«Федералдық білім беруді дамыту институты» Федералдық мемлекеттік мекемемен кәсіптік орта білім беру бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу процесінде пайдалану үшін, оқулық ретінде

ӨӘЖ 621.86/.87(075.32) ББК 38.6-44я722

Г935        Жүк көтергіш крандардың құрылымы және оларды пайдалану: бастапқы кәсіптік білім беруге арналған оқу құралы/ Ю. И. Гудков, М. Д. Полосин. — 2- бас., стер. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2013. — 400 б.

Қазіргі жүк көтергіш (мұнаралы, мосылық, көпірлі, шынжыр табанды және пневмодоңғалақты) крандардың құрылымы мазмұндалған. Крандардың құрамдас бөліктері, құрастырма бірліктері, жұмыс механизмдері және тежеуіштері, аспаптары және қауіпсіздік құрылғылары туралы негізгі мәліметтер келтірілген. Жүк көтергіш крандарды мақсаты бойынша пайдалану технологиялары, оларды қауіпсіз техникалық пайдалану әдістері қарастырылған. Бастапқы  кәсіптік  білім  беру  мекемелерінің   оқушыларына  арналған.        Өндіріс жағдайындағы курстарда кәсіптік оқыту кезінде пайдаланылуы мүмкін.

№ 102108822 бас. Баспаға 28.03.2013 жіберілген. Форматы 60 х 90/16. Гарнитура

«Ньютон».

Офсеттік баспа. № 1 офсеттік қағаз. Шарт. басп. п.. 25,0. Таралымы 1000 дана. № тапсырыс

2012 ж. 06 наурыздағы № РОСС RU. AE51. H 16068 санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды Баспа ұсынған электрондық тасымалдағыштардан «Саратов полиграфкомбинат» ААҚ басылған,

Осы басылымның түпнұсқа –макеті «Академия» баспа орталығының меншігі болып табылады және оны құқық иесінің келісімінсіз кез келген әдіспен көшіруге тыйым салынады.

© Гудков Ю.И., Полосин М.Д., 2011

© «Академия» білім беру-баспа орталығы, 2011

© «Академия» баспа орталығы, 2011 Рәсімдеу.

Жүк көтергіш крандар құрылыс-монтаждық және тиеу- түсіру жұмыстарын механикаландыруға арналған машиналар жүйесінде жетекші орынға ие. Барлық құрылыс алаңшалары, өндірістік корпустар (цехтар) және кәсіпорындардың қоймалары жүк көтергіш крандарды мақсаты бойынша пайдалану объектілері болып табылады. Крандар циклді әрекет ететін жүк көтергіш машиналарына жатады. Олардың жұмыс үдерісі жұмыс және қосалқы кезеңдерді қамтитын жекелеген кезектес циклдерден тұрады. Олар кран асты жолдарының ұзындығына көбейтілген (мұнаралы, пневмодоңғалақты және шынжыр табанды крандардың) қос шығымына және (мосылық және көпірлі крандардың) жүк көтергіш арбашасының жүрісіне тең үлкен жұмыс аймағы алаңшасына қызмет көрсетуді қамтамасыз етеді. Өнеркәсіп кәсіпорындарының және құрылыс ұйымдарының нарықтық қатынастарға көшуі жүк көтергіш крандардың бәсекеге қабілеттілігін және оларды пайдалану сапасын арттыруды шарттайды. Крандар құрылымының дамуына ғимараттар мен құрылыстарды салудың құрылымдық-жоспарлау шешімдері мен технологияларындағы өзгерістер әсер етеді. Ғимараттардың құрастырмалы-тұтасқұйма, кірпіш-тұтасқұйма, кешенді- блоктық түрде орындалған құрылыс көлемдері ұлғаюда, бұл жүк көтергіш техниканың пайдалану қасиеттерін жетілдіру қажеттілігін туындатады. Крандардың жұмылғыштығын қамтамасыз ету үшін оларды монтаждаудың, бөлшектеудің, тасымалдаудың, пайдалануға дайындаудың заманауи әдістері қолданылады. «ПҚ 10-382-00 жүк көтергіш крандарды орнату және қауіпсіз пайдалану қағидаларының» (бұдан әрі - ПҚ 10-382-00) талаптарына сәйкес қолданылатын жұмыстарды өндіру жобалары және технологиялық карталар крандарды мақсаты бойынша пайдалану объектілеріндегі ұйымдық-техникалық шешімдердің ажыратылмас бөлігі

болып табылады.

Жүк көтергіш крандардың бәсекеге қабілеттілігін дамыту олардың құрылымының күрделенеуімен сүйемелденеді, ал осындай машиналарды пайдалану алдынғы буындағы модельдерді пайдаланудан қымбатырақ болып, қызмет көрсетуші персоналдың, ең алдымен машинисттердің (краншылардың) жоғары біліктілігін талап етеді. Бұл ретте крандарды қауіпсіз басқару мен жұмыстарды жүргізудегі бастамашылық пен жігерліліктің, дербестік пен жауапкершіліктің маңызы артады. Қазіргі жүк көтергіш крандардың құрылымына салынған бәсекелі техникалық мүмкіндіктерін толық шамада іске асыру, П

10-382-00 қатаң сақтай отырып, олардың жұмысындағы жоғары өнімділікті қамтамасыз ету үшін, «Кранның машинисі (краншы)» кәсібі бойынша қажетті стандарт көлеміндегі білімді меңгеру қажет. Оқу құралының материалы пән бойынша оқу бағдарламасына сәйкес, сериялы шығарылатын құрылыс ұйымдарымен және өнеркәсіптік кәсіпорындармен пайдаланылатын қазіргі мұнаралы, мосылық, көпірлі, шынжыр табанды және пневмодоңғалақты крандардың нақты модельдері үлгісінде баяндалады. Осы оқу құралындағы терминдер мен анықтамалар        П

10-382-00 сәйкес қабылданған. Автомобиль крандарының толық құрылымы мен оларды пайдалану «Көтеру-тасымалдау және құрылыс машиналардың құрылымы мен оларды пайдалану» оқулығында сипатталған, авт. Полосин М. Д. (М. :

«Академия» баспа орталығы, 2008).

ЖҮК КӨТЕРГІШ КРАНДАРДЫҢ ҚҰРАСТЫРЫЛЫМЫ МЕН ОЛАРДЫ ОРНАТУ

Жүк көтергіш крандар циклді (мерзімді) әрекет ететін машиналарға жатады. Жүк көтергіш кранмен жасалатын жұмыс, әдеттегідей, циклдің келесі бірнеше операцияларынан тұрады: Осы операцияларды белгілі бір реттілікпен үйлестіру мүмкіндігі арқасында жүк көтергіш крандар мақсаты бойынша қолдану объектілерінде монтаждық және тиеу- түсіру жұмыстарды орындауды қамтамасыз етеді. Мұнаралы, мосылық, көпірлі, шынжыр табанды және пневмодоңғалақтык крандар түрлі өнеркәсіп салаларында және құрылыс кешенінде жаппай қолданылады.

Мұнаралы краны.

Мұнаралы кран (1.1 сурет) — тік орналастырылған мұнараның жоғарғы жағында бекітілген жебесі бар бұрылмалы кран. Г-тәрізді құрастырылымы бар мұнаралы кран салынып жатқан ғимаратты толық қамтиды және осы ғимараттың периметрі ішіндегі кез келген нүктеге материалдар мен құрылымдарды жеткізуді қамтамасыз етеді. Машинист кранның жұмыс механизмдерін 4- кабинадан басқарады, ол әдеттегідей мұнараның басында орналасады. Кран манадй іс-қимылдарды орындайды:

кранның айналу осіне қатысты өзгерту); Осы іс-қимылдардың үйлесімі жүкті салынып жатқан ғимараттың кез келген нүктесіне беруге, қойма аумағына қызмет көрсетуге, көлік құралдарынан материалдарды түсіруге мүмкіндік береді. Жүкті жүкшығыр

, жүк көтергіш арқан және ілмек асылғы

көмегімен көтереді. Кранның бұрылмалы бөлігі бұрылыстың

бұрылмайтын механизміне қатысты тіреу-бұрылу құрылғысы

арқылы айналады .

Мұнаралы крандар:

Жебелердің орындалу типі бойынша крандар арқалық және көтергіш (1.1 суретке қараңыз) жебелерімен болады. Арқалық жебелері бар крандардың (МК-403А, МК-504, ММК-401ПА) шығымы жүк арбашасының

оған ілінген жүкпен бірге қозғалмастан бекітілген жебенің бағыттауыш арқалықтары бойынша жылжуына қарай өзгереді.

1.1- сурет Бұрмалы мұнарасы мен көтергіш жебесі бар (а), бұрылмайтын мұнарасы мен арқалық жебесі бар (б) мұнаралы крандар:

1,

21 — ілмек асылғы;

6,

7, 19

10, 16, 22

Көтергіш жебесі бар крандардың (МК-100, МК-401) көтерілуі жебенің тірек топсаға қатысты бұрылысымен өзгертіледі.

жоғарғы жағында орналастырылған. Кранның бұрылмалы бөлігіне жебе, бұрылмалы басы

және онда механизмдер мен жұмыс кезінде кранды теңдейтін қарсы салмақ 15 орналастырылған қарсы салмақты консоль 17 жатады. Бұрылмалы мұнаралы көтергіш немесе арқалық жебесі бар крандардың (МК-100, МК-403, МК-504, 1.1,

төменгі жағында, кранның тікелей тірек бөлігінде немесе порталда орналастырылған. Бұрылмалы бөлігіне, әдетте жүк 10 және жебелік 9 жүкшығырлар, бұрылыс механизмі 11 және қарсы салмақ тақталары 8 орналастырылған

бұрылмалы платформа 12, мұнара

(басымен

және кергішпен

және к ө

термел і

Ғимарат маңында орнату әдісі бойынша мұнаралы крандар жылжымалы, стационарлық және өздігінен көтерілетін крандарға бөлінеді. Жылжымалы крандар еркін тұратын болып табылады. Әдетте оларды кран ғимарат бойы жылжи алатын рельс жолына орнатады. Стационарлық крандарға іргетасқа немесе өзге жылжымайтын табанға бекітілген крандар жатады. Бикітігі үлкен болған жағдайда беріктілігі мен орнықтылығын нығайту үшін кранды салынатын құрылысқа қосымша бекітеді және бұл жағдайда олар жалғамалы деп аталады. Өздігінен көтерілетін крандарға салынатын құрылыстардың құрылымына орнатылатын және ғимаратты тұрғызуына қарай өз механизмдері арқылы жоғары жылжитын крандар жатады.

И н д е к с т е у . Кранның әр моделінің өз таңбасы бар, оған мына

әріптер: МК (мұнаралы кран), ММК (модульдік жүйедегі мұнаралы кран), ГМК (гидротехникалық құрылысқа арналған мұнаралы кран) немесе ЖМК (жөндеу мақсаттарына арналған мұнаралы кран) және цифрлар кіреді. Әріптерден кейінгі үш цифрдың біріншісі жүк тиеу сәті бойынша өлшем тобының нөмірін (1 — 25, 2 — 60, 3 — 100, 4

кейінгі екі цифрлар — крандарды тіркеудің реттік нөмірін белгілейді: 01-ден 69-ға дейін — бұрымалы мұнарамен,  71-ден 99-ға дейін — бұрылмайтын мұнарамен. Нүктеден кейін базалық модельден өлшемдермен ерекшеленетін орындау нөмірі көрсетіледі (базалық модельдердің таңбаларында, әдеттегі орындау нөмірін 0 жазбайды). Ары қарай А, Б, В әріптерімен кезекті жаңғыртуды (негізгі өлшемдерін өзгертпей құрылымды өзгерту) немесе климаттық орындауды (СК — суық климат үшін, Т — тропикалық және ТЫ — тропикалық ылғалды; қоңыржай климатқа арналған крандардың тиісті индексі жоқ) белгілейді. Мұнаралы крандардың негізгі өлшемдері (кесте 1.1) салынатын ғимараттардың өлшемдерімен өзара байластырылған. Крандардың негізгі параметрлеріне:

Шығымы L (1.2 сурет) — кранды көлденең алаңшада орнатқан кезде кранның бұрылмалы бөлігінің айналу осінен жүксіз ілмекті асылғының тік осіне дейін көлденең бойы қашықтығы. Шығымды ілмектегі жүкпен өзгерту маневрлік деп, жүксіз - бағыт сілтеуші деп аталады.

(1.2 сурет, а

в)

алмалы жүк қармау құралдарының (грейфер, траверстер, ілмектер) массасы. Кранның жүк көтергіштігі шығымға тәуелді. Бұл тәуелділік жүк көтергіш сипаттамасы түрінде графикалық көрсетіледі (1.2, в сурет).

Жүк тиеу сәті М

) және ең аз (Н

) немесе биіктік сипатамасында Н—

(1.2, г суреті) кесте түрінде келтіріледі.

