

Жас кісіге білім-ді.
Ақылсызға айтқан сөз—
Далаға кеткен шығын-ды.
Жырға қосып айтамын

Бар өсиет, сырымды.
Бұрынғы күнің—балалық,
Ер жеткен күнің бүгін-ді.
Өзім айтқан сөз емес,

Осылай деген бұрынғы.
Келін боп келмек оң жаққа,
Ата-ананың мұрасы.
Бұрынғы үйің бекер-ді,

Мекенің осы тұрысы.
Өз үйінде тұрмақ жоқ,
Ұл боп тумай әуелде,
Қыз болған соң ырысы,

Келін боп келген қиын іс
Жаңа өспірім балаға.
Қызмет қыл иіліп,
Ата менен анаға.

Өзіңнен үлкен адамның
Бетіне тіке қарама.
Үлкен кісі келгенде,
Қатарласып отырмай,

Кейін отыр панада.
Лажы болса шығып тұр,
12-169

ғұрыптық  фольклор
Қайтқанынша далаға.
Бар айтқаным бұл емес,
Құлағың салып тыңдап тұр,

Сөзім бар айтар жана да.
Тұратын болса ата-анаң,
Отырып қалма орныңда.
Тұрып барып есік аш,

Еріп шықпа соңына.
Орамалын алып бер,
Ұмытып кетпе оны да.
Бұрынғыдай ойламай,

Сабыр етіп, шыдам қыл
Құдай қосқан еріңе.
Күле сөйлеп жауап бер
Оның айтқан сөзіне.

Тең құрбыңнан артық боп,
Үлкен емес, кіші емес,
Қосылыпсың теңіңе.
Еріңнен асыл адам жоқ,

Қарасаң ата-тегіне.
Күйеуің үйге келгенде
Қағып көрпе салып бер
Отыратын жеріне.

Бір нәрсеге жұмсарда,
Алыстан «ай» деп айтқызба.
Төсегін салып шешіндір,
Ерте тұрса, киіндір,

Киімін тұрып алып бер,
Белбеуін байла беліне.
Менің айтқан бұл сөзім—
Бәрі саған керек іс.

Абайлап қара ұғынып,
Сөлекет болып отырма,
Еркектей болып жүгініп.
Бір тізелеп жөн отыр,

Төмен қарап бүгіліп.
Қатты қылып сөйлеме,
Ақырын сөйле мүдіріп.
Майдалығы сөзіңнің

үйлену  ғұрып  фольклоры
Бір нәрсеге барғанда,
Көп кешікпе, кідіріп.
Үй арасы болса да,

Қатты жүрме жүгіріп.
Бозбалаға қарама,
Артық аса тігіліп.
Сыпсың болып біреумен,

Өсекке жүрме ілініп.
Жасырынбақ жаман ат,
Ақыр бір шығар білініп.
Жаман атың бір шықса,

Кетеді елің түңіліп.
Тәжім етіп, сәлем бер,
Үлкен үйге кірерде.
Сыртыңнан шық иіліп,

Есіктен шығып жүрерде.
Бір қиын іс дүниеде,
«Пәленше келін сондай»—деп,
Сыртыңнан әркім күлер ме!

Ерте тұрып түндік аш,
Ерініп жатпай төсекте.
Мезгілсіз келген ұйқыны
Өзіңе жақын дос етпе.

Жаңа түскен жас келін
Жақын болар өсекке.
Қатынға кәрі айып жоқ,
Мінсе де теріс есекке.

Сөйлеген кезде еркектей,
Дауысыңды қатты кенеме.
Жұмыс қылсаң, жылдам қыл,
Шұбалаң келін атанба.

Тастама белбеу беліңнен,
Жүріп жұмыс қылғанда.
Бәрімен ұста қолыңның,
Ұстама жалғыз жеңіңмен.

Қасыңа бала келгенде
Қабағың түйіп, тыржиып,
Жылатпа түртіп қолыңмен,
Орынсыз жаман іс қылып.

ғұрыптық  фольклор
Бар айтқаным бұл емес,
Құлағың салып тыңдап тұр,
Айтылар кейін қалғаны.

Жаулығыңды шұбалтпай,
Дұрыстап сал басыңа.
Астынан шығып жүрмесін,
Ие боп жүр шашыңа.

Қолын ұстап, бетін сүй,
Бала келсе қасыңа.
Қайныңды сыйлап қадірле,
Қарама үлкен, жасына.

Жасы құрбы екен деп,
Жаманға болма ашына.
Ойынның жөні осы деп,
Әркімге берме шашыла.

Біреу жаман айтты деп,
Болымсыз іске жасыма.
«Пәленше бүй деп айтты» деп,
Жарыңа сөзді тасыма.

Естісең де жаман сөз,
Жүргенің жақсы жасыра.
Көңіліңе келіп жүрмесін,
Айтты деп сөздің қиынын.

Бұл күнде жаман көргенмен,
Көңіліңе теріс келгенмен,
Бәрі де саған пайдалы
Ағаңның айтқан жырының.

Айт, келін, тағы айт, келін,
Атыңның басын тарт, келін!
Сауысқаннан сақ келін,
Жұмыртқадан ақ келін!

Келін, келін, келіншек!
Алдыңғы түйе итіншек,
Итіншек түйе екен деп,
Басқа соқпа, келіншек!

