Астана
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының
кітап сериялары

Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті
Нұрсұлтан Назарбаевтың
бастамасы бойынша шығарылды

Тасмағамбетов И.Н., бас редактор
Тәжин М.М., бас редактордың орынбасары
Тәуекел С.Т., жауапты хатшы
Әбділдин Ж.М.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Зиманов С.З.
Кәлетаев Д.А.

Кекілбаев Ә.
Кенжеғозин М.Б.
Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.

Қосыбаев Е.М.
Құл-Мұхаммед М.А.
Мағауин М.М.
Мәмбеев С.А.

Нұрпейісов Ә.К.
Нысанбаев Ә.Н.
Рахмадиев Е.Р.
Сұлтанов Қ.С.

Сүлейменов О.О.
Хұсайынов К.Ш.
«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының

кітап сериялары
Бас редакциясының алқасы

жүз томдық
Қытайдағы қазақ
фольклоры (2)
Хикаялық дастандар

ББК 82.3 (2 Қаз)
ІSBN 9965-35-075-2 (т. 24)
© Әдебиет және өнер институты, 2005

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Мем­
лекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы шеңберінде жарияла­
натын «Бабалар сөзі» атты жүз томдық басылымды дайын­

дап, жариялау жұмысын жалғастыруда.
Оқырман назарына ұсынылып отырған аталмыш серияның
24-томы Қытайдағы қазақтардың фольклорына арналады.
Бұл томға «Сұлтан патша», «Ақылды Ақым», «Ақбазарған»,

«Дастарқан», «Данияр», «Естігүл», «Жетім бала», «Қыз ке­
реметі», «Шаймұза», «Төрт ғадыл», «Жасартқыш бұлақ»,
«Маймыл келіншек» атты хикаялық дастандар енді. Аталған
дастандардың кейбірінің сюжеті шығыстық, яғни үнді, пар­

сы, араб хикаяларынан алынса, кейбірі жергілікті оқиғаларға
негізделген. Сюжеттері бүкіл шығыс халықтарына белгілі,
әңгіме түрінде ел арасында бұрыннан таралып жүрген бұл
шығармалар нәзира үлгісінде дастан жанрында жырланған.

Бұл шығармалар ел аузынан алынып, біраз редакцияға
ұшырап, Қытайда баспа бетін көрген. Қазақстанда алғаш жа­
рияланып отыр. Тағы бір ерекшелігі—бұл мәтіндерде араб,
парсы тілдерінен енген сөздермен қоса жергілікті сөздер де

жиі кездеседі.
Мәтіндерді жинап, баспаға дайындаған—Оразанбай Егеу­
баев.
«Бабалар

сөзі»
сериясының
принциптеріне
сәйкес

аталмыш жиырма төртінші том ғылыми қосымшалармен
толықтырылды.
Ғылыми
қосымшаларға

томға
енген
мәтіндерге жазылған түсініктемелер, сөздік, жер-су атау­
лары, мәтіндерде кездесетін тарихи тұлғалар мен діни есім­

Сұлтан патша
Қолыма қалам алдым еріккен соң,
Сөз жазбай неге керек зеріккен соң.
Бұл қиссаны жазуға ой ойладым,

Осылай сөз кезегі берілген соң.
Зерігудің мәнісі мынау болды,
Мертігіп ат міне алмай теріккен соң.
Ойладым бұл өлеңді жазайын деп,

Кейбіреу нәпсіден жүр азайын деп.
Бұл өзі өлең емес, әңгіме екен,
Бұл сөздің түбін терең қазайын деп.
Болыпты бір патша салтанатты,

Халқына әмірлері жүрген қатты.
Атын айтсам мұның баян етіп,
Аты екен патшаның Сұлтан атты.
Малы көп кереметті патша екен,

Үш ұлы бар білмеген жаманатты.
Жүріпті үшеуіне қалың бермей,
Ұлдарын жаман-жақсы, тәуір демей.
Үш ұлы бойдақ жүрсе елемейді,

Бұл ісім өзімізге ауыр демей.
Бір күні балаларын шақырады,
«Жылдам кел» деп патша ақырады.
Үш ұлын сол арада жиып алып,

Ой тоқтап, орнықты ғой саналарың.
Тапсырманы берді де қоя берді,
Ойланып кел бұл сөзді, даналарым.
Мен отырмын сендерге қалың бермей,

Үш баласы ойланып кетті дейді,
Бір күні үлкен ұлы жетті дейді.

Ойым соған, ей, ата, кетті,—дейді.
Бір күні ортаншы ұлы және келді,
Бала еді өзі дана, аузы желді.

Бұған, ата, не дейсіз маған енді?
Бір күні ең кішісі және келді,
Шаһибаздың қызын мен алам,—деді.
Бұдан басқа қыздардың керегі жоқ,

Бұйырсаң сол қыз қажет маған,—деді.
Бұл өзі уәзір қызы, өзі сұлу,
Болмады балаларын одан тыю.
Патша да ой ойланып қалды сонда,

Бір қызды үшеуі де бірдей сүю.
Бұл қыздың өзі сондай керемет-ті,
Үшеуінің көңілі де соған кетті.
Патша бұған айла таба алмастан,

Бұған мақұл дейді ғой ақыл молы.
Ерен деген шаһар бар ұзақ жолда,
Әр түрлі өнер шығар сонан толы.
Азық-түлік үш ұлы алды сонда,

сұлтан  патша
Тілеуі үш ұлының бір болды енді,
«Бере көр бізге өнер осы жолда».
Үшеуі жүріп келіп қонбақ болды,

Неше күн ұйқы көрмей, түн қатты енді.
Келіп қонған жеріне қарап тұрса,
Үш айыр жол бұларға жалғасты енді.
Көңілі бұлардың да жаннан асқан,

Бір діңгек көрді бұлар тақтай асқан.
Ол тақтайдың бетінде жазуы бар,
Жазуды оқып көріп ақылдасқан.
«Бір жол бар адам барса қайтып келмес,

Бір жол бар келер-келмес адам білмес.
Бір жол бар барған адам қайтып келер,
Басқа жолмен әсілі адам жүрмес».
Үшеуі сол арада ақылдасты,

Деді де үлкен ұлдың көңілі тасты.
Не келіп, не келмейтін мына жолға,
Сыйынам, ата-бабам, өзің қолда.
Екі ағасы екі жол таңдап алды,

Кішісі бұларға қарап тұрды сонда.
Кіші бала қайтерін біле алмады,
Бекер қарап бұл дағы тұра алмады.

Ағасының сөздерін бұра алмады.
Үшеуі үш жолменен кетіп қалды,
Құдайым осылайша бұйрық салды.
Қатерлі жолға шыққан ең кішісі,

хикаялық  дастандар
Бір жерге келіп тұрса әлгі бала,
Бала еді ойлайтұғын ақылы дана.
Қалың жылан ысылдап зуылдайды,

Құдайдың құдіретіне, міне, қара.
Әбжылан дейтұғын жылан екен,
Бір-біреуі білектей жуан екен.
Егерде оның біреуін өлтірсеңіз,

Бірінен үш дәу жылан шығады екен.
Сол арада бұл бала қылды қайрат,
Жылан тұрды ысқырып бәрі сайрап.
Қылышын қолына алды қорықпастан,

Айбаттанып алды да қылышын қайрап.
Бір жыланды үш-төртке бөле берді,
Бөлген жылан бір-бірлеп өле берді.
Ішіндегі жыландар бірге өліп,

Баланың қайратына көне берді.
Көп жыланды сол жерде тауысады,
Жыландар қырылған соң қабысады.
Жыландарды қырған соң әлгі бала,

Екінші жерге қарай ауысады.
Ақылы бұл баланың болды жиын,
Қорықпай өзі батыр жалғыз қиын.
Айтады өзіне-өзі жар болсын деп,

Пірлерді медет қылып, мекем сыйын.
Бұл пайда енді қайда жетер екен,
Ұзақ жолды жүруге бекер екен.
Жол жүріп иір жерлерде келе жатса,

Қалың ағаш ішінен өтеді екен.
Қалың ағаш ішінде қалың аю,
Енді болмай тұрады құлаш жаю.
Құлаштап қалың аю ақырады,

сұлтан  патша
Аюлар жеуге оны ұмтылады,
Бала да қорықпастан шақырады.
Ақырып ол да шапты, бұл да шапты,

Екпіні бір-бірінен болып қатты.
Қылышын қолына алып араласып,
Қырып жүр аюларды жаман қатты.
Үш сағатта аюды қырып салып,

Бала барып дем алып ұйықтап жатты.
Ұйықтап жатып бұл бала түс көреді,
Түсінде бір жақсылық іс көреді.
«Алдыңда бір шаһар бар, жаным балам,

Аю терісін апарсаң хош көреді».
Аюдың терілерін сойып алды,
Тамақ ішіп, дем алып, тойып алды.
Қырық аюдың терісін сойып алып,

Бүктеп бір орынға қойып алды.
Шәріге бала жетті теріні алып,
Аю мен жыландардан кегін алып.
Әкеліп бір көшеге қойды мұны,

Отырды бала енді демін алып.
Қараса көп халайық келіп тұрды,

Сен өзің жан екенсің сарынды, енді.
Бала айтты:—Қалың ағаш іштерінен,
Қаптады, соғысумен алынды енді.
Қалың ағаш ішінен алдым,—дейді,

Осындай бір пәлеге қалдым,—дейді.
Қалың ағаш ішінен жүремін деп,
Өлтіріп көбін жолға салдым,—дейді.

хикаялық  дастандар
Бір шал айтты сол жерде:—Балам,—дейді,
Талайдан артық екен шамаң,—дейді.
Ол жолмен білген адам жүрмеуші еді,

Жүргендер бітуші еді тамам,—дейді.
Бала айтты шалға:—Берші батаң,—дейді,
Теріге бата қосып, атам,—дейді.
Бір аюға қанша баға шығарасыз,

Мен сізден үміт күтіп жатам,—дейді.
Көпшілік «аламыз» деп шуылдайды,
Бекерге кейбіреуі дуылдайды.
Шал айтты:—Аю тері көп пұл болар,

Егерде алатұғын болса шамаң.
Осы бір қайратыңа разы боп,
Жақтырдым батырлыққа сені, балам.
Теріні мың ділдадан алып кетті,

Шал байғұс баға кесіп салып кетті.
Бұл бала ділдаменен байып алып,
Ақшаға әбден тойып қанып кетті.
Бұл бала базарларды аралады,

Көңіліне алар нәрсе жарамады.
Біреу келді сол жерге тақтай алып,
Жолықты әлгі адамға бала дағы.
Қараса жарқылдаған асыл тақтай,

Алмасаң жүре бергін маған бақпай.
Бала айтты:—Құры тақтай мұның өзі,
Адамның көріп тұр ғой екі көзі.
Ол айтты:— Кереметті осы тақтай,—

Әп-сәтте апарар тақтай алып.
Егерде мұны саған айтпас едім,
Бір жерге қыжалатта барсаң қалып.
Дүниенің шетінде болса дағы,

Ақылың бұған жетіп толса дағы.
Жылдық жерге апарар сені,—дейді,—
Үстіне шығып алып қонсаң дағы.
Қас қаққанша басады жылдық жолды,

Зуылдап кетер ұшып оң мен солды.
Алсаң да, алмасаң да тек сөзің біл,
Бос қойып отырасың екі қолды.

Өнерін байқап енді қарайын деп.
Мың ділдаға тақтайды сатып алды,
Еліме жылдамырақ барайын деп.
Ортаншы бір шәріге келді жетіп,

Тұрады бекер босқа енді нетіп.
Аралап қан базарды келе жатса,
Біреу жүр бір айнаны жарық етіп.

Жылдық жерден жеткізер көңіл толмас.
Ойланады бұл жігіт «алайын деп,
Алмай кетсем арманда көңілім толмас».
Айнаны сол арада алды сатып,

Көрген жанды тұрды ол таңырқатып.
Айнаны сатып алып әлгі жігіт,
«Енді қайтсам болар» деп қалды жатып.
Үлкені бір шәріге келді дейді,

Аралап бұл шаһарды көрді дейді.
Базарда жүрген жанды тамашалап,
Бұл елдің бәрін тамам білді дейді.

хикаялық  дастандар
Бұл шаһарды бұл жігіт жүрді аралап,
Барлығын көріп жүрді тамашалап.
Аралап қан базарды келе жатса,

Бір адам келді бұған жанасалап.
Қолында бір шиша бар су құйылған:

Аспайды уақыты сол сағаттан,
Асып кетсе болмайды әр жаһаттан.

Шишаны сатып алды саудаласқан.
Бұл қайтты ол шаһардан енді дейді,
Үш айыр жол басына келді дейді.
Бұл келсе еш адам жоқ әлгі жерде,

Сол жерде түнеп жігіт қонды дейді.
Ең кішісі қайтады тамашалап,
Ағасына жолықты бара сала-ақ.
Тапқандарын айтысып бұлар сыр қып,

Көрісті бір-бірінен көре сала-ақ.
Ортаншысы сол жерге және келді,
Әкелгенін бұл дағы баян қылды.
Үшеуі тамақ ішіп болғаннан соң,

Бұл қызды көрейік деп көңіл бөлді.
Айнаменен қараса қыз өліпті,
Қоюға даярланып ел келіпті.
«Ал енді, бұған жылдам жетейік» деп,

Тақтайға мініп алып жөнеліпті.
Қоюға алып жүрмек болған екен,
Бұлар жетіп көңілі толған екен.
Қызды көріп «тоқтаңдар!» дейді жұртқа,

сұлтан  патша
Жұрт тоқтап әлгі сөзбен тұра қалды,
Ортаншы жігіт келіп көзін салды.
Ең үлкені шишасын қолына алып,

Бұл қызға бір тамызып қолына алды.
Жұрт болып қайран қалып тұрды сонда,
Қыз да басын көтеріп алды сонда.
Үшеуі қыз тіріліп қалғаннан соң,

«Мен алам» деп әңгіме құрды сонда.
Кішісі:—Маған лайық осы бала,
Қалар ең мен болмасам айдалада.
Ортаншысы айтты:—Аламын мен қызды,—деп,

Алыс жолдан өлгенін көргіздім,—деп.
Мен болмасам өлгенін білмес едің,
Алыс жерден әсілі білгіздім,—деп.
Үлкені сөз сөйледі сонда тұрып:

Патша айтты:—Қараңдар, ей, халайық,
Осы қыз қайсысына болар лайық?
Ойланып осы сөзді шешіңдер,—деп,—
Айтыңдар,—деді көпке,—біз сынайық.

Осыны табыңдаршы деп айтамын,
Ойланып қараңдар деп көп айтамын.
Біреу көрді, біреуі жылдам келді,
Енді бірі жан салды деп айтамын.

Көпшілік сол арада таба алмады,
Басқа сөз бұл араға жамалады.
Патша айтты:—Ұзақта бір молда бар,
Бұларың мұны шешіп баға алмады.

Патша молдаға адам жіберді енді,
Молда да адамға еріп жылдам келді.
Патша үш баланы шақыртып ап,
Молдаға сап тыңдады осы елді.

хикаялық  дастандар
Молда сонда кітабын қолына алды,
Ақылдың жиып әбден молын алды.
Жан салған бұған ұстаз болады екен,

Ұстаздықпен бұл енді жөнін алды.
Көрген алдымен бетін көріп,
Өлген шақта бұл қыздың етін көріп.
Бұл қызды сол себептен ала алмайды,

Шариғатта айтылған осы деп біл.
Кіші бала алыстан жылдам келді,
Бұл қызды осы бала алады енді.
Бала алды молда кесіп бұйырған соң,

Аналар алам деуден тыйылған соң.
Алдында халайықтың болды мәлім,
Көпшілік қабылдады жиылған соң.

Оқиға сан ғасырдың алдарында,
Айдын көл, асқар таудың заңғарында.
Айтайын бір әңгіме ескектетіп
Алтайдың осынау болған аңғарында.

Хан болған алты арыста Азатбақыт,
Талай жыл сонан бері өтті уақыт.
Азат хан Азияда үкім сүріп,
Билеген неше ықылым құрып тахыт.

Азаттың өз кіндігі хан Бақтияр,
Патшаның мұрагері сірге жияр.
Болыпты Бақтиярдан екі бала,
Атақты Алтай батыр, Аушадияр.

Бермеген елін Алтай сыртқы жауға,
Бақтияр шүкірлік деп, етті тәуба.
Қол бастап ел қорғаған ерлігі үшін,
Алтай деп ат қойыпты осы тауға.

Ащылы ханның орда салған жері,
Көл жайлау, томарлы сай қоңыр белі.
Қорымдық Борандық пен екі үлкен тау,
Құйқалы қалың орман жер бедері.

Алтайдан Қобда бойлап жол асыртқан,
Шадияр ақылы асқан кемеңгері.
Атанған Әбіл, Ғалам екі уәзір,
Орданың бас ақылгөй шешендері.