Жүк көтеру сәті, т* м

187,5

Жүк көтергіштігі, т:

Максималды шығым кезінде

6,8

1,2

7,5

7,5; 6** 7,5

максималды

Шығымы, м:

Ең үлкен

16,5

5.5 5,8 4,8

Көтеру биіктігі, м:

Ең үлкен шығым кезінде

48,9 7,8

1.1 кестенің соңы

Көрсеткіш

Жылдамдығы, м/мин:

салмағы максималды жүкті көтеру

22,6

22,5

максималды көтеру

4,8 4,8

4,8 4,8

кран жылжуының

19,7

жүк арбашасы жылжуының

1,2

1,2 1,5 1,5

1,2

1,2

Айналу жиілігі, мин-1 0,8 0,6 0,8

0,75 0,6 0,6

0,72 0,6

Артқы габарит, м 3,6 3,8 3,8 3,8 3,8

4,2; 4** 3,8

Ізаралық өлшемі (көпірдің аралығы), м 4,5

7,5

Салмағы, т:

9,9

Жалпы

238,2

86,5

109,5

Е с к е р т п е .

Алымында МК-403А үшін, бөлгішінде түсіру тереңдігі МК-403Б үшін. 5 м крандардың барлық модельдері үшін өлшемдер келтірілген.

А — бұрылмалы мұнарасы бар крандардың салынатын (жөнделетін) ғимараттан кран жолының қашықтығы (алыстығы); l

n

mіn

max

h

и т

арбашасын арқалық жебе бойынша жылжытқан кездегі көтеру биіктігі;

) — кран тұрған орны деңгейінен төменгі жұмыс қалпында тұрған жүк қармаушы құралға дейінгі тік бойынша қашықтық.

) — кранның қозғалғыш құрылғысының тіреу беттерінің ортасынан өтетін бойлық осьтер арасындағы қашықтық. Рельстік кранның ізаралығы релсьтердің осьтері бойынша өлшенеді; шынжыр табанды мен пневмодоңғалақты крандардың ізаралығы - доңғалақтар немесе шынжыр табандардың бойлық осьтері арасындағы ен бойынша өлшенеді.

) — кранның (немесе теңгергіш қозғалғыш арбашалардың) алдынғы және артқы доңғалақтарының тік осьтері арасындағы қашықтық.

жебеге қарсы жақтағы ең үлкен радиусы. Бұрылмалы мұнарасы бар крандардың кран жолдарының салынатын ғимараттан алыстығы А артқы габарит көлеміне байланысты. Қашықтық А артқы габариттан 700... 1 000 мм артық болуы тиіс.

Жүкті көтеру (түсіру) жылдамдығы V п

Қою жылдамдығы

м

Айналу жиілігі ω — кранның бұрылмалы бөлігінің белгіленген қозғалыс режиміндегі бұрыштық жылдамдығы, кран көлденең алаңшада орнатылып, желдің жылдамдығы 10 биіктікте 3м/с аспаған кезде, жұмыс жүгі бар жебенің ең үлкен шығымы жағдайында анықталады.

Кранның жылжу жылдамдығы

к

Арбашаның жылжу жылдамдығы

т

Шығымның өзгеру жылдамдылығы V в

Жиі кранның сипаттамасында шығымның өзгеру жылдамдығы орнына шығымның өзгеру уақыты, яғни шығымның ең үлкеннен ең азға дейін толық өзгеру үшін қажеті уақыт көрсетіледі.

Белгіленген қуат

Құрылымдық салмағы

Жалпы салмағы

кр

Мосылық крандар.

Мосылық кран (1.3 сурет) — оның көпірі екі тіреу бағаны арқылы кран жолына тірелген кран. Сырттай мосылық кран төрт тіректі порталға (монтаждық мосыларға) ұқсас, атауы да осыған байланысты.

Мосылық кранның мақсаты үш дербес операцияларды орындауына байланысты: Көпір мен оның тіректерінің өзара орналасуына байланысты консольсіз, бір және екіконсольді мосылық крандарды ажыратады. Жүк қармаушы органдары бойынша мосылық крандар ілмектілерге, магниттілерге, грейферлілерге бөлінеді.

И н д е к с т е у . Мосылық крандардың (1.2 кесте) әріптік және цифрлық бөліктерден тұратын индекстері бар. Әріптік бөлігі кран жататын топты белгілейді, ал цифрлық бөлігі оның негізгі өлшемін –жүк көтергіштігін белгілейді. Мысалы, МК-12,5 индексі жүк көтергіштігі 12,5 т. мосылық кранды белгілейді. Жаңғыртудан кейін индекстерге М әріпі қосылады.

жүк көтергіштігі Q, ізаралық өлшемі (көпірдің аралығы) L, консольдің шығымы L

, көтеру биіктігі Н, жүкті көтеру жылдамдығы

п ,

түсіру жылдамдығы

оп ,

жүк арбашасының жылжу жылдамдығы V т

-, кранның салмағы

кр ,

б сурет ) — оның көпірі тікелей кран жолына тірелетін, кран асты құрылыс құрылымдарында орналастырылатын кран. Аспалы көпірлі кран — оның көпірі жер үсті кран жолдарының төменгі сөрелеріне ілінген кран. Көпірлі крандар өндірістік корпустардың (цехтардың, деполардың) ішінде және ашық алаңшаларда (эстакадаларда) орнатылады; монтаждау, жөндеу және тиеу-түсіру жұмыстарын жүргізген кезде түрлі жүктерді көтеруге, түсіруге және жылжытуға арналған. Крандар көпір түрінде орындалған бойлық (басты) және көлденең (түпкі) арқалықтардың ерекше құрылымына байланысты көпірлі деп аталады.

Көпірлі крандар:

рельс жолына тірелу әдісі бойынша ажыратылады. а б

x

Көрсеткіш

Жүк көтергіштігі (нетто), т 3,2

6,3

12,5

12,5

Көтеру биіктігі, м 6,3 7,1

9,5

3,6

4,5

4,5

4,5

Базасы, м

7,1 7,4 7,1

10,78

жүкті көтеру

арбаша жылжуының

кран жылжуының

Орнатылған қуаты, кВт

85,7

Кранның жұмысы кезіндегі доңғалаққа түсетін жүктеме, кН

148,9

Кранның габариттері, м:

Ені 7,1 7,9

8,4 8,5

Биіктігі 9,6 9,6 9,7

Кранның салмағы, т 8,5

10,5

Екі арқалықты кабинадан басқарылатын тіректі

4,4

4,4

4,4

Көтеру биіктігі, м

Жылдамдығы, м/мин:

Көтеру

арбаша жылжуының кран жылжуының

8 (4)

12 (6)

12 (6)

16(6)

көтеру

арбаша жылжуының

1,1 (2,2)

кран жылжуының

2 х 2,2

14,5

20,5

26,5

ұзындығы

32,5 Ені 4,8 5,8

биіктігі (рельстің бастиегінен жүк арбашасының үстіне дейін), м 2,1 2,1 2,1

Е с к е р т п е . Жақшада жүк көтергіштігі тиісінше 10 және 16 т крандар үшін мағыналар

Арқалықтардың метал құрылымдары болат көпірлерден, қалыптап илемделген болаттан, иілген және қалыпталған профильдерден шегеленіп немесе дәнекерленіп жасалады.

Көпірлердің метал құрылымдары е немесе бір арқалықты етіп жасалады.

Екі арқалықты көпірлер ең көп қолданылады. Осылайша, тіректі көпірлі кран ғимараттың бағаналарына немесе ашық эстакадаға тірелетін кран асты метал, темір-бетон арқалықтарға төселген

4,4 5,1

12,5

12,5

2,2

2,2

2 х 2,2

2х3 2х3 2х3

(157,9)

(161,7)

(170,5)

291,5

14,5

17,5

17,5

20,5

24,5

18,21

26,7

6,3 6,3 6,3 6,3 6,3 6,3

2,5 2,5 2,5 2,5 2,5 2,5

рельстер бойынша жылжиды.        Аспалы көпірлі кран ғимараттың құрылыс фермаларының төменгі белдіктері астында бекітілген қос таврлы арқалықтардың төменгі сөрелері бойынша жылжиды.

): жүк көтергіштігі, көпірдің аралығы, көтеру биіктігі, көтеру жылдамдығы, кранның жылжу жылдамдығы, жүк арбашасының жылжу жылдамдығы, кранның салмағы жатады.

Көпірлі кранның аралығы — кран асты жолы рельстерінің осьтері арасындағы көлденең бойы қашықтығы. Көпірлі крандардың техникалық сипаттамалары 1.3. кестеде келтірілген.

Шынжыр табанды крандар.

Шынжыр табанды крандар жылжу үшін шынжыр табандармен жабдықталған өздігінен жүретін жебелік крандар тобына жатады (1.5, а сурет). Топыраққа түсетін төмен үлестік қысымы арқасында, шынжыр табанды крандардың топырақты алаңшалар мен жолдар бойынша өтімділігі, сондай-ақ маневрлігі де жоғары. Шынжыр табанды арбашалар түріндегі дамытылған тіреу контуры ілмегіндегі салмағы ең жоғарғы жүк көтергіштіктің  80 % дейін құрайтын жүкпен жұмыс алаңы шегінде жылжуға мүмкіндік береді.

Шынжыр табанды крандар:

Қозғалғыш құрылғысының типі бойынша шынжыр табанды крандар кәдімгі шынжыр табанды жүрісімен крандарға және шынжыр табанының беті ұлғайтылған крандарға бөлінеді.

Жетек түрі бойынша шынжыр табанды крандар жұмыс

механизмдерінің өз күш беретін қондырғылардан немесе сыртқы электр желісінен электр жетегі бар, сондай-ақ жалпы механикалық трансмиссиядан механикалық жетегі бар крандарға бөлінеді. Жұмыс жабдығының құрылымы бойынша шынжыр табанды крандар жебелі және мұнаралы-жебелі крандарға бөлінеді. И н д е к с т е у . Шынжыр табанды крандар үшін индекстеудің төрт белгісі қабылданған: ЖК, МШК, ШКК, ДЭК.

ЖК әріптік белгіден кейін:

Индекстегі цифрлардан кейін жаңғырту кезектігін белгілейтін әріп бар (А — бірінші жаңғырту, Б — екінші, В — үшінші және т.б.). Мысалы, ЖК-7163 индексі жүк көтергіштігі 63 т. кәдімгі қозғалтқыш құрылғысы, жебелі жұмыс жабдығы бар, модельдің үшінші санына ие кранды білдіреді. МШК индексінде әріптерден кейінгі цифр кранның жүк көтергіштігін, одан әрі цифрдан кейінгі әріп        — жаңғыртуды немесе машинаны әзірлеушінің білгенінше өзге белгілерді белгілейді. Осылайша, МШК-16М моделі жүк көтергіштігі 16 т. монтаж шынжыр табанды кран, жаңғыртылған үлгі деп түсіндіріледі. Сол сияқты ШКК -40 та жүк көтергіштігі 40 т. шынжыр табанды құрылыс краны деп, ал ДЭК-50 краны — жүк көтергіштігі 50 т. дизель- электр краны деп түсіндіріледі.

б ; 6.1сурет) пневмо доңғалақтары бар қаңқадан жасалған бірыңғай құрамдас бөлігі түріндегі пневмодоңғалақты шассидегі өздігінен жүретін жебелі кран болып табылады.        Қозғалғыш құрылғысының екіден беске дейін осьтері, соның ішінде төрт жетекші доңғалағы бар.

1 . 4 к е с т е Жүк көтергіштігі 16...40 т модель қатарындағы шынжыр табанды крандарының техникалық сипаттамалары

Көрсеткіш

Басты ілмектің жүк көтергіштігі , т:

Ең аз шығым кезінде

Ең үлкен шығымы кезінде 8,5

5,6 (5,1) 5,6

2,8

8,3

Қосалқы ілмектің жүк көтергіштігі, т 3,2

5,8

Басты ілмектің шығымы, м:

Ең аз

3,7

5,5

Ең үлкен

12,35

Ең аз

8,7

2,8

13,1

10,3 7,5

Ең үлкен

Басты ілмектің көтеру биіктігі, м:

Ең үлкен шығымы кезінде

9,5 8,9 7,1

6,93 7,1

8,9 9,7 5,7

5,97 9,7

33,5

Жебенің ұзындығы, м:

Негізгі

13,5 (14,4)

15,8

Ендірмелермен ұзартылған

Қазмойынның ұзындығы, м 2,3

5; 10; 15; 20

0,36... 7,2 0,8 3,7

0,24...

0,75...54

Көрсеткіш

1,2...

0,2

0,4

0,4

0,4

0,4

0,4

0,24

-1

0,27... 1,3

0,3...1 0,3 0,3

0,86

0,8

4,7

Габариттік өлшемдер, м:

Ұзындығы

14,8

Ені 3,2 3,2

3,14 3,2

4,3 4,6

Биіктігі 3,5

3,9

4,3

Салмағы:

Қарсы салмақтың

5,6

6,65 5,6

25,5

30,9 (37)

36,5

33,25

41,8

43,5

Көрсеткіш

Сокол*, СТ.2-2-40

Шығарылатын тіректердегі басты ілмектердің жүк көтергіштігі, т:

Ең аз шығымы кезінде

3,4 1,1 1,7 0,9 3,8

3,8

Шығарылатын тіректердегі қосалқы ілмектердің жүк көтергіштігі , т

3,2

1,2

1,2

3,4

3,4

Басты ілмектің шығымы, м:

Ең аз

3,8

3,8

3,8

2,5

3,9

3,9

Ең үлкен

Ең аз 9,6

Ең үлкен

17,4

20,5

14,1

Ең аз шығымы кезінде

Ең үлкен шығымы кезінде 5,3 7,6 7,6

Қосалқы ілмектің көтеру биіктігі, м:

9,5

23,8 9,3

8,2

16,5

Айналу жиілігі, мин -1

19,5

Күш беретін қондырғы қозғалтқышының қуаты, кВт

132,5

132,5

3,2 3,2

3,25 3,8

3,8

4,2 3,8

2,04

7,7

Жол саңылауы, мм

Ізаралық, м 2,4 2,5 2,5 2,4 2,5

2,45 2,5

Доңғалақ формуласы (доңғалақтардың жалпы саны х жетекті доңғалақтар саны)

4x4

4x4

4x4

4x4

4x4

4x2

4x4

Көрсеткіш

Сокол*,

Еңсерілетін еңіс, °

Габариттік өлшемдер, м:

6,5

Ені

3,15 2,5 2,5

3,2 4,6

Биіктігі 3,9 3,5 3,5

2,65...3,26 3,9

3,9

Кранның салмағы, т:

Қарсы салмақтың 1,4

3,1

Жалпы көліктік қалпында

*Қысқа базалық шассидегі телескоптық жебесі бар крандар.

Пневмодоңғалақты крандардың мұнан былайғы дамуы олардың қысқа базалық түрленімі болып табылады. Қысқа базалық крандардың атауы осы крандардың шассилерінің буындары мен базаларының өлшемдері бірдей екендігіне байланысты. Қысқа базалық шасси барлық басқарылатын және жетекті доңғалақтары бар екі осьпен жабдықталған. Қозғалтқыш, механизмдер, телескоптық жұмыс жабдығы, кабина қысқа базалық кранның бұрылмалы бөлігінде орнатылған. Осындай орындаудағы қысқа базалық кран тығыз құрылыс алаңшалары мен шектелген жұмыс аймақтары жағдайында жақсы маневрлігімен және жоғары өтімділігімен ерекшеленеді. Пневмодоңғалақты крандар жетек типі және жұмыс жабдығының құрылымы бойынша ажыратылады. Жетек типі бойынша пневмодоңғалақты крандар жұмыс механизмдерінің өз күш беретін қондырғыдан электр жетегі бар электр крандарға, гидротрансформаторы бар механикалық крандарға, гидрожетегі және телескоптық жебесі бар крандарға бөлінеді. Жебелі жабдық аспасының құрылымы бойынша иілгіш және қатты жебе аспалары бар пневмодоңғалақты крандар ажыратылады. Иілгіш аспасы бар крандарда жебелі жабдық арқалық-блоктық жүйемен, ал қатты аспасы бар крандарда - олардың көмегімен жебенің көлбеу бұрышы өзгеретін гидравликалық цилиндрлермен ұстатылады. И н д е к с т е у . Қысқаша белгілеу үшін әр пневмодоңғалақты кранға белгілі бір реттілікпен атап шығылған цифрлардан және әріптерден тұратын индекс (таңба) беріледі. Осылайша, ЖК (өздігінен жүретін жебелі кран) әріптік белгіден кейін: Индекстеу үлгісі ЖК-4361А: жүк көтергіштігі 16 т., иілгіш жебе аспасы бар пневмодоңғалақты кран, бірінші модель, бірінші жаңғырту. Пневмодоңғалақты  крандардың негізгі параметрлері мынадай        (1.5 кесте): жүк көтергіштігі, шығымы, көтеру биіктігі, түсіру тереңдігі, жұмыс әрекеттерінің жылдамдығы, габариттік өлшемдер, салмағы.

Кранды пайдалану қауіпсіздігі көбінесе оның орнықтылығына — кранның көтеретін жүктің ауырлық күшінен, жел күшінен, кранның элементтерінің өз салмағынан, динамикалық жүктемелерден және көлбеуден туындайтын аударылу сәттеріне қарсы тұру қабілеттілігіне байланысты. Кранның орнықтылығын сақтау шарты кранның ауырлық күшінен туындайтын ұстап қалушы сәтінің М уд

оны аударатын М опр

сәттер сомасына теңдігі (немесе асып түсуі), яғни М опр

< М уд болып табылады. Жүк көтергіш крандарда ол қозғалғыш арбашалардың (мұнаралы крандар), доңғалақ осінің және шығыңқы тіректің (пневмодоңгелекті крандар) ортасынан, шынжыр таспаның ортасынан өтетінін болжағанда, барлық сәттер аудару қырына Р қатысты есептеледі

а

б

д

е, ж

о

н

кранды монтаждаған (бөлшектеген) кездегі көтерілетін құрамдас бөлігінің салмағы;

н

Орнықтылығы мынадай жағдайлар үшін тексеріледі:

Орнықтылығын тексерген кезде кран жұмысының ең қолайсыз жағдайларын таңдайды: жүктемелердің қауіпті комбинациялары кезінде, айдап кетуге қарсы қармауыштардың әрекетін есепке алмай (қосымша ұстап қалу сәтін тудыратын рельске бекіту күші кранның орнықтылығы қорына жатқызылады). Есептеген кезде кран жолының көлбеуін, сондай- ақ осы жолдың және кранның әрекеттегі жүктемелер әсерінен өзгеруі есепке алынады.        Мысалы, жүк орнықтылығын есептеген кезде (1.6, а сурет) көтерілетін жүк

кранның жүк көтергіштігіне тең екендігіне және оның барынша ықтимал жел жақты алаңшасы бар екендігіне сүйенеді. Жұмыс қалпының жел жүктемелері

p , қарсы салмақ жағынан әрекет етеді, кран жүк жағына еңісте тұр, ал кран көтерген және жылжыған кездегі желден, үдеуден туындайтын динамикалық жүктемелер жүк жағына көлбеу сәтін тудырады. Ұстап қалу сәті тек кранның балластпен және қарсы салмақпен

о .

) кран аударылу жағына қарай көлбеуде α, жүксіз, барынша көтерілген жебемен тұр деп болжайды.

Кранға қарсы салмақ жағына жұмыс қалпының

p жел жүктемелері әрекет етеді. Жұмыстан тыс қалпындағы өз орнықтылығын тексерген кезде жел жүктемелері W н қарсы салмақ жағына қарай әрекет етеді деп есептеледі (1.6, г сурет). Егер крандардың жұмыстан тыс қалпында бұрылмалы бөлігінің ерікті айналуына жол берілсе, өз орнықтылығы

1.6. в, сурет бойынша, яғни кранның жел әсерінен бұрылғаны кезінде және соның салдарынан жел жүктемесі жебеге салынған кезде есептеледі. Өз орнықтылығын есептеуді шығымы маневрлік өзгертілетін крандар үшін жебенің максималды шығымы жағдайында, ал шығымының өзгерісі белгіленген крандар үшін        — жебенің минималды шығымы жағдайында жүргізеді. Жүк үзілген кездегі орнықтылығын тексеру үшін (1.6, д сурет) кран аударылу жағына қарай көлбеуде орналасқан, ілмектегі жүктеме жоғары

қарай, ал жұмыс қалпының кранға жел жүктемесі W р

: мұнараны оның төменгі қалпынан көтеру басында жерден көтерілген сәтте және тік орнатылған мұнара, бірақ толық монтаждалмаған кран жағдайында. Шынжыр табанды және пневмодоңғалақты крандардың орнықтылығын есептеуді РД 22-145-85 «Өздігінен жүретін жебелі крандар. Аударылуға қарсы орнықтылықты есептеу нормалары» бойынша жүргізеді. Кранның жүкті орнықтылығын тек есеппен ғана емес, жасалған кранды жасаушы-зауытта қабылдау сынақтарынан өткізген кезде ПҚ 10- 382-00 сынау кезінде және құрылыс алаңшасында техникалық куәландыру кезінде де тексереді. Қалған орнықтылық түрлерін – тек қана есеппен. Жүк көтергіш кранның орнықтылығын сақтау жүктемелердің әрекетіне ғана емес, машинистің біліктілігіне де байланысты, ол кранды сауатты басқаруға, жолдың көлбеуін, көтеретін жүктердің салмағын және жел күшін бақылауға тиіс. Аударатын жүктемелерді төмендету үшін машинист кранды басқару жөніндегі барлық қимылдарды бірсарынды, жұлқынбай орындауға тиіс, бұл машинаның қозғалмалы бөліктерінен және ілінген жүктен шамадан тыс динамикалық жүктемелердің пайда болуына жол бермейді. Әсіресе көтерілетін жүктердің салмағын есепке алу қажет. Оның салмағы осы шығымдағы жүк көтергіштіктен 10 % көп асатын жүкті тасымалдаған кезде, жүк көтергіштікті шектегіш жүкті көтеру және жебенің шығымын өзгерту механизмдерін автоматты түрде ажыратады.

Жетектердің жалпы сипаттамасы.

Жүк көтергіш кранды немесе оның механизмдерін іске қосу үшін жетек деп аталатын құрылғылар кешені қолданылады. Жетек энергия көзінен немесе сыртқы электр қоректендіру көзінен, энергия тұтынушыларға (жұмыс механизмдеріне) энергияны беруге (трансмиссия) арналған механизмдерден және басқару жүйесінен тұрады. Жетектің күш беретін жабдығы бұрылмалы платформадағы іштен жанатын қозғалтқыш (шынжыр табанды және

пневмодоңғалақты крандарда), электр қозғалтқыштар (мұнаралы, мосылық және көпірлі крандарда) болып табылады. Күш беретін жабдықтың энергиясын өзгерту және беру схемасына байланысты механикалық, электр және гидравликалық жетектерді ажыратады. Механикалық жетек іштен жанатын қозғалтқыштан алатын механикалық энергияны механикалық берілістер, қораптар, бәсеңдеткіштер, жалғастырғыштар жүйесінен шығатын күш берілісі арқылы жұмыс механизмдерге береді . Механикалық жетек МШК-16М шынжыр табанды крандарда, ЖК-4361А пневмодоңғалақты крандарда қолданылған.

Электр жетек сыртқы электр қоректендіру желісінің (мұнаралы, мосылық және көпірлі крандарда), электр генератордың (шынжыр табанды және пневмодоңғалақты) электр тогы энергиясын жұмыс механизмдердің электр қозғалтқыштарына беруді қамтамасыз етеді.

идравликалық жетекте оның көзі күш беретін жабдық (іштен жанатын қозғалтқыш) болып табылатын механикалық энергия гидравликалық сорғыға беріледі, ол оны сұйықтық ағыны (әдетте минералды май) энергиясына қайта өзгертеді.

Жұмыс сұйықтығы ағынының энергиясы гидравликалық моторларға беріледі, олар оны жұмыс механизмдерге берілетін механикалық энергияға қайта өзгертеді.

Механикалық жетектің күш беретін берілістері.

Механикалық жетектің күш беретін берілістері түрлі жалғастырғыштарды, беріліс қорабын, қуат алу қорабын, кардан берілістерін, басты және борттық берілістерді, бәсеңдеткіштерді, жүкшығырларды, жұмыс механизмдерін, түйіспелі-блоктық жүйелерді қамтиды. Механикалық берілістердің ең қарапайым элементтері қозғалысты беретін және қамтамасыз ететін тетіктер болып табылады. Қозғалыс беретін тетіктерге тістідоңғалақтар мен тістегеріштер, бұрамдықтар, жұлдызшалар, тегершіктер, кардандар, біліктер жатады.        Қозғалысты қамтамасыз ететін тетіктер: тіректер, мойынтіректер, табандар жатады. Бір немесе бірнеше қозғалмаусыз бекітілген тетіктерді буын деп атайды. Екі буынның қозғалмалы қосылысын кинематикалық жұп (беріліс) деп атайды. Берілісте жетекші және жетектегі буынды ажыратады. Жетектегі буынға қозғалыс беретін буынды жетекші деп атайды. Қозғалыс жетекші буыннан жетектегі буынға берілетін жылдамдықтың және оларға сәйкес айналу сәттерін түрлендірусіз (өзгертусіз) немесе оларды түрлендіріп берліуі мүмкін. Жетекші буынның айналу жиілігінің жетектегі буынның айналу жиілігіне қатынасы беріліс саны деп аталады. Беріліс санына кері шаманы беріліс қатынасы деп

есептейді. Егер механикалық беріліс жетектегі буынның айналу жиілігін жетекші буынмен салыстырғанда азайтатын болса (беріліс саны бірден көп), беріліс баяулатушы деп аталады, керісінше, жетектегі буынның айналым жиілігі арттырылса (беріліс саны бірден кем), беріліс арттырғыш деп аталады. Тұрақты беріліс саны бар жабық механикалық берілістер бәсеңдеткіштер деп аталады, олар беріліс элементтерінің бір - біріне қатысты тұрақты өзара орналасуын, майлағышының сақталуын, берілістерді механикалық әсерлерден сақтауды қамтамасыз етеді. Беріліс типіне байланысты тіктісті, қиғаштісті, шевронды, конустық, бұрамдықты тісті берілістерді ажыратады. Бәсеңдеткіштің корпусындағы механикалық берілістердің саны оның сатылығын белгілейді.  Осылайша, бір, екі немесе үш сатылы бәсеңдеткіш құрамында тиісінше, бір, екі немесе үші механикалық күш беретін беріліс бар. Тісті беріліс екі тісті тістегеріштен тұрады. Оларды біліктер бір жазықтықта жатқан кезде айналымды жетекші біліктен жетектегі білікке беру үшін қолданады. Егер біліктер бір-біріне қатарлас болса, цилиндрлік тіс берілістер қолданылады. Конустық тісті берілістер жетекші және жетектегі біліктер бір-біріне қатысты бұрышпен, соның ішінде перпендикуляр бойынша орналасқанда қолданылады. Тісті цилиндрлік берілістердің тістегеріштері цилиндрдің жасаушысына қатарлас орналасқан тік тістерімен, қиғаштісті, шевронды болады. Әдеттегідей, қиғаштісті және шевронды тістегеріштер тез жүретін берілістерде, тік тістілер – ақырын жүретін берілістерде қолданылады. Тісті конустық берілістерде тік, қиғаш, қисық сызықты (шиыршықты) тістер қолданылады. Шиыршықты тістері бар конустық берілістер базалық автомодельдердің басты берілістерінде, ал тік тістері бар – машиналардың жұмыс механизмдерінде орнатылады. Тісті берілістердің негізгі өлшемдері ілініс қадамы және бөлгіш шеңбері болып табылады. Іліністе тек модульдері (қадамдары) бірдей тістегеріштер ғана болуы мүмкін.

