Қараадырдың қарағанды сайы елсіз. Айналада қабат-қабат шұбар адырлар. Жақын төбелердің барлығын аласа боз қараған, тобылғы басқан. Сай бойында май айының салқын лебі еседі. Бастары көгеріп, бүрленіп қалған қалың қараған жел лебімен сыбдыр-сыбдыр қағып, теңселіп, ырғалып қояды. Маңайдан жуалардың, жас шөптердің исі келеді. Ұзын кең өлкені қаптай басқан қарағанның ортасында терең, құр жар бар. Соның бас жағында итмұрынды қалың жыныстың арасында қасқыр іні бар1. Жақын елге мәлім ескі ін. Жазға салымнан бері соны екі қасқыр келіп мекен етті. Бұрын итмұрын жанындағы кішкентай алаңда кеңдігі кісі сыйғандай үш үлкен ін болатын. Биыл жас топырағы жағасында дөңкиіп, тағы бір жаңа ін шыққан. Бәрінің ауданы бір, жер астынан қатынасы бар2. Маңайы қасқырдың ойнағы. Жас шөптер басылып, тапталып қалған. Жақындағы қарағандарда қасқырдың ақ жүндері көрінеді. Қыстан қалған түбіті қазір де әр жерде сөйтіп жұлынып қалып жүр. Ӏндердің орта жерінде екі қалың сасыр шайқалып өсіпті. Қазірде соның түбінде қысқы жүні әбден түлеп болмаған ақ қасқыр жатыр3. Бауырында кішкентай көк күшіктері қыбырлайды. Жарқыраған қызулы күн бойын ерітеді. Көзі бір сығырайып ашылып, бір жұмылып қалғуға кетеді. Иіген емшектері жыбыр-жыбыр тартылады. Төбесінде сасыр шайқалып ырғалады. Маңайдағы қараған мен итмұрын бастары қозғалақтайды. Бір мезгілде бас жағынан сатыр-сұтыр, сырт-сырт сынған ши, тобылғы, қу шөпшектер дыбысы келді де, есін жиғанша бірдеме қасына тасырлатып келіп қалды. Атып тұрды... Баурындағы көп күшік шашылып-төгіліп, ұмар-жұмар домалап қалды. Тұрғанда "арс" етіп, азу тістері ақсиып, ырылдай түрегелді4. Дәл сол кезде түп қарағаннан аса бере, алдына жас, қызыл қозы топ ете түсті. Соның артынан секіріп шыққан — көк шолақ. Ентіккен, көбік аққан тұмсығымен ақ қасқырды айнала иіскеп, әр жерін жалап алды5. Содан соң жерде үйелеп қалып, тыпырлап жатқан қозыны көре сала — "ырр" етіп бас салды. Қозы екі қомағай ауыздың кергісінде қан жоса болып дар-дар айрылды. Сырт-сырт етіп жас сүйек сынды. Қапаш-құпаш қорқ-қорқ етіп қомағай қанды ауыздар асайды. Тұмсығы мен бастары, мойын жүндері қып-қызыл болған қасқырдың жасыл көздері от шашады6. Аз уақытта екеуі қозының орнын ғана иіскелеп қалды. Енді біразда көк шөпте әрлі-берлі аунап-аунап, керіліп тұрып, жегендерін құса бастады7. Алдымен туған, көзі ашылған күшіктер жемденіп жатыр. Ең соңғы туған екі күшік бауырын көтере алмай, тырбаңдап жатыр еді; енді оларды бауырына алып, емізе бастады.

Ертеңіңе түсте жат иіс шықты, алыстан әлде қандай дабырлаған дауыстар естіліп, жақындап келе жатты. Күшіктерді жоталарынан тістелеп, індерге тығып-тығып тастап, ақ қасқыр қараған ішіне кірді. Ӏн үстіне мүйіз тұяқтар тасырлап, дүбірлетіп келді; айқай-дабыр молайды8. Бірі үстіне бірі келіп, жиын көбейді. Жерге ат үстінен тастаған ағаштар сарт-сарт түсіп жатты. Ӏн аузына екі аяқтылар жыбырлады. Көргіш көздер ін түбіне қадалды. Күшіктер бірі үстіне бірі үйіліп, бауырын көтеріп қыбырлай алмай, жақын жерде жатыр еді. Жып-жылы мықты тұсаулар мойнынан, жотадан ұстап бар күшікті сыртқа алып шықты. Жеті күшіктің бесеуін көздеріне қарап отырып өлтірді де, екі кішкенесін тірі қалдырды. Кетерде бұның біреуінің тірсегін қиып қалдырды да99р9, екінші біреуін — ең кенжесін алып жүріп кетті. Қалған жалғыз күшікті тістелеп алып, екі қасқыр жоқ болды. Ӏн қаңырап қалды... Осыдан соң бір жұма бойы маңайдағы ел күндіз-түні у-шу болып жатты. Қой жараланды. Қозы алып қашылды. Бұзаулар өлтірілді. Далада құлындаған биелердің бірнеше құлындары желінді.

Тұтқын болып кеткен көк күшік ауыл тұрғыны болды.

Көзін ауылға келгесін екі күннен соң ашты. Жұрт асырауға көнеді десті. Кішкене Құрмаш Көксерек деп ат қойып алды. Ертеңді-кеш айналасынан шықпайды. Өзіне жеке асқұйғыш – итаяқ әзір болды"'. Бауырын көтеріп, тырбанып жүруге айналған соң, мойнына жіп тағылды. Үй ішінен шықпайды. Түн баласында Құрмаш" қасына алып жатады. Сол үшін кәрі әжесінің қойнынан да шығып кетті. Бөлек жатады. Қасында не аяқ жағында көрпенің астында Көксерек жатады. Жаз ортасына жақындаған кез болды. Көксерек үлкейді. Семіріп жонданғандай да болды. Бірақ үлкейісі даладағыдай емес, бәсеңдеу. Ауылдағы өзіғұрбы күшіктерден сонша үлкен емес12. Бұл уақытқа шейін Көксерек ауыл итінен көресіні көрді13. Бірде-бір ит мұны дос көрмейді, маңына жақындатпайды. Қасқырға шабатын батыл төбеттер бұны талап та тастайды. Өзге көп ит те ырылдап үріп, кейде тап беріп, әр жерінен тістеп тартып кетеді. Құрмаш қасында болғанда таяқ жемейді. Бірақ ержете бастаған сайын бұдан иесі көз жазып қала берді. Сондай кезде Көксерекке ылғи жау иттер кездеседі. Бір уақыт үлкен үйдің қара ала төбеті оңашада бұны алып соғып, көп езгіледі. Бұны талап жатқанын көріп, өзге иттер де келіп шабынан алып, борбайынан созғылап өлтіруге айналып еді. Шаң-шұңмен балалар, үлкендер жиылып кеп, иттерді ұрып, зорға айырып алды. Бірақ Көксерек әлі күнге ешбір уақытта "қыңқ" етіп ауырсынған дыбысын шығарған емес. Талаймын деп ит ұмтылса, жота жүні үрпиіп, үдірейіп тұрып алады. Тісі батып, қинап бара жатса, дыбыссыз ғана езуін ыржитады.

Сонымен қатар Көксерек жайында ауыл-үйдің қатындары әр алуан өсек те таратып жүрді.

Кейбіреулер: "Түнде қозының құйрығын иіскелеп жүреді. Қойды үркіте береді. Түнде даланы жақсы көреді. Иттен қорыққаннан ғана үйде жатады" деседі. Құрмаш бұл өсектің бәрін елемейді. Шынында, Көксерек тамаққа өлгенше ашқарақ еді. Алдына құйып қойған асты әлі күнге қасында кісі қадалып тұрса, жаламайды, жемейді. Жалғыз-ақ кісі көзі тайса болды, қазір жоқ қылады. Бірақ егер тіпті қарны ашып кетсе, өзіне бермеген асты да жеп қояды. Көрнеу ши ішіне кіріп кетіп16, керегеге асулы тұрған ет болса, жас тері болса, қазанда іркіт, қатық болса - барлығын да өзінің ыдысына құйып қойғандай көріп, иіскелеп жалап, жеп кетеді. Кейде сондай жерде ұсталып, таяқ та жейді. Талай рет оқыста төбесіне таңқ етіп тиген оқтау мен бойын тызылдатып, шыпыртып тиген қамшыны да татты. Бұның жауабы — езуін ғана ыржитады. Құрмаш қанша тәбиелесе де, Көксерек ұрлық пен адал астың айырмасы не екенін ұға алмады. Біресе өздері беріп тұрып: "же" - дейді. Біресе сондай тамақты өзі тауып алып жеп жатса, ұрып салады. Сол себепті кей кездері алдына дайындап қойған тамақты да жемей, көзінің астымен жалт-жалт қарап жатушы еді. Қалай да болса, үзіп-жұла жүріп, Көксерек аш болмайтын. Күніне екі мезгіл тамақ ішу, мұның шарты болып алды. Екі рет қолдан ас құйылмаса, ол күні Көксерек өз бетімен барып бірдемені жеп жататын. Осымен жүріп жаз ортасы ауған кезде Көксерек зіңгіттей көк шолақ қасқыр болып шықты. Енді қара ала төбет те талай алмайды. Жота жүні үрпиіп, көздері жасылданып, бар тістерін көрсетіп, аузын ақситып ашып жіберіп, тап бергенде, талай бұралқы төбет, быжыл қаншық қаңсылай, шәуілдей қашатын болды.

Мынадай кезде Құрмаштың өзі де қорқақтай барып, "қой-қойлайтын" еді17.

Жетілмей келе жатқан тісі ғана. Көксерек арлан еді. Сондықтан бұның бойы биіктене берді. Әлі тұрқы шығып ұзарған жоқ18. Барлық жүні қара көк, жотасы күдірейіп, ауыз омыртқа мен құйрығына шейін тұп-тұтас болып, күлдіреуіштей бүгіледі". Атылып келе жатқан садақ оғындай үңілген, сүйірленген бір бітімі бар. Өзі ешкімге ізденіп соқтықпайды. Ит баласына заты қастай, жібімейді. Әлі күнге бір рет жадырап ойнап көрген емес. Татулық жоқ, суық. Жалғыз-ақ атын біледі. Құрмаш пен әжесі шақырса – келеді. Онда да жүгіріп келмей, құйрығын сөлектетіп, бүкеңдеп қана келеді. Бұны да ашыққан уақытында істейді. Әйтпесе көбінесе анадай жерде қырыстанып, көзінің астымен жалт-жұлт қарап жатып алады. Барып түрткілеп, орнынан тұрғызып жіберген соң ғана үйге жүреді. Өскен сайын сызданып, суықтанып келеді. Сол мінезін байқаған үлкендер:

Осымен тағы біраз жүргенде бір күні Көксерек қара ала төбетке майдан берді20. Қара ала төбеттің иесі Жұмаш бала жаз бойы Құрмашқа: Қасқырың болса қайтейін, менің қара ала төбетім бір-ақ бұрап соғады. Арашаламасаң, алдақашан өлтіріп тастар еді, — дей беретін. Бір күні түсте Құрмаш Көксеректі тысқа алып шығып, ас құйып жалатып тұрғанда, анадайдан шылапшынның салдырын естіген қара ала төбет үйдің көлеңкесінен шығып алып, адымды қойып еді. Екпіндеген бетімен, жолында жасқап тұрған Құрмашқа қарамастан, келе Көксеректі бүйір жағынан келіп арс етіп қауып түсті. Бұрынырақ кезде бұндайда асын тастап, кісіге қарап жалтақтап шығып кететін Көксерек енді зор дауыспен "гүрр" етіп, қара ала төбетті алқымынан ала түсті. Ұстаған жері құлақ шекеге жақын еді. Төбеттің мойнын бұрғызбастан қапсыра тістеп, жұлқып-жұлқып жібергенде, үлкен төбеттің арт жағы бұлғаң-бұлғаң қағып барып, Көксеректің жанына дүрс етіп сұлап түсті. Маңайдан жұрт дабырлап жиылып қалып еді. Көксерек қара аланы тамағынан қысып буындырып тұрып-тұрып, қоя берді де, жотасы үдірейіп топтан шыға берді. Жеңген жаудың сығымынан зорға құтылған қара ала қаңсылап жүні жығылып, бір жаққа кетті. Осы оқиғаның ертеңінде кешке жақын ауыл жанында жатқан қойға қасқыр шапты. Дөң басындағы қойшының айғайымен қатар ауылдағы кәрі-жас, аттылы-жаяу иттерді айтақтап, түгел жүгіріп еді. Көп ішінде "Көксерек те кетті" деп, Құрмаш та жүгірді. Бірақ қасқырға ешбір ит жете алмады. Дөң аспай, иттің бәрі де, адам атаулы да тоқтап қалды. Сам жақтағы алыстағы сары жотадан ереуілдеп, екі зор қарайған асты. Ол екі қасқыр еді. Солардың артында тұмсығын жерге салып тоқталмай ағызып, Көксерек кетіп бара жатты. Бір кезде жотадан о да асты. Артынан Құрмаш пен өзге балалар бірі артынан бірі: "Кө-ө-к-ө-к-се-ре-к! Кө-ө-к-с-е-ре-к!" деп, шақырып айқайлап жүгірді. Әбден қас қараюға айналған уақытта Көксерек жалғыз өзі баяулап басып ауылға келді. Бірақ үйге кірген жоқ, анадай тұрып қайта-қайта шаңдатып, жер тырнайды. Сары жотаға қарап-қарап қойып, әрлі-берлі жүріп жер иіскелейді. Тыныштала алмағандай.

Көксеректің бұл жайын байқап Құрмаштың әкесі21:

Құрмаш бұл сөзге көнбеді. Бірақ осы кештен екі күн өткен соң, Көксерек бір түн ішінде жоқ болды. Құрмаш қашып кетті деуге қимай, айналадағы ши-қарағанды, жар-жыраларды тегіс арылтты. Таба алмады. Осымен жұрттың бәрі кеттіге есептеп қойып еді, үш күн өткенде бір күні таңертең ойда жоқта Көксерек өз-өзінен сап ете түсті. Құрмаш пен әжесі қасқырдың бұл мінезіне сүйсініп, қуана қарсы алды. Бұл келгенде Көксерек екі бүйірі суалып ашыққан. Өзінің үсті-басы батпақ болып сыбағысқан собалақ жүдеу пішінмен келді. Қайта тұрып қалды. Тағы да бұрынғысынша күйленіп, нық семіріп, енді орасан боп өсе бастады. Бұл соңғы күйленуі шынымен үлкен қасқыр боп ұлғаюының белгісі еді. Сонысын сезген болу керек, күздің бір қара дауылды қара түнінде Көксерек тағы жоқ боп шықты. Бұл жолғысы шын болды. Енді қайтып оралмастай болып кетті. Сол көк қасқыр саршұнақ пен қоянның көжегі сияқтыны азық қыла жүріп, өлместей боп алды. Қысқа да жеткен еді. Жарық айлы түнде тұмсығынан бұрқырап бу шығады. Аязды түнде табанының астындағы қар шықыр-шықыр етеді. Жотадан-жотаға жорытты. Талай жерден қарауыл қарап, желге тұмсығын төсеп, алыстан тартқан бір иіспен жүріп отырып, бір қыстаудың желкесінен келіп шықты. Тау желкесіндегі боз қарағанды, қарлы адырдан әрлі-берлі жүріп, көп аңдыды. Шашау шыққан мал жоқ. Айналасы қарауытып, қыстау тұр. Бадырайып қараған көздердей болып, әр жерден төрт бұрышты қызыл оттар көрінеді. Пішен төбесі мен қораның ығында жатқан иттер үреді. Сақ, мазасыз22...

Бірақ сол қорадан кеш бойы мұрнын жарып өзіне тартқан қой исі келеді. Қораға жақындайын деп еді, көп иттер шулап үріп, маңайлатпады. Қатты аяздан тұмсығының ұшы, езуі ашып, шыдатпай тоңа бастады. Табанынан өткен ызғар да аяқтарын қарып, қатырып барады. Қайта жорытып адырға шықты. Алғашқы рет амалсыздан көкке қарап аузын ашып ышқынғанда, ішінен зор дауыс шықты. Күтпеген дауыс. Көксеректің ең әуелгі ұлығаны осы еді. Қарлы елсіз адырды басына көтеріп дауыс салды. Тынбай, ұзақ-ұзақ уақыт ұлыды23. Мұның даусы шыққан сайын, сайдағы ауыл жақтан көп иттің арс-ұрс, шәу-шәу етіп үргені естіледі. Көксерек құйрығын артқы екі аяғының арасына тығып алып, аш белі бүгіліп, іші қайта-қайта солқ-солқ етіп ұлып тұр еді. Бір мезгілде дәл жанынан өзінің даусындай дауыс естілді. Ол да дәл осы сияқты ұлиды... Көксеректің даусын естіп, маңайда жүрген қаншық қасқыр мұны іздеп келеді екен. Екеуі екі беттен бірін-бірі көрісімен - қарсы ұмтылысты. Етпеттеп біріне-бірі жақын келгенде "ырр", "ырр" етісіп, тістерін тигізіспей қағысып өтісті. Ашқарақ азулары сақ-сақ етті. Көксерек гүрілдеңкіреп, маңына көп дарытқысы келмей, әрлі-берлі ортқып түсіп, жылдам оралып, ашу шақырғысы келіп еді. Ақ қасқыр айнала қыңсылап бұның ізін иіскеледі. Аздан соң құйрық жағынан бір иіскеп сирағын жалап өтті. Екеуін иістері табыстырды. Көксерек те айнала иіскеді. Бір-бір рет жақтарын жаласты.

Көсіліп алып сайға қарай салды24. Екеуі де енді ширақ, қатты жортады. Қора жанындағы дүңкиген сары жотаны құлдап тарта бергенде, қалың жүнді барқылдақ қара ала төбет соңдарына түсті. Бұл Көксеректің жаз бойы ырылдасып өскен ала төбеті болатын. Қасқырлар бой салып қашқан жоқ25. Ақ қасқырды алдына салып, Көксерек арт жағына оңды-солды жалт-жалт қарап, ойға, тасаға таман түсті. Артындағы иттерді ілестірмек болып, үркіп келе жатқан ала төбет бұлар ойға түскенде тоқтауға айналып еді. Қалған иттер жота басында серейіп-серейіп тұрып қалып, сол арадан кәр жіберіп тұрған. Енді қара ала тоқтауға айналғанда, Көксерек бұрыла сала тап берді. Ақ қасқыр да айналып жіберіп, ағызып келіп алдына түсті. Екеуінің бетіне шыдай алмай, жалт бере қашқан ала төбет құйрығы шошаңдап, барбаңдап бетке қарсы ұзай алмады. Ақ қасқыр бұрын жетіп жұлып кетті. Арты көтеріліп барып түссе де, ала төбет жығылмай қарсы қарап, ырылдап тұра қалып еді. Сол кезде ғана бұларға жеткен Көксерек келе құлақ шекеден қауып түсіп, көз ілескенше қара аланы жұлып соғып, астына жұмарлап басып алды. Қасқырдың екеуінің де жоталары дүңкиіп, жон жүндері үрпиіп алған. Ауыздары басында қалың жүнге толып-толып шықса да, артынан ыстық қанға, жұмсақ етке, сырт-сырт сынған сүйекке де араласты. Аяқтарының астында ойылып қалған қалың қар, бұрқ-бұрқ борайды. Жылы-жұмсаққа тұмсықтары кіріп алып, екеуі де өзге дыбыс шығармай, қорқ-қорқ асайды. Суық қар араласқан жылы тамақты қомағайланып, қылқ-қылқ жұтады. Аяқтап келгенде екі санды екеуі ортасынан дар айырып жұлып-жұлып әкетісті. Аздан соң қара аланың қара табандары мен құйрығы ғана қалды. Одан басқа әр жерде шашылған жүндер ғана жатыр. Екеуі айға қарсы қасқарып, қайтадан Қараадырға тартты. Алдында — Көксерек, артына соның ізімен ақ қасқыр түсіп, адырға кіре бере бір ық жартастың бауырында екеуі бірдей аунап-аунап алды.

Осыдан соң екеуінің жұбы жазылған жоқ. Қасына серік ергеннен бері Көксерек зорайып қатты өсті. Аяқтары жуандап, жүндерінің бәрі де қалыңдап ұзарып, өзі жуан, өзі мықты көкжал болып алды. Қыс іші болса да жоны шығып, алқымы түсіп, семіріп кетті. Оның есебіне белгілі атышулы екі қасқырдан Қараадырдың іші-тысындағы ел түгел көресіні көрді. Даладан қойшы алдынан қой тартып жейтін, жайлаудағы сиырға шауып, тайыншадан бастап, үлкен сиырға шейін жейтін — осы екеуі. Февраль, март кезінде үш-төрт түйе де желінді. "Кісіден қорықпайды. Әсіресе бір көк шолақ бар. Қойды алып соғып жарып жатқанда, қасына сойыл салым жерге келгенше қашпайды. Даладағы қойға тигенде26, әуелі біреуі келіп шабады, соған қойшы алданып жүргенде, бір жақтан келіп екіншісі шабады", — десетін болды. Боранды, аязды түндерде бірен-саран қораға да түсіп көрді. Бір кедейлеу ауылдың қой қорасына түсіп, он шақты қойын жалғыз Көксерек өзі өлтіріп, құтылып шыққан уақыты да болды. Бірнеше ауылдың "қасқырмен таласуға жарайды — ер, сақ" деп жүрген әлденеше иттері де желінді. Және шірет жасағандай, Қараадырдың қыстауларына кезекпен соқтығады. Бірер күн бір-екі ауылдың айналасында қатты қимыл қылып жүріп-жүріп, соның артынан бір жұма, он күндей бұл маңайда жоқ болып кетеді. Оның есебіне екінші, үшінші ауылдар әлгінің көргенін көріп жатады. Әр ауылдың тұстарында өздерінің көрініс беріп келетін қарауыл жоталары, жылғалап келетін сай, өзектері бар. Торуға мезгіл таңдамайды: таңертеңі, түсі, түні — бәрібір. Күніне бір мардымды жем алмай, қанағат қылмайды. Келгенде ана кезең жақтан, анау шиден, ана қарағанды сайдан келеді десе — сол жерлерден айтқандай шығады. Бұлар айналдырып жүрген елдер малын шашау шығармай, көзден таса қылмай, қия бастырмай-ақ сақайған болады27. Бірақ күндіз-түннің бірінде неғылса да бір қапысы болмай тағы қоймайды. Көксерек дәл соған кез келгендей, дап-дайын болады. Қыс қатты. Қар қалың. Қасқырды қар көтереді. Атты көтере алмайды. Сондықтан талай рет ат жаратып, шоқпар қамдап, қуамын деген жігіттер болса да, еш нәрсе қыла алмады. Бір рет қана белгілі бәйгі жирен атымен Арыстанбек шығып, соңдарынан түсіп еді. Оны адырдан адырға салып, адастырып кетті. Маңайламайтын жерден, алыстан мылтық атып қорқытпақ болғандар да бар еді. Одан да жасқанбайды. У салғандардың уларын да жемеді. Ол улардан иттер жеп, қырылып қалған уақыттар да болды. Мұның бәрі екі қасқыр жайындағы Қараадыр елінің аңызы, әңгімесі еді. Соңғы бірер айдай бір ауылдың кісісі бір ауылға қатынасса, жиын болып көпшілік бас қосса, көп әңгімелері екі қасқыр жайында болатын. Көксерек семіргенде, ірілеп өскенде — осындай даңқ, атақ ішінде семіріп, өсіп келе жатыр еді. Осы күйлердің бәрімен қатар, Көксерек оңашада елсізде қатты ойыншы болатын. Түс кезінде, иә таңертең бір малды тасада аунатып жеп алып, елсіздегі қашаңдау жатақтарына қайтады. Сондайда ақ қасқыр жүрістен талып келіп, тынығып жатса, Көксерек айналасына қар боратады28. Жүгіріп екпіндеп кеп тістеп өтеді. Басынан асып аунап түседі, кейде ақ қасқыр ырылдап тісін сақылдатып, құлағын жымитып, ашумен тап береді. Ондайда Көксерек те қатты қорылдап гүр-гүр етеді. Кейде секіріп кеп: ақ қасқырдың желкесінен қапсыра тістеп алып, қысып тұрып-тұрып барып, қоя береді. Екеуі осыдан әрі ұзасып барып таласпайды. Артынан Көксерек қайта ойнайды. Күн жылына бастады. Бірнеше рет шағырмақ жақсы күндер болып, әр жердің қары тесілді. Ойдым-ойдым қара жерлер көріне бастады. Жылы күн ұйқыны көп келтіреді, тамақтың артынан бойды көп сергітеді, етті шымырлатады. Ақ қасқыр да ойыншы бола бастады. Өзі келіп Көксеректі иіскеп, жалай беретін болды. Қайта-қайта Көксеректің үстіне артыла береді, ыңырсып тістелеп те қояды. Бой тартты... Екеуі қалың қараған арасында ұйығып та алды29.

Көк молайып, жаз шыққан соң, екі қасқырдан Қараадырдың елі сап болды. Қараадыр сыртында елсізде екі үлкен ащы көл бар. Соның аралығындағы қалың шидің ішінде ескі ін болатын. Көксерек пен ақ қасқыр сонда. Жақын жерде — қамыс, одан әрі — көл. Қауіпсіз. Адам көзінен алыс жай, бастап келген – ақ қасқыр. Бұл кезде Көксерек басқа жақтағы елді ториды. Ақ қасқыр ін маңында болады. Қамыс арасында көп құстардың жұмыртқасын жейді. Бір күні Көксерек інге салып келіп, аузынан кесек-кесек құйрықтарды құсып-құсып тастады. Бірақ бұрынғы дағды бойынша, ақ қасқыр қарсы шығушы еді30. Оны істемеді. Көксерек ін аузын тырналап, шаң боратқан соң ғана сүйретіліп зорға шықты. Ӏн ішінен жат иіс сезіп, Көксерек басы мен кеудесін сұғып, "ырр" етіп барып, кішкене күйкі күшікті тістеп суырып алып шықты. Бұл бұны істегенде, ақ қасқыр арсылдап тап беріп еді, Көксерек сонда да тоқтамай, көк күшікті жерге жұлқып-жұлқып соғып, қабырғаларын кірт-кірт сындырып, өлтіріп тастады. Бірақ бір емес, екінші, үшінші, тағы әлденешеуі пайда болды. Аяғында, жылыды. Күшіктерді жалап, иіскелеп кейде қастарына да жатады. Ақ қасқырға жем таситын болды. Аздан соң серігі қайта қосылды. Көп ұзап шықпайды. Сонда да талай жерге еретін болды. Бір күні екеуі бір қозыны жеп келе жатыр еді. Ӏндерінің үстінен көп үлкен жаулар кетіп барады екен. Қамыс арасына бұқты. Жау озған соң інге келді. Бір-ақ қапа күшік қалған, бұралып тұра алмайды арт жағын баса алмайды. Ақ қасқыр тістеп әкеліп қамысқа тықты. Екеуі қайтадан Қараадырға бет қойды. Жарысып кезек-кезек озысып отырып келіп, даладағы қойға тиді. Түн баласында құлын жеді, тай жеді. Тыным алмай, баяғы іздерімен баяғы елді қайта қан-қақсатты. Бұрынғыдан жамап құтырды31... Ақ қасқыр ойнамайды, қыңсылай береді. Жесе де, семірмейді. Кей уақытта жалғыз қаңғып кетеді. Көксерек артынан ізден жүріп, зорға табады. Кейде Көксерек қапы жүріп кеткенде, бұл жүрмей тұрып та қалады. Көксерек қайта айналып келеді.

Кей уақыттар бір-екі күндер аш та қалысады.

Бірақ Қараадыр елі екі қасқырды ұмытқан жоқ... Әлде болса да сол екеуін көре береді. Енді жер кепті. Жазғытұры көкпен көбең семірген желқуық айғырлар қайта мінілді.

Бір күні зор қуғын болды.

Үш үлкен жау Қараадырдың ойында тобылғылы шұбардан шығарып алып, екі қасқырды сатырлатып бастырмалатып қуып берді. Екі айрыла қашты. Ақ қасқырдың желіні түгел қатқан жоқ екен32. Бәрі бірдей соның соңына қарай үңілді. Көксерек еріксіз ойысын келіп, үшеуінің алдына өзі түсті. Екеуі қатар қашты. Беттері Қараадыр елі. Ерікке қоймай, жандай шауып, тауға жібермей қайырып алды. Ақ қасқыр ойға қарай қашты. Көксерек ерегісіп тауға қарай тартып еді. Мұны біреуі ғана қуып, екеуі ананың соңынан кетті. ЬӀқтиярсыз айырылып кетті. Артында жерді дүрс-дүрс басқан қатты тұяқтар бұны енді ақ қасқырға қоспады. Сонан соң бұл адырға кіріп, бір-екі бел асқан соң қуғыншыны адастырып, құтылып алды. Бірақ серігі жоқр33. Сонымен қуғын күні Көксерек түні бойы ақ қасқырдың ізіне түсіп жорытып еді34. Бір төбенің ойына келгенде иіс те, із де бітті. Серігінің исі жоқ; оның орнына ат, адам исі мол білінеді. Ағып ұйып қалған қан көрінді. Аз ғана иіскелеп, бір рет жалап дәмін де көрді. Түн бойы көп-көп ұлыды, таң атқанша жер тарпып, шаң боратты, ыңырсыды, аунады. Ай астында әрлі-берлі сенделіп, көп аяңдап жүрді. Қасында көлеңкесі ғана жүр еді.

Тағы да жалғыз жортуылға түсті...

Жаз бойы жалғыз тіршілік етті. Ащыкөлдің солтүстік жағын жайлаған бес-алты ауыл Көксеректен тағы да көресіні көрді. Күндіз келіп көл жағасында, қамыста жатады. Түн баласына бір ауылдың шуын бір ауылдікіне қосып бықпырт тигендей қылады. Жаздай жеген қозы, бұзауының саны елу-алпысқа жетті. Екі рет қуғын болды. Бірақ екеуінде де көлге түсіп кетіп, судың тап ортасына барып, дүңкиіп жатып алды. Саяз сулы, айналасы зор бастақ, батпақты Ащыкөл бұған үлкен қорған болып алды. Әсіресе жаңбырлы, желді түндерде, ай қараңғыда, ақ жауындарда Көксерек қатты құтырады. Түнгі ауылдың қорасына шапқанда күзетшінің айтағы, иттердің үріп тұрғаны, барлығы да бұған бөгет емес. Кей-кейде ара-түнде жарқ етіп, күрс беріп мылтық та атылады. Дауысынан ғана біраз сескенеді. Азғантай ұзап кетеді де, ел тыныштала бергенде қайта соқтығады. Жасынан бір күнде екі рет ас жеп ашқарақ болып үйренген Көксерек ауылға жақындап келгенде көзі тұнып, есі шығып кетеді. Сондықтан ауылға тақай бере-ақ ағызып ат қояды. Қораны өрт шыққандай, жер сілкінгендей дүр-дүр еткізіп келіп, қақ жарып шыққанда, аузына кем болмаса бір-екі батпан құйрық ілінбей қалмайды.

Бұл жазда Көксерек қатты семіз болды. Алдақашан түлеген тақыр жүн күзелген жылқының жалындай қайратты, қатты. Денесінің толуы, бойының биіктеуі, қайратының молаюы — биылғы жыл ерекше болды. Күздің ұзақ таңында бір дауылды қара түнде топ жылқыға араласып еді. Сонда қысырдың семіз асау тайын бастырмалатып қуып жетіп, құйрығынан алып табандап тұрып қалғанда, тай табжыла алмады. Аз тырмысып-тырмысып тұрып: қоя беріп қалғанда, тай екпінімен барып тоңқалаң аса түсті. Сонда ағызып келіп бас салып, алқымынан "Гүрр" етіп қаба түскенде, тай көтеріп тұра алмай, Көксеректің астында ажал тапты. Қайтадан қарлы, боранды қыс келді. Аязды, елсіз ұзақ далаларда аштық түндері басталды. Ашумен жер тарпып, қар боратып, көп ұлыды. Бір мезгілде ай астындағы ағараң-ағараң еткен көп топты көрді. Бұрылып бір жаққа қарай жалтарғанша, тасырлатып, қар боратып, қасына ағызып келіп қалыпты. Бұлар: тілдері салақтаған, ауыздары арандай ашылған, жүгіріп келе жатқанда бәрі тегіс ырс-ырс етеді. Иістері Көксеректің мұрнын жарды. Қарсы аяңдады. Қалың топтың алдында зор көрі шолақ мұның жанынан "арс!" етіп желді қауып өтті. Көксерек те тұмсығы ашумен ыржиып, тістерін сақ-сақ еткізді. Екеуі қайта беттесіп келгенде біріне-бірі ұмтылмай, құр ғана жанасып қор-қор етіп, ырсылдап тұрды. Артынан жеткен көп ақ қаншықтар Көксеректі айнала иіскеледі. Бір үлкен ақ қасқыр келіп жағын жалады, бұ да жалады. Бәрімен иіскелесіп алды35. Үлкен көк шолақ қана иіскелеп жанасқан жоқ. Бәрі де аунап-аунап, қарды қауып-қауып алысты. Көксерек те соны істеді. Бұл қосылған топ жаңа ғана отардағы жылқыдан бір тайды жеп келе жатыр еді. Бірігіп алып, адырға қарай жарысып жөнелісті. Бұл топтың саны он шақты. Әзірге басшысы — көк шолақ. Қалғандары қаншық қасқырлар. Үшеу-төртеуі күшік, оның ішінде бір-екі арланы бар. Бірақ олар көк шолақ пен Көксеректен қаймығады, көп ойнайды. Үлкендерімен ырылдасып, таласпайды. Көксеректі қаншық қасқырлар көп жағалайды. Топ ішінде Көксеректен күйлі қасқыр жоқ. Бойға, денеге бұнымен көк шолақ қана таласады. Оның мойны Көксеректен де жуанырақ. Жалғыз-ақ жотасы ғана бұныкіне ұқсамайды: мұндай дүңкиген күдір емес, жазаңдау. Шабысқа артық болса да, алысқа мынадай сенімді сияқты емес.

Құтырынып шапқан мықты, қомағай топтың бетіне ештеңе қарсы тұра алмады. Боранды күні ығып келе жатқан қойға араласып, бет-бетімен бөліп-бөліп әкетіп, талай қойды жаралап, жеп, қырып шықты. Көксерек қосылғаннан бергі алғашқы шабуыл осы еді. Тамақты, емін-еркін араласқандықтан, әрқайсысы жеке-жеке таласпай, қағыспай жесіп алды. Қар қауып, аунап-аунап, тағы бірігіп алып, ілгері қарай салды. Артынан адам келіп айырып алған қойлардың талайы таусылып біткен, талайы жаралы. Әр жерде сирағы, бас жүні шашылып қалған көп жемтіктер көрінеді. Топтанып келіп жылқыға да шапты. Бірақ қоңын ойып алған, жағын сыдырып қалған тай болмаса, ешбірін жығып алып, емін-еркін жей алған жоқ. Көп жылқышы қуғын салып жегізбеді. Бір күн, бір түн аштық болды. Далада, сары жотаның басында шуласып ұлып-ұлып алып, күнбатыс жақта түтіні шығып қарауытып жатқан ауылға қарай тартып берді. Ел орынға отырар кезде ауылға қайтып келе жатқан екі-үш жылқыға келіп араласты. Жылқының екеуі қашып ауылға жақындап қалды да, біреуін Көксерек омбы қарға қамап кеп, белгілі әдісімен жығып алды. Кішілеу құнан шығар еді. Бар қасқыр айнала тұра қалып, ашқарақ ауызды қойып-қойып жіберді. Алдақашан іші жарылған құнанның буы аспанға шығады. Қан-жын басы-көздерін жауып, жота жүндері үрпиіп, естері шығып асап жатыр. Көксерек бұрынғы дағдысымен жемтіктің кеудесіне тұмсығын тығып жіберіп, жұлып асап жатыр еді. Желкесінен "ырр" етіп бір ауыз тістей түсті. Бұл орын көк шолақтың орны болушы еді. Жемтіктен басын суырып алып, көк шолақтың асылып тұрған аяғынан қатты тістеп алып, үстінен жұлып тастады. Екеуі де жемтіктен шығып гүр-гүр етісіп тұрып, қайтадан қызылға ұмтылысты36. Таласа-тармаса жесіп алды. Соңғы бір-ақ сан қалған уақытта күшік қасқырлар мен қаншықтардың көбі шығып кетіп, екі көк шолақ қана жемтікті жұлмаласып қалды. Өзгелер бұлар жеп болғанша, қарда аунап-аунап алды. Бірталайы төстерін қарға төсеп күтіп жатыр еді. Жем бітті. Тағы да адырға қарай тартты. Топ алдында екі көк шолақ қатар жортады. Біріне-бірі жол бермейді. Бірінің алдына бірі түссе, тірсектерінен тістеп ырылдасып қалады. Азу тісінің бірі сынған шолақ ызалы, долы. Гүрілдеп сыздана берді. Екі күндей аш болысты. Жылқы бұрынғы жерінде жоқ. Боран болған, қалың қар жауып, іздер де басылып қалған. Елсіз бір жарды жағалап келе жатқанда, кеуегінен шығып қоян қашты. Жардың екі жағына қақ жарылып бөлініп алып, ұмтылып қуды. Аздан соң қоян жардан шығып, Көксерек жаққа қарай далаға шыға, адырға беттей қашты. Бұл топтың алдында Көксерек еді. Қоянға жақындап келеді. Бір кезде төтеден ағындап жеке дара болып, көк шолақ ағызды. Қоянға жақындап қысып келіп, Көксеректің алдына түсті. Артқы қасқырлар шұбап алыста қалды. Адырға кірді. Бірнеше төбелерден өтті. Көксерек кейіндеп қалып еді. Бір ылдида көк шолақ қоянды жұмарлап жатыр екен. Көксерек келе ауызды қойды. Екеуі жұлқысып тартысқанда қоянның басы мен кеудесі көк шолақтың аузында кетті. Өзінде қалғанды қапаш-құпаш асап, Көксерек қайта тап берді. Көк шолақ қоянның басын тастай беріп, арс етіп Көксеректі аяқтан ала түсті. Ойда қар борап, аяқтарының асты аткөпір болды. Шапшып келіп гүрілдеседі. Тістері бір-біріне сатыр-сатыр тиісіп, қарш-қарш шайнасады. Тікейіп шапшыған бойда ұстасып тұрғанда, Көксерек басын бұрып жіберіп көк шолақты құлақ шекеден ала түсті. Жасынан ауыл иттерінен үйренген әдісі еді. Аузы тиісімен жұлқып бұрап жібергенде, көк шолақ майысып барып астына топ ете түсті. Жығысымен үстінен басып тұрып, құлақ шекеден ауызды жылжытып келіп, алқымға салды. Тамағынан қапсыра қысып буындырып алып, мойын сүйегін қырт-қырт шайнайды. Көк шолақтың аузы арандай ашылып, тынысы құрып, тыпырлауға шамасы келмей қалды. Сол уақытта артқы қасқырлар топырлап келіп жетіп, көк шолаққа ауыз салысты37. Шаптан, қолтықтан, жалаңаш төстен мықты, өткір тістер жұлқып-жұлқып тартқанда, көк шолақтың қаны жосылып ағып, ішінен бұрқырап бу да шықты. Бұл арада бар ауыз түгелімен жабылып кетіп еді. Аз уақытта көк шолақтан будыраған жүн мен төрт табан ғана қалды. Қалған топтың жалғыз даусыз басшысы Көксерек болды. Ӏздеп жүріп отардағы жылқыны тауып алды. Тағы да атышулы тоғыз қасқыр деген даңқы шықты. Күндіз-түні жылқышы атаулыны күзеттен босандырмай, сонда да дамыл бермей, тай-құнанды жеп тұрды. Артынан ерген тобы аштық көрген жоқ. Бөрі де жонданып, құтырынып, мықты жүргіш болып алды. Шетінен Көксерекше батыл. Сол не істесе — соны істейді. Ара-тұра жылқыны тастап, маңайдағы ауылдарға да соғып кетеді. Тоғызы араласқан жерде сел қаптағандай, жау тигендей қылады. Ат, сиыр сияқты ірі қаралар бір-ақ жеммен таусылып, жоқ болып қалатын болды. Бір уақыт керуен жолында да болды. Кешеден бері ас жемей, ашыққан, аяздаған уақыт еді. Жалғыз атты шаналы жүргіншіні қамады. Айналасына қар боратады. Бірісі жолына барып жатып алады. Жартысы артына, жартысы алдына түсіп, қашпай, мезгіл сайын жақындап, аяң салып отырады. Есі шыққан керуен, аты жүре алмай қалған соң, айқай салып қашып еді. Атты топтарымен жығып салып талқандап, өлтіріп, талап жесе бастады. Топ осыған араласып жатқанда, Көксерек мұны тастай беріп, қасына бір-екі қаншықты ертіп алып, кісінің артынан қар боратып, бұрқыратып салып еді, жақындап қалғанда кісі шошып жығылды. Бірақ алдарынан айқайлап, сатырлап шапқан аттылар шығып қалып, айырып алды. Осыдан соң Көксерек қатты долы, ызалы болып, сызданып алды. Ырқына көнбеген күшіктерді, жүріске ере алмаған қартаң қаншықтарды кейде бас салып талап та тастайды. Тағы бір ретте қалың шилі қорықта отырған бес-алты ауылдың үстіне келді. Күндіз болатын. Күн шаңытқан аяз еді. Шеткі ауыл бұларды көріп қалды. Ши шетінде қарда аунап жатқанда бір түйе шықты. Үстінде кісі бар. Басына ақ оранған. Тура қасқырларға қарай жүрді. Ат емес, қашпаса да болады. Бірақ түйе жақындап келгенде, бар қасқыр тұрып, далаға қарай ақырын бүлкектей берді. Топтың артынан Көксерек керенаулап зорға тұрып қырыстанып артына қарап, ол да аяңдады. Түйе бақырып қояды да, шудасы желкілдеп желеді. Бетті елсізге қарай түзеп қасқырлар бүлкектеді. Артында Көксерек. Түйе бұрылып кетер деп, бақылайды. Бұрылмайды. Көксерек ашығып қалып еді. Дәмелене бастады. Біресе жортыңқырап барып, алдыңғыларға жетеді де, бәрін тоқтатып, өзі жүресінен түсіп, түйеге қарап жатады. Түйе жақындап келгенде өзгелер жылжи береді. Бұл да артынан тұрып аяңдайды. Аяғында, ауылдан әбден ұзап шықты. Көксерек өзгелерді ілгері жіберіп, өзі бір күшік қасқырмен бөліне, оң жақ бүйірге қарай тартты. Түйелі қиыстап, топ пен бұл екеуінің аралығына қарай беттеді. Әлі де түйе бақырады. Исі, дәмі қызықтырып, асықтырып барады. Көксерек түйенің артына түсті. Бірақ әлі онша жақындаған жоқ. Түйе енді ақырын жүре бастады. Кейде тоқтап, алды-артына қарайды. Ақбас әрлі-берлі бұрылып қозғалақтайды. Түйе тоқтағанда — Көксерек те тоқтайды. Тұрған жерінен қар боратып, тарпына бастайды. Сөйтіп кеп бір мезгілде ағындап шауып, түйенің жанына жақындай келіп, қиыс өте берді. Сол кезде түйе үстінен бір ұзын нәрсе шошайып созылды да күрс етті. Өлгенше қатты ащы дауыс даланы сілкіндіріп шошытып жіберді. Бар қасқыр қар боратып ытқып, қашып жөнелді. Күрс етіп жөтелген көк түтінмен қатар Көксеректің артқы бір саны шыж ете түсті. Әрі ыстық, әрі суық бірнәрсе қадалып шаншып қалды. Санын "арс" етіп қауып қалып, түйенің үсті тағы да сыртылдап қамданып жатқанда, бұ да ытқып қашып жөнелді. Тоқталған жоқ, көп қашты. Бірнеше қырқадан, бір-екі жазықтан құлаш ұрып шауып өтті. Өзге қасқырлар бір бөлек, бұл жалғыз — бір бөлек кетті. Түйе қалып қойды. Жүгіріп-жүгіріп келіп, бір жартасты сайға кіре бере, арт жағы қиралаңдап барып құлап түсті. Жол бойы тоқтамай аққан қан әлін кетірді. Жарасының ауруын да жаңа тоқтар алдында ғана сезе бастаған. Қыңсылап жатып санын жалайды. Қан шығады. Бір тұрады, бір жатады. Тұрғанда енді, бір аяғын көтеріп тұрады. Үш аяғымен секектеп аяңдайды. Арада бірнеше күн өтті. Осы сайдан шыққан жоқ. Ашығып бұралуға айналды. Бірақ аяғы ептеп басуға келді. Бір-екі қырқадан асты. Бір сайда үш-төрт ат жайылып жүр екен. Бұғып қасына келді. Шетте арықтау бір көк шолақ ат тұр еді. Тап беріп қуып отырып, қалың омбыға әкеліп қамады. Осқырып, қорқып тұрған атты алқымынан алып, бауыздап түсті. Санын жұлды, қоңын ойды. Омбы қардан шығармай тұрып, жығып алды. Тоя жеп алып, сайына қайтты39. Күнде кешті күтеді. Түн болған соң, жемтігіне келіп, асын жейді. Осымен бес-алты күн өтті. Қайтадан жоны шығып, тыңайып, күшейіп қалды40. Аяғы да әбден басуға келді. Күдірейген жоталы, ашулы Көксерек тағы да жортуылға шықты. Белгілі жемтік біткеніне екі күн болған. Содан бері аш еді. Жорта-жорта, баяғы Қараадырдан шықты. Түске жақын мезгіл еді. Жота-жотадан қарауыл салды. Желге тұмсығын төсеп, белгілі иіс күтті. Алыстан таныс иіс келіп мұрнына жетті. Маңайға жалт-жалт қарап алып, қырдан қырды, адырдан адырды кезіп отырып, күнбатысқа қарай шырқап салды. Көп іздеді. Аяғында, күн кешке жақындағанда, бір жотаның басында шошайған аттылы қойшыны көрді. Айналасында – сол төбенің бетінде қой шашылып жайылып жүр. Теріп жеуге шашқан шашудай. Бірақ жақында ауыл бар. Алыстан ағындап бет түзеді. Жалғыз-ақ қарасын көріп қалған қойшы айғайды салып бұған қарсы шапты. Қойшы үлкен емес, бала даусы шошытпайды. Қой дүркіреп үркіп, қойшыға қарай қашты. Қасқыр жақындап бір қызыл қойға ауызды салғалы ентелеп келіп қалып еді – бағанадан айғайлап келе жатқан қойшы қасына кеп қалып-ты. Еріксіз жалтарып бұрыла беріп еді, қойшы бастырып қуып жөнелді. Бой салып қорқып қашқан жоқ. Содан ба, болмаса тегі жүйрік пе, әйтеуір боз ат бастырмалатып жетіп келіп, Көксеректің жотасына жеңіл ағаш сарт етіп тиіп қалды. Сол-ақ екен, қарсы бұрылып алып аттыға қарай "арс!" етіп шапшып қалды. Арандай ашылған ауыз бірдемені жұлып түспек еді. Ыңғайына бала тонының өңірі ілінді. Соны бөксеріп жұлып түскенде, боз ат осқырып атқып кетті. Баланың шошыған айғайы шықты. Қасқыр артына айналып тап бергенде, мөңкіп жүрген боздан бала аударылып құлап түсті. Көксеректе қазірде бұрын ешқашан білінбеген долылық, жайындық бар еді. Туғаннан бергі барлық көресі осыдан — екі аяқтыдан дегендей, жығылып домалап жатқан балаға тап берді. Оқыс секіргенде, санының жарасы ашылып, тыз етіп ашып қалып еді. Ол бұрынғыдан жаман ызаландырып, құтыртқандай. Боз ұзап қашып кетті. Қой да жоқ. Екпіндеп секіріп, ырылдап кеп баланы бас салды. Бұл бала Құрмаш еді. Қойшы ауырып қалып, әкесі бір күнге қойға жіберген еді41. Астына мінгені өзінің жүйрік боз дөнені болатын. Үстіне гүрілдеп қасқыр төніп келгенде, көзі бір ашылып, бір жұмылады. Басына таман арандай ашылып келе жатқан ауыздың жоғарғы жағында өзіне таныс құлақ көрінді. Сол жақтағы тілік құлақтың жартысы салпылдап тұр. Ақырғы сезген-білгені — сол... Содан әрі баланың үні өшті. Қасқырдың аузы тиместен бұрын өліп кетті. Көксерек ырылдап тұрып: тісінің ұшымен қағып жұлып алып, басын шайқап өткенде, баланың бір жақ көзін қопарып алып кетті. Жүріп бара жатып, қылғып салды... Түнде баланың өлігін тауып алысты. Жанында тайдың ізіндей болып, үлкен қасқыр ізі жатыр екен.

Құрмаштың жаназасына жиналған Қараадыр елі Көксерек жайынан неше алуан әңгімелер құрды. Көпшілік мұны қорқау қасқыр деді. Кейбіреу құтырған қасқыр емес пе екен деп күдік айтты. Бірақ құтырған деуге орын жоқ. Ондай болса, бір баламен тоқтамас еді. Ауылға да шабар еді. Қойды да қуалар еді. Сол жиында бұны не қылса да ізіне түсіп соғып алуға, өлтіруге сөз байласты. Бұл әңгіменің ортасындағы Қасен еді. Ол — белгілі аңшы. Баяғыдан құс салып, ит жүгірткен. Өзі — осы маңайдың ауқатты, әлді жігіті. Қараадырдың мырзасымағы. Қалада қызметте тұратын інісі бар. Сол арқылы биыл күзді күні бұның аулына шетелден қасқыр алатын бір ит келген. Қазір барлық Қараадырға да, маңайдағы өзге елге де даңқы шыққан Аққасқа – осы Қасеннің иті. Келісімен Аққасқа күздікүні бір күннің ішінде бір бөлтірік, бір үлкен қасқыр алған. Өзі екі қар басқан екен. Қазіргі уақытқа шейін алты қасқыр алыпты. Аз күнде бір болыс елдің әңгімесі болған Аққасқаның арғы тегін тексерушілер де көп еді. Түбі Ереймен итінің нәсілі деп кеп, арғы затын ертегіге айналдыру үшін: "бұл Қанжығалы қарт Бөгембай итінің тұқымы" дейтіндер де болған. Жиын Көксеректі іздеуге сөз байлаған соң, жаназадан тарай сала, Қасен өз аулына келіп, бес-алты жігітпен бірге Аққасқаны ертіп алып, адырға шықты. Күн кешкі бесін кезі еді. Сондықтан ертеңге қарап, аял қылысқан жоқ. Ең болмаса ізін көріп, бетін аңғармақ. Және жаңада қар жауған. Сонан енді тағы қар жауып қалмай тұрып, ізінен, бетінен Көксеректі танып алу керек. Қасен Құрмаштың әкесімен ағайындас жақын болатын. Жалғыз баласы — ерке Құрмаштың өлгені әкесіне ерекше батып еді. Бұның үй ішімен ботадай боздап, бейіт басында да қатты күңіреніп жылағанын көргенде, тірі жанның бәрінің сай-сүйегі сырқыраған. Құрмаштың әкесі Қасенге:

Құрмаш аулы мен Қасен аулының арасы жақын болатын. Сондықтан көп уақыт өтпей-ақ, аңшылар кешегі бала өлген жерге жетті. Ақша қардың үстінде бадырайып үлкен із жатыр. Беті елсізге Тастықұдыққа қарай кетіпті. Барлық аңшы ізге қарап, қасқырдың үлкендігіне қатты қайран болды. Аққасқа бұрынғы еріншектеу әдеті бойынша, ізге жеткенше жай жүріп, тартыншақтап келіп еді. Ӏзді көріп, біраз иіскелеп алған соң, басты төмен салып жіберіп, тұмсығын ізден алмай отырып, жүнді адырға қарай шауып жөнелді. Бар аңшы артынан ілесе желе-текіректеп шауып отырды. Аққасқа тоқтамайды, артына қарамайды, тынбай жорытады. Әлі қар бекіген жоқ. Қалың да емес, қыстың орта кезі болса да, биыл қар жұқа болатын. Аңшылардың айтуы бойынша, қасқыр, түлкіге ит қосатын уақыттың нағыз өзі еді. Қасен қолына келгелі Аққасқа барлығы үш қасқыр алды. Бұның екеуін бір күнде күздікүні жер қарада алған. Үшіншісін қар түскеннен кейін ауыл үстінен алып еді. Қасен өзінің бір-екі жігітімен және басқа аңды сүйетін төрт-бес құрбысымен соңғы уақытқа шейін ат жаратып жүрген-ді. Алыс жерден еті аяңдап келген Аққасқаның қыстыкүні қарда жүгіруге қызылы толық болсын деп етейтіп, баптап қайырып жүр еді42. Бұдан бұрын Аққасқаны аз-аздап қоянға жүгіртіп, екі-үш суытып алған. Соңғы уақыттардағы тамағы көбінесе құрт араласқан сұйықтау ас болатын. Қоясын да екі рет тастатып алып еді. Содан бері қысқы жүні жетіліп, өңі ажарланып, қатты құлпырып алған. Жалғыз-ақ бүгін таңертең аз ғана ас құйылған екен. Соның тоғы қаша қоймады ма деген күдік бар43. Одан басқа жоны жұмырланып, етін сыртына теуіп, бойдағы майдан, іштегі қыл-қыбырдан арылған кезі еді. Аққасқаның бойы қасқырдан кіші емес. Аяқтарының жуандық сомдығы да содан кем емес. Өзінің барлық тұлғасында қасқырға ұқсайтын бітім бар. Түсі тазылар түсіндей емес, қасқыр түс. Дене жүні ақ-сарылау келген де, маңдайы шаңқиған ақ маңғыл қасқа болатын. Екі көзі шатынап шарасынан шығып тұрғандай үлкен. Үнемі от шашып тұратын қып-қызыл көз. Ашу да, ерлік те бір өзінде. Екі шекесі "торсықтай" деп жүретін аңыз қыларлық44. Бұның да жотасы күлдіреуіштей. Құйрықтан ауыз омыртқаға шейін дөң сияқтанып, күдірленіп, дүңкиіп тұрады. Оның үстіне, шеке мен мойын тұп-тұтас болып келіп, шеңбер төске қосылған. Алдыңғы жағы арыстан бейнесіне ұқсайды. Аққасқа өте қабаған. Сіркесі су көтермейтін долы, ызалы. Сондықтан ауылға келгенде шынжырдан босамайды. Далаға алып шығып, аңның ізіне салғанша, жә қарасын көрсеткенше, ұзын кендірден босамайды. Әйтпесе жолда кез келген иттерге де соқтыға береді. Итке келгендегі жалпы әдеті: өзі барып таласпайды, бірақ ауылдың көп иті алдынан шығып, быжғылдап үре беріп, айналасын қамай бергенде яки біреуінің жұлып қашқан тісі тигенде құтырып кетеді. Ондайда топ иттің ішіндегі ең үлкен төбетті секіріп барып құлақ шекеден алып, топ еткізіп соғып, жаншып-жаншып жібереді. Кісі айырмаса, астына түскен итті өлтірмей шықпайды. Өзі жүрген жерде өзге иттің еркелігін көтермейді. Күзден бері Қасен аулының екі-үш сақ төбетін өлтіріп салды.

Қатты ашуланып, ашқарақтанып кеткенде, иесін де қауып жібереді. Күздігүні үй ішінде сойып жатқан қойдың етін жегізбей ұмтылғанда Қасенді де бір-екі рет қолынан ала түсіп, қауып алған.

Күн екіндіге жақындап қалды. Аққасқа ізбен әлі жүріп келеді. Жерден бас алмайды, тоқтамайды. Аңшылар Қараадырдан бес-алты шақырымдай ұзап шықты. Қасқырдың бұл күнгі беті Тастықұдықтан да өтіп, Ақсораңдағы жылқыға қарай тартты. Ақсораңда екі қос жылқы жатыр еді. Айналасы – аласа белес, қалың тобылғылы үлкен шұбар еді. Соның ортасындағы жадағай жалғыз биік — Ақсораң. Қасқырдың осылай беттегенін білген соң аңшылар ақылдасып тұрып, Аққасқаны шақырып тоқтатып алды. Мұның мойнына кендір тағылған соң, барлық жұрт аяңдап Ақсораңдағы қосқа тартты. Бүгін түнде сонда қонып, ертең ерте жылқышыларды жүйрік ат-айғырға мінгізіп алып, қалың топ болып қуыспақшы болды.

Екі қостың бірінде Қасен аулы мен барлық Қараадырдың да жылқысы бар еді. Жігіттер сол өз қостарына келіп қонды. Қоста түні бойы тынымсыз қызулы, лаулаған әңгімелер болды. Мол асылған семіз ет қонаққа да, жылқышыларға да көңілді желіктің шарты еді. Құрмаштың өлімі де көп уақыт әңгіме болды. Қасендер келісімен-ақ барлық жылқышы мәлім етті: өткен түнде көк шолақ жылқыға шауып, бір жабағыны жеп кетіпті. Жалғыз өзі бір семіз жабағының жарты етіне жақынын жепті. Бұл не деген жалмауыз екенін білмейміз, әкеңнің... — деп, қос басшысы сөйлеп еді.

Жатарда Аққасқаға азын-аулақ құрт пен жылы-жұмсақ ет берілді. Жұрттың бәрі айнала үйріліп, соны күтті. Бірақ тар үйде, көп бөтен кісінің ортасында Аққасқа жиі ашу шақырады. Шынжырмен байлаулы жатып, кей уақытта "арс" етіп, от айналасындағыларға тап береді46. Көп уақыт қорылдап гүр-гүр етіп тұрып алады. Отқа қарсы қараған көздері ашумен қанталап шатынап кетеді. Қараңғы ала көлеңкеде жатқанда екі көзі қып-қызыл шамша жанады. Аққасқа ырылдағанда алдында отырған Бейсембайдың жотасы мұздап, еті тітіреп кетеді; ентелеп ілгері жылжып, отқа қарай мінбелей береді. Таң қылаңдап келе жатқанда барлық аңшы мен көп жылқышы атқа мінді. Жарап жүрген бедеу биелер мен жүйрік айғырлар түн ортасында ұсталып, тоғын қашырып алып еді. Жұрттың бәрінің қолында сойыл, шоқпар. Сатыр-сұтыр етісіп, қостан желпіне шығысты. Ақсораңның етегіне таман келгенде, Қасен он бір, он екі кісілік жиынды төрт белді. Өзі Аққасқаны алып Ақсораңның дәл биігінің басына шығатын болды. Өзгелерді тау мен ұсақ адыр, қалың шұбарды айнала қоршап алып, жан-жағынан саумалап, Ақсораңның биігіне қарай қағып шық деп, таратып-таратып жіберді. Қыстың күні алыстағы ақ жотадан қызарып шығып келе жатқанда барлық аттылар жан-жаққа қарай шашырай жөнелді. Ақша қар желе шауып жөнелгенде, жүйріктердің аяқтарымен есіліп-үгіліп, борай түсіп жатты. Қасен аяңдап, биіктің басына қарай тартты. Жолшыбай екі-үш жерде Аққасқаны сарытып, аунатып, баптандырып алды. Сонымен жарты сағаттан артық уақыт өткенде, биіктің басына келіп шықты. Дәл биіктің бір иекартпа иығына атын тастап, өзі Аққасқамен бірге жаяулап келіп, бір екі-үш обаның ығына келіп отырды. Айналасының бәрі де көрінеді. Тау басында желдетіңкіреп ызғырық соғады. Күн әзірше суықтау. Аққасқаның астына ертеден қамдап алған киізін төсеп, өзінің ығына жатқызды. Айналаға Аққасқа да анда-санда бойлап-бойлап жағалай қарайды. Қасен бұны баулыған иесіне ішінен бас иіп алғыс айтады. Құрметпен еске алады. Өйткені Аққасқа тау басында қазіргі отырыстың не мәні барын әбден түсініп, ұғынып отырған сияқты. Тыныштыққа бой ұрып, жатуды ойлап тұрған жоқ. Күтіп отыр. Биіктен томағасын тартқан қырандай ізденіп, бағып отыр. Жан-жақтағы қағушылардың бәрінің де алдына қарап өтеді. Кейде түрегеліп те жан-жаққа көз жібереді. Кешегі жабағыны жеген Көксерек екені рас еді. Кеше жартысына жақынын жесе, бүгін өткен түнде сол жеріне барып, тағы қалғанын тоя жеп алып, енді Ақсораңның етегіне келіп, бір жартасты, боз қарағанды қиындау сайда ұйықтап жатыр еді. Құлағына алыстан бір сарын естілді. Елсіз тыныш тауда таңертеңгі ауа дыбыс атаулының барлығын екілендіріп көтеріп тұрған. Оянып, жүресінен жатып, қар қапты. Сөйткенше сатыр-сұтыр еткен ағаш даусы мен тастақ жерді тасырлатып басқан ат дүрсілі естілді47. Түрегеліп, барынша керіліп алды. Екі аяқтының исі сезілді48. Бүлкектеп жотаға шықты. Сол-ақ екен, арғы беттен құлап келе жатқан екі үлкен қара айғайды салып, тап берді. Көксерек жалт беріп, жотаның тасасына түсе сала, сайды жалбылап, жоғары қарай салды48. Қолында шошайған сойылы бар, астында қатып қалған ақ бедеуі бар Бейсембай ағызып жотаға шығып, тағы айғай салып, өрге қарай тасырлатып шапты. Бұл уақытта Көксерек сонша саспаса да, кейде көсіле шауып, кейде құлағы жалбырап селектей түсіп, Ақсораңның жонына қарап асып еді. Айғай жақын жерден шығып қалғанда, Аққасқа атып тұрды. Қасен бұны кендірінен сүйрете барып, атына шапшаң міне сала, айғай шыққан бетке қарай ағызып отырып, сол жақтағы жотаға шықты. Қарсы алдында оқ бойындай жерде сары жотаның дәл үстінде артына бұрылып қарап, тоқ тайыншадай бір көк шолақ тұр екен. Жотасы күдірейген, құйрығы шоп-шолақ, бойы тау басында тайдай көрінді. Ертегінің көкжалы. Жотаға шыға бере, Аққасқа да көрініп, атылып, секіріп кеп кетті. Ақырын ғана "айт!" деп қалып, бәйгі керге Қасен де қамшыны басты. Көксерек артына қарап тұрып, байқамай қалып еді. Бір уақыт алдынан шыға қалған сатыр-сұтырға жалт қарағанда, ағындап келе жатқан Аққасқа мен аттыны көріп, сол жақтағы ойға қарай ытқып, қашып жөнелді. Бір сайға түсіп жосылып барып, екінші оң жақтағы жотадан асып түсті. Соның ойына таман жақындағанда аттының дүбірі басылып қалып еді. Мұның құлап түскен сайы тіп-тік жар болатын. Бірақ дәл сол кезде артындағы қар жиі-жиі, шықыр-шықыр басылып, бірдеме жақындап келіп қалды. Қашып келе жатып артына қарай алмады. Сол-ақ екен жаралы санынан бір мықты ауыз қауып түсіп, ойға қарай қатты жұлқып көтеріп тастады. Сол сәтте бұның жауы қасынан ағып өтіп кеп, алдыңғы омбыға екпіндеп барып, соқтығып өзі де құлап түсті. Аққасқаның жұлып кеткен екпінімен етпетінен түсіп қалған Көксерек енді атып тұрып, тап берді. Бұрын Аққасқа бұндай жұлып өткенде, әсіресе ойдан төмен жұлғанда, қандай қасқыр болса да омақатып, тұмсығынан шаншыла түсуші еді. Сондайда қапысыз мықты ауыз тұрғызбастан келіп, алқымынан жабысып қалатын. Бұл жолы олай болмады. Аққасқа өзінен бұрын тұрып, күрілдеп ырылдап келе жатқан көкжалды көрді. Бұ да қарсы тап берді. Сол уақытта құлақ шекесінен тиіп қалған қышқаштай қатты темір ауыз жұлқып кеп жібергенде, ой жаққа қарай ытқып барып түсті. Бірақ Аққасқа жығылған жоқ: тік етіп барып, төрт тағандап тұра қалды. Ептілік, ыңғайлылығымен ғана көк шолақтың аузынан шығып кетті. Көксерек тістенгенде, қамти тістей алмай, көбінесе терісінен ала жұлқып еді. Сол бетімен Көксерек жотаға жүре бермекші болды. Өйткені артындағы дүсір тағы естіліп қалды. Бірақ Аққасқа да қалмады. Ағындап келіп, аржаққа шығып алып көлденеңнен шапшып-секіріп келіп, Көксеректі құлақ шекеден ала түсті. Көк шолақ бұл жолы да жығылмады. Аққасқаны көтере жоғары шапшыды. Алғашқы алған жерден Аққасқаның аузы босап кетті. Екеуі бетпе-бет келіп шапшып тұрып, қаршылдасып ұстасты. Енді бірінен-бірінің босап кетуіне жол жоқ. Бұл күй неғылса да біреуінің астына түсуімен біту керек. Және етіне тіс тиіп, ашынып алған Аққасқа қазірде долылықтан өртенгендей еді. Қасқырмен көп кездесіп, қырқылжың тарта бастағаннан бері қарай Аққасқа бойына тіс тигенше, онша өлерменденбеуші еді. Дәл қазіргі күй жалғыз тал қылына шейін қоздырып, күйдіріп-жандырғандай. Көксерек те бағанадан қалыспаған итке енді шын ойынды бастаған. Екеуі шапшысып тұрған бетте біріне-бірі құлақ шекеден де, алқымнан да алғызбайтын болды. Алдыңғы аяқтарымен ұстасып тіресіп тұрып, сол сәтті аңдығанда екеуі де тез іс бітпейтінін ұққандай болды. Қозданған қан толқынып кеп, тағы бір дем басқа шыққанда, Аққасқа қарсы алдында арандай ашылып тұрған ауызға сақ еткізіп тістерін салып жіберді. Бұл қасқырдың төменгі тістері мен тілін қоса шайнағанда, қасқырдың жоғарғы азулары Аққасқаның тұмсығының екі жағынан жоғарғы ұрттарына келіп, кірш-кірш кірді.

Ашулы тістер сытыр-сытыр, қарш-қарш шайнасады, әлі шапшысып тұр. Дәл сол уақытта жоғарғы жотадан шыға сала төмен қарай кер ат пен ақ бие де аңырап еді. Қасен мен Бейсембай "а, құдайлап" сойылдарын оңтайлап келе жатты. Өр жақта Аққасқа: шайнасып тұрған ауыздардан сілекей мен қан аралас ағып, сырылдап тұр. Аққасқа Қасен даусын ести сала, ойға қарай жұлқи бұрап қалғанда – көк шолақтың белі бұралаң етіп барып, дүрс етіп құлап түсті. Ауыздары бір-бірінен айрылған жоқ. Екеуінде де үн жоқ. Шайнасу үстінде желімдей қайнасып қатып қалған сияқты. Ең аяғы, болымсыз болса да, тыныс алған дыбыс та білінбейді.

Бірақ әлі де жанын шығарғанша қасқырдың төменгі жағын күрт-күрт шайнап жатыр. Бұл кезде Бейсембай да қара пышақты Көксеректің өкпесіне салып-салып жіберіп еді.

Ес жиған соң, жұрт көк шолақтың құлағына қарап отырып, бұрынғы кеткен Көксерек атты күшікті таныды. Құрмашты ойлап, кейбіреулердің көздерінен жас та шықты. Ауылға әкелгенде, Құрмаштың әжесі боздап келіп:

1926 жылғы есепке қарағанда, Қазақстанның барлық халқы ер-қатыны 6507077 кісі болып, осыдан ері 51,2 процент, әйелдері 48,8 процент; бұл санды ұрыс дәуіріне шейінгі санмен теңдестіру мүмкін емес. 1914 жылға дейінгі Қазақстанда болған халықтың есебі толық жоқ. Ол уақытта көшпелі қазақ елдері толық есепке алынбаған секілді. 1926 жылғы есепке қарағанда, қала халқы 539200 кісі, дала-ауыл халқы 5967800 кісі. Осылардан жұмысқа жарамды жастағылар 3 474 200 кісі (53,36 процент), осыдан қалада тұрушы 300 900 кісі (8,66 процент) және ауылда тұрушы 3 173 300 кісі (91,34 процент). Жалпы қала халқының санынан іске жарайтыны 5,80 процент. Ауыл халқының жалпы санынан іске жарайтыны 53,17 процент, міне, бұған қарағанда, ауыл халқына қарағанда, қала халқының жақсы өскені білінеді. Жақында алынған есепке қарағанда, соңғы екі жыл ішінде қала халқы 10 процент өскенде, ауыл халқы 4,5 процент қана өсіп отыр. Қазақстан мемлекетінің орны кең, халқының тығыздығы Қазақстан қарамағының бар жерінде бірдей емес. Жер ыңғайына қарай әр жерде әр түрлі. Себебі, Қазақстанның көп елі көшпелі мал бағумен күн көрсе, біразы егіншілікпен де күнелтеді. Сондықтан, жан басына қанша жерден келуін бір мөлшермен өлшеуге болмайды. 1928 жылғы есеппен бір квадратный километрге 2,28 кісіден келеді. Қазақстан мемлекетінің ұлт түзілісі аралас, егер аз болуына қарамай санасаң, 20 шамалы ұлт бар. Бұл көп ұлттардың әрқайсысының белгілі бір орында отырғаны да бар. Қазақ халқымен аралас отырғандар да көп. Бір ұлттың бірнеше аудандарға бөлініп жүргендері де бар. Негізгі ұлт қазақ, орыс, қарақалпақ болып, бұлардан басқа толып жатқан ұсақ ұлттар бар. Олардың сандары мыналар:

1. Қазақ 68794 36483 000 57,1 2. Орыстар 273626 772775 15,3 3. Қарақалпақ 4950 115234 1,94 4. Украин 46158 814820 13,2 5. Казак-орыс 62000 216000 4,3 6. Неміс 2362 48734 0,8 7. Мордва 11446 36098 4,0 8. Белорус 4163 21459 0,9 9. Еврей 3217 183 0,5 10. Болгарлар 78 3022 0,5 11. Өзбек 31164 181896 3,5 12. Татарлар 60321 20406 1,2 13. Ұйғыр 10439 41364 0,8 14. Қырғыз 2567 7899 0,2

15 Түркмен 212 1002 0,2 16. Дунган 2337 6118 0,1 17. Тәжік 16 7650 0,1

Барлығы: 539245 5967832 100 процент Жергілікті халықтың жалпы санын алып қарағанда, қазақ ұлты көпшілікті алып 57,1 процент болады. Орыс халқы Қазақстан қарамағындағы аудандардың бәрінде болып, халықтың жалпы санының 15,3 процентін тұтады. Украин халқы Қазақстанның көп жеріне таралған болып, көбірегі бұрынғы Ақмола мен Қызылжар округтерінде күнелтеді. Ақтөбе, Қостанай округтерінде де бар. Қарақалпақ халқы Қазақстанның Түркменстан, Өзбекстан мемлекетімен қосылысқан шетінде болып, басқа жақтарда өте аз. Ерікті облыс болып, 1925 жылдың басынан бері Қазақстан мемлекетіне бағынады. Елінің көпшілігі қарақалпақ, өзбек ұлты. Қазақстан мемлекетінің Өзбекстанмен шекаралас жерлерінде, Қарақалпақ облысы Сырдарияда жайлап1, басқа жақтарда аз. Татарлар Қазақстандағы аудандардың бәрінде таралған болып, бұлардың көбісі, 60 процентке жақыны қалада тұрады. Мұның себебі, олардың айналысатын кәсіптеріне қарай: сауда, қолөнері, кеңсе қызметінде болғаннан қалада тұрады. Татарлардың ең көбі бұрынғы Ақмола округінде. Ұйғырлар Қазақстанның Қытаймен шекаралас жерінде болып, барлығы дегендей бұрынғы Алматы округі Жаркент, Шелек аудандарында. Ұйғыр ұлтын тараншы, қашқарлық деп жүру жаңылыстан болған нәрсе. Мысалы, бұрын біздің қазақты "қырғыз" деп атағандай, ұйғырдың тарихы, рас аты "ұйғыр" болған үшін солай "ұйғыр"деп атамақ керек. Дунғандар Қазақстанның Қытайға жақын орындарында жасайды. Олардың ең көп жері бұрынғы Алматы, Жетісу округінде. Немістер Қазақстанның көп аудандарына таралған. Ең көбісі бұрынғы Ақмола округінде болып, өз алдына кеңесі бар. Күн көрісі — ауыл шаруашылығы. Түркмен Қазақстанның Түркменстан республикасымен жанасқан жерінде, қарақалпақ облысында болып, күн көрісі егін салу. Тәжіктердің көп орны Бостандық ауданында. Қалған ұсақ ұлттар аудандарда аралас жасайды. Олардың жалпы саны халықтың санынан 0,4 процент қана тұта алады. Осы ұлттардың әрқайсысында да өз алдына тілі, әдет-ғұрпы бар. Мәдениеті, шаруашылық жағында әрқайсысы әр түрлі. Бірақ та, күн көріс жағынан бір-бірімен байланысты десек болады. Мәдени, шаруашылық жағынан кейбір европалық ұлттардың ғана алдалығы болмаса, басқа ұлттардың бәрінің де бір-бірінен артықшылығы аз. Бұл ұлттардың көбінің мәдениеті артта, әлі күнге шейін надандығы күшті екені әркімге белгілі. Олардың осы күнге дейін артта қалуы — ескі патша үкіметінің ұлт саясатынан қалған мұрасы деуге болады.

Ескі Россия, патша үкіметі барлық күшін, саясатының негізін ұлттарды езуге қаратып құрған еді. Ол ұлт мәселесінде теңдікті, еркіндікті жалғыз-ақ орыс ұлты байларына беріп, басқа ұсақ ұлттарды көзге ілмеуші еді. Үстемдікті орыстың бай, помещиктеріне ғана беріп, басқа ұлттарды құл есебінде ездірді. Бір ұлттың ішінде бай да, кедей де бар, орыстың байлары басқа ұлт кедейлерін де, орыс кедейлерін де езді. Бірақ ұсақ ұлттардың кедейі, біріншіден, патша үкіметі, оның байларынан езілсе, екіншіден өзінің байынан да езілді. 1738 жылдан бастап Қазақстандағы ұлттар 200 жылға жақын Ресей патша үкіметінің құлдығы астында жасады2. Осы екі жүз жыл ішінде мәдени шаруашылық жақтан артқа кетіп, қайдағы бір оңбаған әдеттер күш алды. Еңбекші ел Россия капиталистерінің арзан шикізат алып, қымбат товар сататын базары болып қызмет етті, шаруаның жазы-қысы тынбай тапқан шикі бұйымдары арзан бағамен саудагер қолына түсіп, бай капиталистердің завод, фабрикаларына жіберілді. Базардың бәрісі саудагерлердің қолында болып, нарықты шаруаның залалына, өздерінің пайдасына қаратып тұрушы еді. Үкімет болса, сол саудагер байдың пайдасы негізіне тұрып, өз күшімен күн көретін шаруаның күйзелуіне қараған жоқ. Жер, судан пайдалануда ұлттар арасында теңдік деген нәрсе жоқ. Жерден пайдалану мөлшері ұлт айырмасына қарай түзеліп, шаруаның күшіне қарай болу ескерілген жоқ. Жергілікті халыққа жан басына 5 десятинадан 15 десятинаға дейін жер бергенде, орыс мұжықтарына жан басына 5 десятинадан 35 десятинаға дейін, отаршыл әскерлерге 70 десятинаға дейін берілді. Жергілікті халықтың ең жақсы, оңтайлы жерін тартып алып, Ресейдің патша үкіметінің жіберген мұжықтарына беріп, жергілікті шаруаға қайдағы жаман, оңтайсыз жерді көрсетіп: "алсаң ал, алмасаң өзің біл" деді. Сол уақыттардағы тартып алынған жердің саны 40 миллионға жетеді. Жер бөлінгенде шекараны белгіленген сызыққа қарай қолдану жоқ. Жергілікті елдің орыс кулактарымен шекаралас отырғандарының жерін орыс мұжықтары тартып алушы еді. Жерінен айрылған кісі үкіметке арыз қыла барса, тілегін орындаудың орнына қамауға алып жөне сөгіп қуып жібереді, жер мәселесінде езілген ұлттардың арыздары тіпті тыңдалмады, ақырында сорлы қара бұқара зар жылап, арыз қылуға қорықты. Бұл саясат, біріншіден, жергілікті ұлттар мен орыс арасында араздық, дұшпандық тудырса, екіншіден, жергілікті ұлттар арасында жерсіз кісілердің көбеюіне себеп болды. Патша үкіметі қалай болса да, түрлі жолдармен көбірек ұсақ ұлттар арасына қастан араздық тудырушы еді. Егерде ұлттардың аузы ала болмаса, еңбекшілері бірігіп патшаның залымдығына қарсы шығып, бәлкім, үкіметті құлату қаупі бар еді. Сондықтан ескі үкімет өзбекті, тараншыны қазаққа, қазақты оларға қарсы қоюшы еді. Ұсақ ұлттарды бір-біріне қарсы қойып қарап отырмастан, оларды орыстандыру деген саясат күшті болып, ұсақ ұлт балаларын өз ана тілінде оқуға рұқсат жоқ, барлық мектептерде жалғыз орыс тілін оқуға міндетті болып, ұлттардың ана тілі есепке алынбайды. Ұсақ ұлт балаларының мектепке кіруі өте ауыр болып, атақты бай, атқамінерлердің баласы ғана орыс мектебіне кірсе де, білімді өз тілінде емес, орыс тілінде алушы еді. Бұл орысша оқып шыққандардың көбі ұлттан, оның бүтін еңбекшілерінен безіп айрылып, орыстың чиновниктеріне қосылып кететін. Қазақстанда осының себебінен өзінің ана тілінде оқып, жаза білмейтін, болмаса өз тілін бүтіндей білмейтін зиялы жақынға дейін бар еді. Ұсақ ұлттардың тілдері жалғыз-ақ дінді істерді қолдануға ерікті болып, басқа үкімет, әлеумет істерінде қолдануға ерік берілмеді. Ұлттар тілінде баспасөз жалғыз ғана дінді істе рұқсат етіліп, басқа істе мүлде жоқ, патша үкіметі дінді ұлттарды езетін құрал етіп қолдануға, отаршылдық астында құлдықта жасаушы ұлттарды қараңғылықта, надандықта ұстау үшін біле-көре дінді күшейтіп, ишан мен молданы көбейтті, әптиек, құранды молайтты. Ұсақ ұлттардан мұғалім, басқа жұмыскер даярлау ісі еске де кіріп шықпаған, мұның нәтижесінде ұсақ ұлттар мәдени жемістен артта қалып, халқының 99 проценті сауатсыз болып қалды. Ұзақ уақыт өтпей ұлттар арасындағы ескі хан, бек, аталықты қостағандар патша өкіметінің қызметкері болып алды. Батырлардан барымташы, билерден атқамінер шығып, олар да үкіметке арқа сүйеп, қара бұқараның үстінде қамшы ойнатты. Капитализм өсуінен әсерленген ұлт байлары да мал-мүлкін молайтып, кісі күшін де пайдалана бастады. Ресей капиталдарының сауданы күшейтуімен қала, поселкелерде сауда орындары молайды. Мұнымен байланысқан жергілікті ұлт байлары күш алып және сауда жолымен диқан шаруаларды аяусыз қанау, талау арқасында зор күшке ие бола бастады. Қалада тұрушы Ресей байларымен байланысып, өз ұлты шаруасынан түрлі заттарды арзан бағаға алып, қымбат бағаға сатушы ұлт байлары күн-күннен өсіп, қанау жолымен жерді, малды, мүлікті асыра бастады. Жергілікті ұлттардың ірі, ұсақ байлары, жарым феодалдары өздерінің барлық тағдырын тап серігі болған Ресей капиталистері мен байларын, оның үкіметін, саясатын да қорғауға кіріп кетті. Осындай жағдайлар астында баяғы жерсіз қалған және аз жерді, аз малды шаруалардың бірсыпырасы бүтіндей қу кедей батырақ болып, ауылдағы бай, жарым феодалдарға жалдана бастаса, бірсыпырасы қалалық жерлерде түрлі ұсақ қол өнерімен шұғылданады. Ұлт байлары мен Ресей байларының бірігіп алып еңбекшілерді қанауы, елді адам көрмеген қиыншылыққа ұшырата бастады.

Әсіресе кедейлердің тұрмысы өте нашар болды. 1902 жыл мен 1913 жыл арасындағы есепке қарағанда, жергілікті бұқараның жалпы санынан 9 проценті кеміген. Осы кему әлбетте, бірінші, шаруашылық түзелмеуінен болса, екіншіден, түрлі аурулардың таралуынан. Тілмен айтып суреттеуге мүмкін болмаған қанау, езу астында жасаушы ұлттардың еңбекшілері шыдамай, үкіметке қарсы көтеріліс жасаған да уақыттары болды. Бірақ патша үкіметі оны құралды күшпен басты. Көтерілістің ең үлкені 1916 жылғы көтеріліс болып, бұған Қазақстанда болған ұлттардың көбісі қатынасқан еді3. 1916 жылғы көтеріліс ұлт көтерілісі болғанмен, тап әсері де күшті еді. Қазақ кедейлері патша үкіметіне арқа сүйеніп, бұқараны езуші қазақтың атқамінер болыс, төрелерін мынау қазақ деп аяған жоқ. Талайын өлтіріп салды. Қарақалпақ, өзбек және басқа ұлттар арасында да болды. Ұлт еңбекшілері, өз байлары және патша үкіметінің залым тырнағында езіліп, айтуға тіл жетпестей қорлық, зорлық жасап, мұңды жасын төгуде болды. Бұл еріксіздік, теңсіздікке қарсы Ресейдің жұмыскер табы ұйымдасқан түрде бас көтереді. Ресей жұмыскерінің жол басшысы коммунист-большевиктер партиясы, оның жетекшісі жолдас Ленин ұлт мәселесіне өте көңіл қойып, ол ұлт-ұлтты езу, құлдықта тұтуға қарсы күресу керектігін һәм ол күрестің қай түрде болуын ашық көрсетті. Ресей жұмыскерлері Қазақстандағы езілуші ұлт еңбекшілерінің қозғалысына жолбасшы болды. Сол жолбасшылық жәрдемі арқасында барлық ұлт еңбекші табы езілуден құтылды.

1917 жылғы Ұлы Октябрь төңкерісінде пролетариат табы байлар үкіметін құлатып, үкімет үстемдігін өз қолына алудан-ақ ұлт тәуелсіздігінің түбіне балта шапты. Патша үкіметінің құлдығында езілуші ұлттарға толық ерік беріліп, отаршылықты түп жерінен жоюға кірісті. Ресей пролетериаты мынау қазақ, мынау орыс деп ұлт айыруды қойып, ұлт мәселесін өзінше шешті. Ресейдегі барлық ұлт құқық, еркіндік жағынан бәрі бірдей болды. Әр ұлттың бөлек мемлекет құрып өз алдына өкімет болуына шейін рұқсат деді. Ұлт және дін үстемдігі секілді теңсіздікті жойып, Ресей қарамағындағы барлық ұсақ ұлттардың еркін түрде жасауына жол құрды. Бұл еркіндікті Қазақстандағы қазақ һәм басқа ұлттар еңбекшісіне 1919 жылға дейін жүзеге асыруға мүмкіндік болмады. Өйткені үлкен себептер болды. Қазақтың байлары — байшыл зиялылары өз еркіндігін тілеп, орыс байларымен қатты байланысты, олар сол кезде төңкерісті құлатпақшы болған бай капиталистер жағына шығып, көңілін төңкерістен қайтармақ болды. Еңбекші елдің қозғалысын алдап, өз тілектеріне қаратпақшы болды. Қазақ бай ұлтшылдары байлар пайдасы негізіндегі (алашорда) өкіметін құрып, төңкеріске қарсы шықты. Алашорда үкіметі қазақ ұлтының еркіншілігін байлар тілегіне аударып, байшылдық құрылысты жүзеге асыруды өзіне міндет етіп алды. Ұлы жәһангер мемлекеттердің Ресейдегі пролетариат төңкерісін құлатуға шығарған шабары Колчак, Дутов, Анненковтармен бірігіп4 жаңа түзеле бастаған Кеңес үкіметіне құралды күшпен қарсы тұрды. Бірақ, бұл ұзақ тұра алмады. Октябрь төңкерісін жасаушы Ресей пролетариатына, оның ұлттар азаттығы, теңдігі үшін тастаған ұранына барлық ұлт еңбекшілерінің көңілі толып, сенімі артқаннан алашордадан безе бастады. Коммунист партиясының Қызыл туы астына жиналып, ұлттар теңдігі үшін тастаған ұранды жүзеге шығаруға ұмтылды. Сол кездегі жаңа ұйымдаса бастаған большевик партиясы жетекші болып, қазақ һәм басқа ұлттар еңбекшісі төңкеріс дұшпандарына батырлықпен қарсы тұрды. Партияның үгіттеуі арқасында қазақ еңбекшілері басқа ұлттар еңбекшісімен бірге қызыл әскер қатарына кіріп, төңкеріс жауына қарсы ерлік көрсетті. Егер төңкеріс құласа, өткендегі құлдық қана емес, өлім қорқынышы көз алдында тұрғанын сезген қазақ еңбекшісі өлген-қырылғанына қарамай, бар күшімен төңкеріс дұшпанының қатарын қиратып, туын құлатты. Бай ұлтшылдарды майданнан сүріп, социалистік негіздегі ұлт автономиясын жасауға жол ашты. Кеңес үкіметінің ұлттарға берген еркіндік құқынан пайдалануға мүмкіндік болды. 1920 жылдың август айында Ресей орталық атком һәм Комиссарлар кеңесі автономиялы Қазақстан мемлекетін құруға декрет шығарды5. Сол жылдың сентябрь айында бірінші ардақты кеңес съезі шақырылып, қазақ еңбекшілерінің орталық атқару комитеті сайланды. Міне, сол күннен бастап қазақ еңбекшілері һәм басқа ұсақ ұлттар тұрмысында жаңа дәуір басталды. Кеңес өкіметінің ұлттарға берген теңдігі жүзеге асып, еркін түрде іс істеуге жол ашылды. Езілген қазақ еңбекшісі құлдықтан құтылумен бірге мемлекет ісін басқаруға ерікті болды. Өз мемлекеті ғана емес, Ресей орталық атқару комитетінің қатарына және де одақтық орталық атқару комитеті қатарына сайланып, басқа ұлттармен тең құқықта болып қалды. Барлық ұлттың құқықты болған заңы шықты. Жерден, судан пайдалануға қазақ еңбекшісі де, бұрынғы қожайын ұлт еңбекшісімен тең болып, отаршылдық деген мүлде жойылды.

Ұлтты езудің тамырына балта шабылды.

Қазақ еңбекшілерінің тілі мемлекет тілі саналып, мекемелерде іс жүргізуге ерікті болды. Түрлі мектептер ашылып, өз тілінде сабақ оқытылды. Қазақстан мемлекетінің баспаханасы түзіліп, қазақ тілінде түрлі кітап, газет, журналдар шығарылып таратылды. Қазақ еңбекшісі мен жұмыскерлер даярлау ісі қолға алынды. Бай, атқамінерлердің тырнағында езілуші қазақ жалшылары кеңес төңірегіне ұйымдасып, үстемдігі арта бастады. Еңбекші қатын-қыздар ерлермен тең құқықты болды. Қысқасын айтқанда, қазақ еңбекшілдері Қазақстан автономиялы республикасы түзілуімен өздерінің тұрмысына тиісті ауыл шаруашылығы, өнерлі кәсіпті негізінен өзгертіп, жалпы жұмыскер, еңбекшілер пайдасына қаратып, алға бастырды. Ескі патша өкіметі заманындағы отар болып, капитализм тепкісінде езілген Қазақстан әлеуметшілдік социализм негізіне құрылып, тиянақты кеңес республикасы жасалды. Қазақ еңбекшілдері теңдікке жетумен Қазақстанда жасаушы жиырмаға жақын ұлт еңбекшілері де құлдықтан құтылып, теңдікке жетті. Қазақстан мемлекеті жалғыз-ақ қазақ еңбекшілері үшін десек, бүтіндей қате болар еді. Қазақстан үкіметі қазақ еңбекшілеріне қандай болса, қарамағында болған ұсақ ұлттар еңбекшісіне де сондай. Жергілікті халықтың көпшілігі қазақ болғаннан өкімет қазақ еңбекшілері атына қойылған, барлық ұлт еңбекшілері де қазақ еңбекшілері қатарында өкімет ісін басқаруға, өз кеңестерін құрып, мәдени-шаруашылық істерін істеуге ерікті. Ұсақ ұлт та өз тілінде мектеп ашып, бала оқытуға, мекеме ісін жүргізуге ерікті болып, бәлкі оларға тиісті жәрдемдер берілді. Орыс пролетариаты қазақ еңбекшілеріне жәрдем беріп, мемлекетін құрып, оның нығайып социалистік құрылысқа кірісуіне тілектес екендігін іс жүзінде көрсетсе, осы интернационалдық үлгіні қазақ еңбекшілер де қолданып, іс жүзінде көрсетіп келеді. Орыс жұмысшылары езілген ұлт еңбекшісінің теңдікке жетуіне қанша қайрат көрсеткен болса, қазақ еңбекшісі де сол үлгіні қолданып келді. Барлық ұсақ ұлттар еңбекшісі қатарға қосуға тиісті шарасын көреді. Оларды кеңеске жақындатады.

Қазақстан ұлт республикасы болумен, түрлі ұсақ ұлттарды ішіне алады. Өзінің он жылдық өмірінде қарамағында болған барлық ұлт еңбекшілерін кеңес құрылыс жұмыстарына, мәдени, шаруашылықты алға бастыру ісіне толық қатынастыруды негізгі міндеттерінен санап, оны жүзеге асыруға тиісті шарасын көрсетіп келді. Бірыңғай ұлттарға поселка, қыстақ, ауыл кеңестерін құрумен ғана қанағаттанып отырған жоқ. Төменнен алып, орталыққа дейін кеңес орындарының бәріне де, қай ұлттың болса да өкілдерін кіргізіп келді. Партия мен кеңес өкіметінің күн, сағат сайын еңбекші қара бұқарамен байланысып, түрлі деректемелерді тұрмысқа асырып тұратын ауыл, поселка кеңесі болғандықтан, ауылды кеңестендіру күшейтіліп, сонымен қатар төменгі ұлт кеңестері құрылды. 1926 жылғы Қазақстанда болған 3641 ауыл кеңесінен 2258 қазақтікі, 1052 орыстікі, қалған 331 ұсақ ұлттардікі. Бұл сан 28-жылдарға келгенде артып, 480-ге жетті. Қазір Қазақстандағы 3888 ауыл кеңесінен қазақтікі 2199, казак-орыстікі 115, орыс және украиндікі 1209, ұйғырдікі 45, өзбектікі 64, немістікі 40, түркмендікі 8, тәжіктікі 5, дунгандікі 4, тағы басқа (татар, болгар, мордва) ұлттарынікі 18 болып, істеп тұрады. Ауыл кеңесінің саны көбеюмен оған халықтың қатынасы жақсыланды. Сонымен Қазақстанда бір автономиялы облыс, 193 аудан болса, содан қазақтікі 113, қарақалпақтікі 3, өзбектікі 5, ұйғырдікі 2, казак-орыстікі 9, орыс жөне украиндық 47, аралас 13 аудан. Бұл кеңестер, әлбетте, ұлттардың отырған орны, сандарына қарай құрылып, олардың кейбір аралас отырған жерлерінде де лайықты кеңес ұйымдасып отыр. 1927 жылғы Орталық атком мүшесінің барлығы 151 кісі. Содан қазағы 92, орысы 27, ұсақ ұлттары 33 кісі. 1929 жылы Орталық атком мүшесінің барлығы 155 кісі. Содан қазақ 48, орыс 30, ұсақ ұлттары 41 кісі. Бұлардан басқа орталық наркоматтардың қайсысында болса да әр ұлттан кісі бар. 1927 жылдан бастап орталық наркоматтарға ұсақ ұлт өкілдерін төменнен жоғарылату ісі күшейді. Осы күннен орталық мекемелердің қайсысында болса да ұсақ ұлттардың жауапты қызметте отырғандары бар. Мұндағы бір қиыншылық ұсақ ұлттардың надандығы, артта қалғандығы себепті, олардан жұмысшылар өте аз. Екіншіден, олардың кеңестерімен байланыс жасағанда тіл мәселесі қиындау соғады. Соның үшін бұлардан жұмыскер даярлау мәселесіне көңіл қойылып келеді.

Қазақстан құрылғаннан бері негізгі саясаттың бірі ұлт мәселесін дұрыс шешу болса, соның бір маңызды бөлшегі етіліп жергіліктендіру мәселесі алынды. Ол күнделік міндеттердің бірі етіп қаралды. Бұл істің жүзеге асуының барлық жұмыстарға да маңызы барлығын көрсетіп келді. Жергіліктендіру жалғыз-ақ қазақ үшін деп түсінушілер де болды. Бірақ ол қате. Жергілікті халық ішінде көпшілік орын тұтушы қазақ болу себепті, бұл жұмыста да қазақ еңбекшісі көп ескеріледі: көбірек сайланды. Бұдан басқа ұлттарға дәнеме жоқ деп түсінуге жарамайды. Бұл мәселені өкімет Қазақстандағы барлық ұлтқа бірдей қылып шешеді. Қазақтың тілін мемлекет тілі қылып жүзеге шығарса, басқа ұлттардың тілін өз аудандары ішінде жүзеге асырып, өкімет тілі санайды. Әр ұлттың өз ауданында өз қызметкерінен қойып, өз тілінде іс жүргізілсін дейді. Қатта ауданы болмаған ұлттардың ауыл, қыстақ кеңесі ішінде де өз қызметкері, өз тілі болсын дейді. Жергілікті халық ішінде көпшілік орын тұтушы қазақ халқы болғаны үшін өлкелік мемлекет тілі болып, соның тілі есептеледі. Бұған ешкімнің таласы болмауға тиісті, мекеме қызметкерлері болса да солай. Көпшілік орын тұтушы халық арасындағы мекемеде сол халықтың өзінен қызметкер отырып, барлық жұмыс сол тілде жүргізілсе өкіметтің жұмысы тез алға бармақ. Неге десең, жалпы қара бұқара өз мұңын толық айта алса, әлгі мекеме де толық түсіне алады, сонымен партия һәм өкіметтің жолы дұрыс және толық жүзеге асырыла қояды. Сол себепті жергіліктендіру жұмысы артта қалған қазақ еңбекшілерін және ұсақ ұлттарды да өкіметке, өкіметті оларға жақындата алады. Надан халық арасында ескі патша өкіметінің қалдығы әлі күнге дейін күшті. Залым патша өкіметінің заманында мекемелердің бұқараның арызын тыңдамай, оларды жебірлегенін баста айттық. Түпкірдегі надан халық әлі де сол залымдық бар ғой деп ойлайды. Жергіліктендіру жүргізіліп, мекеме қызметкерлерінің жұмысы жергілікті тілде болуымен баяғы залымдық жоқтығы ашық көрінеді. Қара бұқара мен өкімет арасы жақындасады. Бұл мәселеге ұлы орыс ұлтшылдығы кедергі болады. Ұлы орыс ұлтшылдығы ескі отаршыл, қанаушылар пікірі болып жергіліктендіру жұмысына теріс қарайды. Осы іс арқылы аузынан наны кететіндей көпіріп, қолайын тауып ақсатуға ұмтылады. Олар бұл мәселені орыстарға қарсы саясат деп, кедей мен орташаны алдайды. Бұл әсер кейбір партия мүшесі, кеңес қызметкеріне де тиіп, істі алға бастырмауға себеп болады. Бұл пікір, жергіліктендірудің маңызын білсе де, өз қара басы қамы үшін бұрмалайды. Бұл пікір партия һәм өкіметтің жолына қарсы пікір, мұнымен күресу керек. Бұл мәселеге Қазақстандағы жергілікті ұлтшылдар байшылдық көзімен қарап, өз жолына салмақ болған еді. Қазақтың байшыл ұлтшылдары бұл мәселені өз мүддесіне пайдаланбақ болып, бұл туралы өкіметтің жоспарына қанағаттанбаған болды. Олар сол жалғыз-ақ қазақ халқын ғана алып, басқа ұлттарды естен шығарып қойды. Бұл істің жалпы еңбекшіл бұқараға пайдалы негізде белгілі жоспармен жүзеге асуына сенбеді. Олардың айтуынша, бұл мәселені науқандай өткеріп, қазақтан кім болса соны іске қоя беру керек, кедей елден жұмысшы даярлау, тиісті жұмыс құралдарын қамдап барып кірісуге көнбейді. Шынында, олар мекеменің ісін былықтырып, негізгі міндеттерді орындаудан тоқтатпақ. Қазірге дейін мұнымен күрестік, әлі де күресу керек. Қазақстан мемлекетінің партия, өкіметі бұл мәселеге өте көңіл бөліп, талдап, шешіп келді. Бұл жұмыс дұрыс орындалса ұлттар арасындағы араздық, бір-біріне сенбеушілік жойылатындығын түсіндірді. Мұның барлық іске де пайдасы барлығын көрсетіп, еңбекшілерді қатынастырумен болды. Қазақстан өлкелік партия комитеті өзінің пленумында әдейі жергіліктендіру мәселесін тексерді. 1928 жылдың декабріндегі бесінші пленумында жергіліктендіру жұмысының міндеттері көрсетілді. Бұл мәселенің интернационалдық жағы басым болу керектігін белгілеп, қаулы шығарды. Бұл қаулыда: "Жергіліктендіруге тап негізімен кірісіп, интернационалдық, қоғамшылдықпен шаруашылықты социалистік негізде қайта құру міндетіне байланыстырып, Қазақстандағы барлық ұлттарға теңдей бірдей пайдасы тиетін етіп өткеру керек" деді. Әрбір ұлт аудандарында, ауыл, қыстақ, поселке кеңестерінде, сондағы барлық мекемелерде сол ұлттың өзінен қызметкер болу тиісті. Мекеме жұмысы сол ұлт тілінде жүргізілуге тиісті. Крайлық мекемелер сол ұлт аудандарымен өз тілінде байланыс жасауға міндетті. Аудандық мекемелер өз қарамағындағы ұлт кеңестерімен өз тілінде байланыс жасауы керек. Барлық өлкелік, аудандық, мекемелер осы тәртіпке қарай жұмыскер даярлап, жұмыстарын сол негізде жүргізу керек. Міне, осы түрде Қазақстан өкіметі жергіліктендіру жұмысын орындап келеді. Бұл жұмысты орындауда үлкен-үлкен қиыншылықтар бар. Барлық ұлттың тілін білетін қызметкерді һәм іс жүргізу құралдарын бірден төрт түлігін сай қылып табу қиын. Олардың бәрін даярлауда бірталай уақыт керек. Бұған жанаса ұсақ ұлттардың надандығы күшті. 90 проценті сауатсыз, тағы осы секілді толып жатқан кемшіліктер істің тез алға баспауына себеп болып келеді. Осыларды еске алып, Қазақстан өкіметі өзінің он жылдық өмірінде неше түрлі курстарды ашты. Көп жұмыскерді төменнен жоғарыға да көтерді. Түрлі қаулы-бұйрықтар да берді. Олардың нәтижесі көзге көрініп отыр. Өлкелік мекемелерде, темір жолдарда, түрлі өндіріс орындарында бұдан неше жыл бұрын жергілікті халықтан кісі болмаушы еді. Осы күнде қай орында болса да қазақ және басқа ұлттардан қызметшілер бар. Аудандық мекемелер болса, 70 процентке дейін жергіліктеніп отыр. Поселке, қыстақтар 100 процент жергіліктенген. Біздегі ең үлкен кемшілік түрлі маман қызметкерлер жоқ. Мұны жоспармен, оқу арқылы даярламаса болмайды. Жергіліктендіру шаруашылықты қайта құру, өнеркәсіпті алға бастыру шараларымен байланысты болып, белгілі жоспармен орындалмақ. Сол себепті бұған бесжылдық жоспар түзіліп отыр. Сол жоспарда жергілікті ұлттар тілінде іс жүргізу, қызметкер даярлау — барлығы да көрсетілген. Жоспарды орындау барлық ұлт еңбекшілерінің міндеті.

Мәдениет құрылысы мәселесі Қазақстанда бастан-ақ өте кескін түрде6 қойылған еді. Еңбекші елдің тұрмысын жақсарту біліммен ғана болады. Ұлт республикасы болған Қазақстан социалистік құрылысты күшейту үшін мәдени, білімді қызметшілер аса мұқтаж, социалистік құрылыстың алға басуы үшін мәдени-ағарту ісі ең маңызды орын алады. Мәдени-ағарту ісіндегі кеңес өкіметінің мақсаты жалпы еңбекшілердің білімді болуын тілейді. Қазақстанда бұл мәселе ұлт мәселесімен байланысты жүргізіліп, артта қалған ұлттардың алға басуына негізделіп тұрмысқа асырылады. Біз Қазақстанда патша өкіметінің ұлт мәселесі, мәдениет құрылысында қандай саясат тұтқанын көрсеттік. Қазақстанның 10 жасқа шыққан дәуірінде, мәдениет құрылысында үлкен табыстары бар, бұл табыстың ұлт мәселесінің шешілуімен байланысты болып келуі көңілді қанағаттандыра алады. Қолданылып отырған шараға қарасақ, қолдан келген күшті аянбағандықты көреміз. Мектептердің санын молайту, мұғалімдерді даярлау, сауатсыздықты жою үшін неше түрлі шаралар көрілді. Оларды бір-бірлеп көрсетіп шығу ұзақ уақыт алады. Сондықтан оның ең үлкені қаражат жағын көрсетейік.

Бұл көрсетілген сандарда өсу үлкен болмағанмен, Қазақстандағы жалпы қаражаттың тұтқан орны белгілі. 1927 жылғы мағлұмат бойынша, жұмсалған қаржы жан басына 1 сом 35 тиыннан келеді. 1925 жылдары жергілікті халықтан жалпы сауатты болғаны екі-үш проценттен көп емес. 1927 жылдары жалпыдан 8 процент сауатты болған. 28-29 жылғы мәліметке қарағанда, ауыл, қыстақ халқының сауатсыздығы былайша:

Басқалары 51 процент Бұл көрсетілген сандар 1927 жылдарға қарағанда, сауатсыздардың кемігенін көрсетеді. Егерде қала халқының 16-дан 50 жасқа дейін, ауыл халқының 16-дан 36 жасқа дейінгілерінің сауатсызын алып қарасақ, 1928-29 жылдардағы мәлімет бойынша 1885900 кісі, осы санға сүйеніп сауатсыздықты жоюға жалпы жоспар түзілді. Бұл жоспар 1932 жылда бітпек болып, оның жылдарға бөлінген ережесі мынау:

Ұлттар арасындағы сауатсыздықты жою ісін алға бастыру мектеп құрылысының күшеюіне байланысты. Бастауыш оқуды күшейту, мектеп сандарын көбейту сауатсыздықты жоюдағы міндеттердің маңыздысы. Сауатсыздықты жоюдың алға баспауы жалпыға міндетті бастауыш оқудың іске асырылмағанынан келеді. Неге? Мектеп жасындағы балалардың оқи алмай қалғандарының жасы толып, сауатсыз кісі молая береді. Оны төмендегі саннан көреміз. Міне, бұл жоғарыдағы кесте-таблицадан 27 жылға қарағанда, жақсы ғана алға басқанымыз көрінеді. Бірақ та қазақ, қарақалпақ, өзбек балаларының санынан көп ауысып қалғандары бар. Олар сол сауатсыздардың көбеюіне жол қойып тұрады.

Ол ғана емес, тағы да бір қиын болған нәрсе — оқудағы балалардың жастарының келісімді болмағаны, ұлттардың бірінші басқыш мектептеріндегі оқушылардың жастарының лайықты еместігі. Мысалы: бірінші басқыш мектеп қазақтан 12 жасқа дейін 22,7 процент.

Басқа ұлттарда да солай болып 12 жастан жоғарыдағы оқушыларды алып қарағанда, тағы да кері түрде екенін көреміз.

Мәдениет құрылысындағы ең үлкен табыстың бірі жалпыға міндетті бастауыш оқуды тұрмысқа асыруға кіріскендігіміз. Қазақстанның ҮІІ партия конференциясының қаулысы бойынша, жалпыға міндетті болған бастауыш оқуды, бастауыш мектеп курстарды 1930—31 жылдан бастап 1935—36 жылдар толығымен жүргізілмек. Соған жалпы жоспар түзіліп, сол бойынша Қазақстандағы барлық ұлттар арасында да жүзеге асырылғалы отыр. Бұл мәселені жүзеге асыру ұсақ ұлттар үшін өте маңызды. Барлық бірінші басқыш мектептерден көбірек ауылдарда жасы толғандардың проценті 32-ге дейін барады. Ұлт мектептерінде соңғы уақыттарда қыздардың саны көбейді. 1930 жылда орта есеппен қыздар 13 процентке дейін мектепке тартылған. Мәдениет құрылысындағы оңайсыз қиын жұмыстың бірі мектеп үйлерінің көбісі ғылым жағынан қарағанда жарамсыз болып шығады. Мектепке арнап салған үй бұрын да өте аз еді. Соңғы уақыттарда бұ да жөнделіп келеді. Сауатсыздықты жою бірінші басқыш мектептердің санын молайтып, оқушы, оқытушыларды көбейтумен бірге орта, жоғарғы білім беруші орындарды күшейту керек. Орта, жоғарғы білім беру мәселесі ауыл, қыстауда нашар болып, қалалық жерлерде ғана жақсы.

7 жылдық

9 жылдық

мек теп

оқу шы

мек теп

оқу шы

мек теп

оқу шы

мек теп

оқу шы

Бұл қиыншылықтан шығу жолында техникумдардың саны молайтылып келеді. Жалпы жоғарғы оқу орындарын тездікпен көбейтуге шара көріліп келеді. 1929 жылдан бастап екі жоғары оқу орны құрылды: Қазақ мемлекет университеті және мал дәрігерлерін даярлау институты7. Бұл екеуінің де түрлі бөлімдері бар. Келесі жылы тағы да ауыл шаруашылық институты, докторлық және тау-кен институты ұйымдастырылмақ. Осылардағы оқушылардың ұлт жағын қарағанда қанағаттанарлық, қазақ және күншығыстық ұсақ ұлттар жалпы санның 57 процентін тұта алады. Қазақстанның сырттағы, Орта Азиядағы оқу орындарына да көп оқушылар жіберілді. Олардың ұлт жағынан: қазақ және күншығыс ұсақ ұлттар жалпы санынан 63 процентін тұта алады. Бұл жоғарғы мектептерге оқушылар алғанда ұсақ ұлттардан жетерлік дәрежеде алынуына көңіл қойылып отыр. Ұсақ ұлттардан қызметшілер даярлау мәселесі Қазақстанның бесжылдық жоспары бойынша даярланатын қызметшілермен қосыла даярланбақ.

Қазақстандағы бір қиын болған нәрсе ұлт баспаханасын жолға қою болған еді. Соңғы уақытта бұл іс те жөнделіп келеді. Осы кезде қазақ тіліндегі өлкелік және аудандық, барлығы 78 газет шығып тұрады. Бұлардың ең төмені жұмасына екі рет, жоғарғысы күнделік болып шығады. Қазақ тілінде түрлі журналдар да бар. Ұсақ ұлттар тілінде — қарақалпақша бір "Ментөкш Қарақалпақ", ұйғырша бір "Кәмбәғәлләр ауази", өзбекше бір "Қызыл қышлақ" газеттері шығады8. Европалық ұлттар тілінде де газет, журналдар бар. Қазақстанда баспасөз жұмысы 1920 жылдан басталып, он жыл ішінде жақсы ғана алға басты. 1920 жылдан 1929 жылға дейін қазақ тілінде 500-ге жақын атпен екі миллиондай экземпляр кітап шығарылған. Қарақалпақтың өз тілінде оқу және басқа кітаптары шығып тұрады. Ұсақ ұлттар тілінде оқу құралдарын шығару қиынырақ болған еді. Ұйғыр, дунған ұлт тілінде өріп және оқу кітаптары болмай, қиыншылыққа ұшырап келген едік. Жаңа латын әрпіне көшумен оны да жөндеуге мүмкіндік болды. Мәдениет құрылысында тағы үлкен бір табыс қазақтың латын әрпіне негізделген әліппесін тұрмысқа асырғандығымыз. Латын негізіндегі әріп 1928 жылдан басталып, мемлекет әрпі саналып отыр. Жақын арада бүтін жазу істері латын әрпіне көшіп болмақ. Күншығыстық ұсақ ұлттардың да әріптері латын негізіне аударылып отыр. Қазақстанда қазақ зиялыларынан бірнешелері латын негізіндегі әріпке және жалпы мәдениет құрылысындағы кейбір істерге ұлтшылдық көзбен қарап қарсы шықты. Олар қазақ еңбекшілерінің мәдениетін байшыл ескішілдік жаққа қарай сүйреп, еңбекшілер мәдениетін менсінбеді. Бұл ағым ескі алашорданың қалдығымен байланысты. Қазақ еңбекшілерінің өсуі, саяси сезімінің артуымен ұлтшылдардың пікірі шетке қағылды. Соңғы уақыттарда олардың пікірінің залалды екендігі жалпы еңбекшілер арасында мәлім болып, онымен күресуге кірісілді. Ұлтшылдардың бастықтары мәдениет майданынан шетке шығарылды, қалдықтарымен алда күресу керек. Күншығыс ұсақ ұлттары арасында да мәдениет құрылысына қарсы ұлтшылдық көзқарас бар еді. Олардың да негізгі пікірі байшыл, ескішілік болып, еңбекшілер мәдениетіне жатпаушы еді. Тараншы, дунған, қарақалпақ секілді ұлттардың арасында мәдениет жүзіндегі жұмыстарға қанағаттанбағандай қарсы болып, негізінде сол байшыл пікірге қарап, бұрмақшы еді. Соңғы уақытта олармен де күрес басталып, шын еңбекшілер мәдениетін құруға кірісіп келеді. Ұлт мәдениеті ұлтшылдардың айтқанындай құрылмайды. Жаңа кеңес жолымен тап негізінде, интернационалдық жолмен құрылуы керек.

Тарихи себептермен жергілікті ұлттар арасында шаруашылық теңсіздігі болғаны баста айтылды. Қазақстан ұлт кеңес республикасы құрылумен шаруашылық еркіндігі басталды. Орыс ұлтының үстемшілігі, зорлықпен алған жерлері қайтарыла бастады. Жердің меншікті мүлік болуы бұзылып, көпшілік әлеуметтік болды. Жер сату жойылып, оның тең пайдалануға жалпы бұқара ұқыпты болды. Шаруашылық негізімен ұлт-ұлтқа үстем болу бітіріліп, теңдік, еркіндік берілді. Қазақ ұлты және ұсақ ұлттар еңбекшілерінің неше жылдар күткен, көксеген мәселелеріне көңіл қойыла бастады. Тарихи жанжалды мәселелердің бірі жер мәселесі болып, мұның себебінен ұлт араздығы туғанын айтқан едік. Сондықтан жер мәселесін шешу ұлт мәселесімен байланысты болды. Қазақстан үкіметі бұл мәселеге бастан-ақ көңіл қойды. Бұл мәселенің барлық ұлт, кедей, орташаларының тілегіне қарай тап негізінде орындалу жағын көздеді. Тап мақсатын алға қойып іске кірісті. Бірақ бұл мәселеге, бастапқы кезде, ескі алашорданың қалдығы байшыл-ұлтшылдар кесірлік жасады. Қазақтың байшыл ұлтшылдары жер мәселесінің жалғыз-ақ қазақ ұлты үшін шешілуін қуаттап, басқа ұлттар кедейлерін естен шығарып қойды. 1925 жылғы Қазақстанның V партия конференциясында ұлтшылдар өз пікірін өткізіп, жерге орналастыру жұмысына кезек түзілді9. Алдымен жерге қазақ орналастырылсын, орыс, басқа ұсақ ұлттар екінші, үшінші кезекте орналастырылсын, жерден пайдалану мөлшері де осы түрде болуға, қазақтарды жерге орналастыру үкімет есебінен, басқа ұлттарға жер заңына муапық жер бөліп берілсін деген еді. Мәселенің бұлай шешілуі ұлттар арасында қайтадан жанжал тудырды. Неге десең, қоныстандыру жұмысы жүргізілгенде қазақтың байы үкімет қаржысына қоныстап, орыс, басқа ұлт кедейі кезегі жеткен күні өз қаржысына қоныстанарға керек, екіншіден, жер біткеннің бәрі қазақтарға беріліп, басқалар кезегі келгенше қарап тұруы керек. Солай болып ұлттар арасында бірдейлік, теңдік болмай қалды. Бұған басқа ұлттар наразылық білдіріп, Қазақстан бізге көңіл бөлмейді, біз өгей бала болдық деп орталыққа шағым үстіне шағым түсірді. Жерден пайдалануға теңдік болса, ел қатарлы сыбағамызды беріңіз деген тілектерін қоя бастады. Дұрысында, ұсақ ұлттар бұл мәселені қоюға ерікті еді. Бұл жанжалдар Қазақстанның VІ партия конференциясының қаулысымен жөнделді10.

ҮӀ партия конференциясы өзінің қаулысында былай деген еді: "Жерге орналастырудың кезекке бөлінуі қалдырылсын, қазақ, орыс деп ұлт-ұлтқа бөлінбей, тап жолы, тап мақсаты қолданылсын, жерден пайдалану мөлшері бірдей түзілсін. Қазақ шаруасы нашар болғандықтан, оларға жердің молырақ берілуі есте болсын, жерге орналастырғанда бар ұлттардың кедейі, орташалары бірдей үкімет қаржысы есебіне алынсын". Қазақстандағы жаппай қоныстандыру мәселесі тұрғын ел еңбекшілері мен тұрғын европа халқы және шығыстық ұлттардың бай, кулактарына қарсы күштерін біріктіретін болып орындалуы алға қойылды. Бұл жұмыста қазақ, орыс демей, барлық ұлттардың кедей, орташасының мүддесі қозғалып, бай, кулакқа қарсы күресте тапшылдық бірлігін күшейтуге жол түзелді. Солай болып ұлтшылдардың пікірі шетке қағылды.

Осы деректемелерді, қаулыны жүзеге асыра алдық па? Толығымен асыра алдық. Бірінші, егіндік, шабындық жерлерді кедей, орташаларға бөлістіру жүргізілді. Шабындықтан 1136000 гектар, егістіктен 1250000 гектар жер кедей, орташаға бөлістірілді. Осыдан батырақ пен кедей 700000 гектар шабындық және 741000 егіндік жерге ие болды. Орташа 436000 гектар шабындық, 508000 гектар жер алды. Бұл кедей мен ортаның шаруасын күшейтіп, байлардың күшін кемітті, екіншіден, ауылда тап сезімін күшейте алды. Екінші, байлардың, жарым феодалдардың күшін кеміту, оларды мүлде жою үшін конфиске жүргізіліп, 1928 жылы 609 ірі байдың мал-мүлкі конфискеленіп, өздері жер аударылды. Бұлар ылғи кеңес жұмысына белсене дұшпандық жүргізіп, партия мен үкіметтің ол үшін қолданатын негізгі шарасын жүзеге асыруға кесір болатын жуан жұдырықтар еді. Олар сол бұрынғы ескі қанаушылдықты және түрлі сұмдықты күшейтуші, елдің бірлігін қашырушы лайсаңшылдар еді. Елдің тұрмысын жақсартуға жол бермеуші еді. Солар конфискеленіп, 144474 бас ірі малдары алынып, 20626 маңдайында түгі жоқ батыраққа берілді. 293 колхоз, 5 совхоз ұйымдастырылды. Үшінші, 1927 жылдан 1929 жылға дейін тап негізімен 257615 шаруа жерге қоныстандырылған. Мұнда Қазақстандағы ұлт еңбекшілері де бірдей қоныстандырылды. Осымен ұлттар арасындағы татулық күшейді. Орта шаруаларды қоныстандырумен қарап қалмастан, олардың шаруашылығын өркендетуге үкімет тарапынан қарыз ақша беріліп тұрды. Мұнда көбірек артта қалған ұлттардың қожалығын көтеру жағы есте тұтылды. 1928 жылы 17547 мың сом, 1929 жылы 18552 мың сом қарыз берілді. Жұт, басқа түрлі апаттармен күресуге соңғы жылдары мемлекет және жергілікті бюджеттен 1900000 сом ақша жұмсалды. Барлық ұлттардың кедейлері салықтан құтқарылды. Ауыл-қыстақтағы шаруалардың керек-жарағын жеткеру үшін кооператив орындарының саны өсірілді. 1927 жылы барлық кооператив орны 312, мүшелері 110 мың болып, ұсақ ұлттардан 6,3 процентін ғана тұтқан еді. 1930 жылы кооператив орындары 748, мүшелері 430700 болып, жергілікті халықтан 53,3 процентін тұтты: шаруашылыққа керекті соқа-сайман, машиналар жетерлік дәрежеде берілді. 1930 жылға қарағанда, совхоздардың саны өсті. Егін салу, мал асырау һәм басқа да барлық совхоздардың саны 80-нен асады. Бұларға көбірек жергілікті халықтан, һәм ұсақ ұлттардан тартылған. Колхоздың әр түрдегісінің бері қосылғанда 700-ге барады. Тағы да көшпелілерді отырықшы ету үшін 1930 жылы жоспар түзіліп, 344000 шаруаны отыртуға 300 миллион сом белгіленіп отыр. Түкпірде жатқан елдерге теміржол салынып жатыр. Олардан Түркістан-Сібір темір жолы 1930 жылы жеткеріліп іске кірісті. Өндіріс орындары күшейтіліп, алға бастырып келеді. Осы жұмыстар нәтижесінде Қазақстанда ұлт алалықтары жойылып, бірлесу, күш біріктіру нығайып келеді. Сонымен бірге Қазақстанда пролетариат өсіп келеді. 1926-27 жылы Қазақстандағы бүкіл пролетариаттың саны 193855 болып, жүз процент болса, 1929-30 жылы 229004 болып, 1048 процент артқан. Бесжылдық жоспардың ақырында 1932-33 жылда 822579 болып, 4243 процент артпақ. Осының ішінде барлық ұлт еңбекшілерінен де бар. Ұлт мәселесінің шаруашылық жолымен шешілуінің толық қорытындысын жасау үлкен іс. Біз мұнда көбірек ауыл шаруашылығы жайындағы бірсыпыра істелген істерді ғана көрсеттік. Өнеркәсіп, жол қатынасы, тағы сол секілді жөндерде орындалған жұмыстар көп. Жаңа басталып жатқандары да бар. Мұның толық қорытындысы бесжылдық жоспардың орындалуымен болмақ. Қазақстанның VІІ партия конференциясы бұл турада мынадай тура жол көрсетті": "Бесжылдық жоспар пролетариаттың және Қазақстандағы барлық еңбекшілердің тапшылдық бағытын бекемдеп, ұлттар арасындағы мәселенің мәдени, шаруашылық негізімен толық шешілуіне себепкер. Бай-кулактармен аяусыз күресу, Қазақстанның социалистік қайта құрылысы үшін барлық еңбекшілерінің күшін біріктіре алады". Конференция қаулысы мәселенің негізін тіпті ашық айтқан. Ұлт мәселесінің шаруашылық негізімен толық шешілуі бесжылдық жоспардың орындалуымен байланысты. Барлық ұлт еңбекшілерінің міндеті бесжылдық жоспарды төрт жылда орындау болуы тиіс.

Ресей капиталшылдары отаршылдықта жасаған Қазақстан қарамағында ірі өнеркәсіпті алға жіберу ісіне қызықпады. Өндіріс орындары өте аз болды. Кейбір бар өнеркәсіп орындарына, болса да жергілікті халықтан жұмысшы алған жоқ, алса да өте аз. Сондықтан Қазақстан қарамағында жалпы пролетариаттың саны аз болып, жергілікті халықтан мүлде аз еді. Бар пролетариат және ауылдағы кедей батырақтар да тарау-тарау түрде болып, олардың қатынас жағы оңайсыз еді. Олардың істейтін, күнелтетін орындары темір жолдан, мәдени жерлерден шетте еді. Осындай тарихи себептермен Қазақстан пролетариаты арасында партия ұйымын ерте бастан күшейтуге мүмкіндік болмады. Жұмысшы, кедей-батырақтардың тарау түрде өте артта болғандары, олар арасында төңкеріс ісін жүргізіп, ұлт белсендісін даярлауға қиындық келтірді. Осы сияқты себептермен қазақ, басқа ұлттардың еңбекшісі Октябрь төңкерісіне өздерінің өте аз санды коммунистерімен кірісті. Октябрьден соң, кеңес үкіметі құрыла бастаумен қазақ жөне басқа ұлттардың коммунист партиясына кіруі басталады. Азамат соғысы кездерінде қазақтан көп кісілер партия қатарына кіре бастайды. Ол уақыттарда партия ұйымы күшті болса да, мүшелердің көбі қызыл әскер және оның бастықтары, саяси жетекшілерден болып, олардың көбі азамат соғысы біткен соң таралып кетті. Қалайда сол уақыттағы, Орынбордағы партия ұйымына12 қазақтан және басқа жергілікті ұлттардан тартылған мүше аз еді. Қазақстан республикасы құрылған соң, партия ұйымы қазақтан көптеп мүше тарта бастайды. Бірақ та, ол уақытта қала, поселкадағы кісілерден көп тартылып, ауылдағы шын кедей-батырақтар арасында іс жүрмей келді. Көп орындарда партияға тап жағынан жат оқымысты бай балалары, алашордашылардан да кіргендері болды. Қарақалпақ облысы секілді түкпірдегі орындарда ишан, молда һәм оның балалары да кіріп қалды. Себебі, ол кезде кедей, батырақтардың тап сезімі күшті емес еді. Сондықтан бастапқы кезде Қазақстандағы партия ұйымында алауыздық, жікшілдік күш алды. Байшыл, ұлтшылдық көп болды. Бұқараны, үкіметті партия ұйымы басқармай, жікшіл "көсемдер" басқарып та жүрді. Қазақстан республикасы құрылудан бастап, партия ұйымының алдында үлкен-үлкен міндеттер тұрған еді. Орталық Партия Комитетінің қаулыларын артта қалған Қазақстанда жүзеге асыру керек. Мұндағы төңкерістің нәтижесімен істелетін ұлт мәселесі, мәдени, шаруашылық жұмыстарына саяси жол басшылықты күшейтіп, барлық жұмыста тап күресін кескіндету керек болды. Міне, осындай зор міндеттерді орындай бастағанда Қазақстандағы партия ұйымының жетекші орындарындағы қызметкерлер арасында кейбір жолдастар партияның ұлы жолынан тайсала бастады. Партия деректемесін орындағанда байшыл-ұлтшылдық көзімен қарап бұрмалай бастады. Сол уақыттағы жікшілдікті зорайтқан Қожанұлы жолдас13 1927 жылғы өлкелік комитетке жазған хатында: "Партияның ұлы жолына ұлтшылдық көзбен қарап, бұрмалағаным рас" деп жазады, (ол соңында қатесін мойнына алды). 1925 жылдың күзінде болған Қазақстанның Ү партия конференциясы жіктердің тобын тоздырып, қатарын бұзды. Жікшілдік, байшылдықпен күресіп, партия ұйымының әсерін, жетекшілігін күшейтуге кірісті. Бұл уақыттарда партия қатарында қазақ және басқа ұлттардан белсенділер де көбейіп, салт-санасы берік коммунистер шыға бастайды. Ауыл коммунисін шығару ұраны тасталып, ол жүзеге асырылады. Партиядағылар тұрмыс жағынан да түзеле бастайды. Баяғы "көсемдерге басқаруға жол берілмей, шын партия ұйымы болып партияның директивасын тұрмысқа асыруға мүмкіндік туады. Төмендерде партия ұйымдарының саны молайып, жікшілдікті бітіру және мәдени, шаруашылықты өркендететін жұмыстарды қолға алуды мықтап талап етті. Партия ұйымының бұл мақсаты Қазақстанның ҮӀ партия конференциясында жүзеге асты. 1927 жылдың күзіндегі ҮӀ партия конференциясы сол уақыттағы жікшілдіктің сырын ашып, партияға залалды екенін көрсетті. Ондағы "садуақасовшылдық" жігінің байлардың пікірі екенін белгілеп, оны бітіруге жол түзді. Ол жіктің тілегі: "Қазақстанды кеңес үкіметіне бағынбайтын үкімет жасау, кеңес одағының шаруашылығына байланыстырмай өнеркөсіп құру, қазақтың байы мен кедейін айырмау, тағы-тағылар" еді, Ленин партиясының қызыл туы астына жиналған кедей, батырақтар "садуақасовшылдық" тамырына балта шапты, оның қалдықтарын да жоюға кірісті. Қазақстанның он жылдық өмірінде партия ұйымы түрлі жіктерді жеңіп, өзінің қатарын түзеді; жат адамдардан тазаланды. Онымен мүшелердің жалпы саны кеміген жоқ, нағыз кедей, батырақтардан, өндіріс орындарындағы жұмысшылардан көп алынды. Қазақстандағы партияға мүше, кандидаттарынын тұрмыс жағына қарағанда мынадай: (процент есебімен)

Жылдар

Жұмысшы

Шаруа

Барлығы

Партияның қатары түзелуімен ұлт коммунистерінің саны молайды. Барлық мүше және кандидаттарды ұлтқа айырғандағы саны мынадай болып шығады:

Партия ұйымында әйелдердің саны да артып келеді. Олар коммунистердің жалпы санына үстіміздегі жыл 19 процент тұтады. Әйелдерден белсенділер даярланып, жауапты жұмыстарға да қойылып отыр. Жастар ұйымының мүшелерінің саны өсумен қатар да жақсыланып келеді. 1928 жылы барлық мүшесі 63218 болса, 1929 жылы 96559 болды. Жұмысшы, батырақ 27,5 проценттен 32 процентке жетті. 1927 жылы 32 мың жас ұландар мүшесі болса, 1929 жылы 54 мыңға жетті.

Жастарға тәрбие беру жұмысы ең алдыңғы міндеттерден саналып келеді. Ұлт коммунистерін молайту, оларға интернационалдық тәрбие беру жұмысы алдыңғы қатардағы міндетіміз болып келеді. Әлі де сол жұмыс күшейтілмек. Мұнан былай ұлт коммунистері партия жолынан тайсалушылармен күресіп, шын большевик болу керек. Салт-сана майданында батырлық көрсетіп, жергілікті ұлтшылдық ұлы орыс ұлтшылдығымен күресу керек. Ұлт кедей, батырақтарын партияға тартып, нағыз коммунист партиясын құрып, оның ұлы жолымен бару керек.

Патша үкіметінің отары болып, құлдықта жасаған Қазақстандағы ұлттарға Октябрь төңкерісін жасаушы орыс пролетариаты еркіндік берді. Орыс пролетариаты бұрын құлдықта жасаған ұлттардың кедей шаруаларымен байланысты күшейтіп, оларға саяси, мәдени, шаруашылық жағынан жәрдем көрсетіп келеді. Езілген ұлттардың еңбекшілерімен қоян-қолтық одақтасып, социалистік құрылысты күшейткелі отыр. Сондықтан барлық ұлт еңбекшілері сол одақты күшейтуі тиіс. Қазақстандағы барлық ұлт еңбекшілері бірігіп, бай-кулактармен күресті үдетіп, социалистік құрылысты өркендетуі тиіс. Ауыл шаруашылығын социалистік негізде қайта құру бүтін кедей мен орташаның пайдасы. Бұл істі жүзеге асыру үшін колхоз, совхоздар ұйымдастырылып және көшпелі елді отырықшылыққа айналдыру ісі жүргізіліп жатыр. Машина, трактор секілді саймандар беріліп, жаңа техникамен шаруашылықтың өнімін арттыруға түрлі күрделі жұмыстар істеліп жатыр. Осылардың бәріне де ұлт айырмашылығына қарамай, нағыз кедей батырақтар тартылады. Соның үшін бұл жұмысқа барлық ұлт еңбекшілері де ат салысуы тиіс. Өздерінің артта қалған шаруашыларының осы түрде ғана алға басуын білуі тиіс. Бізде ұлт араздығы ескіден мирас қалған. Сол қалдықтар социалистік құрылысқа залал береді. Енді ол араздық болмауы керек. Барлық ұлт кедейлерінің де тілегі бір. Сондықтан ұлт дегенде кедей көзімен қарау керек. Ұлт-ұлттың кедейі бір-біріне жәрдемдес болсын. Ұлы орыс ұлтшылдығы отаршылдықтан қалған нәрсе. Ол біздің барлық ұлт еңбекшілерінің бірлігін бұзады, социалистік құрылысқа кесір болады. Орыс пролетариаты онымен күресті күшейтіп отыр. Сондықтан барлық ұлт еңбекшілері сол пролетариаттың жолын қорғап, ұлы орыс ұлтшылдығымен күресу керек. Жергілікті ұлтшылдық та өте залалды, онымен де күресу керек. Оңшыл, солшылдық бізді партияның ұлы жолынан аздырады, олармен де қатаң күрес керек. Соңғы уақыттарда бізде тап күресі күшейе бастады. Бүтін кеңес одағындағы кедей табы капитализм қалдығына шабуыл жасап отыр. Социалистік құрылыс күн санай өркендеп келеді. Бұған бай-құлақтардың қарсылығы зорайып отыр. Бай-құлақтар пролетариат үстемдігіне және социалистік құрылысқа қарсы күресіп, қайдағы оңбаған немелерді қолданады. Олардың пайдаланатыны дін жолдары, ұлы орыс ұлтшылдығы, жергілікті ұлтшылдық, партия жолын бұрмалау, тағы сол секілділер. Барлық ұлт еңбекшілері, әсіресе, партия мүшесі осындайлармен күресіп, интернационалшылдықты күшейтуге үгіт жүргізуі керек. Қайсы бір түрде болмасын, ұлт алауыздығын күшейтушілермен аяусыз күресу керек. Қазақстан үкіметі жалғыз-ақ қазақ халқы үшін деп түсіну жарамайды. Ол Қазақстандағы барлық ұлт еңбекшілері үшін үкімет, барлық ұлт еңбекшілеріне де бірдей қарауды міндет қылып отыр. Жергілікті халық ішінде көпшілік орын тұтушы қазақ еңбекшісі болғаннан әр істе де солар көп ауызға алынарға тиісті. Мұның үшін өкпелеу орынсыз. Барлық ұлт еңбекшілері қазақ еңбекшілеріне жәрдемдес болуы керек. Үкімет мәселені тап негізінен шешеді. Қайсы мәселеде болса да барлық ұлттың кедей, орташаларының пайдасын көздеп іс істеді. Сондықтан барлық ұлттың еңбекшілері Қазақстанның партия һәм үкіметінің жолын қорғауы тиіс. Қазақстан мемлекеті ауыл шаруашылығы және ірі өнеркәсіп орнына айналып келеді. Сондықтан жергілікті халықтан пролетариат даярлау ісі алға қойылып отыр, міне мұны жалғыз-ақ қазақ халқының пайдасы үшін деп ойлау жарамайды. Бұл мәселе жалпы пролетариат пен қара шаруаның одағын нығайтып, социалистік құрылыстың жеңуіне жәрдем болмақ. Бұл жұмыста мәдениетте алда болған орыс жұмысшыларының белсенділігі керек. Көбінше мамандығы басым орыс жұмысшылары жергілікті қазақ және басқа ұлттардан да пролетариат шығаруды өзіне міндет қылып, оларға тәрбие беруге тиісті. Жергілікті жұмысшылар да нағыз интернационалдық пікірде болып, тәрбие аларға керек. Кеңес одағындағы ұлттардың еркін болып мәдениет құруын, шаруашылығын өркендетуін капиталистік мемлекеттер көре алмайды. Өйткені баяғы патша заманындағы бізде болған жағдай соларда әлі күнге дейін түк айныған жоқ. Жиһангер мемлекеттер дәл осы күнде отаршылдықпен көп ұлттарды езіп отыр. Сол езілуші ұлттарға бізді үлгі болады деп қорқады. Сондықтан ұлттарға еркіндік беруші кеңес үкіметіне дұшпан болып, оған қарсы шабуыл жасауға даярланады. Күні-түні соғыс құралдары, әскерлерін молайтып жатыр. Болмаған нәрселерді сылтау қылып кеңеске қарсы соғыс ашуға мүдделенеді. Біздің кеңес үкіметі ешкіммен де соғысуды тілемейді. Бірақ әлі жиһангер мемлекеттерден қауіп бар. Сондықтан қарап жатуға болмайды. Жау үкіметімізге ат қоя қалса, қарсы тұрарлық болу керек. Сол себепті барлық ұлт еңбекшілері де кеңесті қорғауға даяр болуға тиісті.

Казахское народное творчество до сего времени не служило объектом специального теоретического и исторического литературного исследования ученых-востоковедов. Несомненно, что для своего времени были очень и очень ценны труды В.В. Радлова1, Г. Н. Потанина2 и других, посвященные фиксации, собиранию и частичному ознакомлению интересующихся лиц с отдельными образцами казахского устного творчества. В результате их деятельности в данный момент мы имеем все возрастающий интерес наряду с общетюркской литературой и к казахскому творчеству со стороны как европейских (русских) исследователей, так и главным образом самих казахов. При этом в заинтересованности последних в вопросах собрания, систематизации и в некоторых попытках историко-литературного анализа побуждающим фактором наряду с факторами общекультурного подъема казахского народа со времени революции 1917 года несомненная роль побудителя, вдохновителя принадлежит еще и тем европейским новаторам, которые впервые дали общую оценку творческой способности казахского народа, а также в отдельности отметили ряд образцов из казахского героического эпоса как шедевров не только казахской, но и общетюркской культурной сокровищницы. Вместе с тем, признавая столь важную роль начальной направляющей деятельности этих лиц, мы все же должны согласиться и с тем, что работа была только пионерская, не дающая пока ни устойчивых методологических принципов дальнейшего исследования, ни примеров углубленного историко-литературного исследования хотя бы отдельных образцов. Конечно, мы отнюдь не намерены умалять значения того, что было проделано до нас европейскими учеными, потому что их деятельность определялась кругом тех задач, которые стояли перед ними в то время и сводились в главных своих чертах к фиксации, собиранию того, что есть у народа. Однако это было не исследование, посвященное какой-либо проблеме, не стройная система методов систематизации, классификации собранных материалов, а только начальная схема предварительной, подготовительной деятельности в данном направлении. Поэтому эпизодичны и до некоторой степени случайны все высказывания о том, что «казахи — народ-поэт», что Козы-Корпеш3 — восточные Ромео и Джульетта, что казахские легенды и все устное творчество являются одним из важнейших звеньев во всей фольклорной цепи, тянущейся от древнемонгольской Гэсэриады4, от легенд о знаменитом Шынгысе (Чингисе) до Карловченгского эпоса Западной Европы. Неутешительны для нас также отмеченные не однажды совпадения в жанровом отношении некоторых наших форм, например "айтыс", с древнефранцузскими "тэнсонами" или арабскими "мугаллакат" как намек на большое разнообразие жанров. Все это может быть и лестно для нас, но, однако же, не в этом суть изучения и оценки казахского творчества. Все эти проблематичные сравнения, параллели, отмеченные факты случайных совпадений основаны только на одном поверхностном и одностороннем наблюдении. Причем для большинства наблюдателей, представляющих казахскую литературу в далекой перспективе и во всем ее объеме с древнейших богатырских былин, лироэпических поэм до отдельных форм индивидуального творчества, казахское народное творчество казалось многокрасочным, интересным с весьма различных точек зрения. Одних, например, интересовала только языковая сторона. Богатство лингвистических образов, языковых метафор, высокие эпитеты, восторженные сравнения представлялись типичными для всей восточной поэзии. Других интересовали часто наблюдающиеся факты психологизма в лирических поэмах, моменты любовной лирики, лирики природы и удачно развернутая сюжетная динамика с резко очерченными душевными свойствами персонажей. Наряду с этим значительная часть европейских исследователей интересовалась казахским творчеством как всяким фольклором с этнографической точки зрения. Поэтому их интересовали малые формы бытовых обрядовых песен как песни, сопровождающие свадебный ритуал, похороны, поминки, как пережитки древнего, языческого влияния, как остатки шаманизма у казахов: заговоры, заклинания баксы и т. д. Во всех этих случаях казахское творчество не было объектом специального изучения, а всегда как иллюстрацией, как примером, почти случайно подвернувшимся исследователям, посвятившим себя не этой одной теме, а в большинстве случаев занимающимся проблемами совершенно иного порядка. Между прочим, и современная тюркология пока еще не дала нам примеров более или менее детального историко-литературного исследования каких-то отдельных образцов казахского творчества. Полагаем, что изложенного вполне достаточно для того, чтобы представить себе все трудности, которые стоят перед всеми начинающими исследователями в этой области, в их попытках систематизировать и научно осмыслить богатое и разнообразное наследие духовной культуры казахского народа. Насчитывающая за собой изрядное количество веков история казахского народа, если не богата культурным наследием в иных областях, например в области материальной культуры, то, несомненно, богата произведениями духовной культуры, яркими показателями чего является, во-первых, устное народное творчество и, во-вторых, бытовая музыка. Говоря о казахском народном творчестве, большинство наблюдателей обращало внимание на множество поэтических форм вообще, не видя при этом жанровых, формальных отличий одних образцов от других. Богатство количественное кажется бесспорным для всякого более или менее знакомого со степью лица. На самом деле ни один значительный факт в жизни казаха не проходит для него просто так, не будучи отмеченным хотя бы давно устоявшейся традиционной формой поэтического слова. Несомненное, непоколебимое, полновесное значение поэтического слова, унаследованное как устойчивая традиция от далекого прошлого казахов и до настоящего времени, для огромного большинства степного населения еще не потеряло актуального значения. Это и дало повод сказать Абаю:

(Как твое появление на свет сопровождала песня, Так она отметит и твой уход (кончину)). Однако интерес к ближайшему знакомству с народным творчеством, интерес к историко-критическому анализу и серьезному осмыслению этого творчества, не может ограничиться как одними перечислениями встречающихся образцов, так и их записыванием или заучиванием, воспринимая все формальные различия, типовое многообразие как один непрерывный, единообразный поток словесной культуры. Ближайшие задания систематизации и анализа не могут ограничиться только одними случайными общими фразами, не могут допустить и общего восприятия всех видов казахского народного творчества, созданных в различные века под влиянием многих и многих бытовых, исторических, общественно-экономических причин. При ближайшем знакомстве оказывается, что точно так же нельзя понимать казахское творчество даже одной эпохи как единое целое для всех районов. Несмотря на то, что казахи, занимая огромную территорию, не имеют внутри себя резко выраженных диалектологических делений, в области поэтического творчества это единообразие совершенно отсутствует. И это вполне естественно, поскольку поэтическое творчество во многих своих формах, даже в стадии его первоначального развития как коллективного творчества, всегда является некоторым отражением жизни, деятельности и исторической судьбы отдельной общественной среды или целой этнической группы. Поэтому различная историческая судьба отдельных крупных родов противоположных окраин Казахстана, естественно, вызывала и различную реакцию на внешние важнейшие исторические факторы. И эти специфические черты, отображенные в определенных формах поэтического слова, развертывают перед нами картину самых разнообразнейших видов народной поэзии. При этом разница не только в преобладании в одном районе или отсутствии в другом известных мотивов или цельных сюжетов, тематики вообще, наблюдается главным образом интереснейшая разница в жанровом отношении. Характерное для одного района сохранение формальных поэтических традиций старины совершенно отсутствует или в сильной степени затушевано в своих отличительных чертах в творчестве других районов, где место старых, устойчивых традиций заполняется поборовшими старое новыми формами. Отталкивание от старых мотивов сюжетов и противопоставление старому нового через преодоление господствовавшей ранее традиции оказывается типичным и для произведений народного творчества. Для большей убедительности и в целях большего уточнения этой мысли я позволю себе провести некоторую параллель между произведениями народного творчества среди казахов Малой Орды и народным творчеством части казахов Большой Орды6. В территориальном отношении районы пребывания этих групп представляют собой противоположные окраины Казахстана. Малоордынцы, населяющие западные части Казахстана, раньше, чем казахи остальных районов, попали в переплет разнообразных политических и культурно-экономических влияний со стороны ближайших соседей— русских и ближнего, более культурного мусульманского мира. Они раньше других казахов приняли русское подданство, раньше других испытали на себе результаты хищнической колонизаторской политики русского самодержавия. Отбирание земель, вытеснение в степи, экономический и правовой гнет вообще — все способствовало более раннему пробуждению народного, национального самосознания. Поэтому и историческое прошлое этих групп, отраженное в его поэтическом слове, несет в себе яркие отпечатки этих моментов общественной жизни. Поэзия оставляет господствовавшие традиционные формы бытовых, обрядовых, увеселительных песен, игр. Начинает вырождаться сознание общественного долга. Развивается быстрым темпом процесс перестройки рядов. Живое слово стягивает свои силы вокруг одной ударной темы — быть вестником грозящей казахскому народу опасности. Полновесная, действующая поэтическая форма посвящает себя конкретной задаче общественной полезности. Политические лозунги, воплотившиеся в поэтические формы, создают новые традиции утилитарной поэзии. Пусть еще не вырос, не оформился индивидуальный поэт, но тревожный сигнал о грозящей казахскому благополучию опасности становится самым распространенным, захватывающим и весьма ощутимым мотивом в репертуаре всех поэтов-импровизаторов, бывших сказителей былин, в изречениях биев и в предсмертных заветах умудренных житейским опытом аксакалов. Получивший идейный заряд еще со времен горемычного Асан Кайгы7, всю жизнь оплакивавшего судьбу казахского народа, мотив гражданской скорби в пределах Малой Орды зреет и укрепляется с каждым новым событием, например, при предательстве хана, родового вождя, подкупленного царским правительством, и превращается в настоящую агитку во время восстаний против русского и ханского господства, начатых Срымом8, Исатаем9 и др. Теперь поэзия — не забава праздного досуга казаха, а объединяющий лозунг, призывный клич к самообороне. Художественная форма наполнилась новым действенным, самым жизненным содержанием и стала необходимым, вдохновляющим, организующим фактором. Поэтому имеющий счастливый дар поэт-импровизатор становится непременным участником всех крупных событий. Он стирает грани между поэзией и реальной жизнью, становится передовым бойцом, центральной фигурой в массовом народном движении, правой рукой главаря восстаний. Отдаленные роды к совместным выступлениям призывает только по пламенный, захватывающий стих. И на бой с хорошо вооруженными русскими, ханскими частями ведет безоружных повстанцев его вдохновенная, торжествующая поэтизиронанная речь. Таким эмоционально-заражающим влиянием пользовались импровизации популярнейших доныне Махамбета10, Шер-Нияза11, Нысанбая12 и др. Взяв на себя во время народных волнений благодарную служебную роль, поэзия народа в пределах Малой Орды не теряет и в дальнейшем этой своей канвы, и даже после подавления восстаний углубляет и расширяет рамки ставшей уже традицией новой формы. Вдохновенные, призывающие к национальной самообороне песни становятся излюбленной формой всей малоордынской поэзии и, перекликаясь с аналогичными мотивами, возникшими в Средней Орде еще во времена Аблая, переносятся в нее и распространяются там. Приблизительно с этим периодом совпадают развитие и распространение общественных мотивов и на унаследованные от предыдущих веков традиционные формы народного творчества. Появляется усиленный интерес к пересмотру и восстановлению в памяти народа прошлого, когда он был независим, когда свободу его земли охраняли богатыри, деятельность которых в свое время была воспета оценившим их услуги народным творчеством. Оживленный интерес среди слушателей побуждает сказителей былин окрасить сказочное, полумифическое содержание прошлого новым содержанием, взятым из современности. Традиционная старая форма тематически обновляется, приспособляясь к потребностям, к запросам времени, наполняется новым актуальным содержанием. Наступает новая волна расцвета былинного героического эпоса, поданного по-новому, пополненного общественными мотивами. Иногда ярко заметными становятся стремления народной поэзии подчинить одной животрепещущей теме все имеющиеся формы устного творчества. Поэтому и обрядовые лирические песни типа "жоктау" (плач об умершем) используются для новой темы как готовая канва, знакомая народу традиционная схема. Общественные потрясения, пережитые на пороге XVІІІ и XІX веков Малой Ордой, вливают освежающую струю в народную поэзию как богатой тематикой, для которой были использованы все имевшиеся старые формы, так и новыми формами в виде исторических поэм. Это не дошедшая из отдаленных веков былина, трактующая полусказочную тему с персонажами полумифического происхождения, где центральная фигура — подлинный народный герой, главарь восстания, батыр, погибший, защищая свой род, или хан вроде Аблая, проникнутый сознанием общественного долга перед подчиненными ему родами. Все описываемые в исторических поэмах события соответствуют исторической действительности, и здоровый реализм, присущий этой форме народного творчества, будучи проведенным в передаче всех интригующих слушателя ситуациях, всегда и непременно делал сильную акцентуацию на стороне общественно-идеологической. Брались общественные события из недавнего прошлого, и динамизация сюжета одной стороной всегда опиралась на агитационно-воспитательную роль всей поэмы. Интерес к служебной общественной роли проникал и в эту форму. По моему мнению, даже и заимствована эта форма из мусульманского религиозного героического эпоса в целях реализации того же самого общественного задания в более новом ощутимом облике. Таков заряд, данный малоордынской поэзией всему народному творчеству казахов остальных районов, где новая тематика и использование по-новому старых форм расространялись и покоряли сердца слушателей тем легче, чем неизбежнее и скорее повторяла историческая судьба этих родов пережитую и воспетую судьбу малоордынцев. И в течение многих лет влияние малоордынской поэзии путем устной передачи распространяется, размножается как самодовлеющая, господствующая и излюбленная форма среди всех родов, входящих в состав Малой и Средней Орд. Возникает много новых образцов в подражание старине. Каждый новый поэт и в Средней Орде проникается той же самой идеей служения восторженным словом своему роду или народу. И впоследствии, когда появляются уже книжно образованные поэты, они тоже перепевают эти мотивы, внося как новое в прежнюю здоровую, яркую и многокрасочную народную основу мотивы религиозной мистики и общего упадочничества. Но, как бы то ни было, начальное направление, данное малоордынцами в течение XІX века, стало господствующим, и в этот период общественные темы являлись центральным пунктом, приковывавшим к себе так долго и неослабно максимум напряжения творческой мысли. И в результате упрочившейся и застоявшейся традиции малоордынская поэзия века XІX дала очень много ярких художественных образов призывной, сигнализирующей поэзии. Для нее стали типичными и интересными не только одна тематическая новизна, но и характеризирующий целую литературную эпоху новый жанр с новыми поэтическими размерами, эмоционально-действенной патетической формы восторженных од, со свойственной этой форме высокой поэтической лексикой. Совершенно изменился словарный состав поэзии этого времени. Реставрируя старинные эпитеты былинного эпоса, торжествует обновленная новым жизненным значением языковая метафора, перешедшая из актуального для своего времени богатырского эпоса в исторические поэмы, призывные песни современности. Поэтому, не удивительно, что наша литература последних лет в выработке поэтического стиля и в естественном стремлении обогатить, разнообразить поэтическую лексику заимствует готовые языковые традиции из малоордынских образцов. Многие молодые поэты и прозаики гораздо больше тяготеют к этой эпохе из всего исторического прошлого казахского народа даже в выборе темы. Основным определяющим фактором в данном случае является сгущенный здоровый реализм, ярко выступающий под знаком служения общественным интересам, в котором получило синтезирующее, объединяющее и максимально действенное значение все предыдущее прошлое казахского народного творчества. Эта экскурсия в прошлое малоордынской поэзии была необходима для того, чтобы яснее представить отличие форм и тем народной поэзии в пределах Большой Орды от поэзии остальных районов Казахстана. Существенное отличие здесь кроется не только в большем или меньшем распространении или сохранении старинных традиционных форм устной поэзии отдельных веков и не в одном отсутствии общественных тем в одной части — последние, если не так богато представлены в творчестве Большой Орды, как в Малой, то все же имеют и здесь свои отдельные яркие выражения. Когда мы переходим к материалам народного творчества в пределах Большой Орды, здесь гораздо интереснее факты совершенно иного порядка, а именно вопросы поэтической среды и моменты распространения малохарактерных для других районов малых форм, а иногда и совершенно новых жанров. Поэтому, наметив общий фон народной поэзии за последнее столетие в других районах Казахстана и переходя к материалам Джетысуйской губернии, я считаю необходимым рассмотрение образцов народного творчества в этих пределах совместно со всей средой создающих, воспринимающих и хранящих поэтическую продукцию групп. Нигде в Казахстане нельзя наблюдать такого абсолютного господства канонических малых форм бытовых, обрядовых, общенародных и по своей общеупотребительности демократических форм устной поэзии, как в Большой Орде. Здесь поэт-импровизатор до сего времени остается профессиональным певцом, непременным участником всех видов увеселительных торжеств, и поэтом, оплакивающим в некоторых случаях, зачастую по заказу, смерть бия, бая и им подобных, отмеченных вниманием рода лиц. Как профессионал старинного образца он использует поэтическое слово в виде ремесла. И за удачно спетый им «той-бастар» (торжественное открытие свадебного тоя стихами-приветствиями), за импровизированный плач по умершему с перечислением всех его деяний при жизни, он всегда и непременно берет необходимый гонорар. Это его право, и оно никем не оспаривается в Большой Орде, тогда как для казахов других районов такой тип поэта-ремесленника давно уже стал почти преданием глубокой старины. В Джетысу такой же поэт в большинстве случаев непременный участник всех поэтических состязаний, словесных турниров, сопровождающих от начала до конца свадебный ритуал казахов. Пусть этот поэт непривлекателен и нередко подвергается резкому осуждению со стороны строгих судей степи - "аксакалов", но все же для устной поэзии он всегда играл и играет служебную роль хранителя традиций старины. Его репертуар, включающий в себя почти все виды распространенных бытовых, обрядовых песен и многих "айтыс", делает его всегда весьма желательным лицом в увеселительных играх, вечеринках степной молодежи. Он ценен, если не в качестве общепризнанного и уважаемого поэта, то, по крайней мере, в качестве вполне терпимого и необходимого для веселого времяпровождения народного актера, увеселителя собравшихся. Большему сохранению старой традиции в Джетысу способствует ряд причин. Но самой главной из них является то, что Джетысуйская губерния, по крайней мере в части горных ее районов, населенных, например, Албанами и отчасти Дулатами, гораздо меньше подвергалась каким-либо иноземным влияниям, пребывая долгое время, почти вплоть до последних лет, в условиях изолированной отсталости, благодаря чему ярче сохранила признаки подлинной народности и черты полного демократизма в отношении сохранения и употребления всех видов народного поэтического творчества. Туда еще не вошли популярные в большинстве других районов стихи индивидуальных наших поэтов, таких, как Абай и другие, сменивших множество старых канонических форм и обновивших репертуар степных поэтов-певцов. Мало проникли туда и образцы религиозно-героического эпоса, сильно распространившиеся в остальных районах степи благодаря стараниям казанских издателей, видевших в этом помимо коммерческих выгод и полезную идейную услугу в деле большего распространения и популяризации элементарных догм ислама и всего панисламистского течения вообще. Всякая религиозная пропаганда в виде голых догм степью совершенно не воспринималась, а все преподанное в поэтизированных формах, с каким-либо разумным стержнем, интригующей сюжетной динамикой воспринималось всегда открыто и легко, поэтому старательные опекуны степи из татарских мулл и туркестанских ишанов весьма разумно и умело использовали особенности психики степного населения, вдохновляя и щедро снабжая и материалами, и денежными средствами казахских поэтов-книжников, посвятивших себя составлению или переложению на казахский язык религиозно-героических былин. Как было упомянуто, большинство районов Джетысу в этом отношении составляло счастливое исключение. Там крепче, нежели в других районах, держались за богатое, разнообразное духовное наследие веков и сохраняли его ценнейшие формы в памяти масс, а не в устах одного избранного сказителя былин или индивидуального собирателя старинных заветов. Эти лица зачастую представляли собой замкнутых хранителей поэтических традиций прошлого, будучи доступными только для избранных верхов и только в особо торжественных случаях. Между тем народная поэзия в Джетысу даже в наши дни в отличие от поэзии других районов всеми своими основаниями прочно связана с подлинно народной базой. Все ее виды, от синкретической песни-игры "жар-жар" до поздней народной исторической поэмы об албанском восстании 16-го года, отмечены яркой печатью народной психики и проникнуты коллективным духом творческого сознания. Отсюда их исключительная жизненность и весьма заметная актуальность в своей среде, бесспорные для всякого, даже случайного взора. Многокрасочность, исключительная сочность, общенародность и почвенная целостность выгодно отличают все материалы Джетысу от малодоступной для широких масс и до некоторой степени избраннической по форме и тематике поэзии других районов. Однако жертва в пользу общедоступности, способствующая сохранению и воспитанию широкой традиции любви к поэтическим образам, в различных слоях населения, способствуя закреплению во многих устах дошедших до последнего времени памятников предыдущих веков, все же имеет и отрицательные стороны. Вращаясь постоянно в кругу отдельных канонических, застывших форм, народная поэзия создает труднопреодолеваемый литературный шаблон, который часто препятствует вторжению свежей струи индивидуальных попыток, отклонений, отталкиваний от этого шаблона. Общенародность, общепризнанное господство только одних форм при отсутствии более гибкого художественного чутья у массы любителей поэтического творчества может служить серьезным тормозом к проникновению новых веяний, служащих необходимым толчком к дальнейшему развитию и обогащению формами и жанрами всей народной поэзии. Может быть, этим моментом и объясняется непопулярность наших современных поэтов в этой среде. Но не следует предполагать, что народная поэзия в Джетысу, не изменяя шаблонной формы устной поэзии, не изменяет в целом и содержание. Старая канва, состоящая из весьма устойчивых и ограниченных консервативных форм как готовых шаблонных схем, вместе с тем не всегда препятствует пополнению своего содержания всем новым, идущим от жизни и совсем не безразличным к тому, что вторгается в жизнь общества событиями последних лет, в корне перестраивающими прежние установившиеся взаимоотношения людей. Прогрессирующее и революционизирующееся сознание, в особенности в кругах молодежи, относясь теперь строго критически ко всем формам установившихся позорных институтов, как, например, калыма, многоженства, института левирата, переносит это же критическое отношение и в народную поэзию. И этот толчок, полученный от пополняющего современную жизнь аула нового содержания, как побуждающий, актуальный мотив, если не зарождает пока в чисто народной поэзии совершенно новых, ощутимых, распространенных форм для своего воплощения, то всячески использует имеющиеся старые формы. Поэтому мы не можем не отметить с полным внутренним удовлетворением тот факт, что на свадебных торжествах женщина, вступающая в словесное состязание "айтыс", аргументирует свое право на поединок и даже победу над джигитом доводами о равноправии женщины с мужчиной, о несправедливом правовом гнете, существовавшем до сего времени и изжитым, к счастью женщины, в последнее время благодаря новому строю жизни. Считая необходимым быть более конкретным в дальнейшем изложении своей темы, поскольку речь будет идти о разнообразных жанрах народной поэзии, излюбленных и сохраняемых в той или иной поэтической среде казахов Большой Орды, я теперь перехожу к иллюстрации отдельными примерами высказанных выше обобщающих положений, основываясь при этом на моих личных наблюдениях, проведенных истекшим летом среди албан, Алма-Атинского и Джаркентского уездов Джетысуйской губернии. Примером самых распространенных здесь коллективных форм народной поэзии являются свадебные песни, турниры - "айтыс", "жар-жар" и многие формы обрядовых песен. Общенародность этих форм у албан выражается не в том, что их исполняют доступные всем слоям населения профессиональные певцы-импровизаторы, а главным образом в том, что большинство этих песен поется всеми собравшимися на увеселительные торжества. Последний момент резко отличает своей подлинной коллективностью народную поэзию этих районов от других, где "айтыс" происходит только между профессиональными певцами и то очень редко. Мне за время пребывания среди албан представилась счастливая возможность присутствовать на одном свадебном вечере с "айтыс". С первого момента нашего приезда в аул, где должен был состояться вечер, меня поразил особый, нигде мной раньше не наблюдавшийся распорядок группировки состязающихся сил участников "айтыс". Когда мы подъезжали к аулу, он весь казался поющим, превратившимся в какую-то кузницу, где коллективные силы мужчин и женщин, вдохновленные своими излюбленными мотивами, творят подлинную поэзию народа. Выставлены три юрты для желающих выступить в состязании импровизированными стихами. Причем все эти юрты заполнены исключительно женщинами, попарно рассевшимися внутри юрты, с лицами, обращенными к остову юрты, с которого приподнята нижняя часть покрывающего сверху войлока, и из-за "кереге" (решетчатый нижний остов) сверкают любопытные и вдохновленные взоры собравшихся джигитов, выбравших уже из среды женщин тех, с которыми они намерены вступить в состязание. Джигиты тоже разбились попарно. За ними сидят группы слушателей, они же – жюри, ценители всех удачных атак и контратак состязающихся сторон. Они также следят за тем, чтобы участники турнира не повторяли сказанное однажды, потому что тогда они, по условию состязания, считаются побежденными, следят, чтобы они не исполняли исключительно заученный репертуар. Последнее допустимо только как традиционное начало и в том случае, когда стороны выбрали темой поэтического состязания превосходство своих "жайляу", всех прилетовочных территорий с перечислениями гор, холмов, долин и рек. Это одна из традиционных тем для начала турнира у албан, поэтому "айтыс", начатый с нее, носит название "горных, речных айтыс". Помимо этой темы есть масса других, как, например, темы любви, ревности, семейного счастья, о превосходстве одних родов над другими, темы о родовой вражде, о злополучной доле женщины и множество других. Побежденная, по мнению жюри, сторона немедленно прекращает состязание, уступая место другим желающим, при этом в знак признания своего поражения и превосходства противника как более одаренного носителя поэтического дара преподносит какое-либо материальное вознаграждение, каковое как трофей победы не присваивается победившими участниками состязания, а тотчас же раздается присутствующим. Как видно, эта среда — самая благодарная для расцвета новых элементов народной поэзии и для сохранения форм, дошедших от предыдущих поколений. Активно воспринимающая, популяризирующая и канонизирующая известные формы, разнообразная, действенная среда. Ее традиции заставляют каждого из числа молодежи, даже при все могущей быть у него скромности, не только заучивать импровизации популярных в степи акынов, но и хотя бы раз в жизни испробовать и обнаружить в себе при обычных условиях жизни, может быть, дремлющие поэтические возможности. Жайляу в эту лунную, летнюю ночь торжествовал в поэтическом пафосе поющих, творящих юрт. Будучи в числе слушателей, мы вначале свободно переходили от одной юрты к другой, прислушивались к отдельным песням состязающихся групп, охваченных каким-то массовым поэтическим азартом. Наконец, из среды всех участников "айтыс" наше внимание привлекло состязание, происходившее между популярной на жайляу Коктобе девушкой Сарой и начальником районной милиции Омарбеком. По форме оно не отличалось от распространенной традиционной канвы всех "айтыс", было весьма оригинальным по теме и по свободной импровизации. Легко парируя остроумными шутками в стихах все нападки джигита, Сара не без гордости намекает Омарбеку, чтобы он благодаря пришитым светлым пуговицам не мнил себя превосходящим людей степи, что если этот один незначительный признак дает основание гордиться перед остальными, то она, Сара, имеет брата, управляющего ныне всей Актюбинской губернией. Наивное с точки зрения посвященных людей, это гордое сознание, что брат ее "управляет" губернией, весьма актуально и вполне реально для самой Сары и всех остальных слушателей степи. Современные общественные работники, преимущественно ответработники — коммунисты из интеллигенции, вышедшие из отсталых, малокультурных родов, для своих сородичей везде являются источником гордости перед другими родами, не имеющими таковых, или, если и имеющими, то не отмеченными вниманием всей степи, не ставшими популярными среди большинства соседних родов. Поэтому вполне понятно, почему так гордо и убедительно для слушателей звучит в устах Сары ее самодовольное замечание о брате — коммунисте, "управляющем" целой губернией. Может быть, отчасти даже поэтому Сара во всех своих "айтыс", касающихся темы женского равноправия, так уверенно и высоко держит знамя своего пола и умеет возмущенно протестовать и пренебрежительно отказываться, с сознанием своего достоинства, от дальнейшего состязания, когда мало искушенный джигит вздумает, по унаследованному шаблону, огульно обвинить ее за то, что будто бы она позволила родителям взять калым за себя. Эта молодежь, представленная в лице Сары и Омарбека, по своему миросозерцанию, общей устремленности вперед и хотя бы приблизительной ориентировке в обстановке окружающей и общественной жизни является весьма активной благодарной средой, которой будет не чуждо и необходимо всякое культурное влияние. Пусть они пока немногое сменили в своем состязательном репертуаре, пусть еще старая каноническая форма "айтыс" есть единственная, господствующая в их среде поэтическая традиция, но факт частичного обновления, освежения ее новым содержанием, проникающим от окружающей жизни, является самым верным симптомом пробуждающегося критического сознания этой молодежи. Она в числе всех остальных слоев степного населения – наиболее надежная группа, хотя ощупью и медленно, но упорно идущая вперед с сохранением бытовой народной основы, удачно сочетающая ее со всеми новыми веяниями, полученными от жизни. Молодежи с ее массовой любовью к поэтическому творчеству, массовыми восприятиями и коллективным воспроизведением в поэтических формах замеченных новшеств в жизни принадлежит неотъемлемая роль народной целины, почвенным путем приближающейся от застоявшейся косной степной культуры к нашей современности. Поэтому-то мы встречаем в "айтыс" чаще всего темы, воспроизводящие актуальные, животрепещущие вопросы современности. Я уверен, что при умелом, культурном руководстве художественно-воспитательной работой среди этих групп рост казахского искусства, например театрального, был бы гораздо более обеспечен на этой почве, нежели среди обывательски, мещански настроенных городских "абсатаров", которым современный казахский театр кажется ничем иным, как только "игрой". Молодежь степи, в особенности такая, как в Джетысу, сохраняющая до сего времени как устойчивую форму все красочные, ритуальные стороны свадебных песен с хоровым исполнением "жар-жар", с популярнейшим "айтыс", которые сопровождаются песенной декламацией, даже в настоящем своем виде имеет все необходимые элементы драматизма и отчасти даже черты опереточных постановок. Для того чтобы построить на этой прочной бытовой основе культивированные, стилизованные формы сценического искусства, не нужно делать сложного скачка в какую-нибудь трагедию или сложную драму с ее перипетийными переломами, а нужно умело, культурно использовать те готовые схемы-маски, которые преподносит нам массовая народная основа в Джетысу. В "жар-жар" налицо ведущие хоровой диалог, две поющие группы, есть корифеи этих хоров, есть тут же центральные фигуры невесты, жениха. Помимо того, что в этой ритуальной песне заложены элементы драматизма, в ней есть и несомненный эмбрион поэтического оперного искусства. Если привнести сюда же дуэтное исполнение "айтыс", с состязающимися сторонами и профессиональным "акыном", исполняющим "беташар" (поэтическое наставление в духе русского домостроя, поющееся профессиональными певцами, по прибытии невесты в аул жениха), все эти персонажи одним своим присутствием дают готовую канву для всяческой стилизации на манер опереточных, водевильных, чисто комедийных и тому подобных малых культурных форм. Причем почвенная близость последних с хорошо знакомой для степи, чисто народной, распространенной традицией, без сомнения, будет способствовать скорейшей их усвояемости, как нового, ощутимого жанра, построенного по близким схемам. Это одна из многих возможностей, которые может дать казахское народное творчество, способствуя развитию национальной культуры, в каких угодно отраслях искусства. В готовности сыграть огромную организующую роль чисто народной бытовой основы перечисленные виды коллективной поэзии Джетысуйской губернии, несомненно, должны числиться на одном из первых мест среди всего духовного наследия прошлого. Второй характерной формой бытовых песен Джетысу является современная обрядовая лирическая песня типа "жоктау". Среди многих форм обрядовых песен, имеющихся в Джетысу и в других районах, я в данном случае выбираю как наиболее характерные для Джетысу только формы "жоктау". Джетысуйские "жоктау" оригинальны тем, что они, относясь всегда к группе малых форм, раньше характеризовались, в числе всех прочих свойств, еще и типичным малым размером, причем посвящены были исключительно оплакиванию умершего. Вопреки всему этому встречающиеся сейчас среди албан многочисленные "жоктау" обращают на себя невольное внимание прежде всего очень длинным размером. Порой они превращаются в длинную эпопею о всей жизни оплакиваемого героя. Перед глазами слушателя проносится вся его биография, начиная от его происхождения с перечислением всех важнейших событий его жизни, со всеми его похождениями. Этот вид "жоктау" перерастает традиционные рамки обрядовой песни как канонического жанра еще и тем, что не ограничивается основным тематическим заданием трактовать только об одном лице, он превращается в большинстве случаев в формы исторических поэм или нечто подобное исторической хронике современности, воспетой наряду с личностью героя как окружавшая последнего жизненная среда. Поэтому в тех же "жоктау" перечисляются все новейшие политические, экономические, общественные события известной эпохи. Так например, если оплакиваемый герой умер в годы, последующие за албанским восстанием, то непременно в его "жоктау" перечисляются все события, предшествовавшие волнению, отдельные важнейшие моменты самого волнения и участь, постигшая весь его род в связи с пережитым крупным историческим потрясением. Тут же перечисляются вдохновители восстания, фигурируют даже имена крестьянских и уездных начальников, строгих руководителей известных своей свирепостью карательных экспедиций. С восхищением воспевается героизм, проявленный отдельными представителями ближних родов. Отмечается наряду с этим и позорное предательство подкупленных главарей или заискивающих перед властью волостных управителей. Таким образом, "жоктау" во многих своих частях превращаются в подлинную историческую хронику, которая исполняется не на увеселительных торжествах, а только родственницами умершего, специально выделенными оплакивать потерю в течение всего траурного года. Оплакивающие согласно строго соблюдающимся среди албан правилам обязаны непременно два раза в день (утром и вечером) вспомнить одним и тем же "жоктау" умершего, исполняя составленную или самими женщинами, или специально приглашенным на этот случай профессиональным поэтом обрядовую песню-поэму. При этом воспроизводят ее не простым перессказыванием, а всегда сопровождая специально подобранным, заученным траурным мотивом. Строгое исполнение обрядовых "жоктау", с соблюдением всех его традиционных правил, в течение всего траурного года для остальных районов Казахстана давно, мне кажется, стало редкостью, а при таких переросших традиционные рамки обрядовой песни размерах и разнообразном содержании тем более немыслимо для остальных казахов. У албан же эта форма обрядовой песни до сегодняшнего дня является одной из самых господствующих форм обрядовой, лирической народной поэзии. Замечательной характерной чертой для них является то, что и эти песни в последние годы заметно проникаются новым содержанием окружающей современной обстановки. Кажется совершенно недопустимым и невозможным вторжение в эту консервативную форму, являющуюся пережитком старых, родовых традиций, тем общественной перестройки аула данного времени, с организациями кошчи13, с вопросами расслоения аула и т.д. Однако же некоторые "жоктау" последних лет имеют весьма недвусмысленные намеки и на эти, ставшие уже актуальными для степи, темы. Для многих "жоктау" как будто стало даже модой упоминать в той или иной деятельности предВИКа14 или секретаря кошчи. Скажу даже больше — в собранных мною двух "жоктау" в ауле Саурыковых и в третьем "жоктау" некоего Дункеш, составленном его женой, упоминаются имена многих губернских и центральных наших работников. Попадаются, например, имена выдвинувшихся из Албанского рода уездных и губернских ответработников, таких, как Серыкбаев Мыркасым, Байпаков Аубакир, причем наряду с заметным восхищением достигнутыми ими якобы величием и славой с удовлетворением отмечается и симпатия к их стремлениям помочь в нужде и при всех затруднениях аула. Не избегли, между прочим, иронического упоминания и те местные работники, которые в результате своей вредной деятельности попали в опалу. Таким образом, даже весьма консервативная по своей природе и назначению обрядовая песня не остается сейчас без влияния современности и, наоборот, заменяя во многих случаях распространенную в других районах событийную историческую поэму, она в связи с включением нового и новейшего содержания становится одной из весьма популярных и распространеннейших форм. Между тем наличие того факта, что этот вид "жоктау" с каждым новым крупным событием, приспособляясь к ближайшей современности, перерастает старый канон обрядности, становится, как мне кажется, верным признаком самоизживания этой традиции. В этом отношении весьма симптоматично включение не допускавшейся прежде иронии и элементов комедийности в некоторые "жоктау", для которых раньше строгими, неоспоримыми требованиями являлись серьезность и преобладание траурных мотивов. Введение эпического элемента и в особенности элементов иронии с явной целью произвести эффект на слушателя есть уже признак самопародирования формы, который всегда предшествует ликвидации, угасанию существовавшего доныне жанра. В условиях джетысуйской народной поэзии эта ликвидация должна произойти только в виде затушевывания, стирания бытовой действенной обрядной песни, а как поэтическая форма, являясь одним из богатых и интересных видов народной поэзии, она, несомненно, должна сохранить свое место в духовной сокровищнице народа, прогрессируя в смысле формальных достижений и наполняясь совершенно новым общественно-полезным содержанием, идущим под знаменем жизнестроения, а не одного только оплакивания прошлого. В таком случае и эта форма легко может приобщиться в новой стилизации через культурную переработку к общей формирующейся культурной сокровищнице казахского народа, став одной из интересных народных основ для дальнейшей эволюции литературного творчества. Отметив два типа распространенной малой формы бытовых, свадебных и обрядовых лиро-эпических песен с косвенным упоминанием о сохраняющей и развивающей таковые поэтической среде, я хочу в нескольких словах коснуться роли индивидуальных поэтов в сохранении отмеченных выше жанров и популяризации других форм. Из них мне удалось наблюдать два типа. Один старинного толка поэт-ремесленник за обещанное возмездие распродает свой дар оптом и в розницу, не имея при этом никакого устойчивого принципа ни в убеждениях, ни в отношениях к окружающей среде и отдельным лицам. Он готов без всякого пренебрежения к своей роли составить по заказу хвалебный гимн всякому и, обладая полной свободой, при новом заказе уничтожить свой восторженный отзыв столь же остроумной, отрицательной характеристикой этого же лица. Его свобода в разносторонних, зачастую противоречивых высказываниях внутри рода ничем не ограничена. Как ремесленника его осуждают аксакалы, но все же, несмотря на это, в кругу молодежи он самое желательное лицо, поскольку у него большой репертуар всех видов народной поэзии. Он может стать и сказителем старинной былины, и исполнителем редких "жоктау" прежних ханов, биев, он же хранитель особенно интересующих молодежь "айтыс" знаменитых в степи акынов-импровизаторов. Интересный и разнообразный, как и вся народная поэзия казахов, репертуар этого поэта за последние годы тоже пополнялся новыми темами, как, например, о приезде отдельных комиссаров из городов, или целых правительственных комиссий, так и о новых похождениях вместе с ними, с повторением приветствий, хвалебных песен, сочиненных им в честь этих людей, которых он непременно сопровождал на жайляу. Не отвергнутый еще молодежью ввиду его неограниченного запаса поэтических богатств казахской народной поэзий, он даже порой делает большие услуги современности, популяризируя среди массы слушателей на тоях, вечеринках имена общественных работников и преследуемые ими цели. Гораздо интереснее по содержанию и своей общественной роли индивидуальный поэт степи другого типа, ярким примером которого среди албан является акын Кодек15. Он активный участник современного строительства в ауле, член союза кошчи, постоянный читатель газет, журналов, получающий на их страницах определенное идеологическое и до некоторой степени художественное воспитание, вполне современный и чувствующий под собой твердую почву поэт-общественник. Отличие его от всех, выступающих сейчас на страницах периодической печати до известной степени признанных поэтов замечается в том, что он менее культурен, но зато подлинный знаток степи, ее психики, чаяний и всех вопросов, зарождающихся на фоне местной общественной жизни. Современный аул — родная стихия его творческой фантазии. Остроумная и едкая ирония поэта над всеми вредными пережитками старины, наблюдающимися в современном косном быту аула, выделяет его как беспощадного судью и обличителя всех пороков, кем бы они ни были допущены в родной его степи. Стих его по своим внешним достоинствам, по усовершенствованной, высокой технике безукоризнен. В стилистическом отношении он унаследовал напевную и игровую манеру льющихся стихов былинно-героического эпоса. Актуальная тематика, окрашенная весьма оригинальным и ярким сатирическим тоном всегда трезво и критически мыслящего поэта, делает все его произведения очень популярными в степи. Они сразу же после своего появления становятся достоянием широкой публики, исполняющей их уже в переложенном в песни виде на всех сборищах и вечеринках молодежи. Это поэт, идущий не ощупью, а вполне сознательно и твердыми шагами к современному культурному строительству, от передовой группы аула. Ходок от народной литературы, от огромной народной целины к культурному городу, ходок, за которым целой вереницей тянется прогрессирующая и жаждущая нового молодежь. Этот же поэт одновременно является и хранителем в своей памяти многих ценных памятников старины. Таким образом, он сочетает в своем лице ценное, богатое наследие прошлой казахской культуры со своим приобщающимся к современности, актуальным, новым, в котором не только выражены его индивидуальные переживания, но и воплощены надежды и чаяния всей степи. Все перечисленные нами до сих пор группы составляют поэтическую среду степи или как хранители всех видов памятников народной поэзии, или же как среда, создающая, движущая эту поэзию. За немногими исключениями, они представляют собой передовую, прогрессивную силу аула в его поступательном движении, устремленности ко всякого рода новым достижениям соразмерно с событиями последних лет как заметно поколебавшие вековые устои степи.

Но не из них одних состоит общество степи.

Несмотря на весь наш оптимизм, не они еще определяют основное лицо степи. Как противовес этим силам есть силы крепкого пока, патриархально-родового уклада, есть консервативный до мозга костей хранитель старинных, косных традиций — аксакал, который своим многолетним опытом, якобы большим запасом "знаний" и родовым авторитетом все еще властвует над умами и многими деяниями средних людей аула. Этот аксакал не воспринимает современность, он только мирится с нею как с неизбежностью. Он гордо пренебрегает всеми новшествами сегодняшнего дня, и, с его точки зрения, даже необходимость образования и его благотворное влияние в высшей степени сомнительны. То, что говорит современный интеллигентный казах, аксакала никакими своими качествами не померяет, а его знания - одна только фикция, поскольку он научился таким рассуждениям у русского. Яркий тип воплощенной косности и гордого самообольщения в результате своего большого влияния на степные лена я встретил и лице одного из албанских аксакалов — Рысменде. Помимо своего действительного знания всех правил житейской премудрости, основанных на консервативной традиций прошлого, он имеет непоколебимую уверенность вообще в богатстве своих фактических знаний в каких угодно отраслях, доступных человеческому разуму. На все у нею есть готовые ответы. Пусть это невежественно, наивно с точки зрения его собеседника, но его-то это не смущает и нисколько не побуждает пересмотреть и изменить свой взгляд на вещи. Спорить с ним бесполезно — возражений он не терпит, надо его покорно слушать и учиться всем его премудростям, как бы он не сплетал быль с небылицами. Вы хотите щегольнуть перед ним какими-то вашими знаниями, приобретенными в городе у русского? Но разве он, Рысменде, не знает того, о чем вы говорите? Попробуйте намекнуть о том, что говорит наука о мироздании, он сейчас же противопоставит тысячу раз им повторенную одними и теми же словами космогоническую легенду. Он знает математику по счету на пальцах, химию — по варке мяса; вы хотите что-либо сказать об истории народов — он вас и слушать не станет, ответит презрительной или всепрощающей улыбкой и изложит свою, "подлинную историю": "Казахи происходят от арабов. Отдаленные предки казахов, сартов, татар и многих других народов — два брата — Казах и Созак. Они сыновья гакаши, ближайшего приверженца (сахабы) пророка Магомета (с.г.с). Отец Гакаши-Аннас и т.п. Чингисхан — казах, он современник калмыцкого Галдан Церена, а последний современник Аблая, Чингис, имел четырех сыновей: Танагатая, Торгалтая, Боденетая и Бургельтая. Хан Чингис, мир его праху, был самый ревностный мусульманин"... и т.д., без конца, пока вы, окончательно убедившись в своей беспомощности переубедить его, прекратите всякую беседу из обиды за достоверное человеческое знание, над которым беспощадно издевается вящая сказка и пресловутая, выдуманная генеалогия консервативного старика. Но грубый, невежественный носитель всех ложных знаний и безапелляционный в своем самообольщении в остальных областях, он незаменимое лицо в знании ближайших событий из истории своего рода. Он несомненный знаток подлинной генеалогии рода Албан, со всеми его коленами, ответвлениями. Знает все важнейшие набеги соседних родов на албан и албан на них. Помнит имена батыров, биев того времени. Помнит старинные крупнейшие междуродовые тяжбы, съезды и состязания биев, представителей отдельных родов, защищавших интересы своего рода красноречивыми и остроумными "такбак". Помнит всех, замечательных чем-либо родовых вождей отдельных племен. Но как обо всем этом информирует вас Рысменде? Оказывается, и тут не без греха. Он старается показать вам весь род Албан, начиная с самой отдаленной его истории во всем бывалом или небывалом блеске и могуществе. Поэтому все батыры, вышедшие из этого рода, побеждают своих соперников как умом, так и богатырским обличием. Бии тоже всегда превосходят биев других родов. Их пути всегда и всюду усеяны лаврами всеми признанной славы, величия и многочисленными трофеями счастливой победы над врагами. А как ревностно защищает Рысменде интересы всего своего рода и честь его прошлого, насчитывающего за собой несколько веков! Он с возмущением и с присущей ему категоричностью пресек замечания скромного казаха, присутствовавшего при нашей беседе и проронившего фразу о том, что Кетык (отдаленный предок одного из крупнейших албанских родов) появился на свет в результате кровосмесительной близости между двоюродными братом и сестрой от братьев Айт и Бозым. Он авторитетно исправяет "недопустимые заблуждения" и якобы необоснованную клевету, распространенную врагами албан, и старается затушевать в нас, посторонних людях, впечатление от сообщенного неосторожным собеседником. Так ревностно оберегает он честь своего рода от всех возможных нежелательных и позорных теней, которые могут лечь на столь бдительно оберегаемое аксакалом достойное прошлое своих предков и отдаленных сородичей. Сообщая обо всем прошлом, он, между прочим, несмотря на неоднократно повторенное наше желание слышать "айтыс" биев, запечатленные в народной памяти в стихотворной форме, зачастую старательно избегает сопровождать свои сообщения поэтическими формами. Народной поэзией в ее демократических общественных формах он пренебрегает, мотивируя это тем, что "олен"16 – дело поэтов-ремесленников, торгующих презренными импровизациями. Повторять, запоминать то, что говорят торгаши словами, ниже достоинства Рысменде, аксакала, носителя серьезных заветов старины, освященных веками больших традиций. Ритмизованную речь он может допустить в своих сообщениях только в том случае, если она высказана крупными историческими лицами в связи с какими-нибудь важнейшими событиями и обязательно в тоне морально-воспитательном. Таков один из наиболее распространенных типов влиятельного аксакала в степи, крепко держащегося за старый родовой патриархальный уклад и постоянно старающегося внедрить в сознание современного молодого поколения собственную идеологию и безусловное уважение ко всем устоям прошлого. Поэтому молодежь, увлекающуюся или интересующуюся всякого рода новшествами современности, он не терпит, осуждает. В среде же послушной массы средних людей он внушает презрение и вражду ко всем носителям и проводникам какого бы то ни было нового начала. Так, например, он внушает малоискушенным недоверие даже к новометодному мектебу, где, несмотря на пребывание детей целыми годами, не обучают ни одной молитве. Вполне понятно и то, что он резко осуждает и народную поэзию, проникающуюся современностью, огульно обвиняя все посвященные современности образы, называя их созданием подкупленных профессионалов-поэтов. Аналогичен некоторыми свойствами этому типу хранителей старины стоящий несколько в стороне от всей перечисленной среды, старый поэт-книжник, небезызвестный во всей казахской степи своими распространенными еще в былые времена религиозно-героическими поэмами, — акын Хожа Жусуфбек Шейхиль-Ислам17. Правда, среди албан он случайное лицо. Значительную часть своей жизни он провел на севере Джетысуйской губернии. В молодые годы посетил многие районы казахской степи. Наконец, последние 20 лет провел среди китайских казахов рода Кызай и только недавно вернулся в Россию18 и поселился среди албан. Не желая ограничиваться одной поэтической миссией, он сочетал в своем прошлом многосторонную деятельность. Кроме того, что он поэт, он еще и мулла, он же был популярным певцом, имея в своем музыкальном репертуаре множество старинных мотивов, композиции древних акынов-певцов и домбристов, известных в Средней и Большой Ордах. Долгое время он был известен как сказитель былин на многолюдных тоях и асах. Одновременно он выступал и в печати, издавая созданные им многочисленные религиозные поэмы. Разносторонний в своей прошлой деятельности, он не желает ограничиваться и в беседе с нами однообразным кругом тем о поэтическом творчестве. Его соблазняет желание сообщить о своих исторических познаниях, где он буквально повторяет Рысменде, — то же сомнительное в своей правдоподобности генеалогическое древо старейших родов, те же пресловутые Казак, Созак, Гакаша, тот же мусульманин Чингис и т.д. Казалось бы, что от Жусуфбека можно было требовать большего в этом отношении. Но при ближайшем знакомстве с ним оказывается, что и он грешит многими недостатками, и не только в отношении исторических познаний, но порой и нарочитыми неточностями даже в области литературных фактов. Прежде всего он имеет ничем не оправданную и недопустимую слабость присваивать своему имени литературные произведения, явно не принадлежащие его перу. Так, например, он ввел в заблуждение всех казахских читателей, а в последнее время и издателей с момента первого казахского издания до последних дней, выдавая "Кыз Жибек", известную народную лиро-эпическую поэму, за свое собственное создание, тогда как он является только первым лицом, записавшим ее из уст прежних сказителей, ставших потом абсолютной редкостью. На самом деле, "Кыз Жибек" по художественной полноте и высоким стилистическим достоинства никак не может стоять рядом со всеми созданиями Жусуфбека, качественно гораздо уступающим этой поэме. Кроме "Кыз Жибек" Жусуфбек, впервые издавший айтыс "Сары с Биржан-Салом", тоже выдает его за свое творчество, тогда как сейчас бесспорно доказано авторство акына из рода Сыбан-Арыпа19. Много подобных погрешностей допускает Жусуфбек и в отношении других, мелких памятников старины. Чем объяснить подобную болезненную склонность к авантюре со стороны столь степенного акына, я ответить не берусь. Может быть, здесь просто играют роль наивное безразличие, неразборчивость, уподобляющая труд первого собирателя труду создавшего, поскольку в живой народной памяти не сохранилось имени индивидуального творца. Хотя трудно допустить возможность такой версии, оставим пока эту сторону вопроса и перейдем к тому, что представляет собой Жусуфбек как поэт и как хранитель образцов народной поэзии. Из бесспорно принадлежащих ему произведений мы знаем целую серию религиозно-героических поэм, изданных в Казани и во множестве экземпляров распространенных в свое время в степи. Из них нам вполне знакомо его лицо старого книжника, популяризатора религиозно-патриотических идей ислама и имен, лиц, душой и телом служивших распространению веры Магомета среди всех неверных. При более систематизированном историко-литературном изучении всего литературного прошлого казахского народа этот материал, безусловно, требует оценки и анализа как с точки зрения распространения его на казахской почве, так и со стороны достоинств и недостатков. Но последние вопросы не входят в круг поставленных нами задач, поэтому, воздерживаясь от каких бы то ни было суждений на этот счет, приведем только факты, которые, по свидетельству самого Жусуфбека, способствовали ему заняться именно этим, а не другими темами. Жусуфбек — первый казахский поэт, при жизни издававший в виде отдельных сборников или брошюр все свои произведения. По объяснению самого автора, оказывается, что инициатива в деле опубликования этих вещей принадлежала далеко не ему самому. Он выполнял заказ, который делали казанские издатели, обязательно требуя при этом, чтобы он писал на религиозные темы. Безукоризненное выполнение этого заказа, очевидно, всегда удовлетворяло казанских опекунов степи. Они писали Жусуфбеку, что у них "сердце радуется, когда акын степи посвящает себя религиозным темам, пренебрегая "сабсатой" (бессмыслицей), т.е. произведениями казахского народного творчества". Но не всегда степь внимала этому голосу в силу прочной традиции хранить и любить свои ценности. Интересы рынка нередко побеждали весь панисламистский пыл издателей, и они бывали вынуждены порой печатать и такие образцы, как "Кыз Жибек", "Сара", присылавшиеся время от времени Жусуфбеком. Наряду с "Кыз Жибек" из больших форм народной поэзии Жусуфбеком собран ряд старинных былин, среди которых значится и былина о Чоре Нарыкове. Это один из замечательных образцов, представляющих несомненную редкость для современной народной поэзии Большой Орды, хотя Жусуфбеком эта былина записана из уст давно умершего акына Майкот из рода Дулат. Вообще говоря, для поэзии Большой Орды в данном ее состоянии почти что чужды сохранение или значительное влияние больших форм, таких, как богатырские былины с полумифическими героическими персонажами наподобие Едиге, Кобланды, Таргын. В такой же степени неизвестны для массы любителей народной поэзии и большие художественные народные поэмы, такие как знаменитый "Козы Корпеш". В этом коренное отличие малоордынской народной поэзии, где высокая традиция большой формы даже для настоящего времени прочна и непоколебима. Заканчивая обзор распространенных поэтических форм и жанров народного поэтического творчества в пределах Большой Орды, в заключение я хочу коснуться еще двух литературных фактов, появившихся на исключительном фоне общественной жизни последних десятилетий, представленных революцией 1917 года. Один из этих фактов отмечен всем творчеством албанского поэта Асана, другой — историческая поэма, в своем возникновении хронологически совпадающая с кануном великой революции и связанная с событиями памятного для албан 1916 года. Оба литературных факта насквозь проникнуты общественным заданием и являются достойным ответом мыслящей, творящей части общества на все сгущенные события внешней жизни, наполненной социально-правовым гнетом, хищнической эксплуатацией и издевательским пренебрежением к нуждам и надеждам порабощенных слоев основной толщи степного населения. Творчество Асана, сплошь посвященное знакомой ему, тяготеющей, как злой рок, над его поэтической фантазией кошмарной для него современности, в целом знаменует собой хотя запоздавший, но воплощенный протест против всех несправедливостей, которые окружали тогдашную жизнь беднейшего казахского населения. Он умер накануне событий 1916 года. Умер, беспощадно бичуя, зло смеясь и разоблачая насквозь порочную деятельность биев, волостных управителей, всех аткамнеров20, без заслуг стяжавших славу передовых сознательных людей степи в глазах русского чиновничества. Он был несомненно богато одаренным поэтом, вышедшим из толщи народной. Но косная, консервативная среда, глухая к пламенному призыву поэта к справедливости, зачастую отнимала его неокрепшие силы, обезоруживала; в эти моменты он оплакивал судьбу своего народа, впадая порой в безнадежный пессимизм, в религиозную мистику. Стихи, отмеченные печатью этой мистики, своей грустной настроенностью и внешней отделкой на первый взгляд как бы воскрешают канон, унаследованный от времен Асан Кайгы, Бухар Жирау и развитый потом в первой половине XІX века мало и среднеордынскими поэтами "зар заман". Албанский поэт в какой-то части своего творчества перекликается с традиционным прошлым казахской народной поэзии. Но это суждение относится к вопросу жанра, вопросу только внешней формы. На самом деле, внутреннее содержание его поэзии всецело отражает переживаемую албанами повседневную горькую действительность. Содержание его творчества всецело от жизни. Поэтому, как в момент событий 1916 года, так и долго после, до окончательного и прочного установления нормальных порядков жизни в Джетысу, его стихи были самым ценным, любимым степью и распространенным видом поэтического творчества. Их заучивали даже старики, повторяли, цитировали все разочарованные чем-либо в жизни. Вот почему в репертуаре профессионального певца-поэта грустная, но разумная поэзия Асана как самое желанное и ценное произведение словесного искусства для слушателей из старших поколений живет до сего времени с самым многосторонним, эмоционально-действенным значением. Не менее интересно, если не по своим художественным достоинствам, то, по крайней мере, оригинальной, актуальной тематикой еще и другое литературное явление, предшествовавших революции лет. Я имею в виду историческую поэму об албанском восстании 1916 года. Автор поэмы, Етекбай21, сам участник восстания. Он в начале этого события в числе остальных видных и идейных главарей восстания был арестован властями и направлен в Каракол (Пржевальск). Там, несомненно, его постигла бы печальная участь остальных его товарищей, если бы в пути следования однажды ночью ему не удалось бежать и спастись таким случайным образом. Поэма замечательна своей повествовательной формой, где введением и общим фоном к албанскому восстанию служит мировая война, давшая царскому правительству повод для усиленного нажима как на другие народности России, так и на казахское население. При описании фактов, предшествовавших мировой войне, и при перечислении всех известных ему действий и контрдействий воюющих сторон, автор, между прочим, не скрывает своей явной симпатии к германцам и туркам, представляя русского царя защитником войны и самым опаснеишим врагом казахского народа. Наивное и полусказочное начало поэмы в части, посвященной мировым событиям, малодоступным пониманию степняка, заметно переходит в весьма правдоподобное. До мельчайших деталей реалистическое описание вырабатывается в стройную историческую хронику, когда действие в поэме переносится в степь. Включение в поэму каждого нового события развертывает перед глазами читателя огромную картину нарастающего недовольства, массового народного возмущения, вспыхнувшего, наконец, ярким пламенем справедливого протеста, сплотившего все слои населения народного бунта. Поэма с изумительной точностью воспроизводит все детали, сопровождавшие переговоры населения с правительственными карательными отрядами, смелые призывные речи и героическую смерть вдохновителей восстания Узака, Жаменке и многих других. Точно так же детально и весьма логично мотивирует автор необходимость протеста и восстания, которые должны были, наконец, выразиться в таком организованном, хотя бы и ненадолго, народном движении, в ответ на вековую несправедливость и издевательства русского самодержавия. Бунт стал свершившимся фактом, но взбунтовавшимся ңе пришлось долго торжествовать. Большинство главарей были пойманы и зверски казнены. Безоружный народ, хотя и кипел небывалым энтузиазмом, требуя только мести и мести за поруганную народную честь но все его попытки заранее были обречены на неудачу. Организованным правительственным войсковым частям он не мог противопоставить хоть в какой бы то ни было степени организованный огонь. Неокрепшие, слабые народные силы дрогнули. Оставалось, покидая родные земли, привычные очаги, юрть, и почти весь скот, спасаться массовым стихийным бегством за китайскую границу. Но бедствия, пережитые во время панического бегства и после прибытия в китайские пределы, были ужасны. Там их немилостиво приняли китайские власти, а вековечные враги казахов - калмыки, воспользовавшись бедствиями албан, начали беспричинно грабить их убивать, забирать в плен жен дочерей и торговать ими на рынках китайских городов. Было пережито кощмарное потрясение, видеть которое никому из казахов автор поэмы никогда не пожелал бы. А привели к этому бедствию действия враждебного казахскому населению правительства. Так отразила поэма по живым следам недавнего прошлого все перевиденное и пережитое в памятном для албан, злополучном 1916 году. Таковы в общих чертах те распространенные образцы поэтического творчества, которые относятся к подлинной народной поэзии или актуальным, общеизвестным среди массы населения содержанием, или же фактом создания коллективными силами поэтов-импровизаторов, посвятивших себя обслуживанию словесным искусством художественно-поэтических запросов казахского народа в целом. Отмечая, как формальные, жанровые отличия одних образцов от других, так и их художественно-поэтические достоинства, я также старался в необходимых случаях, охарактеризовать, хотя бы схематически, и ту среду, которая сохраняет, популяризирует и канонизирует эти или иные традиционные формы в их бытовом, обрядовом и массовом действенном значении. Являясь в целом внешним выражением духовной жизни казахского народа, с каждой новой эпохой впитывавшей в себя все идущее от жизни, эта поэзия и в наши дни заметно проникается разнообразным плодотворным влиянием современности. Кроме всех остальных качеств даже один этот признак имеет полное право привлечь к казахской народной поэзии пристальное внимание исследователя казахской литературы. Потому что только ей одной принадлежит несомненная роль огромной народной целины, прочного и надежного фундамента, на котором может быть построено все дальнейшее молодой казахской культуры. Вот почему она требует не только внимания вообще, но и многосторонних упорных трудов собирания, опубликования и всяких видов систематического историко-литературного исследования и оценки.

улица Декабристов, д. 14 кв. 1. Ауэзову Мухтару