хикаялық  дастандар
Бай, жарлы, мүсәпірді бірдей көріп,
Халқына қадірлі екен көсемдері.
Жүз шумақ Шадиярға өлең айтқан,

Атақты ақын екен Есенгелді.
Алғашқы өлең айтқан қадамымда
Дерексіз жалған істі жазамын ба?!
Болыпты ақылды Ақым деген адам,

Сол өткен Шадиярдың заманында.
Осыдан екі мың жыл өткен бұрын,
Жасапты екі тайпа—ырым, сылым.
Қысқарта айтайыншы мұны бірақ,

Түгетем алты арыстың қайсыбірін?!
Қолбасы Алтай батыр аты шығып,
Сол кезде мекен қылған таудың қырын.
Өткенгі іс уақыт озса естен кетпек,

Тарихтың кім біледі айтпай сырын.
Өмір—бір соққан боран, жауған жаңбыр,
Із-тозын басып кеткен бұрынғының.
Тағы бар сақтоғалақ тайпалары,

Бағынған бас ордаға баршалары.
Халқы өсіп, бақыт кешіп толықсыған,
Қадірлі ғадыл екен патшалары.
Алтайдың үлкен ұлы Сауыр екен,

Туысқан Тарбағатай бауыры екен.
Қорғаған әскер бастап елдің шетін,
Қолбасы, ерен батыр тәуірі екен.
Салдырған хан ордасын тас болаттан,

Көркемдеп алуан түспен бояулатқан.
Жасатқан алтын тахыт әсемдетіп,
Орнатқан қақпаларын зүбәржаттан.
Тең дамып мал мен егін, алуан кәсіп,

ақылды  ақым
Сол өткен Шадияр ханның заманында,
Қашанда жарлы байдың табанында.
Қоңырға Ақым жалға тұрса дағы,

Қасірет арылмаған қабағында.
Қоңырдың сегіз жылдай қойын жайып,
Сан алуан еңбек етті таңғажайып.
Жарымай киер киім, ішер асқа,

Күндіз-түн бір дем алмай жүр мұңайып.
Борандық төр жайлауы Қоңыр байдың,
Бір шеті Олша, Мұңал, Қоңырқайың,
Қой жайып Ақым шықса тау басында,

Көрінді үлкен теңіз—жатқан айдын.
Ақымның сол теңізге көзі түсті,
Айтайын енді Ақымнан қызық істі.
Қоралап байдың қойын келгеннен соң

Бір шара бай үйінен сусын ішті.
Сол көлге барайын деп ойлады Ақым,
Бет алған бағытынан таймады Ақым.
Биеге қоңыр бедеу ерін салып,

Беліне селебесін байлады Ақым.
Бет алды көлге қарай түнделетіп,
Таң ата осы көлге келді жетіп.
Мөлдір су, көк шалғын—бейне жәннат,

Құстар жүр аясында әуендетіп.
Балығын шоршып шыққан су бетіне,
Аң мен құс жеп жатыпты кәсіп етіп.
Ақым да бірнешеуін таңдап алды,

Тәңірім бергеннен соң нәсіп етіп.
Семізін балықтардың таңдап алды,
Қақтауға ақылды Ақым отқа салды.
Алыстан арып-шаршап келген адам,

хикаялық  дастандар
Бұл көлден Ақым қайтты кешке таяу,
Көңілден қайғы-қасірет кетіп қаяу.
Жол басып түнделетіп қайтып барса,

Әйелі жатыр екен ұйқылы-ояу.
Әйелі мұны көріп түрегелді,
Алыпсоқ байтөбеті үре келді.
Қой бақпай Ақым қайда кетіп ед?—деп,

Бақытты ұлы аңғарға жетелік біз.
Кәсіп қып май балығын тегін жатқан,
Өмірден рахатпен өтелік біз.
Жықты да қатқуырын жүгін артты,

Жетелеп сиырларын жолмен тартты.
Дамылдап жол бойына үдірген ол,
Теңізін ұлы аңғардың келіп тапты.
Күн бата келіп түсті шірік тастан

Тарығып қалып еді ішер астан.
Байлығын осы көлдің айта берсек,
Бұл өзі болар еді талай дастан.
Балықтан Ақым барып алып келді,

Қабына көтергенше салып келді.
Тойғызып балаларын көп балыққа,
Пісіріп жұмыртқасын жарып берді.
Берген соң маңдайына нәсіп қылып,

Балық пен жұмыртқасын кәсіп қылып.
Құс ұстап, балық аулап, серуен құрып,
Ақым жүр саяхатпен машық қылып.
Шығыпты көл жағалап Ақым ұзап,

Құс аңдып, қармақ салып, құрып тұзақ.
Мезгілде қас қарайған келе жатса,
Бір топ мал жайылып жүр сиырға ұқсап.

ақылды  ақым
Қасына жануардың келді таяу,
Бұғынып, бой жасырып, Ақым жаяу.
Садағын адырналап қолына алып,

Анықтап көз жіберіп тұрды баяу.
Ақымды су сиырдың көзі шалды,
Аузына бірден гауһар тістеп алды.
Жарқырап қараңғы кеш күндізгідей,

Дүркіреп көлге қарай тура салды.
Кетіпті қашқан беті көлге кіріп,
Қайтыпты бұл жағдайды Ақым біліп.
Аузына гауһарларын тістеп шығып,

Су сиыр жайылады жарық қылып.
Жүріпті неше күндей Ақым байқап,
Сиыр жүр гауһар тістеп, шалғын жайпап.
Тап беріп талай жерден талпынса да,

Тастамай гауһарларын кетті тайқап.
Топтасып түнде шығып жайылысқа,
Ешбірі бөлінбейді шетке сойқап.
Ор қазып, шөп жамылып араласса,

Бұқасы алдырмайды мүйіз шайқап.
Ала алмай тарыққан соң ойға кетті,
Алуан ой, әр түрлі әдіс тауып кепті.
Бәрінен Сана деген артық шығып,

Тезекті көбірек қып төксек,—депті.
Тезекті жайылысқа жаппай төксек,
Өрт қойып жалпы беттік күлін сепсек.
Гауһарды ол қалың күлге тастай берсе,

Теріп ап, мақсатқа біз солай жетсек.
Сананың бұл ақылын мақұлдапты,
Сана артық бәрінен де ақыл тапты,

хикаялық  дастандар
Отырып тәуекелдің кемесіне,
Қолына қоңыр шекпен қап алыпты.
Неше күн Ақым тынбай терді тезек,

Дем алмай зайыбымен кезек-кезек.
Тезегін шамалары келіп терген,
Толтырды жолдарына бір-екі өзек.
От қойып тезектерін күл қылыпты,

Шығатын екі жолын толтырыпты.
Аңның да сезгірлігі оңай емес,
Шығуға басқа өзекті жол қылыпты.
Ала алмай тағы да Ақым ойланыпты,

Неше күн амал істеп айланыпты,
«Алдына Шадиярдың барайын» деп,
Ат ерттеп, киім киіп сайланыпты.
Шаһарға бет алған соң Ақым барды,

Ордаға патша тұрған жақын барды.
Көшенің бір шетіне отырды да,
Былай деп Ақым сонда айғай салды:

Ақшаның, әттең, қолда жоғы-ай депті.
Қолыма мың ділдалық түссе сома,
Гауһарды қаптап алу оңай депті.
Шаһарда серуендеп жүрген халық:

Жеткізіп естігендер тіл ұшында
Бұл хабар падишаға барып жетті.
Айғайлап ертелі-кеш отырды Ақым,
Айғайға шаһар ішін толтырды Ақым.

Құпия жұрт аралап көретұғын,
Падиша бастайды екен сол күн салтын.
Баласы Бақтиярдың хан Шадияр,
Болмай ма тарыққанға Тәңірім жар.

ақылды  ақым
Падиша мүсәпірше киім киіп,
Көретін жұрттың жайын әдеті бар.
Шадияр шықты үйінен қоржын салып,

Қолына мүсәпір боп таяқ алып,
Жүрген соң жырым-жыртық киім киіп,
Патшасын танымайды жүрген халық.
Көшенің пұшпағында бір адам тұр,

Озаңды пәрменімен айқай салып.
Падиша өз көзімен көргеннен соң,
Қасына тоқтады оның әтей барып.
Қасына сол адамның барады енді,

Назарын дабысына салады енді.
Қарадай зарлап тұрған қалай жан деп,
Бетіне таяу барып қарады енді.
Сөйлесіп еш біреумен тіл қатпайды,

Айғайлап, үзіп демін алады енді.
Назары ауып тұрған Шадиярдың,
Құлағы мына сөзді шалады енді.
Айғайшы:—Ақылымның көбі-ай—дейді,

Ақшаның әттең қолда жоғы-ай—дейді.
Қолыма бір мың ділда түссе сома,
Алуым гауһарларды оңай—дейді.
Падиша мына сөзге құлақ тікті,

Мақсатын назар салып әбден ұқты.
Анадан асып туған Аушадияр,
Көтерген халық үшін ауыр жүкті.
Шадияр қайтып барды ордасына,

Жетерлік қазына-мүлкі бар басына.
Бар еді ақылшы уәзір Әділ дейтін,
Шақырып баян қылды жолдасына.

хикаялық  дастандар
Бір адам ақша жоқ деп айғайлайды,
Көзіммен әтей барып көрдім,—деді.
Талай пұл талай жерде қалар бекер

Осыған мың ділда пұл берсең нетер.
Дағарлап гауһар тапса үлкен бақыл,
Болмаса мың ділда пұл зая кетер.
Уәзір патша сөзін мақұл депті,

Жарандар, тыңдасаңыз мына кепті.
Қолына әлгі адамның пұл бермекке,
Шақырып әкелуге адам кетті.
Шақырып іздеушілер алып келді,

Санаттар ордадағы мұны көрді.
Алдына алтын тақтың отырғызып,
Қолына уәзір санап ақша берді.
Айғайшы мың ділданы алды санап,

Көрген жан қайран болып тұрды қарап.
«Жындыға жем боп кеткен қайран пұл» деп,
Жақтырмай санаттар тұр тамашалап.
Алды да мың ділданы жүріп кетті,

Көліне ұлы аңғардың барып жетті.
Бір ділдаға он қап тезек аламын деп,
Айғайшы халайыққа хабар етті.
Ақша алды жанның бәрі тезек сатып,

Ақшаға тезек терген қалды батып.
«Алтынды қу тезекке сатыпты» деп,
Патшаға әркім барды хабар айтып.
Тезекті неше мың қап алғызды Ақым,

Дарияның жағасына жиғызды Ақым.
Бір үркін терісінен соққан күні,
От қойып бір шетіне жанғызды Ақым.

ақылды  ақым
Бұрқырап қу тезектер жанып жатты,
Көрген жан бұл қалай деп таңырқапты—
Ақшаңды ақымағың өртепті деп,

Ордаға жат хабарлар барып жатты.
Дұшпаны Шадиярдың күлкі қылды,
Дос тұтып тауыпты деп ақымақты.
Түңіліп падиша да үмітінен,

Көңілі енді қалып жабырқапты.
Аяғы мехнаттың оңға айналып,
Кім сезбек алда болар сор мен бақты.
Санамен ой қорытқан ақылды Ақым,

Сол ғана межелеп тұр болашақты.
Тезектер жанып болды күлге айланып,
Күн батты қоңыр жиек түнге айланып.
Шығыпты су сиырлар гауһар тістеп,

Болған соң кеш қараңғы ыңғайланып.
Әкеліп гауһарларды күлге қойды,
Ортасын төккен күлдің гауһар ойды.
Түскен соң күл астына терең батып,

Жарқырап тұра тұғын түрін жойды.
Тағы да гауһар әкеп тастай берді,
Жұмсақ күл арасына баттай берді.
Әкелді таң атқанша талай гауһар,

Аңдыған таң атқан соң Ақым келді.
Су сиыр қашып кірді көлге барып,
Панарын Ақым да жүр қолына алып.
Гауһардың күлге түскен ізіменен,

Бір-бірлеп Ақым терді қапқа салып.
Күн шығып таң атқан соң жарық болды,
Гауһарды теріп бұлар қарық болды.
Екеуі ерлі-зайып еңбек етіп,

хикаялық  дастандар
Қара бұлт кешке таяу шықты аспанға,
Айналды дауыл соғып жер-көк шаңға.
Бір демде қалың күлді үрлеп кетті,

Қалдырмай айландырып шаң-тозаңға.
Гауһардан екі орта қап алды теріп,
Арманы іске асты Тәңірі беріп.
Ойлаған мақсатына жеткеннен соң,

Дем алды күркесіне Ақым келіп.
Гауһарды екі бөліп артып алды,
Арқанын кер өгіздің тартып алды.
Патшаның қарызынан құтылмаққа,

Ордасына күн-түн қатып алып барды.
Патшаға келген жөнін хабарлады,
Орда да естіп отыр болған халды.
Қарсы алып Әбіл уәзір өзі шығып,

Болса да басың кіші, бердім сәлем.
Алып ем ана жолы мың ділда пұл,
Өтеуге сол қарызды іздеп кеп ем.
Хан өткен Азатбақыт қарт бабаңыз,

Ғадыл ед хан Бақтияр өз атаңыз.
Жалғызың Иасукейге ғұмыр берсін,
Деп тілеп сахарада біз жатамыз.
Қарызды уағында қайтармаған,

Бар еді тақсыр сізге көп қатамыз.
Жомартсың мың ділданы берген маған,
Қарызды өтей алмай болдым алаң.
Алдыңа бір қап гауһар алып келдім,

ақылды  ақым
Бір дана гауһарыңның бағасына,
Келеді артық емес, мың ділда дәл.
Жетпейді қазына малым біреуіне,

Гауһарды тапқан өзің қайтарып ал.
Патша тек бір гауһарға көзін сүртіп,
Ақымға қайта берді, «қабыңа сал».

Тапсырып өткізбекпін қазынасына.
Әй, тақсыр, бұл гауһар тұрса менде
Болады үлкен қауіп бір басыма.
Ғаріптің тағдырына көңіл бөлсең,

Тапсырып өткізіп бер қор басыңа.
Сұм нәпсі бір қызыл құрт елірмей ме?
Ойлаған мақсатына келтірмей ме?!
Бұл гауһар менде тұрса, патша ғалым,

Дұшпандар алу үшін өлтірмей ме?!
Патша айтты:—Артық екен ақылыңыз,
Ол шындық—кейін қалар қапылыңыз.
Сақтайын аманат қып қазынама,

Ақылдым, керегінше ақша алыңыз.
Өткізіп қазынашыға берді санап,
Ақымның ақылына тамашалап.
Берілген сый-құрметі түгеген соң,

Алдына Шадиярдың барды жанап.
Патшадан әлде нені күтпекші деп,
Жиналды талай халық тамашалап.
Арманы іске асқан соң орындалып,

Тымағын ақ төбелі қолына алып.
Рұқсат падишадан сұрады Ақым,
Бел буып аттануға порымдалып.
Барлығы мұны көрген қайран қалды,

хикаялық  дастандар
«Алып қайт сауғалыққа, ақылдым» деп,
Шақырды өз алдына Ақымжанды.
Алмады жамбыларын ханның берген,

Ел-жұрты ғажаптанды мұны көрген.
Қажетсіз алтын, жамбы маған,—деді ол,
Денсаулық үлкен бақыт Тәңірім берген.
Хан деді:—Ақылың бар жұрттан асқан,

Қаласаң дос болайық Тәңір қосқан.
Тахытқа падишалық отырыңыз,
Сертім шын айнымайтын әуел бастан.

Нәсілім дәл өзіңдей асыл емес.
Тілеймін ел-жұртымның амандығын,
Айтарым ақтық сізге осы кеңес.

Байқасам менен артық санаң,—деді.
Дос болып қияметте бірге өтелік,
Дананы сендей қайдан табам,—деді.
Мейман боп өз үйіме бір қонбасаң,

Көңілімнен түгемейді алаң деді.
Тағдырдан тілегенім сендей білгіш,
Ақылың жұрттан асқан данам,—деді.
Сыртыңнан қастық хабар жеткізгендер—

Ақылсыз көре алмайтын надан,—деді.
Тағдырдың рыздығын жолдан тосқан,
Әзәзіл, азғын болар жаман,—деді.
Көрсеткен құрметіме разы бол,

Қадари осы болды шамам,—деді.
Осылай ағылан шашып жариялаймын,
Туысқан Ақым менің ағам,—деді.
Өзіңе ақыл қоспай іс қылмаймын,

ақылды  ақым
Патшаның бұл сөзіне болды мақұл,
Бұрыннан ел аузында болған нақыл.
Басына бақыт құсы қонған шақта,

Бәрінен асырыпты Ақым ақыл.
Осымен бұл әңгіме болды қысқа,
Жүріңдер бұл істерден алып нұсқа.
Барлық іс ақылдыға тоқтайды ақыр,

Кімде-кім жамандықтан қашып жүрсін,
Дарға асып осы қуды өлтір,—деді.
Келтірді Бақтиярды уәзір барып,
Тамам жұрт қиналысты ортаға алып.

Екі қолын қусырып сәлем беріп,
Аяңдап топқа келді-ау байғұс ғаріп.
Жиылып уәзірлері отырыпты,
Бақтиярды ортаға ап келтіріпті:

Ал, Бақтияр, сөйлеші өтірікті.
Уәзірлер жиналды бірі қалмай,
Өлтірмек болды тергеп күнә салмай.
Екі қолын қусырып тіке тұрып,

Күнәмді мойныма сап тергемейсің.
Арт жағымнан ақтығым мағлұм болса,
Нақақтан өлтірдім деп қайғы жерсің.
Өлімім қиын емес бір теңгелік,

Тірі болсам қызметім мың теңгелік.
Азғана күн артымды абайлаңыз,
Бәрімізден қалмай ма бұл дүниелік.
Ақбазарған

ақбазарған
Не үшін патшалар зындан қылған,
Жазықсызды зынданға қамап салған?
Әбден тергеп күнәсін тапса өлтірмек,

Адамзаттың бойында қалмас арман.
Шарам не ашуыңды бермесеңіз,
Дұшман болған уәзірге ермесеңіз.
Ақ-нақағым сол кезде табылмай ма,

Зынданға сап біраз күн тергесеңіз.
Жазам шыны табылса сонда өлермін,
Күнәмді мойныма артып жөнелермін.
Егерде нақақтығым мағлұм болса,

Үйіме қылыш алып түнде келдің.
Ханымға сөз айтқаның рас болды,
Рұқсатсыз кіретін кімді көрдің?

Бұл істен жолым таза, аппақ едім.
Өлсем жақын барармын Құдайыма,
Құдайым иман берсе ақыр көндім.
Құдай-ау, енді ажалым жеткен екен,

Ғаріп басым жалғаннан өткен екен.
Бұрынғылар үлгі ғып айтатұғын,
«Аққа зауал жоқ» деген бекер екен.
Ақ иіліп сынбақ жоқ деген қайда,

Аз тергесең ақтығым табылмай ма.
Патшам, жарлығыңды кім тоқтатар,
Әміріңе менде жоқ қылар хайла.
Өлтір деп қаһар еттің енді маған,

Сөзім қабыл болмай тұр, патшам, саған.
Бір заманда өтіпті бір саудагер,
Менің халым ұқсап тұр бейне соған.

хикаялық  дастандар
Бар екен бір саудагер—Ақбазарған,
Ақ жолмен сауда ғып күнін көрген.
Ақ жолмен жүрсе де бейнет тартқан,

Кім екен сен секілді бейнет көрген?
Ақ жолмен сауда ғып жүрген болса,
Не себепті бейнеті аса берген?
Патша Базарғанның халын сұрды,

Бақтияр жылап-еңіреп кеңес құрды.
Патша уәзірлермен отырысып,
Сөзіне құлақ салып тыңдап тұрды.
Бақтияр зар еңіреп құрды кеңес,

Айтқан сөзі бір күнге түгесілмес.
Бір саудагер бар екен Ақбазарған,
Басыра шаһарында өзі көпес.
Байлығы асқан екен талай жаннан,

Ғаріп пенен ғасірге қайыр қылған.
Бір кезде Базарғанның бағы тайып,
Басынан бақ-дәулеті кетті қонған.
Базарған дәулеті кетті бағы тайып,

Бейшара-ай аш көз болып болды ғаріп.
Бейнауа болды малы күннен-күнге,
Пайда жоқ сауда қылса қайда барып.
Қолында анша-мұнша аз мал қалды,

Бар малын ақша қылып жиып алды.
Өз елінде бір жылы астық қымбат,
Астық арзан бір үлкен шаһар барды.
Шаһардан ақшасына бидай алды,

Бидай алып шаһарына қайтып барды.
Қайтып келсе елінде астық арзан,
Алған бәсін кемітіп сата алмады.

ақбазарған
Базарған таба алмады ақыл-ойды,
Бұрынғы көп дәулеттің бәрін жойды.
Келер жыл қымбат болса сатамын деп,

Бар астығын қамбаға сақтап қойды.
Келер жылы және астық арзан болды,
Астығын адам алмай сарсаң болды.
Өз бағасын кемітіп сатпаймын деп,

Ол жылы бидай өтпей қалған болды.
Үшінші жыл көп шықты елге бидай,
Базарған ақыл-ойдан жаңылды ұдай.
Енді бидай шіріді, құрттап, сасып,

Қамбасын мекен қылды тышқан, торғай.
Базарған ешбір опа таба алмады,
Шіріген ескі астықты жан алмады.
Қамбасынан бидайды шығарды да,

Арбалап дарияға төге салды.
Қалмады өз бойында жалғыз тиын,
Бейшара-ай Базарғанға болды қиын.
Бекерден босқа қарап өлмейін деп,

Бағалап бір байға әкеп сатады үйін.
Үйін сатып қайтадан ақша алады,
Қайта сауда істеуді ойланады.
Теңізден сауда қылып өтіп жүрген,

Бір керуенге ілесіп кетіп қалды.
Керуендер кеме мініп суға кірді,
Базарған жолдас болып бірге жүрді.
Құданың құдіретімен бір жел соғып,

Кемесі су ішінде ғарық болды.
Керуендер білмеді бірін-бірі,
Мұндай пәле жол болды жүрген жері.
Таудай кеме бір сәтте быт-шыт болып,

хикаялық  дастандар
Базарған бір тақтаймен жалғыз кетті,
Жалғыз ағып теңізде зар-зар етті.
Талай халық бар екен су шетінде,

Құдай айдап Базарғанды кез келтірді.
Базарғанды олар да суда көрді,
Қайық сап дариядан алып келді.
Ауызда ас, үсте киім, қолда ақша жоқ,

Бейшара жан екен деп есіркеді.
Ол халық Базарғанға мойын бұрды,
Базарған жылап-еңіреп кеңес құрды.
«Құданың құдіретімен суға кетіп,

Құдай айдап сіздерге келдім,—деді.
Көңілім кедейлікке бір көнбейді,
Қылсам ісім орнына бір келмейді.
Әуелде бай, кейіндеп кедей болдым»

Деп, Базарған бейшара бәрін дейді.
Ол адамдар жай-күйді естіп білді,
«Бейшара жан екен деп есіркеді.
Бір көпес бай бар екен, ол адам да

Пысқанда бидай орып берсең маған,
Оннан бірін берейін, жаным, саған.
Соныменен ауқат қып, жан сақтарсың,
Жақсылыққа жеткізсін Хақ Тағалам.

Базарған «болады» деп қожаға ерді,
Қожекең тауып алды қызметкерді.
Бидай орып болған соң ақысына,
Оннан бірін есептеп бермек болды.

Базарған ол ақыны қабыл көрді,
Қожа ертіп үйіне алып келді.
Бір заман бидай пысқан уағында,
Базарғанды қасына әкеп салды.

ақбазарған
Базарған дамыл алмай бидай орды,
Көптігінен ора алмай дымы құрды.
Ақыға оннан бірін есептесе,

Оннан бірі бір үлкен таудай болды.
Базарған өз көңілінде ой ойлайды,
Оннан бірі көптігін абайлайды.
«Түгел берсе бірталай мал емес пе,

Осыны түгел бермес,—деп,—ойлайды».
Базарған сақтық қылды ақыл ойлап,
«Өз ақымды тығайын бір жерге ұрлап.
Еңбегімді еш қылып бермей қойса,

Мен бейшара ала алман мұнан даулап».
Базарған өз ақысын ұрлап тықты,
Тексі орып тік бидайдың бәрін жықты.
Оннан бірін есептеп берейін деп,

Мал иесі қожекең бір күн шықты.
Мал иесі малына енді келді,
Базарғанның қызметін жақсы көрді.
Табан ет, маңдай терін берейін деп,

Көңіліңе қош келді ме, қызметкерім.
Мұны сатсаң бірталай мал аларсың,
Бейшара-ау, табан етің, маңдай терің.

Оннан бірін хисаплап бөліп бердің.
Борыш болар, малыңды мен берейін,
Өз ақымды хисаплап алып болдым.
Қожаны өзі бастап алып келді,

Есеп қылып артығын қайырып ал,
Қожеке-ау, өз қолыңмен сана,—деді.

хикаялық  дастандар
Қожекеңнің көңіліне қош келмеді,
Құдай берген халалды малым,—деді.
Бидайымды апар да орнына сал,

Енді менен жылдам кет, залым,—деді.
Сабады Базарғанды,—жылдам кет,—деп,
Біздің осы шаһарға тұрма беттеп.
Құдай берген халалды малымды ұрлап,

Өз обалың өзіңе бөлдің шеттеп.
Базарған бір пәлеге тағы қалды,
Бейшара ғаріп болып зар жылады.
Қожадан ақы санап алмақ тұрғай,

Аялдап ол шаһарда тұра алмады.
«Базарған ол шаһардан енді кетті»,
Көрмедім,—деп, жылайды,—ғанибетті.
Дариядан ау салып гауһар алған,

Бір топ жатқан адамға келіп жетті.
Ол адамдар жай-күйді сұрап білді,
«Бейшара жан екен деп есіркеді.
Құдай үшін дарияға ау салалық,

Бағыңа не шықса да бердік» деді.
Ғаріпке арнап дарияға ауын тықты,
Ауына алты дана гауһар шықты.
Құдайы деп беріпті Базарғанға,

Базарған қол көтеріп дұға қыпты.
Базарған қайыр алып онан кетті,
Тыңдасаңыз естисіз талай кепті.
Бейшара әрең жүріп келе жатса,

Алдынан бір топ адам көрініпті.
Ол адамдар жол тосқан қарақшы екен,
Залымдықпен талайдың малын жеген.
Бұл ұрылар жанжуымды алады деп,

ақбазарған
Базарған таба алмады ақыл-ойды,
Бұрынғы көп дәулеттің бәрін жойды.
Жанжуымның жартысын тығайын деп,

Киімінің әр жерін тесіп сойды.
Етегіне үш жанжуын тығып алды,
Түгел сатсам алар ем талай малды.
Көрсетпеймін деп хайла қылғаны сол,

Үш жанжуын аузына салып алды.
Аз ауқат болар еді бірі қалса,
Несі қалар киімді тонап алса.
Жанжуымды аузыма сап сөйлемейін,

Үндемесем қалмай ма тым болмаса.
Үш жанжуын аузына енді салды,
Аузын жұмып ұрыға жетіп барды.
Тонап алар нәрсесі болмаған соң,

Ұрылар көзін салып қарамады.
Ұрылар бір жерге кеп тамақ жепті,
Базарған аузын жұмып сөйлемепті.
Асты көріп аузынан су аққан соң,

Ұмтылып түкірем деп жерге түсті.
Байқамай бір жанжуы түсіп кетті,
Бір ұры кеп шоқпармен көсіп кетті.
Шықшытқа ағаш тығып, «шыныңды айт» деп,

Үшеуін тауып алып бөсіп кетті.
Бір ұры айтты:—Қинадық ғаріп басын,
Бар болса көп жанжуды неге айтпасын.
Бойында бар жанжуы сол-ақ шығар,

Бейшараны көп қинап не қыласың?!
Ұрылар сабап-сабап жүріп кетті,
Таяқтың уытымен халі бітті.
Ұрылар кетіп қапты маңайынан,

хикаялық  дастандар
Бейшара-ай ол арадан енді кетті,
Тәңірім адастырып тентіретті.
Тамақ таппай аш жүрді соры құрып,

Кешке кеп бір шаһарға әрең жетті.
Келді де бір бұрышқа жатып алды,
Кеңесіп өз көңіліне ақыл салды.
«Ертең мұны біреуге сатқызайын»

Деп, бағасын жанжудың біле алмады.
Базарған ертең ерте базар келді,
Бір үлкен жан кезігіп сәлем берді.
«Ей, аға, мынау қанша мал болат?» деп,

Шапанынан үш жанжуды көрсетеді.
Ол адам сәлем алып жақын келген,

Үлкен көпес саудагер емессің ғой,
Қолыңа бұл үш жанжу қайдан енген?
Базарған ол адамға жауап берген:

Бардан жоқ боп зар болған бейшарамын,
Қайырға үш жанжуды біреу берген.

Бұл үш жанжу менікі, ұрлап алған.
Жаныңнан дәмең болса шыныңды айт,
Көптен бері дерегін таба алмағам.
Шап беріп Базарғанды ол ұстап алды,

Көшедегі адамға айғай салды.
Жабылып кеп тепкілеп тентіретіп,
Тас қылып қол-аяғын байлап алды.
Базарған бір пәлеге тағы қалды,

Сүйретіп патшаға оны алып барды.
«Не жазалы адамды таптыңыз?» деп,
Патша Базарғанға көзін салды.

Көп мүлікті жоғалтып іздеп таптым.
Жоғалған үш жанжуды танып алдым,
Сол ұрының біреуі—міне, таптым.
Әлгі адам патшаға қадірлі екен,

Патша мұның сөзін рас деген.
«Малың түгел анық боп табылғанша,
Мұны апарып зынданға салғыз» деген.
Базарған жатып қалды зындан барып,

Тәңірім жазғаннан соң болды ғаріп.
Бағана қайыр берген адамдары,
Сол шәрге келіп қапты жанжу алып.
Керуендер жанжу алып шәрге келді,

Жанжу сатқан керуенді патша көрді.
Сатып ап қазынаға жияйын деп,
Патша қонақ қылды керуендерді.
Жанжуының бәрін де патша алды,

Хисаплап керуендер де көп мал алды.
Бұл шаһарда жанжу рас қымбат екен,
Керуендер айдады талай малды.
Керуендер жанжуын сатып болды,

Аралап алыс-жуық жолды көрді.
Шаһардың тамашасын көреміз деп,
Әр көшені қыдырды оңды-солды.
Бір, екі-үш күн бұл шаһарда жүрелік деп,

Кеңесті зындан ішін «көрелік» деп.
«Зындандағы бейшара адамдарға,
Қолымыздан қол қайыр берелік» деп.
Зынданға кірді бұлар есік ашып,

Зындан ішін қарады қадам басып.
Бағана қайыр берген адам жатыр,
Танып келді қасына таңырқасып.

Қайыр ғып құрметтеп ек сізді,—дейді.
Ғаріп жолы қайсы деп жүре бермей,
Қандай шайтан көңіліңді бүрді,—дейді.
Базарған зар жылады мұны танып:

Тірі пенде «не көрем» дейтін емес,
Тәңірім жазғаннан соң болдым ғаріп.
Сіздерден кетіп едім қайыр алып,
Құдайға шүкір қылдым көңілім жанып.

Шыға бере үш ұры жолдас болды,
Соларменен сол түні қондым барып.
Хайла еттім жанжуымды ала ма деп,
Жаман қатты қайғыға сала ма деп.

Алтауын екі бөлек қылып қойдым,
Бірін алса, біреуі қала ма деп.
Үшеуін аузыма сап сөйлемедім,
Аузымды ашып ешқандай үндемедім.

Ешқандай менен де сөз сұрамады,
Мен дағы жауап айтып бермеп едім.
Ұрылар бір жерге кеп асын жеді,
Екі көзім солардың асында еді.

Сілекейім аузыма тола берді,
Таппадым түкірерге алыс жерді.
Шыдамай түкіріппін абайламай,
Жанжуым ыршып түсті жақын маңай.

Құдай есті алған соң, амал бар ма,
Өзіме өзім қылдым сорлы маңдай.
Жанжуым абайсызда түсіп кеткен,
Бір ұры тұра сала көсіп кеткен.

«Аузыңа жанжу ұрлап тығыпсың» деп,
Үшеуін тартып алып тентіреткен.

ақбазарған
Ұрылар сөйтіп мені көп сабады,
«Тағы бар ма, шыныңды айт» деп сабады.
Үш жанжу шоқпыт киім арасында ед,

Айтпаған соң оны іздеп кім табады.
Ұрылар сабап-сабап жүріп кетті,
Таяқтың уытынан халім бітті.
Адамнан бақ тайған соң, болмайды екен,

Құдайым мұндай қылып тентіретті.
Ұрылар сөйтіп мені тентіретті,
Неше күнде аш жүріп халім кетті.
Тентіреп тамақ таппай сорлы болып,

Ғаріп басым бұл шаһарға әрең жетті.
Шаһарға әрең жетті ғаріп басым,
Көп жапа, машақатпен өтті жасым.
Қайырға нан жеп, ас жеп қылдым шүкір,

Бойымда үш жанжу бар жан жолдасым.
Мал табылса бұл шаһарда жүрейін деп,
Шерік болып бір байға кірейін деп.
Үш жанжуды көрсеттім бір адамға,

Арзан-қымбат бағасын білейін деп.
Ол адам сөзге келмей ұстап алды,
Көшедегі көп елге айғай салды.
«Бұл үш жанжу менікі, ұрладың» деп,

Сүйретіп патшаға алып барды.
«Мынау менің үй бұзған ұрым,—деді,
Өзіңізге мағлұм бұрын,—деді.
Залымнан үш жанжуды танып алдым,

Жанжуымды ұрлаған зұлым» деді.
Мен айттым патшаға «ұрлық қылман,
Үш жанжуым бар еді қайыр алған.
Бұл адамға көрсетсем ұстап алды,

хикаялық  дастандар
Ол адам патшаға қадірлі екен,
Патша оның сөзін рас деген.
«Малың түгел табылып болғанынша,

Мұны апарып зынданға салғыз» деген.
Кірмеді құлағына айтқан сөзім,
Анық ұры болғандай болдым өзім.
Қол-аяғым шегелеп, бейнет тартып,

Тар зынданда телмірді екі көзім.
Әр тараптан көңілім басылмаған,
Қайда барсам бақытым ашылмаған.
Азабым күн-күн сайын аса берді,

Сор, бейнетім көп екен таусылмаған.
Сіздерді кезіктірді Құдай маған,
Бұл шаһардан маған таныс табылмаған.
Тәңірім бір сауапқа жазбай қалмас,

Құдай үшін сұраңдар патшадан.
Бұлар айтты:—Бейшара-ау, қайғырмаңыз,
Қайғырып көп ақылдан айрылмаңыз.
Өзі бастап Құдай сізге бізді әкелді,

Шықпаймын деп зынданнан ойламаңыз.
Ең қаттысы қалармыз жолымыздан,
Үйтіп-мүйтіп берерміз пұлымыздан.
Бейшара-ау, не қылсақ та Құдай үшін,

Біз шығарып кетелік қолымыздан.
Саудагер осылай деп жүріп кетті,
Мекенді сарайына барып жетті.
Қолы жеткен көпестер дереу барып,

Ішіндегі адамға қайыр бердік.
Бір жалғаншы қожаның себебінен,
Бір адам жатыр екен оны көрдік.

ақбазарған
Нақақ жанға болыссақ Құдай сүйер,
Алалды харам десек иман күйер.
Сұраймыз сол бейшара шықса екен деп,

Патшам, қайырың бар ма бізге тиер?
Ол мүсәпір бізден кеп қайыр алған,
Алты жанжу беріп ек, үші қалған.
Үш жанжуын ұрылар жолдан соқса,

Үшеуін қожаң зорлап тартып алған.
Қайта екеуін тергеңіз біз тұрғанда,
Мағлұм болсын жұрт байқап отырғанда.
Әйтеуір екеуінің бірі ақ шығар,

Біреуі дүзі қара болсын сонда.
Патша жарылқады, жарлық берді,
Жарлық етіп жұмсады жендеттерді.
«Қол-аяғын босатып тез шығарып,

Базарғанды мұнда алып келтір» деді.
Саудагерлер «қожаны келтір,—деді,
Бұл істі жақсы сұрап бітір деді.
Халайықтың алдында мағлұм болсын,

Қайсысы жалған іс қылса, өлтір» деді.
Қожаны да шақырып алып келді,
Патша екеуіне «сөйле» деді.
Патшаның алдына кірген заман,

Қожаның өне бойы тітіреді.
Патша сөз сұрайды қожасынан,
Енді қожа жаңылды тәубасынан.

Енді қожа сөйлеші турасынан?
Қожаның сөйлей алмай дымы құрды,
Уәзірлер патшаға түгел кірді.
«Байғұс-ау, сөйле,—деген,—мойныңа алма»,

хикаялық  дастандар
Қожаның сөйлей алмай мысы құрды,
Жендеттер дар алдында қарап тұрды.
Қожаның қаралығы білінген соң,

Патша жендеттерге жарлық қылды.
Патша жарлық етті бұйрық шашып:

Қожаның мал-мүлкі мен үй жиһазын,
Бәрін де бұл Базарған қалсын басып.
Жендеттер ол қожаны дарға асты,
Ажалына харамдық араласты.

Қожаның мал мен мүлкін алып беріп,
Көпестер Базарғанның көзін ашты.
Патша Базарғаннан сұрайды сөз:

Ісің ақ боп бейнеттен құтылдыңыз,
Бейшара-ау, уәзірлікке жараймысыз?

Қартайғанда заң табу көп жұмыс.
Жасымнан сауда қылып, есеп қақтым.
Жарамас уәзірлікке мендей кісі.

Ол болмаса, қылайын саған бұйрық.
Қазынамды ұстап тұр хат-шот алып,
Жас күніңнен есепке болсаң жүйрік.

Патша-ау, жарлығыңа көңілім қанды.
Олай болса тұрайын қызыметке,
Қайда барсам еш опа табылмады.
Қазына басын ұстатты Базарғанға,

Базарған қазыналық тұрды шенге.
Барлық уәзір жиылып дұшман болды,
Ақсатып Базарғанды кемсітуге.

ақбазарған
Байғұсқа дұшман болды уәзірлері,
Базарған көп бейнетті көрген еді.
Нақ қылып қазынасын ұстаған соң,

Көбейді уәзірлердің іштен шері.
Уәзірлер кеңес құрды оңды-солды,
Көңілдері жабырқап жаман болды.
Қожамызды өлтіртіп орнын басты,

Көрмедік,—деп,—шулайды мұндай жолды.
Кеңес қылып жүр дейді талай халық,
Мұны жұрт бетімізге қылар салық.
Жүрсе-тұрса аңдылық бәріміз де,

Бір сөзін үш сөз қылып жамандалық.
Ішінде қазынаның бір сарай бар,
Бұл сөзге құлағың сал, ей, жарандар.
Адамнан бақ тайған соң болмайды екен,

Базарған жетісуге бірталай бар.
Нақақтан қор болудың келді кезі,
Бар екен патшаның жалғыз қызы.
Патша алты айда бір көреді екен,

Ол қыздың көркем екен шырай-жүзі.
Әлгі сарай сол қыздың жатар үйі,
Ол Базарған бейшара білмес бұны.
Қазынаның ішінде хат-шот ұстап,

Есеп қылып жатады екен күндер-түні.
Қыз сейілге көңілін бұрады екен,
Бес ай жүріп тамаша құрады екен.
Ол қызға тек бір кемпір күтуші боп,

Қыз кеткенде жалғыз сол тұрады екен.
Тышқан келіп сарайды қылған тесік,
Ін қылып саңылау салып қылған есік.
Базарған көрді дағы қайран қалып,

хикаялық  дастандар
Жарамас қазына ішін тесік қылсам,
Ұры кірер бекітпей есік қылсам.
Тесікті патша көрсе айып етер,

Бұл тесік бекімей ме қазық ұрсам.
Базарған тоқпақ пенен қазық алды,
Бітейін деп сарайға енді барды.
Қазық тіреп тоқпақпен қатты ұрғанда,

Керпіш сынып, дүркіреп құлап қалды.
Базарған ақыл таппай жаман састы,
Бейшара-ай бір пәлеге араласты.
Кетпенменен жер шауып бітейін деп,

Су құйып аяғымен топырақ басты.
Аңдып жүрген уәзірлер мұны көрді,
Патшаға жамандап жүгірді енді.
Патша-ау, бір нәрсені көзбен көрдік,

Сіз рұқсат берсеңіз айтсақ,—деді.
Айтайық десек дағы қорқып тұрмыз,
Тышқандай үрке қашқан шоршып тұрмыз.
Көрген істі айтпауға шара нешік,

Айталық деп белбеуді шешіп тұрмыз.
Патша айтты:—Айтыңдар білгеніңді,
Шын айтыңдар көзбенен көргеніңді.
Жарлық қылсам жарлығым жетпей қалмас,

Тауып жолдас қылыпсыз Құдай білер.
Көзбен көрсең білесіз не қылғанын,
Бізден басқа сенімді кісі жібер.
Біз көрдік сарай түбі бопты тесік,

Бір кісі сыйғандай ғып қыпты есік.
Күндіз аузын балшықпен бітейді екен,
Қызыңызды қойып ба ең соған қосып?

ақбазарған
Патша мына сөзді естіп болды,
Бір сенімді уәзірді ол жіберді.
Екі қолын балшық қып бітеп жатқан,

Әлгі уәзір көрді де қайтып келді.
Әлгі уәзір бара сап қайтып келді,
«Рас екен, көрдім» деп айтып келді.
Патшаның ашуы қатты келіп,

«Тез сүйреп Базарғанды әкел» деді.
Екі уәзір жүгіріп жетіп барды,
Базарғанды қақ басқа оңбай салды.
Екі қол, екі аяқтың балшығымен,

Дараға астырайын басың кесіп.
Бейнеттен құтқарып ем өз қолымнан,
Енді саған қылайын, шарам нешік.

Жақсы-жаман Аллаға бәрі мәлім,
Әуелі бір жөн сұрап тексеріңіз,
Маған сонан кейін де жетер әлің.
Патша ашуланды жаман қатты,

Сарай бұзды деген сөз жанға батты.
Бір ауыз сөзге келмей ол патша,
Көп қинап екі көзін ойып алды.
Бейшараның екі көзін ойып алған,

Нақақтан қор боп қалды дүние жалған.
Екі көзден айырылып мақұрым болып,
Базарған сорлы болып тағы қалған.
Падиша сарайына өзі келді,

Сарай бұрышы тесігін көзі көрді.
Тесіктен көзін салса, қыз үйде жоқ,
«Ханышам қайда кеткен менің» деді?

хикаялық  дастандар
Күтуші кемпір еді тастап кеткен,
Ол қызы бес ай болған сейіл кеткен.
Қызы үйде жоқ болған аң-таң қалып,

Патша сөз сұрайды күтушіден.
Күтуші патшаға жауап берді:

Келетұғын уақыты болғаннан соң,
Келер деп тосып жүрмін оны,—деді.
Сұрады күтушіден ішкі сырын:

Сарай бұрышын кім бұзды шыныңды айтшы,
Жарылқаймын жақсы айтсаң қызметкерім?
Күтуші патшаға жауап берді:

Ар жағынан бір адам қазық ұрды,
Іш жағында саңылауы кішкене еді.
Патша мына сөзге қайран қалды,
Қызынан сұрайын деп іздеп барды.

Сейілдеп қызы қайтып келеді екен,
Алдынан жол үстінен ұшырады.
Патша сөз сұрайды баласынан,
Сейіл ғып қызы келген даласынан.

Патшадан қыз именіп ұялып тұр,
Төменшік боп жаралған ту басынан.

Алты айда бір көруші ем ер жеткелі.
Қашан келер деп сені тосып тұрмын,
Сағындым көптен бері көрмегелі.

Көп қызбен ойнап-күлдім, көрдім жерді.
Атам мені сағынар деп келемін,
Алты айда көретұғын уақ боп еді.

Бұл дәурен әлі-ақ өтер желдей есіп.
Сарайыңның бір бұрышы бұзылыпты,
Сенен бұрын бар ма еді ақау-тесік?

Тышқан тескен тесік бар ол тым кішік.
Қарап тұрып неліктен бұзылды екен,
Құданың құдіретіне амал нешік?!
Патша бұл сөзді естіп қайран қалды,

Ішінен көп ойланып қайтып барды.
Базарғанға жалғаннан жала жапқан
Жинап алды дұшпандық қылғандарды.
«Тастадым бейшара ғып көзін ойып,

Енді сөзін тыңдайын құлақ қойып.
Көре алмай қастық қылса, уәзірлерден
Оның өшін алайын қырып-жойып».
Патша Базарғанға өзі келді,

Екі көзден айырылып жатыр еді.
Не аянар жаның бар көзіңнен соң,
«Ей, бейшара, басыңды көтер» деді.
Базарған бас көтерді жылап-еңіреп,

Жазықсыз көзімді ойып алдыңыз, деп.
Жалғанда еш жақсылық көре алмадым,
Ақыретте бермесе Құдай себеп.
Патша Базарғаннан сөз сұрайды

Жаман айтпай жақсылап еп сұрайды.
«Сарай бұрышын кім бұзды, шыныңды айтшы,
Не себептен тесілген» деп сұрайды.
Базарған зар еңіреп кеңес құрды:

Білмедім, бітелсін деп қазық қақтым,
Бұрын тышқан тесіп ін қылған еді.

хикаялық  дастандар
Білмедім, бітелсін деп қазық қақтым,
Кірпіші бұзылған соң балшық жақтым.
Уәзірлер сізге апарды ақырында,

Көзсіз боп еш кінәм жоқ бейнет тарттым.
Мағлұм бір Аллаға айтқан сөзім,
Ақ жолмен жүрсем де шықты көзім.
Білмеймін не қарғысқа қалғанымды,

Ақырында қор болып қалдым өзім.
Базарған осыны айтып зар еңіреді,
Жазықсыз екендігін патша білді.

Өзі айдап кез келтірді бізге сізді.
Мен кешемін дегенмен Құдай кешпес,
Тәңірім тергемей ме екеумізді.
Патша мына сөзді естіп білді,

Нақақтан көз «ойдым» деп алды мінді.
«Ақыретте жазасын қайтемін» деп,
Патша зар еңіреп іштен тынды.
Бағанағы өлтірді уәзірлерін,

Дұшпандықпен айырған қызметкерін.
Өкінішін әр жерде айтар болар,
Күнәсіз Базарғанның өлген жөнін.
Базарған сөйтіп қор боп зарлап өлген,

Бейшара талай-талай бейнет көрген.
Күнәсіз Базарғанның көзін ойып,
Патша өзі ұялған қара жерден.
Бақтиярдың сөзі

ақбазарған
Бейкүнә жазықсыздың қанын жүктеп,
Сіз секілді сан патша қайғы жеген.
Патша әрбір түрлі ой ойларсың,

Артымды тірі қойсаң абайларсың.
Шағым тілмен жіберсең мені өлтіріп,
Өкініп бармағыңды бір шайнарсың.
Бір қасық қанымды қи, ей, падиша,

Тергей берсең ақтығым табылмай ма?
Ақтығым мәлім болса жұрт алдында,
Дұшпаным аяқ асты болар сонда.
Патша-ау, мені өлтірмей сақта тірі,

Сабыр қылсаң тарқайды көңіл кірі.
Айтқан сөздің бейнесін байқадың ба,
Базарғанды не қылды уәзірлері.
Патша-ау, басыңда тәж, астыңда тақ,

Қайта қонбас басыңнан бір тайса бақ.
Әлгі сөзден өзің де білмейсіз бе,
Патша-ау, Аллаға аян, Базарған ақ.
Падиша мына сөзді естіп қалды,

Айтқан сөзі насихат ішке кірді.
«Бақтиярды апарып зынданға сал»
Деп, жарлық қып шақырды жендеттерді.
Шақырған соң жендеттер жетіп барды,

Бақтиярды жетелеп қолына алды.
Қол-аяғын бекітіп кісен салып,
Тар зынданның ішіне қамап салды.
Бақтияр тар зынданға барып жатты,

Уәзірлер өлтіре алмай күңкіл қақты.
Осы сөзбен бір күнге аман қалып,
Адамның бір шыбындай жаны тәтті.

Кіргізген арақ құрғыр мастықпенен.
Сөзіңіз «арам» деген бәрі жалған,
Қайсысы айтып отыр достықпенен.
Уәзірлер:

Үйіне патшаның түнде барған.
Ханымға жаман сөзді айтқан біз бе?
Сен неткен кәззап едің Құдай ұрған.
Патша:

Білемін «мұны ая» демесіңді.
Кешегі істің жайы қалай болды,
Бастай бер, ал, Бақтияр, кеңесіңді.
Бақтияр:

Қала ма қазам жетсе шыбын жаным?
Жүздерін уәзірлердің қара қылып,
Шықпады ісім аққа бір арманым.
Патша:

Бар шығар, ей, Бақтияр, көп арманың,
Ісіңнің кім біледі шын-жалғанын.
Таң атқанша аң-таң боп біле алмадым,
Кешегі қыз мәнісін айтшы, жаным.

дастарқан
Бақтияр:

Бек құрметті еліне, салтанатты.
Сол патшаның болыпты жалғыз ұлы,
Бейне бір он төрт жаңа ай сипатты.
Бұл бала бір де болса болды дана,

Өзінде жақсылықтан бар нышана.
Бар көрген патшаның жарығы сол,
Толықсып он сегізге келді жаңа.
Аң аулап әлгі бала сейіл құрды,

Қасына қанша мерген жігіт ерді.
Аң аулап сейіл құрып жүргенінде,
Айдаладан бір жалғыз адам көрді.
Отырған қарап тұрса жалғыз адам,

Баспайды түрегеліп ешбір қадам.
Айдалада отырған не қылған жан,
Уәзірлер, барсақ қайтер деді соған.

Жөн сұрап анығына қанайық та.
Жолдан шығып адасқан адам болар,
Біз оны тура жолға салайық та.
Отырған жетіп келсе кәрі кемпір,

Түр салып, аят оқып, кілем тоқыр.
Тоқыған кілеміне таң қалғандай,
Аң-таң боп ханзада, уәзір қарап отыр.

Өнерлі жан екенсің бірталайдан.
Кілемге салған түрің бәрі аят,
Ей, кемпір, қандай жансың, келдің қайдан?

хикаялық  дастандар
Шығып ем бұйрықпенен кілем тоқып,
Көңілім жұмыс бітпей болды жарым.

Бағасы сатар болсаң қанша мың сан?
Айдалада тоқы деп әмір берген,
Мәнісін кілеміңнің айтшы маған.

Кілемнің түрі қалды бірталай жол.
Махмұт патша уәзірінің қызы еді,
«Тоқы,—деп,—бұл, кілемді бұйырған сол».

Айдалада тоқы деп зорлық қылған.
Әмірі патшадан үлкен екен,
Мәнісін осы қыздың айтшы маған.

Көркіне тең келмейді күн мен айың.
«Бір жақсы кілем тоқып бер» деген соң,
Шығып ем разылықпен, айналайын.
Қарағым, мен айтайын тағы кеңес,

Ондай қыз бұл жаһанда туған емес.
Қыз аты Сақыпжамал өзіңе тең,
Хор қызы да ол қыздан артық емес.
Сонда бір уәзір айтты:—Алдияр бас,

Ол қызды мен де көрдім онысы рас.
Қор болдым қолым жетпей амал қанша,
Жалғанда ондай бала жаратылмас.
Жүзі бар он төрт жаңа туған айдай,

Мойыны ақ алманың сабағындай.
Қиылған қас, тістері інжу-маржан,
Нұрына көрген адам таңғалғандай.

дастарқан
Сол қызға ғашық боп жүр көп халайық,
Атаңыз қабыл көрсе сөз салайық.
Шырағым, әйел алсаң осыны ал,

Сайма-сай өзіңізге тым лайық.
Ханзада қызды көрмей болды ғашық,
Сүйегі ғашықтықтан кетті жасып.

Әкеме сөйлесіңдер ақылдасып.
Әперсін әкем маған уәзір қызын,
Сыртынан ғашық болдым көрмей жүзін.
Егер де осы қызды әпермесе,

Өлемін диуана боп, осы—сөзім.
Жан әкем тілегімді қабыл көрсін,
Аянбай Сақыпжамалды алып берсін.
Егер де осы қызды ала алмасам,

Бұйрық болса аларсың ертең таңда.
Әкеңе айтып сол қызды әперейін,
Мен байғұс тірі болсам екі араңда.

Берсе де не деп жауап кешікпей қайт.
Ауызға алып бұл қызды ала алмасам,
Естіген дос-дұшпаннан болар ұят.

Өзім мақтап айтайын қыздың жайын.
Патшаға сөзімді құп алғызайын,
Жолымды оңғара көр бар Құдайым.
Аяңдап әлгі уәзір ханға келді,

Алдында тағзым етіп сәлем берді.
Баланың қызға ғашық жайын айтып,
Асыл сөзді аямай жиып-терді.

хикаялық  дастандар
Жайының бәрін айтты бастан-аяқ,
Қалған жоқ бір сөз бөлек, некен-саяқ.

Сол қызды әперіңіз кешікпей-ақ.
Патша айтты:—Сіз қалай сөйлейсіңіз?
Уәзірдің қызы ма еді теңдесіміз?
Ақсүйек ханшайымдардан әперемін,

Жарлық айт бұдан басқа жарылқасын.
Әперсең патшалардан қолың жетер,
Бала көңілін қайтарып не қыласың.
Егерде осы қызды әпермесең,

Патша, балаңыздан айырыласың.
Патша мына сөзге аң-таң қалды,
Уәзір мен молдаларын жиып алды.
Жалғыз бала осындай айтыпты деп,

Отырған көпшілікке ақыл салды.
Молда айтты:—Ғашықтықтың дерті қиын,
Мал-мүлкің керек болмас, ол бір тиын.
Әперіп ғашық қызын разы қыл,

Дереу мұнда уәзірді келтіріңдер.
Мақтап өлең айтуға ақын керек,
Шақырып бір ақынды әкеліңдер.
Ақынды шақыруға әмір қылды,

Домбырасын өзімен қоса алдырды.
Патша жұртын жиып тамаша қып,
Жан-жақтан екі-екіден ән салдырды.
Патша әлгі ақынға «сөйле» деді.

дастарқан
Саған хайран қылайын, жарықтығым,
Ақылмен бәрімізді биле» деді.
Отырды жүресінен ақын барып,

Сөйледі домбырасын қолына алып.
Ақынға тоқтау бар ма, желдей есті,
Отырды жұрт сөзіне құлақ салып.
Ақының қыза-қыза желдей есті,

Сөзіне жұрт сүйініп «бәлі» десті.
Бүйірі қызғандықтан әлгі ақын
Киімдерін жеңілдеп, белін шешті.
Мақтады патшаны әуел баста,

«Келдіңіз, ей патша, мұнша жасқа,
Патша, әділдігің жаннан асқан,
Еш зиян жеткізбедің қарындасқа.
Қылмадың зорлық, өктем қарындасқа.

Тағы көп қайырымыңыз бұдан басқа.
Әр елден жылаған жан сізге келер,
Жайылды әділдігің алты алашқа.
Аз бен көп, жақсы-жаман бәрі бірдей,

Теңелді әміріңде байға кедей.
Еліңнің кәрі-жасы сізге разы,
Ұстадың әділдікпен ішіп-жемей.
Патша, дария-көлдей дәулетің көп,

Дәм татқан кәріп-кәсір тамағы тоқ.
Басқарған әділдігің сол емес пе,
Тымағы бір уәзірдің қисайған жоқ.
Кеңес көп айта берсем патшалықта,

Жұрт тұтпақ патша болып даналықта.
Әр елде уәзір де бар, патша да бар,
Соның бәрі тұрған жоқ бір қалыпта.

хикаялық  дастандар
Біреудің патшасы осал, уәзірі күшті,
Істейді олақтықпен әрбір істі.
Бірін-бірі жеңем деп табандасып,

Ақыры елдері оның бұзылысты.
Біреудің патшасы әділ, уәзірі жаман,
Адамға жаман жолдас ақырзаман.
Уәзірлер өз айыбын өзі білмей,

Қор болып ақырында өлер тамам.
Одан Тәңір сақтасын бәріңді аман,
Араңда әлі сөз жоқ жамандаған.
Қартайғанша тымағы қисайған жоқ,

Уәзірлерің разы, патшам, саған».
Әлі отыр патшаны ақын мақтап,
Түк қоймай асты-үстін жездей қақтап.
Сөз басы уәзірлерге жаңа келді,

Отырған бағанадан іште сақтап.
«Уәзірлер, құлағың сал мына сөзге,
Білгенді айтпақ жақсы көзбе-көзге.
Жамандық патшаға ойламаңдар,

Тұрмайды бір қалыпта заман кезбе.
Заманның қыры, сыры жатыр толып,
Айтамыз ақыл ғой деп ойға жорып.
Сөздеріңді бір-бірің мақұл көрмей,

Жүрмеңдер дос-дұшпанға күлкі болып.
Бойыңда қазір сенің не арман бар,
Жасыңнан уәзірлікке болдың құмар.
Орныңда қартайғанша әлі отырсың,

Артыңда таудай тірек патшаң бар.
Тағында патша отыр сұңқарға ұқсап,
Татулықты айтсам кетер жүйең босап.
Патшаның көргенін сен де көрдің,

дастарқан
Уәзір, сен талай жанға білінгенсің,
Жасыңда-ақ уәзірлікке ілінгенсің.
Осы орайда құда бол патшаменен,

Сүйегіңнің қарасы білінбесін.
Туыпты екеуіңнен екі бала,
Асыл қылып жаратты Хақ Тағала.
Қосыңдар екі жасты ақылдасып,

Қарыздан құтылыңдар бір-ақ жола.
Шаһзада қызыңызға болған ғашық,
Жүре алмас ғашықтықтан қадам басып.
Құда боп екеулерің жақындасып,

Қосыңдар екі жасты ақылдасып.
Екеуің де ақылға болдың дана,
Жолдастық қарыз да бар бойларыңда.
Бұрынғылар мысал қып айтады екен,

Түбін сүйек айырсын достық жолда.
Патша, сен бұл сөзге ғаділдік ет,
Ұлыңды үйлендіру сізге міндет.
Уәзірім, қабыл көріп қызыңды бер,

Бұрынғы пайғамбардан қалған сүннет».
Уәзір айтты:—Ақыным мойын бұрман,
Патшамыз бұл кісі ғой қарап тұрған.
Патша қабыл көрсе мен дайынмын,

Қыз тұр ғой, патшаға жаным құрбан.
Патша айтты:—Мен дағы қабыл көрдім,
Уәзір өзі білер деп үндемедім.
Уәзірді өзім билеп үкім қылсам,

Жұрт жиып мұнша кеңес құрар ма едім?!
Тоқтады ақын сөзі осыменен,
Шыққан соң жақсы лебіз бір-бірінен.
Патша «Еңбегіңді жемеймін» деп,

хикаялық  дастандар
Уәзір айтты:—Берейін мен де тоғыз,
Басы жамбы, аяғы болсын сегіз.
Құда қып патшамен жарастырып,

Балам мен әйеліме сөз салайын.
Бой жеткен қыздан сабет сұрау керек,
Мақұл көрсе, жұрт жиып той қылайын.
Патша мына сөзді мақұл дейді,

Білген жанға бұл сөзің ақыл дейді.
«Бойжеткен қыздан сабет сұрау керек»
Дегенің шариғатқа жақын дейді.
Уәзір келді үйіне қадам басып,

Бір үлкен той қыла көр шашу шашып!
Әйелі шат-шадыман қабыл алды,
Жүгіріп қуанғаннан қызға барды.

Сүйінші, әкең күйеу даярлады!
Ей, қызым, мына сөзге нанасың ба,
Патшаның сені бердік баласына.
Сөйлесіп әкең жаңа келіп отыр,

Әншейін бекер сөзбен мұнда кепсің.
Әкем мені бермей-ақ, бұрынғыша,
Уәзірлік қызметімен күнелтсін.

Баласы күйеулікке келмек бопты.
Қабыл көр, ей, шырағым, патша ғой,
Патша сені қабыл көрмек бопты.

Айтасың бекер сөзді жарамаған.
Өзің ти патшаның баласына,
Қызықсаң патша деп бердім саған.
Анасы мұны естіп қайта қашты,

Айта алмай қайта жауап жаман састы.
«Қызың құрсын, осындай сөйледі» деп,
Әйелі кеп уәзірмен ақылдасты.
Уәзір енді аяңдап қызға барды,

Қолына өткір алмас қанжар алды.
«Қарағым, неге қабыл көрмедің» деп,
Сөйлесіп баласына ақыл салды.

Бар көрген жарығымсың—екі көзім.
Қыз да болсаң білуші ең дүниені,
Неге қабыл болмады айтқан сөзім.
Жасымнан патшаға уәзір болдым,

Қартайып жер ортасы жасқа келдім.
Жүруші ем теңін тауып берейін деп,
Патша баласына келді кезің.
Келіп ем патшаменен құда болып,

Айырылдым ақылымнан жұда болып.
Қызың қабыл көрмеді деп анаң келді,
Ішіме кетті, балам, қайғы толып.
Не деймін патшаға қайта барып,

Болдым ғой екі арада тірі ғаріп.
Қызым қабыл көрмеді деп қайта барсам,
Патша өлтіреді басымды алып.
Қызым, сені қосып ем теңің тауып,

Жақтырмайсың қабағың қарс жауып.
Патшадан қор болып өлгенімше,
Онан да өзің өлтір мені шауып.

хикаялық  дастандар
Қылышын тастай берді қыз алдына,
Қарай қойшы уәзірдің амалына:

Бұлайша емес еді көрген түсім.
Әкем маған сөйледің наразы боп,
Берейін тілегіңді Құдай үшін.
Әкелік тіл алмасам қарызың бар,

Менің де сізге айтар арызым бар.
Бойымда үш шартым бар, шыдаса алсын,
Шартыма шыдай алмас падишалар.
Шартыма шыдамаса тие алмаймын,

Тимеймін деп айтуға ұялмаймын.
Осы күнде айтар ем тимеймін деп,
Жан әке, дидарыңды қия алмаймын.

Шартың жайын білмеймін, ақылым қарт.
Айтайын падишаға жауап қылып,
Мәнісін сол шартыңның енді өзің айт.

Дұшпан көп, досымыз аз әуел бастан.
Падиша абзал туған шыдай алмас,
Шарттарым қатты еді қара тастан.
Шартым сол менен бұрын дәм татпасын,

Жарым деп құшақтасып бір жатпасын.
Ханзада бұл сөзіме шыдаса—алсын,
Қырық күн жауап сұрап сөз қатпасын!

Білгеннің көңіліне түйін екен.
Айтайын падишаға жауап қылып,
Уәзір сарсаң деген бұйым екен!

дастарқан
Уәзір енді аяңдап ханға келді,
Алдында қол қусырып сәлем берді:

«Бойымда үш шартым бар менің» деді.
Шарты сол—«Менен бұрын дәм татпасын,
Жарым деп құшақтасып бір жатпасын.
Ханзада бұл сөзіме шыдаса алсын,

Қырық күн жауап сұрап сөз қатпасын!
Шыдаса үш шартыма алсын дейді,
Бекерге шыдамаса қалсын дейді.
Шартыма шыдамаса қиын болар,

Болмаса қайта кісі салсын» дейді.
Патша мұны естіп аң-таң қалды,
Қайтадан баласына кісі салды.
«Үш шарты жүз болса да шыдаймын» деп,

Баласы қыздың сөзін қабыл алды.
Патша жұртты жинап той қылады,
Қанша мал екеуіне сойылады.
«Баянды болсын өмірі екеуінің»

Деп патша келін жайын ойына алды.
Есепсіз екеуіне мал сойылды,
Мереке, қызық-думан, салды ойынды.
Екі тойды бірлікте жасаған соң,

Қырық күнге толассыз той созылды.
Той өткен соң тарады өңгелері,
Жалтылдап омырауда теңгелері.
Құрбы келді сұлу ат, жорға мініп,

Күйеуді шақырады жеңгелері.
Дыр-думан сауықпенен күйеу барды,
Әкесі ақ күмбез үй дайындады.
Қыз да келмек сан түрлі сауықпенен,

хикаялық  дастандар
Бір кезде алып келіп қалыңдықты,
Сытылып жеңгелері үйден шықты.
Үндемей жігіт те отыр, қыз да отыр,

Бағана шарт қып айтқан сөзі мықты.
Етер ме мұнша әуре мүсәпірді,
Тас қылып жаратар ма бүйтіп қызды.
Не сөйлемей, не жатпай, не дәм татпай,

Бекер қарап отырып таң атырды.
Қыз кетті таң атқан [соң] үйден шығып,
Бекерге жігіт қалды аласұрып.
Бар көрген қызықтары осы болды-ау,

Болады қайтіп адам бүйтіп жүріп.
Үш күндей езу тартып күліспеді,
Жігітке қыз мінезі келіспеді.
Шыдамай мына азапқа құса болды,

Өзге адам оның жайын біліспеді.
Қызбенен үш күн болды кеңеспеді,
Сонда да көнбеймін деп егеспеді.
Уағдаға қылмай хилап егілді іштен,

Баласы патшаның емес пе еді.
«Зар болып алып едім уәзір қызын,
Тосып ем уағда деп айтқан сөзін.
Қыз жетіп уағдаға мен жетпесем,

Көрермін қайтіп барып әкем жүзін.
Неге айттым шыдаймын деп әуел баста,
Кез болдым ерімес қара тасқа.
Бойына уәзір қызы теңемесе,

Не дейін елге, жұртқа, туыс-досқа.
Болдым ғой екі арада тірі ғарып,
Қызбенен сөйлеспедім көңілі жарып.
Бекерге мұнда қарап отырғанша,

дастарқан
Қапа боп құсалықпен жаяу жүрді,
Базарда бір сарайға таяу жүрді.
Дүкенде бір байбатша ақшаларын,

Есептеп жатыр екен соны көрді.
Шаһзада оған қарап біраз тұрды,
Байбатша бір заманда мойын бұрды.
Дәптерін қолындағы тастай салып,

Алдынан ол жігіттің қарсы жүрді.
Байбатша ханзадаға сәлем берді,

Мектептен оқып едік бірге барып.
Арабша, парсыша оқып мен қалғанмын,
Сіз шығып кеттіңіз ғой түркі танып.
Көп оқыдым, өнерді болып жеттім,

Дәулет құрап өзімше еңбек еттім.
Мектепте бірге оқыған жолдас едік,
Танымай мына арадан неге өттің?
Базарда жүзің сары, жүрісің жаяу,

Бар екен көңіліңізде қандай қаяу?
Қайғыңды көңіліңдегі айтшы маған,
Бір жерде отыралық оңашалап.
Ханзада жасырмады, айтты барын,

«Уәзірдің қызы,—деп,—ынтызарым».
Қыздың айтқан үш шартын қоса айтты,
Көңілі соның үшін болған жарым.
Жігіт айтты:—Қыз саған жар болмайды екен,

Мейірін шыныменен салмайды екен.
Сенен бұрын болған ғой біреу ғашық,
Сол ғашығы көңілінен қалмайды екен.

хикаялық  дастандар
Бар деуші ед оның жақсы пері досы,
Қайғырғанда қуантар көңіл хошы.
Шарасыздан қасыңда жүрген шығар,

Құрғырдың шарт қып қойған хайласы осы.
Берейін мен бір кітап дұғасы бар,
Көңіліңе мұны тоқып үйреніп ал.
Оны оқысаң адамға көрінбейсің,

Ертең қыз қайда барса сен сонда бар.
Үш өткір алмас қылыш қолға берді,
Бойыңа мұны байлап бекіт деді.
Не көрсең соның бәрін кешке келіп,

«Түсім» деп қылышыңа жорыт деді.
Деп айтқайсың, қылышым, түсімді тап,
Сөйлеме сонда қызға, аузыңды жап.
Қылыштың тілі бар ма сөйлейтұғын,

Біреуін шаншып қойып, біреуін шап.
Қыз шошып түңілмей ме өз жанынан,
Бір жауап айтпас па екен қорыққанынан.
Қорқып жауап айтпаса болмағаны,

Әуре болма, қыз саған бұйырмаған!
Ханзада мұны біліп үйге келді,
Сол түні қалпынша үндемеді.
Қас қақпай қыз екеуі тағы отырды,

Таң атқан соң қыз шығып кете берді.
Дұғасын әлгі жігіт оқып еді,
Құбылып жан көзіне көрінбеді.
Сарайдан сағым болып шықты дағы,

Қыз соңынан ілесіп жүре берді.
Сақыпжамал үйіне қайтып келді,
Әкесі жоқ, шешесі отыр еді.
Шешесі жылап-сықтап, күйіп-жанып,

Керек болса өкпемен қақтырмасам.
Сарғайып жас басыңды қор еткенше,
Күйеуді өлтірсеңші жақтырмасаң!

Менің не боларымды Алла білер?
Кісі қанын жүктесек оңай емес,
Өзі-ақ бір күн құса боп босқа өлер!
Апа, маған асып бер бір ақ тауық,

Барамын қайғыменен есім ауып.
Қайда еді дастарқаным алып берші,
Пері доспен келейін құрып сауық.
Анасы тауық асып алып келді,

Сарымсақтап, тұздықтап қызға берді.
Ханзада бекер қарап отырсын ба,
Тауықты қызбен бірге ол да жеді.
Тауықтың оң қанатын жұлып алды,

Білдіртпей қалтасына оны салды.
Қыз тамағын жеп-ішіп болғаннан соң,
Анасы алып берді дастарқанды.
Үстіне дастарқанның қыз отырды,

Ханзада неге қалсын бірге отырды.
Перілер дастарқанды алып ұшып,
Досына кешіктірмей тез жеткізді.
Пері айтты:—Сақыпжамал, келдің бе аман,

Сарғайып жүдепсің, не болды саған?
Қамырық қайғыңыз бар әлде недей,
Естиін мұның мәнін айтшы маған!

Түсімде Шәкіратжанның көрдім түсін.
Осыған тиесің деп неке қиып,
Қызыр еді бұйырып қосқан кісім.

хикаялық  дастандар
Қызыр айтты:—Шәкіртке тиесің деп,
Жалғанда бір-біріңді сүйесің деп.
Осы айтқан жетпесең мұратыңа,

Барғанда ақыретке күйесің деп.
Түсімде Қызыр еді қосып берген,
Хабар жоқ ол жарымнан мұнда келген.
Ей, досым, мұратыма бір жеткізіп,

Хабар алып берер деп саған сенгем.
Осы еді көңілімдегі қайғы-арманым,
Кінә ғой сертке жетпей құр қалғаным.
Мені жатыр алам деп бір шаһзада,

Аумады оған тіпті ынтызарым.
Шаһзада әлі жатыр мені күтіп,
Сарғайып сәнаменен қайғы жұтып.
Не бетіммен тиемін бөтен жанға,

Қызырдың түсімде айтқан сөзін ұмытып.
Тиемін бөтен жанға не бетпенен,
Сарғайып өлер бодым бұл дертпенен.
Шаһзада бір асылзат адам екен,

Тоқтаттым хайла жасап үш шартпенен.
Уағданы күтіп жатыр ол қалт қылмай,
Мен жүрмін хайла жасап олай-былай.
Қайғысы досыңыздың, міне, осындай,

Келіп ем өзіңізден ақыл сұрай.
Шаһзада әбден көрді пері қызын,
Естіді екеуінің айтқан сөзін.
Сұлу жан деп енді ол ойламады,

Бұрынғы ғашық болып жүрген қызын.
Қас сұлу пері қызы шын перизат,
Бұл жерге Құдай келтірді сәт.
Шаһзада пері қызды көргеннен соң,

дастарқан
Бар сырды пері қызы естіп білді,
Аң-таң болып ішінен бір сыр түйді.

Тамаша оқиға екен бұның,—деді.
Ертең жауап берейін бүгін ойлап,
Келейік баққа барып күліп-ойнап.
Шәкіраттың қайда екенін білгеніңше,

Шаһзада жата тұрсын соры қайнап.
Қанша қыз күліп-ойнап жүрді бақта,
Қоспасын Құдай неге пиғылы аққа.
Тәңірге жалбарынып шаһзада жүр—

«Жан көзіне көрсетпей өзің сақта».
Қанша қыз баққа келіп жеді алманы,
Перінің қызы боп жүр жігіт жаны.
Қыздар терген алмадан о да теріп,

Қайтайын мен үйіме есен-аман.
Қайтып барып үйіме бүгін қонып,
Тірі болсам келейін ертең саған.
Бірталай бағанадан қылдық сауық,

Көңілімді көтердің ауық-ауық.
Досым-ау, таң атқанша ақыл ойлап,
Қойыңыз бұл дертіме дауа тауып.
Тағы да жайып салды дастарқанды,

Шаһзада бір шетіне қонып алды.
Перілер дастарқанды алып ұшып,
Үйіне бір сағатта әкеп салды.
Шаһзада ақ күмбезге қайтып келді,

Дұғасын бағанағы айтып келді.
Құбылып бұрынғы адам бейнесіне,
Дәнеңе көрмегендей түске енді.

хикаялық  дастандар
Күйеу үйге келгенде қыз да келді,
Тыныш отырды, ешбір сөз сөйлемеді.
Ел жатқанша шаһзада жай отырып,

Жарым түнде бастады бір өнерді.
Жанынан алып шығып қанжарларды,
Біреуін жерге қадап шаншып қалды.
«Мен бүгін бір түс көрдім жорып бер» деп,

Сөйлесіп қанжарына әлек салды.
«Мен бүгін бір түс көрдім, ей, қылышым,
Теріс пе, яки оң ба қылған ісім?
Адамға айтпай тек қана саған айтам,

Қасымда жоқ түс жорып берер кісім!
Түсімде қайын енемнің көрдім түрін,
Естідім қызына әтей айтқан сырын.
Күнде бүйтіп сарғайып қор болғанша,

Күйеуіңді өлтір деп айтты шынын.
Мен естіп қастық сөзді кеттім жасып,
Анасы алып келді тауық асып.
Тауықтан ол да жеді, мен де жедім,

Қалыпты неше күндей қарным ашып.
Тауықтың оң қанатын жұлып алдым,
Бар екен бір жанқалтам соған салдым.
Дастарқанға отырып аспанға ұшып,

Қызбен бірге мен дағы кетіп қалдым.
Ұшып барып бір үлкен сарай көрдім,
Асылзат пері қызды талай көрдім.
Екі қыз көп сөйлесті досым десіп,

Айтылған сөздің бәрін санай бердім.
Көрдім мен ғажайып бір бау-бақшаны,
Қыздар теріп жүр екен көп алманы.
Қыздар терген алмадан мен де теріп,

дастарқан
Ішімді әбден толтырдым сол алмаға,
Таппадым қуыс ыдыс көп алуға.
Айтқандай алған алмам бар ма екен» деп,

Шаһзада қолын салды жанқалтаға.
Қанат пенен алманың бәрін алды,
Қылышым, мінекей, деп жайып салды.
Үндемей бағанағы отырған қыз,

Жігіттің мұнысына аң-таң қалды.
«Қылышым мен осындай бір түс көрдім,
Ілесіп дастарқанмен мұнда келдім.
Жорып бер бұл түсімді ей, қылышым,

Болмаса, иә сен өлдің, иә мен өлдім!
Бұл түсім, ей қылышым, не деген түс,
Жалғанда адам-пенде көрмеген түс.
Адамға айтпай, қылышым, саған айттым,

Жаныңнан дәмең болса жоры, қылыш!»
Бірін шаншып, біреуін қолына алды,
«Жауабын жылдам айт» деп әлек салды.
Қылыштың тілі бар ма сөйлейтұғын,

Қылышын шарт еткізіп салып қалды.
Қылыштар соғылысты шарқ-шұрқ етіп,
От шықты екі асылдан жарқ-жұрқ етіп.
Қыз байғұстың зәресі ұшып кетті,

Шыдамай мына іске менің дәтім.
Қайтыңыз ашуыңнан, алдияр бас,
Бойыңда үлкен екен шарапатың.
Қайтыңыз бір ашудан, алдияр бас,

Мен сізге асылзат деп қылмадым қас.
Шәкірат деген бар еді ғашық жарым,
Сол үшін көңілімді қылып ем тас.

хикаялық  дастандар
Беріңіз бүгін маған бір кеңшілік,
Көңілге не алмайды пендешілік.
Сол досыма сіз көрген бір сөйлесіп,

Тілесең тілегіңді берем, алшы!
Кетерсің әзер болса сүйгеніңе,
Армансыз сертке жетіп әбден қаншы.
Пері қызы жігіттің есіндегі,

Қыздың көңілі Шәкірат қой түсіндегі.
Екеуі тағы отырып таң атырды,
Ертең кеш тағдырлары шешілмегі.
Таң атқан соң Сақыпжамал жүре берді,

Ханзада қалған жоқ, оған ерді.
Әкесі жоқ, шешесі отыр еді,
Қыз байғұс қайғы жұтып үйге келді.
Шешесі қызды көріп қылады зар:

Не тимейсің, не оны өлтірмейсің,
Кең дүние бір басыңа болды ғой тар.

Адам болсын демейсің сорлы қызым.
Кешіктірме алып бер дастарқанды,
Келейін тағы көріп досым жүзін.

Ішіп-жеп бір тойып кет асымыздан.
Өлтір десем, тілімді бір алмайсың,
Не деп ақыл сұрайсың досыңыздан?

Өйтіп маған үйреткен қасың құрсын.
Қас қылмасаң неге айттың оған ти деп,
Қуарып қақшаңдаған басың құрсын!

дастарқан
Анасы мұны естіп күйіп-жанды,
Қызынан күдер үзіп, көңілі қалды.
Ашумен жедел басып үйге кіріп,

Әкеліп дастарқанды жайып салды.
Сақыпжамал отырып көкке ұшты,
Білдіртпей шаһзада да бірге барды.
Үйінен досы шықты жүгіре басып,

Алдынан қуанышпен шашу шашып.
Пері қызы үйіне алып келіп,
Мәз-мейрам боп отырды хал сұрасып:

Мен қалдым келе ме деп сізді тосып.
Сен адамзат болғанда, мен перизат,
Дос қылды екеумізді Тәңір қосып.
Ей, досым, кеше бір сөз айттың маған,

Ертең келіп жауап ал дедім саған.
Көп ойланып ол іске шара таппай,
Әзер тұрмын алдыңда ұялғаннан.
Досым-ау, сыр жасырып қайтем сенен,

Көңілімде бір сөзім бар айтсам деген.
Таң атқанша жарыңмен ойнап-күліп,
Жасырайын деп пе едің оны менен.

Сізге күңгірт болғанмен, маған жарық.
Жас басыма азапты қайғы түсіп,
Бақытсыз адам болдым мен бір ғаріп!

Қайтып тұр ұйқы байлап осы күнде.
Не рас, не өтірік деп білемін,
Әрине, өкініш көп бүгін түнде.

хикаялық  дастандар
Ұйықтамаған айтайын себебімді,
Бетіме кірпігімді қылдың салық.
Ей, досым, мен айтайын сөзді бастан,

Жаман жан сыр жасырар жолдасынан.
Бір күні анам келді сүйінші деп,
Патшаның күйеу таптық баласынан.
Түсімде көрген едім Шәкірат жасты,

Қызыр қосып кеткен соң көңілім нанды.
Анам айта берген соң ұрыс қылып,
Қызықсаң өзің ал дедім патшаңды.
Сөзіме анам кетті күйіп-жанып,

Артынан әкем келді қылыш алып:
«Тимесең ол патша мені өлтірер,
Онан да өзің өлтір, басымды алып!»
Әкемді қия алмадым, айттым бір сөз,

Бас тартпас қиын іске болған соң кез.
Патша үш шартыма шыдаса алсын,
Дедім де шартымды айттым мен көзбе-көз.
Шартым сол менен бұрын дәм татпасын,

Жарым деп құшақтасып бір жатпасын.
Ханзада бұл сөзіме шыдаса алсын,
Менен бұрын сөйлесіп тіл қатпасын.
Шынымен бұған қайтып көнер дедім,

Көнбесе құса болып өлер дедім.
Болмаса ақылына келіп бір күн,
Шыбын жанға бір тілек берер дедім.
Осыны айтқан екен әкем барып,

Шыдаймын деп айтыпты ол қабыл алып.
Не жатпай, не сөйлемей, не дәм татпай,
Тірідей қор болды ғой байғұс ғаріп!

дастарқан
Қасында отырамын сөз сөйлемей,
Телміріп отырады ол да үндемей.
Кірпігім қатудағы себебім сол,

Досым-ау, неше күндей ұйқы көрмей.
Пері айтты:—Бұл күйеуің ер жан екен,
Уағданы берік тұтқан бек жан екен.
Жігіт болса дәл сондай болсын шіркін,

Басқа жан бір түнге де шыдар ма екен?!
Сен оған жүр екенсің обал қылып,
Кетті ғой бейшараға ішім жылып.
Ондай жігіт жалғанда табыла ма?

Неге қызмет етпейсің тағзым қылып?
Неге қадыр тұтпайсың ондай жанды,
Осынша қорлаймысың ер адамды?!
Перизаттың сөзіне шыдай алмай,

Шаһзада оң бетінен сүйіп алды.
Перінің сүйіп алды оң бетінен,
Өз жарының сүйді ол сол бетінен.
«Бетімнен сен сүйдің бе, кім сүйді?» деп,

Екі дос сұрасады бір-бірінен.
Пері айтты:—Айналайын келбетіңнен,
Кім сүйді, сен сүйдің бе оң бетімнен?
Қыз айтты:—Бетіңнен мен сүйгенім жоқ,

Сүймек тұрғай қасыңа келгенім жоқ.
Алдамшы ма, шайтан ба аңдып жүрген,
Кім екен күйген бізге ынтызар боп.

Кеңесім бүгін менің түгесілмес.
Бетімізден сүйгенді жаңа білдім,
Арапшы емес, жын емес, шайтан да емес.

Барды айтып көңілдегі шүңкілдестік.
Екеуміз бірге жүріп, бірге тұрып,
Бірталай сіздің бақтан алма жестік.
Кеш болған соң үйіме қайтып бардым,

Үндемей күйеуіме жатып алдым.
Ел жатқанша күйеуім тіл қатпады,
Ел жатқан соң қағынды, аң-таң қалдым.
Жанынан үш қылышты суырып алды,

Біреуін жерге қарап шаншып қалды.
«Мен бүгін бір түс көрдім жорып бер» деп,
Сөйлесіп қылышына әлек салды.
Жорытты қылышына айтып түсін,

Теріс пе, яки оң ба қылған ісім?
Бейне көзбен көргендей бәрін тапты,
Тіл қаттым қорыққанымнан қашты түсім.
Суырып қалтасынан алды алманы,

Белгілі сіздің бақтан оны алғаны.
Бейне көзбен көргендей бәрін тапты,
Ей, досым, осы сөздің жоқ жалғаны.
Ол жігіт қайдан алған бақ алмасын,

Сөз қаттым қорыққанымнан байғұс басым.
Құбылып екеуміздің бетімізден,
Көрінбей келіп сүйген сол болмасын.

Бетімізден сүйді де тентіретті.
Кешегі сөздің басын біліпті деп,
Бағана келген жерден айтсаң нетті?

Қандай сыр жасырып ем, досым, сізден.
Жарыңмен ойнадың деп сөзді бастап,
Күмәнді болдыңыз ғой сіз де менен.

Көріп ақыл айтамын мен де саған.
Өзі бір шарапатты адам екен,
Қасиетті жаралған басқа жаннан.

Зарықтырмай тез көрін, қадыр білсең.
Саған біз дос болмасақ, қас болмаймыз,
Келіңіз жанымызға ойнап-күлсең.
Дұғасын сонда жігіт оқып еді,

Ап-айқын екі қызға көрінеді.
Дұғаның құдіретімен құбылды да,
Жігіттің шарапаты білінеді.
Қыз бен жігіт отырды амандасып,

Пері қызы қойып ед бетін ашып.
Сыртынан ғашық болып жүрген жігіт,
Есінен сол арада кетті адасып.
Шаһзада бір заманда есін жиды,

Ғашықтықпен сол қызға жанын қиды.
Әйтеуір не де болса болды ғой деп,
Пері қыздың бетінен тағы сүйді.
Пері айтты:—Сен адамзат, мен перизат,

Бұл жерге Тәңір сені келтірді әйбат!
Сөйлесіп жай-жапсарды біліскенше,
Сүйгенің бетімізден болды ұят!
Жігіт айтты:—Мен адамзат, сен перизат,

Мен мұнда жақсылықпен келгенім дәт.
Құдай қосқан жарым деп сені сүйдім,
Ізгілікті бұл істің несі ұят?

Үш серт айтып алдыңнан тосқан кісің.
Жарың тұрып біреуге көз аударып,
Жаным-ау, келісе ме осы ісің?

Қосылып жар болайық айырылмасқа.
Уағда беріп шақырдың, перизатым,
Өзің айтқан сөзің ғой, енді қашпа.

Мән-жайыңды өзіңнен білелік деп.
Білімді, абзал туған адам болса,
Құзыр етіп бір тілек тілейік деп.

Жалғанда жақсы болар сертте тұрса.
Не жалған, не ақыретте пайдасы жоқ,
Уағдаға хилап қылып мойын бұрса!

Бір жүрген жасымыздан құрдас едік.
Ханзада, мен айтайын саған кеңес,
Бірге өскен бала күннен сырлас едік.
Бұл туған соң алыпты менің шешем,

Үш ай сақтап беріпті аман-есен.
Екеуіміз ақыреттік дос болып ек,
Бір анадан сүт ему себебімен.
Бір дастарқан мен бердім қызға арнап,

Күнде келіп бұл жерден хабар алмақ.
Егерде құрмет етсең тілегіне,
Айтайын мен досымның сырын жалғап!
Сізден бұрын біреуге ол болған ғашық,

Сүйікті жарын тауып, көңілі тасып.
Қызыр келіп түсінде атастырған,
Шәкірат бала болыпты оған нәсіп.
Қызыр неке қиған соң жалған бар ма,

Мұратына жеткізсе арман бар ма?!
Ғашықтық бұрынғыдан мирас болған,
Мұратына жете алмай қалған бар ма?!

дастарқан
Бұл досымның осындай арманы бар,
Шәкіратжанға жар болып қалғаны бар!
Махаббатқа құрмет ет, тілегін бер,

Досым үшін мен сізге болайын жар!
Пері қызы осылай берді жауап,
Жігітті іштей сүйіп көңілі қалап.
«Мына ісім жөн болды ма» дегендей қып,

Бұрылды қасындағы қызға қарап.
Қостады Сақыпжамал мұны лезде,
Әкелді жақсы орай жаһан кезбе.

Болыңыз маған енді жақсы жезде!
Ханзада көңілі жай болды разы,
Масайрап келді алдан өмір жары.
Күй толқып, ән қалықтап кетті дереу,

Қосылып үшеуінің көңіл сазы.
Нұр құшты, ханзаданың бағы жанды,
Шаттанып Сақыпжамал үйге барды.
Адамзатқа қосылып көңілі тасып,

Перизат әкесіне кісі салды.
Әкесі перілердің патшасы,
Әлгі қыз патшаның ханышасы.
«Өз еркі,—деді патша,—қызым сүйсе,

Ұзын болсын екеуінің өмір жасы!»
Әкесі шын ниетпен қабыл алды,
Қыз бен жігіт қосылса өмір сәнді!
«Баламда қандай тілек бар екен» деп,

Әкесі қызына әтей кісі салды.
Қыз айтты:—Керек маған бір ақ күмбез,
Алтынменен аптатсын сарайын тез.
Қанша асылмен ұзатса өзі білсін,

хикаялық  дастандар
Әкесі қыз тілегін қабыл алды,
Ақ алтыннан арнайы сарай салды.
Ғашық зарын Тәңірі қостады ма,

Мұратқа жетті екеуі, бағы жанды.
Перілер ақ күмбезді алып ұшты,
Бір сарайды көтеру қиын іс-ті!
Қайысып қабырғасы, бұғанасы,

Түн ішінде шаһарға келіп түсті.
Жан білген жоқ, ұйқыда ел жатыпты,
Сарғайып бір заманда таң атыпты.
Махмұт патша есігі алдына дәл,

Сарайды алтындаған орнатыпты.
Таң намазы болғанда патша тұрды,
Салтанатты сарайды көзбен көрді.
Таңғажайып сарайға аң-таң болып,

Жалтыраған сарайды барып көрші!
Жалғызың үйін алып келді ме екен,
Жылдамырақ сарайға барып келші!
Ханымы жетіп келді жүгіре басып,

Жайнаған шымылдықты көрді ашып.
Ішінде ұйықтап жатыр өз баласы,
Төсекте пері қызбен құшақтасып.
Ұйықтап жатқан жерінен көріп жүзін,

Ойлады ол әкелді деп уәзір қызын.
Лепіріп қуанышпен қайта оралып,
Мағұлым қып патшаға айтты сөзін.
Патша мұның мәнін оймен тапты,

Мінәжат мың қайтара шүкір айтты.
Жар салып төңірекке жұртын жиып,
Ел-жұрты мәз-мейрам боп бәйге шапты.

дастарқан
Тамашамен кеш батты, ел де жатты,
Сақыпжамал сарғайып мұңға батты!
Білдірмей ешбір жанға сарайға кеп,

Пері қыз бен жігітті ол оятты.
Оянды қыз бен жігіт дереу тұрып,
Үшеуі сыр шертісті кеңес құрып.

Қайтіп өмір сүремін бүйтіп жүріп!
Дыр-думан болып жатыр той-тамаша,
Отырдым тілек тілеп мен де оңаша.
Мұратыма жете алмай, өмірім еш боп,

Өттім мен құсалықпен амал қанша!
Пері айтты:—Сабырлық ет, ісіңе дәт,
Қайтпаңыз үйіңізге осында жат.
Той өткен соң іздетіп Шәкіратжанды,

Бұйырсаң қандай қызмет мен де дайын.
Жатайын қасыңызда жасырынып,
Жұртқа не деп айтасыз мұның жайын?!
Менімен достығыңды әкең білер,

Кім келіп рұқсатсыз бізді көрер.
Пері досы үй жасап беріпті деп,
Шаһзада әкесіне жауап берер.
Кеңесіп осылайша ақыл тапты,

Тығылып досы үйінде қыз да жатты.
Көтеріп оның көңілін кір жуытпай,
Ару досы аялап бағып-қақты.
Бір күні әкесіне бала келді,

Әдеппен қол қусырып сәлем берді.
Ата-ана қуанысып шашу шашып,
Мәз-мейрам қып қуантты туған елді.

хикаялық  дастандар
Анасы айтты:—Қарағым, айым-күнім,
Әкесі айтты:—Жарығым, жаным-ділім.
Шырағым, бұл үйіңнің мәнісін айт,

Алтынменен апталған іші-тысы.
Бір перінің қызы екен қимас досы,
Танысып барып қалап алғаны осы.
Перілер жасаған үй, ей, жан ата,

Ешбір мінсіз, өмірде болмас жапа.
«Ей, балам, алған жарың құтты болсын!»
Деп, әкесі қол жайып берді бата.
Мереке-сауықпенен той өтіпті,

Той тойлап, ойын ойнап ел кетіпті.
Тойдан кейін пері қыз жын шақырып,
Тұс-тұс жақтан Шәкіратты іздетіпті.
Жіберді ол перілерге салық салып,

«Шәкіратты табыңдар,—деп,—дереу барып».
Шәкіраттың әкесі бар Әшім деген,
Келіңдер бір сағатта хабар алып.
Перілер әмірді алып ұшып кетті,

Келетұғын уақытынан талай өтті.
Кезінде келмей олар кешікті деп,
Пері қыз қаһар шашып, ашу төкті.
Тағы да екі-үш сағат уақыт өтті,

Төртінші сағатында пері жетті.
«Жарлықты орындамай екі айттың» деп,
Пері қыз ашуланып жерді тепті.

Жарлығыңша әкесі Әшім бардық.
Ол Әшімнің жанында баласы жоқ,
Шаһарын түгел тінтіп таба алмадық.

дастарқан
Шәкіраттың өз шешесі дүние салған,
Әкесі тағы басқа қатын алған.
Сол тоқал екеуіне қастық жасап,

Қаңғырған екі сорлы жетім қалған.
Екеуі қол ұстасып жүріп кеткен,
Бұларға өгей шеше қастық еткен.
Бірнеше күн жол жүріп Шәкір, Шәкірат,

Түбіне бір жартастың келіп жеткен.
Түбінде сол жартастың жатқан кезде,
Шәкіратқа Құдіреттен қаза жеткен.
Ағасы кеткеннен соң есін жиып,

Шәкірат бала бір керуенмен қаңғып кеткен.
Бұл жерге олар жетіп келген екен,
Керуендер бала ақылын көрген екен.
Шығарып арасынан үш түйе жүк,

Шәкіратқа қамқорлық қып берген екен.
Бір шаһарда Шәкіржан патша боп тұр,
Інісі Шәкірат бала осында жүр.
Қолында қарызға алған үш түйе жүк,

Жағдайын енді оның өзіңіз біл!
Бұл қызды базарға ап шық, сандыққа сап,
Ешбір жанға білдіртпей ауызын жап.
«Бұл сандықтың бағасы үш түйе жүк»,

Анда-санда қойыңдар деп айғайлап.
Пері қыз бұл хабарды естіп алды,
Ит шанаға сүйретіп қызды салды.
Базарды аралатып жүрген кезде,

Кез болып Шәкірат бала сатып алды.
Ендігі сөз кетеді бір қисса боп,
Дастарқан осы арада аяқталды.

Қолыма қалам алып жаздым хатқа,
Мән-жайын таныстырып жамағатқа.
Ертерек өтіп кеткен замандарда,
Бір асқан бай болыпты Бағдатта.

Данияр қалай өнер тапқандығын,
Үйренсін кейінгі жас ұрпақтар да.
Мысал ғып әрбір істі айтып кеткен,
Бұрынғы аңыз етіп ғалымдар да.

Қырық күндей Бақтиярға тергеу болған,
Құтылуға тәмсіл айтып ол зарлаған.
Бақтияр қырық күн зарлап айтып өткен,
«Қырық бұтақ» деген содан қалған.

Дарға асу үшін бала келген,
Көп халық сөзін тыңдап көңіл бөлген.
Сөйлейін соның сөзін, халық сізге,
Бағдатта бір бай болған Махмұт деген.

Махмұт дәулеті асқан бай болыпты,
Байлығы патшаға сай болыпты.
Келгенше елу жасқа бала көрмей,
Дүниеде бір балаға зар болыпты.

Бұл байдың бала үшін көңілі жарым,
«Жарылқар күн болар ма бір Құдайым?
Бір күні ажал жетіп өліп кетсем,
Кім ие болып алады жиған малым?»

данияр
Айта алмас бұл қайғыны іштен жарып,
«Тәуап етсем қажыға Мекке барып,
Сарып қып Алла өзі берген малды»—

Малға бай, бала үшін болды ғарып.
Бағдатта Махмұт бай мекен еткен,
Жасы ұлғайып талайға келген екен.
Ие жоқ дәулетіне жүргенінде,

Елуде бір ұл бала берген екен.
Жалғызы шыққан кезде сегіз жасқа,
Беріпті ғалым дана молласына.
Қайырлы болашақтан үміт күтіп,

Тапсырып аманат қып Алласына.
Оқыды Данияр жас бірнеше жыл,
Жыл сайын балалардан озып ылғи.
Ішінен молла сынап зеректігін,

Даниярға көңілі толды ауып пиғыл.
Ғалымды Данияр жас асырады,
Балалықты өскен сайын қашырады.
Ғылымын өзінде бар үйренген соң,

Баласын молла әкеліп тапсырады.
Үйіне Данияр жас оралады,
Іздеуге тағы ғылым жол алады.
«Данияр»—Бақтиярдың бір бұтағы,

Сөйлейін соның жайын, тыңда мұны.
Молладан демалысқа бала келіп,
Әр іске зыр жүгіріп аттай желіп,
Болса да мұңсыз өскен бай баласы,

Жүргенді үйде бекер намыс көріп.
«Жүрмейін надан болып босқа бекер,
Дүние ақыр бір күн тастап кетер.
Серпіліп жас шағында ұмтылмаса,

хикаялық  дастандар
Махмұт шүкір етті жалғыз Хаққа,
Аллаға тәубә етті берген баққа.
Аяман жалғызымнан еш нәрсені,

Дос болып қолын созса жақын-жатқа.
Даниярдың талабы
Бала ойлап бір ақылды мақұл көрді,
Айтуға ата-анаға жақын келді.

Аралап дүниені көрсем елді.
Ата-ана бата беріп, рұқсат қылсаң,
Сауда қып, сейіл құрып, ел танысам.
Мың түйе алтын-күміс берсең маған,

Тәуекел шығып жолға сауда қылсам.
Не жақсылық, жамандық бәрін көріп,
Үйреніп көп халықтан ғибрат алсам.
Жаһан кезіп әр шаһарды тамашалап,

Артық ғылым-өнер болса және тапсам.
Керуен болып аяқ жеткен жерге барып,
Бұйырса жыл толғанда қайта оралсам.
Әкесі айтты:—Бұл талапты қойдың маған,

Көңіл бөліп отырмын мен де саған.
Ерте ғой бұл бір ісің—жаһан кезу,
Толған жоқ жасың жетіп, ой мен санаң.

Бір Алла не жазса да мен де көндім.
Қандай іс бұдан бұрын істеп едім,
Ата, сіз қалай маған қауіптендің?
Тұрмасының баласының білді сонда,

Мың түйе тоғанақты берді сонда,
«Тәуекел сапарымды, Алла, оңғар» деп,
Бет алып Чин-Мәчинге шықты жолға.

данияр
Осымен бала жолға бара тұрсын,
Атажұрт, халқы артта қала тұрсын.
Данияр қандай өнер табар екен,

Мұны естіп тыңдауға жұрт құлақ түрсін.
Алтынмен сарайларын безендірген,
Шаһарға бек тамаша барып кірсін.
Не түрлі өнер-білім бәрі сонда,

Аралап тамашасын көзбен көрсін.
Жөнелді Чин-Мәчинді бетке алып,
Шеккен жоқ жол үстінде бала ғаріп.
Кез болып бек тамаша бір шаһарға,

Тәуекел сол қалаға кірді барып.
Данияр сол қалаға сауда қылмақ,
Шаһардың ортасына пәтер салып.
Данияр бірнеше күн алды дамыл,

Жас бала бос жатуға қылмас сабыр.
Білмейді не ғажайып болғандығын,
Көшеге адам сыймай, абыр-сабыр.
Данияр таң қалады «бұл не жүріс,

Дәт қылмай аласұрып жүріс-тұрыс.
Көрейін көппен бірге мен де барып,
Кез болған халайыққа бұл қандай іс».
Көз тігіп жанның бәрі телміреді,

Бір арқан алтын діңгекке кермелі еді.
Қауіпті жан шошырлық ғажап екен,
Бір-бірлеп оқушылар өрмелейді.
Данияр қайран қалды мұны көріп,

Қызықты үйренсем деп көңіл бөліп.
«Өзің өлмей өнерің жерде қалмас,
Оқиын қолымдағы барды беріп».
Көрмеген ғылым-өнер тағы да бар,

хикаялық  дастандар
Кіреді бай баласы пұлы жеткен,
Кіре алмас бұл мектепке қолдары тар.
Бір топ жас Даниярға кезігеді,

Адамы бөтен елдің көрінеді.
Жас өрім өзі теңдес болғаннан соң,
Олар кеп Даниярдан сөз сұрайды.
Шығып ем Чин-Мәчинге Бағдаттан,

Сауда ғып әр шаһарға кіре тартқан.
Махмұт деген байдың баласы едім,
Байлықпен өз елінде аты шыққан.
Дәм тартып келіп тұрмын дәл осылай,

Сіздерге кез келтірді Жаппар Құдай.
Жиналған жұрт ынтығып мұнша неге,
Айтыңыз өз жұртыңды, бұл не сарай?

Үйретіп өнер-ғылым, оқылады.
Тамаша қандай өнер көру үшін,
Алты айда шаһар халқы жиылады.

Менің де кетті ауып ынтызарым.
Айтыңыз өнеріңнің түрін маған,
Оқиық жетер болса қолда барым.

Өзің де таң қаласың тамашаға.
Мектепке кіріп өнер оқыр болсаң,
Алады бір жылына жүз мың ділда.
Еш нәрсе одан кейін керек емес,

Міндетің жыл толғанша болар сонда.
Музыка, керней, сырнай, дар ойын,
Өзіңнің бұдан басқа бар ма ойың.
Көз байлау, сиқыр ойын тағы да бар,

Надандық алды-артымды алар шырмап.
Ер жеткен соң арманда, бос қалармын,
Жасымда мақұрым боп қалсам қарап.
Құрбылар, ғылым жайын айттың жайлап,

Кірсем деп бұл мектепке тұрмын ойлап.
Ертіп бар бастығыңа, танысайын,
Оқитын жыл толғанша уағда байлап.
Сарайға Даниярды ертіп келген,

Таң қалып молла тұрып орын берген.
Ақыл, дәулет, бақыттың ұясы бар,
Осылай сипатынан сынап көрген.
Баламен Данияр жас келді еріп,

Мектептің тамашасын көзбен көріп.
«Өнеріне мектептің жетсе қолым,
Төленер оқысам да қанша беріп».

Басқадан артық екен санаң,—дейді.
Жігерлі өз құрбыңнан жан екенсің,
Қайдан келе жатырсың, балам,—дейді.

Көңілімді ынта қойып берген жанмын.
Ғылымға көңілім олқы болғаннан соң,
Осылай өнер іздеп келген жанмын.
Жүз түйе тоғанақпен пұлды берсем,

Есептеп көресіз ғой артық-кемін.
Оқуға барды беріп, кірді бала,
Ақылы жаннан артық ой мен сана,
Алты айда басқалардан озып шығып,

Жөнелді алдын бермей жалғыз қара.
Даниярдың оқитұғын толды жылы,
Жеңетін пенде болмай, сірә, мұны.

хикаялық  дастандар
Жетуі өз еліне мұң болады,
Даниярдың қалтасында қалмай пұлы.

Қарамай артық-кемін жиған пұлға.
Сағынып жүрген шығар ата-анам,
Қайтайын батаңды бер маған, молла.

Бес жүз шәкірт оқиды жалғыз менен.
Жеткенше Бағдатқа мен кепілмін,
Қарағым, немді аяйын енді сенен.
Жетуге жол қаражат берді молла,

Сақтасын сапарыңды жалғыз Алла.
Алдайды, әрбіреуге сырыңды айтпа,
Дұшпанның түсіп қалма тозағына.
Данияр, саған айтар өсиетім,

Қастықшыл қаскүнемнен қапа қалма.
Осындай әрбір істен сақтанып жүр,
Қастандық көп болады жүрер жолда.
Көп керуен Бағдатқа қайтады екен,

Даниярды бастығына берді қолға.
Қош айтып жолға салып молла қалды,
«Тапсырдым бір өзіңе, Құдауанда».
Данияр Бағдатқа аман жетті,

Кеткелі өз елінен бір жыл өтті.
Мұңайып ата-анасы отыр еді,
Есіктен әдеппенен кіріп кепті.
Қуанды жалғыз ұлы аман келіп,

Ұғайын жақсы-жаман жәйін біліп.
Сөйледі атасына бала жөнін,

данияр
Алты айға жүз мың ділда алады екен,
Мүлкімді алып барған соған бердім.
Үйреніп жыл он екі ай тұрдым сонда,

Ойынға мені ұтарлық жан жоқ онда.
Басқасын өз қолыммен анық ұттым,
«Артықсың менен дағы» деді молла.
Мұны естіп Махмұт бай көп ойланды,

Дөңбекшіп, тынышы кетіп қиялданды.
«Ақымақ боп бала келді, есек мініп,
Құмаршы атанады-ау» деп ойлады.
Мұны ойлап Махмұт айтты баласына:

Ділданы жүз мың алтын санап алып,
Шеткері сауда қып кел және барып.
«Мақұл» деп атасының бұл сөзіне,
Бет алып шықты жолға бала ғаріп.

Қандай іс кез келеді бұл балаға,
Ай жарым сапар шекті құр далада.
Тас көше, жарқыраған әйнек бетті,
Тамаша келіп кірді бір қалаға.

Бір жерден Данияр бала пәтер алды,
Базарға екі-үш күндей назар салды.
Лағыл, маржан, меруертті—ыңғай асыл,
Алам деп абайлады қандай малды.

Данияр бұл қалаға шеттен келді,
Аралап тамаша етер әрбір жерді.
Көп адам бір араға жиналысып,
Біріне бірі, сірә, жол бермейді.

Соларға Данияр жас келді таяу,
Танитын адамы жоқ, көңіл қаяу.
Көруге тамашаны жол таппады,
Ойлайды бұл қалай деп иә, Құдай-ау.

хикаялық  дастандар
Сұрады біреуден жас бала сонда,

Ол айтты:—Қобыз деген осы болар,
Шырағым, тыныш тұрып, анық тыңда.
Бірнеше ән бір-бірінен озбағандай,
Сызылтып, сылдыратып сыбызғыдай.

Ән қосып мұңлы күйге тамылжытар,
Көңілін шерлі адамның қозғағандай.
«Үйренбей осы өнерді көңілім тынбас,
Үйренсем өкінерлік арман қалмас.

Берейін алып келген қазынамды,
Болама, қанша жисам дүние жолдас.
Түбінде өнерлі жан аштан өлмес,
Тиеді бір пайдасы, жерде қалмас».

Данияр бастығына жетіп барды,
Алты айға уағда жасап тұрып қалды.
Тәуекел, үйренуге тұрмақшы боп,
Қолдағы қазынасын түгел салды.

Молла айтты:—Сөзім тыңда, өңкей бекзат,
Бәрің де Даниярды көрмейсің жат.
Бұралған тал шыбықтай бір жас бала,
Отырғызып жақсы орынға, қылды құрмет.

Жиында қобыз тартқан неше жерден,
Шыға алмас бойын билеп мұнда келген.
Бәрі де сағым қуған сайыпқыран,
Алады ән мәнісін соққан желден.

Данияр соларменен бірге тұрды,
Өткізіп ойынымен талай күнді.
Келтірді ол үш айдан соң әнді түгел,
Үйреніп қобызды да көңілі тынды.

Белгісі шын жүйріктің осындайда,
Бұл іске бәйге алар қосылмай ма?

данияр
Кетеді қандай іске желіп-жортып,
Жабырқап жамандарша тосқындай ма?
Енді елге қайтайын деп ой ойлайды,

Көңіліне алған іске көз тоймайды.
Жат жерде таныс-біліс жоқ ыңғайлы,
Мәнісін жол жүрудің таба алмайды.
Айналып молласына қайта келді,

Мән-жайын бастан-аяқ айта келді.
«Қолымда пұл қалмады, өзім жалғыз,
Қалайша табам,—дейді,—елді, жерді».
Молласы бұл сөзді естіп тұрды ойлап,

Жасынан шыққан екен елден саяқ.
Шындықтан көз жұмуға, сірә, болмас,
Молла да жас баланы тұрды аяп.
Соны ойлай ертіп жүріп өз қасына,

Жетерлік пұлын берді бір басына.
Жүретін Бағдатқа көп керуен бар,
Тапсырып әкеп қосты қол басына.
Керуен Бағдатқа жүрді беттеп,

Баладан жөн сұрамас ешкім тектеп.
Бұларға Данияр да сездірмейді,
Ойлайды «өз еліме жетсем ептеп».
Бірнеше ай бұларменен жолдас болды,

Бағдаттың бір шетіне келіп еді.
Қош айтып жолдаспенен айрылысып,
Данияр өз үйіне келіп кірді.
Баласын қарсы шығып алды күтіп,

«Қарағым, қош келдің бе?» деп, қолын тұтып.
«Жалғызым, аман көрдім, арманым жоқ»,
Пұл үшін ренжімей қабақ шытып.

хикаялық  дастандар
Ер еді қажымайтын дүние үшін,
Бұзбайтын малға бола ешбір түсін.
Алланың бір арнауы бар шығар деп,

Осылай қарсы алатын тағдыр ісін.
Тоқтатты сабырлықпен өзін-өзі,
Баланы жаяу келген көрді көзі.
Қандай іске пұл жұмсады, көрейін деп,

Жолаушы шығып жүрсің елден қиыр.
Күн бұрын салақсынбай сақтанбасаң,
Жат жерде пұлы көпке әр нәрсе үйір.
Мехнатын көріп келдің ұзақ жолдың,

Айырып артық-кемін оң мен солдың.
Хабар бер хал-жайыңнан енді маған,
Саудаңнан осы жолы қандай болдың?
Бала айтты:—Үйден шығып жүріп кеттім,

Арада үш ай жүріп сапар шектім.
Сипатын бұл қаланың өлшеп болмас,
Тамаша бір шаһарға барып жеттім.
Әйнекпен жарқырайды терезесі,

Алтынмен безендірген керегесі.
Нәрсені жолда жатқан алмайды ешкім,
Бұл елдің солай екен ережесі.
Месекер кәрі жастың бәрі шебер,

Жұмсайды қызметке ыңғай өнер.
Ғылымын дүниенің зерттегендер,
Өнерді ғылымменен тең білгендер.
Осындай бек тамаша халық көрдім,

Таршылық көрмесіне көңіл сенер.
Баққаны жастарының бәрі сауық,
Дүниеде кемдік бар деп қылмас қауіп.

данияр
Солардың қатарына мен де кірдім,
Бір өнер үйренуге көңілім ауып.
Бір жерден пәтер алған өңкей жастар,

Дүниеде бола бермес мұндай істер.
Бәрінің де іздегені өнер-ғылым,
Құбылып қобызына әнін қосар.
Сызылтып екі-екіден салған әнге,

Көтеріліп қызығына көңілің жасар.
Солардың қатарына мен де кірдім,
Құрбымнан кем болмайын деп ойладым.
Жарым жылда алады екен жүз мың ділда,

Қолымда апарғанның бәрін бердім.
Өнерге жұмсадым да пұлдың бәрін,
Денім сау, қайта айналып өзім келдім.
Махмұт бай бала сөзін естіп білді,

Шырайын қиял кернеп жүз құбылды.
«Баламды адамдыққа баулиын деп,
Өткіздім шығыны мол екі жылды.
Дүниеге көзім жетті тұрмасына,

Алланың арнауы бар бір басыма.
Құмаршы болып жүрер жалғыз балам,
Кім кепіл ондай пәле жұқпасына».
Айтады «саудаменен қайта бар,—деп,

Пұлды аяп жалғызымнан қайтемін,—деп.
Мал таусылып, жалғыз үшін қор болармын»,
Махмұт бай қайғы ойлап, уайым жеп.
Және берді қалған пұл мен мың түйені,

Айтады қалдырма деп несиені.
«Зарығып әзер көрген жалғызым ғой,
Қайтейін бұдан аяп дүниені».
Саудамен Данияр жас тағы шықты,

хикаялық  дастандар
Чин-Мәчин, шықты жолға, үш айлық жол,
Бет алып солай таман сапар қыпты.
Он беске Даниярдың жасы келген,

Адамзат мал іздейді бөтен елден.
Атаның дәулетінде жүріп жатыр,
Ысылып әлі асқан жоқ үлкен белден.
Данияр тағы шықты жолға таман,

Сапармен үш ай өтті жолда бұған.
Жол ұзақ өтсе дағы тоқсан күндей,
Келіпті Чин-Мәчинге бұлар аман.
Осы жол ата тілін алмай қалса,

Дәулеті осыменен бітті тамам.
Ну орман, жасыл алқап, мөлдір бұлақ,
Керуен сахараға тоқтап қалған.
Бұл өзі аты шыққан үлкен қала,

Інжутас қорған екен шыр айнала.
Базардың бас-аяғы үш күндік жер,
Қызығып көрді бәрін кезіп жана.
Қаланы аралайды жалғыз жүріп,

Ешкімге жауап қатпас мойын бұрып.
Кезікті шет жағында бір адамға,
Тіл қатып сөйлеседі тоқтап тұрып.

Көргем жоқ бұл қаланы бұдан бұрын.
Ұғындыр жақсы-жаман, жасырмаңыз,
Халқыңның ұстағаны қандай ырым?

Болса да жасың кіші дана екенсің.
Жай сөзің жанды еріткен, тілің майда,
Көңіліңді талап жеңген жан екенсің.

данияр
Жарамас артық айтқан сөздің босы,
Табылмас өтірікпен көңіл қошы.
Әлемге байлықпенен аты шыққан,

Чин-Мәчин деген шаһар болады осы.
Ғылыммен мал табады мұның халқы,
Кәрі-жас, ер мен әйел—түгел жалпы.
Рұқсатсыз жерде жатқан алтынды алмас,

Бұл елдің осылайша ұстар салты.
Өнермен сауық құрар жас ғадаты,
Шыққан жоқ, әзір ешбір жаман аты.
Көшеден бір кедейді көре алмайсың,

Байлықтың әркімде бар ғаламаты.
Өнермен іс қылады барлық адам,
Осымен мұның сыры болды тамам.
Келдіңіз бұл қалаға не жұмыспен,

Бет алып елге шықтым қалың керуен.
Атам Махмұт Бағдат шаһарында,
Біз келдік дәм бұйырып сіздік жерден.
Естіп мен ұқтым сізден елдің жайын,

Аралап көргенім жоқ жер ыңғайын.
Сауда қып азғана күн жайланғанша,
Орамды пәтер болса бізге дайын.
Бұл жігіт өз үйіне ертіп жүрді,

Данияр пәтер алып сонда тұрды.
Көшеге ертеңінде шығып еді,
Көрінді не ғажайып әрбір түрлі.
Көшенің сәулеті асты барған сайын,

Тамаша бірі бітсе, бірі дайын.
Данияр бәрін көріп келе жатыр,
Жоқ еді ойлап жүрген қайғы-уайым.

хикаялық  дастандар
Қызығы жан жүйесін алды кернеп,
Аралап тамашасын болды көрмек.
Алтынмен безендірген үй сәулеті,

Байлық пен өнер тең боп салған өрнек.
Жас жігіт өнер білсе—дүние көркі,
Басты болып өз елінде жүрсе еркі.
Данияр біраз ғана жүріп еді,

Кезікті көп бозбала сап біркелкі.
Киінген бір кісінің баласындай,
Көк өрім бейне қолдың саласындай.
Сағымша құбылтады сөз сөйлесе,

Жайнайды жанған оттың шаласындай.
Жүргендей сап дүр етіп шыны-тойда,
Міні жоқ өңкей бекзат тұла бойда.
«Қайткенмен өнер тартқан бағландар ғой»

Дейді де, Данияр жас салады ойға.
«Бұл дүние адам үшін жаралған ғой,
Айырылып асыл жастық қаламын ғой.
Пендеден өнер-білім асқан емес,

Тағылым боп бірден-бірге таралған ғой.
Осылар сол тағлымды қуған жас қой,
Белдерін шын ізденіп буған жас қой.
Бірінен жөн сұраса айтпас па екен,

Бәрі де мен қатарлы туған жас қой».
Білуге біреуіне келді жақын,
Білдіріп шеруменен жүрген қалпын.
«Қош, мырза, жол болсын» деп, тұра қалды,

Ол дағы жігіт екен ашық-жарқын.
Данияр сөз сөйледі мың бұралып:

Айтыңыз мұның жайын бізге тамам,
Дәм қосса жолдас болып бір тұралық.

данияр
Бұл жерде сабақ оқыр бай баласы,
Жеткілік қазынаны, мал-сомасы.
Жылдыққа ақы беріп, бірақ кірер,

Нашардың жете алмай жүр әл-шамасы.
Ғылым жоқ бұдан үлкен дүниеде,
Әйтсе де адам еркі бір неде.
Жігітте өз басындық өнер болса,

Ұнасып тұрады ғой бұл дүние.
Данияр айтты:—Сізбен ерейін,—деп,
Аралап өзім барып көрейін,—деп.
Оқуға бірге кіру мүмкін бе екен,

Моллаға жолығып мен көрейін,—деп.
Бұл жігіт Даниярды қасына алды,
Аралап баршасына көзін салды.
Мектептің мән-жайымен таныстырып,

Бұдан соң молласына ертіп барды.
Данияр кіріп келді сәлем беріп,
Инабатты әдеппенен қол қусырып.
«Мен көрмеген сен қайсы баласың» деп,

Айтайын бастан-аяқ сізге сырым.
Алуан түрлі өнер-ғылым жолын іздеп,
Қайырлы құрметіңе келіп тұрмын.
Жәрдем ет, мен пақырды саяңа ал,

Адамға жолдас болмас дүние-мал.
Әуелі хақыңыздың мөлшерін айт,
Шамалайын, қолымдағы жете ме мал.

Байқайды артық-кемін ақыл зерек.
Өзіңдей, бір сен емес, талай жас бар,
Солардың салған жолы маған дерек.

хикаялық  дастандар
Мұны естіп Данияр бала моллаға ерді,
Әуелі аралатты жатар жерді,
Бір жылғы алатұғын хақысына,

Бағалап мың түйе мен жүгін берді.
Басында шығып еді өнер бағып,
Данияр тартынады бұдан нағып.
Жазуға қандай түспен жазу жазса,

Үндесіп жазар соның порымын сап.
Мұндай іс оңайменен келмес қолдан,
Түбінде өнер аспас ақылы молдан.
Бір мың бес жүз шәкірт екен бір моллада,

Көбінен Данияр жас зерек болған.
Әр іске адамзатты Алла бастар,
Бекерге талаптанбай қалмас жастар.
Өнерпаз жас шағында болар намыс,

Ақыл мен бұл өмірге ғылым бастар.
Данияр бұл оқуға кірді бастап,
Көрмеген жас көңілін ешкім жасқап.
Оқуда алты ай тұрған мөлшерінде,

Бәйгеден жеке шықты бәрін тастап.
Әр түрлі жазады ғой дана адам,
Нұсқасын аудармайды соның тамам.
Бәрін де өз орнына келтіреді,

Болса да неше түрлі жақсы-жаман.
Қашанда келе қалса іс басына,
Қадірлі өзі құрбы тұстасына.
Жыл толып, оқу бітті мезгілінде,

Қолыңда бір жыл жатқан арығыңа.
Күн мен түн дүниенің мысалы ғой,
Өмірім шықса соның жарығына.

данияр
Өткіздім қолыңызда бүтін жылды,
Қайтуға өз еліме көңілім бұрды.
Әрбірін берген сабақ қабыл алдым,

Деді де Данияр жас сөзін тыйды.
Жасымай айтқан сөзін қылды пайым,

Еліме қайтам десең, ерік өзіңде,
Ықылас бермегенде не қылайын?
Нәрсеңді жол қаражат осыннан ал,
Адамға жолдас болмас дүние-мал,

Берді де керуенге кіре хақын,
«Бағдатқа,—деді,—жайлап апарып сал».
Қош айтып, молламенен амандасты,
Бет алып Бағдатқа қадам басты.

Үш айлық сау-саламат сапар шегіп,
Халқына—өз еліне амандасты.
Айырылып керуеннен кетті бөлек,
Оларға білдірген жоқ ешбір дерек.

Кеш болып, көз байланып кетіп еді,
Данияр сырттан қақпа қақса керек.
Махмұт бай қақпасына жүріп еді,
Сағынған баласына кезі келді.

Кеткелі жыл жарымдай болып еді,
Даниярды жаяу тұрған көзі көрді.
Құшақтап Даниярдың сүйді бетін,
Тарқатып ішіндегі қайғы-дертін.

Баласын қасына ертіп үйге кірді,
Қайғының ойына алды сонда шетін.
Көрісті аман келіп ата-анасы,
Қосылды үшеуінің қайта басы.

Он үшке шығарында жолға шықты,
Он бесте осы жылы анық жасы.

хикаялық  дастандар
Кедейлік Даниярдың ойында жоқ,
Көрген соң ата-анасын көңілі тоқ.
Сылтаумен Махмұт бай сөз сұрайды,

Бұл дүниенің қандай түрін шамаладың?
Ұмытып артыңдағы шал-кемпірді,
Жыл жарым неге артыңа қарамадың?
Солайша сөз бастады баласына,

Мен бардым Чин-Мәчиннің қаласына.
Елі бай, жерінен май ағып жатыр,
Бітіпті райхан гүл даласына.
Ауызбен тамашасын айтып болсам,

Жолықтым бір мектептің сарасына.
Бәрі де ардақтаған байдың ұлы,
Кедейдің онда оқуға жетпес пұлы.
Мың түйе тоғанақты бердім дағы,

Оқыдым сол мектептен осы жылы.
Алты айда көп шәкірттен озып шықтым,
Болса да қандай ғылым, бәрін ұқтым.
Жыл толып молламыздан рұқсат алып,

Қосылып керуенмен мұнда жеттім.
Махмұт бай анық ұқты сөздің түрін,
Сыртына шығармайды ішкі сырын.
Қарады баласының көңіліне,

Қатты сөз айтпап еді бұдан бұрын.
Сонымен жатып қалды төсегіне,
Дүниенің ой жіберді есебіне.
«Кедей боп Махмұт бай қалды» деген

данияр
Жан емес малға бола жататұғын,
Әр жерде ерге намыс бататұғын.
Бола ма қайтқан малдың берекесі,

Қолында еш нәрсе жоқ сататұғын.
Қорлық жоқ дүниеде бұдан жаман,
Атандым Махмұт бай елге тамам.
Алланың бір арнаған кәсібі бар,

Кетейік танымайтын жерге таман.
Үшеуі осы сөзге бел байлады,
Жүруге азық-түлік ыңғайлады.
Сыртынан есігінің құлып салып,

Кілетіне тастады жүк-сайманын.
Киетін киімдермен кетті жүріп,
Түн қатып шаһарынан кетті шығып.
Жаяулап толық үш ай тыным көрмей,

Кезігіп бір шаһарға келді кіріп.
Таусылған азық-түлік мүлде тамам,
Көшеден танымайды ешбір адам.
Көрмеген тарлық дүние асылзаттың

Басына тез орнады ақырзаман.
Табылмады ойласа да ешбір жөні,
Өнердің терілген жоқ артық-кемі.

Базарға құл деп сатшы, ата, мені.
Данияр атасына айтты солай,
«Арнаса қосылармыз Жаппар Құдай!»
Базарға алып шығып сатты атасы,

Анасы күн өткізді жылай-жылай.
Бір керуен Даниярды сатып алды,
Зар жылап Махмұт сорлы ақшаны алды.
Жетерлік бірер жылға азық-түлік,

хикаялық  дастандар
Осымен бұлар мұнда жата тұрсын,
Сілесі жылауменен қата тұрсын.
Керуен қайтатұғын уақыты бар,

Данияр керуенмен бірге жүрсін.
Бет алып керуен басы шықты елге,
Дем алып жүк түсіріп қонған жерге.
Бес қонып, алтыншы күн толғанында,

Кезікті аты шулы Құмды шөлге.
Суы жоқ осы шөлдің даласында,
Бір үлкен құдығы бар арасында.
Сыртынан көргенінде жаның шошыр,

Бір түссең сонда мұнда қаласың да.
Түбі жоқ бір шыңырау көрсең бағып,
Түседі ерікті адам бұған нағып.
Құны жоқ өлсе дағы сатулы құл,

Түсірді Даниярды арқан тағып.
Өн бойы күйіп-жанып оттай ыстық,
Өлімді есіне алды зәресі ұшып.
Сыйынып, қайраттанып бір Аллаға,

Қош айтып жолдасына кетті түсіп.
Қолына шелек алып барды жетіп,
Қарайды жан-жағына тамаша етіп.
Құдықтың бір жағында алтын жатыр,

Данияр біраз тұрды есі кетіп.
Айқайлап қожасына айтты сонда
«Асылдың, алтын-күміс, бәрі мұнда».
Қазынаны құдықтан бай тарта берді,

Толтырып Данияр салған қауғасына.
Шығарып қазынаны болды тамам,
Іші тар, арам пейіл бай бір надан.
«Шығарсам осы еңбегін бұлдар бәлкім,

данияр
Ортақпен тең бөлесің десе мұны,
Зор пәле болады ғой мынау маған».
Деді де бай бұзылды осыны ойлап,

«Шығар» деп, Данияр жас тұр айғайлап.
Арқанды қиды дағы тастап кетті,
Жас манап қалды сонда соры қайнап.
Керуен жүгін артып кетті жүріп,

Жылайды зар еңіреп бала тұрып.
Бір кесек тасты жұлып алып еді,
Сарай тұр ар жағында, келді кіріп.
Сарайда ешнәрсе жоқ жыбырлаған,

Қозғалып жанды-жансыз қыбырлаған.
Құрулы алтын тақта бір шал жатыр,
Ұйқыда—әрекет жоқ қимылдаған.
Шошымай тәуекелге бел байлады,