Бұрамдықты берілістер біліктер екі өзара перпендикулярлы жазықтықтарда жатқанда айналымды жетекші біліктен жетктегі білікке беру үшін қолданылады. Бұрамдықты беріліс бұрамдықтан және тиісті түрдегі тістері бар доңғалақтан тұрады. Егер бұрамдықтың бұранда сызығының бұрышы кішкентай (4,5° артық емес) болса, өзітежейтін беріліс пайда болады. Бұл жағдайда қозғалыс тек бұрамдықтан доңғалаққа ғана беріле алады. Осындай берілістерді, мысалы, олардың бұрамдықты доңғалағы жүкшығырдың барабанына бекітілетін крандардың жүкшығырында пайдаланылады.

Крандардың көптеген механизмдерінде стандарттық бәсеңдеткіштер пайдаланылады. Бәсеңдеткіштің таңбасына әріптерден басқа кіріс және шығыс біліктер арасындағы ортааралық қашықтықтың милиметрмен есептелетін белгісі кіреді, мысалы РМ-350, РГУ-120, ТКЧг-125 — біліктер арасындағы қашықтық тиісінше 350, 120, 125 мм.

Сына-белдікті беріліс бір-бірінен біршама қашықтықта орналасқан қатарлас біліктер арасында қозғалыс беру қажет болған жағдайда қолданылады. Сына-белдікті беріліс жетекші және жетектегі тегершіктерден және сына белдіктерінен тұрады. Тегершіктер мен сына белдіктерінің жырашықтарының көлденең қимасы бірдей трапециалды, соның арқасында белдік пен тегершік арасындағы ілінісуі жоғары болады. Сына-белдікті берілістің беріліс саны жетекші және жетектегі тегершіктердің диаметрлері  қатынасына тең. Белдіктердің қажетті керілісі жылжымаларда немесе бұрылмалы қаңқада орнатылған бөлінетін құрастырма бірлігінің (генераторлардың, компрессорлардың және т.б.) жылжуын қамтамасыз етеді Екі кардан бір-біріне бұрылыс болғанда, кардандық тісті доңғалақтар қозғалтқыш білігіне төмен қарай айналады. Кардандық механизм кардандық біліктерден, ілмектерден және аралық тіректерден тұрады. Қатты кардан қосындысы бар кардантық тетіктер және тең бұрыштық жылдамдықтардың топсалығынан тұрады.

Жалғастырғыштар механизмнің элементтерін қосуға арналған . Мехнизмді жинаған кезде, яғни бәсеңдеткішті, қозғалтқышты және орындаушы органды жинаған кезде қосылатын білктер арасында шамалы ауытқулар болмай қоймайды, сондықтан біліктер дұрыс жұмыс істеуі үшін қатты қосылыс орнына жалғастырғыштар қолданылады. Крандарда негізінде жалғастырғыштардың үш типі пайдаланылады: төлке-саусақты, тісті, жұдырықшалы. Төлке-саусақты жалғастырғыш екі жартылай жалғастырғыштан тұрады, олардың біреуі бір уақытта тежеуіш тегершік болып табылады. жартылай жалғастырғыштар алты немесе төрт саусақпен өзара қосылған. Саусақтың бір ұшы бірінші жартылай жалғастырғыштың конустық тесігінде сомындармен бекітілген, екіншісі – оған кигізілген техникалық резеңкеден жасалған серіппелі төлкелермен – екінші жартылай жалғастырғыштың цилиндрлік орнына салынған. Жұдырықшалы айқара жалғастырғыш крандарда сирек, тек бұрылыс пен қозғалыстың ақырын жүретін механизмдерінде қолданылады. Серіппелі саусақты жалғастырғыш жартылай жалғастырғышқта тығырықтары бар сомындармен бекітілген саусақтармен өзара қосылған екі жартылай жалғастырғыштан тұрады, серіппелі жалғастырғыштармен гидро-электр қозғалтқыштардың біліктеріне бәсеңдеткіштердің кіріс біліктерін қосады.

Электр күш беретін берілістер.

Электр күш беретін беріліс электр жабдықтың элементтері жиынығын қамтиды және тікелей сыртқы желіден немесе механикалық энергияны электр энергияға айналыдартын генератордан электр қоректендіру көзінен, электр энергияны сыртқы желіден немесе генератордан электрқозғалтқыштарға беретін түрлі құрылғылардан (күш беретін шкафтар, контроллерлер, түуйістіргіштер мен қосқыштар, реле, токалғыштар, кабельдер, дәнекерлеуші арматура және т.б.), электр энергияны жүк көтергіш кранның қандай да бір жұмыс механизмін іске қосатын механикалық энергияға айналдыратын электр қозғалтқыштардан тұрады. Жүк көтергіш крандардың электр жабдығы жұмысының бірқатар өзіндік ерекшеліктері бар: қайталама-қысқа мерзімді жұмыс режимі; айналу бағытының (реверс) жиі өзгеруі; жетек айналымының жиілігін реттеу қажеттілігі; айтарлықтай шамадан артық тиеу; діріл және қызмет көрсету мен жөндеу үшін қол жеткізу қиындығы; ластанушылық, ылғалдылық, температураның айтарлықтай ауысуы жағдайында жұмыс істеу. Сондықтан электр жабдықтың төзімділігі жоғары, оқшаулауы жоғары сапалы болуы тиіс және ол қоршаған ортадан сенімді қорғалған болуы тиіс. Арнай кран түрінде орындалған машиналар мен аппараттар осы талапқа сай болады. Шынжыр табанды және пневмодоңғалақты крандарда механикалық энергияны электр энергияға айналдыратын генераторларды орнатады. Генератор магниттік өрісте жылжитын өткізгішке ток жіберу қағидаты бойынша жұмыс істейді және ротордан, статордан, магниттік өріс көзінен және онда электр қозғауыш күші берілетін орам сымынан тұрады. Токты алу және оны жұмыс механизмдерінің электрқозғалтқыштарына беру үшін токалғыш көзделген. Крандарда қуаты 50... 100 кВт айнымалы және тұрақты токтың синхронды генераторлары қолданылады. Генератор жалғастырғыштар арқылы дизельден айналымды алып, кранның күш беретін қондырғысы құрамына кіреді. Жүк көтергіш крандарда орнатылатын электрқозғалтқыштар токтың түрі бойынша айнымалы және тұрақты ток қозғалтқыштарына бөлінеді. Крандарда ең алдымен статорының орамы 380/220 В кернеуге шамаланған үш фазалық асинхронды айнымалы ток қозғалтқыштары қолданылады. Кернеуі 220 В болған кезде статордың орамын жұлдызға (Y), ал кернеуі 220 В болған кезде - үшбұрышқа (∆) қосады. Статордың орамын статордың корпусының жоғарғы жағында орналасқан өткізу корабында ауыстырып қосады. Өткізу корабында үшқалыпты орамның

1.7. сурет Қысқа тұйықталған роторы ( а

(г)

электрқозғалтқыштары, :

жұлдызға (Y) қосқан кезде сымдардың ұштары

бастарына үш фазалық желінің қоректендіруші сымдарын қосады. Статор орамын үшбұрышқа (А) қосқан кезде

мен

мен

пен С5 сыртқа өткізгіштерді жұп- жұбымен қосады, ал пайда болған үш нүктеге үш фазалық желінің қоректендіруші сымдарын қосады. Ротордың орамын орындау әдісі бойынша бұл генераторлар қысқа тұйықталған (1.7,

Қысқа тұйықталған роторда орам ойықтарға салынған және бүйір жақтарынан сақиналармен қосылған өзектерден тұрады. Фазалық роторы бар қозғалтқышта ротор пакетінің ойықтарында 8 оқшауланған сымнан жасалған орам 7 салынған.

а

болаттан жасалған пакет;

Статордың орамы сияқты, ол үш шарғыдан немесе үш шарғы тобынан тұрады. Шарғылардың басы ротордағы жұлдызға қосылған, ал ұштары ротордың білігінде бекітілген үш түйіспелі сақиналарға жеткізілген. Сақиналарға жылжымайтын қылшақұстағышқа бекітілген көмір (графиттік) қылшақтар және сырғымалы токалғыш салынған, яғни ротордың айналатын орамы қозғалтқыштан тыс орналасқан қозғалмайтын реостатпен қосылуы мүмкін. Қысқа тұйықталған роторы бар қозғалтқыштар онда айналу жиілігін реттеу талап етілмейтін электр жетекте немесе екінші (қосалқы) қозғалтқыш ретінде кран механизмдерінің төмен жылдамдығын алу үшін қолданылады. Қысқа тұйықталған роторы бар қозғалтқыштардың кемішлігі қозғалтқыштың номиналдық жүктемемен жұмыс істеген кездегі тогынан 5...7 есе асатын үлкен іске қосу тогы болып табылады. фазалық роторы бар қозғалтқыштар онда айналу жиілігін реттеу талап етілетін жетекте қолданылады. Іске қосуды реттеуші реостаттың роторын желіге қосу іске қосу тогын азайтуға, іске қосу сәтін ұлғайтуға және қозғалтқыштың механикалық сипаттамасын өзгертуге мүмкіндік береді.

және коллекторы

бар айналатын жәкірден

тұрады. Табанда басты полюстар

мен қоздыру орамы

және қосымша полюстар бекітілген. Басты полюстар

жәкір 11 арқылы тұйықталатын негізгі магниттік ағымды құрады. Қосымша полюстар коммутация кезінде жәкірдегі элктр магниттік үдерістермен қоздырылатын коллектордағы ұшқындауды азайтуға арналған. Тұрақты ток қозғалтқышының жәкірі 11 орамының өзектері белгіленген схема бойынша коллектордың тілімшелеріне қосылған. Коллектордың тілімшелері бойынша жылжитын қылшақтар көмегімен жәкірдің орамы сыртқы желімен қосылады. Электрқозғалтқыштардың үш жұмыс режимін ажыратады: ұзақ, қысқа мерзімді және қайталама-қысқа мерзімді. Ол кезінде қозғалтқыш ұзақ уақыт ішінде ажыратусыз жұмыс істейтін режим ұзақ режим деп аталады. Егер қозғалтқыш номиналдық қуатқа тең тұрақты жүктемемен жұмыс істесе, онда қозғалтқыш оның орамдары қызуының жол берілетін шекті температурасына тең белгілі бір температураға дейін қыздырылады. Ол кезінде қозғалтқыш біраз уақытқа (мысалы, 30 минутқа) іске қосылып, содан кейін қозғалтқыш толық сууына дейін жұмыста үзіліс орын алатын режим қысқа мерзімді режим деп аталады. Қайталама-қысқа мерзімді режим ұзақ уақыт бойы қайталанатын циклдер болып табылады.        Әр  циклде іске қосу- жұмыс, ажырату – үзіліс ретпен кезектеседі. Бұл режим пайыздарда көрсетілген ҚҰ іске қосудың ұзақтылығымен сипатталады: ҚҰ = циклдің уақытына Ч = 100 бөлінген электрқозғалтқыштың жұмыс уақыты; циклдің уақыты 10 мин. аспауы тиіс. ҚҰ мағыналары 15; 25; 40 және 60 % тең. Олардың әрқайсысы қозғалтқыштың осы жұмыс режиміндегі қызуымен жол берілетін жүктемеге сай.

Кран электр қозғалтқыштары үй-жайда да, ашық ауада да жұмыс істеуге

арналған, сондықтан олар жабық, өздігінен желдетілетін (асинхронды қозғалтқыштар) немесе тәуелсіз желдеткіші бар (тұрақты ток қозғалтқыштары) және ылғалға төзімді оқшаулауы бар етіп орындалады. Салқындатқыш ауаның температурасы 40 °С болған кезде F сыныптағы оқшаулау үшін температураның жол берілетін көтерілуі 100 °С және Н сыныптағы оқшаулау үшін 125 °С құрайды.        Қозғалтқыштар ауыр жұмыс жағдайларына шамаланғандықтан, оларды аса төзімді етіп жасайды. Қозғалтқыштар қысқа мерзімді шамадан тыс жүктеуге төзімді және олардың номиналды сәттерден 2,3... 3,0 есе асатын үлкен іске қосу және максималды сәттері бар; олардың шағын іске қосу нүктелері және аз екпін уақыты бар; қысқа мерзімді және қайталама-қысқа мерзімді жұмыс режимдеріне шамаланған. Асинхронды қозғалтқыштардың әріптермен цифрлардан тұратын белгісі бар. Әріптер қозғалтқыштың орындалуын көрсетеді: МТ — фазалық ротормен; МТК қозғалтқыштарда (МТ F, МТК F) F қыздыруға төзімділік сыныбындағы оқшаулау материалдары қолданылған;        Н индексі бар қозғалтқыштарда (МТН, МТКН) — Н қыздыруға төзімділік сыныбындағы оқшаулау материалдары қолданылған. Мысалы, МТ F-411-8 таңбасы былай түсіндіріледі: фазалық роторы бар, 4-ші өлшемдегі, ұзындығы 1-ші, сегіз полюсті, F сыныбындағы оқшаулау материалдары бар кран электр қозғалтқышы.

(оны іске қосуды, айналу жиілігін реттеуді және қозғалыс бағытын өзгерту-кері қимылдату) жұмыс қағидаты бойынша екі түрге бөлінеді (1.8 сурет):

) күш беретін контроллерлер болып табылады. жұдырықшалы контроллердің негізгі бөліктері: түйіспелі элементтер және жұдырықшалы тығырығы

бар білік 8.

Әр түйіспелі элемент табаннан 4, аунақшасы және жылжымалы түйіспесі мен жылжымалы түйіспенің тұйықталуын қамтамасыз ететін жетекті серіппесі 6 бар қозғалмалы иінтіректен 5 тұрады. Түйіспелі элементтер контроллердің корпусы 3. Жұдырықшалы тығырықтары бар білік (жұдырықшалы барабан) контроллердің корпусында бекітілген мойынтіректерде айналады. Жұдырықшалы барабан біліктің шығыңқы ұшына ілінген тұтқышпен бұрылады. ТЖК контроллерлері әзірше жұдырықшалы тығырықтың ойығында болған кезде, түйіспелер серіппе 6 әсерімен тұйықталған.

10, 15

Егер білікті аунақша жұдырықшаның қырында болғандай бұрса, иінтірек 5 бұрылады және түйіспелер ажыратылады. Түрлі профильдегі тығырықтарды қолданып, түйіспелердің тұйықталуы мен ажыратылуының қажетті реттілігін алады.        Контроллерлердің бекіткіш механизмі бар, оның арқасында жұдырықшалы барабан білігі

түйіспелердің толық тұйықталуына немесе толық ажыратылуына сәйкес келетін қалпында тоқтатылады. Контроллерлердің ток өткізгіш элементтері қақпақтармен 2 жабылады. Күш беретін контроллерлер екі түрде шығарылады: бірінші және екіінші қозғалтқыштарды басқару үшін. Бірінші түрдегі контроллерлердің қозғалтқыштың статорлық тізбегін тұйықтау үшін төрт түйіспелі элементі, басқару тізбегінің үш түйіспелі элементі және роторлық тізбекті тұйықтау үшін бес немесе жеті түйіспелі элементі бар. Қозғалтқыштың статорлық тізбегінің түйіспелі элементтері оларда жылуға төзімді материалдан жасалған қалқандармен жабылады. Екі қозғалтқышты басқаруға арналған контроллерлердің статорлық тізбек түйіспелері жоқ.        Бұл контроллердің басқару тізбегінің үш түйіспесі және әр электр қозғалтқышқа бөлек роторлық тізбектің екі дербес түйіспелер тобы бар. Статорлар желіге арнайы электр магниттік аппараттар –реверстер арқылы қосылады.

онда түйістіргіштер, басқару релесі, созылмалы сақтандырғыштар және басқа басқару мен электрден қорғау аппараттары орналастырылған ашық немесе жабық панель (қаңқа) болып табылады. Соңғы модельдегі крандардағы барлық механизмдердің қозғалтқыштарын басқару үшін жиынтықты магниттік контроллерлер қолданылады, оларда басқару және қорғау аппараттарынан басқа түзеткіштер, магниттік күшейткіштер және трансформаторлар орнатылған. Барлық электр жабдық ортақ қаңқада орнатылған бірнеше шаңнан қорғалған шкафта орналастырылған. Қаңқаның жоғарғы жағында барлық қозғалтқыштардың іске қосуды реттеуші реостаттар орналастырылады. Түйістіргіштердің шарғыларын және магниттік контроллердің релесін басқару үшін әдетте командоконтроллер пайдаланылады, Командоконт- роллердің жұмыс қағидаты ТЖК жұдырықшалы контроллердің қағидаттарына ұқсас, бірақ оның ауыстырып қосылатын тізбектер саны аз, ал көпірше типті түйіспелердің өлшемдері шағын және олар шағын токқа шамаланған. Күш беретін тізбектерді тұйықтауға және ажыратуға арналған, электр магнит арқылы іске қосылатын электр аппарат

түйістіргіш деп аталады. Токтың түріне байланысты тұрақты және айнымалы ток түйістіргіштері ажыратылады. Бір уақытта ауыстырып қосылатын тізбектер саны бойынша түйістіргіштер бір және көп полюстіктерге бөлінеді.        Тұрақты ток түйістіргіштері  бір және көп полюсті, ал айнымалы ток  түйістіргіштері –  екі, үш, төрт полюсті түрінде шығарылады. Айнымалы токтың үш полюсті түйістіргіші (1.9, а сурет) магниттік жүйеден  (өзек 1,

шарғы 2,

жәкір 3), басты түйістіргіштер жүйесінен (9 және

) және блок-түйіспелер жүйесінен (6 және

) тұрады. Магниттік жүйе жылжымайтын бөлік –жәкірді 3 қамтиды. Жәкір мен өзек қызуды азайту және құйын ағынынан шығындарды азайту үшін электр техникалық болаттан жасалған жіңішке тілімшелерден

жабыстырып құрастырылған. Басты түйіспелер жүйесі оларға ауыстырып қосылатын тізбектің сымдары қосылған жылжымайтын 9 және жылжымалы 10 түйіспелерден тұрады. Жылжымалы түйіспелер 10 жәкірмен бір білікте бекітілген. 6 және 7        блок-түйіспелер оған түйістіргіштің шарғысы

1.9.сурет.  Айнымалы токтың үш полюсті түйістіргіші:

а

б

в

д

қосылған басқару тізбегіндегі түрлі электр ауыстырып қосуларға арналған. Басты түйіспелерді үлкен токқа шамаланғандай, ауқымды ал блок түсйіспелерді шағын етеді, өйткені басқару тізбегіндегі ток 5...10 А аспайды. Жүктеме астындағы электр тізбектерді ажыратқан кезде түйістіргіштің күш беретін түйіспелері арасында электр доға пайда болады, ол түйіспелердің жылдам тозуына әкеп соғады және оларды бұзады. Доғаның жану уақытын қысқарту үшін доғаны мәжбүрлеп сөндірудің түрлі жүйелері қолданылады. Түйістіргіштің күш беретін түйіспелері отқа төзімді материалдан жасалған доға сөндіргіш камераға 8 кіргізіледі.

Камера доғаларды салқындатуға және сөндіруге арналған және оны көршілес аппараттарға немесе жерге тұйықталған бөліктерге аударуға жол бермейді. Түйістіргіштер мен басқа аппараттарда доғаны сөндіру үшін біртіндеп магниттік үрлеу жүйесі қолданылады (1.9,

б сурет ), ол кезінде тізбектің тогы доға сөндіргіш камерада жылжымайтын түйіспеге бекітілген доға сөндіргіш шарғы 12 арқылы жылжымайтын түйіспеден 9 жылжымалы түйіспеге өтеді. Камера ішінде оның аймағында түйіспелер орналасқан магниттік өріс 13 құрылады. Түйіспелерді ажыратқан кезде пайда болған доға магниттік өріспен өзара әрекеттеседі және доға сөндіргіш камераға кіргізіледі. Бұл жағдайда доға сөндіргіш камералардың құрылымы саңылаулы болады (1.9, в,

г сурет).

Айнымалы токтың қосу жиілігі шағын түйістіргіштерінде доға сөндіргіш торы бар камералар қолданылады        (1.9, д сурет). Түйіспелерде пайда болатын доға тордың тілімшелеріне үрленіп, салқындатылады және сөнеді. Егер түйіспелердің қуаты шағын болса, онда мәжбүрлеп сөндіруді қолданбайды, бірақ түйістіргіштің полюстері арасында доғаның көршілес полюстердің түйіспелеріне ауысуына жол бермейтін қалқандарды қояды. Доға сөндіргіш камералары алып тасталған жағдайда түйістіргіштердің жұмысына жол берілмейді. Жүк көтергіш крандарда түйістіргіштерді магниттік контроллерлерде, сондай-ақ қорғаныс үшін тізбектің желілік түйістіргіштері ретінде және реверсорларда пайдаланылады. Реверсор тақтайдағы немесе панельдегі ортақ қаптамада орнатылған екі екіполюстік түйістіргіштерден тұрады. Реверсордың түйістіргіштері бір уақытта қосылудан механикалық және электр оқшаулаулармен қорғалған. Реверсордағы түйістіргіштер шарғыларының тізбектері жұдырықшалы контроллердің басқару түйіспелерімен тұйықталады, ал түйістіргіштердің басты түйіспелері күш беретін тізбекке қосылған; олардың көмегімен қозғалтқыштардың статорлық тізбектерінің фазалары ауыстырып қосылады. Реверсорларды жиі жұдырықшалы  контроллерлермен бірге қолданады, соңғылары екі бір уақытта жұмыс істейтін, механикалық байланыстырылған қозғалтқыштарды, мысалы кранды жылжыту механизмін басқарады.

Асинхронды қысқа тұйықталған қозғалтқыштарды іске қосуға, тоқтатуға және кері қимылдатуға, сондай-ақ басқа электр тізбектерді коммутациялауға (тұйықтауға және ажыратуға) арналған арнайы орындалған шағын өлшемді түйістіргіш магниттік қосқыш деп аталады. Магниттік қосқыштың тұйықталатын электр тізбекті арық жүктемеден қорғау үшін ішіне салынған жылулық релесі болуы мүмкін. Крандарда қосқыштар қысқа тұйықталған қозғалтқыштарды басқару үшін магниттік

контроллердерде және басқа күш беретін тізбектерді коммутациялау үшін қолданылады.

қолданылады. Басқару релесіне уақыт релесі, аралық және ең төмен ток релесі, қорғау релесіне Уақыт релесі крандардың магниттік контроллерлерінде басқару тізбектерін белгіленген уақыт ішінде автоматты түрде тұйықтау және ажырату үшін қолданылады. Тұрақты токтың уақыт релесі қалай жұмыс істейтіндігін қараймыз (1.10,

өзекте

бекітілген .

Өзекке тербелетін призмалық тіректе қайтару серіппесімен 4 ажыратылған қалыпта ұсталатын жәкір 7 бекітілген.

Уақыт релесінің жұмысы реленің шарғысын ажыратқан немесе тұйықтаған кезде, шарғыдағы ток лезде жойылмай, өзіндік индукция есебінен біртіндеп азаятынына негізделген.        Шарғыны желіге қосқан кезде реленің магниттік жүйесінде магниттік ағым туындайды, оның әсерімен жәкір тез уақыт ұстаусыз өзеке тартылады. Егер шарғыны тұйықтаса немесе ажыратса, онда оның орамындағы бірте-бірте азайып бара жатқан ток реленің магниттік ағымын сақтайды. Сондықтан жәкір шарғыны ажыратқаннан кейін біраз уақыт өзекке тартылған күйде қалады. Жәкірді өзеке тарту күші (ағымның азаюына байланысты) қайтару серіппенің күшінен кем болғанда, реленің жәкірі түседі. Ол ішінде шарғыны тұйықтағаннан немесе ажыратқаннан кейін реленің жәкірі тартылған күйде қалатын уақыт реленің ұстау уақыты деп аталады. Жәкір түйіспелі жүйенің

жылжымалы көпірше түйіспесімен байланысты болғандықтан, реленің түйіспелері уақыт ұсталымымен тұйықталатын (немесе ажыратылатын) болады. Реленің ұстау уақыты реленің типіне, шарғыны ажырату, реттеу әдісіне байланысты және 0,22 с шегінде болады.

кран жүйелерінде негізгі аппаратта схеманың жұмысы үшін қажетті түйіспелердің жеткілікті саны болмағанда сондай-ақ негізгі аппарат түйіспелерінің қуаты басқару тізбектіерін ажырату үшін жеткіліксіз болғанда көмекші аппарат ретінде қолданылады. Аралық реле тұрақты және айнымалы ток шарғыларымен бірге шығарылады. Реленің үштен алтыға дейін түйіспелері бар. Реленің жылжымалы түйіспелері – көпірше типті- жәкірмен

қосылған өзекшеде

бекітілген. Шарғылар желіге қосылған кезде, жәкір өзекке

тартылады, ал онымен байланысқан көпірше түйіспелері схемада қажетті ауыстырып қосуларды жүргізіп, жылжымайтын түйіспелерді 17 тұйықтайты немесе ажыратады. Аралық реленің түйіспелері азғантай (20 А дейін) токтарға шамаланған және тек қана басқару тізбегінде қосылуы мүмкін.

тежеуіш машинасы бар жүкшығыр жетегінің схемасында қоздыру орамының тогын бақылау үшін қолданылады. Шарғы

тежеуіш машинаны қоздыру тізбегіне қосылады. Тізбектегі ток реленің іске қосылу тогы шамасына дейін жеткен кезде жәкірдің

полюстік өзекке

тартылу күші серіппенің

қарсы қимыл

күшінен асқан кезде, реле іске қосылады. Бұл ретте

түйіспелер тұйықталады, ал

түйіспелер – ажыратылады. Тәжді сомын

көмегімен қайтару серіппесінің керу күшін және бұранда

көмегімен электр магниттегі ауа саңылауын өзгертіп, релені іске қосу тогын реттеуге болады

(б

), биметаллды жылулық реле

6, 7, 10, 11, 13

магнит өткізгіш;

18, 19, 21

27, 30

Серіппенің

керілісін босатқан кезде немесе реленің ауа саңылауын азайтқан кезде реле шарғыдағы ток аз болған кезде қосылатын болады. Максималды ток релесі (максималды) — лезде әрекет ететін электр магниттік ток релесі. Реле токтың кенет өсуі кезінде, мысалы артық жүктеме кезінде, кенет іске қосылған кезде, қысқа тұйықталу кезінде қозғалтқыштарды бұзылудан қорғау үшін қолданылады Крандарда РЭО- 401 блок типті максималды ток релесі қолданылады (1.11,

б сурет ).

реленің шарғысы

қорғалатын электр қозғалтқыштың күш беретін тізбегінің фазасына ретпен қосылады, ал түйіспелер

қозғалтқыштардың қоректендіру тізбегін автоматты түрде ажыратуды қамтамасыз ететін аппаратты басқару тізбегіне қосылады.

Ток шарғы

бойынша аққан кезде, онда магниттік өріс қоздырылады, ол төлкеге 18 бекітліген итергішке 17 ықпал етеді. Магниттік күштер ықпалымен итергіш төлкемен бірге жоғары көтеріледі, және егер ток реле бапталған белгіленген шамадан аспаса, түйіспелерді 13 ажыратып, түйіспелі көпіршеге ықпал етеді. Бұл жағдайда жекелеген релелердің өз түйіспелері жоқ, олар барлық релелерге арналған түйіспесі бар құрылғыға орнатылады. Осындай топтық реле төрт реле-блогынан тұруы мүмкін. Реле реттеуші 20 бұрандамен қосылған көрсеткіштің шкаласына 22 сәйкес бұранданың айналымымен іске қосу тогы шамасына реттеледі. Төлке мен жәкір неғұрлым төмен түсірілген сайын, соғұрлым релені іске қосу үшін үлкен ток қажет болады. Жылулық реле қозғалтқышты олар кезінде қозғалтқыштың тогы номиналды токтан 30 % және одан да көп асатын, шамалы бірақ ұзақ уақытты артық жүктемелерден қорғауға арналған. Жылулық реле біраз уақыт аралығында белгілі бір ток кезінде іске қосылады. Реленің негізгі элементі        — сызықтық кеңеюінің температуралық коэффициенттері әртүрлі екі металдан дәнекерленген биметаллды тілімше. Тілімшені жанындағы қыздыру элементі бойынша (немесе кейбір құрылымдарда тікелей тілімше бойынша) өтетін жұмыс тогымен қыздырған кезде, тілімше кеңейту коэффициенті аз металл жағына бүгіледі.

29,

серіппенің

жоғарғы ұшына тіреледі. Серіппенің төменгі ұшы оське топсалы бекітілген пластмас қалыптың 25 дөңес жеріне басады.        1.11, в, суретте бейнеленген қалпында тілімшенің 29 және серіппенің 26 жоғарғы ұшының сол жаққа қарай қозғалысы тірекпен 27 шектелген.  Серіппенің 26 күші қалыптың 25 дөңес жеріне ықпал етеді, ол сағат тілі бойынша бұрылады, ал оған бекітілген жылжымалы түйіспе 23 жылжымайтын түйіспеге 24 тұйықталған болып шығады. Қыздыру элементі 28 бойынша жоғары ток өткен жағдайда тілімше 29 қыздырылады және оның төменгі ұшы нұсқар бағытына қарай жылжиды. Нәтижесінде серіппенің 26 жоғарғы ұшы оңға қарай өтеді және қалып 25 сағат тіліне қарсы бұрылады (пунктирмен көрсетілген), ал

және

түйіспелер ажыртылады.

және

тіректер тілімшенің 29 төменгі шетінің қалпын шектейді.

Биметалды тілімше суыған кезде реле өздігінен бастапқы қалпына қайтады (өз бетімен қайтарылатын реле). Реле ток күшіне кері тәуелді уақыт ұстамымен іске қосылады. Қыздырғыштағы ток неғұрлым көп

болса, реленің іске қосылуына дейін биметалды тілімшенің қызуы үшін соғұрлым аз уақыт қажет болады. Жылулық реле максималдық реле сияқты        ток кенте өскен кезде іске қосылмайды, сондықтан қысқа тұйықталудан сенімді қорғаныс бола алмайды. Жылулық реле крандардың схемаларында не магниттік соққыштардың не жылулық немесе құрама ағытқышы бар автоматтық ажыратқыштардың ішіне салынған түрде қысқа тұйықталған қозғалтқыштарды қорғау үшін қолданылады.

элеткр қозғалтқыштардың күш беретін тізбектеріне қосылатын іске қосу-реттеушілерге және басқару және сигнал беру тізбектерінде пайдаланатындарға бөлінеді. Іске қосу-реттеуші кедергілер (реостаттар) электр қозғалтқыш роторының тізбегіне қосылады және бірқалыпты екпіндеуге, тежелуге және электр қозғалтқыштың айналым жиілігін реттеуге арналған. Крандарда фехрал, сирек константан сымынан және фехрал лентасынан жасалған кедергілер қолданылады. Константан мен фехрал Іске қосу-реттеуші кедергілер сым және ленталық болады. Сым кедергілерде қырлары бойынша фарфор оқшаулағыштармен оқшауланған метал ұстағыштарға константандық сым оралған. Элементтер арасында түйреуіштермен фарфор оқшаулағыштар және дистанциялық трубкалар салынған. Шашырандыдан қорғайтын жәшік тұтас қапталдармен және қақпақпен жабылған. Желдетуге арналған алдынғы және артқы қалқандардың жалюзи типті тесіктері бар. Сыртқы қысқыштар жәшіктің төменгі жағындағы панельде орналасқан. Жәшіктегі кедергілерді бөлу тек нақты контроллер типімен басқарылатын белгілі бір электр қозғалтқыштарға шамаланған. Сондықтан кедергілер жәшігінің сыртқы қысқыштарын контроллердің клеммаларына ұқсас таңбалайды. НФ типті кедергілер жәшіктерінде қырына оралған фехрал лентасынан жасалған цилиндрлік элементтер қолданылады, ал НК сериялы жәшіктерде константанды сымнан оралған жайпақ элементтер пайдаланылады. Кедергілер жәшіктерде бір, екі, үш қабатпен орналастырылған, бұл типтің белгісінде көрсетілген, мысалы: НФ-2А - бірыңғайланған ашық, фехралды, екі қабатты, жалпы сериялы.

Пакетке жиналған және екі болат қаптал арасында түйреуішпен

тартылған бірнеше осындай элементтер кедергілер жәшігін құрайды. Жалаңаш мыс жалғастырғыштар көмегімен элементтерден белгілі бір схема бойынша іске қосу-реттеуші реостатты жинайды. Осы элементтерді жәшікке сым кедергілерді сияқты жинайды. Іске қосу-реттеуші кедергі (реостат) қозғалтқыштың қуатына және мақсатына байланысты бір немесе бірнеше кедергілер жәшігінен тұрады, олар құрама болуы, сым және ленталық элементтерден тұруы мүмкін. Реостаттарды (кедергілерді) жұмыс барысында контроллерлер көмегімен қозғалтқыш роторының тізбегіне қосады немесе ажыратады. Кедергілер, әдеттегідей, қозғалтқыштың іске қосылған немесе тежелген кезінде қысқа уақытқа қосылуға шамаланған. Қозғалтқыштың іске қосылған реостатпен (контроллердің тұтқышы шеткі қалыпқа орнатылмағанда) ұзақ жұмыс істеуіне жол берілмейді, өйткені бұл жағдайда кедергілер қатты қызып кетеді. Басқару және сигнал беру тізбектеріндегі кедергілер кернеуді немесе реленің шарғылары, тежеу машиналардың қоздыру орамдары, магниттік күшейткіштер арқылы өтетін токты шектеу функциясын атқарады; кранның механизмдеріндегі қалыпты тежеуіштерді шегіндіріп тежеу үшін қолданылады.

Тежеуіш электр магниттердің екі негізгі бөлігі бар: магнит өткізгіш және қоздыру орамы (шарғы). Магнит өткізгіш жылжымайтын жармадан және жылжымалы жәкірден тұрады. Ток жармада бекітілген шарғыдан өткен кезде магниттік өріс туындайды, оның ықпалынан жәкір жармаға тартылады және иінтіректер жүйесі арқылы тежеуішті шегіндіреді. Тежеуіш электр магниттер қоректендіру типі бойынша айнымалы және тұрақты ток электр магниттеріне, ал жәкір жүрісінің өлшемі бойынша - ұзын және қысқа жүрістілерге бөлінеді.

Магнит өткізгіш бір пакетте жиналған электр техникалық болаттың оқшауланған табақтарынан орындалған.        Электр магнит жылжымайтын жармадан

және бұрылатын жәкірден 6 тұрады. Жарманың пакеті екі бұрыштықпен 3 және екі тіреу тірегімен 10 жалғанған. Электр магниттің шарғысы 5 жармада қақпақпен 4 бекітіледі. Жармада электр магниттің дірілін және гуілін жоюға арналған қысқа тұйықталған орам бекітілген. Жәкірдің пакеті ось 9 арқылы тіректермен 10 топсалы қосылған екі жақпен 8 жалғанған. Жақтардың ойығында көлденең тақтайша 7 орнатылған, ол жәкір бұрылған кезде тежеуіштің соташығына тіреліп, оны жылжытады да тежеуіш қалыптарының тегершіктен

электр магниттің корпусында бекітілген төлкеде 15 жылжитын істікке14 бекітілген серіппе

жәкірді түсіп қалудан қорғайды және магнитті ажыратқан кезде жәкірдің қақпаққа 17 соғылуына жол бермейді. Шарғыны іске қосқан кезде жәкір корпуска тартылады, бұл ретте істік 14 соташықты 18 жылжытады және

тежеуіштің шегініп тежелуін қамтамасыз етеді.        Айнымалы ток желісінен жұмыс істейтін крандарда ТМ электрмагниттердің шарғылары түзеткіш блоктан қоректендіріледі.

1.12 сурет бір фазалық айнымалы токтың қысқа жүрісті БМ электр магниттері(а);тұрақты токтың ТМ электр магниттері(б)

5, 12

6, 13

Электр гидравликалық итергіштер анағұрлым қуатты тежеуіштерде қолданылады; электр энергияны механикалық энергияға айналдырады және олардың түзу сызықпен қозғалатын атқарушы органы (сотағыш) бар. Электр гидравликалық итергіш (1.13 сурет) қысқа тұйықталған қозғалтқыштан 1 және қақпағы бар корпустан 3 тұрады. Қозғалтқыштың білігінде ортадан тепкіш сорғы 4 бекітілген. Цилиндрде

поршень 5 жылжиды. Поршеннің сотағышы

тежеуіштің иінтірек жүйесімен қосылады. Жоғарғы қақпағында сотағыш қозғалған кезде майдың шығуына жол бермейтін резеңке манжетті тығыздауыш 8 орнатылған. Қысқыштар панелі (қалыбы) 10 электр қозғалтқышты іске қосуға арналған. Электр гидравликалық итергішке тығынмен 9 жабылатын жоғарғы құю тесігі арқылы май құйылады. Қақпақтағы тығын майдың деңгейін бақылауға арналған.        Итергіштің корпустық тетіктері қосылған жерлері майға төзімді резеңке сақиналарымен тығыздалған. Қозғалтқыш іске қосылған кезде ортадан тепкіш сорғы жұмыс істей бастайды, сондықтан поршень астында артық қысым пайда болады. Қысыммен сотағыш пен поршень жоғарғы қалыпқа дейін көтеріледі. Бұл ретте поршень үстінде тұрған май корпустағы арналар арқылы сорғының ортадан тепкіш доңғалағының төменгі жағына итеріледі. Электр қозғалтқыш пен сорғының жұмысы тоқтатылғанша поршень жоғарғы қалпында тұрады. Тежеуіш электр магниттермен салыстырғанда электр гидравликалық итергіштер біршама артықшылықтарға ие: олардың көлемі мен салмағы және электр энергияны тұтынуы тиісті өлшемдердегі электр магниттерден бірнеше рет аз.

1.13. сурет Электр гидравликалық итергіш:

ротор;

поршень;

сотағыш;

Шток Жүрісі

Гидроитергіштің арындық күші поршеннің қалпына байланысты емес, ал электр магниттің күші жарма мен жәкір арасындағы ауа саңылауының өлшеміне байланысты күрт өзгереді.        Сыртқы жүктеме итергіштің максималды арныды күшіне дейін ұлғайғанда поршень тоқтайды. Бұл ретте қозғалтқыш шамадан тыс жүктеме алмайды, итергіштің элементтері механикалық жағынан бұзылмайды. Электр гидарвликалық итергіш көмегімен жетектің шағын жылдамдығын алуға болады.

Жартылай өткізгішті түзеткіштер айнымалы токты крандарда тежеуіш машиналардың және тежеуіш электр магниттердің, түйістіргіштердің және магниттік күшейткіштердің шарғыларын басқару тізбектерінің қоздыру орамдарын қореткендіру үшін, асинхрондық қозғалтқыштардың динамикалық тежелуі, сондай-ақ жүк көтергішті шектегіштердің тізбектерін және анемометрлерді қореткендіру үшін қолданылатын тұрақты токқа түзетуге арналған. Электр тогын өткізгіштер мен өткізбейтіндер арасында аралық орынды алатын материалдар жартылай өткізгіштер деп аталады. Крандардың схемаларында селен, германий және кремний түзеткіштері (элементтері) қолданылады.

висмут 2 қабатымен жабылған алюминий тілімшесі 1 тірек электрод болып табылады. Тілімшеге жылумен өңделген және күкірттелген, кеміктік өткізгіштікке (р- өткізгіштік) ие аморфты селен қабаты 3 жағылады. Осы қабаттың үстінен қалайы мен кадмий қорытпасы 5 жағылады. Кадмий атомдары        селен қабатына енеді және донорлық кірме рөлін атқарып, селенде 3 электронды өткізгіштікке (п-өткізгіштікке)

р

Селен  элементтері

). Тізбекке қосылу үшін бағандардың түйіспелі қысқыштары 6 бар. Германий диодының негізі (1.14 в сурет) n-өткізгіштікке ие сүрме немесе күшін қоспасы бар кристалды германийдан жасалған тілімше 13 болып табылады. Германий тілімшесі

индий тамшысымен

дәнекерленген. Диффузия нәтижесінде индийдің атомдары германий тілімшесіне өтіп, онда р-өткізгіштікке (кеміктік) ие қабатты құрады. Түзеткіш сыртқа шығарылған 11 және 14 электродтары бар қымталған корпусқа орналастырылады.        Басқарылмайтын кремний түзеткіші (диод) алюминий тілімшесімен  қосып қорытылған фосфор немесе сүрме қоспасы бар (n-өткізгіштік) кристалды кремний қабатынан тұрады.

сурет .

Жартылай өткізгішті түзеткіштер : а

б

в

г

д

висмут қабаты;

14, 16, 17

и упр

р

n

Алюминий диффузиясы нәтижесінде кремнийде р-өткізгіштігі бар қабат пайда болады

Басқарылатын кремний түзеткішінің — тиристордың (1.14 г, д суреттері) — n

р

n

р типті төрт қабатты монокристалды құрылымға ие және оның жеке басқарушы электроды 17 бар. Басқарушы электродқа салынған шағын кіріс кернеу әсерімен тиристродың өткізгіштігін тура бағытта толық өткізбейтін қалпынан (тиристор жабық) толық өткізетін қалпына (тиристор ашық) дейін өзгертуге болады. Кремний диодтары мен тиристорлар үлкен токтарда (ондаған және жүздеген ампер) орындалады және кран электр жетегінің схемаларында күш беретін тізбектерде орнатылады.

Соңғы ажыратқыштар кран механизмдерінің қимылын шектеуге, сигнал беру тізбектерін іске қосуға арналған, сондай-ақ оқшаулауды ажыратқыш ретінде пайдаланылады. Жұмыс қағидаты бойынша соңғы ажыратқыштар оларға ажыратқыш құрылғылар ықпал еткен кезде іске

қосылатын иінтіректі ажыратқыштарға және механизмнің білігімен қатты байластырылған және ажыратқыш білігін белгілі бір бұрышқа бұрған кезде (механизмнің білігі жасаған белгілі бір айналымдар санынан кейін) іске қосылатын жетекті айналдырғы ажыратқыштарға бөлінеді.

былай жұмыс істейді. Серіппенің 7 ықпалымен ажыратқыштың иінтірегі 5 түйіспелі көпірше жылжымайтын түйіспелерді 1 тұйықтайтындай қалыпқа келеді. Егер иінтіректің аунақшасына 6 сыртқы күшпен ықпал етсе (нұсқар бойынша), онда иінтірек осі бойынша біршама бұрышқа бұрылады, түйіспелер 1 ажыратылады, ал түйіспелі көпірше 3 жылжымайтын түйіспелерді 4 тұйықтайды.

түйіспелер ажыратушы деп,

түйіспелер — тұйықтаушы деп аталады. Шектегіштерде орнатылатын немесе оқшаулауыштардың ажыратқыштары ретінде қолданылатын соңғы ажыратқыштардың ажырататын түйіспелері бар. Ажыратқыштардың тұйықтаушы түйіспелері тек сигнал беру тізбектерінде ғана қолданылады.        Соңғы ажыратқыштардың түйіспелері шағын токтарға шамаланған, оларды түйістірігштердің шарғыларын және релені басқару тізбегіне қосуға болады.

Иінтіректі ажыратқыш корпуста орнатылған екі жұдырықшалы элементтен және иінтірекпен қосылған жұдырықшалы барабаннан тұрады. Иінтірек корпусқа қатысты түрлі қалыпта орнатылуы мүмкін.        Иінтіректі ажыратқыштар жетекті механизмдерімен ажыратылатын төрт түрде шығарылады.

а

б

в

г

д

е

1, 4

2, 3

в сурет) иінтірек орнына білікте үш бекітілген қалпы бар өз бетімен қайтарымсыз сектор 10 орнатылған.

Осы ажыратқыштың иінтірегі шеткі қалыптарда бекітіледі, ал барабанның екі қалпы бар.

жұдырықшалы барабанның екі қалпында шеткі қалыптарда бекітілетін екі иінтірек ортақ білікте бекітілген.

берілісі 1:50 ішіне салынған бәсеңдеткіші бар. Ажыратқыштың кіріс білігінің 14 елу айналымына бәсеңдеткіштің шығыс білігінің бір толық айналымы сәйкес келеді. Бәсеңдеткіштің білігінде берілген айналымдар саны кезінде түйіспелерді тұйықтайтын және ажырататын реттелетін жұдырықшалы шайбалар орнатылған.

Балқығыш сақтандырғыштар электр жабдықты және электр желілерді қысқа тұйықталулар мен айтарлықтай (50 % және одан көп) артық жүктемелер кезінде пайда болатын токтардан қорғауға арналған. Сақтандырғышта ол арқылы қорғалатын тізбектің тогы өтетін балқыту температурасы төмен өткізгіш (балқығыш ендірме) орналастырылады. Тоқ ұлғайған кезде көп жылу мөлшері шығады, оның ықпалымен өткізгіш балқытылып, тізбекті. Кранда түтік тәрізді ПР-2 толтырылмаған сақтандырғыштар және ПН-2, НПР, НПН толтырылған сақтандырғыштар қолданылады. Толтырылмаған түтік тәрізді сақтандырғыш оған қалпақшалар немесе пышақтар түріндегі түйіспелер бекітілген патроннан және балқымалы ендірмеден тұрады. ПР-2 сақтандырғыштардың патрондары фирбадан, ал қалғандардың патрондары –фарфордан немесе шыныдан жасалады. Балқымалы ендірме екі-төрт тарылтқан жерлері – қылталары бар мырыш немесе күміс тілімше болып табылады. ПР-2 сақтандырғышындағы ендірме жанған кезде жоғары температураның әсерімен фибраның біраз

көлемі ыдырайды. Фибраның ыдырау өнімдері патронда құрылатын жоғары қысым салдарынан зор доға сөндіргіш қасиеттеріне ие. Доғаны сөндіру жағдайлары жақсарады, доға тез сөнеді және тізбектегі ток оған сақтандырғышсыз бұзылған тізбекте жете алатын максималды мағынасына жетуге үлгермей тоқталады. Толтырылған түтік тәрізді сақтандырғышта патрон кварц құмымен толтырылған. Құм түйіршіктерінің үлкен беті ендірме жанған кезде пайда болатын газдарды тез суытады.   Ендірме жанған кезде пайда болатын доға лезде сөнеді, ал ток ең жоғары мағынасына жетуге үлгере алмайды. Бұл сақтандырғыштар әдетте қуаты үлкен тізбектерді қорғау үшін қолданылады.

Бөліп таратқыш жәшіктер крандарда метал құрылымының төменгі жағында, порталда немесе қозғалыс қаңқасында кіріс (порталдық) ажыратқыш ретінде пайдаланылады. Бөліп таратқыш жәшік оның ішіне ажыратқыш пен сақтандырғыштар салынған шкаф болып табылады. Ажыратқыш бүйір тұтқышының иінтіректі жетегі арқылы басқарылады. Тұтқыштың ажыратқыш қосылған кезде шкафтың есігін ашуға немесе есік ашық болған кезде ажыратқышты іске қосуға жол бермейтін оқшаулаушы құрылғысы бар.

Ажыратқыштар және ауыстырып қосқыш-ажыратқыштар 100 және 250 А номиналды токқа бір, екі және үш полюсті болып жасалады. Ажыратқыштардың көрсеткіштері олардың белгілерінде көрсетілген: таңбадағы соңғы цифр 1 немесе 2 (100 немесе 250 А) номиналды ток мөлшерін, ал соңғының алдындағы – полюстар санын көрсетеді. Мысалы, РПБ-131 100 А арналған бүйір тұтқышы бар, үш полюсті ауыстырып- қосқыш-ажыратқышты белгілейді. Ажыратқышы бар шкафтың корпусында жерге тұйықтайтын сымды бекітуге арналған қысқыш бар. Күш беретін бөліп таратқыш жәшіктердің кейбір құрылымдарында бөлек орнатылатын ажыратқыш пен балқымалы сақтандырғыштар орнына ішіне салынатын сақтандырғыш-ажыратқыш болгы қолданылады. Блок оқшаулаушы панельге орнатылған түйіспелі еріншелерден және сақтандырғыштармен бірге орындалған жылжымалы пышақтардан тұрады. Блок иінтірек жүйесіарқылы пышақтармен байластырылған тұтқышпен іске қосылады және ажыратылады. Кранда порталды ажыратқыш ретінде немесе кран жолының жанындағы қосу пунктінің ажыратқышы ретінде орнатылған барлық бөліп таратқыш жәшіктерде жәшікті жабуға арналған тұтқышы «Ажыратылған» қалпында орнатылған құрылғы бар. Ол жабылған қалпында тұтқышты қосуға болмайтындай, ал тұтқыш қосылған жағдайда – құрылғы

(автоматтар) электр тізбектерді олардың қалыпты жұмыс жағдайлары бұзылған кезде (мысалы артық жүктеме немесе қысқа тұйықталу кезінде) автоматты түрде ажыратуға, сондай-ақ жиі емес коммутацияға арналған. Автоматты ажыратқыш (1.16 а сурет) қаптамадан, коммутациялаушы құрылғыдан, басқару механизмінің доға сөндіргіш камераларынан және максималды ток ағытқыштарынан тұрады. Автоматтың қаптамасы пластмасстан жасалған және оған автоматтың барлық бөліктері тікелей монтаждалған табаны 1 және қақпағы 2 бар.

а

б

в

Коммутациялаушы құрылғы жылжымайтын 3 және жылжымалы 4 түйіспелерді қамтиды. Жылжымайтын түйіспелер табанға, ал жылжымалы түйіспелер – ортақ оқшаулаушы траверсте 5 бекітілген. Тіркелген тізімдер базада бекітіледі, ал ұялы құрылғылар жалпы изоляцияға орнатылады. Доға сөндіргіш камералар 16 әр полюстің түйіспелері үстінде орналасқан. Оқшаулаушы материалдардан жасалған екі жағы және жақтар арасында бекітілген бірнеше метал тілімшелері бар. Камералар жылжымайтын түйіспеге немесе қаптаманың қақпағына бекітіледі. Басқару механизмі иінтірек жүйесінен, жұмыс және қосалқы серіппелерден және жетекті тұтқыштан 7 тұрады. Автомат түйіспелерінің коммутациялық жағдайы тұтқыштың қалпымен көрсетіледі: қосылған күйде ол жоғарғы шеткі орынды, ажыратылған күйде- төменгі шеткі орынды, ал ажыратылған ағытқышпен Әрекет қағидаты бойынша ағытқыштар жылулық, электр магниттік және ретпен қосылған жылулық пен электр магниттік ағытқыштардан тұратын құрама болуы мүмкін. Жылулық ағытқыштың негізгі элементі биметалды тілімше 12 болып табылады. Тілімше ол арқылы өтетін артық жүктеме тогы ықпалынан қыздырылып, бүгіледі. Оның оң жақ бос ұшы төмен түседі және серіппенің 10 күшін еңсеріп, иінтіректі 11 бұрады. Иінтіректің тісі фигуралық тетікпен 6 ілінісуден шығады. Серіппенің ықпалымен фигуралық тетік өз осі бойынша біршама бұрышқа айналып 9 және 15 иінтіректердің қалпын өзгертеді. Бұл тоқ күшіне қатысты кері тәулділікте тұрған уақыт ұсталымымен автоматтың ажыратылуын себептейді. Демек, тілімше арқылы өтетін ток күші неғұрлым көп болса, автоматты ажырату үшін қажетті уақыт соғұрлым аз болады.

Электр магниттік ағытқыш шарғыдан

кетеді. Бұл ретте иінтірек 11 бұрылады, фигуралық тетікті 6 тіспен іліністен босатады  және автомат уақыт ұсталымынсыз ажыратылады. Жүк көтергіш крандарда автоматтар кранды сыртқы желіден қоректендіру желісіне орнатады, сондай-ақ басқару тізбектерін және электр жетектерді қорғау үшін қолданылады. Басқару және жарықтандыру тізбектерін жиі емес ауыстырып қосу үшін крандардың схемаларында басқару басқыштары, басқару ажыратқыштары, пакеттік ажыратқыштарды және әмбебап ауыстырып- қосқыштар қолданылады.

Басқару басқыштары түйістіргіш шарғыларының, магниттік қосқштардың тізбектерін және релені тұйықтау мен ажыратуға, сондай-ақ дыбыс сигналық іске қосуға арналған. Басқыш түйіспелі көпіршенің өзекшесінде монтаждалған басы бар өзекшеден (итергіштен) және басқыштың корпусында бекітілген жылжымайтын түйіспелерден тұрады. Басқыштың итергіші қайтару серіппесі арқылы бастапқы қалпында ұсталады. Басқыштардың итергіштері басқыштардың мақсатына байланысты «Іске қосу», «Тоқта» деген жазбалармен жабдықталған. Басқыштың электр жағынан бір - бірімен байланыспаған тұйықтаушы және ажыратушы түйіспелері бар. Басқыштардың түйіспелері 5 А дейінгі токқа төзімді. Ортақ қаптамаға салынған басқыштар жинағы басқыш станциясы деп аталады.

Басқару ажыратқыштары қол және басқылы (аяқ) жетегімен болады. Қол жетегі бар ажыратқыштар желілік түйістіргішті ажырату үшін пайдаланылады: олар әдеттегідей авариялық ажыратқыштар деп аталады. Басқылы ажыратқыштар басқару тізбектерін іске қосу, мысалы қарсы қосу жүйесіндегі жүкшығырлардың отырғызу жылдамдығын басқару үшін пайдаланылады. Басқару ажыратқыштарының түйіспелері 10 А дейінгі токқа шамаланған.

Пакеттік ажыратқыштар басқару және жарықтандыру тізбектерін қосу үшін қолданылады. Пакеттік ажыратқыштар көмегімен жұмыс жарықтандыруын және қызздыру аспаптарын іске қосады. Пакеттік ажыратқыш екі бөліктен тұрады: түйіспелі жүйеден және ауыстырып қосылатын механизмнен. Түйіспелі жүйе секциялардан жиналады. Секция ойықтарында жылжымайтын түйіспелері бар оқшаулағыштан тұрады. Жылжымайтын түйіспелердің сыртқы жетектерді қосуға арналған қысқыштары бар. Ажыратқыштың жылжымалы түйіспелері - сырғымалы. Секция аппараттың бір полюсін құрады. Секциялар пакетке тұтастыратын бұрандамалары бар қапсырмамен жиналады. Пакетте жеті секцияға дейін болуы мүмкін.        Ауыстырып қосушы механизм

жылжымалы түйіспелердің орталық тесіктеріне салынған оқшауланған төртбұрышты ауыстырып қосушы біліктен және түйіспелі жүйенің үстіндегі пакеттік ажыратқыштың қақпағында орналастырылған серіппесі бар арнайы жүргізу механизмінен тұрады. Ажыратқыш тұтқыш арқылы басқарылады. Жүргізуші механизм арқасында ауыстырып қосушы механизм тұтқыштың бұрылу жылдамдығына тәуелсіз, түйіспелердің лезде ауыстырып қосылуын қамтамасыз етеді. Пакеттік ажыратқыштар ашық және қорғалған түрде 10 –нан 60 А дейінгі токтар үшін шығарылады.

Әмбебап ауыстырып қосқыштар

Кабинадан немесе тасымалды монтаждық пультінен басқарылатын крандарда әмбебап ауыстырып қосқыштар кранның схемасын пультке немесе кабинаға ауыстырып қосу үшін қолданылады.        Кейбір крандарда ауыстырып қосқыштар магниттік контроллерлерді басқаруға арналған командоаппараттар ретінде қолданылған. Әмбебап ауыстырып қосқыштар бір - бірінен оқшауланған түйіспелі секциялардың қалқандарынан тұрады. Секциялардың түйіспелері сымдармен ауыстырып қосылатын тізбекпен қосылған. Түйіспелер әр секция ішінде орақ білікке отырғызылған жұдырықшалы тығырықтармен тұйықталады және ажыратылады. Білік бекіткіш құрылғысы бар тұтқыш арқылы бұрылады. Электр жабдықты сыртқы жүйеге қосу үшін, сондай-ақ крандағы электр қозғалтқыштар мен электр аппараттар арасындағы электр байланыс үшін кабельдік барабандар, сымдар және кабельдер қолданылады.

Кабельдік барабандар кран кран жолымен жылжыған кезде кабельді орауға (немесе тарқатуға) арналған.        Кабельдік барабан оның ішінде оралатын кабельді кіріс ажыратқышпен байластыратын ток қабылдағыш орналастырылған қуыс цилиндр болып табылады. Кабель барабанның сыртқы цилиндрлік бетіне оралады. Кабельдік барабан кранның метал құрылымына бекітіледі және оның кран қосылатын пунктке жылжыған кезде сол арқылы кабель барабанға оралатын жетекті құрылғысы бар. Кабель барабаннан өз керілісі есебінен немесе барабан жетегінің айналым бағытын өзгерту нәтижесінде тарқатылады. Жүк көтергіш крандардың күш беретін электр берілістері мен электр жабдығының элементтері, оларды өзара орналасуы жүк көтергіш машинаның әр моделінің электр схемасында шартты белгілер түрінде көрсетілген. Шартты белгілерден басқа электр схемаларда олармен электр жабдықтың түйіспелеріне қосылатын сымдардың ұштары

Гидравликалық сорғы (гидросорғы) механикалық энергияны гидравликалық моторларды (гидромоторларды) қоректендіруге жұмсалатын жұмыс сұйықтығы ағымының энергиясына айналдырады. Жұмыс сұйықтығы ағымының энергиясы гидросорғыдан гидромоторға жұмыс сұйықтықтарын жеткізуге арналған түрлі құрылғылар (гидравликалық бактар, жылжымалы айналмалы қосылыстар, құбыр жолдары, түрлі біріктіргіш арматура) арқылы беріледі. Гидромотор жұмыс сұйықтығы ағымының энергиясын кранның бір немесе басқа жұмыс механизмін іске қосатын механикалық энергияға айналдырады. Гидравликалық күш беретін берілістер (гидроцилиндрлер) құбыр жолдары жүйесі бойынша жылжитын жұмыс сұйықтығы арқылы гидросорғы мен гидромотор арасындағы қатты (сығылатын сұйықтық шегіндегі) байланысты қамтамасыз етеді. Гидросорғылар көлемдік беруімен, қысыммен, пайдалы қуатымен және толық ПӘК сипатталады.        Көлемдік беруі — бұл сорғының уақыт бірлігі ішінде беретін сұйықтық көлемі. Сорғы арқылы өтетін сұйықтықтың әр салмақ бірлігімен алынатын механикалық энергияның өсімі, яғни сұйықтықтың сорғыдан шыққан кездегі және сорғыға кірген кездегі үлесті энергияларының айырмасы сорғының қысымы деп аталады.   Сорғының пайдалы қуаты        — сорғымен жұмыс сұйықтығына берілетін және сорғы қысымы мен оны беру көбейтіндісімен анықталатын қуат. Пайдалы қуаттың сорғы тұтынатын қуатқа қатынасы сорғының пайдалы әрекет коэффициенті (ПӘК) деп аталады. Реттелмейтін (тұрақты беру) сорғылары бар гидроберілістер қолданылады. Осы берілістердегі жылдамдық аралас әдіспен реттеледі: бір жағынан, жетекті қозғалтқыштың демек, гидросорғының айналым жиілігін өзгерту жолымен, ал екінші жағынан, беруді реттеуші гидроаппараттар арқылы тікелей реттеу жолымен.        Реттелмейтін гидравликалық сорғылардың екі типі бар: тістегерішті және аксиальді- поршенді. Тістегерішті сорғы оның құрылымында бір корпуска салынған жетекші және жетектегі - екі тістегеріш болғандықтан осылай аталады. Құрылымының оңайлығы және жасау технологиясы бойынша тістегерішті

сорғылар өзге типтегі сорғыларға қарағанда күмәнсіз артықшылықтарға ие, сондықтан олар ПӘК-тің аса маңызы жоқ емес гидроберілістерде қолданылады. Крандардың гидравликалық күш беретін берілістерінде жиі қолданылатын аксиальді-поршенді сорғы біліктен, корпустан, цилиндрлер блогынан, бұлғақтары бар жеті поршеннен, бөліп таратқыштан және қақпақтан тұрады. Білік айналған кезде бұлғақтармен поршендер цилиндрлер блогына катысты қайтымды ілгерілеме қозғалыс жасап, цилиндрлер блогын жетектейді. Біліктің бір айналымы ішінде әр поршень бір қос қозғалысты жасайды. Гидромашина сорғы режимінде жұмыс істеген кезде білік қозғалтқыштан айнала бастайды. Біліктің айналымы бұлғақтарға, олардан поршеньдер арқылы –цилиндрлер блогына беріледі. Әр поршень білік айналымының бір жартысы ішінде жұмыс сұйықтығын сорады, екінші жартысы ішінде – оны айдайды. Гидромашина мотор режимінде жұмыс істеген кезде жұмыс сұйықтығы қысым әсерімен қақпақтағы тесік, ажыратқыштың ойықтары арқылы цилиндрлер блогының тесіктеріне түседі және бұлғақтар мен поршеньдерді қозғалтады. Білік пен цилиндрлер блогының осьтері бұрышпен тұрғандықтан, бұлғақ пен білік түйіскен жердегі поршеннің күші осьтік және тангенциалдық құрамдас бөліктеріне таратылады. Осьтік күш радиалды-тіректі мойынтіректермен қабалданады, ал тангенциалдық күш біліктегі айналу сәтін тудырады. Кейбір крандарда бір және екі жақты әрекет ететін қайтымды ілгерілеме        гидроцилиндрлер қолданылады. Кері қозғалыс сыртқы күштер немесе серіппе әсерінен туындайды. Гидравликалық күш беретін берілістерде жиі екі жақты әрекет ететін поршенді гидроцилиндрлер орнатылады, оларда шток пен поршень жұмыс сұйықтығы әсерімен екі бағытта жылжиды. Гидроцилиндр жұмысының қажетті шарты штокты оның корпустан шығу жерінде бітеулеу, шток және поршень қуыстарын бітеулеу болып табылады. бітеулеу үшін резеңкеден, пластмасстан және композиттік материалдардан жасалған сақиналар мен қалпақшалар пайдаланылады. Гидроцилиндрлердің басты өлшемдері — цилиндр гильзасының ішкі диаметрі (кейде оны жай цилиндрдің диаметрі деп атайды) және гидроцилиндрдің пайдалану сипаттамасын белгілейтін жұмыс қысымы.

Типтік кинематикалық схемалар. Крандардың жетектер жүйесіне кіретін механикалық құрылғылардың барлық жинағы, олардың кинематикалық өзара байланысы және қозғалысты бір құрылғыдан екінші құрылғыға беру әдісі кинематикалық схемалар түрінде графикалық бейнеленеді. Құрамдас бөліктер мен машинаның кинематикалық схемасында жұмыс механизмдерінің белгіленген қимылдарын жүзеге асыруға, реттеуге, басқаруға және бақылауға арналған кинематикалық элементтер мен олардың қосылыстарының барлық жинағы келтірілген; атқарушы органдардың ішінде, жұптар, тізбектер және топтар арасында көзделген кинематикалық (механикалық және механикалық емес) байланыстар, сондай-ақ қозғалыс көзімен байланыстар көрсетілген. Жеке жиналатын және дербес реттелетін құрамдас бөліктер мен құрастырма бірліктерді кинематикалық схемада ішкі байланыстарсыз бейнелеуге рұқсат етіледі.

Кинематикалық схемада:

Жекелеген құрамдас бөлктердің (құрастырма бірліктердің) және тұтас кранның кинематикалық схемалары ажыратылады. Жүк көтергіш машиналардың кинематикалық схемалары МЕМСТ 2.703 — 68* «ЕСКД. Кинематикалық схемаларды орындау қағидалары» талаптарына сәйкес орындалады. Құрастырма бірліктердің кинематикалық схемаларын құру қағидаты кранның жебелік жүкшығыр схемасы үлгісімен сипатталады (1.17 сурет). Кез келген кинематикалық схема жетектен бастап қарастырылады. Келтірілген мысалда бәсеңдеткіште 11 бекітілген электр қозғалтқыш 9 жетек болып табылады.  Электр  қозғалтқыштың білігі тісті жалғастырғыш 8 арқылы бәсеңдеткіштің жетекші (тез жүретін) білігімен 6 қосылған. Білік 6 бәсеңдеткіштің корпусында орнатылған мойынтіректерде айналады. Осы біліктің сыртқы ұшында тежеуіш 7 қалыптарымен құрсалған диаметрі 200 мм тежеуіш тегершігі мықтап (сына арқылы) бекітілген. Сондай-ақ білікте 11 тісі бар

11) модулі т

4 мм тең жетекші қиғаш тісті тістегеріш 5 сына көмегімен орнатылған. (Модуль — бұл тісті доңғалақтың сыртқы шеңбері диаметрінің тістер санына қатынасына тең шартты белгі.) Осы тістегерішпен аралық білікте отырған, 63 тісі бар жетектегі (ол да қиғаш тісті) тістегеріш 3 ілініседі. Аралық білік 4 сондай-ақ, мойынтіректерде де айналады және 16 тісі, модулі бар 6 тістегерішті 10 алып жүреді.  Осы тістегерішпен қиғаш тістері бар тісті доңғалақ 1

= 82, m

= 6) ілініседі. Тістегеріш

1,

3, 5, 10

2, 4, 6