Артқы түйең тартыншақ,
Тартыншақ түйе екен деп,
Басқа соқпа, келіншек!
Өзің жатып төсекте,

үйлену  ғұрып  фольклоры
«Тұр-тұрлама», келіншек!
Қаптың аузы бос тұр деп,
Құрт ұрлама, келіншек!

Жаман болса келіншек,
Күлкісін тіпті тыймайды.
Кісі келсе даладан,
Көсілген бұтын жимайды.

Көрінгенмен ұрсысып,
Ауылдың бәрін былғайды.
Қырыстанып үйінде,
Беті-қолын жумайды.

Ел қыдырып іңірден,
Кісінің үйін тыңдайды,
Шақырсаң үйде тұрмайды,
«Көргені жаман екен»—деп,

Есіткен ауыл шулайды.
Жақсы болар келіншек,
Ондайларды қылмайды.
Осынша айтқан ақылды

Демегейсің, келіншек,
Қайнаға—ақын, тақылдап
Мұнша неге жырлайды...
Ал бітірдім жырымды,

Айтып болдым сырымды!
Төрде отырған бабалар,
Қара сақал ағалар,
Жапсардағы аналар—

Жамағатқа бір сәлем!
Үлкен болғай дәулетің,
Әлемде асқан сәулетің,
Ықпалың жүрген шағында,

Таңдап қонған нәубетің.
Бектікпенен ағарды
Қара сақал қауметің!
Өзі теңдес адамнан

Мырзалығын асырған.
Көрген жан қолын қусырып,
Сәлем беріп бас ұрған.
Жақсылығын жайылтып,

ғұрыптық  фольклор
Жамандығын қашырған,
Жақсы кісі атанған
Мырзекеңе бір сәлем!

Тай-құнанын мақтаған,
Шөбі көп жерді жақтаған,
Сексен сомға бір атын
«Сат!» десе де сатпаған,

Жазы, қысы өмірі
Жайлы жерге жатпаған,
«Көрімдік бер» деп айтар деп,
Жан-жағына бақпаған—

Сараң байға бір сәлем!
Бедеу атқа жем берген,
Тылдадан дабыл өңгерген,
Нан тілесе, май берген,

Бай кісі мен байғұсты
Бәрін бірдей тең көрген.
Шөлдеп келген кәріпке
Бал, қант қосып шай берген

Жомарт байға бір сәлем!
Таз үлкені Құлшықпай,
Кейбір таздың бастары
От шықпаған құмшықтай.

Жүсіп таздың бастарын
Төрт-бес құрт келіп шымшыпты-ай!
Таздың аты—Батырбай,
Кей таздардың бастары

Шөп шықпаған тақырдай,
Түгел тазға бір сәлем!
Даладан отын тасыған,
Орақпен бұтын қасыған,

Насыбай атып түкіріп,
Аузы боқтай сасыған,
Көмекейі ашыған,
Отырып көрмей еш рақат,

Ертеңді-кеш жүгіріп,
Бейнет көріп жасыған,

ғұрыптық  фольклор
Келін боп келін түскенде,
Көрімдікке боталы інген байлаған.
Анау бір отырған қайнағаң,

Қайнағаңа бір сәлем!
Анау бір отырған абысын,
Бұйымыңды алғасын абысын
Саған қарап не қылсын?

Абысындар, тату бол,
Өкпе менен бауыр бол.
Қиындасар қара ағаш,
Үйірлесер қарындас.

Басыңа желек түскеннен соң,
Абысыннан жақын табылмас.
Анау бір отырған абысын,
Абысынмен алыспа,

Өзі тисе, қалыспа,
Өзіңе тимесе, жарыспа.
Абысын сөзі асты деп,
Шаба берме намысқа.

Анау бір отырған абысын,
Абысынға етсеңіз бір сәлем!
Анау бір отырған бикешің,
Жібектен ескен шүйкесін.

Бар жасауын алған соң,
Теңіне буып салған соң,
Мен де осындай болам деп,
Құрып отыр жүйкесі,

Бикешіңе бір сәлем!
Анау бір отырған қайнысы,
Қайнысы деген қай кісі?
Жеңгесі келіп түскенде

Не болады бәйгесі?
Қайныңызға бір сәлем!
Әуедегі үркер-ай,
Өте шығар туған ай.

Атаңнан соңғы үлкен-ай,
Үлкендерге етші бір сәлем!

ғұрыптық  фольклор
Күтіп жаттым сағадан.
Келіншек сіздей көп алдық,
Жетіру мен тамадан.

Тегім тойған баламын,
Шамадан артық сұраман.
Жақсы орамал тартсаң да,
Көп көрмеспін жағадан.

Әйди-ау, әйди, ақ келін,
Ата-енеңе жақ келін,
Атаң малын бақ келін!
Ертеңменен тұр, келін,

Малдың басын бұр, келін.
Бетің-қолың жу, келін,
Беліңді қынай бу, келін!
Ертеңменен түндік аш,

Шыға көрме жалаңбас.
Егер шықсаң жалаңбас,
Халыққа ісің ұнамас,
«Мұның не?» деп сұрамас.

Сені қылар келемеш,
Төңірегің елемес!
Көлбеңдеме, келіншек,
Көлбеңдейтін жер емес.

Мен айтамын үгіттеп,
Әрбір саққа түсіртіп.
Табаныңнан таусылып,
Кете көрме ұмытып!

Үлкендердің тұра көр,
Дәрет суын жылытып.
Келін келді-ау алыстан,
Өз елінде жүргенде,