Қараша үйдің келіні

Авторы: Айжарық Сәдібекұлы

УДК 821.512.122 ББК 84 Ћаз 7-44 С 28 Ћазаћстан Республикасыныѓ Мќдениет жќне аћпарат министрлiгi Аћпарат жќне мџраѕат комитетi «Ќдебиеттiѓ ќлеуметтiк маѓызды тљрлерiн басып шыѕару» баѕдарламасы бойынша шыѕарылды Сќдiбекџлы А. С 28 Ћараша љйдiѓ келiнi: ќѓгiмелер / Айжарыћ Сќдiбекџлы. – Алматы: «Ћайнар баспасы» ЖШС, 2013. – 248 бет. ISBN 978-601-212-049-3 Ћалыѓ елдiѓ ортасында тџратын жазушы Айжарыћ Сќдiбекџлыныѓ есiмi к#зiћараћты оћырмандарымызѕа к#птен таныс. Оныѓ ќр жылдарда жазѕан шыѕармалары «Аћћџмныѓ аћ тљндерi», «Ашыћ мџхитћа шыћћан алып», «Бал айы», «Жџмыр жерде бiз бармыз», «Шџѕыла шуаѕы», «Дарияныѓ тџмасынан жыр боратћан» жќне «Парасат майданы» деген жинаћтары да жарыћ к#рген. Ал «Ћараша љйдiѓ келiнi» деген бџл кiтапћа бiрыѓѕай деректi ќѓгiмелерi топтастырылды. Ћаламгер ћандай таћырыпта толѕанбасын, реалистiк шыншыл ќдiспен жазады. Ойы айћын, тiлi ћџнарлы келедi. Жинаћтаѕы ќѓгiмелердiѓ кейiпкерлерi – #мiрде болѕан ќрi бiздiѓ замандастарымыз: еѓбек жолын кеше бастаѕан жастар мен к#птi к#рген тарландар – оћырман к#ѓiлiн толћытарлыћ таѕдырлар десенiз болады. УДК 821.512.122 ББК 84 Ћаз 7-44 ISBN 978-601-212-049-3 © Сќдiбекџлы А., 2013 © «Ћайнар баспасы» ЖШС, 2013

МЕНIЃ ЌКЕМ Балалыћ шаѕым теѓiз тљкпiрiнде #ттi. +ркениет #рiстерiнен жыраћ ћалѕан бџйыѕы ауылда туып-#скенбiз. Ћџрлыћтыѓ К#карал дейтiн бiр шаѕын пџшпаѕы едi. Сол шаѕын мекенiмiздi Арал теѓiзiнiѓ картасында «К#карал жарты аралы» деп к#рсеткен, ал кљллi Арал жџрты оны «К#карал тљбегi» дейтiн. Демек, бiз озалдан теѓiз тљбегiнiѓ тџрѕыны болып жаратылыппыз. Сананыѓ кiршiксiз таза, пейiлдiѓ пќк кезi. +ткен #мiрдiѓ соћтыћпалы соћпаѕында нешеме жыл бџлдырап ћалѕанымен, балалыћ шаћтыѓ «шежiресi» к#кiректе кљнi кешегiдей «былдырлап с#йлеп» тџр. Кезеѓ-кезеѓ #мiр #ткелдерiнiѓ жаћсылыѕы – жџмаѕы, жаманшылыѕы – тозаѕынан кiм ћашып ћџтылѕан. Бала да болсаћ, перiште жљрегiмiзбен сезiнiп жљрдiк, соѕыстан кейiнгi балыћшы ауылдыѓ тџрмыс кљйi #те жџпыны болды. Соѕыс бiз бесiкте уiлдеп жатћанда басталып, жалаѓ бџт ћаз басћан кезiмiзде аяћталыпты. Бiз мектеп табалдырыѕын барын базарлай алмай, есеѓгiреген ел есiн ќлi жия ћоймаѕан шаћта аттадыћ. Мектебiмiздiѓ еденi ћара жер. Бiр б#лмесiне тљске дейiн екiншi мен т#ртiншi кластыѓ, тљстен кейiн бiрiншi мен љшiншi кластыѓ ашыћ ауыз аѓћибайларын ћамап, не бары 7 кластыћ бiлiмi бар екi мџѕалiм оћытады. К#бi жетiмектер, асыраушыларын соѕыс жалмаѕан сормаѓдайлар. Кљзде жер еденнiѓ бџрћыраѕан шаѓын жџтып, ћыста жаћ жљнiмiз љрпиiп, бљрсеѓдеп отырамыз. Кластыѓ iшiне ћам кiрпiштен жџмбаздай салѕан ћазаћы пешке жаѕатын отыны – жылуы жоћ ћамыс, жыѓѕыл быћсып, тљтiндеп к#зiмiздi удай ашытады. Парлап жас аѕады. Мџрыннан су шџбырады. Оћушыѕа не керектiѓ бќрi тапшы. Кљнiмiздiѓ к#бi к#ѓiлсiз #тедi. Себебi, арамызда мезгiлiмен оћи алмай, кешiгiп келгендер мен кластан класћа к#ше алмай, орнында омалып отырып ћалѕандар

бар. Солар бiзге ќлiмжеттiк жасайды. Мџѕалiмдерiмiздiѓ iшiнде #рескел аћик#здерi де болды. Ћит еткендi темiр сызѕышпен ћаћ маѓдайдан перiп кеп жiбередi немесе шапалаћпен жаѕын осып жiбередi. Ќсiресе оћу ћонбайтын сумиларѕа #те ћатал. Бџрышћа сыѓар аяћпен тџрѕызып, ћос ћолын т#бесiнен асыра, кiрпiш к#тертiп ћояды. Аты мектеп, оћулыћтаѕыдан басћа љйретерi жоћ. «Дене тќрбиесi» деген пќннiѓ болатынын сегiзiншi класћа к#шкенде бiлдiк. Мџѕалiмдердiѓ алдынан кесе #тпеймiз, олар к#рiнгеннен бас киiмiмiздi ћолѕа алып, жол берiп тџрѕанымыз. Олай етпесек – бќлеге ћалѕанымыз. Олар бiзге – ћџдай. Кейiн ержеткесiн бiлдiк ћой, мектебiмiздегi мџѕалiмдердiѓ сол кезде бiрiнiѓ де толыћ орта бiлiм жоћ екен. Директор аѕайдан басћасы тџтасымен педучилищенi сырттай оћып жљредi екен. Менiѓ ќдепкi џстазым – #зiмнiѓ ќкем болды. К#каралдыѓ «Аћсай» деген жерiнде Жанияз «аћын» мешiт џстапты. Бiздiѓ ауылда «Ћџранды» тљгел жатћа айтатын ћариды да «аћын» дейтiн. Сол мешiттiѓ сiлем iзi ќлi бар. Ќкем сол Жанияз ћаридыѓ шќкiртi болѕан. Санамда #шпестей болып ћалды: бiз к#зiн к#рмеген сол кiсiнi бљкiл ауылымыз аѓсаумен, саѕынышпен еске алып отыратын. Ќкем #ле-#лгенше ауызынан тастамай, љлгi тџтумен #ттi. Мџндай дiнiне де, дiлiне де берiк кiсiнi #з басым бџл #мiрде сирек к#рдiм. Ќкемнiѓ #мiрбаяны анау айтћан бай емес. Тым жџпыны, кќдiмгi «ћаратабан» шаруаныѓ #зектi таѕдыры деуге келедi. Кiм бiледi, жџпыны еткен заманы шыѕар. Тџрѕыластарыныѓ с#з лќмiне ћараѕанда, ќкем оћуѕа алѕыр болѕан к#рiнедi. Џстазы Жанияз «аћын» #зiнде барды ќбден џѕындырып болѕаннан кейiн сыртћа – iрi оћуѕа жiбермекшi екен. Оѕан таѕдыр ћисынын келтiрмеген. Дала жџртына жџт болып ћырѕидай тиген атышулы сљзектен ќкесiнен айырылып жастай жетiм ћалады. Ќкесi баћилыћ болѕан ауыртпалыћ љстiнде #зi де сљзектiѓ шеѓгелiнде барып-келiп жатады. Таѕдыр ћамшысы сќби жанын бџѕан дейiн де аямай осћылап шырћыратћан – туѕан анасыныѓ уызына жарымай, бiр жасында, ж#ргегiнде жатып айырылѕан. – Сљзек сорлы балаѕа ћатты тидi, ћџлаѕы естуден, тiлi с#йлеуден ћалды. Мылћау болып ћала ма деп иманымыз џшты. Ќкесi ћайтћанда есiнен айырылып жатћан. Ћџдай

шебер, ќкесiн оѓ жаћћа ћоюѕа ќкетiп бара жатћанда бала т#сегiнен џмытылып тџрѕысы келдi. Тџра алмады. Содан басындаѕы тебетейiн жџлып алып, ќкесiне ћарай ышћына лаћтырѕанда, тура шалымныѓ т#сiне ћалћып ћона ћалѕаны. Жиналѕандар шулап ћоя бердi. Содан асаба кiсiлер баласыныѓ тебетейiн аћ жуып арулаѕанша ќкесiнiѓ кеудесiнен алмапты. Баланыѓ бџршаћтаѕан к#з жасы жастыѕына т#гiлiп жатты да ћойды... – деп отырушы едi ќкемнiѓ кiшi шешесi – бiздiѓ џлы ќжемiз. Ќкем ќжемдi жеѓеше дейтiн. Ќжем ќбден ћартайып – жљзге жаћындап дљниеден ћайтћанда, ќкем пайѕамбар жасынан да озып кеткен едi. Ал ендi екеуiнiѓ бiр-бiрiне деген ыћыласы, несiн айтасыз, #те алаб#тен болды. Ќжем тљлкiнiѓ пџшпаћ терiсiнен менiѓ шешеме – #зiнiѓ ерекше жаћсы к#ретiн келiнiне тiктiрген iшiгiн жамылып, бiздiѓ љйге келгенде, ылѕи да т#рде отыратын ќкем т#сегiнен џшып тџрып, ћос ћолын џсынып алдынан шыѕатын. ...Сондаѕы сол сљзектен ќкемнiѓ бетi ас-аућаттыѓ молдыѕы мен кљтiмнiѓ тќуiрлiгiнен ѕана берi ћайтыпты. Алла жар болып, ћџлаѕы ашылѕан, тiлi шыћћан, оћуына ћайта кiрiскен. Бiраћ тiршiлiк таућыметi пендеге дегенiн iстетпей ћоя ма, ћџлашын кеѓге жаза алмайды. Шиеттей љпiр-шљпiр ћызыл ћарындардыѓ ортасында панасыз ћалѕан жесiр шешеге ћолѕабыс керек. Себеп сол жќне тiрiлердi кљнк#рiс ћамы тегiн жарылћамайды. Бой тљзеп ћалѕан екi аѕасымен љшеу кќнiгi керуеншiлерге iлесiп, Љргенiштен астыћ тасиды, ќкеден ћалѕан малдыѓ басы баршылыћ, соѕан ћарайды. К#к бейнеттен мойыны босап, арћабасы кеѓiп ћалатын сќттерде тиiп-ћашып оћуын да жалѕастыра бередi. Етек-жеѓiн кеѓ жайып, бас жiбiн бос тастап, жайбараћат жатћан дала жџртында дараћы дљрбелеѓ #ршiп, бай мен молданы ћойдай ћуѕан кiсќпiр заман басталѕанда ќкем #з алдына еншi алѕан жас отаудыѓ иесi екен. +з басы #зi туралы ретсiз жаћ ашпайтын, тџрѕыластарыныѓ айтуынан бiлгенiм: Шыѕыстыѓ жауњар жырларын мљдiрмей оћи алатын, бiразын жатћа бiлетiн ќжептќуiр сауаты бар ќкемдi ќкiм-ћаралар белсендiлер ћатарына дуылдатып љгiттегенде «ойланбастан» бас тартыпты. Ћолындаѕы азын-аулаћ малын ортаћ еншiге #ткiзедi де, кќнiгi балыћшыларѕа ћосылып, дарияныѓ теѓiзге ћџятын аяѕынан бiр-аћ шыѕады.

Ќне, сондаѕы сол аласапыран кезеѓнен бастап менiѓ ќкем де «социализмнiѓ екпiндi ћџрылысшысына» айналыпты жџрт ћатарлы. Талайларына тап келген заманы дала жџртын билеген де илеген. «Колхозшы», «екпiндi балыћшы», «стахановшы», «бесжылдыћ озаты». Мiне, «социализм ћџрылысшыларыныѓ» бар жеткен мџраты осы болыпты. Жетi жарым жасымда мектепке барѕанымда ќкем заман ауыртпалыѕыныѓ небiр сыны мен тозаѕынан #ткен сары сiѓiр едi. Жаратћаннан тiлеп алѕан жалѕызы болѕандыћтан ба, менiѓ оћу-шоћуымды алѕаш «Ќлiппе» тануымнан бастап #зi ћадаѕалады. Бiздiѓ ќрiптерiмiздi танитын да, жаза алмайтын. Пќлен жыл ескек есiп, мџз ойып, ћатып кеткен саусаћ илiкпейдi екен, икемге к#нбей ћойды, – дейтiн. Менi оћытып жаттыћтыруды «Ќлiппенiѓ» ќрбiр ќрiбiн дауыстап айтћызудан бастады. Ќрiптен-ќрiпке к#шкен сайын кейiнгiнi ћайталатып, жаѓа тапсырманы ћайта-ћайта пысыћтатып отырды. С#йтiп-с#йтiп не керек, «Ќлiппеден» #тiп, Ана тiлiмiзгi де жеттiк. Ћыстыѓ кљндерi ќкем мџз љстiне таѓ ћараѓѕысында шыѕып кетiп, љйге тљн жамылып оралады. Келгенiнше сабаћтарымды #зiмше тиянаћтап ћойѕан боламын. Ойын да «мiндеттi тљрде» орындалады. Кљнi бойы нќр татпай, мџз љстiнде суыћ сорып жљрген ќкем љйге келгесiн ќуелi ыстыћ шайѕа ћанып, к#нiн жiбiтiп (#з с#зi) алады. Сосын кљнi бойѕы ћаза намазын оћып, Алла алдындаѕы парызынан ћџтылып алмай дљниеге к#з салмайды. Намазын ћашан аяћтаѕанша, љйде тырс еткен дыбыс болмайды. Тќртiп солай. Еѓ соѓында – дџѕа оћып, бата ћайырѕанында бiз де ћол жаямыз. Содан соѓ айналып-толѕанып отырып, менi ћолѕа алады. Љйге берiлген ќрбiр тапсырманы мiндеттi тљрде дауыстап оћытады – онсыз к#ѓiлi к#ншiмейдi. Осылай ћадаѕалаудыѓ нќтижесiнен-ау деймiн, љшiншi класты бiтiрген жаздан бастап ќкем ауылымыздыѓ шалдары алдында жалѕызыныѓ ырѕайдай мойынын ћылћитып бiр таѓѕа таусылмайтын ћиссадастандарды оћытып отыратын болды. Љйлерiнде хат танитын ћолѕанаттары жоћтар ќскерге алынѕан, соѕыстан ћирап ћалѕан Сталинградта ћайтадан ћала салып жатћан жалѕыз, жалѕыздарына љшбу сќлем жаздырып та алатын кљндер болып тџратын. Сондайда ќкем мќз болып: «Бiр жасап ћалдым ѕой...» – деп бауырына басып, алћымымнан ћџшырлана

иiскейтiн. Бiр жасап ћалдымы ћалай... – деймiн ойланып. Мџныѓ мќнiсiн ол кезде ћайдан тљсiне ћояйын. Ауылда ћысћа ћарай сљйектi iрi ћараны соѕымѕа жыѕып жiлiкке кiрiсу деген болады. Соѕым уаћыты – тоћшылыћ. Сондай берекелi кљндердiѓ бiрiнде: «Аралдан Орман молда осылай ћарай шыѕыпты» – деген хабар дљѓк ете ћалды. Осы хабар жеткенде ќкемнiѓ жљзi жадырап, к#ѓiлi тасып жљрдi. Љйдi ќктеттiрдi. Сандыћта жатћан «Ћџранын» шыѕарды. +зi бџрын да ћџсџйћылы кiсi едi, ендi тљнемелiк шам тљбiнде «Ћџран» аяттарын кљбiрлеп оћып отыратын болды. Таѓ намазынан кейiн мџз ћџрсанып алѕан џлы теѓiздiѓ т#рiне шыѕандап шыѕып кететiн ќкем љйге бџрынѕысынан ертерек оралып жљрдi. Кешкi бейуаћта: – Орман молда бiздiѓ кiмiмiз болады? – дегенiмде: «Ол ќкеѓ болады, бiздiѓ туысымыз, – дедi басымнан сипап. – Жарыћтыћтыѓ дауысын есiтпегелi не заман...» – деп кљрсiнгенi. Аталарымыздыѓ ћарасы тљгел кезi ѕой. Орман ќкемнiѓ ата жџртына келуi олар љшiн алћа-ћотан мерекеге айналды. Кљнiне кезегiмен бiр љй ћонаћасы бередi. Љлкен-кiшi тегiс жиналады. Аяѓдатып #сек айту, сампылдап саясат соѕу љшiн емес, Аралѕа аты мќшњљр теологтыѓ таѕылымды назариятын тыѓдау љшiн. Иќ, Орман ќкемнiѓ келуiмен ауылымыздыѓ тљндiгi бiр желпiнiп ћалды. Араћты ара-кiдiк ауызѕа алатындар сап тиылды. Ыѓ-шыѓ жоћ. Бiз бџѕан дейiн ауылымыздыѓ елге сыйлы бас молдасы Iлияс атамыздыѓ кљмiс сыѓѕырлы дауысын елiтiп тыѓдаушы едiк. Ал ендi, ал ендi... мына келген Орман ќкемнiѓ дауысы деген дауыс бџл байтаћта жоћ – сџлу дауыс. +зi де адамзаттыѓ таза жаратылысы – жљзi нџрлы, ћаршыѕа денелi, ћызыл шырайлы кiсi екен. Ќйел затына тiктеп назар салмайды. Ќѓгiменi назарын алысћа џзатып салып отырып, бапты ырѕаћпен айтады. Аяттыѓ џзаћ сљрелерiне тљсiп ћыраѕаттаѕанда жiбектей есiлген сџлу сазды дауысы бойды балбыратып џйытады. Ћџлаћтан кiрiп, бойды алѕан љнi аяћталып толастаѕан сќтте байћадым, +рекеш атам бастаѕан ћамк#ѓiл ќкелерiм мен ќжелерiмнiѓ к#ѓiлi босап отыр екен. К#здерiнен жас жылтылын к#рдiм. Сол алѕашћы кеште менiѓ сќби жљрегiм елжiреп, перiште ћиялым ћияннанћиянѕа алып џшты...

Орман ќкем бiздiѓ ауылда айѕа жуыћ болды. К#бiне бiздiѓ љйге ћонып жљрдi. Аѕалы-iнiлi екеуi џйћыѕа сергек. Тљнiмен оѓаша сџхбат ћџрады, iлгерiде #ткен тектiлер мен шейiт кеткендерге хатымдап «Ћџран» шыѕарды. Ќкем бќрiнен де осыѕан ћуанды. Бiрде тљнемелiк Орман ќкем: – Сќдiбек, ћараѕым, заманныѓ сџсынан ыѕып жасып ћалѕан кез болѕан. Хџћыметтiѓ саясаты сан ћџбылды ѕой. Осы кљнi баяѕыдай емес, жљрегi жiбiмегенмен, тiзгiнi жџмсарды. Баћылау бар, дегенмен алаѓсыз тыйым салып та тџрѕан жоћ. Бес уаћыт намазыѓ #з алдына. Оѕан Алла разы. Ендi молдалыћћа бейiмделгенiѓ жайыз болмаћ, – дедi. – Ол ойымда, – дедi ќкем, – ќзiр ћџралаћан емеспiз. Iлекем бастаѕан жасы љлкен молдаларымыз бар. Жолды соларѕа бергенбiз. Алла жазса, бiзге де кезек келер... Ауылымыздыѓ санаулы молдалары ћашанѕы жер басып жљре берсiн, тобы азайды. +здiгiнен елдiѓ алдына шыѕып, к#зге тљсуге жоћ ќкемдi Iлияс атам ћатарына ћосып алды бiр кљндерi. Оћуын айтулы Орман молданыѓ #зi маћџлдап кеткен ќкемдi т#рге оздыруѕа аћсаћалдардыѓ #здерi де пейiл берiп жљретiн. Бiр кљндерi ел iшiнде: «Сќдiбек молда Ћџдай жолына садаћа деп берген тиын-тебендi алмайды екен» – деген с#з шыћты. Алып жљр ме, алмай жљр ме, онысын бiз ћайдан бiлейiк. Ћауесет кейiн расћа шыћты. Ќкем шынында #лiк шыћћан жоћ-жџћа љйдiѓ «Ћџдай жолына садаћамыз» деп бергенiн алмайды екен де, ћоѓды кiсiлердiѓ бергенiн жетiмдер мен жесiрлерге џстатып жљре бередi екен. Мџнысы бертiн келе кљллi к#каралдыћтарѕа аян болды. Аян болды демекшi, бiрде к#каралдыћтар адам айтса нанѕысыз бiр оћиѕаныѓ куќсi болды. Ќкем бiреуден тљсiп ћалѕан, шљберекке тљйiп бљктелген жетi сом аћшаны тауып алады. Бџл кiмдiкi болды екен, – деп ќркiм, ќркiмнен сџрастырып жљредi. Иесi шыѕа ћоймайды. Содан бiр басћосуда ќкем тауып алѕан олжасын осындай да осындай деп ортаѕа салады. Ћџданыѓ ћџдыретi, ќлгi аћшаны арѕы ауылда тџратын ћџрдасы Жиенћџлов Кќрiбай аћсаћал: «Менiкi едi, апыр-ау, ћалтамнан тљсiп ћалѕанына бiр жыл болып едi ѕой» – дегенiнде жаѕалай отырѕандар ќкеме ћарайды. Ќкем: иќ, рас, менiѓ тауып алѕаныма бiр жыл болды, – деп аћшаны к#птiѓ к#зiнше иесiне ћайтарады.

Сондаѕы оћиѕаны к#каралдыћтар к#пке дейiн ауыздарынан тастамай айтып жљрдi таѓѕалып. Ќкем менi жџмыстыѓ ћатты ћайырымына жџмсамайтын. Теѓiзге он бес жасымнан былай ћарай алып шыѕатын болды. Пiшен орѕанда, ћамыс шапћанда, ћора соћћанда шалт ћимылдайтын ќкем балыћты аудыѓ торынан жазып алуѕа келгенде, ой, асыћпайды-ау, асыћпайды. Балыћты тордан ћабыршаѕын тљсiрмей, жараламай жайбараћат жазып алып отырѕаны сол. Iшiм пысады. Жаз болса ћайыћты, ћыс болса мџзды табаныммен т#пелеп тыпырлатамын асыѕар ма екен деп. Ћайда-ан-н. «Бџл да #зiмiздей маћџлыћ ћой, обал болады», – дейдi жайбараћат. Ал балыћтыѓ майдаларын, егер судан тыпырлап тiрi шыћса алмайды, ћайтадан суѕа жiбередi. +ссiн, #нсiн дейдi. Ќкеме ерiп џлы теѓiзде талай болдым. Басћа балыћшылар шанаѕа жегiлген к#лiктерiне ћамшы љйiрiп ћатты айдаса, менiѓ ќкем асыћпайды. Ћос #ркешi баладай атан тљйенi зар желдiрсе, табаны тасырћап ћалатындай бiр сыдырѕы бабымен – барлыћтырмай жай желдiрiп отырады. Бiрћатар жаныћас балыћшылардыѓ к#лiктерi ћыс ортасында тџралап ћалып, к#лiк жаѓалап жатса, ќкеме берiлген к#лiк ћыстан мыѓћ етпей кљйлi шыѕады. Мџз љстiнен оралѕасын к#лiгiн ќбден солыѕы басылып суыѕанша отћа жiберткiзбейтiн. Бiрде «Айдарлы» беткейiндегi теѓiздiѓ џшан т#рiнен кљн кешкiре ћозѕалдыћ. Балыћшылар бiздiѓ тџс-тџсымыздан сыпыртып #те шыѕумен болды. Менiѓ де делебем ћозып, атанды ћамшылап шыћпыртћанымда, жануар заулап берсiн. – Балам, тамаѕымызды асырап отырѕан бџл жегiндi байѕџсты #йтiп зќбiрлеме, – дедi дауысын ћатайтып. – Тiлi жоћ маћџлћатты зќбiрлемес болар... Сонымен не керек, џшыртып айдаѕаннан ћаѕындысы кетпейтiн алћа бел атанды (#зiнiѓ басыбайлы малы болса екен-ау, колхоздiкi ѕой) зќбiрлемеймiз деп «Аћћџмныѓ» басындаѕы љйiмiзге жџлдыздар тљгел самсап, жамырасып кеткенде ћарынымыз шџрћырап ќреѓ жеттiк. Не дейiн, #з ќкеме #зiм ћайран ћаламын. Ћыбырлаѕан жандыныѓ бќрiн, еѓ аяѕы ћџрт-ћџмырсћаѕа дейiн аяѕыш. Жолында жер бауырлаѕан жќндiк кездессе – баспайды, аттап, айналып #тедi. Мысалы мыѓ-миллион ћџмырсћаларѕа дейiн... Бiзге де тигiзбейдi. Айдаладаѕы бiреудiѓ балтыры

сыздай ћалса да, мына жаћта отырып уайымдап, абыржып отыратын. Ылѕи к#генк#з жалѕыздарын соѕыс жалмаѕан Iлияс, Iзтай, Ћалнияз, Ћалдыбай... сынды аталарымызды «iзсiз кететiн болды-ау» – деп, ерлерiнен жастай ћалѕан соѕыс жесiрлерi – Алмаш, Айсџлу, Рысжан, Наѕима, Балсия... шешелерiмiздi «ћараћтарыма обал болды-ау» – деп, сырттарынан аяп, мџѓѕа батар едi. Алмаш шешемiзбен iргелес к#ршi болдыћ. Мектептiѓ отынын жаѕып, кљлiн шыѕарады. Жалѕыз џлы Жеткерген аѕамыз Алматыда оћып жљрдi. Ћолындаѕы ћос ћызы Iдан мен Нќзия оћушы. Жартымсыз жалаћысы кљнк#рiсiне жетпейдi. Ќкем аудан екi балыћ ќкелсе, «к#ршi аћысы – Тќѓiр аћысы» деп бiреуiн бергiзiп жiбередi. Б#лiсуге келмейтiндей болса, пiскен астыѓ љстiне шаћыртып алады. Не деген ћайырымдылыћ десеѓшi, жетiм десе ћџлдырап љстiне тљсетiн. Жљрегi елжiреп, айналып-толѕанып, маѓдайынан сипамай к#ѓiлi к#ншiмейтiн. «Жерде жетiм налынса – к#кте перiште ћайѕырар» – деп назаланар едi. Мен осындай керемет наћылды алѕаш рет ќкемнен есiттiм. Жадымда мќѓгiлiк ћалып ћойды... Бiрде, ќкемнiѓ к#ѓiлдi отырѕан бiр сќтiнде: – Баяѕыда ќкiмдер белсендi болуѕа љгiттеп басћарманыѓ оћуына жiберемiз дегендерiнде бас тартћаныѓыз ћалай?! – дегенiмде: – Балам-ау, #з заманымыз #зiмiзге топалаѓ болып тиген жоћ па... – дегенi. К#ѓiлiм бџзылып еркiмдi ќреѓ тежедiм. Ауылымныѓ осы ќкем сияћты еѓбегiне жалынѕан бейнетћорларын аямай жаныштаѕан сџм заманныѓ ћиянатына зыѕырданым ћайнады. Ћай-ћайдаѕы ауыр ой кернедi кеудемдi. Бџлар к#рмеген зобалаѓ болмаѕан шыѕар жер жљзiнде... Мектептi бiтiргесiн оћу iздеп ћаѓѕып кеттiк. Ќскерде болдыћ. Ауылѕа оралѕанымда ќкем зейнеткер едi. К#ѓiлi сергек, алайда... Мойны бейнеттен босаѕасын тейлi шыѕар десем, жоѕа, ќкем тор етiнен арылѕан, жаѕы бќкi жаныѕандай. Iшiмнен кiп алып, кесел тап келдi ме дегендей ойым болѕан. Апамнан сџрасам: «Кљнiге мыѓ с#йлеген адам #ледi деушi едi. Ќкеѓнiѓ жанына тыным болмай ћойды. Тљбектiѓ бљкiл #лiлерiне кљнi-тљнi «Ћџран» ћатымдап ќндетедi де отырады» – дегенi, сол маѓћиып отыратын ћалпымен. Ћџдая тоба, ќкемдi «шындап тергеп» к#рсем, #зiнiѓ љш

Ендi ойлап отырсам, ћызыѕы мен шыжыѕы сапырылысћан мына жалѕанда кiсi ћандай жаѕдайѕа тап келсе де, менiѓ ќкем сияћты бiреудiѓ ала жiбiн малданбай-аћ, екi с#йлеп «с#зi ћџрысын» атанбай-аћ, #зiндей тiрi пенделердi алдапарбамай-аћ, адал еѓбегi мен маѓдай терi бџйыртћан несiбесiн терiп жеп, соны ћанаѕат тџтып, тыныш ћана саусаламат салтымен ѕџмыр сљруiне болады екен. Аштан #лiп, к#штен ћалмайды екен... Ей, замандастарым, естимiсiѓдер! СЫР БЏЛБЏЛДАРЫ САЙРАЅАН ТЉН Сыр бойында асћан кљйшi Ћџраћтыѓ Досжаны #ткен. Жаппас руынан. Оныѓ сирек шќкiрттерiнiѓ бiрi – Ысћаћџлы Сламбектi сыртынан естуiм бар едi. Осы домбырашы туралы татымды деректi алѕаш рет «Социалистiк Ћазаћстанныѓ» (кейiн «Егемен Ћазаћстан» болып #згердi) 1975 жылѕы 26 ћарашадаѕы н#мiрiнен оћыдым. Маћаланыѓ иесi газеттiѓ Сыр бойындаѕы меншiктi тiлшiсi Байжiгiт Ќбдiразаћов едi. Сосын Тереѓ#зек кентiнде тџратын аћын Шаѕыров Балашбектiѓ Сламбектiѓ #нерi туралы ылѕи да љздiгiп айта жљретiн ќѓгiмелерi себеп болып, сол кљйшiмен бiр кездессем деген тiлек жеѓе бердi. Ќѓгiменiѓ тоћетерi келесi жылдыѓ к#ктемiнде аћын досым Балашбек менi Ћара#зек стансасыныѓ тџрѕыны Сламбектiѓ љйiне алып барды. Аѕамыз љйiргелiк баћшалыѕында жљр екен. Жалаѓ аяћ, жалаѓ бас, балаѕын тљрiнiп алѕан. Кќдiмгi ћара балтыр шаруа адамы тџрды к#з алдымда. Ћол алысып, алѕаш жљздескенiмде, ол маѕан тым ћораш к#рiндi. Театр сахналарында не теледидардан к#рiнiп жљрген – к#зiмiз љйренген икемдi де сыпыс домбырашыларѕа тiптi џћсамайды. Кетпен џстаѕан саусаћтары ћатћыл, алаћаны мљйiзгек, шуаћты нџр тџнѕан шаралы к#зi ћызарып тџр. – Ќп, бќрекелле-е, бiздiѓ љйге осындай жаћсы жiгiттер келедi. Мiне, осылай болуы керек ћой! Бќсе-е, бљгiн ћуанатын ћабаѕым тартып едi-ау! Сендердiѓ келетiндерiѓдi бiлдiрген екен ѕой. А-ал, не тџрыс, љйге ћарай аяѓдайыћ, – деп жол бастады. Бiз бџрыннан таныс-бiлiстей шљйiркелесiп отырмыз.

– Облыстыћ газеттен жиi к#рiнесiѓ, жiбермей оћып тџрамын. Ћара-ала ћаѕазѕа шџћшиып љйренiп ћалѕанбыз ѕой, – деп маѕан насаттана кљлiмдеп ћарады. Домбырашы аѕамыз жарыћ дљниеге мыѓ тоѕыз жљз отызыншы жылы «Ћызыл#зек» деген жерде келiптi. Жџбайы Раушан апамыз кќдiмгi ћара торыныѓ сљйкiмдiсi, серiгiнен жетi жас кiшi екен. Бiз жайѕасћан т#ргi б#лмеге кiрiп-шыћћаны бiлiнбейдi, жљзiнен иман лебi, ибалылыћ ишараты еседi. Жамбылдаѕы (Тараз) мќдени-аѕарту училищесiн 1964 жылы бiтiрiптi. Содан берi осында, Ћызыл#зек ауылдыћ Кеѓесiнiѓ кiтапханашысы екен (сол 1976 жылы кiтап ћоры бес мыѓ едi). Ћатарынан он екi жыл «Социалистiк жарыстыѓ жеѓiмпазы» болыпты. Ал Сќкеѓ Тереѓ#зектегi Калинин орта мектебiнен кейiн тљскен оћуы Ћызылорда институтыныѓ тiл-ќдебиет б#лiмiн 1952 жылы бiтiрiптi. Сол уаћыттан берi осындаѕы № 128 сегiзжылдыћ мектепте табан аудармастан, ћазаћ тiлi мен ћазаћ ќдебиетiнен сабаћ берiп келедi екен, ќрi домбырашылар љйiрмесiнiѓ жетекшiсi. Ерлi-зайыптылар бiр џл, бiр ћыз #сiрген. Арыстанбегi – болашаћ физик, Алматыда университеттiѓ екiншi жылында, ал Гљлнќрi Ћызылорданыѓ мектеп-интернатында оћып жатћан к#рiнедi. – Бикешiмiз, амандыћ болса, биыл мектеп бiтiредi. Арманы консерваторияѕа тљсу, – дедi Раушан апай шай љстiндегi ќѓгiмеде. – Талабы таудай. Сыр бойыныѓ кљйшiлiк #нерiн зерттемекшi. – Оны ќуелi бiр Ћџдай бiледi, сосын сќтi бiледi, – дедi домбырасыныѓ ћџлаѕын кљйге келтiрiп отырѕан Сќкеѓ. Гљлнќр љйiне демалыс кљнiн ћџр жiбермей келiп тџрады екен. Сол кљнi кешке ћарай бiр б#лмеде бiрге тџратын дос ћџрбысымен ол да келдi. Ќке-шешесi мќре-сќре. Екi шоћ гљл љйдiѓ iшiн жайнатып жiбердi. Домбырасын кљйiне келтiрiп алѕан Сќкеѓ саусаћтарын бiразѕа дейiн шыныћтырып, ќр кљйдiѓ басын бiр шалып отырды. Ол #зiн кљйлер тиегiн аѕытуѕа дайындап, бабына келiп алѕанша, Балашбектiѓ Сќкеѓе ќдейi тыѓдату љшiн алып келген магнитофонын ћосуды маћџлдастыћ. Сол жылдары Балашбек халыћтыѓ ауызекi тiрi с#здерiн, термелерi мен кљйлерiн таспаѕа жазып алып жљретiн.

Iлгерiде осы Сыр #ѓiрiнде ѕаламат ћобызшы – Бексаћал баћсы #ткен ѕой. Мына магнитофон iшi бљгiнде #здерiнше кемелiне келiп тойынѕандар џмытып љлгiрген сол Бексаћал баћсыныѓ шќкiртi – Шќменов Смайыл ћобызшыныѓ сарынына толы. Балашбек сол 1976 жылы 91 жасћа толѕан жарыћтыћты Ћызылорданы адаћтап жљрiп тауып алып, ћалтыраѕан кеудесiнен бiраз кљйдi таспаѕа тљсiрiп алѕан. Халыћ оны «Нышан ќулие», «Соћыр ќулие», «Нышан ћобызшы» деп атап кеткендiктен, кейiнгi бiздер оныѓ есiмiн де бiлмейдi екенбiз. Ендi болмаѕанда аты-ж#нi аѓызѕа айналып, џмытыла бермек екен. Магнитофон к#мейiнен тоћсан жасаѕан ћобызшыныѓ ќбден ќлсiреген, ћарлыѕыѓћы љнi шыћты. – Осы кезге дейiн ћайда жљрдiѓдер? Ћос ћарымныѓ ћайраты кемiмей тџрѕанда iздемей, белiм бљгiлiп, тандырым кебуге айналѕанда iздегендерiѓ ћалай, балам? – деп тыныс созѕанында ентiккенi ап-аныћ есiтiлдi. – +луге таянѕанымда неге ћинайсыѓдар? Еѓ болмаса, жетпiс-сексеннiѓ кезiнде неге келмедiѓдер, а-а... – деп таѕы бiр тоћтады. Ћарлыѕыѓћы дауысы ћалтырап шыћты. – Ата-ау, сiздiѓ жас кезiѓiзде бiз бџл дљниеде жоћпыз! Љлгiргенiмiз осы болды... – деп Балашбек «аћталып» жатыр. – Мен тоћсан бiр жасаѕаныммен, ћылаудай кљнќсiз перiштемiн. Мына жарыћ дљниеден иненiѓ жасуындай да сќуле к#ре алѕаным жоћ. Бiр жасарымда су ћараѓѕы болып ћалѕан екем. Жалѕыз жџбанышым ћыл ћобызым болды. Ќуелi «Бала ћобызды» былдырлаттым, кейiн есейе келе «Ата ћобызымды» жаныма жалау еттiм. Таѕдыр оны да маѕан к#п к#рдi. Жаѓа #кiметтiѓ мелисалары сол ћобызымды тасћа џрып сындырды ѕой... – Осы сќт магнитофон к#мейiнен ћобыздыѓ ћџлаћћа жаѕымсыз бiр ащы љнi шаѓћ-шаѓћ еттi. Содан соѓ: – Бџл кљнде ћобызѕа ћосылып, сарнауѕа дауысым келмейдi. Менен дауыстыѓ ћашћаны ћашан... – деген ќлжуаз љн шыћты. – Ћырыћтаѕы кезiм болса, «Ата ћобызыма» ћосылып толѕап берер едiм... Iштей ойѕа берiлiп отырып ћалыппын: бџл жарыћтыћ мыѓ да тоѕыз жљз жетпiс алтыншы жылы тоћсан бiрде болѕанда, ќзiретiѓе маѕџлым, мыѓ да сегiз жљз сексен бесiншi жылы туѕан болды ѕой. Сонда-а, бџл жарыћтыћтыѓ ћырыћ жасы мыѓ тоѕыз жљз жиырма бесiншi жылѕа тура келмей

ме? Иќ, иќ, ол кездер ћазаћтыѓ љркiншiлiктен естерiн жия алмай, екi естi кљйге тљскен бiр шаѕы. Џлтымыздыѓ басынан нелер #тпеген. Ћобызыныѓ љнiне дейiн #шiрген, соћыр мљскiнiне дейiн тыныштыћ бермеген. Алпысыншы жылдардыѓ бiрiншi жартысында бiздер жоѕары оћу орныныѓ студентi едiк. Ћалтамызѕа тиын-тебен тљсе ћалѕан кезде айран-шалап iшу љшiн Ћызылорданыѓ базарына баратынбыз. Сонда алдымен еститiнiмiз ћыл ћобыздыѓ сарыны едi. Жџрт љйме-жљйме болып жататын. Бiз де мойнымыз ћылћиып ентелеймiз. Сонда к#зi соћыр, #зi ћаусаѕан ћара шалды к#ретiнбiз. Малдасын ћџрып, ћобызын кљйлеп отырѕан оныѓ алдында жаюлы орамалы. Соѕан ќркiмдер тийын-тебен тастап жататын. Жљздеген жџрттыѓ аяѕыныѓ астында шаѓѕа к#мiлiп отыратын сондаѕы ћобызшы шал осы жарыћтыћ екен-ау?! Ћайран халћым-ай, Ћорћыттан ћалѕан киелi #нердiѓ сынын бџзбай џрпаћтан-џрпаћћа жеткiзген џлы ћобызшыѓа ћайыр сџратып ћойѕаныѓ неѕылѕаныѓ... Бџл кљнде Ћызылорданыѓ базарынан ћазаћы ћара ћобыз љнiн есiтпеймiз. Оныѓ љнi дљниеден к#шкен Смайыл ћобызшымен бiрге #шкен. Бџл кљндегi ћазаѕыѓ да о кљндегi ћазаѕыѓа џћсамайды. Базарларда арсы-гљрсi баћырып-шаћырып шаѓћылдап жататын жынды бажылѕа бџ кљндегi ћазаѕыѓныѓ #здерi де тљсiнбейдi... Ћџдайым-ау, неден осындай болдыћ екен... Магнитофон к#мейiнен шамырћанып шыћћан ћобыздыѓ зар љнi бќрiмiздi сiлтiдей тындырѕан. Ќрбiр ћайырым толѕаудыѓ ара-арасында «Ћорћыт ата», «Ћорћыт кiлем љстiнде», «Ћорћыттыѓ #лiмнен ћашуы», «Џсталуы» деген ќлжуаз љн келедi ћџлаћћа. Талѕан ћар, тозѕан саусаћтардан шыѕып жатћан сан иiрiмдi сарын толћындары т#бе ћџйћаны шым-шым бљрiп алѕандай болады. «Кiмнiѓ к#рi? Ћорћыттыѓ к#рi! Кiмнiѓ к#рi? Ћорћыттыѓ к#рi!» – деген бебеу љн аныћ сџѓћылдап ышћынады. Содан соѓ сарын љзiлiп: – Мына #кiмет ћобызыныѓ љнi к#тiнен шыѕа алмай тџншыѕа бередi, – деген ќлжуаз дауысты есiттiк. – Баяѕы «Ата ћобызым» болар ма едi. Ата ћобыздар ћџрыды ѕой. Ћалѕаны ылѕи «Бала ћобыз»... – дедi де, тым-тырыс ћалды. Ћайран ћара шал, «љнi к#тiнен шыѕа алмай тџншыѕа беретiн» сарынды бiз Ћџдай сарынындай к#рiп жљрсек, ол менсiнбейдi.

– Бiзден ћыл ћобыз кеткелi ћашан... – деп кљрсiндi магнитофонныѓ к#мейi. Тым-тырыс сќттен соѓ, кенет ќлгi к#мейден аћћудыѓ сџѓћылы сорѕалап ћоя бердi. Атамыз ћазаћ кие тџтћан ћџстыѓ адам-пендеден секем алып, асыѕыс ћаћћан ћанаттарыныѓ сусылы... Одан аспан кеѓiстiгiне шырћап шыћћандаѕы ќдемi љнi сондай аныћ, жљрекке сiѓiп, сыѓсып тџрып алды. Бџл кљйден кейiнгi сарын басћа дыбысћа ауысты. Тазыныѓ ћыѓсылаѕаны... ќлде серiгiнен, ќлде иесiнен айырлып зарыћћан ћаншыћтыѓ џлыѕан азалы зарына џласты. Ћобыз љнi бiр шамада љзiлдi-ау. – Уњу-у, есiмiздi жиып алайыћшы... – дедi Сќкеѓ домбырасын омырауына ћыса тљсiп. Байћап ћалѕаным: кљйшiнiѓ к#зi талаурап ћызарѕан, шарасы жасаураѕан, ћолындаѕы домбыра дiр-дiр етедi. – Соѓѕы жылдары к#зiм ауыратынды шыѕарды. Ћара жџмыс iстесем, не сезiмге берiлген сќттерде ћанталап шыѕа келедi. Осындай себептермен домбыра џстауды да сиретiп едiм, – дедi. – Сќке! Сќке! Сќл-сќл... жќне бiр ћызыѕы бар, – дедi магнитофонѕа љѓiлiп ћарап отырѕан Балашбек. Айтћанындай: – Мына машинаѓа жем салмапсыѓ ѕой. Жем салсаѓ мџндай болмас едi, – деген ћарлыѕыѓћы љн шыћты магнитофоннан. – Ћарны тоћ, ата! – Онда ен салмаѕан болдыѓ... – Ќдемi кљлкi есiтiлдi. Кќдiмгi сќби кљлкi. Балашбек магнитофон таспасына жазылѕанды ћобызшыныѓ #зiне ћайта тыѓдатћанда айтћан ќзiлi екен бџл. Ду-у кљлiп алдыћ. Аз-кем кљйiс ћайырып алѕасын, ќѓгiмемiздiѓ жiбi ширай тљстi. +нер – киелi, ол да тектiлерден, iзден шыѕады. Сќкеѓнiѓ ќкесi Тiлеућабылов Ысћаћ с#йлесе шешен, шабыттанса домбырашы, ашуланса кiсi сескентер айбары бар сџсты кiсi болыпты. Аћындыћпен де айналысћан. Кезiнде «Шањнаманыѓ» бiраз тарауын ћазаћшалап, Ѕылым академиямызѕа тапсырѕан к#рiнедi. Ћџраћтыѓ Досжанымен ќрi дос, ќрi ћџрдас болѕан. Сќкеѓ ќкесiнiѓ досын он жасында к#рген. Љшiншi класта оћитын кезi екен, ќкесiнiѓ ћолћала-

уымен бџлардыѓ љйiнде он бес кљн жатып, Сламбекке кљйдi ћалай тартуды љйреткен. +зi кљй тартћанда к#здерi от шашћандай жайнап кететiн едi, – дедi Сќкеѓ. Араѕа жыл салып келгенiнде, Сламбектiѓ домбыраѕа едќуiр т#селiп ћалѕанына сљйсiнiп: – Тiфќ-тiфќ! Тiл-ауызым тасћа! – дей берiптi. Маѓдайынан иiскеп, ћџшырлана сљйiптi. Тектi кљйшi ќлде ћырыћ жетiншi, ќлде келесi жылы жетпiстен асћан шаѕында ћайтыпты дљниеден. Бейiтi «Ћаныш к#лi» деген жерде к#рiнедi. Домбырасы он екi перделiк едi, – деп едi Сќкеѓ. Шќкiртiне терiс ћаѕыс, шертпе ћаѕыс, т#кпе ћаѕыс, жорѕа ћаѕыс, iлме ћаѕыс, кезек ћаѕыс дегендей ћаѕыстардыѓ тљр-тљрiн љйреткен. Сќкеѓ кљй бастарда ќуелi сол џстазына сиынып алады екен. Бџл жолы да солай болды. «Кербез т#ре», «Терiс ћаћпай», «Жетiм ћыз», «Ћара жорѕа», «Бќти ћыз»... – Досжан кљйлерi осылай бiрiнен соѓ бiрi кљмбiрледi. Сќкеѓ тыныс созѕан сќтте Раушан апамыз домбыраны Гљлнќрѕа џсынды. – Аѕаларыѓа #зiѓ жаћсы орындайтын кљйлерден бiрiн тартып бере ѕой, – дедi. Гљлнќр ћос тiзесiн бљгiп жайѕасып отырды. Домбыраныѓ ћџлаћ кљйiн келтiрдi. Сосын: – Динаныѓ «Бџлбџлы», – деп алды да, былпылдата ж#нелдi. Бџл шаѓыраћ џлы мен ћызын ћарѕадайынан #нерге баулыѕан. Гљлнќр мектептегi џлт аспаптар оркестрiнде жетекшi домбырашылардыѓ бiрi екен. «Бџлбџлдан» кейiн Арыстанбектiѓ жазѕы каникулiнде астанадан ќкелген кљйтабаћтан Ќмiренiѓ дауысын тыѓдап та бiр ћалыѓ ойлар кештiк. Бџл кљйтабаћ Ћызылордаѕа жете ћоймаѕан едi, Ќмiренi Балашбек екеумiздiѓ бiрiншi тыѓдауымыз болды бџл. Арыстанбек iнiмiз де домбырашы екен, ќрi самбодан бiрiншi разрядты спортшы. Раушан апай «Жеѓiстiѓ 30 жылдыѕы» ћџрметiне #ткен шахмат жарысында џлыныѓ факультет бойынша чемпион болѕанын анаѕа тќн асыл маћтанышпен айтып, жљлдеге берiлген сурет альбомын к#рсеттi. Альбомда шахмат корифейлерi Вильгельм Стейнцтен бастап он бiрiншi чемпион Роберт Фишерге дейiнгi кереметтердiѓ бќрi бар. Ал ендi Сќкеѓнiѓ #зi мектепте оћып жљрген кезiнен-аћ аудандыћ, облыстыћ, республикалыћ олимпиадаларѕа ћа-

тысћан. Талай рет жљлдемен оралѕан. Солардыѓ iшiнде ерекше есiнде ћалѕаны 1947 жылы #нерлi балѕындардыѓ республикалыћ байћауына ћатысћаны. Сол жылы ќлi бозбала жасындаѕы Нџрѕиса Тiлендиевтiѓ басћаруымен 18 домбырашыныѓ бiрi болып Мќскеуде #ткен Бљкiлодаћтыћ олимпиадаѕа ћатысып ћайтћан. Iрiктелген сол он сегiздiѓ суретi саћталыпты. Сол жылы Сламбек Динаны к#рген, батасын да алѕан. – Дина келедi. Кљйлерiн орындайтындарыѓ бар ма? – деген. – Мен!!! – Мен!!! – деп бџлар гуiлдесiп берсiн. – Байћаѓдар! Дџрыс орындай алмасаѓдар, #мiр бойы домбыра џстамай кетулерiѓ ѕажап емес, – дептi ћазылар алћасы. – Кљйшi ќжелерiѓнiѓ талабы ћатты, бџзып тартсаѓдар сахнадан ћуып шыѕады. Алдымен талапкерлерге Дина кљйлерiн орындатып к#редi. Ћазылар алћасы аћылдаса келiп, к#п алдына Сламбектi шыѕарады. Ћорытынды концерт жљрiп жатћанда кљйшi ќже: – +ткенде менiѓ «Бџлбџлымды» орындаѕан ћара бала ћайда? – дептi. – Домбырамды ћџшаћтап таяп бардым, – деп жымиды Сќкеѓ. – Маѕан ќрбiр саусаћтары бiр-бiр ћарыстай болып к#рiндi. – Сенбiсiѓ? – дедi. – Иќ. – Ћайдан келiп едiѓ. – Сыр бойынан. – Талабыѓ таудай екен. Маћсатыѓа жет! – деп бетiн сипады. – Мен домбырамды ћџшаћтап тџрѕан ћалпымда иiлiп таѕзым еттiм. Ќѓгiмемiз ендi атаћты домбырашылар туралы #рбiп кеттi. «Шќмiл домбыраны тартпайды, с#йлетедi», «Ћаршыѕа – џлы домбырашы», «Нџрѕиса келесi ѕасырда тумаса, бџл ѕасырда ћайталанбас» – дедiк љшеумiз бiрiмiздi-бiрiмiз маћџлдап, ћоштап, б#сiѓкiреп. – О, ол солаћайыѓ сойћан ѕой! – дедi Сќкеѓ. – «Жетiм баланы» зарлатћанда, к#зiѓнен жастыѓ ћалай ытћып кеткенiн сезбей ћаласыѓ...

Бiр уаћытта ауыр мџѓмен кљѓiренiп басталды бiр кљй. Жљйке-жљйенi босатып алып барады. Љстiѓгi iшектен сорѕалап шыѕып, бiршама уаћыт бебеулеп тџрып алѕан ћою саз кеѓ тынысћа џласты. Сќкеѓ бџдан кейiн «Дутар сазы» жќне «Тљрiкпен сазы» деген кљйлерiн толѕады. Ќрi мџѓды, ќрi сыршыл наћысты ќуендер жљректi елжiретiп, елбiретiп жiбердi. Арћалы домбырашы бiр дем желпiнiп, тыныстап алѕаннан кейiн кљйдiѓ жаѓа тарауын бастады. К#зi ћып-ћызыл. Мана алѕаш жљздескенде ћораш к#рiнген шаруаѓызѕа ендi џћсамас. «Тџлпар iлкiде тљгiн жасырып, к#зге ћораш к#рiнiп тџрады» деушi едi. Сол рас болды. Мына кљйшiѓiз к#з алдымызда кљйкi пенделiктен тым биiктеп кеткен. Ендiгi орындап отырѕаны атаћты Ћазанѕап кљйшiнiѓ мына жалѕанда домбыра тiлiмен ћанша толѕап тебiренсе де, айтып тауыса алмай, айтып жеткiзе алмай кеткен наз-наласындай. Бџл – Сќкеѓнiѓ «Айналайын аналар» деген кљйi екен. Беу, тартысыѓа болайын-ау! Домбыраныѓ кљмбiрлеген к#мейiнен љздiгiп, талыѕып, назданып шаѕатын ћылдай нќзiк, гљлдей љлбiрек бџл љн ћай-ћайдаѕыны ћозѕайды. Жыртыћ к#ѓiл: ћайран ана, сен бiздi бџл #мiрге ћандай кљйде ќкелдiѓ екен; бiр шџћым шаранаѓа егiлдiѓ, емiрендiѓ, айналып-толѕандыѓ, тљн џйћыѓ ћанша рет б#лiндi, оны кiм есептейдi; шала џйћыѓмен аузыѓа алѕан астыѓ дќмiн де сезбедiѓ... о, асыл ана, бiзден к#рген «раћатыѓ» осы ѕой сондаѕы... – деп бiр #ксiдi. Жыртыћ к#ѓiл: бiз шелтеѓдеп ержеткен, бой тљзеген болдыћ, ербеѓдеп ќр тарапћа жол тартып кететiндi шыѕардыћ; сондай кездерi екi к#зiѓ т#рт болып, талыѕа кљтiп зарыћтыѓ-ау, талай. Ал, бiз аћымаћ, #зiмiзше шiкiрейiп, кiсi болѕансып, тыраштанып жљргенiмiзде, сенiѓ бiздi сарѕая кљтетiнiѓ ћаперiмiзге бiр кiрсейшi; бертiнiрек сљйегiмiз ћатая бастаѕанда, «келшi берi, баяѕыдай маѓдайыѓнан бiр иiскеп, маућымды басайын» деп емiренетiн кездерiѓде илiгуге кiсiлiгiмiз жетпей, иттiгiмiз асып тљсетiн едi-ау; сен сонда да бiзге шыћ жуытпайтынсыѓ; ал, бiз аћымаћ сенiѓ сол џлылыѕыѓды тљсiне алдыћ па... – деп ћамыћты. Жыртыћ к#ѓiл: бала ћамы дегенде бауыр етiѓдi тiлшелеген байѕџсым-ау, бiз саѕан ћандай раћат к#рсеттiк, нендей џшпаћћа шыѕардыћ? Жан сала оћып, жоѕары бiлiмдi

адам ћатарына ћосылсаћ, сонымыз сен љшiн бе? Ћастерлеп кљткен алтын босаѕаѓа келiн тљсiрiп, балдай тќттi сќби сљйдiрсек, сонымыз сен љшiн бе? Соныѓ бќрi тљптеп келгенде мына ћараћан бастыѓ ћамы-дљр. Ал, жаћсы, келiндi болыпсыѓ, немере сљйiпсiѓ. Содан сенiѓ жаныѓ тынышталды ма? Керiсiнше, келiнiѓ аузыѓдаѕы с#зiѓдi, ћолыѓдаѕы кiлтiѓдi алды; немерелерiѓ бiздiѓ ырбаѓымыз аз болѕандай, ќл-ћуатыѓды ќлi мљжуде. Ћайран да, ћайран ћасиеттiм-ау, осы ма к#рген рахатыѓ?! О, сенiѓ сол џлылыѕыѓныѓ ћџдыретiне жеткен кiм бар екен бџл жалѕанда... – деп кљрсiндi. Айтарыѓыз не, кљйшi бiздi егiлттi. Жан жљрегiн жарып шыћћан мына толѕамына тойына алмадыћ, уыз жџтћандай тамсанумен болдыћ. Тќттi мџѓѕа баттыћ... – Мен осы «концертiмдi» Динаныѓ «Бџлбџлымен» аяћтайыншы, – дедi Сќкеѓ тереѓ тыныстап. – Аналар туралы толѕауымды тартамын деп џлы кљйшiнiѓ есiме тљсiп кеткенiн ћарашы... Кљйшi «Бџлбџлды» сайратты, ћџйћылжытты. Не керек, армансыз бiр тыѓдадыћ. С#з – с#здiѓ к#сеуi ѕой, осы кљй орайында ой шалћыттыћ. Кљйшi осы Ћара#зек бойындаѕы тоѕайлыћтан бџлбџл ћџсты талай к#рiптi, ћљйћылжыѕан ћџмыр љнiн талай тыѓдапты. +зi торѕай тектес сљйрiктей ћџс, – дедi кљйшi. – Ал, ендi бар ма, сайраѕанда айызыѓды ћандырады. Бiр ѕажабы, Сыр бойыныѓ бџлбџлдары мезгiлсiз сайрай бермейдi екен. Жиденiѓ гљлденер маусымында шабыттанады деседi. Сiрќ, жиделердiѓ гљл атћан кезiнде тљн-тљнiмен шырћап шыѕатын серi ћџс – тек Сыр бойыныѓ бџлбџлдары болса керек. – Бозша торѕайдан да ћораштау жасыл ћџс. Тљгi мыѓ ћљбылып тџрады, – дедi Раушан апай. Ќѓгiме љстiнде Сќкеѓ «Сыр сљлейлерi» атанѕан Сыр бойы бџлбџлдарыныѓ термелерiнен љзiк-љзiк жерлерiн домбыра тiлiмен с#йлетiп отырып: – Осылардыѓ #зi, осылардыѓ ќр бунаѕы бiр-бiр кљйге бергiсiз ѕой, – дедi толћып. Таѓ сыз бере љшеумiз Ћара#зек бойын жаѕалап кеттiк. Мамырдыѓ майда самалы кљй кернеген к#ѓiлiмiздi тiптi сергiтiп, желiктiрiп жiбергендей болды. +зен жаѕасына жаћындап келгенiмiзде арѕы беттегi тоѕайлыћтан сайраѕан Сыр бџлбџлдарыныѓ ѕажайып ћџмыр љндерi жамырай шыћты алдымыздан. Тыѓдасаѓ тоярмысыѓ...

Менiѓ таѓ ћалѕаным: ћай љйге барса да, домбырасы жоћ љйде де домбыра дайын тџрады. Бќрi де ћолћалап кљй тартћызады, џйып тыѓдайды. Ауылда ћарасы аз да болса домбыра шертетiндер бар болатын. Бiраѕында, мына саусаћтары салалы жiгiттiѓ сџѓћылдатуы бiздiѓ ауылдыѓ «тартћыштарынан» б#лек. Бала к#ѓiлiм «Америка ашћандай» ќсерлендiм. Апамныѓ бiр жаѕынан «наѕашы аѕаѓ болады» дегенi бар, iзiне ерiп жљрiп тыѓдадым. Содан, ћызыѕы, Арзекеѓ ауылына кеткеннен кейiн бiрћатарымыз домбыра тыѓћылдататын «ауруѕа» џшырадыћ. Бiрде Б#генге жолым тљстi. Арзекеѓ клуб ћызметкерi екен. Џзын столды ћызыл матамен к#мiп тастап, аћ бояумен џран жазып жатћан љстiнен шыћтым. Мен к#рiп жљрген «художниктер» (#здерiн солай атайды ѕой) џранды матаѕа жазу љшiн ќуелi бормен сызып алады, сосын ќбден ќбiгерленiп жазып шыѕатын. Ал мына Арзекеѓ ќуелi сызып алу, сосын барып «кљшенiп» жазу дегендi бiлмейдi, ћыл ћаламы еркiн, ќрiптерi ќдемi тљсiп жатыр. Мџны да бiр к#ѓiлiме тљйiп кеттiм. Кейiнiрек бџл Арзекеѓнiѓ су жаѓа матаны жайып жiберiп, бормен айћыш-џйћыш сызып алып, сосын тљрлiтљрлi киiмдi тљк ћиналмай, пiше беретiнiн де бiлiп, таѓ ћалѕаным бар. Бiр кљнi аѕамызбен Арал ћаласыныѓ темiржол стансасында кездесiп ћалдыћ. Кигенi аћ жiбек шалбар, аћ жiбек китель. Омырауында жљзiктiѓ к#зiндей м#лдiреген ќдемi медаль. Домбырашы Арзекеѓ Алматыдан 1957 жылы #ткен республикалыћ жастар фестивалiнiѓ лауреаты болып оралыпты. Содан бiр кљндерi бойын ылѕи да таза џстап, сќнiмен киiнiп жљретiн Арзекеѓдi автоклубпен Арал малшыларын аралауѕа жол жљргелi тџрѕанында жолыћтырдым. Ћџдая тоба, машинаны да #зi айдайды, кино ћоятын кино-механик те #зi, љгiтшi-насихатшы да, домбырасын бебеулетiп ќндететiн де, кљйлердiѓ неше атасын тартып беретiн де #зi. Ћысћасы, ћысылса не дейсiз, бiр #зi бiр концерттi алып шыѕа беретiн болѕан. Баяѕыда Арал портында ел iшi «Мќдениет ћайыѕы» атандырѕан љлкен кеме болды «Генерал Ватутин» деген. Балыћшы ауылдардыѓ «автоклубы». Арзекеѓнiѓ сол «Мќдениет ћайыѕымен» концерт бригадасы ћџрамында теѓiз шарлаѕан сапарларына да куќмiз. Сол жылдары Арал аудандыћ мќдениет б#лiмiнiѓ бiртоп

#нерпаздары љй-љйден домбыра жинап, ансамбль ћџрѕанынан да хабардармыз. Сол ансамбльдiѓ даѓћы кейiн облыстан Алматыѕа жеткен Ћазанѕап атындаѕы џлт аспаптар оркестiрiне айналды. Џйымдастырушыларыныѓ ќрi орындаушыларыныѓ бiрi – осы Арзекеѓ. Бiр жылы аралдыћ #нерпаздар «Ћыз Жiбек» операсын дайындады. Шегенiѓ ариясын кейде Арзекеѓ де орындап жљрдi. Айтарыѓыз не, Арзекеѓдер «ћџтырып» жљрген кезде аралдыћ #нерпаздар облыста бiрiншi орыннан ыѕысћан емес. «+нердi љйрен де, жирен» дейдi ѕой. Бойында туасы дарын дќнi болмаса, ћалай љйренiп жиренедi?! Арзекеѓдi ћџрдастары: «Оћтаудан бастап, пианиноѕа дейiн ойнайды, велосипедтен бастап самолетке дейiн айдайды» – деп ќзiлдейдi. Музыка аспаптарыныѓ бiразын бџлбџлша сайрататыны рас. Ал самолет дегенде, баяѕы жас кезiнде џшћыштыѓ ћасында љйiрсектеп жљрсе, кiм бiледi, оны да љйренiп алѕан болар ма? ... Мiне, осындай-осындай #нерiмен #рге жљзген жiгiт ылѕи да жылт еткен таланттыларды iздеп жљретiн облыстыћ газеттiѓ редакторы Џзаћ Баѕаевтыѓ назарына ћалай iлiкпесiн. Бiз бiлетiн мќдениет ћызметкерi Арзымбек Мќдединов бiр кљндерi облыстыћ «Ленин жолы» газетiнiѓ фототiлшiсi болып жол сапарда жљрдi, Ћаратау мен Аралдыѓ жалпаћ жонын шарлап. Ал, керек болса! Ѕажабы сол, бiз термелеп атап отырѕан сан ћырлы #нердiѓ бќрiн Арзекеѓ арнайы оћуын оћымай-аћ игерген. Сондай шалымдылыѕынан да болар, Џзекеѓнiѓ «Ћаратауды ќн тербейдi» деген очеркiнiѓ бiр кейiпкерi болып, осы Арзекеѓ жљр. Редактордыѓ фототiлшiнi маћтап очерк жазѕанын кiмнен к#рiп едiѓiз? ...Бiр кљнi мен Арзекеѓнiѓ «к#мбесiнiѓ» љстiнен шыћтым. Кiрiп барсам, босаѕадан т#рге дейiн жайып тастаѕан неше тљрлi суреттер. Ќдетте жџрттыѓ к#бi сурет шыѕаруды оѓай к#редi ѕой. Рас, кiм-кiм де тљсiруiн тљсiредi, бiраћ газеттiѓ талабына орай шыѕарып к#рiѓiз. Бџл бiр ет пен сљйектен жаралѕан жанныѓ жљйкесiне тиетiн кљйтiк-кљйтiгi к#п жџмыс. Фототiлшiлiкпен айналысып, оны келiстiре алмай, тастап кеткендердiѓ талайын бiлемiз. Фототiлшi базбiреулердiѓ ойлайтынындай фотограф емес. Бџл – ћыры мен сырын санаѕаныѓда таусылмайтын к#ркем#нердiѓ ћиыр-шиыры к#п бiр саласы.

Аѕамыз архивiн аћтарам деп бойы-бойы шыѕып терлеген. Зейнеткерлiкке шыѕарѕан редакторыныѓ #тiнiшiмен облыстыћ «Сыр бойы» газетiнiѓ 70 жылдыѕына орай фоток#рме џйымдастырмаћшы екен. Ћџдай-ау, оныѓ ћџттыханасында кiм жоћ дейсiз?! Бљкiл Сыр #ѓiрiнiѓ жалпаћ жџрты осында! Анасыныѓ ћанасынан жаѓа шыћћан ћызыл шаћа нќрестеден бастап, елiмiздiѓ Президентiне дейiнгi танысбейтаныстарыѓызбен осында «жљздесесiз». Бџл не, #нер ме? Ќлбетте, #нер! Арзекеѓ облыстыћ газетте осы #нердiѓ отыз жыл шамын жаћты. Шаршап кеттi бiлем, домбырасын ћолѕа алды. Бiр кљй, бiр ќн; бiр кљй, бiр ќн. Бџл жолы #зiнiѓ шыѕарѕан кљйлерi мен ќндерiн орындатћыздым. Аѕамыздыѓ бљйiрi ћыза келе, домбырадан пианиноѕа, пианинодан гармоньѕа, одан гитараѕа ауысты – ќн мен кљй асћаћтады, аѕыл-тегiл т#гiлдi. Тамаѕын кенеп, ћићулап ћоятын да арћасы бар. Ћџданыѓ ћљдыретi, осы љйге бас сџћсаѓыз, киелi #нерге молыѕасыз. Ара-арасында Бекзия жеѓгемiз де Зейнолла мен Мџћаѕалидыѓ, Есенин мен Т#легеннiѓ #леѓдерiн жатћа айтып, ќдебиет туралы таусылмайтын ќѓгiмесiмен айналасын рухтандырып отырады. Жабдан к#зге #зiн #те ћарапайым џстайтындыћтан да болар жќне кљнде ортамызда жљргендiктен де бiзге ћоѓыр т#бел к#рiнетiн Арзекеѓ љндемей жљрiп, отызшаћты ќн-кљй шыѕарыпты. Кљйлерi оркестрге сџранып тџр. Нџртуѕанныѓ «Абайды оћыѕанда» деген #леѓiне жазѕан ќнi ћандай! Кеѓ дауыспен љлкен сахнада шырћайтын романс болып шыћћан. Арзекеѓ бџл шыѕармасына Нџртуѕанныѓ с#зiмен «Тарих т#рiндегi адам» деген таћырып ћойыпты. ...«Туѕан ауыл» деген ќн нотасына к#зiм тљстi. Нџрѕиса Тiлендиевтiѓ ќнi екен. Нџрекеѓ нотаныѓ астына: «Жаны таза, ниетi адал, халыћ #нерiнiѓ дарынды џлы – Аралдаѕы Арзымбекке осы ќнiмдi арнадым. Автор Н.Тiлендиев. 26.08.67 жыл» – деп жазыпты. «Балыћшы балыћшыны алыстан таниды» демекшi, #нер жолына тљскен жандар ќзелде бiрiн-бiрi жатырћамайды. Ауылдаѕылардыѓ атаћтыларды бiр к#рсек, таѕылым алсаћ деп iштей аѓсап жљретiнi бар ѕой. Бџл Арзекеѓ жиырмасыншы ѕасырдыѓ сонау алпысыншы жылдары Сыр бойына бiрiншi рет келген Нџрекеѓмен Арал ћаласында танысћан. Кемемен теѓiзге шыѕып, ел аралаѕан сапарында жанында жљрген.

Кейiн Алматыѕа жолы тљскенде Нџр-аѕасына соѕып дидарласады. Еркiн отырып ќѓгiмелеседi. Домбырашы Нџрѕиса домбырашы Арзымбекке кљй тартћызады. Екеуiнiѓ сол жолы тљскен суретi Арзекеѓнiѓ к#мбесiнде саћтаулы. Аралдыћ кљйшi Мќдединов ѕаламат дарын Тiлендиевтiѓ ћарсы алдында ћасћиып кљй тартып отыр! Ал, сiз тќуекел етiп к#рiѓiз. Сол жолы саз саѓлаѕы Арзекеѓнiѓ орындауында Ћџрманѕазыныѓ, Ћазанѕаптыѓ, Дќулеткерейдiѓ, Динаныѓ, Жџбановтыѓ, Тiлендиевтiѓ, Ћџсайыновтыѓ... кљйлерiн тыѓдапты. Орындау шеберлiгiне к#ѓiлi тасып, ћџшырланып кеткен бiр сќтiнде: «Менiѓ алдымда тайсалмай кљй тартып отырѕанын-ай мынаныѓ...» – дептi бљкiл жан-тќнi ќн мен кљйден жаралѕан Нџрекеѓ. Содан берi ќр кездескен сайын Арзекеѓдi «Ћызылорданыѓ Нџрѕисасы» дейдi екен џлы композитор. С#з жоћ, бџл #нерiмен #рге жљзген, #нерiмен #мiр сљрген адам. Ќдетте таланттар #нер жолын музыка мектебiнде оћудан бастайтын. Музыка училищесiнде, консерваторияда оћып жаттыѕатын, шыѓдалатын. Теѓiздiѓ оѓаша бiр тљкпiрiнде туѕан балаѕа ондай атты кљн ћайда?! Арзекеѓде мџныѓ бiрi де болѕан жоћ. Таѕдыр оныѓ маѓдайына профессионал болуды жазбапты. Орта мектептен кейiн iзденiп, бiлiм ћууѕа сќтi тљспеген. Тiршiлiк арбасына жегiлiп жљрiп, #нер айдынына #з бiлгенiмен талпына берген. Арал #ѓiрi таланттарѕа ћашаннан тарыѕып к#рмеген. К#неден жеткен дќстљрлi жыр мектебi болѕан. Небiр дљлдљл жыршы, жыраулар, саусаѕы буынсыз домбырашылар #ткен. Бџл кљнде сол арћалы жыраулар мен жыршылардыѓ #здерi тџрѕай, iзi де жоћ. Олардыѓ љнi ћџлаѕында ћалѕандардыѓ да тобы сиреген. Тiптi, оларды да бџл дљниеде ћалѕан жоћ деуге болады. Ћартайып ћалжыраѕандары кездесе ћалса, не дџрыстап домбыра шерте алмайды, не ћайырым ырѕаѕына келтiрiп жырлай алмайды, тек сол арћалылардыѓ ћайталанбас даралыѕын айтып, тамсана беруден ќрi аса алмайды. Баѕы жанбаѕан сол џлы мџраларды кейiнгiге жеткiзген сићы осы. Ќдетте «соры ћалыѓ» деп жатады бiздiѓ халыћты. Сол ћалыѓыныѓ бiр ћыртысы – бейѕамдыѕы. Тiптi бар ѕой, кешегi герман-кеѓес соѕысынан берiде де ћандай домбырашылар болды десейшi осы Арал аймаѕында. Соларды к#тке теуiп жџмсаѕан аудандыћ мќдениет б#лiмi сол саусаѕы бу-

ынсыз ћасћалардыѓ орындауындаѕы кљйлердiѓ бiрiн де таспаѕа тљсiрiп алып ћалмаѕан. Далаћтап шаба берген ура-урамен. Ендi барына ћанаѕат. Арзекеѓ осыны айтып ренжитiн. +зi болса, оларды еске алып #кiнуден басћа ћолынан келерi жоћ. Олар тартћан кљйлердi бџл да «жынданып» сабалайды. Анау баћилыћћа #ткен арынды жыраулар мен жыршылардыѓ сќби кезiнде ћџлаѕында ћалѕан тыныс талдырар сарындарын домбырада кљмбiрлеткенiмен, дауысћа салѕанда, демi бiрде жетiп, бiрде жетпей љзiп-љзiп, љзiгiн ѕана орындайды. Одан арыѕа жоћ. Аталарымыз бен ќжелерiмiздiѓ айтатынындай, баяѕы кљншiлiк жерден есiтiлетiн џлы сарындардыѓ тек жаѓѕырыѕы ѕана жеткен бiздерге. Мысалы, Мџхиттыѓ айдайына салѕанда К#каралдыѓ топыраѕынан жаралѕан К#птiлеудiѓ зор љнi кљншiлiк жерден есiтiледi екен таѓ алдында. Менiѓ бџл айтћаныма сенбесеѓiз, атаћты Ѕарифоллаѕа ћџлаћ салыѓыз: «Мен Мџхиттыѓ ќнiн салатын џстаздарымныѓ ширегiне де татымаймын» – дейдi екен ѕой ѕаламат Ѕарифолланыѓ #зi. Сол дљрлерден жџѕысты болѕан жџћана – Арзекеѓ тiршiлiк тљйткiлдерiнiѓ ара-арасында домбырасын ћолынан тастамады. Аћындардыѓ жырѕа толы кiтаптарын аћтарды. Шабыт шаћырды. Шамырћанды. Ћадыр Мырзалиевтiѓ «Бiр кљн сенi к#рмесем асыѕамын», Т#леген Айбергеновтыѓ «Ћараћалпаћ ћызы» жќне «Арал аруы», «Домбыра», Тоћтарбек Ћызыћбаевтыѓ «Естен кетпес сол бiр ќн», +теген Жаппархановтыѓ «Аћ жеѓге», Ћатира Жќленованыѓ «Тќттi тљн», Мџћаѕали Маћатаевтыѓ «Ќйелдер-ай», «Ћазаћ жерi» #леѓдерiне жазѕан жќне бџдан да басћа ќндерi мен кљйлерi сол айта беретiн «толѕауы тоћсан» шабыттан туѕан. Пай! Пай! Пай! Киелi неткен жер, Батырлар дљрiлдеп #ткен жер. Тџлпарлар дљбiрлеп #ткен жер, Ѕашыћтар бiр-бiрiн #пкен жер. Сарылып сал, серi кеткен жер, Бас иiп, иiскеп топыраѕын, Таѕзым жасамай #тпеѓдер!

Ћошеметшiл кiлеѓ лордтар соѓында. Елбасына тќжiм еттi иiлiп, Премьер сќбиi бар – ћолында. Жебегенде ќулием мен ќмбием, Нќрестеге нџр сiѓiрер бар кием. Жаћсылардыѓ шарапаты тиетiн, Ырымымды ћайдан бiлдiѓ, Альбион?! Ћайран дќурен-ай, аћындардыѓ #леѓдерiнен бiз љзiндi келтiрген Арзекеѓнiѓ осы љш ќнiн љлкен сахнада хордыѓ кљшейтуiмен жеке дауыста ѕаламат ќншiмiз Бекболаттыѓ орындауында тыѓдар ма едi. Баѕы ашылар едi-ау! Бџл Арзекеѓ ћарап жљрмейдi. Сол алпысыншы жылдарда Аралѕа келген Ѕарифолла Ћџрманѕалиевпен де сапарлас болыпты. Ћџйћылжытћан, шарыћтата шырћап салѕан ќндерiне ћоса ќѓгiмелерiн тыѓдайды. Алѕысын да, батасын да алады. Кљндердiѓ бiр кљнiнде сќтi тљсiп, Шымкент шањарында албырт аћын Т#леген Айбергеновпен кездескен. Бiрбiрiне деген ыћылас-пейiлдiѓ нќтижесiнде «Ћараћалпаћ ћызы» жќне «Арал аруы» деген ќндер келдi дљниеге. Жаныѓыз жадырап отырып тыѓдайсыз. Осы «Арал аруы» деген ќнi облыстыћ радионыѓ «алтын ћорында» саћтаулы. Досжарандары бас ћосћанда, сазына с#зi сай осы ќндi Арзекеѓе бiр айтћызбай тарћамас. Осы жолы Арзекеѓнiѓ #зi де осы ќнiн шырћап жiбердi шабыттанып: Ћандай асыл жiгiттiѓ, Баћытына жаралдыѓ?! Ћарлыѕашы љмiттiѓ – Аћ еркесi Аралдыѓ! Аћ гљл ме едiѓ ќлде сен, К#геретiн к#ктемде?! Аћћу ма едiѓ ќлде сен, К#лбеѓдеген к#к к#лде?! Маржан ба едiѓ ќлде сен, Тџѓѕиыћтан табылѕан?! Арман ба едiѓ ќлде сен, Елес берiп шаћырѕан?!

Ћиялдаѕан Науаидыѓ, Жоћ жары ма деп едiм. Ћайта туѕан Абайдыѓ, Тоѕжаны ма деп едiм... Мiнезiѓнен мiн iздеп, Таба алмадым кемшiлiк. Љйрендiѓ бе теѓiзден, Теѓiздей тереѓ адамгершiлiк? Арта берсiн мерейiѓ, Жайћала бер орман боп. Несiн айта берейiн, К#кiректе арман к#п... Ќн #те сќттi шыћћан! Тек, тыѓдай бергiѓ келедi, тыѓдай бергiѓ. Т#легеннiѓ рухы Арзекеѓе риза! Бiрде, иќ, сол 1965 жылдыѓ жазында Сыр бойына жаны жаз аћын Ћабдыкќрiм Ыдырысов келедi. Арзекеѓ аћын замандасымен Зейнолла Шљкiровтыѓ љйiнде танысады. К#ѓiлдi отырыста #зi де думаншыл Ћабекеѓ Арзекеѓе кљй тарттырады, ќн салдырады. Не керек, сол таныстыћтыѓ аяѕы Арзекеѓ ќн шыѕарып, Ћабекеѓ #леѓiн жазатын болып келiседi. +леѓiн аћын аѕа сонау Дубултыдан, сондаѕы Ян Райнис атындаѕы жазушылар љйiнен 1965 жылдыѓ 16 тамызында жазѕан хатымен жiберген. Арзекеѓнiѓ «Толћиды дария» ќнi солай туѕан. Домбырашы болып туѕан Арзекеѓнiѓ, пай-пай, айтарыѓыз не, кљй десе жљзi жадырап сала бередi. +зi шыѕарѕан кљйлерi де бiр сала. «Шаттыћ», «Еспе суы», «Аманат», «Сыр елi», «Аймаћ», «Сейхун», «Сџхбат», «Ардагерлер», «Iнiлерiм»... Осылай жалѕаса бередi. «К#карал» деген кљйi бар. Жљрекке шабады. Џлы теѓiздiѓ кљнi батты. Заманында ел жайлаѕан К#каралдыѓ жџрты ћџлазып ћалды. Кљй к#шкен елдiѓ арманы мен мџѓын шертедi. Оптимистiк сарыны да бiр љзiлмейдi. Иесi осы кљйiн с#йлеткенде домбыраныѓ к#зiнен м#лтiлдеген жас т#гiлiп кетер ме екен деп отырасыз. Арзекеѓнiѓ жќне бiр кљйi бар – Нџрѕиса Тiлендиев дљниеден ћайтћан ћаралы кљндерде ћайѕырып жазѕан. Дом-

быра «Ќттеѓ, дљние, Нџрекем-ай...» – деп #ксидi. Жќне бiр кљйi бар «Жџбату» деген. Асылынан айырылып, ћара жамылып отырѕан Дариѕаѕа кљймен к#ѓiл айтћан. Бiз аѓызѕа айналѕан ауызекi тарихтан бiлетiн едiк, ћџлан теуiп #лтiрген баласыныѓ ћаралы хабарын џлы Ћаѕанѕа кљй тартып есiттiрген дегендi. Ендi бiздiѓ заманымызда Нџрѕисадай арысынан айырылып, ћара жамылып отырѕан жесiрдi кљймен жџбатыпты бiздiѓ Арзекеѓ. Бџл, бќлкiм, иiсi ћазаћта бiрiншi рет болѕан оћиѕа шыѕар. Ћайсыбiр жылы мќскеулiк Урин Виктор Аркадьевич дейтiн аћын Сыр бойына шаћырумен келе ћалды ћыдырыстап. Ол Асћар Тоћмаѕанбетовтыѓ одаћтыћ орталыћтан жарыћ к#руге тиiстi шаѕын жыр жинаѕын Ћызылорданыѓ ћонаћжай т#рiнде шалжиып жатып алып аударѕан-ды. Сондай кљндердiѓ бiрiнде облыс басшылары «ћызыћ болсын» деп Уриндi Манап К#кеновпен айтыстырѕан ѕой. Айтыстары ћызыћ, Урин орысша айтады, оны сол сќтiнде бiреу ћазаћша тќржiмалап бередi; Манаптыѓ жауабын да дќл солай орысшаѕа аударады. С#йтiп, ћыран-топан кљлкiге кенеледi. Ќйелiмен келген мќскеулiктi ћыдыртып, Сыр #лкесiн аралатады. Сондайда кљйiн шертiп, ќнiн салып, кљпiлдескен к#птi ќр ћырынан суретке тљсiрiп, Арзекеѓ де жљрмей ме, редакцияныѓ тапсырмасымен. Сол Урин Арзекеѓе ћалдырѕан естелiгiнде былай деп жазыпты: «Простой, проникновенный, тонкий – имеет он двойной талант. Он и художник фотопленки и славный кюйши-музыкант. Когда бы каждый человек таким же был, как Арзымбек, то к коммунизму, безусловно, давно бы приблизился наш век». Ћалай ћылсын, Арзекеѓ #нерiне ќбден сљйсiнгендiгiнен алѕаусыз аћтарылѕаны ѕой. Содан берi зымырап ћанша заман #ттi. Бiз бiраћ коммунизмге жете алмадыћ. Оныѓ есесiне, бодандыћтан ћџтылып азат болдыћ. Бљгiнде сол жайсаѓ жандардыѓ бќрi де ѕайып болыпты мына жарыћ дљниеден. Олардыѓ жер бетiн шарлап жљрiп ћалдырѕан iздерiнде ќн болып, жыр болып, кљй болып, саѕынышћа толы аѓыз болып #нер #рнектерi ћалды. Арзекеѓ соларды есiне ала отырып #зiнiѓ де, олардыѓ да ќндерiн шырћайды, кљйлерiн тартады. Мџны #нерiмен #рге жљзген, #нерiмен #мiр сљрген Азаматтыѓ пешенесiне бџйырѕан таѕдыры деп бiлiѓiз. Ћайран сабаз, с#йткен Арзекеѓ де #ттi бџл дљниеден.

ШАЛЋАР ШАБЫТ Арал ћаласында Сыдыћов Мџрат есiмдi домбырашы тџрады дегендi iлгерiден естiп жљретiнмiн. Бiр кљндерi сол Мџраттыѓ #зiмен де жљздесудiѓ сќтi тљскенi. Шынында ел iшiнiѓ айтатынындай бар екен. Ћарсы алдымда домбырасына ћоса жаѕы да сембей буынсыз тiлiн жорѕалатып отырѕан мына ћаѕiлез ћара – наѕыз дќулескердiѓ #зi! Мынаныѓ кљй тартысы мен тыѓдап жљрген домбырашы дљрлерден б#лек. Бiр с#збен тљйсем, басћа пардаластарынан ерек – тек Мџрат кљйшiнiѓ тартысы десем болар. +зi де џзаћ жыл аламан жарысћа тљсiп жаратылѕан сќйгљлiктердей сылынып ћалѕан. Бойында ћырым етi жоћ, ћимылы да шалт, с#зге де џста – џтымды айтады. Ќрбiр кљйдiѓ шыѕу тарихын баяндай отырып, тыѓдаушысыныѓ санасына сiѓiрiп, жетесiне жеткiзiп орындайды екен ћџшырланып, арћаланып. Иќ, айтарыѓыз не, мына ћаѕiлез ћара туасы тегiн болмады. +зi теѓiз жаѕасына ћоныс тепкен Ћарашалаѓ ауылында туып #скен екен. Бес жасынан домбыраны ћџшаћтап жатып џйыћтап ћалатын «ессiз» болыпты. Кљндiз к#кейiнен кетпейтiн, тљнемелiкте тљсiнен шыћпайтын бiр сићыр. Бџл #зi теѓiздiѓ толћынына ћалай сљѓгiп, кiндiк ћаны тамѕан топыраѕына ћалай аунап #ссе, ќн мен кљйдiѓ ќсерiне де соншалыћты арбалып, шомылып есейген. Себебi, бџл туѕан шаѓыраћћа #нердiѓ уызы џйыѕан. Ќкесi де, аѕалары да шетiнен домбырашы, ќншi, жыршы – сондай ортадан нќр алѕан, ќуелгi џстазы солар болѕан. +зi ћџрдас болып шыћты. Сосын несiне аянайыћ, шешiлiсiп сала бердiк. Ћыза келе, арћалана келе бар сырын жайып салды. Ћашан мектебiн бiтiргенше #зiндей #нерлi #рiмдермен бiрге ќн-кљйдiѓ, ойын-сауыћтыѓ ортасында елiрiп, желiгiп жљрiп ћанаттанѕан. Басыныѓ шќѓгегi толы ћиял, кеудесi толы жел – домбырамен бiрге кљмбiрлеп гуiлдейдi. К#мейiне тыным жоћ – ыѓылдайды да жљредi. Арманы Аћт#бедегi мќдени-аѕарту училищесiне тљсiп оћу едi. Оны бiтiруiне алѕашћы еѓбек жолын аудан орталыѕындаѕы балабаћшаларда бљлдiршiндерге домбыра ќлiппесiн љйретуден бастаѕан. Сол кезде аудандыћ мќдениет Љйiнде («Маяк» клубы) 1950 жылы жасаћталѕан домбырашылар тобы болѕан. Оны жоѕары бiлiмдi мџѕалiм, #зi де дќулескер орындаушы

Iзбасар Iлиясов ћџрѕан. Ћџрамы ћандай! Iзбасардыѓ #зi, Баћыт Басыѕараев, Тiлес Боћаев, Жаћас Шерипов, Арзымбек Мќдединов, Ћаппар Жармаѕамбетов сынды ылѕи #рен жљйрiктер! Кљй-кљйдiѓ шырайын шыѕаратын саѓлаћтар! Солардыѓ ћатарына домбырасын кљйлеп, бiздiѓ ћџрдас та ћосылѕан. Содан бiр кљндерi к#ркем#нерпаздар љйiрмесiне ћатысып жљретiн бiр ћызѕа #лердей ѕашыћ болып ћалады. Есiмi Базар екен. Базар десе дегендей мiнезi ашыћ, жайраѓдап жљретiн ару екен. Ќуелгiде к#нбей ћояды. Бџл ћыр iзiнен ћалмайды, «маѕан к#нбесеѓ асылып #лемiн» деп #лердегi с#зiн айтады. Ќрi толѕанады, берi толѕанады – кљндiз кљлкiден, тљн џйћыдан ћалады. Аћырында жљрек тљкпiрiнен бiр ќн туады «Аћћуым менiѓ» деген. Оныѓ #леѓiн де #зi жазыпты. Бџл не ѕажап, аћын болып кеткенi ме?! +зiне-#зi аѓ-таѓ. Содан не керек, ќлгi аћк#ѓiл ћыздыѓ бiр кљндерi бџѕан аѓћаѓдап ћџлап тљскенi. Жiгiтте ес жоћ, ћуанѕанынан алып ћашыпты џялмаѕыр. Содан бџл тљн-тљнiмен келiншегiнiѓ ћџшаѕында, кљндiз Мќдениет љйiнде – ћызыѕы бџл ѕџмырда #мiрде таусылмастай бiр раћат дќурен басталсын. Жiгiтiѓ iшпей мас. Таѓертеѓ т#сегiнен ќндетiп тџратын болѕан, жџмыстан #леѓiн айтып, судай тасып ћайтатын болѕан. Айтпаћшы, келiншегi ылѕи да жанынан ћалмайды. Кљндiз де бiрге, тљнде де бiрге. С#йтiп жљргенде 1960 жылы Алматы консерваториясын бiтiрген Аралдыѓ бiр #ренi +теген Спанов келедi. Келуiне ћызметiн #нерлi џжымды ћайта жасаћтап, џлт аспаптар оркестрiн ћџрудан бастайды. Бџл #зi ауданды айтасыз, бљкiл облыс мќдениетi тарихында «сенсация» дейтiндей жаѓалыћ болды. Бљкiл облыста жоћ џлт аспаптар оркестрi бiрiншi болып Аралда ћџрылды. Ћызыћты кљндер #те бердi. +теген ћџрѕан оркестр облыста бiрден-аћ ауызѕа iлiктi. Оркестрмен бiрге Мџрат та кемелдендi. Бас домбырашысы болды. Сол тџѕырынан осы уаћытћа дейiн саусаѕы жаѓылып к#рген емес. С#йтiп жљргенде #мiр тоћтамай алѕа озып кетiптi. Бџл болса, ел iшiнде жљрiп ћалыпты. Рас, #нерiмен #рге жљздi, халыћтыѓ ћџлаћ ћџрышын ћандырды. Дегенде «кљнде ойын, кљнде тоймен» жљргенде, «жоѕары бiлiмi жоћ» деген ћаѓћу шыћты. Артына абайлап ћараса, жас толћын жетiлген екен. Бќсе #зiне бiрдеѓе жетпей тџратындай едi. Ендi бiлдi – бiлiм екен жетпейтiнi. Мысалы, #з жанынан ћанша ќн, ћанша кљй

Франция, Югославия, Марокко, Моѓѕолия, Љндiстан, Чехословакия, Румыния – барлыѕы 24 мемлекеттен ќрћилы џлттыћ фольклорлыћ ансамбльдер ћатысћан. Яѕни, дљниенiѓ т#рт тарапынан! Бiр аптаѕа созылѕан сол думанды Бљкiлодаћтыћ комсомол жќне кќсiподаћтыѓ орталыћ комитеттерi, мќдениет министрлiгi, композиторлар одаѕы, музыка ћоѕамы, Бейбiтшiлiк жќне мќдениет ћорлары бiрiгiп џйымдастырѕан. Бџл – тарих, Мџрат љшiн ћайталанбайтын оћиѕа. – Џйымдастырушылардыѓ мынадай айбынынан жљрексiнген жоћсыѓ ба? – дедiм не дер екен деп. – Жљрексiну, толћу неге болмасын, болды ѕой. Ќуелi дайындыћ барысында ќбден ћиналдыћ. Себебi, бiздiѓ ансамбль о басында фольклорлыћ емес едi. +зiмiздiѓ мљмкiндiгiмiзге, ћолда бар аспаптарымызѕа ћарай ћџрылѕан болатын. Оныѓ љстiне, Мќскеуге бару мќселемiз сол сексен сегiздiѓ шiлдесiне дейiн белгiсiз болды. «Бџл сапар бiзге бџйырмайын деген шыѕар» деп, кљдерiмiздi љзiп ћойѕанбыз, жолдама ћолымызда бола тџра. Сќтiне ћарай Мќскеуге табан астынан жљретiн болдыћ. С#йтiп, ансамблiмiздi фольклорлыћ колоритте ћайта ћџрып, концерттiк баѕдарламаны да жаѓадан жљйелеуге тура келдi. Жаппай дљрлiгудi бастадыћ. Ќзiрлiк барысында аудандыћ атћару комитетiнiѓ басшылыѕына ќбден риза болдым. Ћаржыдан дер кезiнде к#мектеспегенде, аман бол, бiзге халыћаралыћ фестиваль ћайда? Ансамбльдiѓ 7 мљшесiне #зiм жљгiрiп жљрiп, Алматы шеберлерiне 4 мыѓ сомѕа киiм тiктiрдiм, 2500 сомѕа аспаптар жасатып алдым. Концерттiк дайындыћћа уњ деп содан кейiн кiрiстiк. Соныѓ бќрi алас-ћапас болды, жан терге тљстiк... Ал фестиваль тамыздыѓ он бiрiншi жаѓасында Горький атындаѕы парктiѓ «Жасыл театрында» ашылып, алтыншы кљн дегенде Мќскеудiѓ орталыћ концерт залында салтанатпен жабылды. Фестивальдi џйымдастыру комитетiнiѓ т#раѕасы, мќдениет министрi В.Захаров ашып, Бас хатшы М.Горбачевтiѓ ћатысушыларѕа жолдаѕан ћџттыћтауын оћып бердi. Фестиваль шымылдыѕын «Ресей ћонаћтарды ћарсы алады» деген таћырыппен мќскеулiктер ашты. Бiз сол кљнiаћ ћытайлыћтармен ћатар к#рсеттiк #нерiмiздi. Жасыл театрда! – Мџрат осылай дедi де, сыры жылтыраѕан ћызѕышћоѓыр домбырасын ћолына алып, ќ дегенде Ћазанѕап

кљйшiнiѓ рухына сиынып алатын ќдетiмен «К#кiлдi» бастады. Назына наласы, наласына назы жымдасћан мџѓдыкљйлi кљйдi тыѓдай отырып, ћай-ћайдаѕы ойѕа оралды. ...«Советская культура» газетiнiѓ жазуына ћараѕанда, сол фестиваль #зiндiк ерекшелiгiмен – «туѕансыз бидiѓ» сынына тљскен. Айталыћ, ансамбльдердiѓ алѕашћы концерттерiнен кейiн одан ќрi #нер к#рсету-к#рсетпеуi таланттардыѓ т#бесiнен ћарайтындардыѓ иек ћаѕуымен емес, фольклорлыћ #нердi тамашалауѕа келген ћалыѓ к#пшiлiктiѓ талѕамына, солардыѓ пќтуаласуына ћарай шешiлген. Ал бiздiѓ Мџраттыѓ ансамблi аз ѕана дайындыћпен сынѕа тљссе де, ќ дегеннен-аћ мќскеулiктер iлтипатына б#ленiп, «Жасыл театрдан» басћа, Арбат к#шесiнде, Коломенский музей-ћорыѕында, Одаћтар Љйiнiѓ колонналы залында 5 рет концерт ћою ћџрметiне ие болѕан. Ал колонналы залдаѕы концертке сайысћа тљскендердiѓ еѓ таѓдаулылары ѕана жiберiлген. С#йтiп, не керек, бџл ансамбль Мќскеуден «Бiрiншi халыћаралыћ фольклорлыћ фестивальдыѓ лауреты» болып оралды туѕан жерге. Сонымен бџл љйдiѓ ћџтты т#рiнде љлкен 2 ќдемi медаль iлулi тџр жарћырап. 1987 жылѕы Бљкiлодаћтыћ халыћ шыѕармашылыѕы фестивалi мен 1988 жылѕы Халыћаралыћ фольклорлыћ фестивальдiѓ ескерткiш медальдары. Ал ансамбль мљшелерiнiѓ омырауында – лауреаттыћ белгiлер. Кимелеген ой ћай-ћайдаѕыны ћозѕайды. Бџл пќниде пенде бiткеннiѓ ѕџмыр жолы таћтайдай тегiс болмайтыны айдай аныћ десек, #нер саѕымына iлескендердiѓ таѕдыр сорабы бќрiнен де #ткен бџралаѓ екенi таѕы аян. Саф алтындай жарћыраѕан шынайы #нерде жеѓiлдiѓ асты, ауырдыѓ љстi деген болмауѕа керек. Бейнетi таусылмайтын тайталас жолѕа тљскен екенсiз, неде болса к#решегiѓдi к#рмей болмайды. Я бар болып марћаярсыѓ, я жоћ болып жџтыларсыѓ, не сандалып, сан соѕып #терсiѓ бџл дљниеден. Ќйтеуiр екiнiѓ – бiрi. Ал #нер киесiнiѓ сићырлы сорабында к#шке iлескен к#птiѓ бiрiндей кљн #ткiзу шынайы талантћа жайыз емес, ондай тiрлiк – шала пiскен шалаѕайлардыѓ iсi. Мќскеуге бет тљзеген сапарында, жол љстiнде туѕан «Сќлем саѕан, астана!» деген кљйiн ћарсы алдымда ћџйћылжытып отырѕан мына Мџраттыѓ жанына ћай кезде де тыныштыћ болѕан емес. Басћасын ћойшы, теѓiздiѓ баѕы тайып, елдiѓ

берекесi кетiп, iргесi с#гiлiп, тоћырауѕа џшыраѕан заманда (Брежневтен Ельцинге дейiнгi) к#з алдында азып-тозып бара жатћан туѕан жердiѓ ћайѕы-мџѓына шыдай алмай, «Арал толѕауы» жырын шыѕарѕанда, ћозыныѓ ћџйрыѕын, ћџлынныѓ ћазысын, жайынныѓ жансасын сорып, ћымбат коньяк пен шџбатты сылћыта сiмiргендерiне мќз аудан богдыхандары: «Ел аман, жџрт тынышта сенiѓ бџл ћай жоћтауыѓ...» – деп зiркiлдеп, жазѕырѕандарына не дерсiз. Ел мџѓы, џрпаћ љнi кекiрiктен азѕандардыѓ ћџлаћтарына жаћпады. Жиырмасыншы ѕасырдыѓ теѓiз сарыћћан ћџрдым кезеѓiнде Аралдан шыћћан жыраудыѓ зары олардыѓ жанды жерлерiне шаншудай ћадалды. Атаћ-абыройларына к#леѓке тљсiретiндей к#рiндi к#ѓiлдерiне. Содан домбырасын кљйлеп, теѓiздi жоћтаѕан жырауды кљстаналап ћоймай, толѕауын сахнада жырлауына тиым салды. Бџл жазѕан соѕан да шыдады. Апыр-ай десеѓшi, мына сыптай сылыѓѕыр ћараныѓ ћылыѕы мен мiнезi, iс ќрекетi дљние ћызыѕын «пар атпен ћуѕан» сол пысыћтарѕа шынында тљсiнiксiз едi. Ондайлармен с#зi жараспайды. +йткенi олардыѓ басы толѕан шымшытырыћ есеп, ал мына «ессiз» кљйшiнiѓ кеудесi толѕан ию-ћию љн, дыбыс, ырѕаћ. Бџныѓ бар болмысы осы. Бойындаѕы сол сићырлы дыбыстар бiр буырћанып к#терiлiп кетсе, бџл антџрѕанныѓ #зiне-#зi ие бола алмай, ћолтыѕынан с#гiлiп, шамырћанып, шайћатылып т#гiлер кездерi бар. +нер сићырына ессiз ѕашыћ «перiлердiѓ» осындай жан азабы ќлбетте былайѕы к#пке тљсiнiксiз, тiптi ћиѕаш мiнездей к#рiнер. Мiне, дќл осы ыѓѕайда Мџратекеѓ #здерiн ќбден бас бiлдiрiп, сiрескен ћалыпћа салып алѕандарѕа џнай ћоймайды. Ондай жалѕан сыпаларѕа џнайын да демейдi, «џнайыншы» деп тыраштануды да бiлмейдi. Ќне, сондай-сондай сќттерде бџл ћасћаныѓ бќрiн ћойып, тек бџрынѕы #ткен дљрлердiѓ киелi рухынан пќрмен тiлеп сиынар пiрлерi бар. Ћџрманѕазы, Дина, Ћазанѕап, Махамбет, Жанћожа, Аћтан батыр... Егер осы алыптар бџныѓ #зiнен бџрын ѕџмыр кешпеген болса, бџл ћасћаѓ ћайтер едi?! Ћайтер едi... Бар сиынып сенерi – солар, сосынѕы сенерi – жалѕыз жаны мен домбырасы. Ћаршадайынан жанына жалау болѕан мџѓдасы – ћан базардан ћалап алѕан бар байлыѕы, пендешiлiк кљйкiлiктен аман саћтап келе жатћан

асылы. Ћолында ћоѓыр домбырасы барда бiреулердiѓ дљние-жињаз, шалћыѕан ас та т#к байлыѕы мына отырѕан ћара сираћћа бiр тиын. Ћос тiзерлiгi жылтырап жљрсе де, ћолына ћоѓыр домбырасын алѕан кезде, дљниедегi еѓ баћытты, еѓ дќулеттi кiсi болып к#сiледi. Не пќле бџл, тџла бойын албыратып алып бара жатћан бiр ћызућандылыћ?! Байлыћ пен баршылыћ парћын ерте ойламаѕан, содан да #мiр сљру ћаракетiне тљк бейiмделе алмаѕан мына «тырдай жалаѓашпен» жанасып к#рдiѓiз бе? К#рмесеѓiз, мен айтайын, кейде «жын ба, перi ме» деп, Мџратекеѓнiѓ жанынан безе ж#нелгендей кљй кешесiз. Бiраћ к#ѓiлiнде ћылаудай алѕауы жоѕын ойлап, ќлгi «ойыѓыздан» айыѕа бастайсыз. Алѕашћы дидарласуда жџпыны к#рiнетiн Мџратты домбыраны бебеулеткен сќтiнде бiр к#рiѓiзшi, ћара ћазаћтыѓ ћара баласы ћџдды ћу шанаћтан кљй т#гуге жаралѕандай айызыѓды ћандырады-аћ. Сiз сезiмi сарћылѕан бiр саппас болмасаѓыз, алдыѓызда сићырлы сазды селдетiп беретiн кљйшiнiѓ #нерлi #рiсiне селт етпеуiѓiз мљмкiн емес. Сахнадан бiр-екi кљй немесе бiр-екi терме орындаумен жалт етiп #те шыѕуѕа ќбден машыћтанып алѕандардыѓ, сонысымен «кљйшi», «жыршы» атанып жљргендердiѓ талайын бiлемiз. Заманнан-заманѕа жеткен кљйшiлiк пен жыршылыћ #нердiѓ ћџты ћашты ма, ќлде талѕам азды ма, ќлгi тыз етпелер бiр мезеттен ќрiге к#сiлiп шаба алмаса да, ћџдая тоба, солардыѓ жолы болѕыш. Ал мына Мџрат бойындаѕы #нер #рiмдерiнiѓ табиѕаты б#лек, ќлгi к#зге тљскiштердiѓ бiр де бiрiне џћсамайды. Жауырыны жiпсiп, ћолтыѕы с#гiлген сайын ашыла тљсетiн, шыдамы болдырмайтын бiр пќлекет. Баянда љлкен џлы Жандос, домбырада Мџрат. Ќкелi-балалы екеуiнiѓ кљй ћайырып отырѕандарына мiне бiраз уаћыт болды. Аѕыл-тегiл сылаѓ саз сарћылмайтындай. Ћџрманѕазы бабамыздан бастап бљгiнгi Ћаршыѕа мен Шќмiлге дейiнгi дљлдљлдермен бџл Мџратекеѓнiѓ бауырласпаѕаны болсайшы. Соныѓ бќрiне ерiк-жiгерi ћалай жете берген, жљйкесi ћалай шыдаѕан?! Ќкесi домбырасын #ксiтiп, бебеулетiп, былпылдатып барып бiр ћайырѕанда, баласы: – Туњ, папамныѓ екпiнiне еремiн деп ћос ћарым талып ћалды ѕой... – деп баянын бiр баћ еткiзiп ћоя салды. – Не дейдi? Мен ендi бусандым ба десем... – Мџрат џлы-

на жалт ћарады. – Оныѓ болмайды. Жанды аямау керек. Ћарыѓ талѕан љстiне тала тљссiн. Жаныѓды ћинамай, жљйрiк боламын деме, шыраѕым... – Мќскеу фестивалiнiѓ мќнiсiн айтшы, ћандай ќсер алдыѓ? – дедiм кљйшiнiѓ саябырсыѕан сќтiнде. – Мќнiсi дейсiѓ бе... – дедi ћџрдасым мырс етiп. – Оныѓ мќнiсiн айтып жеткiзе алсам кќне? О басында фольклорлыћ фестивальдiѓ мќртебесiн алуына ЮНЕСКО мџрындыћ болѕан екен. 1970 жылдан берi ќрбiр екi жылда ќр тљрлi елде #ткiзiлiп келiптi. Маћсаты фольклорлыћ музыканы дамыта беру, халыћ пен халыћты, џлт пен џлтты бауырластыру, бейбiтшiлiктi насихаттау. Мќскеуде бiр тудыѓ – #нер туыныѓ астына жиналып, бiр тiлде – #нер тiлiнде тљсiнiстiк. – Ал бiздiѓ ћазаћстандыћтардыѓ #нерi ћандай деѓгейде болды? – Ќй, оныѓ не айтатыны бар... – дедi Мџрат к#ѓiлiнде ћыжылы бардай шамырћанып. – Деѓгейiн «Лениншiл жастыѓ» фестивалѕа арнайы жiберген тiлшiсi +теген Оралбаев #те орынды жазды. Ћазаћстандыћ дайындыћты басћарѕандар ескермеген 12 кемшiлiктi атап к#рсетiптi. – Он екi дейсiѓ бе? Аз болса жатсын... – Иќ, он екi-аћ. Таћиямызѕа тар емес... – А-алл... – Оныѓ не алын сљрайсыѓ. А-алл дейдi ѕой жайбараћат. – Сен ендi мџндаѕы бiзге кейiмесейшi. Республикамыздыѓ халыћтыћ #нерiне билiк жљргiзiп тџрѕан бiз бе? – Ћайтейiн ендi. Арамызда фестивальѕа бостан-босћа ћара к#бейтiп барѕандар да болды. Кемдi кљн к#ѓiл к#терiп ћайтћандарына мќз. Ћџдай-ау, #нерге ћырыћ ћайнатћанда сорпасы ћосылса не дейсiѓ... – Џялмайды, ќ? – Џялѕаныѓ не, отыра ћалып аћыл айтады. Билiкке араласады. Елемейiн-аћ дейсiѓ, бiраћ сондай дљбаралардыѓ жер-жерде #нер к#шiн басћарып-т#скерiп жљретiнi ѕой, кiсiнi кљйдiретiнi. Мен саѕан айтайын, фестивальѕа дайындыћ барасында к#зiмнiѓ жеткенi – бiздiѓ республикада халыћтыћ #нерге ие болып жљрген белгiлi бiр айбынды тџлѕамыз жоћ па деп ћалдым. Ондай тџлѕа бар ѕой, неге болмасын, тек жоѕары деѓгейге шыѕа алмай жљр ѕой сорлап.

Менiѓ жљйкемдi наућаншылыћ пен к#залдау жџћартты. Наућан кезiнде аудандыћ, облыстыћ мќдениет ќкiмшiлiгiне к#кесiндей керек бола ћаламыз. Ал былайѕы кездерi ауа жайылып жљргенiмiз... – деп, ойбо-ой, Мџратекеѓ бiр шамырћанып берсiн. – Менiѓ зыѕырданым ћайнайтыны не таза батысшыл, не таза ћазаћ бола алмай, шатасып жљрген шалаѕайлар халћымыздыѓ хас асыл ћазынасын анау жџлћынып туып, жџлынып бара жатћан џшпа ћанат эстрадамен џшыћтап, былыћтырып болды. Соныѓ тљп т#ркiнi, сайып келгенде, џлтымыздыѓ ћаны мен жанынан жаралѕан ћасиеттiмiздi зерделеуге зейiн-зейiлдерi жетпейтiн тiк баћай шалаѕайлардыѓ кесiрi. Былай ћарасаѓ, бќрi бiлгiш, шетiнен жоѕары бiлiмдi. Орысшаѕа ќбден жљйрiк, суырыла ж#неледi. Ал ата-ана тiлiне келгенде кекештенiп тџрѕаны. Дќл сондай болмыстарына љѓiлер болсаѓыз, алдыѓыздан наѕыз халтурщик дљмбiлездiѓ #зi болып шыѕа келедi беттерi жылтырап. Наћ соныѓ #зi болмаѕанымен я жиенi, я наѕашысы, я жџраѕаты деуге болады... Аѕайын, айыптай к#рмеѓiздер, сќби шаѕынан домбырасын ћџшаћтап #скен, жарты ѕасыр халыћтыћ #нердiѓ ыстыѕына кљйiп, суыѕына тоѓып, ќбден «сiлiкпесi шыћћан» бейнетћорлар ѕана осылай толѕана алса керек. Бџл заѓѕардыѓ «Мџрат кљйшi» атанѕаны ћай заман?! +зi мейiрiмдi, к#ѓiлшек болѕанымен, #нер ћазынасына келгенде тым кiрпияз – талабы ћатты. Мысалы, осы ансамблiн бџл #зi ќбден кемелденген 1980 жылы 40 жасында ћџрѕан. Љй iшiнiѓ содан бергi ћаракетi басћа к#птеген ћџтты шаѓыраћтыѓ тџрмыс салтына џћсамайды. Алматыда «Ћазаћконцерт», Аралда «Мџратконцерт» – шаѕын «филармония» дерсiз. Репертуары да байыѕан. Мџратекеѓ елуден аса ќн, кљй, #леѓ, терме, толѕау шыѕарыпты. Ћарап отырсаѓыз – тiрi ћызыћ. Ќн ќуелеп, кљй кљмбiрлеп, терме толћып, жыр шалћып, беу #здерiнше мќре-сќре болып жатћандары. Иќ, айтарыѓыз не, ћџдайдыѓ ќрбiр ћџтты кљнi аћ жарылћап жататын бџл шаѓыраћтан туѕан жер, #скен орта, ћастерлiмiз Отанѕа деген перзенттiк сезiмге толы нышанды байћар едiѓiз. Сол Мќскеу фестивалiнде #нерлi шаѓыраћ анасы Ћостаева Базар халыћ ќндерiн орындап, ћызы Сќнира Одаћтар љйiнiѓ колонналы залында бџрала билеп, Жандосы домбыра мен баянда ћџйћылжыта ойнап, Т#леген шiѓкiлдек, шаѓћо-

быз, асатаяѕымен #нер к#рсеткен. Мџрат #зiнiѓ кљйлерi мен жырларын шалћытса, iнiсi Тќжiбай ћыл ћобызды сарнатћан. Бџл топћа iнiсi Ермек, џлы Володя ћосылып, ансамбль ћџрамы 8 «серiге» жеттi. Жалпы, осы отбасы ансамблiнiѓ бiз байћаѕан екi ерекшелiгi бар. Бiрiншi – ќзелдегi халыћтыћ ћазыналарды заманымыздыѓ #ркендi #нер #рiстерiмен #зектестiре алѕандыѕы, екiншi – тек Мџраттыѓ т#л шыѕармалары бойынша концерт бере алатындыѕы. Мiне, бџл дегенiѓiз, ћџдайшылыѕын айтћанда, ћаны кепкен Аралдыѓ улы шаѓдаѕына ћаћалып, оттай ыстыћ аптабына ћаћталумен тџтымы ћатты тiршiлiк тџсауында шырматылып жљрiп ћалѕан, к#сегелi к#ркем#нер мектептерiнiѓ бiр де бiрiнен #неге ала алмай, зарыѕып #скен ќуесћой љшiн аз олжа емес. Бџл екiлесiп келгенде жеѓiл жљк те емес. Олай дейтiнiм, зал толы халыћты тек т#л шыѕармаларынан тџратын бiр жарым, екi саѕаттыћ концертке џйытып алып шыѕу оѓай ма? Жоѕа-а, бџѕан кез келген ќуесћойдыѓ #ресi жете бермесе керек. Ал бџрыннан бар дайын љлгiлерден баѕдарлама ћџрап, концерт ћоятын алуан-алуан ансамбльдерден Мџрат талантыныѓ ж#нi б#лек. Талант табиѕаты демекшi, оныѓ кљйлерi тым арынды, тым кљрделi келедi. Кез келген домбырашыѕа ћона бермейдi. Домбыра пернелерiн тљгел аралап, бiрiнен-бiрiне алма-кезек ауысып тљсiп отыратын сићырлы ырѕаћћа толы аћпа-т#кпе кљйлерiн марћџм Ћаппар ѕана орындайтын нќшiне келтiрiп. Ћазанѕап атындаѕы џлт аспаптар оркестрiне Мџраттыѓ 8 кљйi тљсiрiлген: «Сќлем саѕан, астана!», «Тойѕа шашу», «Ѕазиза», «Махамбет», «Жанћожа», «Аћтан батыр», «Мџраттыѓ т#кпесi» деген кљйлерi... 1988 жылдыѓ кљзiнде облыстыћ #нер байћауы болды. Мџрат сол сайыста «Махамбет» кљйiн тартты. Театр залында 700 адам сiлтiдей тынып ћалды. Себебi, сахнаѕа домбыра тартысы б#лек виртуоз шыћћан едi. Арынды кљй – кќдiмгi кескектi батырдыѓ екпiнi, асћаћ аћынныѓ жiгерлi љнi, еркiѓдi ерiксiз билеп, мџѓѕа елiтер замана сарыны алма-кезек бебеулеп, жан дљниемiздi шайћалтты... Кљй соѓѕы демiне жеткенде зал дљрлiгiп кеттi. Бџѕан дейiн кљй ћайырѕандарѕа онша ыћыласты бола ћоймаѕан халыћ Мџратты сахнадан жiбермеуге айналды. Байћаудыѓ шарты бiр-аћ н#мiр орындатады. Алматыдан келген сарап-

шылар халыћтыѓ сџрауымен Мџратћа «Арал толѕауын» айтћызды. Љш кљнге созылѕан сол сайыстыѓ ћорытындысында белгiлi композитор, #нерге еѓбегi сiѓген ћайраткерiмiз Мыѓжасар Маѓѕытаев: «Мџраттыѓ «Махамбет» деген кљйi – шын шебердiѓ туындысы. Мен бџл кљйдi кќдiмгi к#п ќуесћойдыѓ емес, дарынды кљйшi-композитордыѓ шыѕармасы дер едiм» – дегенде, к#пшiлiк дуылдатып ћол соћты. +нер тiлiне жетiк белгiлi тљлѕа мен #нер туындысын не ћабыл алатын, не жаратпай тастайтын халыћтыѓ талѕамы сол кеште бiр байламда осылай тоѕысты. Иќ, расында, бiздiѓ Мџрат ќуесћойлыћтан ќлде ћашан шыѕандап озып, кќсiпћойлыћ #ресiне жеткен дарын. Мќскеу фестивалiнен кейiнгi кезеѓде аудандыћ мќдениет басшылыѕы мен телерадио Мџраттыѓ табанын жерге тигiзбейтiн болды. +зiнiѓ де к#ѓiлi к#терiѓкi едi. Ћџдды ћолтыѕына ћанат бiткендей, шалћып-тасып жљрдi. Концерттен-концерт, бастыћ ћайда жiберсе де халыћ жамырасып ћарсы алады. Сол к#п сљргiннiѓ екi мезетiне бiз де араласып кеткенбiз тiлекшi болып. Лауреат ансамбль 1989 жылы ќуелi облыс орталыѕында, сосын аудандарда концерт ћойды. Ќлi есiмде, келесi жылдыѓ алѕашћы айында республикалыћ телерадио комитетi ансамбльдi Ћазанѕап атындаѕы оркестрмен бiрге Алматыѕа шаћырды. Бiрге бардыћ. Екi б#лiмге жљйеленген кеѓ тынысты концерт ћаѓтардыѓ алтыншы жаѓасында орталыћ концерт залында болды. Концертке КСРО халыћ артистерi Роза Баѕланова, Ѕазиза Жџбанова, ќн аћћуы Мќдина Ералиева, жыр дљлдљлi Набат Айдќулетова, топ-тобымен аћын-жазушылар, журналистер келдi. Роза Тќжiбайћызы автордыѓ #зiне арнаѕан «Сыр гљлi», Мќдина «Аћћуым менiѓ» жќне З.Шљкiровтыѓ #леѓiне жазылѕан «Сырдария» ќндерiн, Набат Мџраттыѓ терме-толѕауларын шарыћтатып шырћап бергенде, зал толы халыћ љстiн-љстiн ћол соѕып, делебелерi ћозып кетiп отырды. Ал Мџраттыѓ бiр #зi – ћџдды бiр концерт бергендей болды. Оныѓ аяулы Ѕазиза апайѕа арнаѕан кљйi оркестрдiѓ орындауында фонограммаѕа жазылып алынды. Айтарыѓыз не, залдыѓ орындыћтарына сыймаѕан алматылыћтар екi саѕаттыћ концерттi аяѕына дейiн тiк тџрып тамашалады. Мџраттыѓ џмытылмастай ќсерге б#леген осы шыѕармашылыћ кешi оныѓ «Тойѕа шашу» кљйiмен аяћталды. Айтћандай, Ћызылорда мен Ал-

матыда #ткен сол екi кештiѓ де концертi «Алтын ћорѕа» тљгел жазылѕан едi, саћтаулы шыѕар ћырсыѕынан аман болса... Сол #ткен шаћты бiр сќт осындай оймен шарлаѕан мен: – Ендiгi ойыѓ... – дедiм ћџрдастыѓ к#мейiн бiлгiм келiп. – Ендiгi ойым, Арал #ѓiрiнде #ткен жыршы-жыраулар мџрасын ќркiмдер пардасы жеткенше жаѓѕыртып жљр ѕой, бiрi басын, бiрi аяѕын дегендей. Солардыѓ маћамдарын жљйелеп, нотаѕа тљсiрту ћамына кiрiсуiм керек. Ол љшiн ќлбетте ћаржы табуым керек... Алтын идея! Iлгерiде Арал #ѓiрiнде Жаѓаберген, Жаппарбердi, Жќмет, Жалѕасбай, Дќрiћљл, Батаћтыѓ Сарысы, Љмбетќлi, Нџртутан, Нџрмаѕамбет сынды арћалы аћындар мен кљмбiр к#мей жыршы-жыраулар #ткен. Шетiнен тума талант, саф алтын, #ресi биiк жљйрiктер. Есiмдерiн аяусыз ћатал заманныѓ #зi #шiре алмаѕан киелiлер. Ћилыћилы уаћыт сынынан с#ктей екшелiп, халыћ жадында жатталып ћалѕан сол алыптар – #релi #нерлерiмен дќстљрлi мектеп ашћан. Олардыѓ жерден-жер, елден-ел асып, шашырап кеткен ћазыналары к#п жыл к#мескi ћалып келдi. Себебi, сол дљрлер мектебiнiѓ тљбiне айта беретiн отызыншы жылдардыѓ жалаћор, бќлећор нќубетi жеткен. Оныѓ бергi жаѕында есiмiздi жиямыз дегенше де талай уаћыт желiп #ттi. Ћанымызѕа сiѓген ћамсыздыѕымыз, «џлтшыл» деген ћаѓћудан љрейленiп ћалѕан ћынусыздыѕымыз жќне атадан-атаѕа ауысып, жалѕасып келе жатћан аѓѕырттыѕымыз таѕы бар... Мiне, оѓашада #зi домбырасына, домбырасы #зiне осылай мџѓ шаѕып, кљѓiренiп отыратыны бар. Айтарыѓыз не, таѓнан-таѓѕа болдырмайтын, ћоѓыраулы љндерi Кљн астынан кљмбiрлеп шыѕатын ћайран сол дљрлердiѓ еѓ жасы, еѓ соѓѕы могиканы Љмбетќлi жыршы к#ретiн ћџћайын фашистiк соѕысћа дейiн-аћ к#рген. Аћырында љрейi џшып ћорыћћанынан ћолына домбыра џстамайтын болѕан... Мџрат дос айтћан «сертiнде» тџрды.Аралдан шыћћан алыптар маћамын домбырада жљйеге келтiрген. Ендi нотаѕа тљсiртiп љлгiрсе деѓiз. Сонда дыбыс џрлайтын халтуршиктерге жем болмас едi, – дейдi бiздiѓ ћџрдас. Арманы – Арал #ѓiрi жыршы-жырауларыныѓ кейiнгiлер тљгел бiле бермейтiн немесе демi жетiп игере алмайтын иiрiм-ћайырымда-

рын жаѓа буын жас тљлектерге аманаттау. Осы оймен ћоѓ етiне мейiрiмi келмей, арып-ашып жљрген мына ћайыс ћараны – сол саф алтындардыѓ бљгiнге жеткен жарћылы десек болмас па! Айтћандай, облыста Сыдыћовтар болмаѕан елдi мекен ћалды ма екен? Ћалмаѕан да шыѕар. Жазѕы маусымды аратџра аудандарды аралаумен #ткiзедi. Сондай сапарлардан аудандыћ мќдениет б#лiмiне ћанша ћаржы тљсiрдi, ондайды сырт к#з ћайдан бiлсiн. Бiлетiндерi – сыдыћовтар сауыћшыл, ќн мен кљйге б#ленген раћат #мiр... – деу ѕана. Пќлi, Арал – Ћаратау арасын «ћарѕаныѓ миын ћайнататын» (Дулат Исабеков) ћапырыћта жол ћылып, бљкiл отбасымен салдырап к#шiп жљргеннiѓ несi раћат?! Кейде к#лiгiнiѓ майы таусылып, кейде моторы бџзылып, талай далада ћалѕан кездер де болѕан, басћа ќбiгершiлiгiн айтпаѕанда. Бџлардыѓ шыдамдылыѕы мен #жеттiгiне ћайран ћаламын. Арал ћаласыныѓ «жљз жылдыѕы» ћарсаѓында бџл отбасы Шалћар мен Тљркiстан аралыѕын аралап, мерекелiк тойѕа мол ћаржы тљсiрiп бергенiн бiреулер бiлiп, бiреулер бiлмейдi. – Осы кљнi мен жалѕызбын, – дедi жабыѕып. – Баяѕы Iзбасар аѕам бастаѕан дќулескерлерiм ћайда? Бќрi келместiѓ кемесiмен кеттi. Мен жалѕыз ћалдым... Онысы рас, жерлестерiн iздеп, ћамыѕып отыр. Таѕдыр дегенiне баћћан – ќрiптес аѕаларынан айырѕан, #нерлi ортада тџстастары да ћалмаѕан. Дегенде Арал топыраѕы таланттардан кенде емес. +зi ћанша iзбасар тќрбиеледi. Сол демеу. Бiздiѓ ќр кез осылай шљйiркелесiп отыратынымыздыѓ #зi ћызыћ. Жыр жырлатып, кљй ћайыртып Мџратекеѓдi мен шаршатамын, менi ћай-ћайдаѕыны айтып, ол шаршатады. Ќѓгiмемiз де џзын – бiрдi айтып, бiрге кетемiз. Осы ћазiргiдей кездескен сайын: «Тќуелсiз Отанымыздыѓ тџѓѕыш Президентi бiздiѓ поколениеден болды...» – деп маћтанып аламыз ешiп отырып. Бџл жолы да солай болды. Маѕан мџныѓ мiнезi белгiлi, ћазiр ренжiсе, ћазiр ћуанады. Бќрi шќйi орамал кепкенше. – Ќй! – дедi маѕан оћшырайып. – Мен жаѓадан бiр кљй шыѕарѕалы жљрмiн. Ќзiрге шала. Соны саѕан сынатайын, тыѓдап к#ршi, – деп ќлгiнде жабырћау отырѕан Мџратекеѓ ћанатын ћомдады, домбырасын ћолѕа алды. – Бџл кљйдi Елiмiз тќуелсiздiгiнiѓ жиырма жылдыѕына арнасам деймiн.

Беу, аћк#ѓiл жарыћтыѕым-ай, жадырап сала бердiѓ ѕой! Мiне, бiздiѓ бџл жолѕы отырысымыз да ќдеттегiдей сенiѓ желдiрмелерiѓ мен аѕыл-тегiл кљйлерiѓдi тамашалауѕа џласты. Ќлгiндегi к#ѓiл кiрбiѓi ѕайып болды... БОЛАТТЫЃ СУРЕТТЕРI Тљсiрген суреттерi ай, апта ћџрѕатпай тљрлi-тљрлi басылымдарда жарћырап шыѕып жататын Шама шалдыѓ баласы – кќдiмгi Болат Омарќлiнiѓ к#здi арбайтын сићырлы дарынын газеттiѓ ыстыћ-суыѕын бiрге б#лiсiп жљрген бiздер баяѕыда-аћ байћаѕанбыз. Содан бергi аралыћта «бiр адамныѓ ѕџмыры» дерлiк уаћыт керуенi аћырын жылжып #те шыѕыпты. Бiзге бiлдiрмей жылыстаѕан сол уаћыт керуенiмен бiрге ћым-ћиѕаш бейнетiн љйiп-т#ккен жастыћ шаѕымыз да алыстап кетiптi. Бџл Болат па, бџл Болат, бiздi #ткен ѕасырдыѓ сол алпысыншы жылдарынан берi, несiн айтасыз, небiр сќулелi сџлу суреттерiмен талай рет тќнтi еттi ѕой. Ал былайѕы жабдан к#здер ћайдан бiлсiн, бiздiѓ Болатты да ћаптаѕан к#п фотографтардыѓ бiрi болар деп жобалайды. Оны #те шыћћан жылдар белесiнде талай байћадыћ та. Ќрине, к#п дљрмектiѓ тљсiнiгi бiр басћа да, #нерлiлердiѓ де #нерлiсiн тљйсiнiп тани алатындардыѓ талѕамы бiр басћа ѕой... Бiздер, сол алпысыншы жылдардыѓ жас жiгiттерi, бљгiнгiнiѓ пенделерiндей #жектесiп саясат соѕып, #сек айтуды бiлмейтiнбiз. Ћаламдас, пiкiрлес жолдастармен басымыз ћосыла ћалѕанда, ќѓгiмемiз ќдебиет, #нер #рiсiнде #рбушi едi. Бiразымыз тым бейѕам, бiрћатарымыз ћызуы лапылдаѕан романтик болдыћ. Осы кљнгi кейбiр «саясатшылардай» бiр-бiрiмiзбен алак#з болып ырылдасу ойымызѕа кiрiп те шыћпайтын. +з басым келместiѓ кемесiнде кеткен сол кездiѓ #зiнде-аћ Болатты кейде «Сыр бойыныѓ Песковы», кейде «Сурет #нерiнiѓ суреткерi» деп баѕалайтынмын. Аѓћаѓдап iзiмiзге ерген iнiмiздiѓ келешегiнен љмiттенiп жќне де шабыттанып жљрсiн деген оймен рухани демеп айтатынмын. Дегендей, Болат iнiм љмiтiмiздi аћтады! Менде оныѓ ќр кезеѓде тљсiрген ћырыћ шаћты суреттерi саћтаулы. Соларына кей-кейде сљйсiне ћарап отырѕанымда, тќѓiрiм-

ай, бiр ѕажайып сићырлы ќлемге саяхат жасап оралѕандай кљй кешемiн. О, с#з жоћ, бџл #зi – туа салѕан сирек дарын... Аллаѕа да, адамѕа да аян ѕой, жљрек тљкпiрiнде дарын шоѕы бар баланыѓ жасынан ћиялшыл да ќсершiл келетiнi. Бiздiн Болат та мектеп ћабырѕасында жљргенiнде дљние дидарына ћаршадай болып алып, «ћиялидыѓ» к#зiмен ћарайтын болѕан. Оныѓ бџл ќнтектiгi жазушы Ќкiм Таразидiѓ кiрпiшбайларындай кiсiлерге ћайдан џнасын-ау?! Жетiншi кластыѓ кiрпiшбай жетекшiсi Ринат аѕайына да џнамапты. Сол аѕайы: «Сен адам болмайсыѓ, адамныѓ брагы сен боласыѓ» – дейдi екен Болаттыѓ к#зiн ойып алардай сџћ саусаѕын безеп. Не деген «к#регендiк», не деген «џлаѕаттылыћ» десейшi-ау?! (Сондай «џлаѕатты» мџѕалiмдер ќлi де жыртылып-айрылып жљр дегендi ара-тџра ћџлаѕымыз шалып ћалады.) С#йткен «адамныѓ брагы», кљндердiѓ бiр кљнiнде, тќѓiрi жарылћап, Ћызылорда облыстыћ «Ленин жолы» газетiнiѓ редакторы Џзаћ Баѕаевтыѓ назарына iлiккен. Iлiккен де, 16 жастаѕы баланыѓ бiр суретiн облыстыћ газеттiѓ бетiнде жарћыратћан. Бџл – бiздiѓ Болаттыѓ баспас#з дидарында тџѓѕыш к#рiнуi едi. Асылы, басшы ма, басћа ма, кiм болса да талантты талапкерлердiѓ жолын кеспеуi керек ћой. Ћолыѓыздан келсе, оѕан жќрдемдесiѓiз, дџрыс баѕытћа салып, демеп жiберiѓiз. Сосынѕысын талантты талапкерлердiѓ #зi бiледi, маѓдайынан к#редi. Баѕаевтан бата алѕан Болаттыѓ маѓдайы, ќне, солай ашылѕан-ды. Иќ, осындайда еске тљседi, 1979 жылдыѓ бас кезiнде «Социалистiк Ћазаћстан» газетi «Бесжылдыћ жќне бiз» деген таћырыпта фотоконкурс жариялады. Оныѓ шарттары жарыћ к#рген кљннен бастап бiзге есiмдерi бџрыннан белгiлi тќжiрибелi фотожурналистер мен жер-жердегi талапкерлердiѓ республика #мiрiн #рнектеген алуан тљрлi суреттерi толассыз жарияланып жатты. Бiз газет беттерiнен бљкiл жыл бойына #рiстi #нерiмiз бен тџрмыс салтымыздыѓ, табиѕаттыѓ таѓдай ћаћтырар таѓѕажайып к#рiнiстерi мен спорт сайыстарыныѓ небiр ћас ћаѕым сќттерiн ћамтыѕан айшыћты суреттердiѓ талайын тамашалаумен болдыћ. Сол 1979 жыл тарихћа «Халыћаралыћ б#бектер жылы» болып енiп едi ѕой. Суретшiлердiѓ уаћытпен еншiлескен сол таћы-

рыптыѓ жљрекке шабар к#рiнiстерiн ќр ћырынан бейнелеп #нер жарыстырѕаны жадымызда жатталып ћалыпты. Ал ендi еѓ ћызыѕы – конкурстыѓ ћорытындысы ѕой! Сондаѕы жарияланѕан суреттердiѓ бќрiнен де бiз жержердегi талапкерлердiѓ шеберлiк шыѓдап ћалѕанын аѓѕардыћ. Солардыѓ ћалыѓ тобынан, оныѓ iшiнде жљлдегерлер санатынан оза шауып, бiрiншi орынды жеѓiп алѕан ер – аудандыћ «Сырдария» газетiнiѓ фототiлшiсi – бiздiѓ Болатымыз едi. Конкурс ћорытындысыныѓ ресми хабарында: «Бiрiншi сыйлыћ – Б.Омарќлиевке (Ћызылорда облысы) «Шырћайын ќуелетiп...», «Кеттiк, #рiске!» жќне кљрiшшiлер #мiрiнен тљсiрiлген суреттер циклi љшiн» – деген екен. Ал содан кейiнгi, яѕни Болаттан кейiнгi жљлдегерлер тобында 9 суретшiнiѓ есiмдерi аталыпты. Олардыѓ бiрћатары бiздiѓ Болат фотоппаратты ендi-ендi ћолына ала бастаѕан балѕын шаѕында есiмдерi елге танылѕан шеберлерiмiз екен. Асырмай айтћанда, аћићаты осы! Ќрине, «шеберлiк» деген бiр шыѓ барын бќрiмiз де бiлемiз. Бiлгендiктен де мойындаймыз. Сол «шыѓныѓ» еѓ ћџзар биiгiне жеткен кiм? Бџл ќлемде «жеттiм» деген ешкiм болѕан жоћ. +йткенi, шеберлiктiѓ еѓ џшар биiгiне жету бџл жалѕанда кiм-кiмге де мљмкiн емес. Дегенде, ауыл арасы емес, республикалыћ конкурс сарапшыларыныѓ талѕам таразысынан шыѕудыѓ ћандайлыћ шырѕалаѓ екендiгiн осы #нермен шџѕылданѕан азаматтардыѓ #здерiнен артыћ кiм сезiнер?! «Бiткен iске сыншы к#п», сан алуан суреттердi кiм ћалай баѕалайды? Бiреулерге џнаѕанныѓ бiреулерге џнамауы мљмкiн. Сондай сын сарабынан Болаттыѓ аты алдымен аталуы сол шаћта бiздiѓ де мерейiмiздi бiр к#терiп тастап едi... ...«Советское фото» журналы 1982 жылѕы 9 н#мiрiн тљгелдей Советтiк Ћазаћстанѕа арнады. Сол н#мiрге бљкiл Ћызылорда облысынан жалѕыз Болаттыѓ «Жылћышы балалары» деген суретi iлiгiптi. Сол жылы Болат Ћазаћстанныѓ Ресеймен ћосаћтасуыныѓ 250 жылдыѕына орай ќуелi Алматыда, сосын Мќскеуде #ткiзiлген к#рмелерге ћатысып, оныѓ да бiрiншi бќйгесiн жеѓiп алды. Бiз Болатымызды таѕы да аѕымыздан жарылып ћџттыћтадыћ! Оныѓ сол суреттерiн «Арман» кинотеатрына ћойылѕан к#рмеден к#рген «Казахстанская правда» газетiнiѓ редакторы љшеуiн

сџратьш алдырып, газетiнiѓ 9 мамыр кљнгi 109-н#мiрiнде жариялатып жiбердi. Ал Мќскеуге салтанатћа ћатысуѕа барѕан облыстыћ «Ленин жолы» газетiнiѓ редакторы Ћалћабай Ќбенов ќлгi 250 жылдыћ мерекеге арналѕан «Фоток#рмеден» Болаттыѓ 10 суретiн к#редi. «Бџл бала тегiн бала болмады» дедi ме, Ћалекеѓ Мќскеуден оралѕан бойда бџѕан дейiн #зiнiѓ ћџзырында келiсiм-шартпен (контракт) жљрген Болатты газеттiѓ негiзгi фототiлшiлiгiне таѕайындау туралы бџйрыћ бердi. ...1984 жыл, 3 ћыркљйек. «Известия» газетiнiѓ осы кљнгi н#мiрiнде журналист Эдуард Поляновскийдiѓ Болат жiберген сурет («Минуттыћ љнсiздiк») бойынша жазѕан к#лемдi новелласы («Ночь коротка, опять облака») жарияланды. ...Келесi 1985 жылы «Ћазаћ ќдебиетi» газетi жаѓажылдыћ н#мiрiне (№1) сегiз адамныѓ суретiн «Айрыћша атап #темiз» деген таћырыбымен басып шыѕарды. Олар: Мемлекет жќне ћоѕам ћайраткерi +збекќлi Жќнiбеков, Республика мемлекеттiк сыйлыѕыныѓ лауреаттары – аћын Сырбай Мќуленов, жазушы Оразбек Сќрсенбаев жќне... бiздiѓ Болат! Бџлар – жыл љздiктерi едi. Жќне, сол жылы Болат «Казахстанская правда» газетi жариялаѕан конкурстыѓ љшiншi жљлдесiне ие болды. «Боздаѕын кљтiп ќлi жљр» деген суретi љшiн. Ал осы газеттiѓ сол 85-жылы жарияланѕан конкурсына Болат «Кешкiћџрым» деген суретiн жiберген-дi. +зi онша сене ћоймаѕан сол суретi де келесi 86-жылы газеттiѓ ынталандыру сыйлыѕын алып бердi. ...1987 жыл. Армавирдiѓ халыћтыћ фотостудиясы Болатты «Фотоюмор-87» к#рмесiне шаћырды. Оѕан Болат 6 суретiн жiбердi. К#п џзамай, Болаттыѓ атына Армавир фотостудиясыныѓ аћшалай сыйлыѕы келдi. Сол жылы Ћазан т#ѓкерiсiнiѓ 70 жылдыѕына орай #ткiзiлген халыћ шыѕармашылыѕы Бљкiлодаћтыћ фестивалiнiѓ лауреаты болды. Iзденiс жалѕаса тљстi. 1989 жылы ћазан айыныѓ 15-18-i кљндерiнде Мќскеуде журналист суретшiлердiѓ (фотохудожников) ћџрылтай съезi #ттi. Оѕан АПН-нiѓ Ћазаћстандаѕы фототiлшiсi Ю.И.Кудин, ТАСС-тыѓ ћазаћстандыћ фототiлшiсi И.Н.Попов жќне-е... Ћазаћстанныѓ сол кездегi 19 облысынан жалѕыз Болат – не бќрi љш-аћ адам жiберiлдi. Съез жџмысына џйымдастыру комитетiнiѓ т#райымы, «Со-

ветское фото» журналыныѓ бас редакторы О. Суслова басшылыћ жасады. Оныѓ ћолдауымен Бљкiлодаћтыћ халыћ шаруашылыѕы жетiстiктерi к#рмесiне Болаттыѓ жеке сурет к#рмесi ћойылды. Оныѓ ћорытындысы: КСРО Журналистер одаѕы «Фотоорталыѕыныѓ» Бљкiлодаћтыћ фотожурналистiк факультетiне сырттай оћуѕа ћабылданып ћайтты. Оћу мерзiмi 3 жыл екен. «Огонек» журналыныѓ фототiлшiсi, КСРО Журналистер одаѕы сыйлыѕыныѓ лауреаты Г.В.Копосев жетекшiлiк ететiн топћа бекiтiлген Болатымыздыѓ сол оћуын ойдаѕыдай бiтiрiп, «мамандыѕы – фотожурналист» деген к#гiлдiр дипломын Кабирасыныѓ ћолына џстатып, бiр уњ дегенi бар. 43 жасында! Наѕыз #жеттiѓ iсi... Сол «студент» болып жљрген кезiнде жетекшiсi Геннадий Викторовичтен љйренгенi аз емес. Бiрде одан хат алѕаны бар. Содан љзiндi: «В своих фотографиях Вы показываете грамотное владение техническим мастерством и в основном правильное его использование для решения творческих замыслов. Как лучшие, выделяю 2 фотографии. Это «Свидание» и «Рассвет». Здесь Вы с помощью силуэтного изображения добились успеха. «Свидание» – пример точного поиска деталей, раскрывающих сюжет... 23.04.1990 г.» – деген екен. Мiне, Болаттыѓ сезiмге шабатын суреттерiн мќскеулiк шебер осылай баѕалаѕан-ды. Мен мџнымен Болатты аспандата маћтайын деп отырѕаным жоћ. Ћашаннан сырмiнез сырласпыз, оныѓ #нерiне ћыздырма ћызыл с#з жат. Тек тљсiне бiлiѓiз. Бар тiлегi осы. Бiраћ бiздiѓ сорымыз сонда, талантты дер уаћытында тануѕа барынша самарћаумыз. +нердi алѕаусыз мџрат тџтћандарѕа лауазымныѓ керегi жоћ. Оларѕа керегi, орысша айтћанда, тек сќл ѕана «внимание» болса болды. Алайда... ...Болаттыѓ отты к#з фотоаппаратын найзаѕайдай жарћылдатып жљрiп елу жастан да асып кеткенiн есiткенiмде, ошарылып отырып ћалыппын. Не деуге болады? Оныѓ баяѕыдан бергi жљйке жџћартћан ћыруар сљркiл еѓбегiнiѓ ћџзырлы басшылыћ тарапынан лайыћты баѕаланбай, елеусiз ћала бергенiне ћамыѕып налыѕаным едi бџл! Бiзде ќр кезде осылай ѕой, жеѓ џшынан жалѕасып жатћан бiр ћиыр-шиыр сыбайластыћ. Сондай бiр сыбайластыѕыѓ болмаса, иегiѓ ћышымай-аћ ћойсын.

Ал фотоаппаратын асынып алып, ылѕи да асыѕыс жџмыс соѓында жљгiрiп жљретiн осынау ћаршыѕадай ћаѕiлез бауырымыздыѓ осы Сыр #ѓiрiнде бармаѕан жерi, шыћпаѕан тауы жоћ. Газеттiѓ жџмысы бiзге белгiлi, кљнбекљн #зiѓше бiр жаѓалыћ «ашып» дегендей iзденiп жљрмесеѓiз, кќдiмгiдей ћарайып ћаласыз. Кейде #мiрiѓiзде сќтсiздiк те болып жатады. Сондайда сенiѓ орныѓды #зiѓмен кљнбе-кљн ой б#лiсiп жљрген ќрiптесiѓ толыћтыруѕа бар. Сен ћолыѓа бiрер кљн ћалам џстамасаѓ да, газет уаћытынан кешiкпей шыѕып жатады. Ал фототiлшiнiѓ арћасын кеѓге салып салаћсуѕа еркi жоћ. Бiр газеттiѓ т#рт бетiндегi алуан жайлар к#бiне-к#п суретсiз жарасым таппайды. Ћысћасы, бiз к#ппiз де, фототiлшi жалѕыз. Ал бiз бiлетiн Болаттыѓ «ћанжыѕасы» ћашан да олжалы жљредi. Айтћасын аѕамыздан жарылайыћшы, Болат Омарќлиевтiѓ «шеберханасынан» шыћћан суреттердiѓ газетке жарамай ћалѕанын к#ргенiм жоћ, естiмеппiн де. Суретке тљсiрудiѓ де тљсiруi бар. Фотоаппарат асынып, жарыћ пен к#леѓкеге љѓiлгеннiѓ барлыѕы бiрдей шеберлерден емес. Осы жџмыстыѓ байыбына бара бермейтiндердiѓ ћайсыбiрi Болатты кейде «ћолбала» орнына жџмсаѕан кездерi де болды. Фототiлшiнiѓ беймезгiлде жљгiрiп жљретiнiне ћарап, сурет шыѕаруды «ерiккеннiѓ ермегi» к#ретiндер де бар. Ал Болатћа салсаѓыз, суретке тљсiрудiѓ ћандай #нер екенiн наћты iсiмен дќлелдеп келедi. Ол ќрбiр арайлы кештерден де, ќрбiр айлы тљндерден де, ќрбiр атћан таѓдардан да жаныѓызды жадыратар жаѓалыћ iздеп шарћ џрып жљрген бiр бейнетћор. Оныѓ т#л туындыларында сезiм сќулелерi ойнап, ћџбылып тџрады. Жалпы бiз бiлетiн Болаттыѓ #нерге деген жљрегi адал, #зiнiѓ талѕамынан шыћпаѕан суреттi жџртшылыћ назарына џсынѕан емес, сол бойда ошаћтыѓ к#мейiне жытырады. Ол ыстыћ-суыѕы мол осынау ћызылды-жасылды #мiрдiѓ алуан тљрлi ћџбылыстарын жай ќуесћойдыѓ к#зiмен емес, #нерге ѕашыћ сыршыл жљректiѓ жанарымен зерделейдi. Ћиядаѕыны ћалт жiбермеу, айнала т#ѓiректен сџлулыћ iздей жљру, мiне, бiз бiлетiн Болаттыѓ бар жаратылыс болмысы осындай. Бџл ыѓѕайда бiздiѓ арамызда сќулелi жарыћ пен к#леѓкенiѓ шарпысып тоѕысуынан #нер туындысын жарћыратып шыѕаратындар тым сирек, тiптi саусаћпен де са-

науѕа келмейтiн жоћ есебi. Сќулелi жарыћ суретшiден ћас ћаѕым сќттегi к#рiнiстердi «ћармаѕына ћауып» љлгiретiн шалымды шапшаѓдыћты, ал тџмшаланѕан ћараѓѕылыћ демiѓiздi iштен алѕан шыдамдылыћты ћажетсiнедi. Оныѓ љстiне, газеттiѓ #з табиѕатына тќн талабы бар. Газет-журналдарѕа ћџр ќуесћойлыћ жљрмейдi, оѕан шалымды шебердiѓ ћарымды ћабiлетi мен аћындыћ алѕырлыѕы керек болады да тџрады. Кљнбе-кљн солай. Ал сондай талап пен талѕам таразысына џдайы дайын тџру екiнiѓ бiрiнiѓ ћолынан келе берер ме? Ќлгi к#птеген фотографтардыѓ фототiлшi бола алмайтын сондай бiр кiлтипаны бар. Бџл Болат айтып отырар болса, фотоаппарат сићырына тырнаћтайынан-аћ ћџштар болыпты. Суретке алѕашында туѕан ауылыныѓ кiр-ћожалаћтарын тљсiруден бастаѕан. Бертiн келе, бџл ћџмарлыћ табиѕат к#рiнiстерiн ћызыћтауѕа џласћан. Ќрине, бiрден бќрi сќттi бола ћойѕан жоћ. Таспаѕа жарыћ тљсiрiп алып, #кiнген кездерi де болды. Талай ћаѕаз жыртылды, таспаныѓ да талайы кљйiп кеттi. Ћаѕiлез ћара бала сонда да алѕан бетiнен ћайтар болмады. Осы #нерiн џштай жљрiп, тек бiр-аћ рет жиренгенi бар. О бiр жылы мџны баласынып, еѓбегiн елемейтiн алаћол бастыћтарына ренжiп (фототiлшiге бќрi ћожайын ѕой), тџрмыс ћажетiн #теу комбинатына кетiп ћалды. Арада к#п уаћыт #те ћойѕан жоћ. Бiр кљнi асай-мљсейлерiн асынып ћайтып келдi. – Я, не болды, жай ма?! – деппiн ћуанѕанымнан. – Бiр жерде отыра-отыра каћћан ћазыћ болуѕа айналдым, – дедi кќдiмгiдей ренжiп. – Табысым жетедi, жоспар артыѕымен орындалады. Бiраћ бџл жџмыс менiѓ ћолым емес екен. Суреттi ћатып ћалѕан стандартпен шыѕарады. Еѓбегiѓ процентпен есептеледi. Еѓ ћиыны, елге шыѕып, адамдармен араласудан ћалдым. Iздену, шеберлiк шыѓдау жайына ћалды. Редакциямды саѕындым... Саѕынѕан редакциясы Болатын ћаѕып алды. Облыстыћ газетiмiз Болатыныѓ суреттерiн жариялай бастауы мџѓ екен, ћџлпырып сала бердi. Рас, редакция – ћызметкерiнiѓ айын оѓынан, жџлдызын солынан туѕызып ћоятын жџмаћ емес. Тiрлiктегi «тозаћтыѓ» бiр тљрi осы жерде. Бџл мекемеге ћызметке келген кiсi тозаѕына ћалай да т#земiн, газеттiѓ абыройы – менiѓ абыройым деп келуi керек. Онсыз iсiѓ оѓалмайды. Осы кљнi байырћалап отырар болсам, газеттiѓ

к#п бейнетi бiздiѓ бойымыздаѕы бар нќрiмiздi сыѕып алып, ћџр жанымызды ћалдырыпты... Тќйiрi-ай, бiздi ћойшы, менi ойландыра беретiнi – Болаттыѓ бiрiнен-бiрi #ткен ћыруар суреттерiнiѓ таѕдыры. Ќрбiр «деталi» к#здi арбап тџрѕан суреттерiне Василий Песковтыѓ «Таѓѕы шыћ» кiтабындаѕыдай, новеллалар жазып, тамаша бiр кiтап шыѕарар ма едi. Осы ой менiѓ к#кейiмнен жатсамтџрсам бiр кеткен емес. Болаттыѓ суреттерiнде Жетiсу #лкесi мен К#кшенiѓ к#з тџндырар к#рiнiстерi, Сыр бойы табиѕатыныѓ алуан ћыры тiлсiз сићырымен арбап, жырлап тџр ѕой, жырлап тџр. Соныѓ бќрiнiѓ жљйе-жљйесiмен жинаћталмаѕанына менiѓ к#ѓiлiм ћџлази бередi... Ќттеѓ #нердiѓ тiлiн тљсiнетiн, туѕан жердiѓ #нерлi перзенттерiн к#зi тiрiсiнде ћастерлеп, ћадiрлей бiлетiн бiр ћайырымды демеушi меценат кездесер ме едi... ЖЫЛЋЫШЫНЫЃ ЋЫЗЫ ЕДI I Арал аудандыћ халыћ сотыныѓ бiр б#лмесiнде екi ќйел оѓаша отыр. Бiрi – сљйрiктей жас келiншек, екiншiсi – тiсћаћћан байсалды ана. Сырт к#зге осы мекемеде iстейтiн апайына етжаћын сiѓлiсi келiп отырѕандай. – ... Е-е, солай де. Жџмыс iстейтiн бе едiѓ? – Жоћ. Ћайдаѕы жџмыс. Мектептi бiтiруiне тџрмыс ћџрдым. Одан балалы болып дегендей... – Ай, шыраѕым-ай, кљйеу кљтуге ерте асыћћан екенсiѓ де. Ќуелi оћып алѕаныѓда ѕой. Б#пем нешеу дедiѓ? – Љшеу. – Е-е... – Ќѓгiме тiнi осымен љзiлдi. Сексеуiл темiржол стансасынан сотћа арызданып келген мына келiншектi ќлгiнде бауырына тарта с#йлесiп, мќнжайѕа ћаныћћан аудандыћ Советтiѓ депутаты ќрi халыћ заседателi Раушан Нџрманова ендi ой жетегiнде. +мiрден зќредей ћиындыћ к#рмеген мына ќп-ќдемi бќлекейдi аяп отыр. Бљгiнгiнiѓ тауы шаѕылмаѕан жастары алды-артын ойластырып жатпайды ѕой. Арасы екi жасардан љш б#песi бар, #зi жџрт ћатарлы оћып, мамандыћ та алмаѕан. Осындай

кљйiмен кљйеуiнен ажырасћысы келедi. Оныѓ не кiнќсi бар дегенде, мотоциклмен киiк ћуып, айдаланы кезiп кетедi екен; рас болса iшетiнi араћ, ойнайтыны карта; кейде карта ойнаѕан жерiнде ћонып ћалатын к#рiнедi. Иќ-ќ, рас болса, кљйеуiнiѓ кќсiбi жаћсы емес. Ал ажырасты дейiк, б#пелерiн т#ркiнiне ала кетпекшi. Бекiнген ойы осы. Сосын алимент талап етпекшi. Сонда, бџ ћараѕымныѓ алдаѕы к#решегi ћалай болады... Ай, жастар-ай, жастар, бiз сияћты тоћтасћандарды кейде осылай кљйiндiрiп, кейде кќдiмгiдей сљйiндiрiп жљргендерiѓ... – Раушан #з басы «сљттен аћ, судан таза» болып отырѕан мына сљйкiмдi келiншектiѓ ћолын сыртынан сипалай отырып, бiтуажасын бастады. – ...Ћараѕым, сен бљйтiп аћылыѓнан алжаспа, љш балалы болѕанда ажырасамын деген не сџмдыћ?! Сен ќлде де ойлан. Бџрынѕылар: «К#птi к#рген к#неден аћыл сџрасаѓ азбассыѓ» деген екен. Мен сенен аттай он бес жыл љлкендiгiм бар. Ендеше менi тыѓдауыѓ керек. Халыћ соты аћылыѓды айт деп ќдейiлеп шаћырѕасын келдiм. Бџлардыѓ осылай шаћырып тџратындары бар. Бiздi осындай ћоѕамдыћ жџмыстарѕа жегiп ћойѕан. Бiздiѓ «аћылшы џстаз» деген де атымыз бар. Олай болса, ћараѕым, сен менi тыѓдауѕа тиiссiѓ. Бљгiн бiлместiкпен бiреудiѓ жанып тџрѕан отын #шiрсеѓ, соѓыра екiншi бiр еркектiѓ тљтiнiн тљтетуiѓе тура келедi. Сен ќлi жассыѓ, аћылыѓ жан дљниеѓнiѓ тљкпiрiнде емес, к#зiѓде тџр. Мен саѕан туѕансыз тура бидей турасын айтайын, бќрiмiз де келiншек болып к#ргенбiз, мынадай уылжыѕан отты-жалынды кљйiѓде еркек iздемей тџра алмайсыѓ. Жаћсы, дегенiѓдi iстедiѓ дейiк. Сонда, анау сќбилерiѓдi кiмдердiѓ к#леѓкесiне ћалдырамын деп ойлайсыѓ? Олардыѓ маѓдайынан сипай ћоятын кiм? Ќкесiз #скен тiрi жетiмдерiѓ бара-бара кiм болады? Осыны ойландыѓ ба? Туѕан ќкесi мен шешесiнiѓ к#з алдарында жљрiп те сџйыћ жолѕа кезiккендер аз ба, мына заманда! Ћой шыраѕым. +йтiп тџныѕыѓды лайлаѕанша, ќуелгi баѕыѓды кќдiрле. «Ќуелгi баћ – баћ, кейiнгi баћ – ћара баћ» деген. Ћџдай ћосћан ћосаѕыѓ ай далаѕа ћаѓѕырып киiк ћуалап кетсе, кейде љйге ћонбай ћалса, ермегi карта ойнау болса, онысы жастыћтыѓ желiгi. Ана љш б#бегiѓ тџрѕанда ол ешћайда да кетпейдi. Ќлi-аћ аћылына келедi, бќрiн ћояды. Ћџдай-ау, бќрiн айт та, бiрiн айт: ћолыѓа ћонѕан ћџсыѓнан айналмассыѓ ба?! Ерiѓ

– пiрiѓ ѕой! Бљгiн патша к#ѓiлiѓе басћа ой келгенiмен, соѓыра: «ќттеѓ-ай, Раушан апай айтып едi-ау» – деп #кiнiп жљрмегейсiѓ. Ћџлдыѕым-ай, байсыз ћатын ћатын ба?! Байынан ажырасћан ћатын кiм к#рiнгеннiѓ ћолжаулыѕына айналады. Бiздiѓ ћоѕам жесiрлердiѓ кесiрiнен џрпаћты аздырып алды. Байынан ажырасћан ћатындардыѓ бейбастаћтыѕынан мемлекетiмiз шаш етектен шыѕынѕа батуда. Бџл ма бџл, мына байын тастаѕан ћатын дегендерiѓ бар-ау, џлтымыздыѓ бiрлiгiне iрiткi салатын сырћатымызѕа айналды ѕой. Сен бiздiѓ елiмiздiѓ сондай да соры барын бiлесiѓ бе... Раушан пќлсапасын кiлт љздi. «Ћџдая тоба, мен аяѕында не деп кеттiм, соншама таусылып. Айтћан аћылыѓа болайын аћылшы апай...» – деп iшiнен #зiн-#зi мысћылдап алды. Беу, арћалы аћындай бауырын жазып, ћызынып с#йлейтiн осы бiр адуын ќдетi-ай... Бiр шешiлiп кетсе, кестелi кемел с#здердiѓ ћайдан аћтарлып шыѕа беретiнiн #зi де аѓѕара алмай ћалады. Жаратылысында бiр шешендiк ћасиетi бар ма ћалай, шаршы топтыѓ алдында саѕы сынып к#рген емес. С#з жљйесiн ћиыннан ћиыстырып толѕай ж#нелгенде, к#птiѓ к#ѓiлiн ћатыћтай џйытар едi. Сонысынан кейде ћысылатын да жайы бар. Раушан ендi байћады, ќлгi бiр ќзiрде мына келiншек осы сот кеѓсесiнiѓ тљндiгiн желпiлдетiп жiберетiндей ширыѕып келiп едi. Ендiгi тљрiн ћара, к#зiнiѓ сорасы аѕып отыр. – Жiгiттiѓ љш жџрты болады деушi едi. Солардан екеуiѓе аћыл айтатын жолбасшыларыѓныѓ болмаѕаны ма? – дедi Раушан келiншектiѓ шолаћ шашынан сылап-сипап. – Бiздiѓ сiз сияћты оѓдырып аћыл айтатын да арћа сљйерiмiз жоћ. Шаруасын кљйттеген љлкендерiмiзден тљгел ћол жуып болѕанбыз. Байдыѓ #з еркi #зiнде. Менiѓ айбараѕымды жыр екен демейдi. Айтатыны: мен ћатынныѓ айтћанымен жљрмеймiн, ћайда болам, не iстеймiн, жџмысыѓ болмасын деп кљйдiредi. Ќбден шаршадым. Апайтай-ау, осындай аћылыѓызды оѕан да айтсаѓызшы шаћыртып алып. +тiнемiн, #зiн халыћ сотыныѓ алдына бiр алдыртыѓызшы... – деп келiншек таѕы да егiлiп #ксiдi. Раушанныѓ да к#ѓiлi босап, к#зi ысынды. Келiншектi ћџшаћтай орнынан тџрып, бауырына басты. Аймалады. Сосын: – Мiне, мџныѓа кiм келiспейдi! Бiз сендердi ажырастырушы емеспiз, ћосушымыз ѕой. Сен арызданды екен деп сот

бiрден ажырастырып жiбермейдi. Айырылѕан азады, ћосылѕан озады. Апалап отырсыѓ ѕой, алдаѕы демалысымда сен љшiн Сексеуiлге барайын. Кљйеуiѓмен т#рт к#здерiѓ тљгел отырѕанда с#йлесейiн. Сот ешћайда ћашпайды, айтћан аћылды тыѓдамаса, сотына да салармыз. Ћандай мыћты #зi, осындай ќп-ќдемi келiншегiн ренжiтiп жљрген... – деп кљлген болды. Содан екеуi ћолтыћтасып сыртћа шыћты. К#шеде ћатар келе жатып, к#ѓiлдi сыѓайда кљлiмдеген болып: – А-ал, сiѓлiм, ендi ћайту ћашан? – дедi Раушан. – Тљстен кейiнгi пойыз болмаса... – Онда бiздiѓ љйге жљре ѕой. Шай iшiп жайланып шыѕарсыѓ. Пойызыѓа бiздiѓ балдар шыѕарып салар... Раушан ойѕа малтыѕып келедi. Бљгiнгi кикiлжiѓ – #мiрiнде бiрiншi рет есiткен жыры емес. Тiршiлiктiѓ таусылмайтын кљйбеѓi кесiрiнен талай рет осылай жљзбе-жљз отырып, ащылысћан кездерi болѕан. Жаны кљйгендер суырылып с#йлесе, бџл асыћпай тыѓдайтын. Тыѓдап болѕасын ойыныѓ жеткенiнше батырып басу айтатын. С#йте жљрiп, кiмнiѓ ћандай пейiлдегi пенде екенiн тап басып тануѕа даѕдыланыпты. Ћашаннан халыћ сотыныѓ заседателi болѕалы мџныѓ алдына кiмдер келiп, кiмдер кетпедi. Ќрбiр кезде ќртљрлi таѕдырлармен жљздесiптi. Сондайда бiреулерге ащы айтуѕа, бiреулердi «сен ќдемiсiѓ, сен жаћсысыѓ, жер љстiнде сенен артыћ жан жоћ» деген сыѓайда сауырынан сипап, арћасынан ћаѕып отырып, ашуын басуѕа, ал кейде кейбiр артыћ кететiндердi ћатаѓ кесiммен тоћтатуѕа тура келедi. Ћырсыћћанда осы кљнгiнiѓ жастары бiрiнiѓ с#зiн бiрi к#тере алмайтын болѕан. Ћит етсе сот пен милицияѕа жљгiредi. Асылып #лемiн дейтiн болды. Асылып ажал ћџшћандары да бар. Дегенде алдына келгендерден аћыл-кеѓесiн ћџп алып жарасып кеткендерi де аз болмапты. Кейбiр жџптыѓ айтћанды тыѓдамай, екiге жарылѕандары да болды... Иќ, #мiрде не болмайды... II 1975 жылдыѓ жазы Раушанды к#птен бергi тiлегi – асыл арманына жеткiзгелi тџр. Арѕын, Аида есiмдi егiз туѕан џлы мен ћызы орта мектептi осы жазда ойдаѕыдай бiтiрмек. Џлы

Жеѓiстiѓ отыз жылдыѕы ћарсаѓында Арманы мен Аидасы «љш џрпаћтыѓ кездесу кешiн» #ткiземiз деп #здерiнше дайындалѕан болып желпiнiп жљрген. Айтћандары рас болды. Салтанатты кешке шаћырылѕан ћџрметтi кiсiлердiѓ ћатарында Раушан да отыр. Бiр ыѓѕайда кештi жљргiзушi: – Бљгiнгiдей к#сегелi кешiмiзде орта буын ардагерлерiмiздiѓ де кейiнгi толћынѕа арнап айтары аз болмас. Ендiгi с#здi коммунист-ана Раушан Нџрманова жалѕастырады, – дедi. Раушан ћоѕамдыћ шараларѕа ћанша араласа жљргенде оћ пен оттыѓ алапатын к#рген майдангер ардагерлермен бiрдей ћџрметтелермiн, кљндердiѓ кљнiнде орта буын џрпаћтыѓ атынан аталы с#з айтармын дегендi ћаперiне де алмапты. – Мен соѕысћа ћатысћаным жоћ. Не тауып айтам. Соѕыс ардагерлерiнiѓ естелiктерiн тыѓдай берейiк те? – дедi ыѓѕайсызданѕан кейiпте. – Реке, сiз ћатарлы буынныѓ балалыћ шаѕы соѕысћа душар болѕан жоћ па? Рас, соѕыста бiз жеѓдiк, бiраћ сол соѕыстан кейiн де не тойып ас iше алмай, не жарытып киiне алмай #ксiп #скендер – осы отырѕан #здерiѓ, орта буындаѕылар емес пе едi, – деп мектеп директоры Раушанныѓ есiне келмегендi есiне салды. – Апыр-ай деген, соѕыс таћсiретiн тартпаѕан бiр пенде жоћ шыѕар-ау, мына жарыћ жалѕанда... – Я-а, не айтатыны бар оныѓ, азабы мен ћазасы жеттi ѕой жер-жебiрiмiзге... – О, #ттi ѕой не кљндер #ксiтiп... Абыз аћын айтћандай, «кешегi кезеѓнен бљгiнгi кезеѓге» жеткендер осылай бiр-бiр мџѓдарын шаѕып, бiр-бiр кљрсiнiсiп алды. Раушан тоѓазыѕандай тџлабойы ћалтыранып кеттi. Жастайынан жетiмдiк пен жоћшылыћты бiрдей к#рiп #скендiктен бе, осындайда #ткен #мiрiнiѓ ауыртпалыѕы есiне тљссе, жан дљниесi бiр ысынып, бiр суынатын кљйге тљсiп кљйзеледi. О, #зiмен кеткiр соѕыс-ай... ...Сол Гитлер лаѓы басталѕанда Раушан сегiз жаста едi. «Ћызыл ту» колхозыныѓ бетке џстар озат жылћышысы Нџрекеѓ: «Аманшылыћ болып тџрса, осы ћызымды алдаѕы кљзде анау Аралдаѕы мектеп-интернатћа орналастырамын» деп отыратын. Алайда бљкiл ѕаламѕа ауыр апат ќкелген со-

ѕыстыѓ ћара ћџйыны ќкесiн сол ниетiне жеткiзбедi. Орал пединститутын соѕыс басталуына бiтiрген бауыры Мыћтыбайды кiдiртпестен майданѕа алып кеттi. К#кесi сол кеткеннен мол кеттi. Артында тек суреттерi ѕана ћалды. Дљние-ай, жалѕыз аѕасын жоћтай-жоћтай шашы да аѕарды-ау. Еѓ болмаса, пќлен жерде ерлiкпен ћаза тапты деген бiр хабары да шыћпады. Таѕдыр тым болмаса сонысын да ћимады ѕой. Арћа-басы кеѓ кезде аудан мен облыс орталыѕы арћылы не Алматыѕа, не Мќскеу к#рмесiне ат iзiн салып тџратын Нџрман жылћышы соѕыс басталѕасын кеѓ далаѕа тџсалды да ћалды. Майданѕа жарамды жылћы керек. Бџрын #зiне бекiтiлген табынѕа ие болса, ендi иелерi майданѕа кеткен бiрнеше ћостыѓ ауыртпалыѕын арћалауѕа тура келдi. Бџрылуѕа шама жоћ. Анасы Рысты мен Раушанѕа да мiндет табылды. Колхоздыѓ ћанар толы жљнiн екеуi тљнемелiк тљтiп отырѕаны. Сол тљтiлген жљндi Рысты кљндiз иiрiп, жiпке айналдырады. Сол жiптен ћарѕадай Раушан саусаћтары майысып ћолѕап, шџлыћ, мойын шалѕы, жылы кеудеше тоћитын – майданѕа аттанѕандар љшiн. Дљние-ай, сол еѓбегiнен К#кесiне бџйырѕаны болды ма екен... Раушан балапан кљнiнен жылћыныѓ сљтi мен ћымызын ћанып iшкен, тал бойы сќйгљлiктердiѓ ћанатында ћатайѕан дала ћызы емес пе, ћайратты да зейiндi болды. Мектепке ћабылданатын жасы #тiп барады. Алайда алты ћырдыѓ астындаѕы Аралѕа ќкесiнiѓ ћџрыѕы жетпей-аћ ћойды. Жаѕдайдыѓ жанкештiлiгi сондай, малшы ћауым жапан далада жабайыланып кеткендей едi. Шарасы таусылѕан Нџрекеѓ Ћамбаштаѕы жетiжылдыћ орыс-ћазаћ мектебiне осы ћызын екi жыл кешiктiрiп жеткiзген едi. Сол мектепте оћыѕан жетi жылда Раушан ћоѕамдыћ жџмыстардыѓ бќрiне бауыр басып араласты. Бiр де бiр каникул айлары еѓбексiз #ткен емес. Жiгерлi де намысћой ћыз кљшке тљсетiн ћара жџмысты да жапырып жiберетiн. Соѕыс жылдарында майданѕа, кейiн колхоз шаруашылыѕына болысты. Еѓбегi еш кеткен жоћ, ретiне ћарай елендi. 1948–49 оћу жылында ауданныѓ комсомол џйымы Раушанды ќйелдердiѓ бiрiншi облыстыћ слетiне ћатыстырды. Содан арада 27 жыл #ткенде ќйелдердiѓ халыћаралыћ жылында љшiншi слеттiѓ делегаты болды. Соѕыс кезiндегi ыссылы-суыћ, љнемi ер љстiнде #ткiзген

жанкештi желiс Нџрекеѓе ћатты батћан ды. Соѕыстан соѓѕы љшiншi жылы дљние салды. Бџлай болар деп кiм ойлаѕан. Бiр шаѓыраћтыѓ арћа сљйеген асћары тым таршылыћ кезеѓде тым ерте опат болды. Ћамк#ѓiл шешесiне, Жаћсыбай, Ћџдайберген есiмдi ћызылћарын iнiлерiне пана болар ендi кiм... Амал ћайсы, онжылдыћты бiтiргесiн институтћа тљссем деп iштей кезенiп жљрген Раушанныѓ ендi оћуды ћоя тџруына тура келдi. Бџл – 1949 жылдыѓ жазы едi. Еѓбек жолын колхоздыѓ кiтапханашысы жќне комсомол џйымын басћарудан бастады. Џйымныѓ ћырыћћа жуыћ мљшесi болды. Ауылда т#рт тљлiк те #сiрiлдi; арпа, бидай, тары, жљгерi, сџлы, баћша егiледi; ћџба жоннан мал азыѕы дайындалады. Алайда техника тапшы, тiптi жоћтыѓ ћасы. Бiраћ #л-тiрiл жоспар мен мiндеттеменi орындау керек! Орындау љшiн ћиындыћтан ћаймыћпау керек! Бќрiне т#зу керек, к#ну керек! Сол тџста Раушан ауылда ешкiмнiѓ ойына келмеген бiр маћсатћа бекiндi. Ауданда колхоздар бойынша бiрiншi болып, комсомол-жастар бригадасын ћџруѕа ынтыћ едi. Дегенi болды. Ылѕи жiгерлi жастардан iрiктелген бригада ауданда ћатарынан бiрнеше жыл бiрiншi жљлдеге ие болды. Ал мал азыѕыныѓ берiк ћорын дайындаудаѕы ерен ерлiктерi љшiн колхоздыѓ комсомол џйымы БЛКЖО Орталыћ Комитетiнiѓ Ћџрмет Грамотасымен марапатталды. Iзiнше џйым атына ћомаћты посылка жiберген. Бџл сыйлыћ ауыл жастарына жетерлiктей шахмат, дойбы, шаѓѕы, волейбол, футбол сияћты спорт киiмдерi мен ћџралдары едi. Ал Раушанныѓ #зi болса, мектептiѓ 8-9-10-кластарын жќне пединститутты сырттай оћып, бiтiрiп алды. Облыс комсомолдарыныѓ сегiзiншi жќне тоѕызыншы, кейiн онбесiншi жќне он алтыншы облыстыћ партия конференцияларына сайланып, ћоѕамдыћ ортаныѓ ћалаулысы дќрежесiне жеттi... Иќ, мектепте #ткен сол кеште орайы келiп айтћан Раушанныѓ сондаѕы естелiгi кiм-кiмнiѓ де к#кейiнде кеттi. III ...Комсомол ћатарында есейiп шыныћћан сол Раушан коммунист 1964 жылы Сарбасат ауылдыћ Советiнiѓ председателi болып сайланды. Бџрынѕы бџрынѕы ма, ендi

ћараћан бiр басында тљрлi мiндет. Советке ћарасты елдi мекендердiѓ к#гендескен ћам-ћаракетiнiѓ бќрiне араласуы керек. +йткенi араласуѕа мiндеттi, нќтижесiне жауапты. Бар уаћыты есептеулi, ал сан алуан мiндет Раушанды ќр ћиынѕа бiр салды. Ойсыз, iс-ќрекетсiз #тетiн бiр кљнi жоћ. Кейде талыѕып шаршайды. Сонда да, к#пшiл де к#нбiс ћалпынан айнамайды. Айнымайтыны кiсiлiк болмысы солай жаратылѕан, арып-ашып жљретiн ћарашалар љшiн ћиналѕанына ћайлы. Халыћты ћџрѕаћ с#збен алдарћата алармысыѓ. Алайда алдынан шыѕа беретiн, тљп етектен тосып алатын кедергi к#п. Раушан кейде кейбiр керi кеткендер мен лауазымды кержаћтардыѓ бiрi мен бiрi #зара тљсiнiсе алмайтындарына, содан да оѓай оѓѕарылатын iстердi де ћиындатып жiберетiндерiне ћынжылып торыѕады. Айтарыѓыз не, тосћауылѕа талай тап болды. Сондайда #зiн желеп-жебейтiндер к#нбiс ћараша халћы, iргелi жџрты. Атынан айналайындардыѓ алдында арыѓ таза болса, туыѓ жыѕылмайды екен. Ал #зi ћанша ћоѕамшыл бола жљргенде ћолынан келмейтiнге, #ресi жетпейтiнге килiгiп к#рген емес. К#ѓiл к#зiнiѓ жеткен жерiне ѕана ћџрыћ тастайды. +мiрдiѓ ащысы мен тџщысы оны сондай болуѕа љйреткен... Сарбасат ауылдыћ Советi 1969 жылы тџрѕындарыныѓ #судiѓ орнына кемiп кеутiне байланысты ћысћарды. +йткенi Аралдыѓ теѓiзi тартылып, табиѕаты жџтады, кљнк#рiс ћиындады, ћара кљшiне жалынѕандар жџмыссыз ћалып жан-жаћћа тыраѕайлап к#ше бастады. Раушан аудан орталыѕында ашылѕан жаѓа балабаћшаѕа меѓгерушi болып таѕайындалды. «Ал жаѓа џяныѓ босаѕасы берiк болсын!» – деп ћала басшылары балабаћшаны к#руге келгенде, к#з алдарында ћаѓћиып жалѕыз љй тџрды. Он т#секте – 25 бала. Ауыз суды шелектеп тасиды. Бљлдiршiндер шарбаћ орнына керiп ћойѕан арћан iшiнде ойнап жљр екен. Жаѓа деген аты болмаса, к#гендескен кем-кетiктен к#з тџнады. Сондаѕы ћаѓћиѕан жалѕыз љй арада #ткен алты жылда кеѓейген. Ауласында тал-теректер желектерi желбiреп бой салѕан. Су сырланѕан шарбаћ iшiне темiр #зекшемен келедi. Таѕамдары к#гiлдiр отынмен пiседi. Аулада сексенге тарта бљлдiршiн ойнап жљр. Тќрбиешiлер осы ћџтты ћоныстан жылына бiр топ еркелерiн мектептерiне шыѕарып салады. Раушан аулада балаћайлардыѓ ортасында ойындарын

ћызыћтап ќрi таза ауада тыныстап жљрген-дi. Почта тасушы ћолына газет-журналдармен бiрге ќдемi #рнегi жылтыраѕан бiр конверт џсынды. Халыћ сотына арызданып келген анадаѕы келiншектен екен. «Шаћыру ћаѕаз». Тџѓѕышымыздыѓ мектеп жасына толѕан тойына шаћырамыз... – дептi ерлiзайыпты екеуi. «Ой, аћымаћтарым-ай...» – дедi Раушан к#зi кљлiмдеп. Осы сќтте самайын ћырау шалѕан оныѓ жљзi жадырап, ћуаныш сезiмi жан-жљрегiн тербеп тџр едi. ЋАРАША ЉЙДIЃ КЕЛIНI «Мен мiрiмде здерiнiѓ туасы нер адамдары екенiн, бойларындаѕы талантын сезбейтiн ћазаћ ќйелдерiн кп кездестiрдiм. Мќселен, балаларын тќрбиелеп сiрген аналардыѓ арасьнда ауылда збетiнше кiлем тоћитын, киiм тiгетiн, тамаћты баппен пiсiретiн ќйелдер здерiнiѓ шын нер иелерi екенiн байћамайды. Оны ойларына да алмайды. Бала тќрбиелеп сiру де керемет нер. Мџндай адамдар табиѕатынан жоѕары дќрежеде жарасым, љйлесiм тапћан тџлѕалар». Фариза ОЃЅАРСЫНОВА Облыс орталыѕынан iссапармен келген жолаушы маѓдайын «Райым» колхозы партия џйымыныѓ секретары Жаћсыѕџл Жалѕасбаевтыѓ љйiне тiредi. Мезгiл – тџныћ теѓiздей толыћсыѕан мамыр айыныѓ ќдеттегiдей бiр џлы сќскелiгi болатын. Ћаћпадан енген жолаушыныѓ назары ќ дегеннен киiз љйдiѓ туырлыћтарын кљншуаћћа жайып тастап, #зi соныѓ љстiнде бау-шуына к#мiлiп отырѕан аћсары #ѓдi ќйелге тљстi. Оныѓ осы ћалпы ћаланыѓ салтына к#зi ћаныѕып ћалѕан жолаушыѕа iлкiде тосындау к#рiндi. Бџл да, ќйел де тосыннан жљздескен бейтаныстарѕа тќн џяѓ амандасты. Жолаушы Оныѓ мынау атк#пiр iсiне ќрi сљйсiнiп, ќрi таѓданѕан кейiпте: – Бау-шуды «кљрделi ж#ндеуден» #ткiзiп жатырсыз ба? – дедi #зiнше ќзiлдеген болып. Ал, ќйел болса, #мiрiнде бiрiншi рет к#рiп тџрѕан адамына не дей ћойсын, я, бiздiѓ жаѕдайымыз осы, – дегендей сыпайы жымиды. – Жаћаѓ љйде ме? – Жолаушы б#гелiѓкiреп ћалѕан едi. – Љйде болмаса, тiзе бљкпейсiз бе? Тосырћамай т#рлете

берiѓiз, – деп ќйел таѕы да жымиды. – Љйде ѕой, демалып жатыр едi. Ќйелдiѓ жылы љнi мен мейiрбан жљзiнен жолаушы жаны семiрiп ћалды. Бџрынѕылардыѓ салтымен айтћанда, «ћџдайы ћонаћты» мектепке барады-ау дейтiндей шамадаѕы ћыз бала ешкiм ескертпей-аћ есiгi ашыћ тџрѕан љлкен љйге бастап жљрдi. Ћонаћтыѓ iшi бџѕан да жылып ћалды. Кiшкентайдыѓ мына ћылыѕын ћызыћ к#рген ол: – Атыѓ кiм? – дедi келе жатып. – Гљлшат. – Атыѓ жаћсы екен. Анау отырѕан мамаѓ ба? – Иќ. – Ал, мамаѓныѓ аты ше? – Кљлѕаныс. – Оћисыѓ ба? – Бiрiншiге биыл барамын. – Ќ-ќ, ћалай, беске оћимысыѓ? – Я да. – +зiѓ бiр жаћсы бала болдыѓ ѕой! Гљлшат бейтаныс аѕаны бџрыннан бiлетiндей жатырћайтын емес, к#зi жайнап тџр. Ћонаћтыѓ жан дљниесi елжiреп кеттi. Гљлшат ќжептќуiр љлкен адам сияћты, ћонаћ аѕасын ауызѕы б#лмеде кљтiп тџрды. Ол аяћ киiмiн шешiп, ћабырѕадаѕы айнаѕа ћарап шашы мен жаѕасын ретке келтiрiп болѕасын: – Папам, мiне, мына б#лмеде, – деп бљйiрдегi есiктi нџсћады. Љй иесi џядай б#лмеде жалѕыз #зi денеге жеѓiл желбегейiмен шалћасынан тљсiп, ћыбырламастан жатыр екен. Жљзi жџбаулау к#рiндi. Басын ћџлыћсыздау к#терген ол сќлемдесiп болѕасын: – Ћараѕым, #з љйiѓдегiдей жайылып жата бер, – дедi ћамћор љнмен. – Мен аудан орталыѕынан кеше келiп едiм, командировкадан. Давлениемнiѓ к#терiлiп кеткенi. Осындайда #зiмдi #зiм салћын б#лмеде жай жатып суытып алатыным бар. Жолаушы оныѓ џлы сќскеге дейiн шалћасынан тљсiп ћыбырсыз жатћан мќнiсiн ендi џћты. Жќне байћаѕаны: љй иесiнiѓ жљзi албырап-жалбырып ћызарып кеткен екен. О кiсi сонда да байыз таппай, ћонаѕын кеѓ залѕа бастап ќкеп, т#рге оздырды.

– Шайѕа дейiн тыныстай тџрайыћ. Кљн бљгiн жексенбi емес пе? Жџрттыѓ бќрiнiѓ еѓ тќуiр к#ретiн кљнi ѕой, – деп кљле тљстi де, #зi таѕы шалћасынан жата кеттi. Ћонаѕыныѓ мќн-жайымен солай жатћан ћалпында ћаныћты. Ќлден уаћытта т#рге кере ћџлаш аћ дастарћан жайылды. Iле ѕайыптан ћалыћтап џшып келген «ћанатты тарелкадай» д#ѓгеленiп аћ поднос, оныѓ љстiне, ќндетiп аћ самаурын орнай ћалды. Залдыѓ iшi тќнге ћуат беретiндей саумал салћын ќрi ќлгiнде ѕана сљртiлген ќйнектей тап-таза; осыныѓ ќсерi жќне жџмсаћ т#сек ћонаѕымыздыѓ жанына майдай жаѕып барады. Ол бќрiнен бџрын осынша кеѓ залдыѓ базбiреулердiѓ ойынша «тiрелiп тџруѕа тиiстi» жињазына емес, тазалыѕы мен жан тербер тыныштыѕына сљйсiнген едi. К#зi љйрене келе байћаѕаны: залдыѓ iшi анау айтћан асыл жињазѕа бай емес, тiптi жџпыны деуге келер; ќнебiр, ќнебiр љйлердегiдей сiресiп тџрѕан дљние мџнда жоћ, кќдiмгi жџрттыѓ к#бiнде бола беретiн ћџбаћан к#рiнiс. Бiраћ сол барыныѓ #зi жарасымды к#рiндi. Ћонаћтыѓ к#зiн ќсiресе нџрландырѕаны – кiтаптар жаѕы баршылыћ екен. Ал ендi бџѕан аћ дастарћан мен аћ самаурынныѓ салтанаты ћосылѕанда, залдыѓ т#рi тiптi жайнап кеткендей болды. Иќ, жабдан к#з аз отырып к#п сынайды, – деген. Ћонаћ дастарћанныѓ жасалу сќнi мен самаурынныѓ ыстыћ демiнен-аћ мына мџѓсыз-ћамсыз пейiлде жайбараћа-а-а-ат жайылы-ы-ып жатћан Жаћаѓ жџбайыныѓ – ќлгiде к#зiне ќлжуаздау болып к#рiнген џяѓ ќйелдiѓ еѓбекћорлыѕына ћоса, тегi, бапкер де жан екендiгiн тљйсiндi. Ќне, ћараѓыз, т#рдiѓ сќнi – аћ самаурын не ћатты бџрћылдап та ћайнамайды, не тасып та т#гiлмейдi, мiнсiз сљртiлгенi сондай, сќнiмен ќндетi-i-iп, сќулеленiп тџр. Несiн айтасыз, осындай сќл нќрседен-аћ, тiптi мынау љй иесiнiѓ тым мамыражай, маѓѕаз жатћан ћалпынан-аћ талай сырдыѓ џштыѕын аѓѕаруѕа болар едi. Ћонаѕымыз ќнтек кљрсiнгендей болды. Ел кезiп, жер к#рiп дегендей кемшiн мен кереметтi салыстырып жљргенi жаѓа емес ћой, тегi. Сондайда бџл керiмiѓiз ќлiне ћарамай, #з жайын ойлап ћиналмас едi; керiсiнше, ќрдайым #зiне есiгiн ашып, т#рiн тосатын љйдегi «жiѓiшке жолды» жолдастыѓ жаз дидарлы болып келуiн аѓсап аттар едi, табалдырыћтан. Тiптi, iштей тiлеп жљредi десе де болар. Бiраѕында... бес

саусаћ бiрдей болѕан ба, кей-кейде бар пейiлiѓмен ћџрметтеуге ылайыћ, т#беѓнен жай беруге татитын азаматтыѓ #з љйiнде ћарадай ћџты ћашып, ќйелiнiѓ к#леѓкесiнде ћипаћтап отыратынын к#ргенде бар-ау... ох-е-ей, ћатты ћынжылатын. Я, ћатты ћынжылатын, тiптi ќлденелердi арыдан ойлап зыѕырданы ћайнайтын. +йткенi бар-ау, ќлгi жазѕанныѓ алѕаны – ќйел затыныѓ ардаћтысы болса, арман не; ондай бекзаттыѓ жолында ћоѓ етiне мейiрiмi келмейтiн ердi айыптай алармысыѓ. Ћым-ћиѕаш ћалыѓ ћауым iшiнде ерiнiѓ бќсiн танып, ћадыр-ћасиетiн баѕалай бiлетiн жаћсы жарды естi еркек ренжiтпес болар. Жџмыр басты жаратылысыныѓ кербез-керiмсалдыѕымен емес, ћарапайым бекзаттыѕымен жабдан жџртты сљйсiндiрген ќйелдi аћылды азамат ќуелi #зi љшiн, ћалды ѕџмырын џзартар џрпаѕы љшiн, ауыл-аймаѕы, кљллi ћауым љшiн ћџрметтеуге керек; бќрiнен бџрын кљллi тiршiлiгiмiздiѓ тiрегi болып отырѕан ћасиеттi бесiгiмiз – Отанымыздыѓ абыройы љшiн аялап ћџрметтеуге керек. Онсыз азаматтыѓ айдыны ашылмаћ емес. Ал, егер бар ѕой, естi ерлердiѓ уаћыт санасына сiѓiрiп, даѕдысына дарытћан елгезектiгiн кемаћыл ќйелдер «#зiмнiѓ мыћтылыѕымнан» деп тљйсiнсе, онда кеѓ дљнием тарылды, т#рiм ћуырылды дей бергiн... Я, солай! Неге десеѓiз, ешкiмнен аћыл-абыройы мен ћадыр-ћасиетi кем соћпайтын, денi сау, ћайраты ћалпындаѕы азаматтыѓ љйiне ћонаћ келгенде ќйелiнiѓ назарынан ыѕып, ћасы-ћабаѕына ћараѕыштап, ћипаћтап отыратыны ћалай?! Жџмыс орнында, дос-жаранныѓ ортасында #зiндiк салмаѕы бар ноян жiгiттiѓ демнiѓ арасында к#белекке айналып кете ћойѕаны ма?! Неге жалтаћтайды ол?! Жатыр ѕой мына #зiндей Жаћаѓ жайбараћа-а-ат жайылып. Немене, бџл кiсiнiѓ басћалардан ерекше ай мљйiзi бар ма? Бiз тџрмыс-кљйдi тљзеуде керемет революция жасадыћ, – дедi ћонаѕымыз iштей бiр дем тыныс созып, – ал, санасезiмдi жетiлдiруде... кiбiртiѓдеп келемiз... Иќ, айтарыѓыз не, iлгешектер к#п, бiз парасаттан кенде ћалып, ойдан жљдеген сияћтымыз. Жљдемесек, #з ћалауымен ћосылѕан ћосаѕы естi азамат санатынан болса, ондай ердi сыйлап пiр тљту – ќйелдiѓ #зiне мќртебе емес пе? Ал, маћџл, ерiнен артыћ жаратылѕанныѓ #зiнде де ќйел инабаттылыѕы дейтiн киелi ћасиеттi тќрк ететiндей не к#рiндi?! Неден бџл, не-

ден?! Дљние ћызыѕыныѓ бќрiнен биiк тџрѕан адамгершiлiк #рiсiн тарылтып алуѕа не себеп?! Япыр-ау, осы бiздiѓ жџрт озалдан жаны жомарт, жан дљниесi бай нќсiлден емес пе едi, – деп ћашанѕы даѕдысымен таѕы да, мiне, бiр ћайырым толѕанысћа берiлдi. – Жалѕандыѕына баћћанда малдан «жарлы» болсаћ болѕан шыѕармыз, ал бiраћ жан рухы жайдары халыћ емес пе едiк. Жаратылѕалы, тiптi бар-ау, кљнi кешеге дейiн: «Келер жерiн Жасаѕанныѓ #зi кеѓ ћылсын» – деп, алдаѕы к#решегiнен iзгi ниеттерi мен љмiттерiн љзбей, к#ѓiлдерiн кеѓге салып отыратындардан едi ѕой, шыћћан тегiмiз. Япыр-ау, солардан ћалѕан рухани жан байлыѕы ћайда кеттi? Дљние кiрi – мал байлыѕы емес, рухани жан байлыѕын айтамыз да, баяѕы. Тiршiлiкте баршылыћ базарын кiм б#тен к#рген, ал жоћшылыћтан ћысыла ћалѕан кљнде де жетпеске бола апшымайтын едi-ау, бџрынѕылар. Таршылыћ таућыметiнен жљйкесi жџћарып ћиналѕандарѕа: «Жоћћа жљйрiк жетпейдi, барѕа ћанаѕат ћыл» – деп басу айтып отырѕандарын талай к#ргенбiз. Бџѕан мысалды алыстан iздеп жатудыѓ тiптi ћажетi жоћ. +зiмiздiѓ ќке-шешемiздi, оны азсынсаћ ауылаймаѕымызды алайыћшы. Олардыѓ пайым-парасаты ћандай мысалыѓа да жарайтын едi-ау! Жарыћтыћ, бiздiѓ ауылда бiздi баѕып-ћаћћан шешелерiмiз ерлерiнiѓ бетiне тiк келiп к#рген емес, ерлi-зайыптылардыѓ ћай-ћайсысы да несие с#з, кикiлжiѓ дегендi бiлмейтiн. Ерiнiѓ айтћанын екi етпегеннен шешелерiмiздiѓ кемiп ћалѕан жерi жоћ. Ќкелерiмiз де #з жолын, #з ж#нiн жаћсы бiлетiн. Бљгiнгi кейбiреулердей бiрiне-бiрi љстем болѕысы кеп #зелену, бiр-бiрiне алак#з болып ћасиеттен айырылу – олардыѓ ћаперiнде болмаѕан. Бљгiнгiдей азыћ-тљлiк, дљние-мљлiк шырѕалаѓына бола ћоздап кеткен кљйкi тiрлiк кикiлжiѓiн ойлауды айтасыз, ондайѕа шiркiн дер едi. Сонда, солардыѓ ќл-аућаты бљгiнгiлердiѓ жаѕдайынан к#ш т#мен едi-ау; сонда да олар мына кемдi кљнгi дљниеден ар тазалыѕы жолында адаспай, жџртшылыћ алдында џят арћаламай #тiптi. Япыр-ау, солардан ћалѕан ћасиет ћайда деймiз ѕой баяѕы, пиѕылымызды неден кiрлетiп алдыћ?! Кейбiр келеѓсiздер мен болымсыздар сол бiр ћарапайым ћараша жандардыѓ ћасиетiн шынымен аздырып алуѕа бет бџрѕандай ма, немене #зi?!

К#рiп жљргенiмiз к#кектiѓ тљсi болмаса, осы кљнi бiрћатар ерлi-зайыптылар ћарасаѓ – тым ќдемi, беттерi жылтырап тџрады; киiм киiстерi де џнамды. Ћысћасы, басћаны бiлмесе де, ћалай жљрiп-тџруды жаћсы бiледi, заѓ жаѕына да жљйрiк. Сонан келе, бiрiн-бiрi ћадiрлеп, сыйласуѕа келгенде, ж#нге баћпай, терiс кететiн мiнездерi-ай. Ерi ќ дей ћалса, ќйелi мќ деп шыѕа келетiн бiр керемет; таусылмайтын бiр кикiлжiѓ. Япыр-ау, бљл ћайдан жџћћан, ћайдан iлiккен ћасиет?! Мџнымен ћалай к#герiп к#ктеймiз... Дљниеде ерлi-зайыпты екеудiѓ текетiресiнен #ткен шырѕалаѓ болатынына сене алармысыѓ. Бџныѓ сергелдеѓi деген сергелдеѓ асып туѕан аћылдыны да, жетi жџрттыѓ тiлiн тапћыш алѕырды да шарасыз халге душар етiп жљрген жоћ па? Кейде мынау деген азаматты аяйсыѓ. Ата-бабасыныѓ ћџтты шаѓыраѕына #зi т#сек салдырѕан адамына айтћанын џћтыра алмай, жаны жљдеп, жанары жасып жљргенi. Неге десеѓiз, кезiнде бал к#ѓiлi балћып ћосылѕан ћосаѕы кейiн уаћыт #те келе тљкке арзымайтын ћылыћ шыѕарады... Екеуiн ерiксiз ћосты дейтiндей баяѕы ж#н-жоралѕыныѓ келмеске кеткенi ћай заман. Ќдiлiне келсек, бљгiнде ћалаѕанына ћџрыћ салатын баяѕыныѓ басасау жiгiттерi жоћ, керiсiнше таѓдаѕандарын табындырмай ћоймайтын ћыздардыѓ ћалауы болѕыш. Сонан келе кейбiрiнiѓ ћылыћтарына ћарныѓ ашады. Кљнi кеше кљйiп-жанып сљйдiм-кљйдiммен ћосылѕандар бiр кљндерi болѕанда... шат-шќлекейi шыѕып, жанжалдасып жатћаны. Ал, кiмдiкi ж#н, кiмдiкi терiс – айырып алыѓыз. Ћатыћтай џйыѕан да, iркiттей iрiген. Ерi – ер емес, ќйелi – ќйел емес... Осы кљнi жеке шауып, бќйге алѕалы жљрген жалѕыз басты ќйелдерге к#зiмiз љйренiп кеттi. Ќп-ќдемi ќйелдердiѓ џятты ћайырып ћойып, бетон ћабырѕалы љйдiѓ шаршы метрiн даулап жљргендерiн к#ргенiѓде, жљрегiѓ сыздайды. Дљниеѓ тљгел бола тџра кљйзеледi екенсiѓ. Ар мен абыройдан шаршы метрлер мен бетон ћабырѕаныѓ ћымбат болѕаны да! Баяѕы махаббат машаћаты ћайда, сљйдiм-кљйдiмi не болды?! Дегенде бџныѓ #зi ћџстыѓ келу-ћайтуы сияћты базбiреулердiѓ тџрмыс машыѕына айналѕан. – Шайѕа жаћындаѓыз. ...Ой тџзаѕына тљскен ћонаѕымыз ћаймаћ ћатћан ал-

ћоѓыр шайдыѓ алдына ћалай пайда бола ћалѕанын да байћамапты. «Шай ћайнатым уаћыт ћандай болады екен, – деп ойлады шайдыѓ соншалыћ тез келгенiне к#ѓiлi толып. – Ток самаурын болса с#з басћа». – +зi ћаћ т#рге ћонаћтаѕан едi, оѓѕарылып отырды. Сонда байћады: дастарћанныѓ кесе басында жатћан љй иесi мызѕып кеткен екен, оѕан шай ћџйыла ћоймапты. – Ау, Жаћаѓ... – деп ћалды ћонаћ. Шай ћљйып отырѕан Жаћаѓ жџбайы: – Ол кiсiнiѓ шайы ћаныћ ћой, #зiнiѓ сондай ћџс џйћысы бар, ћазiр таман оянады, – дедi жымиып. – Оѕан дейiн шайыѓызды асыћпай алдыра берiѓiз. Жаћаѓ сiздi сосын да жалыћтырмайды. – Е-е, Жаћаѓ бабын жаћсы бiлемiн десеѓшi. – Оныѓ бабын бiлмегенде кiмнiѓ бабын бiлуiм керек, – деп кљлдi Кљлѕаныс. Шай iшудiѓ бiссiмiлласы осындай бiр жайдары ћалыпта, шуаћты к#ѓiл райымен басталды. Ћонаѕымыз дастарћанныѓ соншалыћты талѕаммен жасалѕанын аѓѕарды: шыны-аяћтары мен ќрбiр адамныѓ аузын сипап, ћолын сљртетiн майлыћтары ќр б#лек; жќне сол майлыћтар мен сулыћтардыѓ да, дастарћандаѕы шыны-аяћтардыѓ да тазалыѕына сљйсiнiп отырды бiр мезет. О-ой, жарыћтыћ, базбiр ќйелдер бар-ау; мынадай дастарћаны, шыны-аяѕы мен ыдыс-табаѕыныѓ бќрi шетiнен сатал-сатал кiр болып келер едi. Онысын сљртетiн майлыѕы ћайсы, ћонаѕына беретiн сулыѕы ћайсы – #зiѓ ажыратып ала бер... Ондайда ащы араћтыѓ бары да жаћсы, ќрi-берiдесiн анау-мынауды елеттiрмей жуып-шайып жiберетiн... Ал ќлгi болымсыздыѓ шайы да ћайнап болмас, бырћырап-быћсып оты да жанып бiтпес, ћазаны жќне оттан тљспес... Оѕан не дерсiз. Ћонаћ – ћойдан жуас. Сондыћтан: «Жоћ болса екен-ау, онда амал не? Ал бар болып тџрып, џћсата алмау деген не сџмдыћ» – деп, iштей пџшайман болып отырасыз. Ћонаѕымыз ћазандыѕы басында кљйбеѓдеп жљрiп алатын ќнебiр, ќнебiр болымсыздар мен мына Кљлѕаныс дастарћанын салыстырып едi, айырмашылыѕы жер мен к#ктей екен. Жер ћайда, к#к ћайда? Алдындаѕыныѓ бќрi ћолдыѓ дќмi: ыстыћ сљтке б#ктiрiп, сары майѕа шылап байытћан с#к, бал татыѕан жџмсаћ iрiмшiк пен ћџрт, нарттай

ћызырап пiскен ћазанжаппайдыѓ буы бџрћырап, майы сорѕалап ол тџр. Не деген бапкерлiк, не деген кенендiк, – дедi к#ѓiлi байып отырѕан ћонаѕымыз. Ол дастарћандаѕы тљрлi тљрлi конфеттердi, ћант, пешеней сияћты дљкеннiѓ тќттiлерiн есепке алып отырѕан жоћ. «Бардыѓ шырайын шыѕару дегенiѓ осындай-аћ болар! Шын мќнiндегi «мќдениеттi дастарћан» дегенiмiз осындай дастарћан шыѕар, – деп пайымдады. Ќлгi к#бiмiздiѓ айта беретiн, аѓсап жљрген дастарћанымыз осы емес пе?» Ћонаѕымыздыѓ ћарап отырѕысы жоћ, ћазандыѕы басында кљйбеѓдеп жљрiп алатын ќнебiр болымсыздар мен џстаптџтћан самаурынына жљзi тљсiп, сќулеленiп отырѕан мына ћарсы алдындаѕы ћарапайым џяѓ ќйелдi таѕы да iштей салыстырды #зiнше. Кљлѕаныс оларѕа ћараѕанда айдынданып шыѕа келдi. Бџл ќйел солармен салыстырѕанда таѕында отырѕан патшадайын емес пе! – деп тљйдi iшкi тейiн. С#йте отыра, #зiн-#зi к#птен мазалап жљрген бiр #кiнiшке жеѓдiртiп те алды. Осы љйдiѓ «маѓдайына жазып ћойѕан» мынадай бапкерлiк пен џсынаћтылыћты ќсiресе кейiнгi кейбiр кенже толћынныѓ игерiп ќкете алмаѕанына #кiндi. Љлбiреген тым жаћсы ћыздар мен уыз ерiн келiндердiѓ ћайсыбiрi љй тiрлiгiне ћараудан ат-тондарын ала ћашады, илiккiлерi келмейдi. Солардыѓ бiразыныѓ тiкбаћай, тљсiрiмсiз екенiн екiнiѓ бiрi айтып жљр осы кљнi. Ал аѓдап ћараѕан адамѕа ќйел парасаты дегенiѓ отбасы тiрлiгiнен басталмай ма? Амал не, соны бiразымыз ескере бермеймiз. Ќйел нќсiлiн ћызметiнен жоѕарылатып, ћоѕамдыћ iске жеккенде еѓ алдымен, бќрiнен бџрын, оныѓ отбасындаѕы парасат деѓгейiне ден ћойуды џмытады-ау, сабаздар. Ћџрметтi т#рден ойып орын алып, «мќртебелi» дейтiн мiнбеден ћызыл с#здi судай сапырып шыћћан базбiр ќйелдердi «#з љйi, #леѓ т#сегiне» келгенде к#рсеѓiз ѕой. Бџл ћонаѕымыз жџртћа аћыл айтћыш ќлгi тастљйiн пысыћайдыѓ љйдегiлерге ќмiрiн жљргiзе келетiнiн, кейде кљйеуiнiѓ т#бесiне жасын ойнатып кердеѓдейтiнiн талай байћаѕан. Байћаѕан да жаѕасын џстаѕан. Тљѓiлгенi, ондайлар љйiне келген немесе љйiнде жљрген жаћын-жуыѕын кiсi к#зiнше жџмсауды #зiнше мыћтылыѕым деп бiледi екен. Бiрде бџныѓ #зiмен институтта бiрге оћыѕан ћызды ћызмет бабында кездестiрiп ћалѕаны бар. Сылћым келiншек болѕан.

Келбетiне, жљрiс-тџрысына iшпей-жемей тойѕандайсыѓ. Љйiне ертiп келдi. Ж#н-аћ! Алайда, келгесiн ќлгi кереметтiѓ бiрден-аћ ши шыѕарып алѕаны. Келе «кеше ћайда болдыѓныѓ» астына алып кљйеуiн тексердi, сосын «обед неге дайын емес» деп енесiне «ескерту» жасады. Онысын да ћоялыћшы, ќлгi сылћым сџлуымыз шай iшуге к#сiлiп салып отырѕасын кљйеуiне ананы алып келшi, мынаны алып бершi деп тыным таптырмады. Ќрi-берiдесiн дастарћан љстiнде жетпiске келiп жер сипап отырѕан енесiн жџмсаѕанда... ћонаѕымыздыѓ шалћасынан тљсе жаздаѕаны... Сонда, сол љйдiѓ т#рiнде отырып, мынадай парыћсызды ќжептќуiр беделдi ћызметке атћа мiнген дљмдiлердiѓ ћалай таѕайындаѕанына назаланып ћынжылѕан-ды. Сонда, ќлгi сылћым сџлу ћыз кљнiндегi ћџрбысына: «мiне, к#рдiѓ бе, мен ћандаймын, осы љйдегi љстемнiѓ кiм екенiн бiлiп ћой», – деген сымаѕын аѓѕартты #зiнше. Ал, дџрысына келгенде, байѕџс шолаћ белсендi #зiнiѓ тексiздiгiн танытћан едi. Ал мына ћарапайым Кљлѕаныс шай жабдыѕын алдын ала аћылмен ойластырып дайындаѕандыћтан, ешкiмдi жџмсамай-аћ ыѓ-шыѓсыз отырѕан жоћ па? +зi де сабырлы, ћонаѕыныѓ да к#ѓiлi жай. Жќне, ќѓгiменiѓ шындыѕы: мына ћазанжаппай – Арал мен Ћызылорданыѓ кейде кќдiмгiдей ћамыр татып тџратын, кейде iшiнен ћыл-ћыбыры ћоса шыѕатын кебiртек те тљйiртпек наны емес. Бџл – ауылда тџратын Кљлѕаныстыѓ пiсiрген наны. Ћонаѕымыз Арал ћаласыныѓ нанын жеп к#ргенiмен, наубайханашысын танымайды; ал Ћызылорданыѓ... ...Ћонаѕымыздыѓ к#з алдына ќнебiр сџлуша келген бљйрек бет кќрiс ќйелдiѓ тџлѕасы жайћалып тџра ћалды. Онымен iс љстiнде де, ћаланыѓ ќкiмшiлiк кеѓселерiнде де талай мќрте жолыѕысћан. Жџртшылыћтыѓ ћоѕамдыћ пiкiр ретiнде кемшiлiк жайларын айтћан адамныѓ бетiнен ала кету – ќдетi екен. Бай, ба-а-ай, заѓѕар-ай, безектеп тџрып бiр с#йлейдi дейсiѓ. Тiптi кейде #зiнiѓ ћайда тџрѕанын аѓѕара алмай ћалады бiлем... Ћонаѕымыз сол наубайханашыныѓ орынды сынды мойындаѕанын к#рген емес. Бас салып сын айтћан адамныѓ #зiне ауызды сала жыѕылады. Жазѕан-ау, соныѓ орнына анау iргесiндегi темiржол наубайханасыныѓ тќжiрибесiн љйренбей ме; немесе оны

менсiнбесе к#ршiлес Шымкент, Ташкент, я Алматы сияћты iргелi жерлерден ћолдау, к#мек жайын iздестiрмес пе? Жоћ, оныѓ есесiне дќлелi дќлел болмаса да «дќлел» тапћыш. Ж#ндi пiспеген тонна-тонна нанныѓ тџтынушыѕа #тпегендiктен, ћџдайдыѓ ћџтты кљнi магазиндерден керi ћайтарылып жататыны есеп емес. Халыћтыѓ табан ет, маѓдай терiмен табылѕан ћасиеттiмiздi соншалыћ рќсуа ететiндей оѕан кiмнiѓ кљш берiп ћойѕанын бiлсек бџйырмасын... Ћонаѕымыздыѓ к#з алдына сол кќрiс келiншек пен мына Кљлѕаныс кино кадрларындай кезек пе кезек тџрып алсын. Ойы: осы отырѕан Кџлѕаныс наубайхана нанын ћалай пiсiрер екен, – дейдi. Дќл мынадай дќмдiѕып пiсiре алар ма екен?! Пiсiргенде ћандай, пiсiре алар едi. +йткенi, бџл ыѓѕайда оћыѕанда тџрѕан пќлендей бiр керемет ћџпия жоћ. Диплом ќркiмдерде-аћ бар. Ќѓгiме оћыѕаныѓды жљзеге асыра алатын тоћыѕаныѓды айт! Ќѓгiменiѓ ћџл саѕасы ќркiмнiѓ адалдыѕы мен саналылыѕына кеп тiрелмек. Я, соны айта берiѓiз. «Санасызѕа сан айтсаѓ да...» – демекшi, нанды ћорламау, ћалайда кќдеге асыру ж#нiнде ћабылданѕан бюро шешiмдерi мен мќжiлiс ћарарларынан тапшылыћ к#ргенiмiз жоћ. Содан бiраћ ћандай ћорытынды шыћты? Тiптi, «Тиiмдiлiк пен сапа» бесжылдыѕын да #ткiзiп алыппыз ѕой, нанымызды дџрыс пiсiрiп жей алмай жљрiп... Кљлѕаныс ерi мен ћонаѕы бiраз ћаужаѓдасып к#ѓiл бiрлеген шамада аћ самаурынды еселеп, пќрнегiн да жаѓадан демдедi. Сосын #зi ћонаѕынан кешiрiм #тiнгендей ишарасын ћабаѕымен танытып, сыртћа шыѕып кеттi. Орнына он-он бiрлер шамасындаѕы ћаѕiлез ћыз бала келiп отыра ћалды да, шай ћџя бастады. «Япыр-ай, ж#ндеп ћџя алар ма екен, бџ бала шайдыѓ бабын ћайдан бiледi» – деп ћобалжыѓћырады ћонаѕымыз iштей. Жо-жоћ, ћџйѕанда осы ћџйсын, #зi икемшiл екен, босаѕан кесенi лезде ћаѕып алып, майысып отырып бабымен ћџйып берсiн. Ал, керек болса! – Атыѓ кiм? – дедi оныѓ тљсiрiмдiлiгiне сљйсiнген ћонаѕымыз #зiнiѓ балаларѕа љйiрсек даѕдысына баѕып. – Аты Гљлмира, – дедi ћонаѕыныѓ ыѓѕайын байћаѕан Жаћаѓ да масаттанып. – Алдына љшiншi класты оћиды. Мамасыныѓ ќйдi-i-iк к#мекшiсi болып тџр. Гљлмира жымиып т#мен ћарап отыр. Жымиѕаны-аћ ќдемi екен, ћџдды мамасыныѓ ћалпы.

Содан бџл љйдiѓ береке дарыѕан дастарћаны жуыћ арада жинала ћоймады, тiптi жиналмады. Шайдан кейiн тљскi ас, астан кейiн араѕа ет пiсiрiм уаћыт салып шай келдi. Бќрi бабымен: таѕамы дќмдi, шайы сiѓiмдi болды. Ћонаѕымыз бџл љйге џлы сќскелiкте келген едi, содан ќбден жайланып, к#ѓiлiн демдегесiн сыртћа шыћћанда џлы бесiн к#терiлiп барады екен. Осы екi аралыћта к#лденеѓ келген к#к аттыныѓ бабы жасалып жатћаны. Бџл љйдiѓ сонда осыдан басћа тiрлiгi болмаѕаны ма?! Неге болмасын, тiршiлiксiз љй бола ма... Оњо-о, мына ћараѓыз, кеѓ ауланыѓ екiншi бiр т#рiне алты ћанат аћ орда дерлiктей ћараша љй д#ѓгеленiп орнай ћалыпты. Сыћырлауыѕы шифер шатырлы љлкен љйдiѓ еѓселi есiгiне дќл келедi екен, бiрiнен шыѕып бiрiне кiруiѓiзге болады. – Жаћа-ау, мына жаѓалыѕыѓыз ћџтты болсын! Бiз љйде отырып байћамаппыз, бџны демнiѓ арасында келiстiре ћойѕан кiм болды екен?! – деп ћонаѕымыз ћос алаћанын кере жайып, ћайран ћалып тџр. – Кiм болушы едi, Кљлекеѓ ѕой, – дейдi Жаћаѓ танаудыѓ астынан. – Кљлекеѓ бе, ћалай љлгiрген?! – Љлгiрмей несi бар, шаѓыраѕын балдар к#терiп бергесiн ћалѕандары бiздiѓ Кљлекеѓе какой емес ћой, – деп ћояды Жаћаѓ тауланып. – Киiз љйдi тiге бiледi екен-ау, ќ?! – Ау, бiлмей несi бар, о баста ћараша љйдiѓ келiнi болып тљскен Кљлекеѓ емес пе... Љй иесiмен бiрге ауыл сыртында сейiлдеп жљрген ћонаћтыѓ к#кейiнен бљгiнгi алѕан ќсерлерi кетпей ћойды. Бќрiне љлгiрiп жатћан Кљлѕаныс, майысып шай ћџйып берген Гљлмира, љйге бастап ќкелген ћџттай Гљлшат... шатырдай таза аћ дастарћан... Кљлѕаныстыѓ кiрбiѓi жоћ, жасандылыѕы жќне жоћ – ћоспасыз, алѕаусыз ћызметi... Жаћаѓ «ћойдан жуас» ћонаѕын кеѓ тынысты беткейде бабымен сейiлдете жљрiп, ќр тљрлi ќѓгiмелердiѓ басын шалып келедi. Шет шалѕайдаѕы ауыл арасында жљрiп ћалѕан адамныѓ г#й-г#йi демесеѓiз, ќѓгiмелерiнiѓ таћырыбын ауылдыѓ тiршiлiгi, осындаѕы балѕын буынныѓ ертеѓгi болашаѕы, жылдан-жылѕа тандыры тартылып бара жатћан теѓiз

таѕдыры, сарћылмас деген Сырдарияныѓ жџтауы, кешегi бiр кљндерде телi тентектей тулаѕан к#лдердiѓ ш#лге, ал ш#лдiѓ ѕазабат тозаћћа айналуы... Аћыр соѓында халыћаралыћ жаѕдай... Осыныѓ бќрi ел мен жер таѕдырын #з таѕдырынан кем санамайтын азаматтыѓ к#ѓiл ћџртын жейдi екен. Ара-тџра ћонаѕын тыѓдайды, шет шалѕайѕа кешеѓдеп жететiн жаѓалыћтарѕа ћаныћћысы келедi. Ћысћасы, осы бiр сейiл-серуен екеуiнiѓ к#кiрек сарайын iзгiлiк самалымен желпiп, етене райласып тљсiнiсуiне дќнекер болды. Бiр жаѕы осындай сќттi шљйiркелесуден де шыѕар, ћонаѕымыздыѓ к#з алдынан осы ќлгiнде ѕана м#лдiреп отырып шай ћџйып берген Гљлмира кетпей ћойды. Осы балапанмен тайталасып ќнебiр кќрi ћыздыѓ да к#ѓiл экранынан к#рiне бергенi. Екеуiн iштей салыстырды. Гљлмира ћандай, Гљлмирадан мљшел жас ол ћандай?! О, жасаѕан ... кiм болмайыћ, тќрбие таѕылымын елеѓ-алаѓнан ойластыруымыз керек екен ѕой. Тал тљстен, я бесiн ауып кеткеннен кейiн ћарманѕан пенде мыћтап ћателеседi екен де. Ћайран љлкендерiмiз: «Баланы жастан» деп тегiн ћаћсамаѕан болды. Ћонаћтыѓ нарттай балбыраѕан жљзi кенет тосаѓ тартты. Есiне сол оћиѕа тљсiп едi. Реттi бiр мќслихатта љй иесiнiѓ ћызы шай ћџюѕа отырды. Байѕљс бала, бiлмейтiнi бар, бiрден бас тартсайшы. Жоћ, ћоћиып отыра ћалды да, ал кеп аћ самаурынныѓ шљмегiн аѕыл-тегiл шорылдатсын... тiптi, ыѓѕайсыз болды. К#п iшiнде кiм жоћ, ћыздыѓ ќкесiмен кеѓкелес ћџдай атћанныѓ бiрi: «Сен #зiѓ тiрлiгiѓнiѓ к#бiн босћа #ткiзiп алыпсыѓ ѕой, – дедi ћарап отырмай. – «Е, не боп ћалды?! – Ћыз ќкесi аѓтарылды. – Жайшылыћ па?!» – «Ћайдан жайшылыћ болады. Ћатыныѓныѓ к#зiме тљспей отырѕаны...» – «Ал, тљстi делiк?» – Тљссе, таѓынан таспа тiлер едiм! Осы жасћа келгенше мына балаѕа не љйреткен...» – деп самаурынѕа жуыспай, ћоћиып отырѕан ћызѕа иегiн шошайтты. Дегенде ќр ћауымныѓ заманына лайыћ салты, салтына сай ж#н-жоралѕысы болатын шыѕар. Десек те, осы кљнi кiмдiкi ж#н, кiмдiкi ж#нсiз, соѕан баѕа бермек тџрѕай, мќнжайѕа тљсiнiсудiѓ #зi шиеленiсiп кеттi. Сол оћиѕаны бќлкiм бiреулер керуеннiѓ бiр к#шкенiнен ћалмай џмытћан да болар. Ал, бiраћ... Иќ, кез келген уаћытта алдымыздан кес-кестеп шыѕа келетiн сол «бiраћ»... Бџдан ћџтылатын кљн жоћ шыѕар...

к#ршi, к#з жазып ћалѕандарыѓ мен аялай алмаѕандарыѓды тауыса алармысыѓ. Ол тынысын тереѓнен созѕан сќтте мџрнына жаѓа сауылѕан жып-жылы сљттiѓ жас иiсi келгендей болды. К#зiн ћайта ашћанда елестегенi: аћ бауыр ћоѓыр сиырды сауып отырѕан Кљлѕаныс емес, ћџдды менiѓ Апам ба... – деп ћалѕандай едi. ...Жазѕан-ау, ол ћай заман. Анаѓ ћайда, сен ћайдасыѓ. Есiѓе дџрыстап тљсiршi, анаѓныѓ аялаѕаны ћоѓыр сиыр емес-тi, м#лдей ћара сиыр едi ѕой. Бiр ѕажабы, сондаѕы м#лдей ћара сиырдыѓ бiр жолѕы меѓсiз аћ бџзауын #зiѓе еншiлегенi ћайда? Содан алыстаѕалы сен шайыѓа сљт ћаттырып iшудi џмытпаѕаныѓмен, ћалѕаныныѓ бќрiнен ада болѕансыѓ. Балдай тќттi балѕын шаћ кiм-кiмге де ендi ћайтып оралмас-ау ћой, бiраћ анаѓ аялаѕан меѓсiз аћ бџзауыѓнан – енесiнiѓ уыз сљтiмен ауызданѕан еншiѓнен алыстап кеткенiѓ ћалай? Пайдаѓ бар ма тапћан? Кiм бiлiптi... «Еншiсiнен айрылѕан жалѕыз мен деймiсiѓ...» – Ћонаѕымыз ауылдыѓ таѓѕы ауасын емес, ћџдды к#бiгi гљмпиген жаѓа сљттi сiмiрiп тџрѕандай кљйде едi. Анасыныѓ ћолынан м#лдей ћара сиырдыѓ тостаѕандап айранын, кеселеп сљтiн iшкен кљндерi... ћайран сол кљндер! К#ѓiлi босап, iшi уылжып бара жатћанын тез аѓѕарып, жинаћылана ћойды. Ендi, мiне, ћайдаѕы бiр ћараша љйдiѓ ћарапайым ћонаѕы емес, #зiнше сырты бљтiн ћалалыћ кейпiне ендi. Ќлi ћызына ћоймаѕан таѓ самалын сiмiре жџтып сейiлдеуге бет алды. Бiраћ барлыћ уаћытта сырты бљтiн к#рiнгенiмен, дќл осы жолы iшi ќлем-жќлем едi... Ол осы ауылѕа тегiн келген жоћ-ты. «Iздегенге – сџраѕан» дегендей к#птен к#кейiн тесiп жљрген ћосалћы шаруашылыћ жќне азыћ-тљлiк мќселесiмен келген-дi. Љкiметтiѓ ћосалћы шаруашылыћты ћайтадан ћанаттан-дыру, азыћтљлiк молшылыѕына жету ж#нiндегi ћаулылары ћабылданѕанда, осынау игi шара бџ кiсiге к#птен кљттiрiп жеткен жаѓалыћтай ќсер еттi. «Халыћты баяѕыдан осынау келелi iске жџмылдырып, даѕдыландыра бергендерiнде ѕой, кейiнгi сарыауыз џрпаћ ћаншалыћты таѕлым алып, елiмiз ћаншалыћты iлгерi кеткен болар едi...» – деп #зiмен-#зi оѓаша толѕанѕан сќттерi аз болѕан жоћ. Бџл #зi кiндiк ћаны туѕан ауылыныѓ топыраѕына тамып, ж#ргегi ата-бабасыныѓ ћара

к#ѓiнде ћалѕан адамныѓ аѓсары едi. Бџл #зi ќрi-берiдесiн ауыл мен ћала дќмiн бiрдей татып, ћым-ћуыт тiршiлiк талћысынан #ткен адамныѓ мќйегiнде саћтап келген тiлегi едi. Сайып келгенде, ауылдыѓ да, ћаланыѓ да #зiне лайыћты еншiсi бар ѕой. Соныѓ уыздай џйыѕан мќйегiн шайћамаѕан игi едi. Амал не, ауыл мен ћаланы жаћындастырамыз деп жљргенде аѓѕарттыћ аз болмады. Тiзгiнiне ие бермей кеткен техникалыћ прогрестiѓ бiздi дайынѕа ћалай љйрете ћойѕанын байћамай да ћалыппыз. «Бќрi дљкенде дайын тџруы керек» – деген талап бел алып кеттi. Кен ћазып, ћџрылыс жљргiзгендерге де «дайыны» керек; фабрика, зауыт салѕандарѕа да «дайыны» керек; техниканыѓ тетiгiн иемденiп, ѕарышћа џшћандарѕа да «дайыны» керек... Ћысћасы, еѓбектеген баладан белi бљгiлген ћариямызѕа дейiн тек «дайынды» аѓсайтын болды. Алайда... ...Сол дайын ћайдан шыѕады, кiмге жетедi? Соны кемдi кљн жете ойланбай келiппiз. Егер ќркiм #зiн-#зi азыћтљлiкпен жеткiлiктi ћамтамасыз ете алмайтын болса, «дайынныѓ» ћџны не болмаћ? Ћымбаттай бермек! Адамныѓ еншiсi – ежелден еѓбек екен. Ендеше, оны еншiсiнен айырмаѕан игi едi. «Дайын» керек болса, азыћ-тљлiк молшылыѕына кенелгiѓ келсе, ћосалћы шаруаны кљйзелтпеген игi едi. Ал бiз оны кљйзелтiп алдыћ па? Алдыћ. Алѕанымыз емей немене, малды ауылѕа барып, iрiмшiк-ћџртын, ћымызћымыранын емге таба алмай ћайтып жљрген жоћпыз ба? Сол сияћты бџ кiсiнiѓ елдi мекендердiѓ талайынан ћатыћсыз ћара шай iшiп ћайтып жљргенi де жаѓа емес. Небiр жарамды жiгiттер љй iргесiне кетпен сiлтеуге ерiнетiн болыпты. Небiр ерттеулi аттай жинаћы келiндер еѓ ћџрыѕанда бiр сиырдыѓ емшегiне ћол жљгiртейiн демейдi. Бќрiне де «дайыны» керек. Ћысћасы, керек! Керек!! Керек!!! ...Парлап аћћан аћ сљт ќнi Жаћаѓ ћонаѕыныѓ ћџлаѕынан кљн џзаѕына кетпей ћойды. «Райымныѓ» ћосалћы шаруашылыѕы мен ћалтарыста ћалѕан осы ћалай жерлерiн аралай жљрiп ћараша љйдiѓ келiнi – таѓ нџрына малынып аћ бауыр ћоѓыр сиырды сауып отырѕан Кљлѕаныс к#з алдына орала бердi. «Осы ауылда ѕой, неше љй болса, сонша аћ жаулыѕы болуы керек. Солар мына Кљлѕаныс сияћты сиыр сауып, сары майын айрып, ћџртын сыѕып, iрiмшiгiн ћайнатып отыр ма екен?» – дейдi бiр ойы. Бiр ойы: «Бќрi бiрдей Кљлѕаныс

љй деген атымен жоћ. Бџл кемшiлiгiмiз бе, ќлде жетiстiгiмiз бе? – бiлмедiм, бiраћ #з басым бџны тек ћана жаћсылыћћа жорыр едiм, – деп ойлады #кiлiмiз. Сiз ћай шалѕайдан келмеѓiз, бџл #лкенiѓ ћай шаруашылыѕына бармаѓыз, сiздi кеѓседен ћайтарып жiбермейдi. Кеѓседен кейiн бiр наѕыз ердiѓ т#рiнен шыћћаныѓызды бiлесiз. Ал, ендi бџѕан риза болмаѕанда, басћа неге риза боласыз? Бљл пќниде #зiѓдей жџмыр басты пенденiѓ к#ѓiлiнен ћымбат не бар. Дегенде ћонаћ кљтудiѓ бар ауыртпалыѕы Кљлѕаныстай еѓбегi адал, кiрбiѓi жоћ ќйелдердiѓ жљйкесiне ќрине тиедi. Заѓѕарлар-ай, сонда да соны бiлдiрмейдi-ау! Ћызмет бабымен келген ресми #кiлдi жатырћамай, арнайы шаћырѕан ћонаѕындай ћџрметтейтiнiн ћайтерсiз. Е-е, асыл сљйектi ќйел нќсiлдерi, соларыѓнан жазбаѓдар. Сендер џрпаћ #сiрген бџл #ѓiрде бiз сияћты кезбелер ќуелi #зiн ресми #кiлдей тосырћап келiп, ћайтарында к#ѓiлi хош аттанатыны сол сендердiѓ арћаларыѓ ѕой. Бiздiѓ бџл Сыр #ѓiрiнде ћоѕамдыћ мљдде маћсатымен дамылсыз келiп-кетiп жататындарѕа отбасында к#рсеткен ћызметтерiѓiзбен елiмiздiѓ небiр келелi iстерiне ћаншалыћты ћолѕабыс тигiзетiндерiѓдi бiлесiѓдер ме? Асыл ћасиеттерiѓiз – еѓбектерiѓдi сатпайсыздар. Бiздiѓ iлгерiде #ткен џлы шешелерiмiз сiздердi сондай ќдетке љйреткен. Ендi сiздер де соны кейiнгi буын-буын џрпаћтыѓ санасына берiк сiѓiрiп кетсеѓiздер екен. Айтсаѓ да бџл ауыл – балыћшы ауыл ѕой! Кљлѕаныс тљстiкке желкелiгi кљжiрейген шойбас сазанныѓ бiрiн былћытып асып ћойыпты. Шџрайы бал татыѕан жас балыћћа жџћалап нан салѕан, ћамырын ћызыл бидайдыѓ џнынан илеген екен, ендi дќмдiлiгiн айтпаѓыз. Жаћаѓ: – Бiздiѓ Кљлекеѓ таѕамныѓ неше атасын к#рсеттi-ау! Бiздiѓ Кљлекеѓ бiле-е-дi... – деп ћопаѓдап ћойды. – Ћалай љлгiрдi екен? – Љлгiргенде... балдарымыз бар ѕой. Мамасы бќрiн дайындап бередi, одан ќрi не iстеу керектiгiн тљсiндiредi. Сосынѕысын балдардыѓ #зi љлгiрте бередi ѕой. – Балдарды соѕан даѕдыландырѕансыздар ѕой? – Ендi, ол жаѕы Кљлекеѓнiѓ iсi, со кiсiнiѓ еѓбегi-i... – Жаћаѓ танаудыѓ астынан бiр ыѓылдап алды да: – Е-е, бџл балыћ деген жарыћтыћты тџздыћтап жесе сiѓiмдi болады, – деп ћонаѕына ыћылас бiлдiре тљстi.

Бiраћ Кљлѕаныстыѓ ћонаћ кљтуi осы тљстiкпен бiте ћоймады. Бiр ауылѕа бiр #кiл аздай кешкiлiкте жќне екi #кiл сау ете тљстi. Бiрi облыс орталыѕынан шыѕыпты да, екiншiсi ауданнан ерiптi. Сонымен #кiл љшеу болды. Бiраћ бџл љйден не љлкенi, не кiшiсi болып, ћабаћ шытып жатћан бiр жан байћалмайды. Байћалѕаны сол, марћа ћозыныѓ бiрi лездiѓ арасында пышаћћа iлiнiп ћалыпты. Ћонаћ кљткен бџл љй сол тљнi таѕы да кеш жатты. Ќуелгi ћонаћ ћашанѕы даѕдысымен сол таѓертеѓгi саѕат тура 6.00-де оянып кеттi. Тысћа шыћћанда мамыр таѓы тамылжып тџр екен. Таѕы да елден бџрын ерте тџрѕан Кљлѕанысты к#рiп жымиды. Љйдiѓ ауласын теп-тегiс сыпырып тазалап, су сеуiп ћойыпты. Шайын ћойып, малын жайѕап дегендей, д#ѓгеленiп жљр. – Ћалай, жаћсы жатып, жай тџрдыѓыз ба? – дедi ћонаѕына жымиып. – Раћмет, Кљлеке! +зiѓiз ше, #те ерте тџрѕан сияћтысыз ѕой? – Ой, бiз деген кеш жатып, ерте тџрудыѓ ќдiсiн алѕанбыз ѕой. «Ќдiсiн алѕан?! Рас шыѕар» дедi ћонаћ ойша кљбiрлеп. Бџл да ештеѓе емес, таѓырћаудыѓ к#кесi сќл кейiнiрек болды. Дќлiздегi киiмiлгiшке iлiнген ќйел костюмiнiѓ омырауындаѕы алтын жџлдыз ћонаћтыѓ ћыраѕы жанарына оттай басылды. «Мать-героиня» деген ќдемi жазуын жаѓа к#ргендей, ћадалып бiраз тџрѕаны. – Бџл кiмнiѓ жџлдызы болды екен? – дедi дќлiзде жалѕыз #зi тџрѕанын џмытып. Кiмнiѓ жџлдызы екенiн шай љстiнде бiлдi. Кешеден берi «ћџдайы ћонаћтардыѓ» бабын жасап, зыр жљгiрiп жљрген мына шай ћџйып отырѕан џяѓ жљздi ќйел – алты џл, бес ћыз тќрбиелеп #сiрген Ардаћты-ана болып шыћты. Шынашаћтай ѕана нќзiк жан – он бiр перзенттiѓ анасы екен. Ал, керек болса! Сонан келе, бџл љйде ерлi-зайыпты екеуiнен басћа ешкiм жоћтай – бейбастаћ жљрген бiр баланы к#рмейсiз. Еѓ аяѕы жалаѓ бџт Жорабегi мен кенжетайы Баяны да тойѕан ћозыдай момаћан. Ќуелгi ћонаћтыѓ к#з алдынан «жоспар бойынша» бiр џл, бiр ћыздан ѕана тауып, соныѓ айналасында #бектеп жљрген кейбiр келiндерi тiзiлiп #ттi. Алла аћырын бергей, кейiнгi џрпаћтыѓ к#бi солай болды ѕой.

ДАЛАНЫЃ ЖЏПАР ГЉЛДЕРI «Мџндай адамдарѕа кљнде ертеѓгiсiн гљл ќкелiп џсыну керек». В.ПЕСКОВ («Псков ћызы») I Шыѕыс белдеу тегiс ћџланиектенiп ћалды. Ћиырдан к#з арбайтын осынау сићыр сурет ендi тџтас тџлѕасымен дiрiл ћаѕып тџр. Осы тџста дљние ћандай айшыћты. Оныѓ кербез келбетiне еркiн тоймай, ћџмартып ћарайтын уыз жас алћынып жатыр. Айнала ћџраћ џшып жљрген аяулы жандардыѓ жџбату с#зi ем болар еместей. Ол тљн-тљнiмен аласџрып шыћты. К#птi к#рген тќжiрибелi акушер Лаброва ћанын iшiне тартып ала ћойѕан. Ћасындаѕы к#мекшi ћолѕанатын ыммен жџмсайды. Алдында – мџздай су. Бiр уыс аћ дќкенi соѕан шылап алып, к#з алдында алћынып жатћан келiн баланыѓ маѓдайына басумен отыр. Ќлсiн-ќлсiн тамырын да џстап ћояды. Бiр сќт акушер–ананыѓ сќл бџѕаћты тамаѕы нќрестенiѓ еѓбегiндей бљлк-бљлк еттi: «Тџмсаныѓ толѕаѕы оѓай болсын ба, жас неме љргедек, ћол-аяѕын ћашан бауырына алѕанша љрейленiп жљредi ѕой...» Жалѕыз осы жолы емес, бџл кiсiнiѓ талай аналармен бiрге толѕатћаны. Иќ, к#ѓiл дегенiѓ жел ћайыћтай толћып тџр: бiр сенiмге, бiр кљдiкке толы. Тамаѕы таѕы да нќрестенiѓ еѓбегiндей бљлк-бљлк еттi: «Жасаѕан-ай, ћолаяѕын аман-есен бауырына алѕай да...» О, абзал жанды аћ жарћын адамдар-ай! Не деуге болады сендерге, нендей алѕыс, ћандай асыл с#з арнауѕа болады? Шыбын жанын шљберекке тљйiп, мойнын аћћа џсынып келген аяулы аналардыѓ азбас арманы љшiн ћанша кезеѓ алысып келдiѓдер екен. Оны кљнмен #лшеуге болар ма, оны тљнмен #лшеуге болар ма, немен #лшеймiз? Т#гiлген тер, есепсiз еѓбек есесiн ћалай ћайтаруѕа болады? Бџл жаћсылыћћа теѓ келетiн жаћсылыћ ћайда бар екен... Ћашан к#рмейiк, балапандарына жем тасыѕан аћ бауыр ћарлыѕаштардай кей адамныѓ к#кейiнде болатын бiр-бiр

жаћсы тiлектi љкiдей љлпiлдетiп жљргендерiѓ. Сонан келе, осы сендердi екiнiѓ бiрi елей де бермейдi-ау. Я, мына теѓiздей толћыѕан кљллi тiршiлiктiѓ кљре тамырына нќр болып тарап жатћан ћатардаѕы еѓбек иесi ћайда жоћ. Ќттегенай, к#п болса соныѓ бiрi шыѕар деймiз де, жљре беремiз-ау алаѓсыз. Ей, тџтымы ћатты тiршiлiк, сен тегi сондайсыѓ ѕой... Мейлi, акушерлер атаѕы жер жармай-аћ ћойсыншы. Оныѓ есесiне осынау айдай ќлемдегi адамдар анасы – толѕаћ сљйген аяулы жандар џмытћан емес сендердi. Иќ-иќ, џмытћан жоћ, џмытћан жоћ! – дегендей, таѓ алдындаѕы таза тыныс желпiнiп ћоя бердi. Сол-аћ екен, жанѕа жайлы майда ћоѓыр самал естi. Мiне, мiне, осы ерке самалѕа асыћћандай жќне бiр жаѓа адам мына жарыћ дљниеге – кеѓ жањанныѓ ћасиеттi босаѕасына ћадам басћалы тџр. Алда не болады... Келер кљннiѓ нџр шуаѕы мен аћ дарћан ћуанышы кљтiп тџрса ћандай жаћсы. О, толѕаћ сљйген аналардыѓ арманѕа толы тоѕыз айда осындай нџр сезiмде жљретiндерi бар-ау. Олар iште жатћан перiште перзентiнiѓ алдаѕы болашаѕынан тек осындай, тек осындай ћуаныш к#ктемiн к#ксейдi екен. Кљтуден бiр жалыћпайды екен. Жас ана екi талай халге – аса бiр ћиналыс кљйiне тљскендей. Кенет... ћџлын дауысы шыћты: – Жаным апа-ау, кетiп барам ѕой... – Шыдашы ћалћам, шыдашы... Дљн-дљние iшiнен тынып ћалѕандай. Айнала тым-тырыс, ћџлаћћа џрѕан танадай. Таѓ иегiн таћап тџр, сыртта к#ше бiткен бос. Барша жџрт балдай тќттi џйћыныѓ уыз ћџшаѕында елiтiп ћана жатыр-ау. Япыр-ай, бџл кiмдерге жџмаћ тљнi, кiмдерге азап тљнi десеѓшi... Ал перзент кљткен пенделердiѓ осынау ћџтты шаѓыраѕында тљнiмен жарыћ оты бiр с#нбейдi. Сонау ћиырдаѕы сары белден ћылтылдаѕан Кљн т#бесi ендi-ендi к#зге шалына бергенде... о, дљние-ай, бiр љн келдiау, акушер-ана ћџлаѕына. Естимiсiѓдер, жеттi ѕой, жеттi ѕой сќби љнi. Уа, мына љн асыл шыныдай сыѓѕырлап... адамныѓ iшi-бауырын елжiретiп барады ѕой. Не дейдi, не деп жатыр нќресте неме? Бџл неменiѓ #мiрге деген осы бiр ѕашыћ дабылы соѓыра талай таѓдар атып, кљндерге кљндер џласћанда, жасаѕан-ау, ћалай болар екен...

Е-е, онысын кiм бiлiптi. Неде болса ћуанышты к#ѓiл ћауiп-ћатерге толы дерексiз ойдан сытылып шыћћан. Мљмкiн, бџл љндi осы кќзiр айдай ќлем тегiс естiп те жатћан шыѕар; мљмкiн, бџл љнмен бiрге жќне бiр жайсаѓ таѕдыр басталѕан да болар. Иќ, бќрi де мљмкiн-ау, тегi... «Айналып кетейiн, ћадамыѓ ћџтты болсын! +мiр жасыѓ џзаћ болѕай. Халћыѓныѓ ћадырлы џлы бол» – деп, жаћсы ниет љстiнде жљрген акушер-ана ћызыл шаћа нќрестенi к#мiлген аћ жамылѕыѕа орап алды. Уай, дљние-е... бџл не деген шаћ едi. Шайдай таза шыѓылтыр таѓ лебi дљр сiлкiнiп алѕандай болды. Кќдiмгi Сыр бойыныѓ кермиыћ кербез таѓы. II Ћолында ћџндаѕы, акушер-ана нќрестелердiѓ базарлы б#лмесiне келiп кiрдi. Ќлгiндегi ќбiгер ћалпы ендi жоћ. Екi бетi алаулай жанып, ќлде бiр ќуендер сазын ћайталай бередi. Ћолындаѕы жаѓа иiстi ћџрдастарыныѓ ћатарына ћосты. Осындай кездерi ћалт жiбермей айтып ћалатын #зiнiѓ љйреншiктi ќзiлi бар едi. Соны таѕы айтты: – Жатыѓдар тыныш, жиырмасыншы ѕасырдыѓ џрпаћтары... Шынында аршыѕан жџмыртћадай аћ ћџндаћтар жаѕалай томпиысып жатћан-ды. Акушер-ана бапты бiр сезiммен кљлiмсiреп ћарап тџрды соларѕа. Шырадай к#гiлдiр к#зiнiѓ алдын балапан ќжiмдер торлай ћалѕан. Кќдiмгi к#к ћџраћтай жџмсаћ мiнезi, бабымен ѕана ћалыћтап жљретiн ќдеттегi ќдемi шаѕына ћайта табысћан ћалпы бар. Сонысы жараса ћалады #зiне. Бџл б#лмеде ќзiрге тiлiн тљсiне ћоятын жан баласы жоћ екен. Елеп оны керегi не, ћашанѕы ќдетi: ћџндаћ сайын бiр еѓкейiп, еркелеткен «ќѓгiмесiн» айта жљредi. Бауыр етiн жарып шыћћан баласына анасы ћайтып емiренушi едi, сондай бал-бџл лќззат кљйi бџл кiсiнiѓ де жан дљниесiн жайлап алѕан. Ендiгi тiрлiктiѓ еѓ тќттi, еѓ ћимас шаѕына алаѓсыз енген нќрестелер ана ойын б#ле бердi: «Адам бiткен #мiр бойы осылардыѓ кљнќсiз кљлкiсiн аялап #тер болса ѕой, мына сџм дљниенiѓ ћойнында арпалыс атаулыѕа еш ћалтарыс ћалмас едi-ау...» – деп ойлады iшiнен. Сосын, ћабырѕадаѕы љлкен ќдемi саѕатћа ќлде ћалай к#зi тљсiп кеткенi. Сосын, соѕан

ќлде ћалай сџћтанып, џза-а-аћ ћиыла ћарады. Уаћыт кљзетшiсiнiѓ таразы жљрегi тынбай соѕып тџр екен. Ана басын изей тљскен. «Солай тынбастан соѕып тџрѕаныѓ дџрыс ћой, – дедi сыбырлап. – Сен де бiр адам-пенденiѓ #мiр жасын љнсiз #лшеп тџрѕан мџндарсыѓ ѕой. Тек тоћтап ћала к#рмегiн...» Ана к#кiрегiн аяћ астынан тап болѕан бiр тосын љрей билеп бара жатты. Ендi ерiксiз. Содан тез ћџтылѕысы келгендей ћџндаћтардыѓ бiрiне еѓкейiп љѓiле тљстi де, #бектеп ћоя бердi: – Тќйiрi шебер, мына кљшiктiѓ мџрыны ћалай? Тап бiр ћол аѕаштай. Е-е, таулыћтан тудым деп жатыр екен ѕой. Ал мына бiр сабалаћ сары айнымаѕан #зiмiздiѓ орыс. Шiркiн немелер, ћалай-ћалай џћсап туады осылар. Ендi анау ћара шаштысы не дейдi екен. Ћџда-а-ай, ћазаћпын дейдi. Ћазаћ! +й, жаман немелер! +й, пышылдаѕан ћџбыжыћтар... – Ана мќз. Солай #зiмен-#зi кљѓкiлдеп жљрiп ћџндаћтардыѓ бiрiн бауырына баса ћойды. Кеудеге бiр енiп алѕан жарыћ сќуле оѓайлыћпен тарћасын ба, сейiлмей тџрѕан. Соныѓ љстiне, алмауыттай жас келiншек есiктен кiрмей жатып сљйiншi сџрады: – Ћайырлы таѓ, Валентина Серафимовна! Бiзге таѕы бiр ћуаныш келдi. Мiне! Мiнекей! – Мџныѓ да ћџшаѕында ћџндаѕы. Соны ћос ћолдап жоѕары к#терiп к#рсете ћойды. Осы жас баладай ынтыѕып с#йлеп келедi. Аяѕы-аяѕына тиер емес, сол аћжарћын ынтыћ кљйi, сол тастљйiн жiптiктей ћалпымен келе д#ѓгеленiп тџра ћалды: – Ал ћуаныш ћџтты болсын! – Айтћаныѓ келгей, бiрге болсын. – Я, акушер апасы, тљнгi тiрлiк ћалай #ттi, сќтiмен бе? – Ой, ћараѕым-ай, ќлгi Ћаламћастыѓ толѕаѕы #те ћиын болды... – Не дейт! – Ой, сџрама... – Ендi бќрi ойдаѕыдай болѕасын оћасы жоћ. Жаѓа #зiне барып шыћћам, жаѕдайы жаћсы к#рiндi. Ау, сiзге не болѕан, сырћаттанып тџрѕаннан саумысыз? – Ћой. – Тљсiѓiз ћашып тџр. – Е-е, ћџдай, ћойшы. К#п болса, џйћы шыѕар сыбаѕамнан ћалдым деп тџрѕан. Сол ма? Сол болса, оныѓ орны тола

жатар. Онан да ћолыѓдаѕы ћџндаћты ќкелшi берi, орнын белгiлеп ћояйын. – Эх, Серафимовна! Соѓыра ержеткенде бџл немелер сiздiѓ сол еѓбегiѓiздi бiлсе болѕаны ѕой, – деп Нџрхан к#ѓiлге тљрлi ой салатындай бiр с#з ћозѕады. – Сiздi айтамын-ау, осы уаћытћа дейiн ћанша адамныѓ баласына #мiрдегi еѓ ќуелгi орнын сыйладыѓыз екен. Оны бiраћ кiм бiледi, ќ? – Бе-еу, Нџрхан-ай, оны кiм есептеп к#рген дейсiѓ. Туды ма, туды. Туѕызып алдыѓ ба, алдыѓ. Олар ержетiп жатыр, сен ћартайып барасыѓ... Сол да! Содан басћа не болушы едi. Ертеѓ мен кетем, менiѓ орныма таѕы бiр Валя келе ћояр... – Солай, ќ-ќ, Валя апай... Эх, #мiр-ай, бќрiмiз де ћартаямыз-ау соѓыра... – Ћой, ћайдаѕына айтпай сен берi келшi. Келiп, мына неменi к#ре ѕойшы. Бџл б#тен болмайын деп тџр екен. Таѕдыр жазса ќлi-аћ наѕыз бота к#з, алма бет сџлу ћыз болып шыѕа келер. Љнде-е-ме. Сонда к#ѓге бiткен ћызыл гљлдей майысып, талайлардыѓ к#з жауын алып тџрмас деймiсiѓ. Тек, жетесiз болмаѕай де... – Ой, ћџдай! Осы адам болып, ћашан ћыз салтанатын ћџрѕанша ћайда-а ќлi... – Тџра-а тџр, асыћпа, ќлi-аћ к#рерсiѓ... Нџрхан ойланып ћалды. «Лайым ћиялдаѕыдай сџлу сќбилер к#бейе берсiншi жер бетiнде...» – Ой тербеткен дќрiгер келiншек кенет ќлде не айтћалы оћталып едi, акушер-ана сќл сабыр дегендей ишара жасап, радионы нџсћады. Алматы эфирiнен ћазаћтыѓ сыбызѕыдай сызылѕан бiр сазды ќуенi тамылжып тџрѕан. Соны меѓзеп: – Тыѓдашы, баланыѓ уiлi дерсiѓ, – дедi жымиып. Нџрхан да жымиды. Бар ыћылас-пейiлiмен ћуана жымиды. Сосын ћол созымдай жерде тџрѕан акушер-ананы жаѓа к#ргендей тосылып ћарады. Кейпiнде ќлде сљйсiну, ќлде таѓырћау толћыны. Бџрындары: «Осы кiсiнiѓ шаршамайтынына таѓым бар» – деп љнемi айта жљретiн, ендi сол ойымен таѕы да iштей џстасып тџр. Мына ћарсы алдындаѕы кексе ќйелдiѓ бала сияћты лып етпе жљзiне тура тiктелiп ћалѕан кiрпiгi дiр-р еттi. «Бџл не ѕажап?! Мен к#ргелi ѕой талай уiлдi естiп жљр, сонан келе пенде болып бiр жалыѕуды

бiлмейдi. Осы љйге неше келiп, неше кеткенi, ћандай пенделердiѓ ћџндаѕын ћџшаћтап жљргенi жадында жоћ-ау. Ол кiмдердiѓ шикi #кпесi... Соныѓ бќрiне сонша неге елжiрейдi, неге сонша?! Сенiѓ бойыѓдаѕы осы ћџштарлыћ ненiѓ кљшi, бџл ћандай ћасиет, нендей керемет? Осы кiсi менiѓ к#ѓiлiме: осында толѕаћ ћысып келген не ћилы пенделермен љнемi бiрге толѕатып, бiрге ћиналып шыѕатындай болады да тџрады. Бџл не ѕажап?! Солай шыбын жаныѓды жалдап жљрген кљндерiѓде, япыр-ай, басыѓнан ћандай кљйлердi кештiѓ екен... О, оны да сен ћаз-ћалпында айтып бере алмайсыѓ ѕой. Оны жеткiзiп айтар тiл ћайда... Ќйтеуiр, #зiѓе шаћтас осы #мiрiѓде ќлдилеп келгенiѓ кiл кiсi баласы екен. Бiраћ жатырћап, жатсынып жатћан сен жоћсыѓ. Жан иiтер ана к#кiрегiѓдi алдымен сол кiсi баласы иiскелеп #седi екен. Япыр-ай, осынша аяулы болармысыѓ...» Сќби жљрегiндей балбыраѕан осы бiр ќдемi сќтте акушер-ана Нџрханныѓ не ойлаѕанын ћайдан бiлсiн. – Ћойшы, сен маѕан ћалай-ћалай ћарап ћалдыѓ? К#леѓкеѓде жљрген апаѓды бљгiн к#рiп тџрѕаннан саумысыѓ, – деп бастыѕыныѓ ћасына келдi. – Сенсеѓiз, бљгiн к#рiп тџрѕандаймын. Адам кейде #зiнен бiр ширек iлгерiнi к#рiп, кiшiрейедi екен. Сiз жаѓа «баланыѓ уiлiн» тыѓдап тџрѕанда, мен бiраз ойлардыѓ басын ћайырдым. Осы нќрестелердiѓ уiлiн кљнде тыѓдап жљрген жоћсыз ба? Онсыз да талай жайсаѓ жылдарыѓыз осылардыѓ уiлiн тыѓдаумен #ттi ѕой... – деп Нџрхан оныѓ бетiн бетiне таћап, љнсiз тџрып ћалды. – Ћой, бџныѓ не? – Сiздi ћџшаћтап, бетiѓiзден сљйгiм келiп кеттi. – Ой, бала болдыѓ-ау... Осынау љбiрлi-шљбiрлi перзентхананыѓ бас дќрiгерi Нџрхан Берлiжанова ћара торыныѓ ажарлысы – ћанды ћызыл келiншек едi. Оныѓ љстiне осы кќзiр ой ќсерiнен ћатты толћып тџр. Екi бетi бџрынѕы нџрынан да ћызара тљсiп, ћараћат к#зi кiлт жасаурай ћалѕан. Жас жанныѓ осы ћалпындаѕы ыстыћ ыћыласы сыйласымы мол ананыѓ к#ѓiл мерейiн бiр #сiрiп тастаѕан едi. Мен бастыћпын демейдi. Мен алты жыл оћуды тауысћан дќрiгер-гинекологпын демейдi. Бiр елпiлдей ћалатын аћ желеѓ бала – к#птi к#рген к#нтерiлi анаѕа #з сљйегiндей жаћын сезiледi. +зiнiѓ ћадыр-

лы басына iштей шљкiршiлiк еткен Валентина Серафимовна ќдеттегiсiндей бiр жымиып алып: – Нџрхан, айналайын, обходтыѓ мезгiлi болды ѕой. Естiп тџрмысыѓ? – дедi жќйiмен. – Я. Мiне, ћазiр! Айтпаћшы, Серафимовна, сiзге тыныѕу керек ћой. Мен жџмысыма ћосылайын, сiз дереу љйге ћайтыѓыз, – деп Нџрхан шыѕып кеттi. Акушер-ана шаршаѕанын џмытып кеткендей сергiп ћалыпты. Ол ћайтарында ћарсыдаѕы б#лмеге соћты. Жылѕа жуыћ белi ауырып, балтыры сыздаѕан аяулы жандар тыныштыћћа шомыпты. Осы тљн ћарайлас босанѕан т#рт ќйелдiѓ де маѓдайлары тершiп, беттерiне ћан тепкен. «Ендi бџлардан баћытты кiм бар...» – Осындай нџр сезiм љстiнде сыртћа шыћћан ол басћыш љстiнде кiлт тџрып ћалды. О, мынау ћандай дљние! Ћиыр шеттен алау арћалап к#терiлген Кљн к#зi акушер-ананыѓ #зiне ћарап кљлiп тџрѕандай болды. Бљкiл ќлемнiѓ кеѓ шатыры шайдай ашылѕан, аспан т#рi керiлiп жатыр. Бџл да жымиып ћоя бердi. Сосын маѓдайын аймалаѕан Кљн шапаѕына маужыраѕан кейiпте к#зiн жџмып, тџрып ћалды. Ой-хо-ой... к#ктемнiѓ кљнi бiртљрлi бойды шымырлатып барады ѕой. Валентина Серафимовна сол кљйiнде iлгерi аяћ басты. Кљлiмсiреп барады. Кетiп бара жатып артына ћарады. Ќне, бџныѓ мерейiн #сiрген љйдi ћара. Сонау, сонау бiр жатаѕандау келген џзынша аћ љй к#рер к#зге ћораштау болѕанымен, #зiне жылы џшырайды. Керек десе, дљйiм ата мекен тынысы сонда тоѕысып жатћандай. Ол љйде адам анасы айдай ќлемге љлес ћосады. Ол љй кљнде #зiн ћуанышћа б#лейдi. Ѕажап емес пе! Содан артыћ не керек ендi. – Ай! Ай! Бала келiн! Ћараѕым-ай, кiдiре кетшi... Ой жетегiнде келе жатћан Валентина Серафимовна дауыс шыћћан тџсћа жалт ћарады. Салт атты бiреу. Љлкен к#шемен сыдырта шоћытып келедi екен. Жџћа жадаѕайыныѓ мол етегi ћаћ жарыла жалпылдап ћос ћапталын сабалап келедi. – А, ћџдай! Жолым болады екен, бџл Тќѓiрi маѕан Бала келiндi кездестiрдi ѕой... Дауысынан шырамытып тџр. Бљгiн таѓ алдында #зi бо-

сандырып алѕан тџмса келiншектiѓ атасы болар ма? «Я, сол ѕой, Ћаламћастыѓ дќу атасы. Есiмi кiм едi... Я-я, Ћырыћбай шал. Ћайран љлкен кiсi-ай, сонша жерден ат сабылтып келе жатћаны-ау...» Ћырыћбай шал ат басын iрке бердi: – Аман ба шыраѕым, бала-шаѕа сау ма? – +зiѓiз де кљйлi-ћуатты барсыз? – Шљкiр-шљкiр... – Ата, жайшылыћ па, тым суыт келе жатырсыз ѕой? – Ќне, неге суыт келе жатћанын бiле тџра ќдейi айтты. Ћарияѕа сынай ћарап тџр. Жљзiнде кљлкi табы, ќне, жымиып тџр. – Ћараѕым-ай, ћайдан жайшылыћ болсын... Осыдан бiр жетi бџрын келiн баламыз осылай кетiп едi. Ћџрсаѕында белгiсi бар едi – бидайы пiсiп ћалып едi. Содан хабар болмады. Ћатынаушылар да ћџрып кеттi. Жалѕыз бала жџмысымен ќлек. Кемпiр от басынан шыѕа алмайды. Атћа жеѓiл ћџбаћаны мен болдым. Баламныѓ жай-жаѕдайын бiлсем, кiдiрмей керi ћайтамын... – Я, балаѓыз бiзге келген-дi... – Ал-л... – Алы сол, сљйiншi! Осы жаѓа ѕана, таѓ алдында аманесен ћол-аяѕын бауырына алды. – Ќ-ќ-ќ... Не туды шыраѕым? – Џл! Џл, ата! – Не дейсiѓ келiн?! – Ћарекеѓ ер љстiнен оћыс бiр ћатты к#терiлiп ћалды. Ћатты к#терiлiп ћалып, сол сќт к#лiгiнiѓ бауырына ћамшысын к#мiп кеп жiбердi, #зi бiраћ байћаѕан жоћ онысын. Онсыз да жолсоћты солыѕын баса алмай тџрѕан ат байѕџс ыршып кеттi. Ыршып кетiп, сол арынымен ауыздыѕын ћарш-ћарш шайнап жiберiп, иесiнiѓ ћарсы алдынан ћуаныш жолыћтырѕан кiндiк шешенi бiр айналып #ттi. Екпiнiн баса алмай таѕы айналды. Ащы тќнiне ћарулы ћолдан ћамшы тиiп, амалсыз бiр шабынып алѕан жануар оћыс елерiп ћалѕандай. Ендi елеѓдеп тџр. Ћырыћбай шалда ес жоћ, балпылдап с#йлеп тџр. – Не дейсiѓ келiн?! – деп таѕы айтты. – Ќне! Ќне! Бiздiѓ келiн џл туады деп айттым ѕой. Айттым! Айтћаным айнымай келдi ѕой. Келдi! Ал! Ал! Ендi не дейсiѓдер. Џл дейдi! Жалѕызыма серiк болады – iнi болады. Айналайын-

ай, айналып ћана кетейiнiм-ай, тезiрек жетейiншi #зiне... – Ћамшысын таѕы да сiлтеп ћалды. Алћынып тџрѕан ат аспанѕа бiр ћарѕып алып, iлгерi екпiндей бердi. Иесi бiр шалћайып, бiр еѓкейе тљсiп, ћайта ћомданып артына ћарады. С#йтсе, алдынан ћуаныш жолыћтырѕан Бала келiнi жадынан шыѕып-аћ кетiптi. – Ћап! – дедi. – Ћап! Бала келiн, ћараѕым, Ћџдай ћуантсын... – Таѕы да тќуiр-тќуiр с#здердiѓ не сљлейiн тоѕытып бара жатты. «Бе-еу, жарыћтыћ љлкен кiсi-ай...» – Кiндiк шешенiѓ к#кейiне бiр ћуаныш толћыны ендi. Содан бiр сќт маужыраѕандай болып, салт атты шалдыѓ соѓынан сљйсiне ћарап тџрѕан. «Не дейдi? Ћайдаѕы бiр орыс ћатынды бала келiн дей ме, ќлгi шал...» – деген бiр ћаѓћу с#зден селк еттi. «Бџ кiм болды екен» Бџрын-соѓды бџл к#рмеген бiр бейтаныс ќйел. Аумаѕан #зi сияћты етек-жеѓi молдан келген ћараѕым екен, кљле с#йлеп барады. Акушер-ана миыѕын тартты. «Ћызыћ, ќ... тымаћты ћазаћтыѓ Бала дегенi – Валя дегенi шыѕар. Келiн дегенi – сенiѓ кљйеуiѓ Дмитрий Миронович менiѓ де iнiм дегенi шыѕар. Бџныѓ ћандай с#кеттiгi бар. Бџны мен к#псiнбеймiн, бџѕан менiѓ ћџлаѕым љйренiп кеткен...» – Кiндiк шешенiѓ к#кiрегiне осы ой ћонаћтап алды. Осы ой аѕыны дем бергендей аяѕын жеѓiл алып, ћаттыраћ, ћуана басып жљрiп кеттi. III Ал, керек болса... «Басымнан дќнеѓе кешпеген сияћтымын... Не айтамын...» – деп ћарап отыр Валентина Серафимовна. Мен бџл с#зге кќдiмгiдей тосылып ћалдым. Тегi солай да шыѕар-ау, бiраћ бџѕан ћайтып иланармыз. Бџл адамныѓ бiр кездегi айнадай сќби жљзiне џрланып ќжiмдер табы енiптi. Баяѕы бантик ћадап алып, оѓды-солды желкiлдетiп жљретiн балапан шашын ћырау шалыпты. Кейiнде ћалѕан жылдар-ай, сен бџѕан не дер-еѓ? Бiр ћиырдан бiр ћиырѕа есiлiп жететiн дала жолындай џзаћ-џзаћ белестерiѓде ћандай сыр ћалып едi. +зiмiз ќсте ћимайтын балдай тќттi бџл #мiр, сiрќ жџмыр басты пендеге к#п-к#п жайды байћатпаса керектi. Болмаса бар-ау, иiрiмi тереѓ осы тiршiлiктiѓ ћиын-ћилы соћпаѕы кiмге оѓай соѕыпты. Сонан

келе, со сыћылды ћџдiреттi #мiр бiр кљнгiдей болмай, осыосы ћас-ћаѕымдай-аћ сќтте жарћ етiп #те шыѕады-ау. Я, #те шыѕады... Мынау ћарсы алдымда отырѕан аћ шашты ананыѓ: «Бќрi де кешегiдей» дейтiнi, бќлкiм сонан да шыѕар. Ќйтпесе, оныѓ бастан кешкендерi к#з жџмып к#ре салѕан тљс емес ћой, кќдiмгi бiралуан таѕдырдыѓ бел-белесi емес пе? Ал тiршiлiктiѓ бiрде тљйедей, бiрде биедей бџла мiнезiмен текетiресiп келген мына аћеден ананыѓ еѓбегiн елi айтады. Ћазаћтардай ел айтса, тегiн айтпайды: «Талай жастыѓ екiншi анасы – кiндiк шешесi» – дейдi. Жасы љлкендер: «Бiздiѓ Бала келiн» десiп отырса, кейiнгi толћын: «Валя апай» деп амандасады. Ќсiресе, ќйелдер ћауымы тiлiнiѓ жалпаѕына салмай, сiрќ бiр шайѕа терлемейтiн шыѕар. Сонда, бџл кiсiнi бiр ћазаћтыѓ ћолдан џзатћан ћызы дерсiз, не аћ отауына арулап тљсiрген келiнi дерсiз. Я, «к#зге iлiнбес жандардыѓ таѓ-тамаша сыры бар», – деп Сырбай аћын айтћандай, осы отырѕан орыс ќйелiнiѓ жан дљниесiне таразы к#ѓiлдiѓ сын к#зiн жеткiзу – мен љшiн оѓай болѕан жоћ. Кеудеге бiр от тљстi. Ойдан-ойѕа сапар шектiм: осынау ата мекендi айыћпастай абыройѕа б#леп жљрген iзгi ниеттi жандар туралы ћалай толѕану ћонымды болар... О, бџл ойдыѓ бљйiрiмдi ћыздырып жљргенiне ћай заман... Бiз отырѕан б#лмеге бiр б#лек кiсiлер кiре бастады. Бќрi де бала ерiткен. Ыѓѕайларына ћараѕанда ерлi-зайыптыларѕа џћсайды. Сыпайы, ажарлы топ ќдеппен т#рлестi. – Мiне, ћызыћ! Ћонаћтар ойда жоћта кеп ћалды ѕой... – Валентина Серафимовна келгендердi аћжарћын к#ѓiлiмен ћарсы алды. – Кiшкене к#келерiм-ай, неткен сљйкiмдi едiѓдер! – деп ћаздай тiзiлiп ћол џстасћан балапан ауыз балаћайларды шетiнен бауырына басып, шетiнен ш#пiлдетiп сљйiп шыћты. – Бџлар баяѕы #зiѓiз жерден к#терiп алып, кiндiгiн кескен балаларыѓыз. Бќрi – бiр жылѕы туѕандар. Ендi ертеѓдерi алѕаш рет мектепке барады, сосын сiзге сќлем берсiн дегенiмiз едi, – дедi ћонаћтардыѓ бiрi. – Ћане, балалар, кiндiк ќжеге ќкелген гљлдерiѓдi џсыныѓдар. – Мџрат!

– Эдик! – Кентайжан! Сен де... Балалардыѓ жќудiреген к#здерi-ай! Ћолдарындаѕы бiрбiр букеттерiн жамырай џсынысты. Ана ћџшаѕы демнiѓ арасында алуан-алуан гљлдер орамына толды да ћалды. Е-е, жарыћтыћ ана жљрегi, осындайда ћанатты ћџстай алып-џшып, осындайда емiренiп кетедi екен де. Бџл љйдiѓ базарлы т#рiне дала гљлдерiн ћџдды #зiм терiп ќкелгендей, менi бiр толћын-толћын кљй аѕыны љйiрiп ќкетiп барады. «Апыр-ау, мынаныѓ бќрi дала гљлдерi ѕой. Дала гљлдерi... Тегi т#гiлген тер, есепсiз еѓбекке теѓ келетiн жаћсылыћ жер бетiнде бар екен ѕой. Оныѓ #зi алыста емес, осынау туѕан жердiѓ т#сiнде келiсiмiн тапћан екен ѕой...» – Бейне ћарсы алдымнан жазиралы даланыѓ жџпар иiстi кеѓ тынысы шалћып жеткендей болды... К0КТЕМIН КЉТКЕН АРУ I Бiз келгенде темiржол вокзалы сыѓсып тџр екен. Сеѓдей соѕылысћан жолаушылар толћыны перронѕа сыймайды. – Билет сатылмайды. Орын жоћ. Осындай жљрекшайды «жаѓалыћћа» ћџлаѕымыз љйренiп кеткен. Бљгiн де, мiне, ћайта-ћайта естiп тџрмыз. Бiраћ билет алайыћ деп тџрѕан бiз де жоћ, оѕан иегiмiз ћышымайды да. Темiржол вокзалдарында жолаушыларѕа билет сату тќртiбiнiѓ берекетi кеткенiне не заман. Жеѓ џшынан жалѕасћандар болмаса, к#лденеѓ келген к#к аттыныѓ билеттi иiн тiрескен кезектен жайбараћат алуы #те сирек болатын жаѕдай. Осыны жаћсы бiлетiндердiѓ бар сенетiнi – ќрбiр вагоннан ќрћилы ћџлћынымен, ќртљрлi кейпiмен к#рiнетiн жолсерiктер. Ќуелi ћос тармаћты темiржол аман болсын, сосын алаћан жайып алѕандарын мемлекет ћорына ћоспайтын, билетi жоћтарѕа ескi танысындай алдымен жылы џшырап, жаѕдайды да соларѕа жаћсыраћ жасайтын – iшкi есебiне тљгел жолсерiктер аман болсын. Бiз бџл жасымызда мљмкiндiгi алаѓсыз таусылса амалы жоћ, ал ретi келген жерде билетсiз жолаушыны ћалдырып кеткен жолсерiктi

ќл-ќзiр кездестiрмедiк. Соны бiлгендiктен несiне ћысыламыз, Ташкент жаѕынан келетiн пойызды кљтiп тџрѕанбыз. Кљткен кiсiлер тек тџра ма, ќркiмнiѓ бiр ермек тапћысы келедi. Бiз де сол, ћолымызды еркiне ћоя берiп #ткен-кеткен оћиѕалардан хикаялатып тџрмыз. Уаћыт #ткiзудiѓ амалы. Айналамыздаѕы џлы шудан ћџлаћ тџнады. Вокзалдыѓ iшi-сыртына сыймай кеткен мына ћисапсыз ћалыѓ дљрмек ћџдды ћџла тљзге #леѓ айтып тџрѕандай. Ауыздары тынымсыз ћыбырлайды, алайда айтћандары аныћ есiтiлмейдi, дуду, гу-гу, ћџдды музыка сарыны сияћты. Кенет бiреудiѓ сол сарынды ћаћ жара: – Аня апа-а-а! – деген љнi бљйiрiмiздi бљлк еткiзгендей болды. Кiмнiѓ дауыстаѕанын ќ дегенде ажырата алмай аяћ астынан елеѓдесiп ћалдыћ. Ендi байћадыћ, кќдiмгi #зiмiздiѓ дќрiгер Аманов Марат. К#п адамныѓ арасынан бойын еркiн ала алмай итiнiп-соѕынып келедi; ћолын оѓды-солды сермелеп, ќлде нелердi асыѕыс айтып келедi. Ћасында келiншегi Гљлхан. Келе: – Мџнда ћайдан жљрсiздер? Ћашан келiп едiѓiздердiѓ... – астына алсын. – Е, бџл Ћызылорда шањарында сендерден басћа кiсi жљрмесiн деген бе-ей?! – деп бiз де желдiрмелетiп жатырмыз. Ду кљлкi. Жоѕ-ау, кейбiр кез осылай бiр орныѓда табаныѓнан таусылѕанша жiпсiз байланып тџрсаѓ, кейде бiреуге кљнiѓ тљскеннен телмiрiп тџрѕаныѓ. Сондайда дос пейiлдестер кездесе ћалса, ћџдды жљз жылдан берi к#рiспегендей бiр жасап ћалатыныѓ бар. Иiн тiресiп тџрѕан мына к#п дљрмек iшiнде амандыћ-саулыћ сџрасып, бiр желпiнiсiп алдыћ. – Кезектi демалысымызды алѕан едiк, – дедi Марат. – Ел жаћћа жљргелi тџрмыз. – Дџры-ыс, бџл талаптарыѓ #те орынды екен. Сапарларыѓ оѓ болсын! – дедi Анна Ивановна #те жайдары пiшiнде. – Раћмет, айтћаныѓыз келсiн. – Айтпаћшы, елге барсаѓдар базарлыћсыз ћайтпайсыѓдар ѕой, бiзге де ырым болѕай. – Оны ендi шамамызѕа ћарай к#рермiз, – деп кљлдi Марат. Бџлардыѓ кљткен жљйрiк пойызы дер уаћытында келiп

тоћтады. Бiз де Мараттарды шыѕарып салушылар тобына ћосылдыћ. Ћоштасарда: – Апай, Валяѕа абай болыѓыз, – дедi Марат жедеѕабыл. – +зiм келгенше бiр сiзге аманат. Жаћсылап кљтiѓiз, е? Ќлi де емi бар алатын. Бос ћобалжи бермеѓiз, бќрi де ойдаѕыдай болады... – Жарайды ћалћам. Аман барып, сау ћайтыѓдар. – К#рiскенше кљн жаћсы! – Ерлi-зайыпты екеуi егiз гљлдей ћол бџлѕасып кете барды. К#зi боталап ћала берген Анна Ивановна iшiнен дџѕа ћайырѕандай кљбiрледi. Сол кљйi жљрдек пойыздыѓ артынан ћиыла ћарап бiруаћ тџрды. – Маратты бiлетiн шыѕарсыѓ? – дедi ол пойыз џзап кеткесiн. – Ептеген жолдастыѕымыз бар. Иќ, жай ма едi? – Ћандай жiгiт! Наѕыз азамат ћой, ќ? – Анна Ивановна таѓдайын ћаћты. – Иќ, тќуiр жiгiт. Ол басын шџлѕи тљсiп: – Тек тќуiр жiгiт деу олћы-ау оѕан... – дедi. Мен оныѓ ћажыѕан жљзiнен ќрi мџѓды, ќрi ћуаныш нџрыныѓ ћабат шарпысћанын аѓѕардым. II Бiздi к#п кљттiрген «к#к шолаћ» – бекет сайын демiн бiр алмай жылжымайтын жайбасарымыз, мiне, кљнбатысћа ћарай бар ќлiмен шоћыраћтап келедi. Анна Ивановна мана перронда жiбiн ширатћан ќѓгiме желiсiн жол ћысћарсын дегендей ћайта сабаћтады. – Неге екенiн ћайдам, осы кљнi бiреу «ауруханадан шыѕып едiм, сырћатымнан ћџлан-таза жызылдым» – десе, ойыма Марат оралады. Патша к#ѓiлiме: ќлгi сырћатты ћџдды Марат емдеп жазѕандай болады да тџрады. Жасымнан џзырлы едiм. Талай мынау деген дќрiгердiѓ босаѕасын тоздырѕан ћамк#ѓiл жанныѓ бiрiмiн, караѕым. Солардыѓ бќрiне: «Маѕан раћым ете к#рiѓiздершi. Жас жанымды жегiдей жеген мына дерт уынан ћџтћарсаѓдар еттi», – деп жалынумен-аћ #мiрiм #ксiдi. Иќ, менiѓ басыма тап болѕан дерт сџмдыћ едi. Айтатыны

жоћ-ты. Ћайтейiн, #те ауыр тидi. Талай дќрiгер ем жасадыау... Шыбын жаным ћандай ћиналса, шерлi жљрегiм де азапмџѓымен сондай кљй кештi. Емнен-емнiѓ сќтiн тостым. Бќрiне шыдап баћтым. Аћыры, мен байѕџсты #мiрден жџлып ќкетпекшi болѕан аранды ажал жеѓiлiп тынды-ау, дќрiгерлер жеѓiп шыћты. Сол жеѓiс – мен љшiн асћар таудай баћыт болды. Сол жеѓiс – мен љшiн сљйегiммен бiрге кететiн азап та болды. Баћыт дейтiнiм: аман-есен тiрi ћалѕаным олжа, ћазiр жџрт ћатарлы жер басып жљрген жайым бар. Шљкiр-шљкiр, мен де елiммен бiргемiн. Ал азап дейтiнiм: жаным-ай, бџзылѕан мотордай мљгедек болып ћалдым ѕой. Ћайтейiн, ћайтейiн... бџл маѕан аз ба?! Рас, дќрiгер аѕайындардыѓ ћайсыбiрi барын менен аянып ћалѕан жоћ, жандарын салып-аћ баћты. Бiраћ, талай жыл сай-сљйегiмдi сырћыратып, кеулей жеген ћџрт аурудан аћыры мљгедек болып айыћтым. Не айтайын, #зiммен ойы бiр, бойы бiр ћџрбыларым ћасында менiѓ бџл #мiрде #тей алмай жљрген парызым да, ћырызым да к#п. Осыны ойлаѕанда... бойымды бiр ызалы сезiм билеп ћоя бередi. Кейде таѕдырыма ерiксiз назаланамын. Айып к#рме ћараѕым, уыздай жас шаѕымда жете алмаѕан аяулы армандарым бљкiл жан-тќнiмде айыћпайтын бiр ћасырет болып ћалды. Шын сырым осы. Маѕан бџйырѕан бiр тџтам тiрлiктiѓ ќр тынысы бiр ћуаныш, бiр #кiнiш #ртiне ћатар толы екен-ау деймiн. Шљкiр, осылай тiрлiк кешiп жљргенiме ризамын ѕой, алайда мына туѕан жер, #сiп-#нген ел ортасында жљрiп мљгедек болуды таѕдыр адам баласына бџйырта к#рмесiн... С#йтiп жљргенде, бџл саѕан аз дегендей таѕдырдыѓ таѕы бiр тќлкегiне тап болайын. Кљнi маѕан ћарап ћалѕан жалѕыз сiѓлiм бар-ды. Менен ћайда-а, мљшел жас кiшi. Ойда жоћта сол дертке шалдыћты. О, жасаѕан... таѕы да ем, таѕы да талай дќрiгердiѓ алдын тосу. Сонда ћайбiр жетiсiп барасыѓ. +зiѓдi танымайтын ќлде кiмге екi туып, бiрi ћалѕаныѓдай жалынып-жалбарынып жљргенiѓ. Солай екi к#зiѓ т#рт болып, жаутаѓдап бара ћалѕаныѓда, жаным-ай, ол сенi менсiне ћойса жаћсы ѕой... Баяѕы #з басымнан кешкен сарсаѓ кљйге жан дегенде жалѕыз бауырым Валяшым да душар болды. Уњ, таѕдыр-ай, сол кездерi деймiн-ау, #з тiрлiгiмдi џмытып, бар тiлеуiм бiр соныѓ љстiнде болды. «Жалѕызым ћайтер екен, – деп бiр

ћиналсам, бџл таѕдырдыѓ бiзде несi бар, ћыр iзiмiзден ћалмаѕаны ћалай» – деп екi тарыѕып жљрдiм. Бiраћ... Валяшым жљдей бердi. Жас ћой, бала ѕой, дерт уына т#теп бере алмауѕа ћарады. Он сегiз – ћыз баланыѓ жаућазындай желкiлдеп, жалындай лаулап жанатын кезi емес пе?! Ћызыл гљлiм тiрлiк таѓын кљте алмауѕа бет бџрды: кљннен-кљнге жуѕан шљберектей бозарып, уылжыѕан уыз нџры жоѕала бердi. Тек, адам жазѕанныѓ кеудесiндегi љмiт оты бiрден с#нiп ћалмайды екен ѕой. +мiр сќулесiнен ћара љзiп ћалмай кљн кешiп келген ћу басым бќрiн ойлайды, бќрiн сезедi... Жастыѓ жас тiлегiн мен Валяшымныѓ м#лдiреген мџѓды жанарынан аѓѕарушы ем. Бiр арман, бiр арман, тќѓiрiм-ай, мезгiлсiз тап болѕан дерт азабынан ћалай да арылсам-ау деген жан толћыны ендi ћайтып сабасына бiр тљсер еместей. Ќке-шешесiнен тым ерте ћалып, ћџттайынан ћолымда #скен ћызыл гљлiм едi. Жан дегенде жалѕыз аѕайымнан ћалѕан ћарашыѕым едi. Менде зќре жоћ. Жљрекшайды болып ћалѕан ћасћамын ѕой баяѕы, ћайтейiн... Ћџрт аурулары диспансерiне жар жаѕалаѕандай болып кљнде барамын, дќрiгерлермен кљнде кеѓесемiн. Ай, жарытып бiраћ ештеѓе айтпайды-ау. Ћайтейiн, секемшiл боп ћалѕан жљрек сорлы одан сайын ћџлазып бiтедi. Таѕдырѕа ќбден налып, ќр кљн, ќр тљнiмде таѕатсыз жалбарынумен жљргенде, жаным-ай, несiн айтасыѓ, алдымнан бiр љмiт сќулесi жарћ еттi-ау дедiм. Иќ, мен байѕџс неше рет ћуанып, неше рет жыламадым... «Бiр жiгiт облыс орталыѕынан бас дќрiгер болып келiптi» – дестi бiлетiндер. Осы Марат Аманов екен. Бџл есiмдi љмiтшiл к#кiрегiме мыћтап тљйдiм. Оѕан Валяшымныѓ бiр барѕанымда айтћаны себеп болды: «Тќте-ай, мен осы жiгiттен ем алѕан сайын кљнi ертеѓ ћџлан таза жазылып кететiндей боламын да тџрамын», – дедi-ау кљнiм, жљзi жадырап. Айналайыным, ћуанып айтты. «Е, кљнiм, онда тезiрек сауыѕып кетерсiѓ», – деп, #зiм де бiр еѓсемдi жазып ћалдым. Кейiн деймiн-ау, #зiм де сол Мараттан ем алып жљрдiм. Адамныѓ есiне келе бермейтiн ћайдаѕы бiр тќуiр дќрiлердi тауып бередi. Мына «ћара аспан» ћапылып жатса да, ћабаѕын бiр шытпайтын ћараѕым екен #зi. Сенiмен ол #мiрi асыѕып с#йлеспес. Тыѓдайды, тыѓдайды... Кесiмiн сосын бiр-аћ айтады. Алдына келген аурулардыѓ аћ адал с#зiн кейбiр

емшiлердей жљре тыѓдау, ќй, оныѓ ќдетiнде жоћ-ау. Сол кљлiмсiреп тџрѕаны. Мен мџны ќркез аѓѕарып жљрдiм. Бе-ееу, ћараѕым-ай, #з басым дќрiгер атаулыныѓ суыћ ћабаѕынан ћорћамын. Дљниеде бар-ау, сырнайдай сазарып алып, тџмсыѕын к#кке к#терiп жљргендердiѓ алдына бара к#рме. Бџл таѕдыр барѕыза к#рмесiн. Ондайларѕа к#ѓiлiѓдi кљптi ѕып жљрген #тiнiш-зарыѓды айтћан ћџрлы да ћысылып бiтесiѓ бiр. Сен «ћџдай деген ћџдайыѓды» да былай ћойып, тек соларѕа ѕана љмiт арытып барѕаныѓда... ей, шыраѕым, алдындаѕы шимай-шатпаћ ћаѕазынан бас алмай отырып тыѓдайтын немкеттi пиѕылдарына ћалай ѕана кљймессiѓ?! Бџл жаныѓа бата ма, батпай ма, айтшы ќдiл с#зiѓдi?! Ћарѕадайымнан ћалт-ћџлт етiп, ћамк#ѓiл боп жљрген мен тџрѕай, жаным-ау, екi аяѕын теѓ басатын азаматтарыѓа да оѓай тимейтiн сауда ѕой, бџл. Е, шыраѕым, не айтатыны бар оныѓ... Мен талай жыл табан аудармай сырћаттанып, жан азабын мыћтап шеккен жанмын ѕой. Сонда, бiр байћаѕаным: емнiѓ орны #з алдына да, дќрiгерлердiѓ жылы с#зi, жџмсаћ љнi #з алдына бiр демеу. Мiнекей, џлы жолдыѓ љстiнде келе жатырмыз ѕой, тќѓiрiм бiрiн жалѕан айтћызбасын, жылыжылы с#з жаралы жанѕа љлкен медет болады екен. Аћ желеѓдi абзал жандардыѓ ыстыћ ыћыласы – iздегенде таптырмайтын мыѓ да бiр дќру ѕой. Мен мџны талай-талай басымнан кештiм. Айналып кетейiн, Марат ауруларды емдеп ћана ћоймайды, бiр жаѕынан ћамћорыѓды да соѕа жљредi. Сырћат жанѕа ћандай да бiр жаћсылыћ-шарапат жасаѕысы кеп тџрады. Осы кейбiр кез жан азабы ћысып бергенде барау, тљсiѓ бџзылып, мына дљниеден баз кешкендей ышћынып кеп жатасыѓ. Сондайда к#з алдыѓда бќйек боп жљретiн пенде табылса, ћане. Беу, ћџлдыѕым-ай, ол да бiр баћыт ћой – т#сек тартып жатћан жанѕа... Бiрде Валяшым ћайталап ауырѕандай сљлесоћ жатты. Менде не таѕат болсын, ћоян жљрегiм аударылып тљстi. «Жаным-ай, – дедiм сонда, – жаным-ай, таѕы не боп ћалды?!» – Иќ, к#ѓiлiмдегi мџѓ-наланы кiмге айтуды бiлмей сљлеленiп, ауруханадан шыѕа бергенiмде... алдымнан тосћандай Мараттыѓ ћарсы жолыћћаны. Осы таѕаты жоћ. Бала сияћты. Бќрiне сол кiнќлiдей басын сипалап тџрып, ќуелi #з жайымды сџрады. Сосын ћолтыѕымнан демеп ќкеп, бiр

орындыћћа отырѕызды да, Валяныѓ жаѕдайын айтты: «Ћызыѓыз #те бiр сезiмтал, нќзiк бала. Оѕан еммен бiрге аялап отыратын алаћан да керек. Егер сiзге ауыр тимесе, Валяны љйге алдырѕаныѓыз ж#н болар едi. Ћанша дегенмен, осы ауруханада асып бара жатћан жаѕдай да жоћ. Валяны оѓаша љйде баѕып-кљтсеѓiз. Еѓ дауасы сол. Мынау екi ортаѕа ћатынап жљру де бiр жаѕынан сiзге оѓай болмас. Тек бiзге мезгiлiмен к#рiнiп, тексерiлiп тџруды љздiктiрмеу керек. Телефон бар, хабарласып тџрмаймыз ба?» – дегенi. Мџндай ћуанбаспын. «Ой, мыѓ бол!» – дедiм. Сосын арћамнан ћаѕып – «Дќн ћорыћпаѓыз. Валяшыѓыз ќлi-аћ жазылып кетедi. Сол кезде, ой, дљрiлдетiп бiр той жасайсыз ѕой», – дейдi менiѓ к#ѓiлiмдi к#терiп. Ендi ћайтейiн, соѓымнан ерген жалѕыз ћарашыѕым сауыѕып кетсе, жасаѕан ием-ау, немдi аяѕалы жљрмiн, е... Барым да, нарым да осы к#гершiнiм емес пе... Ќне, содан берi биыл мiне љшiншi жыл аунап барады. Валяшым ћазiр ауыр дертiнен айыћћан. Бойын тiктедi. К#ѓiл кљйi жаћсы. Кљннен-кљнге бойын сылап-сипап оѓалып келедi. Шљкiр, ендi ел ћатарына ћосылып ћалѕан ћарашыѕыма ћарап отырудан жалыѕар емеспiн. Ћараймын да, Мараттай iнiме кљнiне мыѓ мќрте алѕыс, баянды баћыт тiлеп отырамын. Таѕдырдан да шыѕар ѕой, дегенде осы ћараѕым кљштемегенде, имандай шыным, Валяшымныѓ ћатарѕа ћосылуы екi талай едi. Осы ћараѕым бiрге туѕан бауырымыздан бетер ћамћорлыћ жасады. Имандай шыным, Валяшым да сљйек туберкулезден, ћазаћтар сљйектасу дейдi ѕой, #зiмдей кемтар, ћџныс болып ћала ма деп, ћатты ћорћып едiм. Ол љрейден ендi айыћћан жайым бар. Бљгiнде дертке дауа, жан-тќнiѓе шипа болатын, бойѕа ћуат беретiн дќрiдќрмектi табу ћияметтiѓ ћияметiне айналды ѕой. Марат наућастардыѓ диагнозын белгiлеп, рецепт жазып берумен шектелмейдi. Мљмкiндiгiнше аса зќру дќрi-дќрмектерден тарыћтырмауѕа тырысады. Сенiѓ кiм екенiѓе, ћандай пенде екенiѓе ћарамайды, тауып беру таућыметiне кiрiсiп кеткенiн бiр-аћ бiлемiз. Ќне, содан кейiн, сондай азаматты ћџрметтемей к#р. +зiнен кем к#рмей, теѓ санап к#рсеткен жаћсылыћтарын айтып жырламасћа дќтiѓ шыдамайды екен. Е, ћараѕым-ай, бџрынѕылар айтады екен: «Жауынменен

жер к#герер, алѕыспенен ер к#герер» – деп. Бiлмесе олар неге айтћан. Аманшылыћ болса, Марат жан азабын тартћан талайлардыѓ сауабына ћалар-ау, ќлi. О, сонда оныѓ тiлегiн тiлеп отыратындар мына жалѕыз мен емес, бiрћауым елге айналар. Солай боларына менiѓ зќредей шљбќм жоћ. Осыларды айтћанда мен оѕан жаѕынайын деп отырмын ба, ойым: басћаларѕа сабаћ болса екен деймiн. Иќ, иќ, бiздiѓ жаѕдайымызды екiнiѓ бiрi бiле бермейдi ѕой. Менде бiр жылдыѓ уызын б#лiскен ћџрбыларым ћатарлы бай да, бала да жоћ. +зi мезгiлiнен кеш ћалѕан, #зi белi бљкiрейген ћџнысты к#зiне iле ћояр кiм? Ћайта базбiреулерге ћџбыжыћ болып к#рiнетiн шыѕармын. Ћайтейiн, таѕдырыма налымасам, басћа кiмге ренжiп береке табармын. Ай, сонда да... #зiѓдi #згелерден кем санаудан #ткен ћорлыћ жоћ екен бџл жалѕанда... Таѕдыр таућыметiне џшыраѕан жаныѓды тљсiнер жан ћайда-а, ондай бекзаттар сирек болады бiлем... Содан Анна Ивановна мџѓды бiр ќуенмен: – Иќ, иќ, иќ... – деп бiраз ыѓылдап отырды да, былай дедi: – Ал, #здерiѓ сияћты алшаѓдап басып жљрген азаматтардыѓ ж#нi бiр басћа. Дендерiѓ сау, он екi мљшелерiѓ тљгел, бастарыѓ сыйлы, сондыћтан сендердiѓ с#здерiѓдi ешкiм жерге тастамайды. Ћайта ћайырымдылыћ к#рсетуге #здерi-аћ ыѓѕайланып тџрады. Марат менiѓ Валяшымныѓ дертiндей кеселге џшыраѕан, бiраћ бiздей емес, асып-тасып тџрѕан дљмдiлердiѓ бiрiн емдеп жазды десе, мен оѕан таѓданбас ем. Оныѓ жайы белгiлi. Бiз сияћты деймiсiѓ, дљмдiлер не ћажетiн ћиналмай-аћ #здерi тауып алады. Олар бiздей емес... +з басым кемтарларѕа ћол џшын беруден, адамды алаламаудан асћан адамгершiлiктiѓ болатынына сене алар емеспiн. Ал бџѕан не дейсiздер, оны #здерiѓiз бiлесiздер... III Одан берi бiрталай уаћыт #ткен-дi. Бiр кљндерi ћызмет талабы себеп болып, Маратпен дидарласудыѓ сќтi тљскенi. Бљрын да талай кездесiп жљргенбiз ѕой, бiраћ бџл жолѕы жљздесудiѓ ж#нi б#лек болды. Екеумiз диспансерден шыѕып, шойын жол бойын ћуалап отыратын жалѕыз аяћ табан

жолмен асыћпай ќѓгiмелесiп келемiз. Мезгiл – к#ктемнiѓ кќдiмгi шырћап тџрѕан шаѕы. Жуыћтаѕыныѓ бќрi ќндетiп тџр. Ћияндаѕы белдерден салћар к#штей сќн тљзеп жеткен анау жоѕары кернеулi электр желiсiне ћџлаћ тљрiѓiз – танбастан ќндетiп тџр. Шойын жолмен жарысып кете баратын мынау телефон сымдары бџл да ќндетiп тџр. Бiздiѓ бiр алдымыздан, бiр ту сыртымыздан орай џшып жљрген аћ тамаћ ћарлыѕаштар мен адымыѓды аттаѕан сайын кездесетiн тљрлi-тљрлi торѕайлар тобыныѓ жыры ћандай. Ћџйћылжыѕан симфония! Еѓ аяѕы шеѓгел екеш шеѓгелге дейiн ызыѓызыѓ ќнiн салып, биiн билеп, шешек атћан ћоѓыраулы гљлдерi албырап-жалбырап тџр. Сыр бойыныѓ кемдi кљн ћџлпырып шыѕа келетiн кезi – осы кез, шеѓгелдердiѓ шешек атып гљлдейтiн кезi. Онсыз да бояуы солѕын жер ћыстан жљдеп шыћћанымен, шеѓгелдер шешек атћан шамада желегi желбiреген келiншектей к#рiктенiп кетедi. Табиѕаттыѓ теѓдесi жоћ кереметi бџл. Бiр ѕажабы, боз шаѓы борпылдаѕан бџл атырапта тiкенегi тљрпiдей болѕанымен, шеѓгелдiѓ гљлiнен ќсем гљл жоћ. Дегендей, бiз екеумiз шеѓгелдiѓ шешек атћан нџрлы шаѕында кездесе ћалѕан екенбiз. К#гiлдiр гљлдерi лыпылдап, лљпiлдеп тџр. Айналамыз ажарлы болѕандыћтан шыѕар, бiздiѓ де дљниемiз тљгел сияћты. Жерге тамыр тартћанныѓ бќрi жаѓарѕан, бќрi тљлеген, кљллi табиѕат тiрiлген. Мамырдыѓ майда желкек самалы серi мiнезiмен сипап #ткен сќттерде шеѓгел бiткен сыѓсып ќн салѕандай болады. Ћоѓыраулатып тџрѕан бiр керемет. Бџѕан бљгiнде сирексiп кеткен жиде талдарыныѓ бойынан бџрћырап тџрѕан жџпар иiсi ћосылып танауды ћытыћтайды. Ћысћасы... Иќ, ћысћасы, бiз екеумiз осы ћазiр бiр ѕажайып кљйге енгендей кеѓ пейiлде келемiз. Ћысћасы, осы ћазiр кљллi табиѕат тџтас жаратылысымен жарыла жырлап тџрѕандай. Жаѓа тљлеген к#ктемнiѓ жаѓа бiр кљйiн тыѓдап келе жатћандаймыз. Бџрындары к#бiне-к#п ой жетегiне берiле жљретiн Марат осы бљгiн к#ѓiлдi. К#птен ешкiммен еменжарћын сџхбаттаспаѕандай шешiлiп с#йлестi. – ...Эх, жџмыс дегенiѓ бастан асып жатыр, – дедi ќѓгiменiѓ бiр џтырында. – Кљннен-кљнге азаяды десек, уаћыт iлгерi озѕан сайын жџмысбасты болып барамыз. Мезгiлiмен демалуѕа, кейде тiптi жора-жолдастарыѓмен

арћа-басыѓды кеѓге салып отырып, шљйiркелесуге де шамамыз келмей ћалады... Кейбiр кез жџмыс аяѕынан кейiн љйге талыѕып ќреѓ жететiн жаѕдайларымыз жиi болып тџрады... – Э-э-э-э... бџл #зi к#бiмiздiѓ басымыздаѕы жаѕдай ѕой, достым... Екеумiз осылай шљйiркелесiп келе жатћанымызда бiр бљйiрiмiзден ћолтыћтасып алѕан ћос бойжеткен iлесе бердi. Ћос ћџрбыныѓ сџѓѕаћ бойлы, сљйрiктей аћћџбасы: – Сќлеметсiз бе, аѕай! – деп ќуелi Мараттыѓ, сосын менiѓ ћолымды алып амандасты. Бџл – бiз бiлетiн орыс ћызы Валентина Ермолова едi. Жанына ерткен ћџрбысы да сондай мќнермен сќлемдестi. – Аѕай, бџл сiзге, – Валя менiѓ ћолыма бiр алаћандай ћатћылдау #рнектi ћаѕаз џсынды. Аѓдап ћарасам: «Шаћыру билетi» екен. – Ал сiздiѓ билеттерiѓiздi Гљлхан жеѓгейге бергем, – дедi сосын Маратћа. – Ертеѓ жоћ, бiрсiгљнi бiздiѓ љйге келесiздер. – Ћалћатай-ау, бџл ненiѓ аћысы? – Ештеѓенiѓ де емес, – деп кљлдi Валя. – Тќтем менiѓ сауыћћаным љшiн той жасаѕалы жатыр. – А-а-а?! О, Валяжан, ћџлан-таза сауыѕып кеттiѓ бе, ћалћам? – Иќ, аѕа. – Ћџттыћтаймын, айналайын! – Валяныѓ ћолын ћыстым. Ћасымда бiлдей бiр дќрiгер тџрѕында менiѓ бар бiтiрген жаћсылыѕым осы болды. Бiр Маратћа, бiр Валяѕа ћараймын. Дќрiгер досыма деген ризалыѕымды ћалай сездiрерiмдi бiлмей абдыраѓћырап ћалѕандаймын. Ћайран денсаулыћ-ай десеѓшi, адамныѓ ажары – денiнiѓ саулыѕында екен ѕой. Мiне, мiне, #мiрi #кси жаздаѕан #рiмталдыѓ аћћџба #ѓiне ћан жљгiрiп ћалыпты. Уыз ерiнi ћызыл шиедей љлбiреп, ћос жанары танадай жарћырап тџрѕаны мынау. Кесел дертiнен айыѕып, #ѓi асыл шыныдай сќулеленген Валяѕа бiр-бiр жылы-жылы с#здер айтћым келген-дi, сол сќтте. Бiраћ ћапелiмде келiстi с#з тiлге љйiрiле ћоймады, айтћым келгенi #зiме де ћџрѕаћ аћылдай к#рiндi. Солай даѕдарыѓћырап тџрѕанымда бiр елгезек ой санамда жарћ еткендей болды. Соѓѕы жылдары жљрдек машинасы барлар ќрбiр

к#ктемде ћырдыѓ ћызѕалдаћтарын орып ќкеп, к#зi ћызыћћандарѕа сататын љрдiс шыѕарѕаны есiме тљстi. Вокзалдыѓ шойын жолѕа ћараѕан кљнгей бетiнде гљл сатушылар ћаздай тiзiлiп отыр екен. Жљгiрiп барып, ћырдыѓ #рттей алаулаѕан ћызѕалдаћтарынан толыћ бiр уысын желкiлдетiп ќкеп, Валяѕа џсындым. – Ћараѕым, мына бiр кiшкене к#зћуаныш – сенiѓ сауыѕып шыћћаныѓ љшiн. Валя ћан ћызыл ћызѕалдаћтарды саѕынып ћалѕандай ћџшаћтай алып: – Раћмет, аѕа! Раћмет, аѕа! – дей бердi. Бџл да Аня тќтесi сияћты ћазаћшаѕа мљдiрмейдi екен. Ћуанѕанын-ай, жанарына жас љйiрiлiп бара жатты. Ќуелi кљле тљскендей болып, артынша аћша жљзiн гљл тасасына к#легейлеп жасыра ћойды. «Иќ, иќ, Валяжан, сендей жас #ркенге баћыт сыйлаѕан мына дќрiгер аѕайыѓа мыѓ мќрте раћмет! Оныѓ ерлiкпен парапар жаћсылыѕын жасау – менiѓ ћолымнан келмейдi. Алайда мынау жер љстiнде #зiѓдей балѕын арулардыѓ баћытты болып жљруiне тiлектес жандардыѓ мен де бiрiмiн. Иќ, иќ, Валяжан, жер љстiнде баћытты болып жљргенге не жетсiн...» Ендi бiр сќтте ћџлындай ћџрбысымен ћолтыћтасып алѕан Валя сайын далада еркелеген елiктей ойнап басып бара жатты. Бiр #мiр iлгерi басты деген сол, ќне. – +те аћылды бала, – дедi ћыздардыѓ артынан сљйсiне ћарап тџрѕан Марат. – Iзiмiзден талпынып #сiп келе жатћан осындай жќудiрк#з жеткiншектерiмiздi к#ргенде #зiѓнiѓ адам екенiѓдi, ќу баста адам болып жаратылѕаныѓды сезiнiп, жан дљниеѓ жаѓарып ћалады. Сондай сќттерi осы кќсiбiмдi кљнi кеше бастаѕандай ћанаттанып кетемiн. +зiм табалдырыѕын тоздыруѕа айналѕан ауруханаѕа жеткенше асыѕамын кейде. Етiмiз љйренiп кеткен к#зћаныћты iстi саѕынып ћалѕандай, ћызметке ћызу ћџлшыныспен кiрiсетiн кездерiм жиi болады... Мен т#ѓiрекке шаттана ћарадым. К#ктемнiѓ шипалы шуаѕы тамылжып тџр...

КЕРЕГЕСIН КЕЃ ЖАЙЅАН Шиелiден шыѕа асфальт жолмен аѕыза ж#нелетiн жљрдек машинаныѓ ќ дегенiѓше ауыл шетiне iлiктiрiп љлгiргенiн сезбей де ћаласыз. Бiраћ ћџлан шабысты ћџлагер машина ћанша ћанатты болѕанымен, адамныѓ аћ алмастай алѕыр ћиялынан бќрiбiр жљйрiк емес. Аяћ артар жерiѓе тоѕыѓ басылмай-аћ жетiп баратын осындай ћысћа-ћайырым жол љстiнде де талай ойдыѓ тiзгiнiн босатып, желiсiн аѕытып алуѕа болады екен. Ћиял ћанатыѓа ћай-ћайдаѕы iлiгiп, соныѓ ќсерiнен кљмбiр-кљмбiр кљй аѕыны алма-кезек т#гiле шалћып кернегендей болады. Бџл кљйдiѓ сарыны тым ќрiден бастау алѕанын басћалар бiлмесе де, осы жердiѓ т#л џрпаѕы бiз бiлемiз. +йткенi бџл кљйдiѓ ћанымызды тасытып, жљрегiмiздi тулатар, ой-ћиялымызды #ршiтiп, делебемiздi ћоздырар ћоѓыр љнiн ќкешешелерiмiз ћашан к#з жџмѕанша ћџлаѕымызѕа ћџйып, санамызѕа сiѓiрген. Маѓдайымызѕа жазылып, к#кейiмiзде жатталып ћалыпты. Жер бетiнде «Ћазаћ» деген халыћ жаратылѕалы солардыѓ #здерiмен бiрге жасасып келе жатћан бџл кљйдiѓ атын, сiрќ ата тегiмiзден ћанѕа сiѓген бауырмалдыѕымыз-ау десек болар. +ѓi #зге, тiлi шџбар, пиѕылы жат, тiлегi ћиѕаш пенденiѓ ешбiрiне жаулыћ к#рсетiп, љрке ћарамаѕан ата-бабаларымыз баяѕы заманныѓ #зiнде-аћ: «Достыћтыѓ тамыры тереѓ, арнасы кеѓ» деп аѕынан жарылып келiптi. Ћоѕамшыл Ата ыћпалы мен ћайырымды Ана ыћыласынан ж#ргегiне сiѓген к#ргендiлiк, тегiнен дарыѕан тектiлiк. Ћоѕамдасуѕа ћолын созѕансып келсе де, ай балтасын аћћаптал шапаныныѓ астарына тыѕа келгендердiѓ талайын сол жарыћтыћтар ќзелден к#ргендiлiгi мен тектiлiгiнiѓ арћасында елдестiрiп, есiн кiргiзген. Ќне, сондай пейiлi кеѓ, к#ѓiлi дарћан Ата – Ћазаћтыѓ бљгiнгi џрпаѕы бiз боламыз. Я, баяѕыда бџл Далаѕа жауыѕып келiп, достасып кеткендердiѓ небiр мысалын ќйгiлеп бере алар-ау, бџл кљй. Аћићаты: к#сеге к#герткен сол к#ргендiлiк пен сол тектiлiктен бастау алѕан бџл кљйдiѓ тарихын тљгендеп, џшына шыѕуѕа бiр толћын џрпаћтыѓ ѕџмыры жетпес. Халћымыздыѓ тарихы ћай дќуiрден басталса, содан берi џрпаћтанџрпаћћа жалѕасып, желi тартып келе жатћан бџл кљйдiѓ

шамырћандырмай ћоймайтын дерек: бiр ауылдан осынша еѓбек ерлерi шыћћан, – дейдi. Осы ауылда туып #скен Данияр Ахметов бiр кездегi «жабайы» даладан пана тапћандарѕа жолыћтырды. Солардыѓ бiрi – ќбден ћартайып кеудiреген корей шалы Тё Василий екен. – Ауылымыздыѓ ћџрметтi ћарияларыныѓ бiрi. «Ћџрмет Белгiсi», «Еѓбек Ћызыл Ту» деген ордендерi бар. Еѓбек ардагерi. Орысша, ћазаћша, корейше... ћай тiлде с#йлесе аласыѓ? Бџл кiсi бќрiне дайын, – деп таныстырды Данияр. Расында солай екен. Екеумiз бiрiншi рет кездесiп тџрсаћ та, бџрыннан таныс-бiлiс сияћтымыз. Ћазаћшасын ћайдам, ћария к#зi кљлiмдеп, жљзi жадырап, бiрден iштарта с#йледi орысшасымен. Екеумiз жљрiп те ќѓгiмелестiк, тџрып та ќѓгiмелестiк, отырып та ќѓгiмелестiк. – Бќрi есiмде. Санамда сайрап тџр. Осы кљнiме ћалай дiн аман жеткенiме ћайранмын... – деп iркiлiп ћалѕан ћарияныѓ дауысынан дiрiл байћалды. – Ћазаћта: «Жер мен ел таѕдыры егiз» деген нџсћалы с#з бар. Сол – рас. Ћазаћтыѓ осы боз Даласы – бiздi аштыћтан аман алып ћалѕан. Сондаѕы дљрбелеѓ есiмнен кетпейдi. Сонау Ћиыр Шыѕыс #лкесiндегi туѕан жерiмiзден бiр тљнде дљрлiгiп к#терiлейiк. Б#рiк ал десе шаш алатын асыра сiлтеушiлердiѓ пќрменiне џшыраѕасын амал нешiк. Мал-мљлiк, дљние-жињазымыз тџрѕан-тџрѕан жерiнде ћалды. Артымызѕа ћайырылуѕа ћаратпады. Жљк таситын џзын составпен салдырлап ћанша кљн, неше тљн жљрдiк? Бiлмедiм. Бiр кљндерi бiр жерге келiп тоћтаѕанын, бiздi елсiз ай далаѕа ћалдырѕанын ѕана бiлемiн. С#йтсек, Шиелi топыраѕына тиген екен табанымыз. Ж#лек пен Бќйгећџмныѓ аралыѕы. Ол кезде бџл екi аралыћта ел жоћ. Бiздi ћайран ћалдырѕаны: келген жерiмiз – ну жынысты ћалыѓ ћорыс екен, сол ћалыѓ ћорыстыѓ џядай жыпжылы ыѕын паналадыћ. Содан к#ктем жылт етiсiмен, бiздi осы ћоныстанѕан жерiмiзге ќкелдi, – деп ћария айналаѕа пейiлдене к#з ћыдыртты. – Келсек, бiр жайћалѕан ћалыѓ орман. «Ћџрманай бауы» деседi. Найман атаныѓ бiр ћайырымды шалы – Ћџрманай есiмдi ћарияныѓ мќпелеп #сiрген бауы екен. К#рерге к#з керек. Адамдары ћандай! К#рген жаћсылыѕымыздыѓ шегi жоћ. Осы жердегi ауыл тџрѕында-

– А-а, менiѓ #ткен #мiрiм бе... – деп бџл да орысша бастады ќѓгiмесiн. Сосын тереѓ кљрсiндi. Бiр сќт желкесiн сипалап тџрып: – Тё Василийлер ћиыр шеттен келсе, бiз Сухумиден келгенбiз, – дедi ћабаѕы тџнжырап. – Ћанымыз – грек. Етегiмдi жаппаѕан кезiм екен, ћасиеттi Тљркiстан жерiне ћалай жеткенiмiз менiѓ есiмде жоћ. Елден ел асып келгесiн к#п џзамай ќке-шешеден бiрдей айырылып, алаѓсыз таћыр жетiм ћалыппын. Байѕџстар к#з алдыма емiс-емiс елестейдi. Соѕыстыѓ кљйiп тџрѕан кезi. Аѕайындарымныѓ ћасы мен ћабаѕына ћарап жљргенiмде бiр кљндерi ћу мешел болып ћалдым. Емдеттiре ћоятын кiм? Оѕан жаѕдай ћайда? Ќркiм басымен ћайѕы. Ал сондай халден ћџтћарып, аяѕымнан тiк тџрѕызѕан кiм дейсiздер ѕой? Айтсам, сендерге ертегiдей, ал мен басымнан кешкен бiр ѕажап оћиѕаны айтайын: кќдiмгi ћазаћтыѓ кеѓ ћолтыћ ћара шалы. Я, я, ертегi емес – шындыћ! Менiѓ ћайырымды Ћыдыр бабам – ћазаћтыѓ ћарапайым шалы болып жолыћты. ...Шеке солћылдатћан шiлденiѓ iшi едi. Менiѓ кљндегi мекенiм – жаман тамныѓ iргесiндегi к#леѓке. Сол арада ћара шыбынѕа таланып жатамын – бауырымды к#тере алмай сљйретiлiп. Ќбден ћорлыћты к#ремiн-аћ. Бiрде к#зiм iлiнiп кеткен екен, бiреу кекiл шашымнан сипаѕандай болды. К#зiмдi ашсам, бiзге азыћ-тљлiктен ћарасып тџратын к#ршi љйдегi Ата екен. Маѕан т#не тљсiп, еѓкейiп кљлiмсiрегенi. «Тџр, кеттiк» дегендей ым-ишара жасап, ћџшаѕын жайды. Мен де ћос ћанатымды жая талпындым. Ћария менi ћџшаћтай ала ж#нелдi. Омырауыныѓ иiсi ћандай едi, танауымды тыѕып жiберiп ћаттым да ћалдым. Кљѓгiр-кљѓгiр с#йлеп келедi. Тљсiну ћайда-а ол кезде, бiраћ жарыћтыћтыѓ љнi ћџлаѕыма жаѕып барады. Сол ћџшаћтауымен есекке жегiлген арбаѕа ќкеп жатћызды. Арбаныѓ ырѕаѓымен маужырап џйыћтап кеткен екем. Оянсам, елсiз далада бiр тџзды к#лдiѓ жаѕалауына жаћын кеп тоћтаппыз. Ћария маѕан «жата бер» дегендей ишара жасап, #зi асай-мљсейлерiн ћолтыћтап жаѕалауѕа тартты. К#л маѕан мџзды айдындай к#рiндi. «Ќттеѓ, екi аяѕым сау болѕанда ѕой, сырѕанаћ тебер едiм» деп љздiккенiмдi айт. Ѕажап, менiѓ Ћыдыр бабам к#л бетiмен тартып барады. Ортасына жете бере тоћтап, «мџз айдынѕа» кљрек салды. Сосын љш аяћты мосы ћџрып, к#леѓке жасады. Ћайта келiп,

ћаржы жинаѕан. Ќйгiлi дићан Ким Ман Сам 1942 жылдыѓ кљзiнде ћызыл асыѕынан су кешiп жљрiп, Сыр бойында тџѓѕыш рет ќлемдiк рекордтыѓ туын к#терген. Бес гектар кљрiштiгiнен айнала 151 центнерден #нiм #ткiзiп, жыл аяѕында «Ћызылорда колхозшысы» атты танктер колоннасын жасауѕа 105 мыѓ сом ћаржы ћосћан. Бiр «Ћџрмет Белгiсi», 2 «Еѓбек Ћызыл Ту» орденiмен марапатталѕан. 1947 жылы Сталиндiк сыйлыћтыѓ лауреаты болѕан. Авангардтыћтар соѕыстан кейiнгi жылдарда да ерлеген. Соѕыс сџрапылынан сљлеленiп шыћћан шаруашылыћтыѓ #рлеу дќуiрi басталѕан 1947 жылдыѓ жайма-шуаћ кљзi. Айрыћша ырыс айырѕан сол маусымда авангардтыћтар Отан ћамбасына 38 мыѓ центнер астыћ ћџйып, облыста бiрiншi орынѕа шыѕыпты. Бџл табыс Сырдария, Тереѓ#зек, Жалаѕаш – љш бiрдей ауданныѓ сол жылы берген астыѕымен пара-пар келген. Колхозшылар мiндеттемелерiн шырћатып отырып, 200 процентке орындаѕан. Ал, Ким Дин Хак басћарѕан комсомол-жастар бригадасы Бљкiлодаћтыћ социалистiк жарыста бiрiншi орынды жеѓiп алып, бас жљлденi «Ћџрманай бауына» ќкелген. Сол тџста бџл бригаданыѓ даѓѕайыр даѓћы ћиыр-ћиырды аралап кеткен едi. Бригада кубалыћ кљрiшшi жастармен хат алысып тџрѕан. К#п љздiктiрмей, колхоз орталыѕында џлы думан, џланасыр той басталѕан. 1948 жылѕы 20 мамырда бџл ауылдан 10 адамѕа Социалистiк Еѓбек Ерi атаѕы берiлiптi. Олардыѓ бќрi де кќрiстер едi. О, дарћан ћазаћ Даласы... Бџл даланыѓ ќрбiр сљйемi осындай-осындай сырларын бљгiп жата бередi маѓћиып. Аяћ бассаѓ алтын к#мбесi мен тџнѕан ћазынасына ћоса, шежiрелi сыры алдыѓнан шыѕа келедi, шыѕа бередi. Тек парасатты пейiлмен кел де, ерiнбей еѓбек сiѓiре бер, сiѓiре бер. Сонау ел шетiнен келгендер ћазыналы Даланыѓ ћолћасына ћол салып, аянбай тер т#гiп едi – жаћсылыѕын к#рдi. Жомарт Дала олардыѓ атын шыѕарды, баѕын ашып, мерейлерiн #сiрдi. Осындай ой љстiнде: «Жалаѓ аяћ, жалаѓ бас келгендердi– бџл Дала батыр ћылѕан...» – деп толѕаѕан Фаризаныѓ жыры тiлге оралып, сананы сiлкiндiрiп #ттi. Расында ѕой, бџл Дала кiмдердi жарылћамады – небiр жалаѓ аяћтардыѓ талайын баћыты мен байлыѕына кенелткен байтаѕым ѕой бџл...

бџрын басталып, жеѓiстен кейiнгi жылдарда бiткен Шиелi каналыныѓ жаѕалауында тџрмыз. Кемерi толыћ осынау ырыс арнасыныѓ аѕысы дария екпiнiнен бетер – тоћтаусыз жосылып аѕады. Ћџдды зымырап #тiп жатћан #мiр аѕысындай. Санада ой толћыны: ќлде ћашан аѕып #ткен, #тiп жатћан замана шежiресiне сонау – сол ћарт Ћаратау, мына Шиелi каналы, осынау ата мекен #ѓiрiнiѓ бќрi, бќрi куќ. «Бџл атырапћа жетi жџрт келiп, жетi жџрт к#шкен» – деп айтады. Жалѕыз осы #ѓiр ме, бџл ћазаћтыѓ џлан-байтаћ жиделiбайсынына кiмдер келiп, кiмдер кетпедi, орныѕып кiмдер ћалмады?! Соныѓ бќрi Ћазаћ дейтiн аћжарма халыћтыѓ ћџшаѕыныѓ жылылыѕынан, небiр нќубет пен зџлмат жылдар жаѕасынан алса да апшынуды бiлмеген пейiл кеѓдiгiнен екенiне Тќѓiрiм куќ. Айтарыѓыз не, бљкiл Ќлем алдында бiздiѓ жљзiмiз жарћын... Тау аѓѕарынан жанѕа жайлы мамыр самалы лекiлдеп есiп тџр. Кеудеде кљй толћыны. Бџл кљйдiѓ ћанымызды тасытып, жљрегiмiздi тулатар, ой-ћиялымызды #ршiтiп, делебемiздi ћоздырар шабытты љнiн ќке-шешелерiмiздiѓ ћашан баћиѕа озѕанша ћџлаѕымызѕа ћџйып, санамызѕа ќбден сiѓiрiп кеткендерi ћай заман. Маѓдайымызѕа жазылып, к#кейiмiзде жатталып ћалыпты. Серi сезiмдi селдеткен серпер саз. Бљгiнгi татулыѕымыздыѓ тџма негiзi туралы осылай ќѓгiме шертiп, ой б#лiсе iлгерiлеп жасыл желектерi жайћалѕан «Ћџрманай ата бауына» ене бердiк. Осы «Аћмая» ауылына џрпаћ жайѕан сегiз нќсiлдiѓ тџћымтеберiктерi жамырасып алдымыздан шыћты. Бџл балалар Сыр бойыныѓ кљзде ћызыл ћабыћты мќуе беретiн алып бќйтерек жиделерiне шырын сорѕан бал араларындай жабылып жатыр. – Бџлар не iстер жљр? – Бќйтеректердiѓ мќуесiн терiп жеп жљр... – дедi Данияр досым. Ендi байћадым, Кљн сљйген алып дараћтар ћызыл мќуелерге малынып, малынып тџр екен...

ЖЉРЕГIНДЕ КЉН КЉЛГЕН I Ћызылорда ћаласындаѕы облыстыћ аурухана. Осындаѕы бiрiншi терапия б#лiмшесiнiѓ меѓгерушiсi Мира Ћасымћызы Ыбыраеваны iздеп келгенбiз. Бџл б#лiмше осы аурухананыѓ еѓ негiзгi саласына жатады. Бiр кабинеттен соѓ бiр кабинет. Кезек кљткен сырћаттардыѓ ћабаћтары салыѓћы. +зiѓ абайлап #тпесеѓ, жол берiп #ткiзiп жiберейiн демейдi. Ќртљрлi жастаѕы ќр ћилы жандар: бой тљзеген боз баладан саћал-шашы аппаћ ћудай ћарияларѕа дейiн отыр. Ал бiздiѓ шаруамыз б#лiмше меѓгерушiсiнде. Бiраћ мына салћын ћабаћ сырћаттардыѓ алдарынан аттап барып, ћалай тiлдесудiѓ амалын таппай даѕдарып тџрѕанбыз. Кенет басћа кабинеттiѓ бiрiнен жiгiт аѕасы жасындаѕы бiреу еѓсесi тљсiп, ћабаѕы салбырап шыћты. Ћарсыдаѕы орындыћтарда к#ппен бiрге ћатар тљзеп отырѕан бiр бойжеткен: – Не болды, к#ке?! – деп џшып тџрды. – К#п џстады ѕой, жайшылыћ па?! – Ћџлдыѕым-ау, ќлгi Шоѓѕалбай жездемiздiѓ маћтап барѕан керемет дќрiгерi осы кiсi ме? – деп #зi шыѕып тџрѕан кабинеттiѓ есiгiне ћайырылып ћарады. – Жаѓылысып басћа бiр дќрiгерiне кiрген шыѕармыз. – Жо-ћ, к#ке, сол айтћан дќрiгерi. – Апыр-ай, ќ?! Сонда, ћалай болѕаны бџл?! – дедi ќлгi кiсi кекесiндi пiшiнде мырс етiп. – Отырсаѓызшы. – Ал отырайын. Отырѕаннан бiрдеѓе бiтетiн болса... – Не дедi? – Жетiстiргенi шамалы. Бар бiтiргенi ћалай ауыратынымды, ћай жерiмнiѓ ауыратынын шџћылап сџрап, басымды ћатырды. Аћырында шыдамым таусылып шаршадым. «Ауру болдыѓ – ќлек болдыѓ» деген осы да. Облыс орталыѕына жетсем деп ќдейi адайаттанып келгенiмде жарылћады жетiстiрiп. Ауданда сабылѕаным аздай, iшекше созылѕан кезегiн кљтiп сарѕайѕанымды айтсайшы. Сан сапалаћ сџраѕынан миым ашып кеттi, тљге... – Сџрамай ћайтедi ендi... Сџрамаса «сџрамады» дейсiздер...

– Сџраѕанда... айтћандарыныѓ к#кейiме ћонбай тџрѕаны ѕой. Мен бiлсем, егер менiѓ к#п жылѕы педагогтiк интуициям алдамаса, осыныѓ #зi дќрiгер атын жамылып жљрген шала-шарпы дљбараныѓ сортынан болмасын... – Ћойыѓызшы. – Жоћ, шын айтам. Мiне, ћара, бiр дорба таблеткаѕа «iшiрткi» жазып бердi. Ћатырды ќбден. Таблетканы жей-жей iшiм кеуiп жљргенде... Сiздерге арнайы алыстан келдiм ѕой, ауруханаѓызѕа ћабылдасаѓызшы, жатып емделейiн десем, басын шайћайды. Ќй, мџндай да дќрiгер болады екен, ќ?! – Ендi не ћыласыз?! – Ћайдан бiлейiн не ћылатынымды... – деп сырћат иыѕын ћићаѓдатты. – Мџндайын бiлгенде келмей-аћ ћойѕанымда болатын едi. Таблеткаларды ауылдаѕылар да жазып бере алады... Облыс, облыс деп ауыз толтырѕандаѕымыз осы ма?! Осы кез жаѕалай сарсылып отырѕандардыѓ iшiнен... – Ќй, Ћалекемнiѓ баласымысыѓ-ќй?! Берi кел, берi! – деген дауыс шыћты. Сырћат жан-жаѕына алаћ-жџлаћ ћарап кљйбеѓдедi де ћалды. – Берi жљр, берi ћарай. – Бџл кiм #зi?! – Уральский казак – Казалинский рыбак Тимофей Сердюкович Шабло деген пенсионер шал бiз боламыз! – О-ай, Тим-аѕа! Сiз бе, бџл?! – Иќ, мен. Неѕып тапа-тал тљсте таусылып тџрсыѓ? Ауыл-елiѓ аман ба? Бiз, бiз болайыћ, бар ауыртпалыћты батпандап к#рген, ал сенiкi не, кеше туа сала, бљгiн ауырып, ќ?! – Сол «кеше туѕан» бiздiѓ #зiмiз де алпысты алћындырып ћалдыћ ћой, Тим-аѕа. Ћалай, от бастарыѓыз аман ба? Маруся ќжей кљйлi-ћуатты отыр ма? – Шљкiр-шљкiр, Ћџдай деп... – Баяѕыда, теѓiз бен дарияныѓ шалћып тасыѕан заманында Арал мен Ћазалыныѓ аралыѕында Ћарак#л деген атаћты к#л болѕан. Сол жарыћтыћтыѓ iзi ќлi де бар болар, ћџрып кете ћоймаѕан шыѕар, а? – дедi #зi мџнтаздай таза киiнген, ћолында сыры сќулеленген ою-#рнектi таяѕы бар, ћос самайы мен аузын к#кшулан саћал-мџрты жапћан ћуаћы шал к#зiлдiрiгiн жалт-жџлт ћџбылтып. – Таза ћџрымаѕанымен айырылудыѓ алдындамыз.

– Ой, заман-ай! Сол Ћарак#л #те тереѓ едi, – деп жанындаѕыларѕа шаѕына назар жаѕалатып, таяѕыныѓ џшын еденге тоћ-тоћ џрѕылап ћойды. – Апан ауыз жайындар мен небiр шой желке шортан, аћ балыћ, тiстiлердiѓ таусылмас ћоймасындай едi, жарыћтыћ. Талай аш #зегiмiздi нќрлендiрiп, ћарауытћан к#зiмiздi нџрландырѕан киелiмiз едi. Ендi бљгiнде бќлду-бќлду бќрi #тiрiк болды. +зiѓ бiлетiн балпанаћ сары ћыздарымныѓ љрпек бастарына айтсам, менi бiр ертек соѕып отырѕандай к#ретiн болды бџл кљнде, – деп шал ендi кеѓк-кеѓк кљлдi. – Ендi бљгiнде шортан тљгiл шораѕайѕа зар болып ћалдыћ емес пе... Аћырын тiлегеннен басћа шара жоћ… – Бџл баланыѓ ќкесi Ћалдыбай, оныѓ iнiсi Ћалћабай деген кiсiлермен менiѓ наѕашы атам дос болѕан ѕой баяѕыда, – деп шал иыћтас отырѕан замандасына жљзiн бџрды. – Бiрбiр, болмаѕан жаћсы адамдар едi! Ауылдас, ћоѓсылас дегендей бiраз жыл дарияныѓ, теѓiздiѓ, к#лдердiѓ ћызыѕын бiрге к#ргенбiз... – Бќсе, ћазаћшаны судай сапырып отырсыѓ. Соѕан ћараѕанда, сен тегiн ћауѕа саћал болмадыѓ, т#беѓнiѓ тесiгi бар екен! – деп ћаѕытты бiр кемпiр. – Иќ, ж#н айтасыѓ. Т#бемнiѓ тесiгi бар, iшiне айран ћџйып iше беруiѓе болады, – деп шал да отырѕандарды таѕы кљлдiрдi. – Ой, ћџдай атћан! – Ћой, бќрi ойын – бќрi ћалжыѓ. Мен мына баламныѓ жаѕдайын бiлейiн, – деп т#бесi «тесiк» шалымыз ендi ауылдасына пейiл бердi. – Ал, не болды, ћашаннан берi ауыратын болѕансыѓ? Мына ћасыѓдаѕы «к#келеп» отырѕан баланыѓ жљзi #здерiѓе келетiн сияћты ѕой? – Бџл бала Ћалћабай к#кемнiѓ немересi. Осында институтта оћиды. – Алда, айналайын-ай! Оћуыѓ жаћсы ма? – Жаћсы. – О, иманды болѕыр Ћалекемдер-ай... олар да #ттi дљниеден. «Аштыћта жеген ћџйћаѓды тоћтыћта џмытпа» дейдi атаѓ ћазаћ. Баяѕы ћысылшаѓ кљндерiмiзде Ћалакемдердiѓ ћамћорлыѕын к#рдiк ћой талай... – Шал кљрсiндi. – Сен ќлгiнде анау есiктен ренжiп шыћтыѓ бiлем ќ? – Жатып ем алѕым келiп едi...

– Ы-ы-ы, ондай ойыѓ болса, менiѓ бiр ауыз кеѓесiме ћџлаћ сал. Осында менiѓ Ћасым Ыбыраев деген ќрi досым, ќрi ћџрдасым болѕан. К#п жыл мектеп директоры болып iстеген. Ол да жоћ ендi бџл дљниеде... Соныѓ ћызы осында мыћты дќрiгер. Мен соѕан к#рiнейiн деп жаѓа бiр ќзiрде келдiм. Айына бiр рет алдына келiп ћаралып кететiн ќдетiм едi. Ќйтпесе ќлдећашан «ћызылордалыћ» атанѕан бiз сияћтылар ћалалыћ поликлиникаѕа к#рiнуiмiз керек. Ал бџл жерде #зiѓ сияћты елден келгендердi ћабылдайды ѕой. Сен ендi сабыр саћта. Менiмен бiрге кiресiѓ. К#рiн. Жаѕдайды айтармыз тљсiндiрiп. Мира ћызым тыѓдамайды емес, тыѓдайды... – Кiм дедiѓiз? – Мира Касымовна Ибыраева. – Бџл есiмдi мен есiткен сияћтымын. – Есiтпей. Бiздiѓ Мираны орыс, ћазаѕыѓ тљгел бiледi! – деп Тимофей Сердюкович ќсiрелеѓкiреп те жiбердi. – К#рмейсiѓ бе, мiне, ћабылдауына бiр ћауым ел келiп отырѕанын... Сол сќтте дќрiгер Ыбыраеваныѓ кабинетiнен #ѓi сабынѕа салѕан cљйектей, ћартаѓдау ќйел миыѕынан кљлiмсiреп шыѕа бердi. – Кљлiп келесiѓ ѕой, жаѓа ѕана кiрбиiп отыр едiѓ, – деп кезек кљткендердiѓ бiрi ысырылып орын бердi. Иќ, ћалай ћабылдады? Бiз сияћты ауылбайскийлермен ж#ндi с#йлесе ме екен #зi? – С#йлескенде ћандай. Екi тiлге бiрдей. Орысша да аѕып тџр, бiздiѓ ћазаћшамызды да жатырћамайды екен... – Сiз, ћџдаѕи, берi бџрылыѓызшы? – деп Тимофей ћария Мираныѓ ћабылдауынан шыћћан ќйелге ћулана назар тiктедi. – Орысшаѕа ћалай едiѓiз, сiрќ, жљйрiксiз-ау деймiн?! – Не-е? Мына к#к к#з ћазаћша бiледi ме? – Иќ, мен ћазаћшаны жаћсы бiлемiн. Ал сiз жаѓа дќрiгермен ћай тiлде с#йлесiп едiѓiз? – Е, оны ћайтесiѓ? Ћазаћша с#йлестiм де. – Ћайдан бiлейiн. «Екi тiлге бiрдей екен, орысшаѕа да аѕып тџр екен» деуiѓе ћараѕанда, мен сiздi орысша жаћсы бiлетiн шыѕар деп, сљйiспеншiлiк жайынан орысшалап с#з айта жаздаѕаным...

Отырѕандар денелерi жайыла кљлiп, мќз болысып ћалды. – Сен ауырѕан шал емессiѓ, ерiгiп келiп отырѕан шалсыѓ ѕой, – дедi ќлгi ќйел де селк-селк кљлiп. – Осы кљнi кейбiр оћу #тiп кеткен кереметтерге iсiмiз тљсе ћалса, бiздiѓ баяѕыда жарытып оћи алмай ћалѕанымызды бетiмiзге басћандай шљлдiреп шыѕа келмей ме, тљге. Олар шљршiт к#ргендей шљлдiрлеп отырѕасын ойыѓдаѕыны жеткiзiп айта алмай ћаймыѕады екен адам. Сенсеѓiз, мен доћтыр бiткендi ћазаћша бiлмейтiн шыѕар деп ойлайтын едiм. Жоћ, олардыѓ да ыѓѕайѕа баѕатыны бар екен. Баяѕыдан берi ќр есiктi бiр баѕып жљйкелегенiмдi ћайтейiн. Айналып кетейiн, ќлгi ћызым бойдаѕы ћиѕаш кеселiмдi ћолѕа ћойѕандай ћазаћшалап айтып бергенде бар-ау, жаным жай тауып ћалды... Оныѓ «ћазаћшалап айтып бергенде бар-ау» дегенiне отырѕандар: – Иќ, не дедi, ћызыѓ ћазаћшалаѕанда? – деп таѕы да ќзiлге бџрып жатыр. – Ћызым ба? Ћызым ќуелi шамалы кљн жатћызып, тексерiп к#ретiн болды. Кейiн «ћатынап емделесiз» дедi. «Ешкiмге алаѓ болмаѓыз, #зiм емдеп жазамын» дедi. Одан артыћ не десiн ендi... II Мира Ћасымћызымен ћызмет бабында жљздесiп ќѓгiмелесудiѓ сќтi кейiн тљстi. Ќр кездегiдей бџл жолы да жџмыс уаћытыныѓ соѓын ала кiргенбiз. Жай келемiз бе, сынай келетiн ќдетiмiз баяѕы. Ал шыбын жанына шипа iздегендердiѓ есебi жоћ – бiрi келiп, бiрi кетiп жатыр. Алдына келген ќрћилы пенделермен тiлдескенiнен-аћ Мира Ћасымћызыныѓ тќлiмдi тќрбие к#ргенi, кiшiпейiл екенi байћалып та ћалды. Мейiрiм нџры себездеген жанарында бiр-бiр жџмсаћ сќуле, жљзiнде жарасымды кљлкi табы љйiрiлiп тџрады екен. Осы дќрiгердiѓ кабинетiнен #ткен жолы баладан бетер ћуанып шыћћан ћартаѓ ќйелдi «айналдырып» бќйек болуда. Ауданнан келген ананы ќбден «айналдырып» болып, ћаѕаздарын реттестiргеннен кейiн Мира Ћасымћызы: – Ќжесi, ендi ауырмаѓыз. Мен ћолымнан келгенше бiлген емiмдi жасадым. Ендi ћорыћпауыѓызѕа болады. Жа-

сыѓыз џлѕайѕан адамсыз ѕой, егер ћайталаѕандай болсаѓыз, бейѕамдыћты ћойып, жатпай-тџрмай дќрiгерге к#рiну керек. Сiз менi тљсiнесiз ѕой? – Мира Ћасымћызы ендi анасын алып кетуге келген жiгiтке ћарата с#йледi. – Аурудыѓ алдын алмаса, дќрiгерге де оѓай емес. Кейбiр кiсiлер #ткiзiп келедi... – К#п жаса, ћараѕым! Жаѕыѓ тљспей жамандыћ к#рме, бала-шаѕаѓныѓ раћатын к#ргейсiѓ... – деп Ана алѕысын да, аћ батасын да жаудыра бастады. – Келерде ќбден жљйкелеп, ћарѕа адым жер мџѓ болып... ќреѓ жетiп едiм #зiѓе. Адамныѓ бойынан ќл кетiп жљдегенде к#зiѓе iрiѓ айналады екен. Тiптi, ит тигендей болѕаным. Емделгелi ћунап ћалдым. Иќ, жасаѕан, ендi ауырмаспын. Ал, егер, ауыра ћалсам, алдыартыма ћарамай #зiѓе келермiн... – Ой, ќже-е, ауыра к#рмеѓiз. – Кiм бiледi ћараѕым. Жас џлѕайды – жер тљбiне жаћындап келемiз... Бiздiѓ екiншi рет балаѕа айналѕан кезiмiз ѕой, бџл. Бiзге ендi жылы с#з, шырайлы ћабаћ, баѕым-кљтiм керек. Алѕашында алдыѓа жасћанып кiрiп едiм, жатырћаѕан жоћсыѓ, туѕан ћызымнан бетер ћарадыѓ. Доћтырдыѓ бќрi #зiѓдей болса, ћанекей? К#рсеткен жаћсылыѕыѓды жљрген жерiмде айта жљрермiн... – О не дегенiѓiз? Ауруларды емдеп жазу – бiздiѓ мiндетiмiз ѕой. Алдымызѕа келгендерге алалыћ жасауѕа бiздiѓ хаћымыз жоћ, ќже. – Ќ-ќй, ћараѕым-ай... мiне, менiѓ он саусаѕыма ћарашы. Бќрi бiрдей емес ћой? – Тљсiндiм ќже, тљсiндiм. – Тљсiнсеѓ сол ендi. Ал бiз ендi жљремiз. Аман болайыћ... – деп алып, жарыћтыћ, бџрын аћ желеѓ киiнген ќйел затын к#рмегендей, жџмыс столында отырѕан дќрiгерiне љздiге ћарап тџрды да: – Айтпаћшы, ћызым, сенен сџрайын дегенiм, мектептi ћазаћша тауыстыѓ ба, ќлде-е... – деп дќрiгердiѓ алдына жаћындай тљстi. – Ой, ќже-е, оны ћайтесiз? – Бiлгiм келiп тџрѕаны. Мира Ћасымћызы кљлiп жiбердi. Бiз де кљлiсiп алдыћ. Ал ќжемiзде кљлу жоћ, байсалды ћалпында ћалбиып тџр. – Бiлгiѓiз келсе айтайын. Мен орыс мектебiн бiтiрдiм.

Он жыл мектеп, алты жыл орысша оћыдым. Ќлi де сол – #мiр бойы орысша оћумен келемiз. – Айналайын-ай, – дедi Ана ќрi сљйсiнген, ќрi таѓданѕан райда, – айналып кетейiн ћџлдыѕым-ай, сљт тiлiѓдi џмытып ћалмай жљргенiѓдi айтам-ау, тегi... Адам-ай, не дейiн... – Е, неге џмытам? Не деп? – Ћайдан бiлейiн, бiрыѓѕай орысша оћыѕандар, сосын ќлгi не дейтiн едi, я шљршiтше оћыѕандар #з тiлдерiн џмытып ћалатын к#рiнедi ѕой, тегi... – О, жо-ћ! Ол адамныѓ #зiне байланысты, ќже. Мектептi ћазаћша тауысса да, ана тiлiнде оѓдырып с#йлей алмайтындар аз емес... – Бетiм-ай, не дейдi. Рас шыѕар, – дедi Ана басын шџлѕып, – рас дейтiнiм, осында менiѓ ћыз кљнiмiзден бiрге #скен жаћын ћџрбым тџрады. Соныѓ љйiнде жатырмын. Ќлгiнiѓ келiнi мен баласы љйлерiнде де шљлдiрлейдi келiп, ћџдды екеулеп жамандап жатћандай #зiѓнен #зiѓ ћысылып бiтедi екенсiѓ. Шешесiне: «Бџлары несi?» десем, байѕџс: «Менiѓ к#рген кљнiм осы ѕой, осылай с#йлесiп жљрмесек – џмытып ћаламыз дейдi. Ел-жџрттан џят екен. Бќрiнен де #з баламныѓ ћанынан жаралѕан немерелерiмнiѓ тќттi тiлдерiне ш#лiркеймiн де отырамын. +здерiнiѓ шљлдiрлегiнiмен тџрмай, немерелерiме де басћа тiлдi љйретiп ќлек» – деп кќдiмгiдей мџѓын шаћты. Балаѓа айтпайсыѓ ба, џрыспайсыѓ ба? – десем, айттым да, џрыстым да, онымен «сол ћазаћ тiлiнiѓ ендi керегi не?» – деп, «балам #зiме зiлдей-зiлдей аћыл айтып тастады» дегенi байѕљстыѓ. – Жетiскен екен... – Дќрiгер ћабаѕын шытынды. – Ќже, сiздiѓ шљршiт тiлi деп отырѕаныѓыз немене?! – Бiздiѓ апама салсаѓыз, орыс тiлi мен ћазаћ тiлiнен басћа шет тiлдерiн – шљршiттiѓ тiлi деп тљсiнедi, – дедi баласы кљлiп. – Ќлгiлер шет тiлiнiѓ мамандары ѕой. – А-а, ћайтедi ендi жеп жљрген нандары болѕасын... Ой, ќже-е... – деп дќрiгер кљлiп алды. – Бiраћ та туѕан тiлдi жетiмсiретуте болмайды ѕой. Шынымды айтайын, ќже, бiзге #мiр сыйлаѕан ата-анамыздыѓ тiлiн жатырћамай-аћ, ћадiрiн кетiрмей-аћ орысша жаћсы оћыдыћ. Осы ћалада Елена Иванова деген еврей ћызы, Людмила Ковалевская деген поляк ћызы жќне мен – љшеумiз мектептi бiр жылда алтын, кљмiс

медальдармен бiтiрдiк. Ќрине, адамныѓ он саусаѕы бiрдей емес деп ќлгiнде #зiѓiз айтћандай, арамызда ана тiлiн жатсынып кеткендер де болды. Бiраћ, бiр ѕажабы, Елена, Люда љшеумiз туѕан тiлiмiздi џмытћан жоћпыз. «Орыс тiлi – џлы тiлiм, ћазаћ тiлi – ана тiлiм» демекшi, ћос тiлдi бiрдей бiлгенге не жетсiн... – Бќрекелде, шыраѕым! Осындай ћыз #сiрген ата-анаѓа раћмет, сенiѓ! –деп Ана дќрiгерiнiѓ алдынан жљзi нџрланып, к#ѓiлi жайланып, риза сезiммен кеттi. – Ћызыћ ќже екен #зi... – дедi ол шыѕып кеткесiн Мира Ћасымћызы екi бетi ћызарып. Ќѓгiменiѓ бiр џтыры келгенде: – Медиктер кљнiне сiздiѓ лебiзiѓiздi жазып алуымыз керек болып тџр, – деп радиожурналист досым микрофонын сайлай бастады. Дќрiгер жљзiне таѕы да ћызыл нџр ойнап шыѕа келдi: – Не десем екен... газетте, я радиода мен ж#нiнде маћтау с#здер айтылып жатады. Сондайда, сенсеѓiздер, к#пке дейiн #з-#зiмнен ћысылып жљремiн. Неге десеѓiз, менен де жаћсы дќрiгерлердiѓ ортасында жљрмiн ѕой... Ерiксiз ой жетегiне берiлесiз: кiм де болса, адам болѕан адамныѓ тал бойында кездесетiн iзгiлiк ћасиеттерi мен атына кiр келтiрер iлгiштерiнiѓ тљбiнде бiр аћићат таразысына тљсетiнi аныћ. Сiз бен бiз дќрiгер емеспiз, сондыћтан #зiѓе сыр-сипаты беймќлiм мамандыћтыѓ иесiне кќсiби бiлiмi мен бiлiгi ж#нiнен ћандай баѕа бере алѕандаймыз? Сондыћтан бџл ыѓѕайда ќрбiр мамандыћ иесiнiѓ кќсiби iскерлiгi мен адамгершiлiк #ресi егiз ћатар сынѕа тљспек. Инженер мен инженердi, дќрiгер мен дќрiгердi, агроном мен агрономды, журналист пен журналистi бiрi мен бiрiн салыстыру арћылы бiр тоћтамѕа келуге болар. Еѓ аяѕы #зiѓiз тџратын ћаланыѓ ерекшелiктерiн, несi артыћ, несi кем екенiн басћа сондай ћалалармен салыстырып таразыламай ћайдан бiлесiз? Ол љшiн #зге ћалаларды аралап к#руiѓiз керек. Сонда ѕана сiздiѓ к#зiѓiз к#п жаѕдайѕа ћаныѕып, к#ѓiлiѓiз бiр #лшемге бекидi. Радиожурналист досым Мира Ћасымћызыныѓ «даусын» жазып алып жатћанда к#кейден кетпей жљрген бiр оћиѕа шаѓ берiп ћалды... ...Бiрде ћалалыћ бiрiккен аурухананыѓ бiр б#лiмшесiнде апталап т#сек тартып жатып алѕанымыз бар-ды. Палаталас

жатћан ћарияны сљр наућасы ќбден ћажытып бiткенге џћсайды. Сол кiсi ћызылордалыћтарѕа танымал дќрiгердi бiлiмiн жетiлдiруге орталыћ ћалалардыѓ бiрiне кеткен сапарынан «тезiрек оралса екен» деп, зарыѕа кљтiп жатты. Сол дќрiгерге к#рiнбей к#ѓiлi к#ншiр емес. Бљгiн келсе, кљнi ертеѓ ћџлан таза сауыѕып шыѕатындай љмiтiн џштаумен болды. Ћария солай «армансыз бiр к#рiнсем» деп тамсанумен жатћанда, былайѕы палаталастарым таѓырћасты. Себебi, ќрiптестерi сол дќрiгердiѓ талантын таныѕанымен, к#птiѓ аузында: «Мiнезi – мiнез емес, к#кiрек, адамды алалап ћарайды...» – дегендей жел с#з жљретiн. Бiр кљндерi ћариямыздыѓ тiлегi жанды. Дiн аман жџмысына ћосылѕан ќлгi дќрiгер ќйел алѕашында перiштеден бетер гљл-гљл жайнап жљрдi. Аћићаты сол, жљрегiнде адамгершiлiктiѓ жарыћ жџлдызы жанып тџрѕан дќрiгер алдымен аурудыѓ к#ѓiл кљйiне ћараса керек, ал сырћат байѕџс онсыз да емшiсiнiѓ ћасы мен ћабаѕын баѕумен жатады ѕой. К#ѓiлiнде љмiттен басћа кљдiгi жоћ ћариямыз бiрде #зi ћџлай сенген дќрiгерiне емiнен ешћандай #згерiс болмаѕанын айтып шаѕынсын. Содан ол жазѕан ћандай «жџбаныш» жауап есiттi дейсiз ѕой. Ќлгi дќрiгер ќйел: «Ендi менiѓ не iстеуiм керек? Бiлгiш болсаѓыз, айта ћойыѓыз, мен љйренiп алайын...» – деп шамдансын. +зi ажарлы-аћ адам едi. Ендi к#шелi дќрiгерден аћ желеѓ киiнген к#кбет ќйелге айналып шыѕа келсiн. Ћысћасы, бiрiн жалѕан айтћызбасын: «Двадцать лет нюхаю вашу гадость...» – деп палатадан оћтаудай сiресiп шыѕып кеттi. Ал, керек болса! Бџл, сонда, не дегенi?! Оныѓ дќрiгер болѕаны былайѕы жџртћа мiндет болѕаны ма?! Дќрiгер болса, ќуелi #зi љшiн. Одан артылдыра алса, ел игiлiгi – ћоѕам байлыѕы љшiн дќрiгер болды емес пе? Бџл ыѓѕайда басы ауырып, балтыры сыздаѕан жандардыѓ ћандай жызыѕы бар?! Сол ћарияныѓ сондаѕы: «Сенген серкем сен болсаѓ, мљйiзiѓе тљкiрдiм’» – дегенi ћџлаѕымда ќлi кљнге дейiн ызыѓдап тџрѕандай болады. Сiз ћандай мамандыћтыѓ иесi болмаѓыз, сiздi тануѕа келгенде халыћтыѓ жаѓылыспайтынына, баѕаѓды аћысыз-пџлсыз-аћ бџлтартпай бере алатынына сол жолы к#зiмiз аныћ жеттi. Наћ сол жолы адам-пенденiѓ жасыра алса, бiрер ѕадет ћылыѕын ѕана жаба тоћып, ал жалпы жаратылысында бар екiжљз-

дiлiгiн жанын ћанша салѕанымен жасыра алмайтыны белгiлi болып ћалды. Осындай ой сорабынан серпiлгенiмде Мира Ћасымћызы: – ...Алматы мединститутын 1961 жылы «ћызыл дипломмен» бiтiргесiн алѕашћы т#рт жылды Аћт#бе ћаласында #ткiздiк... – деп микрофон алдындаѕы ќѓгiмесiн сабаћтай тљстi. – Рас, дќрiгерлiк оћу ћанша ћиын болѕанымен, шын мќнiндегi дќрiгер болу онан да ћиыныраћ екен. Халыћтыѓ денсаулыѕын кљту ћызметiне араласћалы талай ћиындыћты да, дќрiгерлер #мiрiнде бола беретiн ћызыћты да, кейде тiптi кљлкiлi жаѕдайларды да бастан кештiк. Бiраћ бiздi ћамћорлыѕына алѕан, ћиналѕандай болсаћ ћолтыѕымыздан’ демеген асыл адамдар ќрћашан айналамызда жљрдi. Мен егер мектеп пен институтты љздiк бiтiрсем, алдымен сол адамдарѕа ћарыздармын. Олардыѓ љмiттерiн аћтап, еѓбектерiн ћалтћысыз ћайтаруѕа кљш салып келемiн. +зiмдi ерекшелендiргiм жоћ, дегенде дќрiгер болѕалы алдыма келген адамдардыѓ бiр де бiрiн ренжiтпедiм-ау деп ойлаймын. Солар менi шын дќрiгер таныса, алдымен аћт#белiк аћылшы џстаздарым – Александра Мысляева мен Антонина Борисоваѕа, сосын ќрине кќзiргi коллективiме ћарыздармын. Менiѓ «Денсаулыћ саћтаудыѓ љздiгi» атанып, аттестация сынаѕынан «бiрiншi категориядаѕы дќрiгер» деген дќрежемдi ћорѕай алѕандыѕым, шындап келгенде солардан љйренгендiгiмнiѓ нќтижесi деп бiлемiн... – Сiз дќрiгер ћандай болуы керек деп ойлайсыз? – дедi ќрiптес серiгiм. – Менiѓше дќрiгер мейiрiмдi, ћайырымды болуы керек. – Егер #мiрдi ћайта бастау мљмкiн болса, ћазiргiдей дќрiгер болып ћалар ма едiѓiз? – С#з жоћ, дќрiгер болып ћалар едiм... – дедi Мира Ћасымћызы кљлiмсiреп. Мен iштей: «Ќрiптес досымныѓ радиохабары сќттi шыћса екен, Мира Ћасымћызы жаѓылыс с#йлемесе екен» – деп тiлеп отырдым.

АЙДЫЃ-КЉННIЃ АМАНЫНДА… I Љш хирургтiѓ де жџмыс орнында екенiн есiткенде, темiржолшы Пайыз аѕа кќдiмгiдей сергiп, бой жасап серпiлгендей болды. Бџѕан дейiн не тiл ћатуѕа, не боларболмас бiр нќр-дќмдi талѕажау етуге хал-дќрменi к#термеген. Ћатерлi дертке тап болѕан есiл ер шарасыз кљйге килiккен. Жан шiркiннiѓ шырћырап тыпырлауы дем сќтте екен ѕой. Сонау Ћорћыт темiржол стансасынан Ћармаћшыныѓ аудандыћ ауруханасына жеткiзгенше љрген местей кеуiп кеткен iшi жарылардай тырсылдап, шыбын жанын к#зiне к#рсеттi. «Бiткен жерiм осы шыѕар» – деп ћай-ћайдаѕысын ћазбалап ойлап, уайым толћынына малтыѕып-аћ ћалды. Анау алпыстан асып жетпiске иек арытћан ќкесi, аћ шашты анасы, љпiр-шљпiрлi ћосаѕы артында ызѕып ћала барды. Олармен арыздасып тiлдесуге де љлгiртпедi, жаѕдайы шындап ауырлаѕанына к#здерi жеткен темiржолшы бiлектестерi осылай ћарай алас-ћапас ала ж#нелген. Солћылдаѕан жџмыскер жiгiт бар болѕаны ћырыћты орталаѕан, тепсе темiрдi де љзер шаѕында алайын деген ажал тырнаѕына iлiгiп келген жерi осы болды. Бџл азаптыѓ ендiгi беталысы ћалай болады... – Жанарынан жас саулады... Оныѓ ћџдды ћан џйыѕандай ћаралтымданып талаураѕан тљрiн, шеѓбiрек атып ћампиѕан ћџрсаѕын к#ргенде, хирургтер љдере тљрегелдi. «Ойбай-ау, бџ не болды?!» – деп љстiне т#не тљскендерге атпал азамат тiл ћата алмады, тек басын шайћап, ќлсiз ыћылыћ атты. Бќйек болѕан Ћонаћбай Сыздыћов: – Мынау «каловый перитонит» ћой! – дедi салѕаннан. Ол ауданда аты шыѕып жљрген озат темiржолшы Пайыз Нџралымовты бџрыннан сырттай бiлетiн. Жылда темiржолшылардыѓ мерекесiнде айрыћша маћталып, сыйлыћ алып жататын. Жљлденiѓ алдын бермейтiн бџл азаматтыѓ суретiн аудандыћ газеттен талай к#рдi де, ал љлкен портретi темiржол паркiнде к#птен тџраћтап тџр. Сол жардай жiгiттi к#лденеѓ кесел алып џрѕан. Расында, оныѓ кќзiргi тљрi адам аяѕандай едi. Ендi не iстеу керек?

Хирургия кабинетiнде теѓселген љш жiгiттi осы беймаза сџраћ ћџрсауѕа алѕан. Шамалауларынша ескi соћыр iшектен iз ћалса керек, ауыр жџмыстыѓ салдарынан асћына-асћына келiп, ендi бiржола басынып алѕан дерт мына жарыћ дљниеден бiржола жџлып ќкеткелi тџр. – Да-а-а... – дедi бас хирург Ћазыбай. – Кешiккен, кешiктiрiп ќкелген! Япыр-ай, осы бар ѕой, ќ... – Ћайта, љлгiргендерiн айтсайшы... – дедi +мiрбек. Бџл љшеу аяћ астынан ћысылайын дедi. Сќт-сќт бiрбiрiмен к#з тљйiстiрiп ћалады, бiрiнiѓ жанарынан бiрi љмiт кiлтiн iздейдi. +мiрбек пен Ћонаћбайдыѓ операция пышаѕын ћолдарына џстаѕаны кљнi кеше. Ал, Ћазыбай болса, мџндайды тiптi кездестiрмеген екен. Облыс орталыѕынан тiс ћаћћан тќжiрибелi хирургтiѓ бiрiн осы кќзiр жеделдетiп алдырта ћоюѕа уаћыт тар. Оѕан алћымнан шындап алѕан ћатер кљтпейдi. Арыстай азамат таѕдыры ћыл џшында тџр. Бџл кљйiнде операция жасалынбай ћалмайды, жасалынар ѕой. Амал жоћ, мџндайда ќлгi айта беретiн «к#зсiз ерлiкке» де баруѕа болар. Бiраћ бас хирург деген аты бар, iс жазатайым насырѕа шапса, алаћандай ауданѕа не бетiн айтар. Ћазыбайды ћинайтыны, толћытып тџрѕан бiр себебi осы. Ол кабинет iшiн кезiп кеттi. Саусаћтарына тыным жоћ, сындырып жiберердей сыртылдатып... т#менгi ернiн тiстелеп жеп ћойды... Ал бiр жаѕынан аудандыћ аурухананыѓ хирургия б#лiмiнде операцияѕа дайындыћ ћарбалас жљрiп жатты. Облыспен де байланысып љлгiрген. Ондаѕылар операцияѕа кiрiсе беруге кеѓес бердi, ћалай бастап, ћалай жасауѕа аћыл ћосты. Шџѕыл операцияѕа жетiп љлгiрмесе де, жетекшi маманныѓ бiрiн жiберетiн болды. Мџныѓ #зi Ћазыбайѕа кќдiмгiдей демеу болды. Неде болса нар тќуекелге басћалы iштей ширыѕып тџрѕан. Алматы мединститутын биыл жаз бiтiрiп келген жас хирург Ћонаћбай Сыздыћов сџлу жљзiн бџѕан бџрып: – Сiз Тџрар К#кеевтi бiлесiз ѕой, Алматы мединститутында хирургия кабинетiнiѓ ассистентi… – дедi де, мљдiрiп ћалды. – Иќ, иќ?! – ...Сол кiсiнiѓ осындай наућасћа жасаѕан операциясына студент кезiмде ћатысћаным бар едi... – Екi дай сезiм

толћытћан Ћонаћбай осыны айтћанда, тџныћ таза жанары жарћылдап, џшћын ойнатты. Миыѕына сљйкiмдi шеѓбер љйiрiлдi. – Ойбай-ау, бiр саѓылау тауып тџрмын десейшi! – деп Ћазыбай оны ћџшаћтай алды. – Тќуекел, жiгiттерiм! Белiмiздi буайыћ. Ендiгi тџрысымыз бекер болар... Ћџраћ џшћан сестралардыѓ операцияѕа кiрiсер алдындаѕы асыѕыс киiндiруi љстiнде Ћонаћбай Жаратушыѕа iштей сиынып тџрды: «Я-а, Раббым, Пайыздыѓ тiлегiн бер, бiзге абыройыѓды ћи...» Сонымен нќтижесiнiѓ не болары белгiсiз операция басталып кеттi. Басталѕан мезгiл – кешкiлiк едi. Ћарынды жарѕаны сол, љшеуi шалћасынан тљсе жаздады. Тоћ iшегi жарылып кетiптi... Тылсым минуттар аспанныѓ тљнере т#нген ымыртымен ћарбаласты. Тџтасћан шойындай ћара бџлттардыѓ арѕы жаѕынан бiр љрей љѓiрейедi. Сiресiп тџрып алѕан сол орћаш-орћаш бџлттар жерге осы ћазiр ошарылып тљсердей еѓсенi басып тџр. Уаћыт џзай бердi. Аурухана маѓын торуылдап таѕат таппай жљргендердiѓ к#ѓiлдерiнде бiр љмiт, бiр кљдiк тайталасуда. Мџндайда кљту деген де бiр ћиямет. Кенет Ћармаћшы аспаны т#ѓкерiлiп тљсердей кљркiреп берсiн. Зеѓгiр к#ктi ала-ћиѕаш найзаѕай осћылап жатыр. Жаѓбыр сел боп аћты. Дала ћайнап кеткен. Ысћырынѕан, суылдаѕан дыбыстан жљрек шайлыѕардай. Найзаѕай оты жарћылдап, к#к кљмбезi кљркiреген сайын ћобалжу кљшейе тљстi. Ћџндаћтаѕы баласын бауырына басћан ана егiлiп отыр. Бџл – ћосаѕыныѓ артынан «ћуып жеткен» Пайыздыѓ зайыбы едi. Жџбату айтћандардыѓ жылы с#зi ћџлаѕына кiретiн емес. Мезгiл џзап бара жатты. Iштен хабар болмады. Ћандауырѕа тљскен отаѕасы не кљйде? Аћ тiлек љстiнде толћып тџрѕандарда #ѓ-тљс жоћ. Найзаѕай аспанды ћаћ айыра жаздап кљркiреген сайын аурухана шатырына жай тљскендей болады. Бџл тљн «к#з жасын» сiрќ тия алар ма екен… Ал бќрiн де реттейтiн уаћыт-ќмiршi кiмге ћайырылѕан?! Сарсылып кљткендерге жылжымайтындай к#рiнетiн саѕат тiлi тљнгi екiге тiрелiп дiрiл ћаѕып тџрды. Ендi бiр ћас ћаѕымда мџнан да жылжып #тiп безектеп бара жатты. Ќлсiз жан алты саѕат бойы ћан ћасапта сџлап жатыр. Оѕан ћол салѕан љшеу де аћ тер, к#к тер, алты саѕат ћаћиып, тым ма-

засыз минуттармен алысты. Жџмыс барысында жљректерi айнып, шыдам бере алмаѕан сестралар кезек алмасумен болды. Бџл кезде кљте-кљте таѕаты таусылѕандар аурухананы сыртынан торыѕанды ћойып, топырласып iшке енiп те алѕан едi. Кезекшiлердiѓ ћайырмалаѕандарын ћџлаћтарына ћыстырѕан жоћ. Бiрiн-бiрi баса-к#ктей ентелескен олар онсыз да ала кеуiмденген аурухана дќлiзiнде жљрерге жол ћалдырмады. Бљкiл атырапты ћарашаныѓ ћою ћараѓѕы тљнi ћџшаѕына алып, ќбден иемденiп болѕан шаћта операция блогы жаѕынан ќуелi Ћонаћбайдыѓ, содан соѓ +мiрбектiѓ тџлѕалары к#рiндi. Екеуiнiѓ де тљсi оѓып кеткен. Балалаѕан шымшым тер аћ желеѓ халаттарыныѓ жауырын тџсын селiктiрiп жiберген. Аѓтарылып тџрѕандардыѓ к#з сџѕы осы екеуiнде. Шойынжолшылардыѓ бiрi: – Апыр-ай, бџлар да терлейдi екен-ау… – деп кљѓк еттi. – Адам сою оѓай дейсiѓ бе… – дедi екiншi бiреуi. Осы кљбiр-сыбыр ћџлаѕына жеткенде Ћонаћбай сќл ентiгiѓкiреп ж#ткiрiндi де, сџѓѕаћ денесiн тiк џстап, тынысын тереѓнен тартты. Љмiт пен љрейдiѓ тамыры бљлкiлдеп соѕып тџрѕан сол сќтте ћарсы алдында демдерiн iштерiне iркiп, тым-тырыс аѓтарылып ћалѕан жџрт оныѓ аузынан нендей лебiз шыѕарын љрейлене кљтулi едi. Осы сќтте: – Ары, арыраћ ыѕыссаѓдаршы. Ендi сыртћа шыѕа берсеѓiздер де болады, – деп бас хирург Ћазыбай да iштен демiгiп шыћты. – Ћобалжымаѓыздар. Iстiѓ сќтi тљстi бiлем… Осыны салмаћтап айтћанда, бас хирургтыѓ алаулап албыртћан жљзiнен нџрлы сќуле саѕымы жљйткiп #ткендей болды. К#ѓiлдерi кљптi болып тџрѕан аѕайын #ре тљрегелiп кеттi. – А, Ћџдай, боз ћасћа! Боз ћасћа! – деп шу ете тљстi бќрi. – Ћараѕым, Ћџдай ћуантсын, жаѕыѓ тљспей жамандыћ к#рмегейсiѓ… Ћазыбай ќр кезде де ойындаѕысын аћтара жљретiн жiгiт едi. – Мiне, бљгiнгi герой осы жiгiт. Ћазаћтыѓ мына тџрѕан ћара баласы! – деп ол Ћонаћбайдыѓ ћапсаѕай жауырынынан оѓ алаћанымен бiр салып #ттi #зiмсiнiп. – Аѕайын, жетiлдiк деген осы! Бџрын #зге тљске жалтаћтап келсе-

ѓiздер, ендi #з ћанаѓыздан шыћћан хирургтерiѓiз бар. Бџрын бџл ауруханада жалѕыз хирург ћазаћ мен едiм. Ендi бiз – љшеумiз! Ауыр сынѕа аяћ астынан тап болып едiк, одан сыр алдырмай аман #ттiк. Ендi бiз ешкiмге де жалтаћтамаймыз. Пайызды ауруханаѕа ќкелiп салѕан тiлеулестерiнiѓ бiрi манаѕы ћџндаћ ћџшаћтаѕан ќйелге: – Жеѓеше! Манадан берi бiраз жылап алдыѓ ѕой. Ендi бiр кљлшi. Кљлiп жiбершi, жеѓеше! – деп оны ћџшаћтай алды. О, ћџдiрет, бiр мезгiл толастап ћалѕан шат кљлкiлердiѓ сондаѕы естiлген љнi-ай! – Тќуба, тќуба… – дестi жамырасћан аѕайын. Ћуанышта шек жоћ, бiрiн-бiрi ћџттыћтап, ћџшаћтасып жатты. «Ћуанѕан мен ћорыћћан бiрдей» деген, жылап-сыћтап алѕандары да болды. Бџлар осылай абыр-жабыр болып жатћанда Пайызды «реанимация» дейтiн оѓаша палатаѕа алып та кеткен едi. Шыбын жанды кљзететiн палата. Сыртта жауын саябырсып, тљннiѓ ћабаѕы жазылайын дептi. II Ертеѓiне тал тљсте аурухананыѓ асханасында баппен, талѕаммен жасалѕан стол дастарћаны љстiнде марћа ћозыныѓ былћып пiскен етi басымен тџрды буы бџрћырап. Ћосћосынан астаналыћ араѕы, шампан шарабы жќне бар. Бџл – артынып-тартынып Пайыздыѓ ќйелi ќкелген дастарћан мќзiрi едi. Ел iшiнде емделiп жатћан адамныѓ артынан дастарћан ќкелу, бас к#рсету к#птен берi љрдiске айналѕан. «Ауру болдыѓ – ќлек болдыѓ» демекшi, пенде байѕџстыѓ шыбын жанынан аянары жоћ жќне кљлшелiнiѓ сљйкiмдi к#рiнетiнi ћайда да к#ѓiлде тџратыны бар. Бљгiнгi мына бiр сќттiк отырыс та соныѓ мысалы. Сќтiмен бас ћосып отырѕандардыѓ бќрi де к#ѓiлдi. Дастарћан иесiнiѓ еѓбегiн ћайтарып, шырайын шыѕаратын ерлер: – За удачную операцию! – деп бiр-бiр «стопкiден» тартып, тартып жiбердi де, асћа бас ћойды. – Бџл операцияда бiзге аурудыѓ жљрегi к#мектестi, – дедi Ћазыбай. – Сирек кездесетiн жљрек. Мощный! – дедi Ћонаћбай.

III Одан берi кљн артынан кљндер #ткен. Џлы сќскелiк болатын. Ћонаћбай #зi операция жасаѕан ауруларын аралап шыѕатын ќр кљнгi ќдетiнше к#зiн жџмсаћ жџмып жатћан Пайыздыѓ жанына келдi. – Сќлем, Нџралымов жолдас! Сiз кќдiмгi џйыћтай беретiн жалћаудыѓ #зi болдыѓыз ѕой. Ћоѕамѕа пайда тигiзу деген ћайда, не жатыс бџл, жџрт ќлде ћашан #рiп кеткенде, – деп ол Пайызды ќзiлге шаћырды. Бџѕан болат жолдыѓ бiлектi џлы ћымсына ћойсын ба, алаѓсыз айћасып жатћан кiрпiктерiн жайымен ажыратып алды да, жымиып миыѕын тартты. Бiлек тамырын џстай берген Ћонаћбайдыѓ ћолын жљрек тџсыныѓ дќл љстiне асыћпай апарып, к#зiн ћайта жџмды. Айдыѓ-кљннiѓ аманында туралап келген ажалдыѓ арсыз бетiне шапалаћ тартћан сол аялы алаћанды ћарабайыр жџмысшыныѓ жан жљрегi емiрене аймалап жатты. – Тамырыѓызды џстап к#рейiн. – Џстайсыѓ ѕой… – Пайыздыѓ љнi жiбектей есiлген сезiм лебiне толы едi. Аћш#лмектенген ашаѓ жљзiне лыплып нџр тебiндеп жадырай тљстi. К#зiн ашты. Жанарын тiктеѓкiреп: – Атыѓ кiм едi? – дедi елжiреп. – Атым Ћонаћбай болады. «Ћонаћбай… Ћонаћбай…» – Осы есiмдi Пайыз iшiнен кљбiрлеп ћайталай бердi. – Ћонаћбай деген атыѓнан айналайын. К#рер жарыѕым, татар дќмiм таусылѕаны-ау деп едiм. Таусылмаѕан екен. Туралап келген ћџрыћтан бiр ћџтћарып ћалдыѓдар. Алла iстерiѓдi ќрдайым осылай оѓына оѓѕара бергей. Ћараѕым, оћуыѓды ћашан бiтiрiп едiѓ? – Алпыс љштiѓ жазында. – Тым жассыѓ-ау ќйтеуiр… Бiр-бiр тќттi минуттар жылжып #ттi. Сќл ентiккен Пайыз: – Ћонаћбай? – дедi. – Ау-у. – Ана радионы ашыѓћырап ћойшы. Тќуiр ќн бе деймiн берiп жатћаны. Доктордыѓ кеѓ шеѓберлi, сљйкiмдi жанары жалт-жџлт сќулеленiп, кљлiмсiредi. Радиоћабылдаѕыштыѓ тетiгiне

ћолы тиюi мџѓ екен, еркiн к#сiле алмай ынтыѕып-ћыстыѕып тџрѕан ќн ќуенi тынысын кеѓге салып, сазды ырѕаћпен ћалыћтай тљстi. Пайыздыѓ к#зi жџмулы, жџмсаћ жымиып шалћасынан жатыр. Ћонаћбай оныѓ осы жатысын жаћсылыћћа жорыды. К#ѓiлiн ћуаныш сезiмi толћытћандай жљзi нџрланып сала берген. Ол џшћыр шапаѕы молынан т#гiлiп тџрѕан сонау Кљн к#зiне жанарын тосты. Сол ойлы, аћылды жанары сќулеленiп, ћасы-ћабаѕы бiр тљйiлiп, бiр жадырады: «Бiз не љшiн жанталасып толћыдыћ? Осы ќнiмiз љшiн емес пе? Бџл ќн – #мiр жыры ѕой, сiздiѓ де, менiѓ де жан сырымыз ѕой. Ќнiмiз љзiлмесiншi, ћалыћтай берсiншi, тыѓдай тљсiѓiзшi…» – деп кљмбiрледi оныѓ жан сарайы. Сырћатыныѓ тамырын џстап болѕасын орнынан к#терiле бере ол таѕы ќзiлдедi: – Ћџландай ћарѕитын кљнiѓiз ћашыћ емес. Ендi жеѓгемiздi сауырынан сипап отырып, тойдыѓ жоспарын жасай беруiѓiзге болады… – Оѕан не с#з бар, ћџлдыѕым-ау. Таѕдыр жеткiзсе, ондай атты кљнге #зiм де жеттiм-ау деп жатырмын… Ќн ћанаты шарыћтай тљстi… ЕЛСIЗДЕ КЕЗДЕСКЕН ЕКЕУ I Арал ћаласынан бозала таѓда жолѕа шыћћан ГАЗ-53 тынбастан ыѓырана тартып отырып, кљн байыѕан шаћта Бектау деген жердегi елдi мекенге иек артты. Аудан орталыѕынан тым жыраћтаѕы ауылдыѓ ћџлаѕы тљрiк, алыстан алты жасар бала келcе де елеѓдесiп ћалады. Егер есiлiп жатћан орѕыл-орѕыл ћџм бџйраттар болмаса, Сџлтанбек бџл «вездеходымен» бiр кљнде мџндай ауылдыѓ бiрiн емес, бiрнешеуiн аралап љлгiрер едi. Бiр жаћсысы: осы к#лiгiне ќбден сенiмдi, осынау Арал атырабында бџныѓ табаны тимеген жер ћалмаѕан шыѕар. Жалпаѕынан жайылып жатћан ћџм жоталарын жапырып келiп, арылдап-гљрiлдеп ауыл ортасына тоћтаѕан машинаны бектаулыћтар лезде ћоршап алды.

– Ат-к#лiгiѓ аман жеттiѓ бе, ћараѕым? – Ел-жљртыѓ тегiс аман ба, шыраѕым? Аралыѓда не жаѓалыћ? – Аманшылыћ. Аралдыѓ жаѓалыћтары да жетерлiк, – деп Сџлтанбек машинасыныѓ сауда с#ресiн аша бастады. Мџндай сќттер тым сирек болады, ќр сапардан соѓ арада апталар #тiп кетедi, сондыћтан оѓаша ауыл даѕдысында амандыћ-саулыћ сџрасу осылай #рбидi. Бџѕан ќбден сыралѕы болып алѕан Сџлтанбек кейбiреулердей кiрпиязданып кергiмейдi. Ауыл тџрѕындарыныѓ аманаттарын ћабылдай тџрып та, жљрген жерлерiнiѓ жаѓалыћтарын бiлгенiнше айтып та љлгiредi. Бџл жолы да солай болды. Бектаулыћтар кљнi бойы рульмен алысып, ћары талып жеткен жiгiттiѓ шаршаѕанын џмыттырып та жiбердi: – Менiѓ кiлемiмдi ќкелдiѓ бе? – Бiздiѓ ќшекейлi сандыѕымыз бiтiп пе? – Анадаѕы айтћаным не болды? – Ќй, Сџлтан-ау, еѓiреген ерiм-ау! Осы сен менiѓ ер-тоћым ж#нiндегi #тiнiшiмдi не ћылдыѓ, ќ? – Мiне, бљкiл Арал атырабындаѕы оѓаша ауыл тџрѕындары сияћты бектаулыћтар да соћпа-соћпада осылай бiр желпiнiсiп ћалады. Сџлтанбек те олардыѓ к#ѓiл кљйлерiн жаћсы тљсiнедi. – Шеберiмiз осы жолы уќдесiнде тџрып, бiр ерледi. Мiне, ат-ќбзелiѓiз, аѕасы! – деп заказ иесiне сљѓгiттей ћазаћы ердi џсына бердi. – К#рдiѓiз бе, мiне, таралѕы-тартпаларына дейiн ћалдырмай жарћырауыћ жезбен ќшекейлеп тастаѕанын. Ћалай, сљмiрейткен емес пе, а? – Ћане, ћане? – деп ер иесi ћанатын жая алѕа џмтылды. – Арманым – осындай бiр ћазаћы ер едi. Жеттiм бе, жетпедiм бе? – Ќй, Сџлтан, шеберiѓ ћай шебер? – дедi жездерi жарћыраѕан ќдемi ерге ентелескендердiѓ бiрi. – Кќдiмгi К#беев деген шеберiмiз. Оныѓ ћолынан шыћћан ат ќбзелдерi облыс орталыѕында #ткен к#рмеде бiрiншi орын алды. Сiзге ќкелiп тџрѕаным – сол жљлделi ерден кем емес. – Адам-ай, ќ-ќ… – Ой, небiр шеберлер бар-ау, бiздiѓ ћазаћта да… – Айтпа! Мынадай жайлы ерге шiренiп бiр отырѕанныѓ #зi неге тџрады, а?

– Ќй, Сџлтанжан, ћараѕым, мынадай келiстi ер соћћан сол шеберге менiѓ ризалыћ сќлемiмдi жеткiзгейсiѓ, – дедi ер иесi к#зi жайнап. – Мыѓ болсын! Дљкеннiѓ ескi темiр ерiне таћымымды ћажатып к#ресiмдi к#рiп едiм. Сол азаптан ћџтылдым ба, жоћ па? Ендi ер љстiнде адамша отыратын шыѕармын, ќ? Бектаулыћтар ду-у кљлдi. – Рас – таѕы… – Не болса, о болсын, ердi соћтыѓ! – Иќ, ерiѓ ћџтты мљлiк болсын! – Айтћандарыѓ келсiн! Бџл дљниеде iшкен-жегенiмiзден артылдырѕанымызѕа сќндi ќбзелiмен алшаѓдатып ат мiнгенге не жетер… – деп ер иесi жан-жаѕына таулана ћарады. – Жоћ-ау, шыным сол… Сџлтанбек оныѓ ћияћтай бурыл мџртына ћызыѕа ћарады. +зi жоћћа оѓайлыћпен жабырћап, барѕа жеѓiл-желпi таѓырћай ћоймайтын серi мiнездi кiсi сияћты. Сонша жерден артынып-тартынып келгенде ќкелген затыныѓ иесiн ћуандырѕанына бџл да сергiп сала бердi. – Мiне, мынау Сайран дейтiн жiгiтiмiз басћаратын цехтыѓ келiншектерi тоћыѕан кiлем! – деп ауыр буманы алѕа шыѕара бердi. Дауыс ырѕаѕында маћтаныш лебi бар. Кiлемдi ћарулы екi еркек ћолдан жайып жiбергенде, аспаннан асыл жињаз тулап тљскендей болды. Жиналѕандардыѓ к#здерi де, к#ѓiлдерi де жайнап кеттi. Демдерiн iшiне алѕан бектаулыћтар iлкi сќтте тiлден ћалып, артынша гуiлдесе ж#нелдi: – Бояуыныѓ ћаныѕын-ай, ќ? – +рнегi бiздiѓ љйдегi терме алашаѕа келiѓкiрейдi екен, ќ? – Расында. Бе-е-еу, адам-ай… – Ал, ендi, кiлемiѓдi жуасыѓ келiншек! Мџндай кiлемдi бiз мыѓ жылда да тоћи алмаймыз. – Пањ, к#здiѓ жауын алуын-ай, ќњ! Базар мџнымен де тарћамады. Сџлтанбек ендi #ѓкей ћызкелiншектердiѓ ортасында ћалды. Ылѕи да осы. Арал ћаласыныѓ шеберлерiне аманат аз тљспейдi. Сџлтанбек осы сапарында ќйелдердiѓ ине-жiптен шыћћан су жаѓа бiраз к#йлекк#ншектерiн де ала келген-дi. Iшiнде жџбайы Розаныѓ тiккендерi де бар. Ендi соларды иелерiне тарата бастады. – Бе-е-у, сенiѓ мына кќст#м-платьеѓдi кiм де болса ћатырып тiккен екен, – деп жџтынды бiр келiншек.

Екiншi ќйел де одан ћалыспады: – Анаѓ ћараш! Жаућазынныѓ к#йлегi жанып тџр-ау, жанып тџр! – Адам-а-ай, осыларды тiккендердiѓ алѕандары адал ѕой, ќ? – О, олардыѓ алѕандарыныѓ бќрi адал. Бiрiнен-бiрi #тедi! – деп Сџлтанбек те саудасын ћыздыра тљстi. Иќ, сол кљннiѓ кешiнде Бектау тџрѕындары ћалашылап кеткен базаршылары олжалы оралѕандай к#ѓiлдерi тасып, мќре-сќре болды. «Сендердiѓ сол ћуанѕандарыѓ керек ћой маѕан да! – деп толћыды Сџлтанбек. – Сендер аман болсаѓдар, менiѓ де к#ѓiлiм жай. Осынау тынымсыз тiрлiгiмiзде тiлеп #терiм: осындай ќрбiр сапарым сайын #зегiмдi талдырып ќреѓ жеткiзетiн мына далиѕан Даламныѓ ќрбiр алты ћыры астынан аѓћылдаѕан аћ к#ѓiлдерiѓмен алдымнан шыѕатын сендердiѓ береке-байлыћтарыѓ ортаймаѕай. Пейiлдерiѓнiѓ iзгiлiгi, к#ѓiлдерiѓнiѓ кеѓдiгi тарылмаѕай…» II Бектаудан таѓ ћылаѓ бере жолѕа шыћћан Сџлтанбек бiр бљйiрдегi тљйелi ауылѕа соѕып, одан ћиѕаш та болса ќрбiр кезеѓ-кезеѓде отырѕан жалѕыз-жарым малшыларды ћалдырмай аралап келе жатты. Аудан орталыѕынан к#бiне жалѕыз шыѕатын ол ћайту сапарында жолсерiксiз болмайды. Џдайы солай, жџмысы шыѕып, ћалаѕа барып, ћайтћысы келетiн ќйтеуiр бiреу табыла кетедi. Олардыѓ #тiнiш айтып, ћолћалаѕаны #зiне де жаћсы, ћанша дегенмен адам елсiзде елегзидi – бiр сарынды џзаћ жол к#ѓiлдi ћалайда ћџлазытады. Мiне, ћазiр де ћасында тљйелi ауылдан ере шыћћан ћариясы отыр. Арал ћаласында тџратын кљйеу баласыныѓ љйiне жеткiзiп салуын #тiнген едi. Сџлтанбек орталыћћа жеткенше ћасында ћара болатын адамныѓ болѕанына ћуанды. – Бiздiкi осы, – дедi ол жљзiн жол серiгiне бџрып. – Љнемi жол љстiнде жљремiз, бiр таусылмайтын жљрiс… – Дџрыс ћой ћараѕым, – деп жолаушы да ќѓгiмеге пейiл бiлдiрдi. – Ћашан к#рмейiн, ауылымызѕа ћуаныш ала келесiѓ. Бџл #зi, баѕалай бiлгенге, ер адамѕа лайыћ жџмыс. Мына теѓiздей толћыѕан ћџмды бџрћыратып келе жатћан ауыр сљйектi машинаны #зiѓдей атпал азаматтар айдамаѕан-

да, кiм ие болѕандай… Мџнымен жолдас болѕаныѓа к#п болды-ау дейiм шамалауымда? – Иќ, к#п болды. Артыћ-кемi жоћ жиырма бес жыл дей берiѓiз рульден ћолымныѓ жазылып к#рмегенiне. Мектептен кейiнгi бар тiрлiгiм осы т#рт д#ѓгелектiѓ љстiнде келедi. – Е-е, ж#н-ж#н, ћараѕым. Жолыѓ бiраз џзарѕан екен… Екеуiнiѓ маѓдай алдарында кеѓiнен к#сiлген дала жолы жатты. Бел-белесi адастыра жаздайтын ћџм ћойнауларын ћуалап кете баратын осы жолмен Сџлтанбек сан рет сапаршылаѕан. Осыдан џлы к#ш жердегi теѓiз ћойнауыныѓ бiр пџшпаѕы – оѓаша елдi мекенде туып, сонда ержеткен-дi. Бџл кљнде ол маѓайда ел тџрмайды, теѓiз тартылып жаѕалауы ћашыћтап кеткендiктен, ауыл орны айдалада ћалды. Кќзiр онда ата-баба бейiттерiнiѓ жџрнаѕы мен ескi жџрттыѓ орны ћџлазып бос жатыр. Ол туѕан жерiн к#ѓiл сќулесiне тљсiрiп, к#з алдына елестеттi. Мiне, жанарыныѓ шар айнасында ћџлдырап, бџлыѓдап ћалып бара жатћан мына жерлер де бала кљнiнде асыр салып ойнаѕан сол кiндiк к#ѓiнен аумайды. Ћалай салыстырсаѓ да тандыры тартылѕан ш#л, желдiѓ лебi сќл љф етсе болды, жан бiтiп жыбырлай ж#нелетiн еспе ћџм. Егер заућайым осы жерлерде тљнемелiк ћона ћалѕандай болсаѓыз, сусыѕан к#шпелi ћџм толћындарыныѓ алуан дыбыс шыѕарып, сыѓсып жатћаны. – Ћџдды Кербаланыѓ ш#лiндей дерлiк осы ћџм ћџрдымныѓ ћыспаѕында талай рет тџрып ћалдыћ. Жазда – џлыѕан ћџм, ћаталатћан ш#л, ћыста – ћалыѓ ћасат ћар… ай, талай рет ћорћытты-ау! – дедi Сџлтанбек басын шайћап. – Ќйтеуiр ќл-ќзiр дiн аман келемiз… – Е-е, бџл тiрлiкте ер азаматтыѓ басына нелер келiп, не кетпес. Асылы, соѕан т#теп берiп шыдаѕан ердi айт! – дедi ћария серiгiне назар жыѕып. – Бџл пќниде кiм-кiмге де ћиындыћ кездеспей ћалмайды. Тек жан сау болсын де. Сен, сiрќ, жалѕыз осы беткейге ћатынамасаѓ керек, ќ? – Ќлбетте. Далалыћта Аралћџм, Ћараћџм, Жiѓiшкећџм, Арысћџм… е-е… ал-л, теѓiзге ћарай Б#ген, Аман#ткел, Ћарашалаѓ, Ћаратереѓ… болып кете барады. Тегiнде бiздiѓ жљрiстi Аралдан басћа аудандардыѓ жолымен салыстыруѕа болмайды. Бiздiѓ ауданныѓ жер к#лемiне Европаныѓ кез келген мемлекетi еркiн сыйып кетедi. Бiздiѓ жљретiн жолда-

рымыздыѓ ћашыћтыѕына ћоса, ауырлыѕын ћайтерсiз. Бiр ауылдан шыћсаѓыз, екiншiсiне жетем дегенше бел талып, к#з ћарауытады. – Ол рас, дќн ћалпалы жоћ, – дедi серiгi басын шџлѕи тљсiп. – Бџл ма, бџл, ата-бабамыздан ћалѕан атамекенiмiз – кiр жуып, кiндiк кескен алтын бесiгiмiз болѕасын, амалсыздыѓ кљнiнен ћимаймыз. Болмаса барау, аћићатын айтћан-да, наѕыз ит байласа тџрѕысыз жерге айналды ѕой бџл. Оныѓ љстiне, теѓiз де тiршiлiгiн тоћтатты... ћалай ћылайыћ... Не деуге болар-ау... Сџлтанбек серiгiне к#зi боталап ћарады: – Амандыћ болса, љкiметiмiз бiр шарасын жасар. Жоѕарыдаѕылар жаѕдайымызды бiлмей отырѕан жоћ ћой. Айдыѓ-Кљннiѓ аманында теѓiзден айырылып не к#рiнiптi… – Бiледi, ќ? – Бiлгенде ћандай! Ћазаћ жерiнiѓ асты-љстiнде олардыѓ бiлмейтiнi ћалмады бiлем... – Ендеше, теѓiзiмiздi ћалпына келтiрiп берсiн. Ойпырай, тапа-тал тљсте, т#рт к#зiмiз тљгел отырып, шалћыѕан шалћар теѓiзден айырылып масћара болдыћ-ау. Ћалай ойлайсыѓ, аћылѕа сыймайтын iс сияћты, ќ? Сiрќ, бџл адамнан келген iс емес шыѕар... – деп ћария бiршама љнсiз ойланып отырып: – Дљние-ай! — деп ањ џрды. – Дљние-ай, осыдан ћасиеттi ћайран теѓiз баяѕысындай базарлы шаѕына ћайта кенелiп, шалћыр болса, бџл пќниден еш армансыз #тер едiк те... – Иќ-ќ, не айтћаныѓыз... – Сџлтанбектiѓ де жан-жљрегi елжiреп сала бердi. Тамаѕын кенеп-кенеп алып, кеудесiн кеулей ж#нелген ыстыћ демiмен Мќдидiѓ атаћты «Ћарћаралысын» #зiне боларлыћ ќлiм-берiм сазына салды: Атыѓнан айналайын, Ћарћаралы, Сенен бџлт, менен ћайѕы тарћамады. Сайыѓнан сайѕаћ ћџрлы сая таппай, Мен бiр жан ћуѕын к#рген Арћадаѕы... Сџлтанбек ќндi тљгел ћайырып болып, тыныс созѕанда ћџлаѕы шалды, ћария: «Сайыѓнан сайѕаћ ћџрлы сая таппай... сая таппай... сая таппай...» – деп кљбiрлеп отыр екен. Бiр шамада: – Айтћан ѕой, айтћан... – дедi Сџлтанбекке ћарай еѓсерiлiп. Сџлтанбек табаны астындаѕы «газды» солћылдата

басћанда, ырѕалаћтап селкiлдеген машина ћарсы алдарында кесе-к#лденеѓ ш#гiп жатћан биiк ћџм бџйраттыѓ ћырћасына ыѓыранып к#терiле бердi. Бџл ћырћаныѓ алћа белiнен ћиян шеттiѓ бќрi к#рiнетiн. Сџлтанбектiѓ ќрћашан осы жерде бел жазып, ат шалдырып дегендей, кер даланыѓ керiмсал ауасына кеуде толтырып алатын ќдетi. К#лiгiн ћаѓтарып, ћариясымен екеуi тљзге ойыстады. Одан ћайтып келiп, ћариясы кљйбеѓдеп жетем дегенше, айнала к#з џшындаѕыныѓ бќрiне кљн салып тџрѕанды. Кенет... Арысћџмѕа ћарай маѓып жатћан ћџба ш#л жазыћтан ћарѕадай ћараѓдаѕан бiр ноћатты к#зi шалды. Ћыбыр-жыбыр бiрдеме... К#з алмай ћарап тџр, ћарап тџр... иќ, ћыбыр-жыбыр бiрдеме... – Жљрдiк пе, ћараѕым? – деп ћариясы да жеттi. – Жљргенде жљрермiз-ау… – Сџлтанбек ћарияныѓ ћолтыѕынан алды. – Арысћџм жаћћа назар жыѕыѓызшы, менiѓ к#зiме бiр ћарѕа ћалбаѓ шалынып тџр. – Ћане? – Ќнеу-ќне! Менiѓ сџћ саусаѕымныѓ дќл џшына ћараѓызшы. Ћария ћанша ентелегенмен, жанарына ештеѓе iлiктiре алмады. – Менi ћоя ѕой, ћараѕым. К#зiм жасаурап кеттi. – Ал, ендi, мен бiлсем, осы ћалбаѓ-ћџлбаѓ тегiн емес… – Баѕыты ћалай #зiнiѓ? – К#зiм алдап тџрмаса, бiзге ћарай жылжып келе жатћан сияћты. – Адасћан бiреу болмасын… – Неде болса тегiн емес… – Кљтесiѓ бе? – Кљткеннен бџрын солай ћарай салсам ћайтедi? – Машинаѓа сенсеѓ, мейлiѓ. – Неде болса, тќуекел. Ажылдап-гљжiлдеген апай т#с машина ћџм баурайды ћџлдай тартты. Алайда, жолсызбен жљру ћанша «вездеход» болса да оѓайѕа тљспедi, неѕџрлым алѕа жылжыѕан сайын соѕџрлым селкiлi мен ырѕалаћтауы к#бейдi. Ќрi-берiдесiн кабина iшiн машина майыныѓ танауды жарып, ћолћаны ћапћан кљйiк иiсi алып кеттi. Iштей тќубасына табынып, дымын шыѕармай отырѕан ћарияѕа мына машина да, оныѓ

жљргiзушiсi де алћынып, болдырып ћалѕандай љрейлi ќсер еттi. Шынында, Сџлтанбектiѓ самайынан ащы терi сорѕалай бастаѕан едi. Ћария оѕан жалтаћ-жалтаћ ћарай бердi, ал серiгi болса, ћарсы беткейге ћадалѕан ћалпында кiрпiгiн ћаѕар емес. «Мынаныѓ #зi кескектi ер ѕой, – дедi ћария iштей насаттанып, – осындайда тџрып ћалармын деп ћорыћпайды, ќ… Егер љрелдi жаѓада џстаѕан жас перi болса, оппа ћџмда отырып ћалатындай шамаѕа келдiк. Сiрќ, к#п жылѕы тќжiрибе машинаны ћандай жерлерден ћалай алып шыѕуды зердесiне мыћтап ћџйѕан-ау, тегi…» – Айттым ѕой, тегiн емес деп. Ана ћарайѕан адам болды, – Сџлтанбектiѓ дауысы ћарлыѕып шыћты. – Апыр-ай, ќ? – Иќ, адам екен, Оњо-оу, машинасы да бар ма, ћалай. «Нива» ма деймiн. Бiраћ онысы арыраћта – жол љстiнде. Тџрып ћалѕан-ау шамасы. – Ћайырылѕаныѓ дџрыс болды-ау, ћараѕым… – Жљрек сезедi ѕой… – Солай шыѕар… Айтты-айтпады, бџл бiр адамгершiлiктiѓ iсi болды. Орѕыл-орѕыл ћџм белестерден орѕытып жазаѓѕа шыѕа берген бџлардыѓ ћарсы алдында бойы сорайѕан, к#зi аларѕан, м#лдей ћап-ћара шашы ћобырап, аузыныѓ айналасын тiкiрейген тљк басћан бiр жалаѓ аяћ сџлба тџрды. Ћџдды тiрi ќруаћ. Сџлтанбек кќукиген биiк машинасынан шапшаѓ секiрiп тљсiп, оѕан ћарсы асыѕып аяѓдады. Жаћындап келе бергенде анау топыраћћа етпетiнен сылћ етiп сџлай кеттi. Бiрдеѓе дейдi. Дауысы шыћпайды. Ентелеп ћџлаѕын тосса: – Су… су… – деп жатыр екен. Басћа дем жоћ. Бџл Арал атырабындаѕы ћойнау-ћойнауларда не к#п, шоѕыр-шоѕыр ќскер к#п, аймаћты тљгел жайлап алѕан. Сџлтанбек олардыѓ немен айналысатынын бiлмейдi – бiр жатћан ћџпия. Дегенмен жол љстiнде #ткерген џзаћ жылдарында иманжљздi офицерлердiѓ бiразымен жаћын танысып, осындай оѓашалыћта талай рет кљйiс ћайырысып едi. Олардан џћћан естелiктерi де аз емес – бќрi жадында, к#здерiндей к#рiп тџтынып жљруге ћалдырѕан ескерткiштерi де бар. Соныѓ бiрi – он литрлiк су еркiн сыйып кететiн термос. Сџлтанбек оны Розасына киiзбен ћаптаттырып алѕан-ды. Ћариясы мен сол термосты ананыѓ ћасына

ћалдырып, #зi машинасын сонау жол љстiнде кљнге ћаћталып тљрѕан «Ниваѕа» туралатты. Ќлгi жазѕан жалѕыз болмады – екеу екен #здерi. Жолдан былайыраћ жалбыраѕан шашаћтары кљнге кљйiп сарѕайып кеткен бiр тљп ћџртћашаштыѓ тљбiнде талыстай болып екiншiсi жатыр. Бџныѓ да жарты денесi жалаѓаш, жљзi ћапћара болып тљтiгiп кеткен, кљн ыстаѕан кеудесi мыс ћазандай ћызарѕан. Ќбден талыћсып ќлсiреген сияћты, к#зiн аша ћоймады. Сџлтанбек тамаѕын ћаттыраћ кенеп хабарласып едi, ол жауап орнына ыѓырсыды. Т#сi тџтасћан жљн, саћалшашы шатысћан, #зiнiѓ #ѓi #збекке келетiн сияћты. «Ниваныѓ» н#мiрi жоћ. Сџлтанбек оны аяћ-ћолын салаћтатып #з кабинасына шалћалата отырѕызды да, «Ниваны» бота жетектегендей машинасына тiркеп кейiн оралды. Мезгiл сљмбiленiѓ соѓы, мизамныѓ басы едi. Аѓылжыѕан ш#л даланыѓ аптабы сонда да жеѓiле ћоймаѕан. К#птi к#рiп, талайды басынан #ткерген ћария Сџлтанбекке ендi неде болса асыћпауын #тiндi. Ћызуы ќлi ћайтып жарымаѕан шаћар Кљн шырћау шыѓына едќуiр биiктеп барып, ауып та љлгерген екен. Ендi батыс к#кжиекке аунап тљсердей алабџрта т#нiп тџр. Елсiзде кездескен мына екеуiне ес кiргiзiп алмай, жорыта ж#нелгенiмiз жарамас, – деген тџжырымѕа келдi бџлар. Кiм бiледi, жолда талыћсытып алсаћ… ажалѕа араша тљсетiн бiз бiр дќрiгер емеспiз… Ќзер болса, ћалаѕа ќдеттегiдей тљнделетiп жете алмасаћ, таѓ ата iлiгермiз… Ћария суды ќуелi екеуiне ћасыћтап iшкiзiп к#п отырды. Содан соѓ бастарына салћын су ћџйѕызды. Сосын балдарына сќлем-саућатћа алып шыћћан жџмсаћ ћџрттан талматтырып, аз-аздап бауырсаћтан жегiздi. Еѓ соѓында шамалап шџбат жџтћызып отырып: – «+лмегенге #лi балыћ жолыѕар» деген осы, – дедi Сџлтанбекке пейiлдене ћарап. – Санда ѕой, сен анау ћырћаныѓ т#бесiне тоћтамаѕанда, бџл екеуiнiѓ былайѕы жљрiмi ћалай болар едi, а? – Абырой болды, ќ, аћсаћал? – Айтпа ендi, айтпа. Ћараѕым, сен бiр Ћыдыр атаѓ дарыѕан жан шыѕарсыѓ. Алдыѓнан жарыћ кљн туар ќлi-аћ… – Айтћаныѓыз келсiн, аћсаћал. Мызѕып кеткен ана екеуi к#здерiн ашып-жџмып, жыпылыћтатып, тiктелiп отырып, аћырында тiлге келейiн дедi.

Ж#н сџраса келгенде бџлар Ташкент жаѕынан екен – iскер адамдар болып шыћты. Жан далбасамен ћалбалаћтап алдарынан шыћћан сыптыѕыр ћарасы – Ашот деген армян, ал екiншiсi – айтуына ћараѕанда, Илья деген бџхарлыћ еврей екен. Бџны естiгенде: «Екеуiѓ бiр-бiрiѓдi тауып ћосылѕан екенсiѓдер…» – деп ћария кеѓк-кеѓк кљлiп алды. – Екеумiз Ташкенттiѓ тљбiнде к#ршi тџрамыз, – дедi Ашот ћазаћша мљдiрмей. – Талабымыз бiр... – Ќй, сен #зi ћазаћшаѕа судайсыѓ ѕой, а? – Бiзге бќрiбiр, ћазаћша да, #збекше де к#сiлте беремiз. Мен Арал ћаласында туып-#скенмiн, ал… – Аралда ма, осы бiздiѓ Аралымызда?! – Иќ. Ал мына Ильяныѓ шыћћан тегi еврей болѕанымен, ћараѓдаршы, #збектiѓ бояуына малып алѕандай емес пе? Ћария мен Сџлтанбек ћарћылдап кљлдi. Ал ол екеуiнiѓ ћарћылдауѕа шамалары жоћ, алтын, кљмiс, сљйек тiстерiн аралас жалтырата ыржиып, сусыма ћџмаћћа жантайып жатып алды. – Бiр ћатерден аман-есен жандарыѓ ћалѕасын кљлемiзау, бiр жаѕынан ќзiлдеп те жатырмыз, – дедi ћария тебiренiп. – Айтпады демеѓдер, сен екеуiѓ ендi жљз жасайсыѓдар. Бџл бiр айта жљретiндей жљздесу болды. – Машинамыз тоћтап ћалып, жол љстiнен жљргiншi кљткенiмiзге бљгiн жетiншi тќулiк. Екеумiз аяѕымыздыѓ жеткен жерiне дейiн адам-ћара iздеп бiраз белестi шарлап ќбден титыћтадыћ. Бiр жљргiншi кездессейшi, – дедi Ашот азарланып. – Алып шыћћан суымыз да, азыѕымыз да таусылып ћор болдыћ. Машинаныѓ айдауын бiлгенмен, оѓдап алуѕа келгенде екеумiз де идиот екенбiз. – Мидай ш#л даладан жљргiншi кездесе ћоя ма? – дедi Сџлтанбек екеуiне кезек-кезек мљсiркей ћарап. – Љлкен трасса тџрѕанда, айдалаѕа шыѕып нелерiѓ бар едi. – Ћайдан бiлейiн бџлай болатынын. Осыдан Сарысу асып кетпекшi едiк. Онда менiѓ сырдариялыћ малшы досым бар едi. Соѕан бiр шаруамен соћпаћшы болып едiм... – Ашот кемсеѓдеп к#зiне жас алды. Ильяныѓ да к#ѓiлi бџзылып, пырс-пырс жылап жатыр. – Ћазаћ па, ол досыѓ? – Иќ. Сырдарияныѓ Тартоѕайынан.

Сџлтанбек оѕан таѓданып басын шайћады. – Ендi жљрелiк, а? – дедi сосын ћариясына. – Бiз ћайтемiз? – деп Ашот басы ћалтаѓдап тiктеле бердi. – Ћорыћпа. Сендердi айдалаѕа тастап бiзге не к#рiнiптi, – дедi Сџлтанбек кљлiп. – Сендер осы ћоржын-ћолабаларыѓмен бiздiѓ љйге барып тљсесiѓдер. Сосын арѕы жаѕын к#ре жатармыз. Сџлтанбек ћария мен Ильяны «Ниваѕа» отырѕызып, Ашотты ћасына алды. Оныѓ «Аралда туып-#стiм» дегенiне кќдiмгiдей бљйрегi бљлкiлдеп, ќѓгiмелескiсi – сыр б#лiскiсi келген. Даланыѓ Аралѕа алып баратын даѓѕыл жолына тљсiп алѕасын: – Ал, жарћыным, ж#нiѓдi айта отыршы? – дедi сџлћ тљсiп отырѕан Ашотты с#йлетейiн деп. – Бџл сапарыѓ, сонда, машина саудасы ма? Ашоттыѓ айтуына ћараѕанда: Илья екеуi Ћазаћстан мен Ресейдiѓ шекарасындаѕы Челябi, Тобыл, Орынборда болѕан. Мына жетектерiндегi бљлкектеген су жаѓа «Ниваны» сол жаћтан алып келе жатћан к#рiнедi. Ќскерден келетiн џлына сыйламаћ. +зiнiѓ бџл байтаћта араламаѕан атырабы ћалмаѕан – ќбден кезендi болып алѕанѕа џћсайды. Аралдыѓ, тiптi оны азсынсаѓыз, бљкiл Сыр бойы жаѕдайын айнадаѕыдай бiлiп отыр. «Бџлардыѓ ћасында бiз де ел араладыћ, кќсiп iстедiк деп мќз болып жљрмiз-ау, ќ?.. Баяѕыдан бергi шыр айналып, шырматылып жљргенiм – бiр Аралдыѓ айналасы екен. Сол-аћ па, сонда, баяѕыдан берi сабылып жљргендегi бiтiргенiм…» – Сџлтанбек осындай ойѕа кеттi. Ал, Ашот: – …Ќкем ертеректе Аралдыѓ быткомбинатында етiкшi, шешем тiгiншi болды. О кiсiлер бљгiнде бџл дљниеде жоћ, – дедi есiнеп ћойып. – Ал мен #зiм Аралдаѕы Надежда Константиновна Крупская атындаѕы жалѕыз орыс орта мектебiнде оћыдым. Ол кезде Аралдыѓ атаѕы жер жаратын. Облыстаѕы еѓ бiр к#п нќсiлдi ћалаѕа айналып едi. Ћызыћ, районо бiздiѓ мектепке оћушыларды сыйѕыза алмай жылда абыржып жататын. Ой-ой, несiн айтасыѓ, ол бiр кез бiздiѓ #мiрiмiздегi тамаша жылдарымыз болып едi-ау...

– Ал ендi сен сенесiѓ бе, сол мектепте оћитындардыѓ бљгiнде тоћсан тоѕыз процентi жергiлiктi халыћтыѓ балалары, – дедi Сџлтанбек оныѓ с#зiн б#лiп. – Теѓiздiѓ ћџты ћашып, берекесi кете бастасымен, жџрт жапа-тармаѕай к#шiп кеттi ѕой. Кiмдер ћайда бел асып кеттi? Бiлiп болмайсыѓ... – ...Сол к#шкендердiѓ бiрi – бiздiѓ семья. Ќкем Ташкент маѓынан келiстi љй сатып алѕан-ды. Бiз де ќке-шешемiздiѓ кќсiбiн џстанып ћалдыћ. Туѕан аѕам керемет етiкшi, жеѓгем мен ќйелiм – #л деген тiгiншiлер. Ал #зiм болсам о бастан дайындаушылыћпен айналысып келемiн... – Бiз болсаћ мынау: Арал атырабыныѓ кљн ћаћтаѕан ыстыѕына кљйiп, сљйек-сљйегiѓдi ћаћ айыра жаздайтын суыѕына тоѓсаћ та, осы жердi ћия алмай жљрiп жатћан, – дедi Сџлтанбек Ашотћа к#з ћиыѕын тастап. – Не к#рсек те, к#ппен бiрге дегендей... «Теѓiздiѓ табанынан су кеткенмен, џлыныѓ жљрегiнен жыр кеткен жоћ...» – деп наз-наламызды айтып-айтып аламыз да, сол баяѕы ћу тiрлiктiѓ соѓына тљсiп беремiз... Бџл ќѓгiме жол азабы ћажытып шаршаѕан Ашоттыѓ ћорылына џласты. Ау, сенi тыѓдап отыр екен десем, џйыћтап кеткенбiсiѓ... Керiлген кер дала тљн жамыла бастаѕан. Су жаѓа «Ниваны» бљлкектетiп б#ктергiге алѕан Сџлтанбектiѓ арынды машинасы бџйрат-бџйрат ћџм толћын-дары арасында жол шаѓын бџрћырата кешiп келе жатты… ТЕРIСТЉБЕКТЕН БАСТАЛЅАН ЖОЛ Ћолымда «+мiр толћындары» деген жџћалау кiтап, журналист Шќкiзат Дќрмаѕанбетовтыѓ очерктер жинаѕы. Оћып шыћтым. Ойѕа ћалдым. «+мiр-ай...» – деген ой толѕамы алаѓдата бердi. +мiр – сылдырап аћћан су секiлдi аѕады да кетедi. Бiз де он сегiз мыѓ ѕаламды жаратћан Алланыѓ ќмiрiмен сќбилiк, балалыћ, жiгiттiк, ересектiк, кќрiлiк ћалпын киiп, дљниеден #темiз де кетемiз. Кейбiреуiмiз #мiрдiѓ мќн-маѕынасын бiлiп #тсек, базбiреуiмiз к#здi ашыпжџмѕанша #мiрден тљкке де тљсiнбей #ткенiмiздi байћамай да ћаламыз... – деп бастаѕан екен, бџл кiсi. Сосын былай толѕаныпты:

нан соћћан ћаћыра тамында жаратылысы аюдыѓ ћонжыѕынан аумайтын бiр бџлтиѕан ћара бала кљн санап #сiп келе жатты. Алла-а, бала болып бiр жеѓiл ћозѕалсайшы. Бiтiмi добалдай, аяѕын болп-болп басады. Салмаѕы зiлдей, #те ебедейсiз. Бала болып, асыр-тасыр ойнасайшы, мќз-мейрам болып бiр кљлсейшi. Орнынан асыћпай тџрады, асыћпай жљредi, асыћпай ћимылдайды. +зi ћатарлы балѕындар шаћалаћтап кљлсе, бџл жымияды. Тойѕан ћозыдай момаћан, боза iшiп алѕандай манаурап жљргенi. Ол Терiстљбектiѓ бастауыш мектебiне 6 жасында барды. Араларында ћыз жоћ, он екi-он љштей ер бала. Тентектерi жетерлiк, бџл мыѓћ етпейдi, бiрдеѓесiн бiр жерде џмыт ћалдырѕандай ылѕи да ћияли, аѓћау ма, аѓѕырт па, ќйтеуiр болмаѕан жайбасар. Бџйыѕы, џяѓ. Дегенде оћуына алѕыр болды. Алатыны т#рт пен бес, тќртiбi де мыѓћ етпестiѓ #зi. Ауылдыѓ тiршiлiгi #здерiне боларлыћ едi. Кќдiмгi жаѓадан ћауымдасып кеуде к#терген шаѕын колхоздыѓ ћоѓыр кљйi. Суы мол, ш#бi шљйгiн, ауасы бал, ауыл шаѕын болѕанымен, тынысы кеѓ. Тџрѕындары ауыз суды басын дариядан алатын Ћџлшын жармасынан iшедi. Жарма сылаѓдап аѕып батысындаѕы Баян к#лге ћџлайды. Одан ары ћарай тура теѓiз айдынына иек артады. Ћысты ћаћыраларында #ткiзетiн Терiстљбек тџрѕындары к#ктем шыѕа бiрi ћалмай дария бойындаѕы Тереѓћайыр мен Тасымћайырдыѓ аралыѕындаѕы Аѕылаћ бойында тапћаны керегелi ћараша љйiн, жоћтары жолым љйiн, ћамыс ћостарын ћалћайтып ћара кљзге дейiн орныѕады. Дљйiм ауылдыѓ жаз жайлауы осы. Осынау ћџйћалы #ѓiрге уаћытша ћоныстанѕасын, ћайнаѕан тiршiлiк ћамы басталып жљре бередi. Жабылып баћша салады, тынымсыз су кешiп, пiшен орады, кљн-тљн демей балыћ аулайды. Соѕысћа дейiнгi он жыл елдiѓ тоѕая бастаѕан кезеѓi. Дарияныѓ ћаязы мен жайынын, теѓiздiѓ сазаны мен бекiресiн саѕаѕынан сљйреп жеп, тљнемелiк ћоѓыр самалда ћаћ-ћаћ айырылатын ћауын-ћарбызымен ш#л ћандырып, iштiѓ ыстыѕын басып, к#гiн алып, мќре-сќре болып жататын. К#к сљйрiкке жайылып, тџщы суѕа ћанып семiрген мама биелер мен бауыры дерткен алшаѓ т#с сиырлардыѓ ћымызы мен айраны таѕы бар. Дастарћандарынан ћаймаѕы мен сары майы, iрiмшiгi мен ћџрты, шџрайынан

шыны майы сорѕалаѕан бекiре мен ћаяздыѓ, ћаражон жайын мен сары-ала сазанныѓ бел кеспелерi љзiлмейтiн. Ендi-ендi есiн жиып, ендi-ендi ќлденiп, ендi-ендi бел алып, арћа-жарћа бола бастаѕан ауылды ћырыћ бiрiншi жылы басталѕан соѕыс сойћаны оѓдырмай соћты. Ауылда ћырыћ-елу жасћа дейiнгi еркек кiндiк ћалмады деуге болады, бiр-жар брондалѕандар болмаса. Олар да ауру-сырћау, шетiнен шырымталы барлар. Солардыѓ бiрi ћонжыћ баланыѓ ќкесi. Ауыл атпал азаматтарынан айырылып, ћоѓылтаћсып ћалѕан. Сол соѕыс басталѕан жылы ћонжыћ бала он жасћа iлiгiп едi. Бастауышты бiтiргендер ендi ауылдан жетi шаћырым жердегi Ћаратереѓ жетiжылдыћ мектебiне ћатынап оћитын болды. Балалар мектепке барѕанша таћырѕа гљлдейтiн ћаракенейдi, ћызарып пiскен ћаншиенi, сљйрiк басындаѕы собыћтарды ћџмардан шыћћанша кљйсеп жейдi. Ћалта-ћџлталарын сљт татыѕан к#сiкке толтырады. Жергiлiктi жџрт «итжуа» деп атайтын жабайы жуа мен сыѓсыѕан ћоѓыраулы шеѓгелдерден ћарамыћ терiп кљйсегенде ауыздары сия тљстi, жасыл тљстi к#бiкке толып, к#здерi удай ашиды. Сонда да ћоймайды, туѕан жердiѓ «миуалары» к#здi ћызыћтырады. Нќтижесiнде мектепке ауыздары жуа сасып барады. Мџѕалiмдер кейiп џрсады, бiраћ айтћандары жџћпайды. Бала-шаѕа жаздыѓ џзаћ кљндерiнде суѕа шомылып раћаттанады. Пiшеннiѓ тљбiндегi сљт татыѕан сљйрiктердi суырып, тойѕандарынша кљйсейдi. Ауыл ћырыћ бiрдiѓ екiншi алты айында онша ћысыла ћойѕан жоћ едi. Ћырыћ екiнiѓ ћысынан былай кљйзеле бастады. Љлкен де, кiшi де к#бiне ашћџрсаћ, кей-кейде ѕана ћџдай оѓдап, тоћжарау жљретiн болды. Бара-бара ћара суды ћатыћ етiп, љнемге жарымай отыратын љй-љйдiѓ отбасы не жаздым кљйге килiктi. