«Мәдени мұра»
Мемлекеттік бағдарламасының кітап сериялары
Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан
Назарбаевтың бастамасы бойынша шығарылды

Майлыбаев Бағлан, кеңес төрағасы
Асқаров Әлібек, жауапты хатшы
Абдрахманов Сауытбек
Атабаев Қамбарбек

Аяған Бүркітбай
Әбжанов Хангелді
Әбусейітова Меруерт
Әжіғали Серік

Әлімбай Нұрсан
Байпақов Карл
Байтанаев Бауыржан
Балықбаев Тахир

Дүйсембаев Еркін
Есім Ғарифолла
Жақып Бауыржан
Жұмағалиев Асқар

Жұмағұлов Бақытжан
Қасқабасов Сейіт
Қозыбаев Ілияс
Құл-Мұхаммед Мұхтар

Құрманбайұлы Шерубай
Мұхамадиұлы Арыстанбек
Мыңбай Дархан
Нысанбаев Әбдімәлік

Салғараұлы Қойшығара
Самашев Зейнолла
Сұлтанов Қуаныш
Тұяқбаев Қанат

Шаймерденов Ербол
Шеңгелбаев Бақытжан
«Мәдени мұра» ұлттық стратегиялық жобасын
жүзеге асыру жөніндегі Қоғамдық кеңес

Құрастырушылардан
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Мем­
лекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарық көретін
«Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми басылымын

әзірлеуді одан әрі жалғастырады.
Серияның бұған дейін баспаға ұсынылған сексен бір
томы ұлттық фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді
саласы болып саналатын эпостық шығармаларға, мифтер,

ертегілер, қара өлеңдер, шежірелер, аңыздар, жұмбақтар
мен мақал-мәтелдер сияқты жанрларға арналды. Дәлірек
айтқанда, «Хикаялық дастандардың»—он үш, «Діни дас­
тан­дардың»—жеті, «Ғашықтық дастандардың»—он бір,

«Та­рихи жырлардың»—он бір, «Батырлар жырының»—
жиыр­ма, «Мақал-мәтелдердің»—бес, «Қара өлеңнің»—екі,
«Жұмбақтар» мен «Балалар фольклорының»—бір-бір томы,
«Шежірелік дастандардың»—екі, «Ертегілердің»—бес то­

мы, «Қазақ мифтерінің»—бір томы, «Монғолиядағы қазақ
фольк­лорының»—бір, «Топонимдік аңыздардың»—бір томы
баспаға дайындалып, басылым көрді. Бұл жинақтардың он
екі томын Қытайдағы, бір томы Моңғолиядағы қазақтардың

фольклорлық мұралары қамтыды.
Оқырман назарына ұсынылып отырған 82-том тағы да қа­
дым заманнан бері қаймағы бұзылмай келе жатқан халық
шы­ғармашылығының көне жанрының бірі «Шежірелік жыр-

шежірелік  жыр-аңыздар
аңыздарға» арналады. Жоғарыда айтылғандай, бұл аңыздар­
дың 3-томы болып саналады.
Осы серияның 32-томына Қ.Қорғалаңұлы, Т.Жотабайұлы,

С.Окманұлы, Қ.Ашубайұлы, К.Ақмолла, Б.Еженбекұлы,
Тәлен, Қ.Өкпебайұлы, З.Қалиұлы сияқты шыңжаңдық ше­
жіреші бауырларымыз жеткізген жырларды, әсіресе сол
елдегі «Жастар-өрендер» баспасынан жарық көрген «Қазақ

шежіресі» жинағындағы таңдаулы жыр үлгілері енгізілген
еді.
Топтаманың 81-томына М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және
өнер институты мен Орталық ғылыми кітапхананың қолжазба

қорларында жинақталған Т.Меңлібайұлының, Ә.Оспанұлы­
ның, Ж.Төлепұлының, М. Байбатыровтың, Ф.Сатыпалдин­
ның, К.Әзірбаевтың, Ш.Жұбанұлының, З. Қауменұлы­ның,
Б.Орынбекұлының,

А.Әбілмәжіновтың,
H.Наушабайұлы­
ның, Досымбет және Бекберді ақындардың, Қ.Қылышевтың,
Ө.Қалбаевтың, Қ.Иманғалиевтың т.б. шежірелік аңыздар­ды

жырға айналдырған еңбектері кіргізілді.
«Бабалар сөзі» сериясының осы 82-томына да аталған
қорларда сақталған Бұзаубай Жайлаубаевтың «Адам атадан
бергі шежіре», Есенғали Бөкенбаевтың «Атамыз Әнес сахаба-

дан бергі шежіре», Наурызбек жыраудың «Шежіре», Әлімбай
Әлиасқаровтың «Қазақ шежіресі», Шәді Жәңгіровтің «Дүние
жүзіндегі халықтардың тайпа, руларға бөлінуі», Бүркітбай
Аязбайұлының «Сары Үйсін шежіресі», Сатан Әміреұлының

«Шежіре—дастан», Ерік Мейірмановтың «Орта жүз Найман
Қарамолда ұрпағы» және шыңжаңдық қандастарымыз Нығмет
Мыңжани мен Әбдірашит Байболаттың «Майқы (Қазақ) тура-
лы шежіре» жырлары, сондай-ақ «Дала уалаяты» газетінің

1889  жылғы 28-30 сандарында жарияланған «Найманның жеті
аталарынан белгілі руларын баян қыламыз» атты қысқаша
өлең-шежіре қамтылды.
Кеңестік идеологияға қаншама қайшы келгенмен, шежі­ре­

шілік дәстүр рухани мұраларымыздың өзге де түрлері сияқты
өз жалғасын тауып, мүм кіндігінше жиналып отырды. Себебі

құрастырушылардан
бұл жәдігер ата-бабалар аманаттап кеткен тұтас бір ұлттың
өмір жолы, сан ғасырлық тарихнамасы еді. Бірақ қырағы сая-
сат бұл мұралардың жариялануына, зерттелуіне жол бермей,

жиырмадан астам бумада жинақталған шежірелер ұзақ жыл-
дар бойы аталған қорларда жатып қалды. Ел тәуелсіздігін
жариялағаннан кейін ғана көне тарихымызбен қайта қауышуға
мүмкіндік туып, шежірелер кең көлемде басылым көре баста-

ды. Соның бір айғағы—осы ұсынылып отырған ғылыми басы-
лымдар.
Томға енгізілген шежірелік жыр-аңыздардың көпшілігі
ауызша жеткен аңыздардың желісімен кейінгі бір ғасырдың

көлемінде, әсіресе кеңестік кезеңде жырланғаны аңғарылады.
Оған түп тегінен ажырап бара жатқан ұлттың келешегін
ойлаған шежіреші, жыршы, ақындардың ақыл-парасаты бас­
ты себеп болған сияқты. Жыршылар ХІХ ғасырдың жетпі­сін­

ші жылдары Меккеден Құнанбай, Мырқы қажылар жазып
әкелген мұсылман халықтарының шежіресіне, Марал ишан
қолжазбаларына, сондай-ақ Әбілғазының, Мұхамед Хайдар
Дулатидың, Насредин Рағбузидың еңбектеріне, «Хамсул ағла»,

«Оғызнама» кітаптарына сүйенгендіктерін көбіне аңғартып
оты­рады.
Шежіре жазу—мол уақытты, үлкен біліктілікті, төзімді­лік­
ті талап етеді. Мысалы, Бұзаубай ақсақал «Адам атадан бер­гі

шежірені» жазуға жиырма жыл уақытын сарп етіп, жоға­ры­
да көрсетілген кітаптардың көпшілігімен танысып шық­қан.
Алайда шежірешілердің алдында да күрделі мәселелер аз бол­
маған. Біріншіден, олардың кейбіреулері түрлі кітаптарға

сүйеніп, қазақ ұлтының түптегін Мұхаммед пайғамбардан
шығарса, екіншілері Шыңғыс ханның ұрпақтарынан тарата­ды.
Екіншіден, шежірешілер үш жүзге жататын руларды біркел­
кі біле бермейтіндіктен, мейлінше өз руына кең тоқталып

отыруға бейім болады. Сондықтан ру атауларын жеткізуде,
олар туралы аңыздарды баяндағанда көп олқылықтар кетіп жа-
тады. Томға ұсынылып отырған мәтіндер қолжазба негізінде
дайындалғандықтан, сондай-ақ «Бабалар сөзі» сериясының

шежірелік  жыр-аңыздар
жалпы ұстанымдарына байланысты шежірелер түзетілмей,
түпнұсқа бойынша жіберілді.
Топтаманың принциптеріне сай беріліп отырған мәтіндер

ғылыми қосымшалармен қамтамасыз етіліп, реттік санмен
нөмірленді. Томның ғылыми қосымшалары: томға енген
мәтіндерді жазып алушылар мен жариялаушылар және басы-
лымдар туралы мәліметтер, томға енген мәтіндерге ғылыми

түсініктеме, сөздік, жер-су атаулары, мәтіндерде кездесетін
тарихи тұлғалар мен діни атаулардың түсініктері, пайдала­ныл­
ған әдебиеттер тізімін және томның орыс, ағылшын тілдерін­де
жазылған түйінін құрайды.

Адамның жаратылысы
Бір күшті бар атасы-анасы жоқ,
Жұпты қатын тудырған баласы жоқ.
Ғибрат қып әр нәрседен жаздым мұны

Бір туысқан інісі, ағасы жоқ.
Жүмлә, жан не бол десе, сол болады,
Ешбірі көнбесіне шарасы жоқ.
Жаралған неше түрлі мақұлық бар,

Бұлай дейтін ешкімнің жаласы жоқ.
Ғажабын әрбір еткен істерінен,
Сол күш зорды жойған күштеріне.
Қаншама көп жиылған, көрген адам

Біріне-бірі ұқсамас түстеріне.
Өнерлі қаншалықты болғанымен,
Өзгеден шеберлігі істеріне.
Құрт-құмырсқа қыс өтіп, жаз тірілер,

Пенденің ойы жетпес істеріне.
Ғибрат, алдым үлгі осындайдан,
Бітеді жаратылып бала қайдан.
Қосылу ерлі-зайып себебінен

Тән жарып, шаһдат болған жайдан.
Адам атадан бергі шежіре

шежірелік  жыр-аңыздар
Бір еркек, бір әйелмен жұпты болмақ,
Ойыны махаббаттың мықты болмақ.
Бой балқып, тән қосылып, сөл ауысып,

Әйелдік қалпына орнап, жүкті болмақ.
Ұйымақ бір тамшы сөл қатық болып,
Қан болып, шеміршек боп жатыр толып.
Ет, сүйек, бастан сурет бола бастап,

Бес айда қозғалады жан кеп қонып.
Сурет боп төрт ай жанды, бес ай жансыз,
Өзінде нәпіс сүтсіз, нансыз.
Анасы жанданғанын біледі әбден

Нанамыз, көз көрген соң шек күмәнсіз.
Жүкті әйел күні жетіп толғатады,
Абысынға ауылдағы тіл қатады.
Белім кеміріп барады, саным-ай деп,

«Иә, пірім» деп бір тұрып, бір жатады.
Ауылда барлық қатын жиылады,
Бипәтима піріне сиынады.
Күллі әйелдің басында болған іс қой,

Жаны қорқып, жат сөзден тыйылады.
Епті кемпір іш көрген: «Бір түйіні бар,
Деп тұрар,—баланың аз қырыны бар.
Жылдам істеп, ішіп-жеп бітіріңдер,

Ененің ескі жора ырымы бар».
Жылпыңдап келіншектер істеп жатар,
Егде қатын отырар қатар-қатар.
Жарысқазан жеп болар кезде,

адам  атадан  бергі  шежіре
Қатындар сипап көріп, тартады ішті,
Жылжи-жылжи нәресте төмен түсті.
Қараңғыдан жарыққа шығар мезгіл

Тәңір жазған сағатта жерге түсті.
Бақырып жерге бала жылап түсер,
Төменге жоғарыдан тулап түсер.
Дүниеге жылап келіп, жылап өлмек,

Өлерде кейімегін сынап түсер.
Түскен соң бала жерге шырылдайды,
Көкірек шаранасы бырылдайды.
Бір пышақ күні бұрын дайындалған,

Бір қатын кіндік кесіп ырымдайды.
Балаға осы қатын кіндік шеше,
Мінезі жұғып қалмақ әлденеше.
Дүниеге кеп тәніне пышақ тиді,

Уыз еді жұмыртқа күні кеше.
Баланы шүберекке орап алар,
Құндақтап тапқан шеше алдына алар.
Еміреніп емшекке сүт пайда боп,

Аузына нәрестенің мама салар.
Мама аузына барғанда жалманады,
Жыламай апалақтап алданады.
Емшек сүті барған соң

Тіл, ерінмен соруға дағдыланды.
Он айдай тар құрсақта жатқызады,
Күн толып, он айдан соң тапқызады.
Алпыс екі тамырдың бәріне қан

шежірелік  жыр-аңыздар
Ана аман, бала туып қуанады,
Нәресте, қарны ашса, жыланады.
Мамасын ауызына салғаннан соң,

Өзекті нәпсі тоқтап жұбанады.
Шомылтар тұзға, маймен сылап,
Шырылдап жас нәресте қалар жылап.
Нәпсіге іші қуыс тамақ керек,

Анасын шақырғаны мама сұрап.
Түн ұйқысын төрт бөліп шеше емізер,
Тек жыласа, ерте де кеш емізер.
Шыр айналып жалықпай тәрбиелер,

Санын қайдан білейін неше емізер.
Бесікке бөленеді енді бала,
Аяқ, қолын ұсынып көнді бала.
Шүмек, түбек арқылы тазаланып,

Бір жасқа осыменен келді бала.
Жеті айда бала еңбектеп, талпынады,
Он екі айда қаз тұрып, қалқияды.
«Қарағым аяғынан тік тұрды» деп,

Қуанып ата-енесі шарқ ұрады.
Екінші жыл сөйлейді балдыр-былдыр,
Әркімді шырамытып бұлдыр-бұлдыр.
Қолға түскен нәрсені қойып қалып,

Күл шашады ыдысты салдыр-сұлдыр.
Мұнан соң бала келер үш-төрт жасқа,
Әрненің атын біліп басқа-басқа.
Қолына бір тостаған қасық алып,

адам  атадан  бергі  шежіре
Үш-төрттен асып бала беске келер,
Ойласақ, өткен істер еске келер.
Көрінгенмен боқтасып, өкпелесіп,

Асық ойнап, шаң болып кешке келер.
Шаң, топырақ төсекке құлай кетер,
Болмаса дәл алдыңа сұлай кетер.
Бар жұмысты өзі істеп кеткендей-ақ,

Жылдам тамақ бермесең, жылай кетер.
Асырап бес-алтыдан онға жеттік,
Ой өспей, сүйек өсіп бойға жеттік.
Үйренер өнер, ғылым дәнеме жоқ

Мал бағып, әке жұмсап қойға жеттік.
Он беске келіп жеттік оннан асып,
Бір қызу жын қонғандай араласып.
Бақсыдай дию-перілі есалаң боп,

Өзендей сең ағызған судай тасып.
Он бестен астық та, ойға кірдік,
Әркімнен күші артық бойға кірдік.
Әр талаптың бірінен біреуі артып,

Жастар ойнар жиналған тойға кірдік.
Жиырма беске—биік шыңға келдік,
Жолы жоқ қалың орман, тыңға келдік.
Жолын білген адамға бәрі оңай

Жол білмесең, адасар жынға келдік.
Отыз бес орта биік тауға шықтық,
Бас баққан әр кезеңде жауға шықтық.
Біреуге дос, біреуге қастас болып,

шежірелік  жыр-аңыздар
Қырық бес қылыш дайын, қырға шықтық,
Сыңар аяқ өтендеп Сырға шықтық.
Елді елдікке теңеген ер атанып,

Елді екі жарып елірткен жырға шықтық.
Қырықтан асып, жеттік елуге де,
Аялдайтын орын жоқ еруге де.
Жас күннің жалын оты сөніп

Жалқаулық жетелейді көнуге де.
Қиялап алпыс деген шықтық өрге,
Жетсек деп «жоғары шық,—деп,—төрге».
Төмен мен жоғарының арасында

Араласып отырдық үлкендерге.
Шеткі ауыл көшкенде
Орта ауыл шет болғандай,
«Ақсақалдар» атанып шықтық төрге.

Төрге барып отырдық, қайта қара,
Алды тоқтау, шегінбес тұйық жерге.
Барар жер, басар тау жоқ ар жағында
Жалғыз-ақ орын қапты кіру көрге.

Жетпісте жер таянбай тұра алмайсың,
Таяқсыз әудем жерге жүре алмайсың.
Аз жүрсең аяқ талып, белің ойып,
Малкөздер дөңге шығып көре алмайсың.

Өз үйің—жас отауға ене алмайсың,
Жастардың ыржағына көне алмайсың.
Алыстан іздеп келген туысыңа
Сырласып, бір шәугім шай бере алмайсың.

Жетпіс бес жаман екен, тірі болып,
Тамақ пен киімге ортақ—бәрі билік.

шежірелік  жыр-аңыздар
Адам жоқ ол уақытта, жын мен пері
От, түтін жаратылыс шыққан жері.
Періште өз алдына асылы нұр,

Біз оған бағынбаймыз,—деген еді.
Пәруар деді: «Сіздер не білесің,
Ақыры өз еркіңмен бағынасың.
Білімін, дәрежесін көріп көзбен,

Жармасып жақындауға жағынасың».
Шақырып төрт мұқаррап періштені,
Топырақ алып кел деп жұмсады оны.
Жер жылап: «Алла хақы үшін алма»,—деді,

Бос қайтты үш періште барғандары.
Мекайыл, Исрапыл мен ол Жәбірейіл,
Зарына жердің құлақ салғандары.
Төртінші шақырып ап Ғәзірейілді

Болмай тұр тағат етім шыдауыма.
Боламын сені аясам Хаққа ғасы,
Себеп сол айтқаныңды қылмауыма.
Ғәзірейіл топырақты алып келді,

Аллаға «әкелдім» деп хабар берді.
Бір алған Ғәзірейілдің уысынан,
Қырық аршын түсіріпті төмен жерді.

Жан алуды сенемін сен орындар.
Жәбірейіл—уахи, Мекайыл—ризық үшін,
Исрапыл Сор үруде болсын бұлар.
Ғәзірейіл бас тартады жиналудан,

Деп Ғәзірейіл жан алуға белді буған.
Мұнан соң деді оларға: «Құдіретім,
Орын жоқ енді тоқтап кідіретін.
Барыңдар, топырақты алып жер жүзіне»,—

Тапсырып бұлайша деп іс ретін.
Менің бұл айтқанымша орындаңдар,
«Болмайды» деп ешнәрсе қорықпаңдар.
Он екі мүше бас, аяқ, қолы болсын,

Осылай топырақты илеп, порымдаңдар.
Тииптің сахарасына барып бұлар,
Су менен топырақты илеп ұмар-жұмар.
Алланың айтуынша порымдады,

Болар деп арты нешік болды құмар.
Сол жерде ұдайымен қырық жыл жатты,
Жел есіп, күнге күйіп, әбден қатты.
Жын-пері, шайтан келіп таңырқайды,

Көрмеген бұрын мұндай мақлұқатты.
Басқасы Ғәзазілден қуанады,
Ұзамай көреміз деп Адамзатты.

шежірелік  жыр-аңыздар
Ғәзазіл әуелден-ақ болған қарсы,
Бақастық, адамға іштей болған жарысы.
Ішіне кіріп-шығып аралайды,

«Болар,—деп,—түбі қалай, істің барысы».
Болады деп азғыруға шамалады,
Бақастық күннен-күнге жамалады.
Аллаға әлін білмей қарсы болып,

Шырмалып ғапылдыққа қамалады.
Осыменен әзірінше тұра тұрсын
Кейіннен хикаясы оралады.
Алланың бір есімі—Құдірет Күшті,

Пландап отырады әрбір істі.
Өзінің рухынан жан һиба ғып,
Жәбірейілге «Адамға алып бар» деп қосты.
Жәбірейіл, Мекайылмен кетті алып,

«Кір» дейді жанды екеуі алып барып.
Аузынан қарағанда іші қуыс
Қараңғы, кірмеді жан қауіптеніп.
Екі рет басын сұғып қайта шықты,

Ешқайда кете алмады, түбі шықты.
Біле алмай не қыларын тұрған шақта,
Ғайыптан қаһарланған бір үн шықты.
Алланың бір есімі—Феккаһ Ғалым,

Әшкере, құпия, сыр—бәрі мәлім.
«Кір шапшаң, зорлықпенен кірдің ақыр,
Күшпенен шығады енді ақыр демің».
Ақыры кіреді жан қорыққаннан,

адам  атадан  бергі  шежіре
Аузынан «бисмилла» деп кіріп еді,
Көзге нұр кірді-ау жолыққаннан.
Мұнан соң мұрынына иіс кірді,

Тіл сөйлеп, ауызына күйіс кірді.
«Лә илләһә иллаһа» кәлима айтып,
Мұнан соң кеңірдекпен ішке кірді.
Жүрекке мұнан барып орналасып,

Тамыр мен тұла бойға қан жүгірді.
Ішек-қарын, ішкі құрылыс түгенделіп,
Сол кезде «иә, Алла!» деп бас көтерді.
Жебірейіл ұжмақтың кілтін ашып,

Хулла тон, түрлі киім алып келді.
Мекәйіл саханың аузын ашып,
Адамды бастан-аяқ киіндірді.
Кигізіп жібек кәфтан, хұлла тонды,

Беліне алтын кәмар буындырды.
Аяқта сақтианнан кебіс, мәсі,
Басына алтынды зер тәж кигізді.
Отырған төрт бұрышында бұлбұл сайрап,

Ғажайып зиннаттаған тақ мінгізді.
Құрметті періштеден жетпіс мың кеп
Ғаршыға осы түрмен алып жүрді.
Сайлаған Адам үшін Хақ Тағалам,

Күрсіге, Лаухы Қалам отырғызды.
Шақыртып періште мен жын-періні
Айнала қарсы алдында тік тұрғызды.
Таң қалды сұлулық пен сипатына

шежірелік  жыр-аңыздар
«Бәрак Алла, ахсанел халикин» деп,
Мас болып жамалына бәрі тұрды.
Басында жамандап адамды олар

Хақ Жаллал соның үшін жауап сұрды.
Жаратқан сұлулықты құдауанда,
Просент тоқсан тоғыз бәрі адамда.
Біреуін және қалған жүзге бөліп,

Просенті тоқсан тоғыз Жүсіп пайғамбарда.
Қалғаны бір просент екеуінен
Жер жүзін мекендеген барлық жанда.
Жүсіп пен Адам ата, Зылихадан

Сұлу жоқ үшеуінен бұл жалғанда.
«Қисса ул-әнбиа» табыри алты тармақ
Тауарих суреттейді кітаптарда.

Жиналған жын мен пері—барлық халық
Адамға қарай алмай көзі ұялып.
Шағылып нұры күнмен жарқырайды,
Тұрғандар бойы балқып, естен танып.

Білмедік біз әуелде, Жаббар Халық.
Ғафу ет білместікті, Ғафур Рахман,
Отырмыз қатамызды мойынға алып.
Бұлар айтқан жаратсаң нәсіп беріп,

Кісі өлтірер зина ғып нәпсіге еріп.
Біз сізге тәсбих айтып ұлықтаймыз,
Қалайша сәжде етеміз оны көріп.
Жаратсаң топырақтан надан болар,

Ғылымнан хабары жоқ адам болар.
Біз оттан жаратылдық асыл нәрсе
Қалайша артық болады бізден олар.

адам  атадан  бергі  шежіре
Алланың бір есімі—Рақым Жаббар:

Періште, жын мен пері бірі қалмай
Басқасы Ібілістен сәжде еттілер.
Ібіліс сәжде қылмай тұрған қалып,
Мойнына киіліпті лағынет қамыт.

Қап-қара түсі доңыз мисалында
Шығыпты ұясынан көзі аларып.
Шошынып Ібілістің порымынан
Халайық сәжде етті қайта барып.

Намазда екі қайта сәжде ету,
Сондықтан уәжіп болды бізге қалып.
Тәурат, Інжіл, Құран—бәрінде бар,
Білдірген Пайғамбарға Жаббар Халық.

Ғаламда ай мен күннен ғибрат алса,
Осылай жаратылыс болған анық.
Кейбіреу Құран сөзін жалған дейді,
Аударып жастық бетін, кеткен нанып.

Тексеріп Құран сөзін, ақиқаттап,
Шайтанмен салыстырып ауызға алып.
«Күллі нәфсин зайқатул мәут» деген Алла
Тамаққа келген кезде жан тақалып.

Есіне есалаңдық сонда түсіп,
Аллаға жалбарады сонда налып.
Келетін Алла деуден еш зиян жоқ
Ойламайды күн ілгері есін алып.

Қабірге қойған күні алып барып,
Төсекте жатқан күні көзі аларып.
Есіне кей сабаздың сонда түсер,

шежірелік  жыр-аңыздар
Жүрмесе бір тамшы су тамағынан,
Болмай ма шын мүсәпір, үлкен ғаріп?!
Бола ма дүниеде мұнан қиын,

Жәбірейіл тартқан шақта жанды сорып.
Алдыңда сұрау-сауал қалай болар,
Тіліңмен жүрсең дағы орақ орып.
Ажалдың қармағынан кім құтылар,

Күндіз-түн маңайыңда жүрген торып.
Ібіліс осылайша ғаріп болды,
Тастады біле тұра ізгі жолды.
Сүріліп бір Алланың дәркаһынан

Ібіліс азғыратын шайтан болды.
Шайтанның баяндадым ахуалын,
Әуелде көп оқыған болды ғалым.
Тақуа, өзі діндар адам болып,

Істеді бір Алланың бұйырғанын.
Сәжде ғып сағат сайын, намаз оқып,
Тимеген маңдайы жер қалмады аның.
Мұнан соң бірнеше жыл уағыз айтып,

Ғаршыда болды имамы періштенің.
Фердоуси жаннатул ағла сегіз ұжмақ
Көреді сайран етіп, бәрін дәмін.
Бас тартып бір Алланың әмірінен

Ақырда білдіңіздер не болғанын.
Алланың Құран Шәріп кәламында,
Жаратып он сегіз мың ғаламында,
Ендіріп Фатиханың сүресін

адам  атадан  бергі  шежіре
Ізгілік зәрре-қадар жауыздығы
Ешбірі ұмытылмас жанабым да.
Қатасыз періштенің жазуымен

Сақталады Лаухыл Махфуз Қаламында.
Ізгілікке—сауап, жауыздыққа күнә берем,
Кімде-кім не істесе талабында.
Әзәзіл көп оқыған ғалым еді,

Кітаптан оған да көз салып еді.
Риясыз шариғаттың жолында боп,
Аллаға неден сыры мәлім еді.
Намазын қаза қылмай, ораза ұстап,

Төрт мың жыл ғибадатым болып еді.
Аллаға осылай деп арыз етті:

Отырмын сауабыңнан мақрұм болып,
Беретін жөніңіз бар бір тілекті.
Бағалап қанша істеген ғибадатын,
Сұра деп тілегіңді рұқсат етті.

Дүниеде не істесем бер ерікті.
Сұрағым еңбек үшін осы менің,
Көрерміз жүре бара ақыретті.
Бастағы айтқан сөзін қайтып алмас

Хақ Жаббар: «Тілегіңді бердім» депті.
Шайтанды Алламенен салыстырған,
Құранда баяндайды осы халды.
Ібіліс осылайша ерік алды,

адам  атадан  бергі  шежіре
Ақыры хайламенен ебін тауып,
Жыланның аузыменен ішке кірді.
Ақ киім, ақсақалды қария боп,

Бұрынғы Ібіліс малғұн бұзды түрді.
Адамды Хауаменен тауып алып,
Бір мүрит есебінде бірге тұрды.
Бір ишан бола қалды Хаққа жаққан,

Сөйлесе, өзі ғалым асқан таптан.
Мүләйім жүзі сынық, сондай тақуа,
Бірі емес екеуі де бек ұнатқан.
Жүкті еді Хауа ана онан бұрын

Ұзамай ол келген соң бір ұл тапқан.
Харис деп ол баланың атын қойып,
«Балам» деп мүрит, ишан бірге баққан.
Шажарат ағашына мекендеген,

Ол жерден ойлары жоқ кетем деген.
Ібіліс неше түрлі хайла ойлайды,
Мақсатқа ойына алған жетем деген.
Жылайды бір күн тұрып өздігінен,

Сұрар деп есептеді Адам менен.
Бұл ойын өзі дағы қолайлады,
Келер деп істің жөні осыменен.
Солқылдап басын шайқап көп жылады:

Артықша елден ерек адамизат
Қосылдым деп ойлап ем теңімменен.
Алланың кем ісінде әділдік жоқ,
Кім қарсы істесе егер жөніменен.

Қорқасың зәрең ұшып екеуің де,
Сұрама, ғазиз достым, оны менен».

шежірелік  жыр-аңыздар
Отырды Адам, Хауа қайран қалып,
«Мұнысы не пәле» деп ойына алып.
Жылаудың күштілігі, міне, осындай,

Мүриті жатты біраз есін танып.
Су бүркіп, басын сүйеп тұрғызса да
Ас ішіп, ұйықтамады мейірі қанып.
Сұрауға екеуінің көңілі кетті:

Ишеке, көздің жасын бұладыңыз,
Не болды бұл жылаудан мұратыңыз?
Ақиқат қапаланба, айт шынынды,
Келіп тұр істің жөнін сұрағымыз.

Айтыңыз не де болса, түйткіл қылмай,
Естісін біздің дағы құлағымыз.
Жоқ еді мұнан бұрын еш ренжу,
Бірге боп қосылғалы тұрағымыз.

Алалық арамызда болған емес,
Бөтен деп ойламадық тілегіңіз.
Көтеріп жастығынан ишан басын,
Көзінің сүртіп жеңмен аққан жасын.

Қиылып екі досым сұрағансын.
Жеміс бар мынау шажарат ағаш ішінде,
Жеме деп тыйды Алла о басында.
Адамдар мұны жеген өлмейді еш,

Керемет қасиеті бар осында.
Енді сіздер ұзамай өлесіздер,
Болмайсың ұжмақтың қол астында.

адам  атадан  бергі  шежіре
«Жылауым сендер үшін, қия алмаған
Досым»,—деп айтқан сөзге нанасың ба?
Келмесе өлгілерің, екі досым,

Жұлып же, ешкім де жоқ, барасың да.
Өлімді білмеуші еді бұлар бұрын:

Аузыңнан ағызады қанды ірің.
Мұнан соң жалаңаштай жерді қазып,
Көмеді тұрмастай ғып, жарықтығым.
Жоқ қылады, өлім деген жаман нәрсе,

Қорқыта айтты Ібіліс бірін-бірін.
Мұны естіп екеуі де үрейленді,
Артықша, әсіресе Хауа сенді.
Өлімнен құтылайық, бұдан қашып,

Бармады Хауа ана, ақыр жеңді.
Кеткенде көзі ұйқыға Адам атаның
Хауа ана үш-төрт бидай үзіп жеді.
Бидайдың бірер басын үзіп алып,

Отырды қалтасына орап салып.
Хауа ананың жүрген-тұрған дыбысынан,
Адам ата бас көтерді бұл да оянып.
«Бұл өзі өте дәмді, жақсы екен» деп,

Береді қалтасынан бидай алып.
Ұмытып тапсырмасын бір Алланың
Шайнады ауызға сап, тіске салып.

шежірелік  жыр-аңыздар
Ойына түсе қалды сонда ғана,
Жұтқанда тамағына дәмін алып.
Ұстады кеңірдектен жібермеді,

Шықпады ауызына қайта оралып.
Сол жерде түйін болып тұрып қалды,
Шындыққа осы әңгіме куә толық.
Бірінші жұлып жеген Хауа ананың

Шындыққа куәсі бар оның, дәннің.
Қырық күн нифас қаны бала артынан,
Көреді бір жеті-он күн хайз қанын.
Үзгенде жас бидайдан сары су аққан

Себеп сол әйел затқа болғанының.
Қатадан Ібілістен болды біліс,
Айтайық ақыры не болғанын.
Ұжмақтың нәжіс болмайды тағамдары,

Кетеді бойға тарап тамам бәрі.
Кигені жік атлас, алтын, палас,
Кіршіксіз сондай таза адамдары.
Қолында стаканы шарап толы,

Жүреді жұпар аңқып хор қыздары.
Сайраған тоты, бұлбұл, хауыз кәусар,
Тамаша орындар көп мұнан да әрі.
Фердоуси жаннатул ағла сегіз ұжмақ

Алтынмен нақышталған түгел бәрі.
Адамның ақырғы орны болу үшін,
Жасаған осылай етіп Пәруары.
Дүниеде аз нанушы осы сөзге

Өлген соң бар ма, жоғын көзі көрер.
Өршеленіп, қайтемін әуре болып,
Обал, сауап, жазасын өзі көрер.

адам  атадан  бергі  шежіре
Көреді ол орынды қандай адам,
Бұл күнде көбісі жүр нанбай адам.
Аяғын теріс сөйлеп, қисық басар,

Тіріде ақыл-естен танбай адам.
Күн болар ақыл-естен айырылатын,
Артына мойын бұрып қайырылатын.
Көз жұмып, дүниеден өтер кезде

Көбісі сонда өкініп «аһ» ұратын.
Ғибрат, сөзім қымбат түсінгенге,
Пайда жоқ дүниеге мас, ісінгенге.
Көз салып алды-артыңа шамаласаң,

Жазды деп ойламаңдар діншілдікпен,
Мен дағы адам емес дінді күткен.
Адамның өмірбаян шежіресін
Келемін бастап жазып арғы түптен.

Ойладым кейінгілер еске алсын деп,
Солардың нәсіліміз арғы түптен.
Нәр алып ғылым менен техникадан,
Адамбыз өмір сүріп, дүние күткен.

Туу анық болған-ды, өлу де анық,
Біреуі жоқ бұрынғы адам біткен.
Соның үшін естория көп сөйледім,
Керек жері болар деп бір себептен.

Көпшілік, алсаң да еркің, сөксең де еркің,
Жасаған өзімді аясын осы бетпен.
Ал Адам ата, Хауа анамен бидай жеген,
Бірталай кетіп қаппын әңгімемен.

шежірелік  жыр-аңыздар
Адам ата Хақтан қорқып, көп жылады:
«Болды,—деп,—бұл фитна, Хауа, сенен».
Нәжіс боп жеген бидай тысқа шықты,

Бөркіне сап, қолтық пен бұтына тықты.
Шындықтың куәсіндей ойлағанға,
Бәріне тыққан жердің қылшық шықты.
Аңқыған жұпар иісі ұжмаққа

Нәжістің кеудені атып иісі шықты.
Айрылып сол уақытта тәж бен тақтан,
Жалаңаш әр ағашқа басын тықты.
«Аллаға ғасы болдың, жолама» деп,

Барған жер, әр ағаштан дыбыс шықты.
Іздеді періштелер тауып алып,
Жалаңаш ұжмақтан қуып шықты.
Кіргізген басындағы тауыс, жылан,

Ібіліс бесеу болып бірге шықты.
Түсірді Адамды әкеп Үндістаннан,
Әзалда Хақ бұйрығы осы маңнан.
Зар жылап, жапырақ киіп, жүре берді,

Теріп жеп ризығын құс пен аңнан.
Меккенің жаныңдағы шарапатты,
Түсірді Хауа ана кеп Жидда таудан.
Бұ дағы зар жылады, жүре берді,

Сезім жоқ екеуінде бұл хабардан.
Ібілісті түсірді Басараға,
Тастады жыланды әкеп Асфаһаннан.
Жыланды жусайтұғын тауыс еді,

адам  атадан  бергі  шежіре
Құрметті бәрі дағы мақұлық еді,
Осындай қорлық көрді нәпсі жаудан.
Тарихын өткендердің елестеттім,

Бар болса, ойласын деп жолдан ауған.
Алдады осылайша Ібіліс залым,
Аллаға осы сырдың бәрі мәлім.
Тыймады білсе дағы Ібілісті

Басында айтылып ед ерік алғанын.
Әр пенде көрешегін көрмей қоймас,
Ерік жоқ өз басында білсе халын.
Басында «Енни жағил онфел арзи халифәтән»

шежірелік  жыр-аңыздар
Ұжмақтан шығуға Ібіліс себеп болды,
Азғырып екеуін де оңды-солды.
Екі жүз жыл зар еңіреп, басын қосып,

Ақырда жер тұрақты орны болды.
Адам ата Аллаға көп жылады:
«Ғасы болдым, кешіріңіз,—деп жылады.

Ғафу ет Хауадан да»,—деп сұрады.
Тәубасін Хақ Тағала қабыл етті:
«Кешірдім, екеуіңнен бірдей» депті.
Аллаға шүкір қылып мұнан былай

Қосылып рахат пен дүние кешті.
Хауа ана, Адам атаның жаратылысы,
Тарихын баяндадым, бұ да бітті.
Тергендей су түбінен інжу-маржан

Жиырма жыл машақатпен ғұмыр өтті.
Ғайып сыр, Құдай сөзін көп кіргіздім,
Жарар еді ала қойса бұл еңбекті.
Адамның мұнан кейін нәсілдерін,

Жер бетін мекендеген барлық көп-ті.
Бер медет, сыйынамын, Қадір Алла,
Ассалами уа арзы жаратқан жер мен көкті.
Адам ата жер бетіне еніп орналасқаннан кейінгі жердегі

өсіп-өнген нәсілдерінің шежіре тарихы
Ал енді кірісемін шежіреге,
Жазды деп жазғыра алмас мұны неге.
Оқуға, өлең десе, әркім әуес

адам  атадан  бергі  шежіре
Бұзаубай, енді қозғал, өлмей тұрып,
Сүрікті ажал жақын келмей тұрып.
Артыңа атыңды атар қалдыр кеңес,

Кезінде шам-шырағың сөнбей тұрып.
Адамзат жер жүзінде таралғалы,
Топырақтан Адам ата жаралғалы,
Келеді тартысумен ғауам халық

Мағлұмат анық түрде болмады әлі.
Жазады біреу оны, біреу мұны,
Көрінер оқушыға бәрі соны,
Білмеске, «соқыр тауыққа бәрі бидай»,

Білгенге көрініп тұр оң мен солы.
Алайық Орта ғасыр сонан бері,
Тәртіпке қойылмаған тарих жолы.
Зерттеген қай ғасырда ғалымдар бар,

Еңбегі, кітаптар бар қойған қолы.
Ғылыми тарих—Тәурат, Інжіл, Құран да бар,
Білдірген Пайғамбарға Ізім Жаббар.
Пайғамбар хан мен патша қай уақытта

Оқыған Тәурат, Інжіл ғұламалар.
Аристотель, Платон, Сократ хакім
Тауарих кітап жазып қалдырды олар.
Кезіне Орта ғасыр алып келген,

Ғылыми тарих дейміз нағыз бұлар.
Римнің папасына сақталып кеп,
Ғауам халық шіркеуді өртеп, жоқ қылды олар.
Папаның хилаб тауып сөздерінен,

Алауыз адам шығып өздерінен,
Жоқ қылды өзін дағы, бар әрхибін,
Сенбеген табиғатқа көздерінен.

шежірелік  жыр-аңыздар
Адамнан бермен қарай жазған тарих
Жоқ қылды мәжусилер отқа жағып.
Кейінгі халық тағы тарих жазды,

Аңыздан, ауыз сөзден жиып алып.
Сүйеніп Тәурат, Інжіл, Құран шәріп,
Ғылыми тарих деді мұны халық.
Ал Орта ғасыр кезінде мұнан кейін,

Көпшілік ауып кетті дінге бейім.
Адамның көп шариғат есін алып,
Келеді сол шырмауда бұған дейін.
Мүсәніп кітап жазып түйе-түйе,

Жүз бөліп, шариғатты жүйе-жүйе.
Бәрінің айтатыны бәрі бір сөз
Әрқайсы бақастықпен әр сөзге ие.
Шындықтың асыл құнын көп сөз бұзар,

Шындыққа жүрек жылып, қаның қызар.
Жалған сөз жалпы ауызға көп кіреді,
Өрісі өтіріктің қайда озар.
Кестесі кемеліне келмесе де,

Кейбіреу артық сөйлеп, ұзақ созар.
Жиреніп оқушы да, тыңдаушы да,
Сөйлеуге ауыз, тыңдауға құлақ тозар.
Ғасырдың жеті-сегіз адамдары,

Сияды тегіс надан деуге бәрі.
Ғылымнан, әдебиеттен хабары жоқ,
Тарихтың сол себепті болмағаны.
Зерттемей сонан бері шығу текті,

Бірнеше ғасыр, бірнеше жылдар өтті.
Сан қилы осы арада өзгеріс боп,
Дәуірі Алты Алаштың келіп жетті.

адам  атадан  бергі  шежіре
Хан болып ноғайлы мен қалмақ, қимақ,
Ел демей жүрді жаншып массагеті.
Асырдық төбемізден елең қылмай,

Түбіміз бір деп санап төренікі.
Өрбіген Ақшолпаннан алты халық,
Шамданып шамадан тыс намыс етті.
Ол кезде Ноғайлыдан Әштер хан ед,

Қайтсе де бөлінуді қаулы етті.
Қосылып Шаншар ханмен екі туыс,
Бөлінді, бермейміз деп соғыс етті.
Қобыланды, Мамай батыр Алаш жақ боп,

Талқандап Ноғайлыны, жеңіп шықты.
Ғасырдың он бірінші жарымында,
Алаш бай таққа мініп, хандық етті.
Жетім бала, жесір әйел мың қой айдап,

Рахат сондай тегіс дәуір өтті.
«Бозторғай қой үстіне жұмыртқалап»,
Жайылып қой мен бөрі бірге кетті.
«Алаш, Алаш болғанда, Алаша хан болғанда,

Таңбасыз тай, қой енсіз болғанда»,
Ертеден осы сөзді аңыз етті,
Біріккен жоғарыда алты халық.
«Алаш» деп сонан кейін ұран етті.

Түрік пен өзбек, қырғыз, башқұрт, созақ, қазақ
Білінді туыстығы сол себепті.
Бөлініп сонан кейін ұлтқа жатып,
Дербес өз алдына ел боп кетті.

Кейбірі көшпелі боп, мал өсіріп,
Кейбірі отырықшы егін екті.

шежірелік  жыр-аңыздар
Өркендеп өнер-ғылым осы кезде,
Мәдениет, тұрмысқа да қолы жетті.
Тағы өтіп осы арада екі-үш ғасыр

Қазақтың ұлттық дәуірі келіп жетті.
Бөлініп Әбілқайыр Өзбек ханнан,
Қотан би, әз-Жәнібек басшылық етті.
Жиып ап бытыранды бар қазақты,

Әз-Жәнібек ең әуелі хандық етті.
Тексеріп туыстығын үшке бөліп:
Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз деп ұран етті.
Ғасырдан он төртінші бермен қарай,

Қазақтың әр тарапқа даңқы жетті.
Білімді елден көсем, батыр шығып,
Қорғады жұт пен жаудан төңіректі.
Қолға алып әдебиет үлгілерін,

Тексеріп арғы-бергі ата текті.
Майқы би, Асан қайғы, Ақжол атам,
Жинақтап сонан былай шежіре-текті.
Өзгертіп асыл құнды шежірені әркім

Ақыры азып-тозып бізге жетті.
Үйлеспей, біреуіне бірі қайшы,
Бұл күнде жас тарихшы әткәз етті.
Индиа, Әфрикә, Еуропа мен

Ғалымдар зерттеп жатыр жер мен шетті.
Орыстан аты әйгілі тарихшы көп,
Аралап қазақ елін еңбек етті.
Қазақтан Әбілғазы, Рашиди, Жалайри,

адам  атадан  бергі  шежіре
Ғылымға байластырып түбін тізген,
Таппады тасқа басқан шығыс текті.
Жазғаны ел аралас қарым-қатынас,

Қандай ел қандай елмен болған шектес.
Табылу мұнан былай енді қиын
Кемінде бұл зерттеу де қырық жыл өтті.
Осыны біліп-сезіп отырған соң,

Жауапты, секілдендім мен міндетті.
Өйткені «тарихшы—ел-елде қария деген көсем»,
Сол сөзі кемеңгердің тебірентті.
Аз ғылым, көп өнердің арқасында,

Жан едім жақсы-жаман көрген көпті.
Жас келіп, мезгіл өтті, қуат кеміп,
Көңілімде жүруші еді болып күпті.
Сәбеттік сәтсиалдық отаныма,

Октәбр күндей күліп нұрын төкті.
Нәр алып октәбрдің жемісінен
Жасарып көңіл хош боп, қайрат бітті.
Жазуға есториә халқым үшін

Бел буып тәуекелге, бастап кетті.
Әлемдік көпке ортақ бұл тарихым
Арнадым компәртиа ізгі еңбекті.
Жазамын енді Адамның шежіресін

Түсінік шама-қадар бұл да жетті.
Бұл кейін келтіретін сөздер еді,
Себеппен бір басталып, кіріп кетті.
Көпшілік сізден қолқам сұрайтұғын,

шежірелік  жыр-аңыздар
Зейінім бұрынғыдай емес қазір
Жүрмейді алға қарай нағыз шыным.
Ұмытып қазір айтсам, қазір қалам,

Отырам біраз ойлап, қолда қалам.
Екінші, бір деректер керек болып,
Ақтарып әр кітапты қолыма алам.
Дүнияқор қартайғанда дегені рас,

Отырам шаруаға да болып алаң.
Үшінші, келін-балам жалқау болды,
Талап жоқ болғаннан соң не дүр шарам.
Ұзатып осылайша сөздің соңын

Жазам деп есториа екі томын,
Бірі өлең, бірі қисса шежіресі,
Қайырлы Хақ Тағала берсін оңын.

Адам ата нәсілдерін таратамыз
Ал енді баяндайын тарих жайын,
Тіліме илһам берші бір Құдайым.
Тыңдаңыз ықыласыңмен, үлкен-кіші,

Авторы—Жайлаубаев Бұзаубайың.
Адамды топырақтан жаратқан Хақ
Хауаны жаратыпты өзінен ап.
Екеуін ерлі-байлы, жұпты қылып,

Қосыпты Жәбірейіл некаһ қылып.
Жұпты боп тұрды екеуі ерлі-зайып,
Мал жиып, дүние мол кетті байып.
Хауадан қырық бала хәсіл болып,

Нәсілі көбейеді қанат жайып.
Түбіміз сол Адамнан тудық анық,
Жер бетін мекендеген күллі халық.

адам  атадан  бергі  шежіре
Тілі мен дін өзгеріс болғанменен,
Оқу бар он екі пән ортақ алып.
Ғылым мен он екі пән еттік ғалам,

Керекті дүниеге барлық амал.
Танысу, араласу оқуменен
Болмаса отырар ек болып мәлал.
Сүйеніп сол ғылымға тілдік құрап,

Бірінен тағылым алып, бірі сұрап.
Ана тіл әр халыққа қалыптасып,
Ел болып өз алдына етті тұрақ.
Туылыпты сол Адамнан қырық бала,

Жиырма рет егіз тапты ол Хауа ана.
Бірі қыз, біреуі еркек болып туды,
Мұнан соң бұйрық етті Хақ Тағала.
Бірінші туған әуелгі ер баланы

Екінші құрсақ туған қызға жұпты мәйіл.
Болмасын көңіліңде ешбір ала
Кірісті орындауға Адам сопы,
Бұйрығын бір Алланың ести сала.

Шақырып ұл мен қызын тегіс жиды,
Риза боп көнгеніне неке қиды.
Батырлау Қабыл деген үлкен ұлы
Бөліске риза болмай басын тыйды.

Қабылмен бірге туған Ақлима—қыздың аты,
Артықша өзі сұлу, салтанатты.
Себебі көнбеуінің көңлі сонда
Қалмаған ғашық болып бейтағаты.

Қабылға жедел туған Әбіл екен,
Ақлима соған қосу әділ екен.

шежірелік  жыр-аңыздар
«Құрбан шал Алла үшін,—дейді атасы,—
Қайсыңдікі қабыл болса болад некең».
Бір қошқар Әбіл барып байлады әкеп,

Ол һәман малшы—қойды бағады екен.
Бір десте Қабыл әкеп бидай қойды,
Суарма бидай егіп, салады екен.
Ол кезде көріне кеп бір алтын құс

Құрбандық үстіне кеп қонады екен.
Құрбаны қабыл болса кімде-кімнің,
Түк қалмай сол орнында жанады екен.
Болмаса құрбандығы егер қабыл,

Құс қонбай, сол орнында қалады екен.
Осындай хикметті көзбен көріп,
Ісі деп бір Алланың нанады екен.
«Сол үшін ата салтты—құрбан шал,—деп,

Кімдікі қабыл болса, Ақлиманы ал,—деп,—
Болмаса егер қабыл құрбандығы,
Риза боп Ақлимадан мақрұм қал»,—деп.
Әбілдің құрбандығы қабыл болды,

Күйеуі Ақлиманың Әбіл болды.
Көнбеді сондағы риза болып,
Қабылдың дұшпандығы мәлім болды.
Әбілді аңдып жүріп өлтіреді,

Қылышпен шауып ажал келтіреді.
Арқалап Ақлиманы алып қашты,
Бет алды құла түзге тентіреді.
Әбілдің сүйегін де қапқа салып,

адам  атадан  бергі  шежіре
Тамақ жоқ, су таба алмай сахарада,
Отырды бір күндерде шаршап-талып.
Исрапыл Мекайылмен екеуіне

Бар еді Рахман, Рахым Жаббар Халық.
Қабылдың қарсы алдында тастады кеп,
Екеуі екі қарға болып барып.
Қарғаның көз алдында біреуі өлді,

Тірісі көмді оны жерді қазып.
Сүйтті де екі қарға ұшып кетті,
Таң қалды екеуіне ғажаптанып.
Әуелде атасына ғасы болды,

Береді теріс бата жайып қолды.
Қарғадан жерді тырнаған тәжірибе алып,
Қабір ғып Әбілді енді қазып, қойды.
Ең әуелі ажал осы қылыш жүрген,

Қалған сөз бұрынғыдан бірге-бірден.
Құранда осылайша айтылған деп,
Естідім көп оқыған ғалымдардан.
Келерміз бергі жерге ақырындап,

Сөзімді келтірейін алыс жерден.
Сонан кейін неше мың жылдар өтіп,
Халайық өніп-өсіп кеткен керден.
Ыдырыс, Шеш, Һут, Салық—пайғамбарлар

Үндеді бұйрығына Хақтың берген.
Бұларды ұрып-соғып ренжітті,
Аз болды ислами дінге кірген.
Адамнан санағанда оныншы ата

шежірелік  жыр-аңыздар
Қабыл мен Ақлима хикаясы
Бастағы Ақлима мен Қабыл жайын,
Азырақ білгенімше баяндайын.

Жоламай атасынан қашық барып,
Йеменнен салды орын, мекен-жайын.
Үй қылып, жерді қазып, тасты қалап,
Ол кезде не табылад тұрған дайын.

Аң аулап, балық аулап қорек етті,
Үйреніп шаруашылық жыл-жыл сайын.
Ақлима жалғыздықтан жылады зар,
«Жаратқан бұл ғаламды, Пәруардигар,

Айрылып ата-анамнан тентіредім,
Мұншама қандай менің жазығым бар.
Көретін күн бола ма ата-анамды,
Бірге өскен кішкенеден бауырларды.

Бермесен өзің жәрдем, Дадир Мәулан,
Шерменде дүниеде мен бір мұңлы».
Осылай жылауменен бір жыл өтті,
Көз жасын Хақ Тағала қабыл етті.

«Жетерсің асықпасаң, мұратыңа»
Деп солай ұйқысында аян етті.
Түс көріп, бұрынғыдан көңілі сергіп,
Қабылмен ойнап-күліп сауық етті.

Ақыры сол сауықтың етке талғап,
Бойына Ақлиманың бала бітті.
Басы сол, жыл-жыл сайын егіз тауып,
Балалары бір жүз жылда мыңға жетті.

Мың жылда нәсілдері он мың болып,
Мемлекет, өз алдына ел боп кетті.

адам  атадан  бергі  шежіре
Шаһар боп, шіркеу салып, бұтпұрсант боп,
Йеменде осы Қабыл мекен етті.
Ақыры Нұх пайғамбар топанында,

Һаммасы осылардың жоқ боп кетті.
Табри-тауарихтан алты бармақ,
Көргенім осылайша, бұ да бітті.
Нұхтан басталатын тарихтың желісі

Ал енді Нұхтың дәуірінен баяндайық,
Сөйлесін қадари-қал Жайлаубаев.
Өтініш, оқушым да, тыңдаушым да,
Түсініп оқыңыздар сөзді байып.

Бұл өзі әшкере емес, көмескі із,
Бар болса кемшілігі етпес айып.
Нұхтың пайғамбарлық заманында,
Халықтың өскен түгел аманында,

Көнбепті пайғамбардың айтқанына,
Болмапты мұсылмандық амалында.
Өзінің әулетімен санағанда,
Сексен бір адам бопты жанабында.

Қорлыққа, бейнетке де шыдай берді,
Орындау Хақ бұйрығын талабында.
Ақыры болмаған соң күдер үзді,
«Құтқар,—деп нала қылды,—Алла бізді».

Қабыл ғып Хақ Тағала хабарлады,
«Туумен толтырамын ой мен түзді.
Кеме ғып керегіңді даярлаңыз,
Сақтармыз сау-саламат,—дейді,—сізді».

Қаптады ұзамай-ақ енді топан
Алтайдан кеме мініп суда жүзді.

шежірелік  жыр-аңыздар
Топанда ғарық болды барлық халық,
Кітапта осы сөздің барлығы анық.
Топан су алты айдан соң қайта болды,

Тоқтады кеме Жидда тауға барып.
Қалыпты Нұх нәби әулетімен,
Басқасы өліп қапты ашып-арып.
Нұхты екінші Адам ата дейміз

Сондықтан айта аламыз ауыз барып.
Нұхтың Хам, Сам, Япыс—үш ұлынан
Осыдан өсіп-өнді кейінгі барлық халық.
Жер бетінде қаншама ұлт болса дағы,

Нұхтың расталды бәрі де анық.
Ит, мысық, қарлығаш, жылан, доңыз, тышқан—
Топанға осылардың бәрі куә,
Оқысаң тауарихтан хабар алып.

Үш ұлын шама-қадар таратайын,
Нұхтың өзі болды аяқталып.

Бірінші баласы
Хам нәсілі болады зәңгі халық,
Хабишләр, жанжын, деллан көп жерді алып.
Көбісі Әмерикә мен Әфриқада,

Әсуад негр дейтұғын қара халық.
Бәдәуи шейх қапты Хам—нәсілі,
Әрқайсы өз алдына дара халық.
Ертеде атасынан қарғыс алған,

Жатқанда Нұх пайғамбар ұйықтап қалып.
Көрініп әуреті ашылыпты,
Бір құйын шайтан бастап тура келіп.
Кетіпті жапырағын жамылдырмай,

адам  атадан  бергі  шежіре
Сам көріп, жүгіріп кеп жапты перде,
Оянды Нұх пайғамбар бәрін біліп.
Береді Хамға бата теріс жайып,

Атаға бала күлу—үлкен айып.
«Лағынет сен секілді қарабетке,
Шайтанға серік болдың жолдан тайып.
Өзің де, нәсілің де қарабет бол,

Бұл батам ниетіңнен бергенім сол.
Кейінгі нәсілің де оңбайды екен,
Балаға ата қалпы—мирасқор жол».
Сонымен нәсілдері қара болды,

Батасы Пайғамбардың сара болды.
Мекендеп Әзианың солтүстігін,
Бөлініп бірнеше ұлтқа хан болды.
Берер еді ақ батасын Самға арнап,

Жоғары көтеріп қол басын ырғап.
Тапсырып істің артын бір Аллаға,
Әулие-әнбиенің бәрін жалғап.
«Бір Алла пазылымен жарылқасын,

Аяусыз берсін түгел мал мен басын.
Әнбие-әулиенің атасы бол,
Ізгілер нәсіліңнен көп тарасын.
Падиша, хан мен сұлтан, халифалар,

Бұл сенің нәсіліңнен көбі болар.
Араптан ақырзаман пайғамбары
Мұхаммед Мекке Алла орны болар.
Өмір сүр ұзақ жасап,—деді атасы,—

Басыңа, балам, сенің бақыт қонар».
Осылай Нұх пайғамбар берді бата,
Отырды әмин деп Сам да ұната.
4-84

шежірелік  жыр-аңыздар
Ақыры айтқанының бәрі болды,
Сөзінде Пайғамбардың болмас қата.
Ал Нұхтың ортаншы ұлы келсем Самға,

Арап, ғажам, рұм, парсы—туып һәмма.
Өрбіген осылардың түп атасы
Сол кезде кіндік болып исламға.
Нұх атам топаннан соң екі жүз жыл

Пайғамбар болып тұрды барлық жанға.
Алланың сүйер досты нұр Мұхаммед,
Ақыры тұтқа болар исламға.

Айтыпты қайтарында сонда Самға.
Исмағұл—нәсілі, араб Ысқақтан Уәйіс, Жақып,
Он екі ата бәни израил боп қосылады Ибраһимге.
Белгілі Әзиәда ғажам-ғараб,

Туыс боп өмір сүрген бірге қалап.
Ғажамнан өрбіген жан ғажап болған,
Көбісі сахабаның сонан анық.
Көтерген Пайғамбарды ғажам халқы,

Аянбай әр соғыста ұран салып.
Жазамын енді сөзбен шежіресін,
Отырмын өлеңменен шаршап-талып.
Екінші, босқа сөйлеу неге керек,

Дәлелді көрсетпесе сөзді толық.
Бір талай машақатқа түсіп кеттім,
Жарар ед қабылдаса жолым болып.
Жазамын өлең емес, сөзбен тарих,

адам  атадан  бергі  шежіре
Осы жерден Сам нәсілін тоқтатамын,
Қосамын сол тарихқа алып барып.
Нұхтың үшінші баласы Япыстың нәсілдері сөйленеді

Жазамын енді үшінші баласын да,
Тыңдаушым, бұған құлақ саласың ба?
Бұл өзі көптен шатақ шежіре еді,
Көп болар бұл туралы таласың да.

Нұхтың үшінші ұлы Япыс еді,
Бұл екі батадан да халас еді.
Басқарған Пайғамбардың шаруалығын
Ғылымнан хабары жоқ топас еді.

Бір күні шақырып ап Нұх пайғамбар:
«Айтатын өсиетім бар былай,—дейді.
Алланың аманатын берген күні,
Қолыңнан сен қоярсың мені,—дейді.

Нәсілің сенің дағы аз болмайды,
Жатармын желеп-жебеп сені,—дейді.
Әзиә, Әприқаның аралығы
Орталық болсын көштің жөні,—дейді.

Орал тау, Тянь-Шань, Шудың бойы,
Қайнаған жердің шұрай кені,—дейді.
Түбінде сол жерлерге бақыт орнап,
Болмайды ешнәрседен кемі,—дейді.

Нық ұста, нәсіліңді тәрбиелеп,
Болмасын көрінгеннің жемі»,—дейді.
Япысқа айтты осындай өсиетін,
Білдіріп Пайғамбарлы қасиетін.

шежірелік  жыр-аңыздар
«Ие бол нәсіліңе, өнер үйрет,
Білімге кім де болса бас иетін».
Мұнан соң марқұм болды Пайғамбарым,

Шақырып Япыс, Сам мен жанның бәрін.
Шығарып жаназасын, Сам өзі оқып,
Орындап өсиет қып айтқандарын,
Сонда екен ата-анасы, бабалары,

Йеменге қояды екен қайтқандарын.
Тоғыз жүз елу жылда жерге қойды,
Оқытып кәлам шәріп, көп мал сойды.
Балалы әйел алып болып қалған,

Япыс та бұрынғының бәрін қойды.
Балаларын үйлендіріп, қызын беріп,
Бет бұрып, шаруаға зейін қойды.
Түзеліп шаруасы жыл-жыл сайын,

Тастады жауыз пиғыл, жаман ойды.
Біреу жазады Япыстың бар бес ұлы,
Біреу жазады бар еді деп сегіз ұлы.
Аттарын өздерінше атап жазған,

Үйлесіп бір-біріне келмейді жөні.
Шәкәрім Тобықты, Тарғын, Құдайберген
Зерттеген көрінеді әңгімені.
Әбілғазы Рашиди нәжіп Ғасімбекке

Сүйеніп жазған екен шежірені.
Бұл шатас сол уақыттан болған екен,
Шығады салыстырсаң артық-кемі.
Аралас бытыстырып жаза берген

Ғайсадан бұрынғы деп көштің жөні.
Ол дәуір, өткен өмір түс секілді,
Дерек жоқ ол туралы біледі нені.

адам  атадан  бергі  шежіре
Ол түгіл он төрт-он бес ғасырлардың
Шеше алмай әлі жүрміз әңгімені.
Өзінше кітап жазып, «таптық» деп жүр,

Қисынға келмесе де сөздің дені.
Ренжіп жүрмеңіздер сөз арасын
Екен деп қыңыр сөзді шал деп мені.
Аннастың тарихи шежіресі

Келейін енді аяңдап Аннасыма,
Мәліктің соңына ерген баласына.
Қызмет қып Пайғамбарға жүре берді,
Мекендеп Мәдинаның қаласында.

Орындап әкесінің өсиетін,
Пайғамбар көзбен көріп қасиетін.
Дайын боп ертеңгі-кеш қызметіне,
Аударды ықыласпен бар ниетін.

Болыпты шын сүйікті сахабасы,
Түсіпті Пайғамбардың ықыласы.
Береді ықыласымен ақ батасын,
Өседі ұзамай-ақ мал мен басы.

Тақуа, өзі сопы, дінге берік,
Қуанды дәулет-парыз бәрін көріп.
Хақ Расул сәт етіп, бата берді,
Сахарауи жер алып, жата берді.

Көбейіп мал мен басы жерге сыймай,
Бет алып оңтүстікке тарта берді.

Осы жерде кіргіземін түсікті,
Беремін кейінірек бөліп жүкті.
Пайғамбар Мәдинаға әжратына,
Бір мың да шамасында төрт жүз жыл өтті.

шежірелік  жыр-аңыздар
Сүйеніп Пайғамбардың қасиетіне,
Көп кітап мүстахилдар таупиқ етті.
Орта ғасыр кезінен бермен қарай,

Өркендеп ғылым тарих бізге жетті.
Ертеден осы Аннасты көп айтады,
Тарихта сол кездегі нұсқа халық.
Осыған осы кезде жоламайды,

Пәміні берген жерден қысқа қалып.
Қашқанмен мұнан артықтары жоқ,
Бос сөзге осындай бір ұста халық.
Түсінік иә, беру жоқ, иә, алу жоқ,

Өзінің айтқан сөзін ұстап алып.
Атамыз Аннас деудің себебі бар,
Сенімді шындығына тіреуі бар.
Күмәнді беретұғын ешнәрсе жоқ,

Тағы да қолға ұстайтын біреуі бар.
Бір мың да шамасында елу бес жыл,
Құнанбай қажыға барған осыны біл.
Сол жылы Жаппас Мырқы бірге барған,

Аламыз екеуінен біз біраз жол.
Екеуі жолдас болып бірге барған,
Би болған, бай да болған топты жарған.
Санаспай қанша болса расқодын,

Ата-ана, күтушісін алып барған.
Сыйатын қанша қажы барса дағы,
Бір үйді Мәдинада оқып салған.
Ішінде не керегі бәрі дайын,

адам  атадан  бергі  шежіре
Сол кезде дінсіз, түпсіз халықсың деп,
Кімнен деп түп шығысың деуші болған.
Арнаулы патшадан адам шығып:

«Таппасаң,—деген қысып,—кіріс қолдан».
Бұл жақтан ешбір әрхіп таба алмаған,
Сұрау сап іздесе де оң мен солдан.
Халыққа бұл жақтағы өкіл болып,

«Сол жақтан сұраймын» деп мойындалған.
Халықты үй салдырып, бір жыл қыстап,
Бітірді іші-сыртын үй дұрыстап.
Ғарабтың сұлтанына бір күн барды,

Тапсырған халайықтың сөзін ұстап.
Алдына сәлем беріп, тұрды барып:
«Алыстан біз мүсәпір, келген ғарып.
Түркістан уәләяты, қазақ едік,

Ертеден ислам дінін тұтқан анық.
Қарадық 1731 жыл Руссияға,
Бұлар жүр «дінсізсің» деп пәле салып.
«Тіркелген түп шежірең қайда?» дейді,

Халық едік отырмаған қала салып.
Алмады қолжазбаны ілтипатқа,
Аннас деп жүруші едік ауызға алып.
Сұлтанның мұны естіп рахымы түсті,

Қысылған дін қарындас сөзге нанып.
Шақырып бір адамды қосып берді,
Әрхіпті қараңыз деп алып барып.
Пайғамбар заманынан қойған тіркеп,

шежірелік  жыр-аңыздар
Аннасты Мәлікұлын тапқан сарқыт,
Бұл Аннас ертеден-ақ мәлім екен.
Оқыған, өзі діндар ғалым екен,

Тапсырып Пайғамбарға ата-анасы,
Болғаны қызметінде анық екен.
Көп хадис Пайғамбардан алған жаттап,
Хақ Расул фатиха берген еңбек ақтап.

Нәсілі сол кісінің боласыздар,
Күншығыс Азияға кеткен қаптап.
Қолына қағаз берген мөрін басып,
Не керек енді бізге мұнан асып?

Исламның мықты орны дін ұстаған,
Берді деп ойлаймыз ба өтірік қосып?
Құнанбай сол қағазды алып келген,
Көзі мен қолына ұстап әркім көрген.

Арабтың сұлтанының мөрін көріп,
Аннастан екендігін анық білген.
Сол қағаз әркім айтад анықтығын,
Сақтапты Марал ишан жарықтығың.

Хамиттен сұрап едім, «рас» деді,
Білмеймін осы күні бар ма-жоғын.
Көрсетіп сол қағазды патшаға,
Рас деп мөрін көріп берді баға.

Құтқарып крес тағып, шоқынудан,
Құнанбай еңбек еткен сұлтан аға.
Осыған Абай сенбей, болып қарсы,
Самнан деп араб һәм рухым парсы.

Ғарабтың Аннасы анық нәсілінен,
Ел солай қалдыруға болған жаршы.

адам  атадан  бергі  шежіре
Өзі де үйлестіріп тарих жазды,
Қалмақтан ақшар, ғажар, қосып парсы.
Алмады Абайдың да шежіресін

Тарихқа үйлеспейд деп мұның барысы.
Бір нұсқа жер жүзінде бар емес пе,
Мағлұм болмағанмен Лаух Ғаршы.
Анығын-ақиқатын таппасаңдар,

Бұған да көңіл бөліп, назар салшы.
Алынбай Аннас ата сонан бері,
Айтты деп қазақ ақын кемеңгері,
Ғалымдар қыр-қуадан іздеседі,

Жобаға келе алмай жүр дегендері.
Аннасты, Мәлікұлын қоссақ тағы,
Бұ дағы шартараптан бергі жері.
Білгенін қадари хал баяндады,

Бұзаубай сексен жаста—еңбек ері.
Сыналған бұрын топта жүйрік емес,
Сөкпеңдер келмеді деп сөз бедері.
Кінәмшіл, кірлеушіні кім тыйады,

Азамат алғыс айтар білгендері.
Бұл ұзақ келе алмады ажарлауға,
Аз емес бес-алты ауыз базарлауға.
Белсене не болса да түсіп кеттім,

Айқастан кем болмай тұр қалың жауға.
Аяқтап, Отаныма тапсыра алсам,
Аллаға мың шүкірлік, жаным сауға.
Ал Аннастан түп атамды таратамын,

шежірелік  жыр-аңыздар
Ғасырда он бірінші атады Алаш,
Ұраны болды алты әр атаның.
Біреуі сол атаудың қазақ халқы,

Ертеден есебінде бар атаның.
Аударды оң назарын сәбет басшы,
Бұл күнде бақыт қонған бір атаның.
Бұл берген әзірінше түсінігін,

Ал енді нәсілдерін таратамын.
Болыпты бұл Аннастың сегіз ұлы,
Болмапты мал, перзенттен ешбір мұңы.
Болады өз атамыз Жабал атты,

Қал-қадар баяндайын білсем мұны.
Жабалдан туады екен Оғаз, Оқас,
Шежіресі бұрынғының болмас қағас.
Тексерсін академик науктері,

Оғыз хан нәсілдері
Оғыздан Қалмақ, Қимақ, Суһал туды,
Хан болып Қимақ ата жолын қуды.
Капказдың күншығыс жақ бетін билеп,

Таулар мен қоныс етті қалың нуды.
Бір шеті парсыменен араласып,
Ортада бөлім етті Жейхун суды.
Иран шаһ қызын алып Гүлсім деген,

Онан Қият, Таңғыт, Барлас деген үш ұл туды.
Нәсілі мұнан кейін қойдай өріп,
Қыдыр келіп, басына бақыт қонды.
Халықты шашау шықпай соңына ертіп,

адам  атадан  бергі  шежіре
Әйгілі аты шулы болды Қимақ,
Дұшпанға қарсы келген соққы беріп.
Достасты Иранменен екі арасы

Саудасы қарым-қатынас қаржы беріп.
Солардың көп нәсілі қазір қайда,
Отырған тарихшы жоқ мәлімет беріп.
Отырмын түс секілді елестетіп,

Осындай бір шежірені оқып көріп.
Жетінші ғасыр бас кезі болу керек,
Жазылған шежіреде солай шолып.
Ақыры сол нәсілден келе-келе,

Ақсақ Темір хан болған соңы келіп.
Он төрт, он бес ғасырдың шамасында,
Жоқ болған жатқызғанда ұлтқа бөліп.
Нәсілі басқа елде де білінбейді,

Ақыры бітсе керек өліп-өліп.
Дұрысын ақиқаттың шешерсіздер,
Шежірені көрсетемін бөліп-бөліп.
Ал Оғыздың екінші ұлы Қалмақ еді,

Ол өзі туғаннан салмақ еді.
Қимақты Суһалменен адамсынбай,
Атасы өлсе, хандықта қалмақ еді.
Тараған тұрандықтың нәсіліне,

Бір өзі тегіс қожа болмақ еді.
Хан болды атам Оғыз елу бес жыл,
Бұл кезде сексен беске келген еді.
Қалмақтың қара көңіл, бұзықтығын,

Ертеден атап, сынап білген еді.
Өзінің тірісінде өсиет қып,
Ел, жерін үш балаға бөлген еді.

шежірелік  жыр-аңыздар
«Жолама, сен Суһалдан аулақ жүр» деп,
Қалмаққа Капказ жерін берген еді.
Суһалға Шығыс Азия жерін беріп,

«Сауранды сен иелен» деген еді.
«Суһалды ер еткен соң орныма қой,
Әзірше Қалмақ болсын»,—деген еді.
Тапсырып өсиетін халайыққа

Сауранда атам Оғыз өлген еді.
Қалмақты хан сайламай қоя тұрып,
Атама марқұм болған бетті бұрып,
Еңбегін алдарыңа елестетіп,

Сөйлейін баяндама түсіндіріп.
Тілдері әр халықтың әрбір түрлі,
Сөзі де соның үшін болды түрлі.
Бірі—оғыз, бірі—гису десе дағы,

Барлығы Оғыз ханды түсіндірді.
Әр елден өткендегі тарихшылар,
Кітабын «Оғызнама» жазған да бар.
Таралып аңыз болып елге дүйім,

Негізін дұрыс жазбай, бұзған да бар.
Қорытып, білгенімді жаздым теріп,
Ғалымдар, сын көзбен салмақтаңдар.
Оғыз ханның өмірбаяны және нәсілдерін таратамыз

Ол кезде тараған ел түрік тілдес,
Шетте өсіп, сахарада ғылым білмес.
Тау, шұңқыр паналайды қыс күндері,
Мәдениет, тұрмысқа да болды кеміс.

Үй қазған, ең әуелі, осы Оғыз,
Жылытып, ішіне от жағылып пеш.

адам  атадан  бергі  шежіре
Мұны естіп туыстары бәрі келіп,
Бір жерге басын қосып, жиналды ес.
Мекендеп бірі келіп, бірі кетіп,

Айналып Алатаудан кетпеді еш.
Ақырда, кейін кезде қазақ орнап,
Сахарасын сайрандады қатарлап көш.
Алдыңа айнадай қып ұсынамын,

Ғалымдар, академик дұрыстап шеш.
Жобаға жөні келсе түзетіңдер,
Бар болса кемістігі, қатамды кеш.
Тарихта аты мағлұм Оғыз ханның,

Тауынан орын тепті Тянь-Шаньнің.
Жетісу, Алтай, Іле, Сырдың бойы
Биледі түгелімен осы маңның.
Ол кезде «Оғыз Орда» деп атаған,

Беріде алған есім Отырардың.
Сауранның солтүстігі Ғарапшаһар,
Жайнатқан кезі гүлдеп Аспаһанның.
Әріде Қызылорда, Баласакент—

Ол кезде бұ да бірі бас қаланың.
Артынан Оғыз өліп, ел бүлінді,
Қалмаққа күні туып басқалардың.
Алысып, қалмақ қас боп массагетпен,

Астында қалды талай масқараның.
Оғыз ханның Сауран қаласын салдыруы, оның сәулеті
жайлы мәлімет
Оғыздың тұрған шақта бағы парлап,

шежірелік  жыр-аңыздар
Қамданып, қамтамасыз болып әбден,
Әр елден мыңдап, жүздеп шебер жинап.
Салдырды зәулім, биік сарайларды,

Төбесін шын алтынмен мұнаралап.
Оюлап неше түрлі кенересін,
Жоғары үстепнадан орын сайлап.
Арыстан, бұғы, марал, аю, қасқыр,

Бүркіттер тұр айбатпен көзі жайнап.
Кез жарым ай орнатқан мұнарада,
Муазин уақыт сайын тұр айналып.
Жанында хауыз кәусар, аққан бұлақ,

Жағасы еккен дарақ, бұлбұл сайрап.
Асхана, мейманхана, мәгәзіндер,
Төбеге желбіретіп жалау байлап.
Сауранды күншығыста Гүлстан қып,

Бітірді жиырма жылда түгел сайлап.
Және бір айтарлықтай бір ғажабы—
Салдырған крепосты әм қорғандап.
Халқын суландырып қамтамасыз,

Шығарған жер астынан қаздырып зат.
Семонттап әрбір жерден су қоймасын,
Ішінде түрлі балық жүрген ойнап.
Ол кезде техника жоқ уағы,

Ғажайып салдырды екен қалай ойлап.
Әр елдің сырттан келген керуендері,
Базарлап, қайтушы еді тамашалап.
Өнері сол заманның көрініп тұр,

адам  атадан  бергі  шежіре
Аңыздан история алып жаздым,
Қатеден кім алады арашалап.
Ғылым жоқ, техника жоқ о заманда,

Шеберлік, неткен білім Қудауанда.
Салдырған крепост, мовзолейлер
Жерлейтін орны болған Тянь-Шаньда.
Бір емес, мұндай орын әр жерде бар,

Тылсымдар бар секілді Әзербайжанда.
Ырғалған мұнара мен моншасы,
Адамды қалдырмай ма ғажап таңға.
Бұл күндер история әр бөлекте,

Әртелі ұйымдасқан қазушы жер.
Алтын ожау, секілді алтын адам,
Басқа да тауып жатыр әлденелер.
Батырдың сапысы мен айбалтасы,

Әйелдің түрлі тағым, алтын зері.
Көбісі өткен күннің куәсіндей,
Бұл емей мәдениет, әлденелер.
Шындықты шынықтырып айтары жоқ,

Сөйлейді кей тарихшы әлденелер.
Дамылсыз бас кесілу, алыс-жұлыс,
Бітімсіз айтатұғын әңгімелер.
Ішінде бірге жүрген адам да жоқ,

Мынауың қате десең өршеленер.
Мен жаздым елестетіп еңбектерін
Оқушым, сыншыларым әлдене дер.
Оғыз хан өтті билеп Тұран елін,

шежірелік  жыр-аңыздар
Бетіне арыстандай жан қаратпай,
Таптады қарсы болам дегендерін.
Риза бол осымен тоқтатамын,

Сөйледім бір сыпыра еңбектерін.
Мұнан кейін зер салып оқыңыздар,
Көрсетем әрбірінің нәсілдерін.
Қалмақ, Суһал нәсілдері туралы сөйленеді

Шежіре желісіне қайта келдім,
Ішіне шомып кетіп шалқар көлдің.
Тұрған соң біліп, сезіп, шыдай алмай,
Атаның еңбегіне көңіл бөлдім.

Әркімдер оқысын деп мейірі қанып,
Көмескі шежіре еді жүрген танық.
Бәріңе, біріңе емес бұл еңбегім,
Өрбіген Оғыз ханнан барлық халық.

Алынбай бұл еңбегім қалмас босқа,
Бәрің де осылай деп тұрсаң нанып.
Оқушы дұрыс тапсаң, азаматтар,
Тәуекел білдіріңдер хатқа салып.

Қалмақ дәуірі
Ал енді, Қалмақ хан боп таққа мініп,
Орнықты күпті болған көңіл тынып.
Кеудесін жоғары ұстап асқақтады,

Санаспай бұқарамен жақын жуық.
Қарабет, рақымы болмаған соң,
Халықтың қайтты көңлі мұнан суып.
Суһалды хан қоймақшы болса дағы,

адам  атадан  бергі  шежіре
Қырық жыл осы арада хандық құрды,
Болмады жіберуші оны қуып.
Нәсілі бұл уақытта кең тарады,

Хуба, Жоңғар, Қатаған деген үш ұл туып.
Күшейіп бұрынғыдан қалмақ елі,
Бармады маңайына ешкім жуып.
Жетінші ғасыр Қалмақ, Қимақ дәуірі боп,

Тазартты қарсы болған жауын қуып.
Хан болып Қалмақ, Қимақ тұра тұрсын,
Автор қарт массагетке бетті бұрсын.
Нәсілін ал Суһалдың таратамын,

Ал бұған не дер екен, көзің көрсін.
Суһалдан Ақшолпан, Ахмар, Оймауыт,

Жәңгір туды,
Ахмардан Моңғол деген бір ұл туды.
Жасынан Моңғол асқан талапты боп,
Ержетіп ғылым, өнер жолын қуды.

Ол кезде өнерлі боп қытай халқы,
Артықша болмаса да сана-салты.
Дін десе, шамшыл аттай шегіншектеп,
Өнерге ұйымдасты түгел, жалпы.

Өнерге аты шықты елден асып,
Әр елге үлгі болды, өнер шашып.
Есітіп бұл секілді Қытай елін,
Үйленбей Моңғол сонда кетті қашып.

Бір бектің барысымен қолында боп,
Достасып, кетті сіңіп, араласып.
Тастады елі-жұртын, ата-анасын,
Сол жақтан бұйырған соң тағам-нәсіп.

шежірелік  жыр-аңыздар
Ал Моңғол сол Қытайда он жыл жүріп,
Үйренді әр өнерді көңіл бөліп.
Ол кезде жаңа ашылған түрлі зауыт,

Қайыпты бәрінде болып зерек.
Үйреніп фабриканың әр саласын,
Басқарды басында боп кетті билеп.
Қытайдың мұны біліп басшылары,

Сыртынан күңкілдесіп жүрді күндеп.
Жансыз боп ішімізге кіріп алып,
Анықтап елдің жайын алды біліп.
Осыдан еліне аман қайтып барса,

Түседі арамызға үлкен бүлік.
Өлтіріп, жоқ қылуда өз апасын,
Тұрандар тұра шабар туын іліп.
«Онан да басын шырмап жібермейік,

Қыз беріп, бала қылып, үйлендіріп».
Бәрі де осы ақылды мақұлдасты,
Табылмас мұнан артық ақыл десті.
Бір күні басшылардың бірі қалмай,

Ханның кеп сарайына басын қосты.
Шақыртып Моңғолды хан ордаға алып,
Өңшең бек, сардарлар ортаға алып.
Хан көпке көтеріп қол, сөз бастады:

Бұрыс ба, бұл қиялым әлде теріс,
Әуелі өтпекшімін көпке салып.
Жалғыз қыз Гүлбаршынға үйлендіріп,
Моңғолды бала етпекпін қолыма алып.

адам  атадан  бергі  шежіре
Бір жерге енші беріп бек қоямын,
Қазынадан қаржы бөліп, қала салып.
Осыған отырған көп, не айтасыз,

Жиналған әйел, еркек, барлық халық.
Мақсатым—ойымдағы осы менің,
Болар деп балам болып, досым менің.
Сұраңдар, не дер екен Моңғол бұған,

Қолынан риза болса берсін сенім.
Моңғол да Гүлбаршынмен бірге оқып,
Бірге істеп, фабрикада мата тоқып,
Қауіп етіп қосыла алмай жалғыз өзі,

Аламын шын жүректен сөзіңді құп.
Ішінде бұл Моңғолдың жалғыз басым,
Жүрмегей біреулер көзім шұқып.
Оғыз хан—туған атам, Тұран—елім,

Оғыз Орда, Сауранда өскен жерім.
Болам деп өмірі бақи айта алмаймын,
Сіздердің теріс емес дегендерің.
Сіздерге қайда жүрсем қас болмаймын,

Ол үшін ант арқылы беремін сенім.
Сенсең бер, Гүлбаршынды қабыл етем,
Сіздерге айтатыным осы менің.
Риза боп бұл сөзіне отырған көп,

Хан дағы қабыл алды бек мақұл деп.
Адамға туып өскен елі қымбат,
Моңғолдың бұл айтқаны орынды деп.

Жұрт айтар «атын ойлап, қорынды» деп.
Отырып тақ үстінде қол көтерді,

Шақырды Гүлбаршынды және тағы,
Бар еді арнап салған сарай, бағы.
Өзінің ғұрпынша неке оқытып,
Той жасап, шақырды елін маңайдағы.

Той қылып қырық күндей, ат шаптырып,
Көкбөрі, балуан күрес, жамбы аттырып,
Бата алды келген көптен балаларына,
Сый-сипат беріп көпті тарқаттырып.

Өзіңе не істесең, бердім еркің.
Бек қойды өз алдына мемлекет қып,
Байқады солтүстік жақ бетін беріп.
Болса да түбі—Тұран, Моңғол жастан,

Қытайға сіңіп кетіп бала жастан.
Моңғолдың нәсілінен өңкей батыр шығып,
Одан Шыңғыс хан туды жұрттан асқан.
Бір кезде қазақпенен көрші болып,

Ел болдық мал-жанымыз араласқан.
Түбіміз Тұран, Оғыз хан атамыз деп,
Жері жоқ бұған дейін қарсыласқан.
Атақты «Хамсул ағла» кітабынан,

Шежіре, өлең етіп жаздырып дастан,
Ғалымның Мұхаммед Жарир еңбегі еді,
Көргенді жаздым теріп, қалдырмастан.

адам  атадан  бергі  шежіре
Еуропа, Азияны түгел шолып,
Кезінен Орта ғасыр үлес қосқан.
Ол кітап бұл уақытта қайдан жүрсін,

Құр да емес, қолымда аздап нұсқам.
Моңғолды осыменен қоя тұрып,
Кейінгі Ақшолпанға бетті бұрып,
Шіреті келген кезде сөйленеді,

Шыңғыстың дәуірінен хандық құрып.
Осыны ұғыңдар, еске сақтап,
Шешіңдер қарт автордың еңбегін ақтап.
Келемін жоғарыдан төмен қарай,

Білгенді тұжырым етіп, нақтап.
Кейінде ұлтқа бөліп жатқызамын,
Азияда Тұран елін жатқан қаптап.
Еңбегі қарияның жанар еді,

Үрдісін Қазақстан тапсақ мақтап.
Есбай ханнан мәлімет
Есбай хан қазақтың ортаншы баласы Асанның Уәлихан
нәсілінен жетінші, сегізінші ұрпағынан шығады. Оның әкесінің

есімін толық айтқан шежірені өзім көргенім жоқ. Бірақ Есбай
әйгілі хан болғанын халық аузындағы аңыз-әңгіме растайды.
Он жетінші ғасырдың орта кезіне Тауке ханмен бір дәуірде
болғандығын анықтайтын аңыз-әңгіме бар. Соған сүйеніп аздап

сөйлейін.
Сөйлейін біразырақ Есбай ханды,
Бұ дағы уақытында болған даңды.
Орнатып Кіші жүзге бейбітшілік,

шежірелік  жыр-аңыздар
Әйелді төмен ұстау бұл қалай деп,
Бір күні тақта отырып ойына алды.
«Әйелсіз қара басты жалғыз еркек,

Ие боп ұстар ма еді дүние-малды.
Баланы тудыратын, өсіретін,
Ерлерің әйел жайлы есіретін.
Көктетпай ұрсаң дағы, ұрыссаң дағы,

Көнтері мінезі бар кеміретін.
Әйелдің еш мүшеден кемдігі жоқ,
Не үшін ерлерменен теңдігі жоқ.
Әйел бар ақылы артық, ерден басы,

Қазақтың бұл ісінің жөндігі жоқ».
Есбай хан осылай деп қиялданды,
Бір күні уәзір, бегін жиып алды.

Бәрі де бір ауыздан қабыл алды.
Есбай хан ослайша дегендігін,
Барлық ел қоластында разыланды.
Бар екен бір шаһарда білімді шал,

Барлығын жалғыз қызы хабарланды.
Жіберіп екі бірдей бас уәзірін,
Сынауға қыз ақылын жаншы салды.
Екі уәзір шалдың үйін тауып алып,

адам  атадан  бергі  шежіре
Кір жуып абайсызда отырған қыз,
Кенеттен естіп дауыс сасып қалып,
Жамылып бір шапанды шыға келіп:

Бізге дұрыс жауап бер, шыныңды айтып.
Егер келсе, біздерге мал соя ма,
Мал соймаса, кетеміз елге қайтып.

Біреуі алыс, бірі жақын осы бетпен.
Егер түссе жақын жолға, ертең келіп,
Алыс жолға түссе, болар ед бүгін жеткен.
Әкем келсе мал тауып, союы анық,

Соймайды деп кетпеңдер ойға қалып.
Тапса біреу, таппаса екеу сояды,
Қашаннан әкемізде сондай қалып.

Қолымен ишараттап екі жаққа.
Қыз үйге соны айтты да жүре берді,
Мына қыз таңдандырды уәзірлерді.
«Бұл қыздың есі дұрыс емес шығар,

шежірелік  жыр-аңыздар
Аттарын матастырып байлады да,
Екі бек есік ашып үйге кірді.
Сыпырып үйдің ішін, киім киіп,

Дайындап жатыр екен төсек-төрді.
Адам жоқ, үйге кірсе, қыздан басқа,
Бола ма жас аруды қызғанбасқа?

Кетіп еді келеді айырбасқа.
Бұған да түсінбеді меймандары,
Отырды үндеместен одан ары.
Әкесі, шешесі де қайтып келді,

Қуанды іштерінен меймандары.
Әкесі меймандармен амандасып,
Үйінен шығып кетті асып-сасып.
Далада бірсыпыра кідірді де,

Бір қойды сүйреп кірді есік ашып.
Қонақтан қолын жайып, патиха алып,
Байлады төрт аяғын жығып салып.
Абыржып, кемпірі де сасып жатыр,

Қазанға суды құйып, отты жағып.
Терісін сыпырған соң, ішін жарды,
Меймандар қарап отыр сырттан бағып.
Ішінен арыстай боп қозы шықты,

Аяды, буаз қойды сойды нағып.
Сол түні қонақ болды екі уәзір,
Ықыласта қонағасы болды әзір.
Қонағын ертеңінде аттандырды:

адам  атадан  бергі  шежіре
«Рахмет» деп ең болмаса айта алмады,
Жоқтығын шал байқады жігер-қажыр.
Қой сойып бергеніне қынжылмады,

Алла үшін болар деді қайыр нәзір.
Ашады уәзірлер шалға сырын,
Оларға қыздың сөзі болды қырын.
Ханына қалдырмастан айтып барды,

Сөзінің түсінбедік бірде-бірін.
Баяндап қалдырмастан қыздың сөзін,
Мақтады жаратылыс, құлық-мінезін.

Егер де дұрыс болса сана-сезім.
Есбай хан мұны естіп ойға қалып,
Шеше алмай өзі дағы қайран қалып.
Бар еді бір білікті ғұламасы,

Қыз сөзін өтпек болды соған салып.
Ордаға сыйғанынша ел жиылды,
Естуге қыз жұмбағын хабарланып.
Деді хан: «Көпшілікке керек болдың»,—

Жібердім біліп кел деп қыздың жайын.
Еш жауап қанағаттар әкелмеді,
Тек қана айтатыны—сары уайым.
Сөзіне жауап берген қыз көрінеді,

Түсініп, етпегей деп сөзін байып.
Сөйлесін қыз жауабын екі уәзір,
Шешуге, молдаеке, болғын дайын.

шежірелік  жыр-аңыздар
«Сөйле» деп рұқсат етті уәзірлерге,

Көргенде көркінен біз не танимыз,
Бедерлі керек боп тұр сөзі бізге.
Есбай хан осыны айтып қалды тоқтап,
Біреуі баяндады сөзді баптап.

Қалдырмай қыздың сөзін айтты түгел,
Өздері ұғынғанша алған жаттап.
Бас изеп, түсінген деп еміреніп,
Ғұлама ұғып отыр бәрін жаттап.

Риза боп қыз сөзіне қанағаттап.
Молла да қыз сөзіне қайран қалды,

«Ала гөр» деді мұны тездеп барып,
Берсең де қазынадағы барлық малды.
Хан барып, сардарлар алып келді,
Риза ғып ата-ана—кемпір-шалды.

Ұнатып ақыл, білім, парасатын,
Есбай хан уәзір қылып жанына алды.
Әйелдің көтеріліп дәрежесі,
Есбай хан дәуірінде теңдік алды.

Прауа ерлермен тең, қару ұстасып,
Қойдырды алатұғын қалың малды.
Қата деп айта қойман мұны ешкім,
Артында бұл ханның да аңыз қалды.

Бұл хандар Уәлихан нәсілдері,
Кейінгі осы атадан ханның бәрі.

адам  атадан  бергі  шежіре
Әбілқайыр, Нұрәлі, Ерәлі, Есім,
Қаратай тоқталады мұнан ары.
Хан, сұлтан, жасауылдар мұнан ары,

Шекті, Адай, Байболдан қалғандары.
Кейбіреу білмесе де таласады,
Шындықтан таласса адам адасады.
Тоғыз, оныншы ғасырлардан

Келе жатқан хан тұқымы,
Қалайша Шыңғыс ханға жанасады.
Адасқанның алды жөн демеңіз,
Талай шындық, табамын тамашаны.

Шығады салыстырса артық, кемі,
Кімде-кім білімдімен санасады.
Қазақтың екінші баласы Асанның баласы
Алшын нәсілдері

Ал Асанның екінші ұлы туған Алшын,
Тыңдаушым, бұған дағы құлақ салсын.
Елде көп шатастырған шежірелер,
Пәйімлеп мұны дағы есіне алсын.

Алшыннан Әбиыр менен Алау батыр,
Ер бопты Алау батыр мыңға татыр.
«Ер қаруы—бес қару»—бәрі сайлы,
Бір өзі жатады екен тігіп шатыр.

Абиыр ағасының екен аты,
Алауға ауған екен махаббаты.
Суарып арғымағын, жемдеп, баптап,
Болыпты інісінің оң қанаты.

шежірелік  жыр-аңыздар
Сондықтан Абиыр деп кетті халық,
«Абиыр» азандаған аты халық.
Туады Арғымақтан жалғыз Төлеу,

Абиыр баласы деп ат аталып.
Бұл Төлеу—Жетіруға ноқта ағасы,
Шығады кейінірек анықталып.
Төрт бала бұл Төлеуден тағы туады,

Біледі, атын айтса, жалпы халық.
Керейлі, Ноғайлы, Әжірахмет және Самат,
Өзінің бел баласы бұлар анық.
Төлеу батыр байсалды адам болған,

Тұлпар мініп, топ бастап, туын алып.
Ерте кезде үш жігіт келеді екен,
Елінен қашып шығып, айыпталып.
Сарбан, Садыр, Надыр есімдері,

Ұлы жүз, Орта жүзден болу керек.
Алауға паналапты малын бағып,
Алаудан екі бала—Әмин мырза, Ораз балуан,
Еншілес болды үшеуі шөбін шауып.

Әминнен туады Құдуар тентек,
Жүргенде бала болмай етіп қауіп.
Қуыпты Құдуар тентек үшеуін де
Малға ортақ болар деп бөліп алып.

Ұнатпайды Құдуарды Төлеу батыр,
Үшеуін үйлендірді қолына алып.
Қазақтың «Төлеу болмай, тілеу болмас»,
Келеді деген нақыл сонан қалып.

Өзіндік кітапшаның шежіресінен,
Көрсетіп мен де отырмын нұсқау алып.

адам  атадан  бергі  шежіре
Ал Садыбаннан Қоқыш, мұнан Мелде,
Мелдеден Ілез мырза, мұнан Жағалбайлы.
Жағалбайлының он екі ұлы болған сайлы,

Орта жүз түп шығысы көрінеді,
Кіші жүзге сіңіп кеткен басыбайлы.
Жағалбайдың он екі баласы:

Бескүрең, 7. Сирақты, 8. Бөгди, 9. Құтбанай, 10. Армантай, 11.
Бөдес, 12. Манатай. Жағалбайлы—өте көп, бай, қонақжай, мо-
мын ел.
Ал Садырдан Тана, Табын екі бала,

Надырдан Кердері, Керейт туды жана.
Рамадан Төлеудің құлы дейді,
Түсіндіріп кетейін мұны жана.
Осы айтылған ұрпақтың өсуіне,

Бәріне басшы болған Төлеу аға.
Айтады Жетіру деп соның үшін
Үлкендер сол кездегі беріп баға.
Бұл күнде жеті тайпа халық болды,

Бұл шежірем соқса керек бір жағаға.
Қабылдаса жарар ед қауым халық,
Сұрамаймын еш нәрсе мен параға.
Алшынның екінші баласы Алау батыр нәсілдері

Алаудан Әмин мырза, Ораз туды,
Ораз балуан, әрі ақын жолын қуды.
Он сегіз жасқа келіп марқұм болды,
Кезінде тамсандырған Жетісуды.

Әминнен асқан мырза ұлы Байбол,
Белсене шаруалықтың жолын қуды.

шежірелік  жыр-аңыздар
Келгенде он алтыға әйел алып,
Мұнан Қыдыр деген бір ұл туды.
Қыдырдан Қадырқожа, Садырқожа,

Надырқожа деген үш ұл туып,
Кіндік кесіп, кірін жуды.
Қадырқожа кезінде атанып бай,
Үш қатыннан он екі ұл туды ұдай.

Алтын деген
Төрт бәйбішеден берген Құдай.
Бәйбіше—Жанпейістің жалғыз қызы,
Сұлудан Барша бибі туардай.

Жиенін бай асырып, бауырына сап,
Ерке қып өсіріпті, бетін қақпай.
Оң жақта жүкті болып, тауыпты деп,
Және бір шежіреде көрдім солай.

Қайтсе де Адай батыр аты шулы,
Жатпайын бас қатырып оған бұлай.
Шамса деген күңнен Жаппас туған,
Жүретін адам екен етек жаппай.

Шыңтай деген күңінен Беріш туып,
Тілегін осылайша берген Құдай.
Алтауы—бел бала, алтауы—немересі,
Өсіпті дүниеден болмай мұра-ай.

Осылардан өрбіген көп халықты
Бай ауылы деп атайды мұнан былай.
Қыдырдың ортаншы баласы Садырқожа нәсілін
таратамыз

Садырқожа баласы—Қаракесек,
Одан туған Байсарыда бар деп өсек.

адам  атадан  бергі  шежіре
Жазылған кіші атаның шежіресінде,
Бола ма бізде солай көрсетпесек?!
Өзі сұлу, әкесі айбынды адам,

Алыпты, болса дағы тастауға есеп.
Байсарыдан Бозашар, одан Адамқожа,
Оның Қара, Сары екі ұлы болды жана.
Сарыдан Құлыш, Асан, Жанбақты деген,

Үш атасын аталымға қоса сана.
Қаракесектің өледі бәйбішесі,
Күпті болып жүргенде байдың іші.
Балдызын Кенже бике тағы алады,

Ата-ана—кемпір-шалдың ең кенжесі.
Балдызын алғаннан соң Қаракесек,
Мұнан туады Әлім мен Шөмен десек.
Әлімнен тағы туды алты бала,

Шекті, Төртқара, Қарасақал, Ожырай, Кете, Кеген.
Шөменнен екі бала Шөмекей, Дөйт,
Шөмекейдің болыпты төрт баласы.
Тоқа, Көнек, дейтұғын Бозғыл, Аспан

Әлім, Шөмен нәсілі бірге есеп.
Бұлар тоғыз, Байұлы он екі ата,
Жетірумен болады жиырма тоғыз,
Таңбалы Кіші жүзді есептесек.

Халық риза бола ма шежіреге,
Айырып осылайша көрсетпесек.
Өте көп Кіші жүздің халықтары,
Барады бірсыпырасы қалып бәрі.

Бөкейлік, Орал қазақ дегендер бар,
Оралдан, Астраханнан кеткен ары.

шежірелік  жыр-аңыздар
Тараған Уәлиханның нәсілдері,
Жатады Кіші жүзге мұның бәрі.
Бөкейхан—Арғын төре нәсілінен,

Асанның нәсілінен қалғандары.
Деулері Шыңғыс ханнан төре халқын,
Бұрынғы тарихтың жалғандары.
Дегенге күн шұғыласы нұрдан болған,

Былайғы ғауам халық нанған бәрі.
Шыңғыс кім, төренің кім екендігін,
Жазамын шежіреде мұнан ары.
Кіші жүз бір атасы қалып барады,

Жазылды онан басқа түгел бәрі.
Көп халық Адайдағы алты болыс,
Рулары—Құнан, Түрікпен, Қырықмылтық,

Адай, Орыс.
Оралдан, Ақ Жайықтан аса жайлап,
Шекті түркіпеннен алған қоныс.
Жауынгер жауласуға екі ел көшті,

Көп болды арасында алыс-жұлыс.
Бағынып біржолата өкіметке,
Советтің заманында алды тыныш.
Болыпты Бекет атты әулиесі,

Болса да сиынатын нендей жұмыс.
Бекеттің нағашысы Жәнібек Тархан,
Апайдың шарапатты аты Айкүміс.
Ертеде Мұңалыдай батыр өткен,

Хорезм шаһарынан алған қоныс.
Көп Адай әлі күнгі әлі сонда,
Аралас тәжік, парсы болған таныс.

адам  атадан  бергі  шежіре
Көндікті қуа алмады бірнеше жыл,
Болса да қандай күшті атыс-шабыс.
Адайдың жұрт біледі батырлығын,

Момын деп айта қоймас күні бүгін.
«Танысаң Адайың, танымасаң Құдайың»,
Аңыз бар ерте кезден айтатұғын.
Осымен Адайды да тоқтатамын,

Айырдым бір сыпыра елдің жігін.
Көрген соң тарихты көздеріңіз,
Қосыңдар кейінгісін өздеріңіз.
Наукке академик білдіріңдер,

Егер де дұрыс десең сөздеріміз.
Шежіресін кіші атамның жазып біттім,
Сіздерден қайыр дұға үміт еттім.
Адамнан жаратылыс бастап едім,

Жиырма жыл өзім де көп ентіктім.
Алланың бергеніне мың шүкірлік,
Аяқтап, осы биыл тамам еттім.
Шығыс Азия мен Қазақстан елдерінің тарихы.

Суһалдың үлкен баласы Ақшолпан нәсілдері
Ақшолпаннан үш бала—Аққурай, Өзбек,

Келмек туды,
Өзбектен—Салар, Саршық, Жалғас ұл туды,
Келмектен—Аққырғыз, Қарақырғыз, Сегіз туып,
Әйелі кіндік кесіп, кірін жуды.

Өсе келе Аққырғыз сергек болып,
Батырлыққа бас байлап, белін буды.
Қалмақ, Қимақ туған атадан біз де тудық,
Ортақ деп Оғыз ата жолын қуды.

шежірелік  жыр-аңыздар
Аққурайдан Қазақ бен Созақ туып,
Туыстыққа екеуі жақын жуық.
Созақтан Толағай, Сүйір,

Қазақтан Аламан, Асан, Қыпшақ туып.
Аққалпақ батырлықпен мініп атқа,
Айбынды қыр көрсетіп жақын, жатқа.
Баулыды екі інісін қасына алып,

Мінгізді құралдатып арғымаққа.
Түп мақсат ойлағаны Аққырғыздың,
Келмес деп Қалмақ, Қимақ ынтымаққа.
Қазақты Созақпенен құралдады,

Болар деп түбінде егес екі жақта.
Бауырлар Қалмақ, Қимақ елді билеп,
Кезі еді парлап тұрған осы уақытта.
Аққырғыз өзі мініп ақбоз атты,

Ертоқым ақ күміспен түгел жапты.
Ақ киім, басына ақтан қалпақ киіп,
Көргенді тамашалап таңырқатты.
Соқтырды Созаққа арнап әбзелін,

Алдырып қарақасқа арғымақты.
Оныңда өмілдірік, құйысқанын,
Безелтіп қара алтынмен түгел жапты.
Кигізіп қара киім, қара қалпақ,

Көргеннін көңілі бітіп, бәрі ұнатты.
Қазақтың екеуінен жасы кіші,
Артықша балуан еді асқан күші.
Бас қосқан ұлы жиын ас бен тойда,

Талайды домалатқан басып мысы.
Алдырды бұған жирен қасқа арғымақты,
Әбзелін сары алтынмен түгел жапты.

адам  атадан  бергі  шежіре
Кигізіп сары киім, айыр қалпақ,
Жаяжақ берді қылыш алтын сапты.
Мұнан соң құралдады әскер жиып,

Қайраты шыдатпады ішке сиып.
Қырғыздың бұл секілді қылығына,
Халықтың риза болды қаны ұйып.
Үшеуі үш мың қолға басшы болды,

Шолады аттан түспей оң мен солды.
Намысын массагеттің әпермек боп,
Жер танып, жобалады жүрер жолды.
Порымы үш батырдың елден ерек,

Риза боп құрметтеді халық та елеп.
Салдырып әскер үшін кірепосты,
Байлар да бақырмай-ақ берді көмек.
Мәлім боп Аққалпақ, Қарақалпақ, Айырқалпақ,

Атады осылай деп халық жалпы-ақ.
Қазақ, Созақ, Келмек есім ұмытылып,
Түсіне алмай кейінгілер болды жалтақ.
Сол үшін жаздым теріп, жиыстырып,

Шежіреден көргенімді қиыстырып.
Ғасырда он бесінші анықталды,
Ұлтқа бөліп, жатқызған ұйыстырып.
Бұл шатақ әлі күнгі арылған жоқ,

Шежіресі ол кездегі алынған жоқ.
Шындықты шынықтырып, түзеші аз,
Тарихты теріс сілтеп қағылған көп.
Аққалпақ—Қырғыз, Қарақалпақ—Созақ,

Айырқалпақ—Қазақ,
Аққырғыз батырлықпен шыққан аты.

шежірелік  жыр-аңыздар
Екі інісі Қарақалпақ, Айырқалпақ, Қарақалпақ,
Аттары азандаған Келмек, Созақ, Қазақ.
Қалмақтар ерлікпен берген қосымша аты,

Жетінші, сегізінші ғасырларда.
Бұлардың өмір сүріп болған сәті.
Ел болып, ұлтқа жатып бөлінгенде,
Білінді анықталып заһир батыр.

Осы үш қалпақ әр елде жұртқа мәлім,
Шын есімдері еместігі болды мәлім.
Түсініп, табысар деп мұнан былай,
Шаршадым көп сөйледім ахуалын.

Ал суреттеп үш батырды айттым біраз,
Бұл жерде ашылмаған қалған сыр аз.
Естіп осылайша жатқандығын,
Қамданды соғысам деп Қалмақ қораз.

Әскерін жиырма мың жиып алып,
Қимаққа тез жетсін деп хабар салып.
Етем деп жермен жексен массагетті,
Зерапшан шаһарында жатты барып.

Қимақтан он шақты адам елші келді,
Қол қоймақ мөрін басып, хатын алып.
Оқыса хатын ашып былай деген:
«Массагет—ол да Оғыз хан нәсілі анық.

Атаның өсиетін орындамай,
Сен келдің бірсыпыра пайдаланып.
Одан да абыроймен еліңе қайт,
Жеңбейсің, жеңілесің айдан анық.

Тұрандар бірін-бірі талады деп,
Күлмей ме сыртта жатқан барлық халық.

адам  атадан  бергі  шежіре
Атаның қарғысына ұшырайсың,
Пікірлеп, қара өзіңді ойға салып».
Ақымақ, қаның қара, не масқара,

Бүлдіріп отаныңа ойран салып.
Қосылам массагеттің әскеріне,
Әгарда тоқтамасаң тілімді алып.
Тілді алсаң, осы менің айтатыным,

Билесін, өз-өздері билеп алып».
Қалмақтың мұны естіп көңілі суып,
Белсеніп, шыға алмады белді буып.
Үш батыр он бес мыңдай әскер алып,

Жақын кеп, бұлар дағы жатты жуық.
Араны екі елші жүріп тәуірлесіпті,
Ақылды, білімділер болды басты.
«Түп бірге, түтін басқа емес пе ед» деп,

Ардақты ортаға алып кінәласты.
Қатасын қалмақ біліп, мойнына алып,
Кешіңдер деп өтінді қара басты.
Кек тұтпай бір-біріне ғапу қылып,

Туыс боп бұрынғыша араласты.
Соныменен аралары тынышталып,
Ынтымақ, ризалықпен бөліп алып,
Қол қойып, дәгерлеп мөрін басты,

Шекара, ел мен жерін бөліп алып.
Ақшолпан нәсілдерін таратамыз
Нәсілі Ақшолпанның қаулап өніп,
Ұстады үш хандыққа елді бөліп.

шежірелік  жыр-аңыздар
Бірі—өзбек, бірі—қырғыз, бірі—қазақ,
Қарахандық атады бізді келіп.
Келе алмай Қалмақ, Қимақ енді беттеп,

Кірмеді арамызға аулап, шеттеп.
Халқы көп, нәсілі көп шектен шыққан,
Атады Ақшолпанды «массагет» деп.
Көтеріп Қалмақ, Қимақ жоғары өзін,

Намыс қып, бөлінем деп етпей төзім.
Үзілмеген ақсүйек, біз—хан нәсіліміз,
Олар қарахандық деп жүрді сөзін.
Бырсыпыра айырдым сөздің шенін,

Енді қазақ тарихын көрсін көзің.
Бізде жоқ мәліметті Өзбек, Қырғыз, Созақ,
Көрсетсін шежіресін өздері өзін.
Бұл тарих сіздердің де міндетіңіз,

Сонарды көптен түскен інді етіңіз.
Таптық деп көп іздеген қазақ тегін,
Жар салып халайыққа үнді етіңіз.
«Әр халық шығу тегін білсін» деген,

Бұл уәжіп—Пайғамбардан сүндетіміз.
Кітап оқып, шығарыңдар тасқа басып,
Оқысын көксегендер мауқын басып.
Автордың картішкесі алда тұр

Мен дағы жасарармын көңілім тасып.
Осымен сөзім тамам, шырақтарым,
Жібердім хатқа салып сұрақтарың.
Атібет көп ұзатпай қайтарыңдар

адам  атадан  бергі  шежіре
Қазақ шежіресі
Ал енді бет бұрамын қазағыма,
Мойындап не көрсем де азабына.

Кейбіреу жерден шыққан жетімдей ғып,
Тұра алман шатастырған мазағына.
Бастайын шежіресін қазақ халқым,
Ешкімнен кем түспеген сана-салтым.

Үлгісі мәдениеттің бәрі бізде,
Мыңғырған мал, сап-сары жерім алтын.
Қашаннан еңбек ері атам қазақ
Досқа адал қызметім, жүзім жарқын.

Сәбеттің социалистік дәуірінде,
Байқалып тұрған жоқ па қандай халім.
Алатау, Алматыдай жерің бар ма,
Арғындай атышулы ерің бар ма?

Алаш хан—алты атаның арыстаны,
Тексіз деп айтатұғын орның бар ма?
Аяз би, Жиренше, Мөңке—ол да қазақ
Ақылмен шыққан талай түспей орға.

Асан қайғы, әулие Қорқыт—бұ да қазақ
Қабірі Қармақшыда Қызылорда.
Майқы би, Қодан тайшы, әз Жәнібек
Мағұлым Алтай, Сібір, Орынборға.

Үйсін Төле, қаракесек Қазыбек, Әйтеке алшын
Тең басқан төрт аяғы бірдей жорға.
Үлгісі сөз өнері бізден шыққан,
Сақтаулы қазына көп жатқан қорда.

Би де көп, батыр да көп, шешен де көп,
Үш жүзде сүрінбейтін қазған орға.

шежірелік  жыр-аңыздар
Кейбіреу қорғалақтап сөз жазады,
Алғандай қайыршылап сұрап зорға.
Теңдікке қазақ қолы жетпегендей,

Басынан жақсы дәуір өтпегендей.
Бақташы ханның бәрін моңғол дейді
Хандыққа қазақ, сірә, өтпегендей.
Сөзінің байқағанға ажары жоқ,

Базарлап өтірікпен септегендей.
Айтайын хан болғанды бастан-аяқ,
Тізбектеп көрсетейін тастамай-ақ.
Өзінде әдебиет, мәдениет қазақ елі

Басқа елге тіркестіріп жастамай-ақ.
Шежіре тарихтың бір парасы,
Әркімнің алуан түрлі көзқарасы.
Аламан, Асан, Қыпшақ деп айтылар

Қазақтың болған екен үш баласы.
Қыпшақтан екі ұл туды Қара, Дәшті,
Қарадан Есімсейіт, Мұнан, Тоқтарбай.
Мұнаннан Қобыланды жаннан асты,

Одан кейін Бөгенбай ұрық шашты.
Қазақтың тарихын кірмей тұрып,
Кейінгі ұрпақтарға түсіндіріп.
Әдебиет, жайынан мәдениет,

Азырақ сөз қозғайын бетті бұрып.
Қазақтың шықты өзінен барлық өнер,
Өрімші, қол шебері, ұста, шебер.
Үйірін қысырақтың матап беріп,

адам  атадан  бергі  шежіре
Көк сауыр тоқым, көпшік, күміс әбзел,
Ат мінді мырза, бектер алтындап ер.
Әйелге лайықты түрлі тағым

Бәрі де нақыштаған алтын мен зер.
Байлаған шашта шолпы, омырауда алқа,
Сылдырап қоса өзімен рең берер.
Құлақта алтын сырға, қолда балдақ,

Әйелге өте ұнамды ажар берер.
Жөңкіліп жын көшкендей ас пен тойда
Тең жарымы басқа киіп сәукелелер.
Ұстаған кенересі лағыл-гауһар

Адамның көзін тартып, көңлін бөлер.
Күлім көз, оймақ ауыз, бұраң белдер
Ішінде жүр жөңкіліп әлденелер.
Жігіттің сұхбаттасқан сырттандары

Ғашығын көріп көзбен атой берер.
Мәдениет айта берсем таусылмайды,
Бұл емей мәдениет, неменелер.
Осыны білсе дағы айта алмайды,

Сөйлейді кей тарихшы әлденелер.
Бір сөзді өтірікпен он құбылтып
Толтырып том жазуға сондай шебер.
Әдебиет көрінбей ме айтыстардан

Мәдениет көрінбей ме ас пен тойдан.
Қыз Жібек, Төлеген де куә емес пе,
Көрсетіп көз алдыңда кінә қойған.
Жоқ болса бұрын мұндай мәдениет,

Бола ма шығаруға құрғақ ойдан.
Байлықта пар болатын халық бар ма,
Ұстаған миллиондап жылқы, қойдан.

шежірелік  жыр-аңыздар
Қазақтай қонақасы кім береді
Қисап жоқ малдарына қонаққа сойған.
Мақтайды орыс, қытай, өзбек, татар

Мәз болып ет, қымызға бір күн тойған.
Мәдениетті тегіс теріп айту қиын,
Әуелде жаратылған бірге бойдан.
Шешіңдер әділдікпен дұрыс қарап,

Талабын талапкердің алға қойған.
Сөз төркінін салыстырып, шамаласа,
Алыпты дәмсіз сөздер құрғақ ойдан.
Қазақ хан ең әуелі, өзі болды,

Ғасырдың тоғызыншы кезі болды.
Немересі онан кейін Дәшті болып,
Ұстады бірінен соң бірі жолды.
Осылай сонан бері келе-келе

Ақыры әз Жәнібек нәсілдері соңы болды.
Баяндап айтып берем, асықпасаң,
Қандырып айызыңды, мауқың басам.
Дәмі жоқ, татуы жоқ, бытыраған

Тарихты жаңартайын болған қасаң.
Салайын алдарыңа айнадай ғып,
Шығуын қазақ қайдан, ал тыңдасаң.
Ерте өткен Сүйінбай, Қазтуған ақындарым

Тағы айтсам бергі жерден жақындарын.
Еңбегін көздеріңше елестетесем,
Сонда да толмас па екен тақымдарың.
Қазтуған, Шалкез ақын ерте кезде,

Сыпыра жырау, Жиенбет мұнан өзге.
Қазақтың сол кездегі салтанатын
Көрсетіп тұрған жоқ па көрер көзге.

адам  атадан  бергі  шежіре
Қайыпбай хан-қараны бірден шенеп,
Емес пе Бұхар жырау құрған тезге.
Солардан қалған кейін әдебиет

Мүмкіндік тудыруда қазір бізге.
Сал Біржан, Ақан сері өлеңшілер
Ән-күйге Құрманғазы қандай шебер.
Сайраған сандуғаштай жүз құбылтып,

Бой балқып, алпыс екі тамыр иер.
«Жанбота», «Жамбас сипар», «Қалқам шырақ»
Еріксіз естігендер басын иер.
Тұщы күй, ащы дауыс сан құбылып,

Оянып сана-сезім, жан сүйінер.
Кинода осы күні естіліп жүр,
Құрманғазы, сал Біржан, ақын Абай

салған күйлер.
Ардақтап ақындарды алға ұстап,
Ат беріп қайтаратын мырза-билер.
Өзгерді бұл секілді халық мұрасы

Басы бар, аяғы жоқ нелер күйлер.
Біріне күпіну жоқ, тұшыну жоқ
Шиқылдап ішегін тартып музыкалар.
Енді бір жиырма, отыз жыл шамасында

Қазақтың ана тілі адыра қалар.
Өзгерді әсіресе, қазақ халқы
Басқа елдің ертедегі сана-салты.
Алсақ та қай халықты жер бетінде

Дерліктей өз ғұрпына түгел, жалпы.
Қазіргі алсақ біздің жастарымыз
Пердесіз борбайы, ашық бастарымыз.

шежірелік  жыр-аңыздар
Төбеге томпайтуды қоя салып,
Күзелген ту байталдай шаштарымыз.
Игі еді ашпай жүрсе абыройын,

Бермесе өзі тыйым бір Құдайым.
Ұят жоқ, имену жоқ ата-анадан,
Бұзылып бара жатыр жыл-жыл сайын.
Еріксіз ерте кездей емес қазір,

Сыйлайды сирек сүйіп тиген байын.
Осыны академик еске алыңдар,
Қарттікі демеңіздер сары уайым.
Көрсеткен жоғарыда әдебиет

Өзгерсе басқа елдерден болар ұят.
Қарақалпақ, қырғыз, өзбек өз құнында
Қазаққа не десе де бәрі сияды.
Өз елін үлгі беріп тоқтатпаса,

Басқа елдің көп өсегін қалай тияды.
Бәрі де ақын болмас қорғаласа,
Қаймығып көрінгеннен жорғаласа.
Ақындық, батырлығың неге керек,

Ұлттық тәуелсіздікті қорғамаса?!
Мына бір әңгімеге бетім ауып,
Қорықтан кейінірек етті қауіп.
Ұнатпай жазушының көпшілігі

Қара тер құр болмасын босқа шауып.
Айтылып келіп еді хан мен билер,
Үлгісі әдебиет жыр мен күйлер.
Мәдениет жайына қалып барад,

адам  атадан  бергі  шежіре
Ханға арнап Орда тіккен он төрт қанат
Ішіне жиды қымбат асыл манат.
Оюлап туырлығын оқалаған

Басқұр, бау кіл жібектен маржан тағад.
Сырлаған алтын сырмен үй ағашын,
Әр түрлі өрнектелген шұғаменен.
Тістері айшықталған қошқар мүйіз

Мысалы көргеніңде бейне жанат.
Нақ төрде ханға арнаған алтын тахыт,
Отырад оң жағында сегіз санат.
Сол жақта көсемдері, шешендері

Сөйлесе денең балқып, мейірің қанад.
Екі үйдің арасынан керме құрып,
Орнатып екі бастан ұзын сырық.
Киінген ықшам киім қорықшылар

Асынып бердеңкесін зыр жүгіреді.
Кермеге түрлі-түсті тұлпар байлап,
Үстіне кіл жібектен жабу сайлап.
Үзіліп аққу құстай сағақтары

Жер тарпып, пысқырады көзі жайнап.
Ерттеулі алтын әбзел арғымақтар
Тықыршып ауыздығын қарш-қарш шайнап.
Жетуге бұл секілді дәрежеге

Хандыққа жұрт таласты басты байлап.
Қыз берсе, келін алып отаулатып,
Шеберлер әйел-еркек бір ай жатып.
Оюлап туырлығын шұғаменен

шежірелік  жыр-аңыздар
Қос-қостан дөдегелеп үзіктерін
Шешілген үйлесімді, бәрі жатық.
Жаптырып шымқай ақтан киіздерін

Көргеннің көзі тойып, бәрі ұнатып.
Қалдырады босағадан аз ғана ашық
Мұнысы не дегендей таңырқатып.
Бұл дағы қариялардан қалған нақыл

Нақылдың қас мағынасы айтқан ақыл.
«Тасыған төгіледі, ісіген басылады»

деген мысал,
Мастанып, байлығыңа қылма ғапыл.
Алдырып Бұқарадан түрлі бұйым,
Сауық қып қыз-бозбала күнде жиын.

Қамқа тон, қалы кілем, бұлғын ішік
Ол кезде ғұрып болған елге дүйім.
Кәдімгі үй ағашты өрнекшілер
Бір айда бітіруші еді қыздың үйін.

Ат алып алды, арты құнан мініп,
Риза боп, алушы еді берген сыйын.
Той қылып, салтанатты елде жиын,
Жылқыда нелер семіз көзі қиып.

Қой сойып қорасымен азбан, ісектен,
Алдыңа аппақ майды қояды үйіп.
Дүрсілдеп әрбір үйде қара саба.
Шөліңді қандырады қымыз құйып.

Мұнан соң ат шабады деп даяшылар
Үстіне бір төбенің шығып биік.
Қақ жарып барған көпті отырғызып,
Даяшы тал жағалап басын иіп.

адам  атадан  бергі  шежіре
Бедеу ат мінгендері, ықшам киім
Айғайлап топ жағалап ұтқан дүйім.
Бәйгесін ат пен балуан естіртеді,

Үш тоғыз үйірімен берер сыйын.
Әуелі балуан күрес, ат шаптырып,
Онан соң көкпар тартып, жамбы тартып.
Тай бәйге, құнан бәйге және болып,

Жаяу жарыс, өгіз тартыс жер қаптырып.
Кеш болып ойын-сауық аяқталып,
Сый беріп үлкендерге тарқаттырып.
Сол түні бөлектене болып тартыс

Жастар да тараушы еді таң аттырып.
Жатпай ма мұның бәрі мәдениет,
Қас емес бір адамға, көпке тиед.
Жазбадым көксегеннен көңілге алып,

Тарихты көрсетуде болды ниет.
Мәдениет, айта берсек, толып жатыр,
Көргенге, түсінгенге балдай татыр.
Осымен қазақ салтын доғарамын

Желісі шежіренің қайда жатыр.
Үзінді қалып еді жоғарыда,
Мақсатым көңілге алған енді мұнда.
«Адасып, бізді тастап кетті ме?» деп,

Сағынып жатқан шығар мені ол да.
Қазақтың үлкен баласы Аламан нәсілдері
Аламан ірі бай боп елден асқан,
Болмады тұрандықта оны басқан.

Ұлы жүз, Орта жүздің түп атасы
Арырақ баяндайын, болсын дастан.

шежірелік  жыр-аңыздар
Болмайды зейін қоймай, оқушылар,
Түйсініп отырмаса әуел бастан.
Ғылым, өнер пенденің көздегені

Не нәрсе табылады ықыластан.
Тарихты қартайғанда жидым теріп,
Осы еді есі-дертім бала жастан.
Білімге ішіндегі жол бермеді,

Бұрында болып шебер жұрттан асқан.
Қазан опа, рисқы Сырдың біраз жерін
Аралап, ризықты тердім шашқан.
Сауықшыл өзім дағы болдым сергек,

Жиында мәжілістің бетін ашқан.
Атақты, асқан ақын болмасам да,
Жыршы боп домбыраға әнді қосқам.
Сай болып өнеріме ықыласым,

Ешбірі мін таппады дұшпан-достан.
Қайтып кеп Семиозердің қаласына,
Қазақтың Сарыарқадай даласына.
Әртелі Шкалов шебеніне бастық болып,

Әйгілендім Қостанай қаласына.
Біліп ап, таныс болып орыс, қазақ
Басыма сатып алдым тағы да азап.
Орыстың төрелері, қазақтың тәуірлері

Өтініп қолқа салып тым-ақ ғажап.
Жан бар ма өтінішті силайтұғын,
Көбісі дос-жарылық қинайтұғын.
Қалайша қайтарасың ықыласын,

адам  атадан  бергі  шежіре
Солайша біраз ғұмыр өтіп кетіп,
Жетпіске жетіп қалдық, алпыс өтіп.
Кірістім осы тарих шежіреге

Алланың рақымынан үміт етіп.
Ажалға асықтырмай, өмір беріп,
Өтермін мақсатыма ақыр жетіп.
Бұзылып денсаулығым ауырлады,

Ғұмырдың көпшілігі ауып кетіп.
Еңбекті бағаласа жарар еді,
Ғалымдар, академик қабыл етіп.
Бастап ем шежіресін Аламан бай

Төрт түлік мал, қазына бәрі де сай.
Қыпшақты кіші інісі хан сайлады
Күллі жұрт айтса дағы өзі болмай.
Ішінде наразылық болса дағы,

Асан да көнді ағаға қарсы болмай.
Өзінше бетті бөліп кетті Қыпшақ
Қаймығып, екі ағамен ісі болмай.
Іргесін Асан қашық, аулақ салды

Қыпшақтың қылығына көңілі толмай.
Байға да осы кезде қасірет кірді
Келгенше жасы алпысқа перзент болмай.
Құдайға қошқар, айғыр, түйе шалып,

Әнбие, әулиеге жүрді жылай.
Дұғасын әнбиенің қабыл етіп,
Көз жасын Аламанның иді Құдай.
Келгенде жасы алпысқа Данагүлден

Ер перзент Данагүлден туды ұдай.
Аламан алпыс бесте екі ұл көріп,
Көңілінен қайғы-қасірет шықты мұндай.
7-84

шежірелік  жыр-аңыздар
Сергітіп Аламан бай алды бойды,
Бұрынғы қайғы, уайым бәрін жойды.
Шақырып массагеттің халқын тегіс,

Тамаша салтанатты қылды тойды.
Қаз-қатар жүз елу үй қара тігіп,
Қоралы қой, үйірлі жылқы сойды.
Сары қазы, ақ жамбасқа басын салып,

Алдына үшара табақ қойды.
Сар қымыз, сар самаурын қоса қайнап,
Келгендер аш-арықтың бәрі тойды.
Үлкендер патиха беріп, қожа, молда

Үлкен ұлына—Алаш, кішісіне
Наурыз деп есім қойды.
Келгенде Алаш батыр отыз жасқа
Әйгілі аты шықты Алты Алашқа.

Қайғырды хан тағында Алаш қатты,
Інісі Наурыз өлді болып қас та.
Мұның толық әңгімесі сөйленеді,
Бірінші кітабымда мұнан басқа.

Бұл жерде тоқталмаймын Алашқа көп,
Жазғамын түсіндіріп әуел баста.
Алшын хан нәсілдерін таратамыз
Алшыннан туады екен екі бала,

Мұны да баяндайын келіп шама.
Тарихын өткендердің жаздым теріп,
Илһам бер, тілге жәрдем Хақ Тағала.
Сейілхан, Жайылхан дүр аттарынан,

адам  атадан  бергі  шежіре
Нәсілі Сейілханның түрікпен деп,
Айтады шежіреде ертеден көп.
Өзінше әркім жазып өзгертеді:

«Кейбірі болар кетіс қыпшақтан» деп.
Алаш деп атын атап жазса дағы,
Сөзінің тиянақсыз байлауы жоқ.
Осындай шатақ сөздер әр жерде бар

Келеді түсіне алмай былайғы көп.
Ертеде түсінігім, көргенімді,
Жазамын Сейілханды мен былай деп.
Сейілханнан Жиренше шешен туды,

Одан Мөңке әйгілі көсем туды.
Мөңкеден Әз әулие Қорқытпенен
Әзден Сәбит саятшы Шәматпенен.
Сәбиттен Аспан, Шәматтан Әз Жәнібек

Бұлар да атасының жолын қуды.
Орнатып әдебиет отанына
Би болып, әділетті белін буды.
Атанды жүре келе Асан қайғы,

Аралап қоныс іздеп Жетісуды.
Жәнібек Әз әулие немересі
Сондықтан Әз Жәнібек атандырды.
Сөйлесем түсіндіріп сөзім дәрі,

Әз Жәнібектен былайғы ханның бәрі.
Тарайды Қасым ханның нәсілінен
Деулері Шыңғыс ханнан жалған бәрі.
Дәріптеп Жошы, Батый нәсілдерін,

Былайғыға дәйім халық нанған бәрі.
Ол рас жүз елу жыл билегені,
Ұшырап азып кеткен қалғандары.

шежірелік  жыр-аңыздар
Жазамын Шыңғыс ханды кезегінде,
Айтылады нендей халде болғандығы.
Нәсілі Сейіл ханның мұнан кейін

Үш жүзге бірдей ортақ орындары.
Келеді үш жүздің де ауызында
Нақыл сөз, әдебиет порымдары.
Таласып біздікі деп бұл билерді

Әрқайсы меншік қылып орындады.
Аттарын өздерінен атаса да,
Жатпайды ол билерге соның бәрі.
Осымен Сейілханды тоқтатамын,

Бастайын Жайылханнан онан әрі.
Ертедегі тарихты әркім әртүрлі сөйлейді. Ұлы жүз аталарын
біреулер Ұзын сал Ыбырай деп, біреулер Байшора деп, біреулер
Ақарыс деп, біреулер Төбей деп. Соның ішінде өзімше Төбей деп

алдым.
Жайылхан нәсілдерін таратамыз
(Бірінші—Төбей би, екінші—Сапиан, үшінші—Баршоқ би)
Жайылханнан Төбей, Баршоқ Сапианмен,

Мұны да қадари-қал баяндайын.
Таластың кім туғанын келді кезі
Тәуекел, не болса да тайынбайын.
Тарихтың құрышатын болды кезі

[Тәуекел, не де болса тайынбайын]
Өткізсін сынның сөзін елегінен,
Мен дағы бұл бәйгеден қала алмаймын.
Төбейден Қойылдыр, Қоғам, Қараша би,

адам  атадан  бергі  шежіре
Анықтап бере алмаймыз оны айтып біз.
Олардың көпшілігі өзбекте
Таралып кетті әуелден сахара-дүз.

Қоғамнан Қаңлы мен Шанышқылы
Қаңлының Абақ, Тарақ болды екі ұлы.
Абақтан Шапырашты, Ысты, Ошақты
Сіргелі төрт атаға бөледі мұны.

ел болады
Бәрінен де нәсіл бар осы күні.
Ал Бақтиярдан Үйсін, туды Бәйдібек,
Жарықшақ бір ұл қалды Бәйдібектен.

Әуелде сегіз ұлы болса дағы
Аққошқар қырғыз ері шаһит еткен.
Айтармын әңгімесін мұнда алда
Ертеден тарихы бар баян еткен.

Үйсіннен Сары Үйсін, Құтымбет, Жанай,
Майқы би Сары Үйсіннен шыққан дана-ай.
Жандосан, Құлеке, Қырық дегендер бар.
Тағы да екеуі Тіней, Танай

Табылар, іздестірсе, мұның да арты,
Жатпайын бас қатырып оған бола-ай.
Көрсету үш қазақты бас кезінен,
Шындығы шықпай қалмас әр сөзінен.

Аңызды әркім дағы алып жазды,
Бірге боп көрмеген соң өз көзімен.
Бір ғасыр, екі ғасыр ішіндегі
Оған да қиын адам түсінбегі.

Аралас артық-кемі болмай тұрмас,
Нұсқасы болса әуелде мүсіндегі.

шежірелік  жыр-аңыздар
Бәйдібектен туады бір бала Жарықшақ,
Жарықшақтан туады Албан, Суан, Дулат,
Дулат ер, батыр болған жауға тулап.

Қысқа күнде қырық шауып малын алған,
Мазаны бермеген соң қалмақ шулап.
Дулаттан Ботбай, Шымыр, Сиқым, Жаныс,
Бай болған, батыр болған бәрі Қунақ.

Ботбайдан—Құралас, Құйқыл,
Құралас Қалғуырға жиен болар,
Осылай өсектейді халық шулап.
Құдайқұлдан екі бала—Шағай, Бидаш,

Құраластан—Қарақосай, Қарақойлы.
Көп халық Алатаудың бойын қулап.
Албаннан—Сырқұл, Таубасар,
Суаннан—Байтоғай, Тоқарыстан.

Сырқұлдан—Қызылбөрік, Қоңырбөрік,
Жаубасардан—Айтбозым, Құрман.
Осымен ұлы атамды доғарайын,
Бар еді қалғандары жоғарының.

Өздері, керек десе, түзей жатар,
Мен қалай түгендермін елдің бәрін.
Қазақтың екінші ұлы Асан шежіресі
Ал қазақтың екінші ұлы Асан еді,

Бұл дағы бір тайпа елдің болды бегі.
Жатқызды Кіші жүзге нәсілдері
Кейінде бөлінгенде елдің жігі.
Зер салып ықыласпен тыңдаңыздар,

адам  атадан  бергі  шежіре
Білсеңдер, кемін толтыр, артығын ал,
Білмесең, құрғақ талас қылмаңыздар.
Білімсіз, құрғақ қиял қайда барады,

Бар болса ойлы білім, орын табады.
Кейбіреу терең ойлап, артын болжап,
Кейбірі сөздің төркінін салыстырып,
Кейбірі болмашыға кінә тағады.

Адамдық—дұрыстыққа бейім болу,
Ойласаң, өлшеулі өмір—уақыт, сағат.
Ғалымдар әділдікен салыстырса,
Жазғаны қарияның болмас оғат.

Асаннан екі бала—Алшын мен Уәлихан,
Көп хандар таралады енді мұнан.
Бірінші Уәлиханнан Мәден хан туды,
Мәденнен—Бекше хан, одан—Ақша хан

Және де Есбай хан да жатад бұған.
Аяз би Уәлиханның нәсілінен,
Білімі бар халыққа кең тараған.
Уәлихан нәсілінен болды Есбай,

Хан болды бұ да өзінің елін шашпай.
Әділ заңға шариғатпен хүкім қылды,
Харамға қиянатпен аяқ баспай.
Аңыз бар Мәден хан мен Ақша ханда

Айтулы хандар болды сол заманда.
Қазақтың еркін аты шықпаған шақ,
Билепті Орал, Жайық, Астраханда.
Шыға ма хан атағы үлгі шашпай,

Халыққа қамқор болып көңіл ашпай.
Қарасаң, халық аузында, тарихында
Жиренше, Аяз биді білген ұста-ай.

шежірелік  жыр-аңыздар
Ақылын екі бидің алған ұстап,
Сайратқан Гүлстанда тоты құстай.
Кейінгі әдебиет сөз кең тараған,

Солардан осы күнге қалған нұсқа-ай.
Аяз би айтарлықтай Жиреншені
Білімнің оқымай-ақ шыққан кені.
Сол хандар осыларды ардақтаған,

Болмаса қара халық біледі нені.
Мәден хан қырық ісек қоздат деген,
Айтады халық аңыз әңгімені.
Әйгілі Жиреншенің Қарашашы

Ал енді бұл қиссамен келсе жөні.
Құтыртып уәзірлері Мәден ханды
Сұлу деп бұл заманда жоқтай теңі.
Хан көріп қара қасқа ғашық болды,

Аузынан тұрған шақта пісіп демі.
Құтылып ақылменен данышпандар
Ғашықтық ханға да ол болмады мін.
Халыққа көп тараған аңыз еді,

Қояйын айтпай-ақ бұл әңгімені.
Ақша хан отырып бір күн алтын тақта,
Түсірді қиял билеп шартарапта.
Қорытып ой пысқылады үш нәрсеге

Келтіріп тиыштанды ынтымаққа.
Шақыртып екі білгір уәзірін:

Адамның, құстың, шөптің ең жаманын
Табыңдар екі ай берем кең сүрегін.

адам  атадан  бергі  шежіре
Әгар да тауап келсең көңілдегі,
Қазына, алтын, күміс, көп мал берем.
Әгар да ұнамаса әкелгенің,

Зынданда шықпастай ғып жаза берем.
Көнбеске хан жарлығы амал бар ма,
Бір себеп болар ма деп амалдарға.
Сол күннен арғымағын ерттеп мініп,

Көз салды өткен-кеткен адамдарға.
Аралап шаһар, қыстақ, базарларды,
Уәзірлік бетке түйіп намыс-арды.
Жөнселеу көздеріне бір адам түссе,

Айналып алдарына тұра қалды.
Қарайды айналдырып бастан-аяқ,
Соқыр, таз, пұшық болса тастамаймыз,
Жас өмір өздерінің жаны тәтті.

Жүрген жоқ өледі деп ханды аяп,
Таппады бірсыпыра күндер өтті,
Хан берген уағдалы сүрек жетті.
Аралап бір базарды келе жатса,

Көреді бір баланы тұрған шетті.
Балаға жақын келіп тұра қалып,
Қарайды екеуі де ортаға алып.
Мұрны пұшық, саңқиған көзі қисық,

Өзі таз, самайынан ірің ағып.
Таптық деп нағыз жаман, баланы алып,
Сексеуіл мал жемейтін шөп жаманы,
Қоржынға оны да алды біраз салып.

Енді қалды жалғыз-ақ құс жаманы,
Тапсырған ханның бір үш жаманы.
Боз қырдан алдындағы асып түсіп,
Сыңсыған құс жағалай көлдің маңы.

шежірелік  жыр-аңыздар
Екеуі көл жағалап келе жатты,
Ақырын, баяулатып жүрмей қатты.
Сорайып бір құс отыр жар басында

Көргеннен екеуін де таңырқатты.
Қызыл жоқ қырып алар, ұзын сирақ,
Жығылмай дір-дір етіп отыр бірақ.
Ыржиған мойны қысқа, тұмсығы ұзын,

Көкшіл жүн иқы-жиқы жатыр құлап.
Осы деп құс жаманы, ұстап алып,
Шығарып басын сыртқа қоржын салды.
Қуанып жерден алтын тапқандай-ақ,

Уәзірлер арғымаққа мініп алды.
Үстіне бір белестің шыға келіп,
Көреді қалың ауыл жатқан малды.
Кеш кіріп, күн сәулесі қоңырланып,

Ауылға жақын қалды малдың алды.
Аз ғана тоқсан-алпыс қой шетінде
Көреді таяқ ұстап тұрған шалды.
Кең танау, өзі қара, бойы тапал,

Шот желке, көзі аларған, қаба сақал.
Үстінде киген тоны шұрық-шұрық,
Ойларлық сияғы жоқ бар деп ақыл.
Уәзірлер жақын келіп, сәлем берді,

Келгенін екі адамның шал да көрді.
Сәлемін әлейк алып, амандасып:
Мырзалар, жөндерің айт, кімсің?—деді.—
Жол болсын, шырақтарым, қайдан жүрсің,

Ұқсайды уәзір, бекке жүріс-тұрысың.
Таз бала мінгестіріп, шөп, құсты алып,
Диуана секілденіп ісің құрсын.

адам  атадан  бергі  шежіре
Бүйтерлік бастарыңа не күн туды
Жасырмай ақиқатын, айт дұрысын.
Ұялып шал сөзінен қалды бектер,

Сөз емес ашуланып адам кектер.
Ішінен екеуі де ойлап қалды,
Бұл өзі адам ғой деп көрген көптер.

Мұның бір керегі болмай қалмас,—деді.
«Адам, шөп, құстың ең жаманын келтір» деген,
Бізге берген бұйрығы Ақша ханның,—деді.
«Аһ!»—деді басын шайқап,—шырақтарым,

Бұл арман орындалмас ханның жарын.
Үшеуі де бұлардың жаман емес,
Қоя бер обалына қалмай бәрін.
Сауысқан—құстың нағыз ең жаманы,

Алыңдар шөп жаманы қара қоғаны.
Адамның ең жаманы—мен боламын,
Ханға ертіп апарыңдар,—деді,—мені.
Әгар да таппадың деп кінәласа,

Сөйлермін,—деді,—өзім әңгімені.
Бұл үшін, шырақтарым, қайғы жеме,
Ажалдан да құтқарармын, келсе жөні.
Сөзіне шалдың айтқан мейірленіп,

Қырғауыл, таз баланы қоя беріп,
Қоғаны, сауысқанды тауып алып,
Келеді хан алдына шал да еріп.
Рұқсат ап үйлеріне кетті уәзір,

Келіңдер өздеріңде көзбен көріп.
Орда да ертең түсте ашылады,
Шығармыз әлде неден баға беріп.
Ақша хан жаман шалды алып қалып,

Көжеге тойғызамын әбден жығып.
Алартып көзін ханға қарады да,
Жаман шал жүре берді үйден шығып.
Наубай шал жаман шалды қонақ қылды,

Кісі еді сөзге жүйрік қызыл тілді.
Бірі сөйлеп, кезекпен бірі тыңдап,
Өткізді ұйықтамастан ұзын түнді.

Күн шығып, айналаға жұрт жиылды,
Маңайдағы ел құлақ естіп, бәрі білді.
Сәске түс шамасында шайын ішіп,
Шалды ертіп, екі уәзір бұ да келді.

Ордаға жұрт жиылып толған шақта,
Ақша хан отыр еді алтын тақта.
Әкелген үш жаманды екі уәзірге
Сөйледі қол көтеріп бір уақытта.

Сендердің жаман емес әкелгенің.
Құс жаманы—қырғауыл,
Шөп жаманы—сексеуіл еді,
Адам жаманы—таз бала еді,

адам  атадан  бергі  шежіре
Уәзірлер, жазалауға тура келдің,
Көзінше дарға тартам тамам елдің.
Сауысқан, қара қоға, бір шал әкеп,

Бұлардың жамандығын қайдан білдің?
Уәзірлер басын шайқап деді ханға:

Таз бала, шеңгел менен қырғауылды ап,
Кез болдық қой шетінде мына шалға.
Шалға кеп жақындадық сәлем беріп,
Бұл дағы сәлем алды бізді көріп.

«Бұларың немене?» деп сұрады шал
Таз бала, қырғауылдың басын көріп.
Біз айттық бастан-аяқ хан жарлығын,
Келеміз зорға тауып мұны бүгін.

«Жатпайды бұл үшеуі жаман деуге
Дұрысын таппапсыңдар, жарықтығым».
Үшеуін біздің тапқан қоя беріп,
Біліп тұрғандай-ақ іште дертін,

Сауысқан, қара қоға тауып алып:
«Ханыңа апар,—деді,—мені де ертіп».
Бұл шалдың қоя бердік тілін алып,
Сауысқан, қара қоға тауып алып.

Өзінен не себебін сұра, тақсыр,
Берерсіз жазаңызды біліп алып.

Уәзірдің сөзін Ақша қабыл алып.
Сен неге бұл үшеуін қоя бердің,
Бұлардың жамандығын қайдан білдің?
Әгар да дұрыс жауап бере алмасаң,

шежірелік  жыр-аңыздар
Сендің бе біліміңе, түрің мынау,
Алдыма өршеленіп неге келдің?

Орынсыз ашу, қаһар қылма, тақсыр.
Тыңдасын ордадағы барлық халық,
Ғибрат бар толып жатқан мұнда, тақсыр.
Иә, тақсыр, тапқырлық, қайла мекер

таздан шығар,
Би, батыр көптен емес аздан шығар.
Басы таз, көзі қисық болғандығы—
Күтім жоқ жетімдіктен азған шығар.

Ер жетіп, өсе келе адам болып,
Орнаса таз басына бақыт қонып,
«Сен тазсың, кейін тұр» деп кім айтады,
Болмай ма ақыл асса, ол бір тұнық.

Ал қырғауыл болса да сирағы ұзын,
Бола ма кінәлауға жамсыз жүнін.
Еті адал ашыққанда екі-үш адам
Етеді бір күн қорек жалғыз өзін.

Өмірлік хандық, байлық емес, тақсыр,
Өзің де білер едің, келсе кезің.
Алтауын шіретімен айтып берем,
Тыңдаңыз, біразырақ етіп түзу.

Берсең де нендей жаза ризамын,
Болмаса әгар дұрыс айтқан сөзім.
Ханға лайық бола ма, халық ағасы,
Бар секілді тығыздық бір мінезің.

Сия ма жаман деуге сексеуілді,
Оны отынға жияды халық күллі.
Бір жақсаң, тамақ ысып, үй жылиды,

адам  атадан  бергі  шежіре
Сөнбейді шоғы жайнап ұзын түнгі.
Жаманға жатқызбадым соның үшін
Айтыңыз, төрелігі болса мінді.

Сондықтан үшеуінде таста дедім,
Табайын мен жаманды басқа дедім.
Берейін ханыңызға өзім жауап,
Бұл үшін қапаланып, саспа дедім.

Ал, тақсыр, менің айтқан үш жаманым,
Тыңдаңыз ойға салып, айтам мәнін.
Айырып жас өмірін уәзірлердің
Болмаса, бұлар менің қай туғаным!

Бірінші, баяндайын сауысқанды,
Көбінде хайуан, малға бұл дұшпан-ды.
Ала жүн, құйрығы ұзын, мойны қысқа,
Болғанмен өзі кіші, мұрны қанды.

Сауысқан жүні де ала, іші де ала,
Етеді малды шоқып ала-дала.
Еті арам, пәтуасыз, құс жаманы
Отырад қашан көрсең дара-дара.

Сондықтан сауысқанды алғызғанмын,
Осы деп құс жаманы жүзі қара.
Ал, екінші, жаман дедім қара қоға,
Мұның шөп жаманы екені жоқ қой дауа.

Оны шөп, иә, отынға жинамайды,
Жатпайын сөзді ұзартып бұған бола.
Қара қоға шөп те емес, қамыс та емес,
Малға салсаң, иіскеп мал да жемес.

Отқа жақсаң, лап етіп тез сөнеді,
Шоғы да жоқ, минөтта күлді-көмеш.

шежірелік  жыр-аңыздар
Осы отырған көпшілік үлкен-кіші
Сырын білсе қоғаның, қата да емес.
Ал, тақсыр хан, адам жаманы—менің өзім,

Түрім мынау, аларған екі көзім.
Үстімдегі киімнің сиқы мынау,
Көріп тұрсыз екенін қандай дерім.
Шығады жасым биыл қырық жасқа,

Жарымадым өмірде ішер асқа.
Бала сүйіп, қатын ап көргенім жоқ,
Баққаным таяқ алып қойдан басқа.
Көргенім өмір бойы осы менің,

Табасыз қайдан жаман менен басқа.
Мен айтып жамандардың өттім жайын,
Ал, тақсыр, қорытындысын өзің баста.
Хан қарап көпшілікке қадап көзін:

Күржиген түрі мынау, сөзі анау,
Тұрмыстың көргенде бақ соққы жезін.
Жүргендей бір себептен өзін ұстап,
Аңғарып байқағанға құлық-мінезін.

Өзіне сөзі лайық болмай отыр,
Астарлы, түсінгенге сөзі қотыр.
Қалай сендер мұны бағаларсың,
Мен мұны жазалағым келіп отыр.

Хан мұны отыр еді іштей сынап,
Жаманның айтқан сөзі көңілге ұнап.

адам  атадан  бергі  шежіре
Шулады ордадағы отырған көп:

Алдыңа Құдай айдап келген шығар
Ақылшы уәзір етіп алыңыз,—деп.
Бұл өзі бір себептен келген шығар,
Білімді, батыр, шешен елден шығар.

Өзінің ойлағаны болмаған соң,
Дүниені керек қылмай жүрген шығар.
Ал осы біздің айтар ақылымыз,
Бар болса кеңес берер дақылымыз.

Айтар деп теріс сілтеп ойламаспыз,
Тілектес бәріміз де жақынымыз.

Не айтар, сұра өзінен мына шалдың?
«Қой бағып, көтен жеген қайран басым»,
Демесін торға түсіп қайдан қалдым.

Мұны да Тәңір жазса көрейін де.
Көп ұйғарса, ханымыз түйе сояр,
Көтен емес сұрпы еттен жемеймін бе?
Туа болмас, хан мен бек жүре болар,

Туа қонбас, бақыт құс жүре қонар.
Асыққанмен болмайды, уақыт бар,
Ойыңдағы мақсатың жүре болар.
Арғы атам хан Уәли нәсілінен,

Болады атым Аяз, ей, ел ағалар.
Келіп ем бір себептен сынға түсіп,
Сөзімді, өзімді де деп бағалар.
8-84

шежірелік  жыр-аңыздар
Рахмет, хан мен төре, бек,
Және де ордадағы жиылған көп.
Ойлаған, мақсат қылған қиялымнан

Түстіңдер тура басып үстінен дөп.
Аз емес Тәңір берген қазынасы,
Сіңірем еңбегімді осында кеп.
Түрегеп қол қусырып, бас изеді:

«Ғапулық, қата болса, етіңіз» деп.
Шулады сарайдағы күллі халық:
«Қата жоқ сөзіңізде, орында» деп.
Ендігі қазақтың үшінші кіші баласы Қыпшақ нәсілдерін

таратамыз
Ал Қыпшақтан екі ұл туды Қара, Дәшті,
Қарадан Есім, Сейіт, мұнан Тоқтарбай.
Тоқтарбайдан Қобыланды

Батыр туып, жұрттан асты.
Қобыландыдан Бөгенбай,
Киікбай туып, орнын басты.
Мұнан былай анығы білінбеді,

Шежіреде көрінбей жұрт адасты.
Анығын айқын тауып бере алмай жүр,
Десе де осы Қыпшақ бізге қас-ты.
Бұл бес таңбалы қыпшақтан таба алмадық,

Мұнда әкеп дейік десек аралас-ты.
Ал Дәштіден Насырхан, онан Дархан хан,
Дарханнан Ахмет, Мұхаммед екі ұл туды.
Мұхаммед атақты ғалым Әбу Насыр әл-Фараби

адам  атадан  бергі  шежіре
Бітіріп мантиқ ғылым осы жақтан
Арабқа мұнан кейін араласты.
Қарамай атасының хандығына,

Жаяулап тартты жалғыз Қарабасты.
Бітіріп ғылым, нүжым Бағдаттан
Ғұлама, хүкаманың бәрін басты.
Кітабын Аристотель мүтағалап

Он есе бұрынғына үлес қосты.
Өзі ғалым, музыкант, асқан шебер,
Мысыр, Шам, Бағдатқа өнер шашты.
Ол кезде Саиб Дәулет Шам сұлтаны

Риза боп ат мінгізді алтын басты.
Бұл жерде ол туралы әңгіме көп,
Көшейін алғы сөзге, таусылмасты.
Ал Ахмет ханнан туады Ахтамқожа

Мұнан Ойбас батыр туды жұрттан оза.
Ойбастан—Ақкөбік, мұнан—Сүйіналып,
Сүйіналыптан—Мүйізді Сары абыз,
Түсіндіріп сөйлейін артын соза.

Сары Абыздан төрт бала туады екен—
Қара, Сары, Құлан, Қытай,
Сары, Құлан, Қытай нәсілі басқа жақта,
Қараның нәсілдері Сарыарқада.

Көп қыпшақ әр халықта толып жатыр,
Әр елге сол уақытта тарап кеткен.
Руымыз—қыпшақ, ұлтымыз қазақ дейді,
Ұмытпай түп шығысын арғы түптен.

Мысал ғой қыпшақты атап көрсеткені,
Атайды түп шығысын адам біткен.

шежірелік  жыр-аңыздар
Көпшілік, қазақты алмай, қыпшақты алып,
Айрықша көрсетуім сол себептен.
Таба алмай тарихшының басы қатып,

Әуре боп шатастырып келді көптен.
Адамзат жер бетінде тарихы бар,
Жасаған білімпаздар бұрынғы өткен.
Зерттелмей дер кезінде тарихшылар,

Ақыры азып-тозып бізге жеткен.
Ғасырдың он төрт-он бес ғалымдары
Олар да бірсыпырасы еңбек еткен.
Әбілғазы, Рашиди, Жалаири

Қадырғали Қосымұлы, Нәжіл Қасымбектен.
Жинақтап Жәнібек Тархан қолға ұстаған,
Оғыз хан шежіресін бұл көрсеткен.
Қараның нәсілдерін таратамыз

Ал Қарадан Ұзынторы, Қарабалық,
Көлденнен Бүлтік туғаны анық.
Бұларды «Бес таңбалы қыпшақ» дейді
Осыдан өніп-өскен кейінгі барлық халық.

Үлкені—Бестаңбаның ұзын қыпшақ,
Бір ата адамдары, емес ұсақ.
Хан Нияз, батыр Құтты, Ер Бегімбет,
Жау десе, жалаң қағып, жайған құшақ.

Қазкедел, Сары Қыпшақ, Қошқар батыр,
Айтса көп тамашасы толып жатыр.
Қосылып Абылайға жолдас болып,
Қалмаққа күн туғызған заманақыр.

Би де көп, батыр да көп осы Ұзыннан
Үзілмей жеті атадан келе жатыр.

адам  атадан  бергі  шежіре
Нәнжіл Қыпшақ, Жарбасты, Алтай, Құмық,
Алтыбас, Балқожа би толып жатыр.
Рулар осы айтылған бір-бір болыс,

болып жатыр.
Отырмын әр рудан мәлімет беріп,
Көрсету өте қиын бәрін теріп.
Қатесін түзеп, қалғанын қосар кім,

Міндетті шежірені оқып көріп.
Торының нәсілдері
Ал Торыдан Әлпейіс, Құлпейіс—екі бала,
Тоқталып өту қиын бұған жана.

Құлпейістен тағы екеу Көкмұрын, Шашты,
Шаштыдан Қарамойын, Көкмұрыннан Ылақ,
Қарамойын Ылақ деп атайды біржола.
Әлпейістен Қитаба, Түйшік екі ұл туды,

Қитабадан Ақбедел, Андас, Бозым,
Андастан Тоқберді, Құлымбет, туды Қара.
Қараның нәсілі көп тарады,
Жатпайын бас қатырып оған бола.

Ақбеделден туады Сарғұт, Ақпан,
Мықты Торы бақыт берген Хақ Тағала.
Ақпаннан Дүйсенбай мен Қазбай,
Қазбайдан туады бай Шалдыбай.

Шалдыбайдың алты ұлы болған жана:
Тілеу, Қабақ, Көтібар, Көбек,
Құдық, Бұқан қатасы жоқ сөзімнің, емес шала.
Қабақтан Кәрбоз,Уәлібек,

шежірелік  жыр-аңыздар
Көтібардан Бекмағанбет, Тоймағанбет,
Ылғи шонжар, болыс, би, болған орын.
Тайсалып келмейді ешкім бетпе-бет.

Көбектен тағы туды алты бала—
Міржақып, Сарынжіп, Асат, Бекмағамбет.
Біреуінің есімі есімде жоқ
Ең кішісін деуші еді Кенжеахмет.

Ой, шіркін, Сарынжап, Міржақып, Асат қандай,
Дұшпанның төбесінен тас атқандай.
Порымы, қайратына ілімі сай,
Табиғат құдіретімен жасатқандай.

Сөйлесе, естіп тұрған бейне бұлбұл,
Адамның сай-сүйегін босатқандай.
Аққудай алма мойын, қызыл жүзді,
Көктегі перизатқа ұқсатқандай.

Бәрінен біреуінің кемдігі жоқ
Шүйделі, жауырыны кең, ақ маңдай.
Жиырма жыл болыс боп өтті Көбек
Торғайда Шкалов деген уез демеп.

Дос болып Шегенұлы Қазыбекпен
Болыстық кетпеуіне болды себеп.
Онан соң жоғары айтқан туыстары
Ымырамен болды болыс кезек-кезек.

Рас, мақтанғаным емес жалған,
Бапталса, тұра ала ма сөзді тежеп.
Нәсілі Ұзын Торы алты болыс,
Торғайдың оңтүстігін еткен қоныс.

Таласып штат сайын болыстыққа,
Көп болды арасында тартыс-жұлыс.

адам  атадан  бергі  шежіре
Бірінші—Қара Қоға, екінші—Аққұм,
Үшінші—Торғай, төртінші—Қараторғай,
Бесінші—Сарыторғай, алтыншы—Қайдауыл

Ең шетінде болды алыс.
Түгендеп айту қиын саңлақтарын,
Саралап, ел ұстаған таңдап бәрін.
Кейбірі—қаражүрек, парақорлар,

Кейбірі елдің ойлап намыс-арын.
Ол заман пиодалдық дәуірлері
Бай, манап, үстем болып әртүрлері.
Құбылып молда мен бай ынтасы,

Ханға да бағынбады тәуірлері.
Осымен Ұзын Торы тұра тұрсын,
Былайғы үшін қыпшаққа бетті бұрсын.
Қарабалық, Бұлтың мен Көлденнен

Азырақ білгенінше мәлімет берсін.
Қарақалықтан туылды жеті бала,
Мұны да оқушылар көзің көрсін.
Танабұға, Қарса, Қазыбай, Қарақойлы,

Бердауыл, Құба палуан, Жөке
Тағы көп қалғандарын өзі бөлсін.
Менің бұл көрсеткенім деп,
Ендігі нәсілдерін өзі бөлсін.

Көлденнен—Қарағыз, Артық, Ойта, Қарсақ,
Тоқберіш, Көккөз, Ыбылғазы,
Бұлтыңнан Жолбай, Көсілбай, Күрлеуіт,
Көп халық бұлар дағы айта берсек.

Көлденнен—Бұлтың менен Қарабалық,
Бірыңғай қатар қоныс өскен халық.

шежірелік  жыр-аңыздар
Алты болыс аймағы алты жүз шаршы келеметр,
Мекендеп Абат, Тобыл бойын алып.
Бір шеті Русияға, Сібірмен шекаралас,

Тоқтайды Троицкге жақын барып.
Бұл көрсеткен он екі болыс ел
Бұлар да қыпшақтың бір баласы,
Ұраны «Ойбас», бергі атасы—Шойыналып.

Отыз қазақ Орта жүз боламыз деп,
Айтады өздері де ауызға алып.
Қазақтан бұрын болған полума деп,
Көбісі тарихының болды ғалиб.

Ұлты—қазақ, Орта жүз болғандықтан,
Келеді жаңа сәна анықталып.
Қай елде қыпшақ болса, ұлты—қазақ,
Кеткен жоқ ешкім мұны меншік алып.

Осылай ерте кезден шежіресі
Осыған тоқтасаңдар, сөзге нанып.
Қыпшақтың шежіресін айтып бердім,
Сөйлеймін жоғарыдан қайта барып.

Қашаннан жаратылыс емес бірдей,
Дүниеге келген, қалмас көрге кірмей.
Дәуірдің адамдарын салыстырып,
Ақындар қалдыра ма жиып-термей.

Қыпшақ көп, жер бетінде толып жатыр,
Бірі—бай, бірі—кедей, бірі—батыр.
Бірсыпыра азаматы қызметте,
Бырсыпыра жастары Алматыда оқып жатыр.

Өзімнің білгенімді баяндадым,
Кемісі болып жатса, түзеп жатар.

адам  атадан  бергі  шежіре
Шежіреде осы жазып көрсеткендер—
Бір тайпа әрқайсысы рулы ел.
Кейінгі ұрпақтарын біз білмейміз,

Таратып әр атаға өздерің бөл.
Торының бір баласы Торы биден
Қалыпты Тойшыкесі шығып естен.
Күзікті, Дүзікті, Соқбан, Қараша, Күзей деген

Бес бала нәсілінен көп ел өскен.
Күзікті нәсілдері Сыр бойында,
Белгілі Досбол биді датқа дескен.
Дүзікті нәсілі Бес сары—бес ата өткендері,

Супианнан үш ата дәулеттері,
Бұлардың жері Қабырға туып, кіндік кескен.
Ал Қарашадан үш бала—Қасым, Есім, Досым,
Қасымнан—Баян, Таңат, Есімнен Қарақойлы.

Досымнан Мұрат, Мырзабек, Назарымбет,
Женет, Мәмбет бесеу болсын.
Мұраттан төрт бала—Кеншім,
Сырым, Жаубөрі, Кенжебай.

Жиенбай.
Есеннен—Сартымақ, Науетектен Қойбақ.
Жиеналыдан—Ботпай, Жиенбайдан Жетім,
Мырзабек, Назарымбет, Жантық ерің.

Нәсілін мен білмеймін өзі бөлсін,
Бітірдім осыменен Қыпшақ елін,
Ертеден өздерінде елім-телім.
Сипатпай Торы Қыпшақ нағашым ед,

шежірелік  жыр-аңыздар
Жошыхан баласы Баршоқ туралы
Ал Баршоқтың сөйленді хикаясы,
Бұл да бір өзгерістің болды басы.

Алашхан дүниеден өткеннен соң,
Артынан ұрпақтары тақ таласы.
Аз ғана Оғыз ханның нәсілінен
Қимақтың Барлас дейтін бір баласы.

Бұл кезде мықты рудың бірі болған,
Көбейіп шамадан тыс мал мен басы.
Алаштың көзі кетсе көрерміз деп,
Хандыққа ауып жүрген ықыласы.

Төбей би алдын болжап ерте білген,
Ауғанын Барлас жаққа ел жанасы.
«Бермеймін, таласамын» деді Баршоқ,
Көнбейді айтқанына екі ағасы.

Талассыз ақырында хан боп шықты
Көрхан Ақсақ Темір арғы атасы.
Осылай шежіреде көрсетуші аз
Күмәнсіз, бұл тарих жоқ қатасы.

Өкпелеп Баршоқ батыр ағаларға,
«Қалдым,—деп,—дос-дұшпанға табаларға».
Міне, осы кетуіне болды себеп,
Қашқар мен Алтай тауын паналауға.

Осылай елден шықты ұйғыр халқы,
Жолында мұсылмандық сана-салты.
Тұрандық—арғы атасы, түбі бірге,
Қосылған ой мен қырдан болған қалпы.

Ішінде Өзбек, Қырғыз, Созақ та бар,
Үш ру Қыпшақ, Найман, Қазақ та бар.

адам  атадан  бергі  шежіре
Рулық ерте кезде талас болса,
Жүйесін жүйелесе, өз-ақ табар.
Бөлініп бірнеше ру елден шеттеп,

Күншығыс Алатаудан асқан беттеп.
Өздері іріктеліп шыққан болар,
Қумаған оларды ешкім аулақ кет деп.
Бұлардың көздегені—Алтай тауы,

Жерұйық, белгілі еді бие бауы.
Мекендеп тыныс алды Қарлұқ, Қақас,
Болмаған ешуақытта жұт пен жауы.
Бұлар да жақын барды соған шектес,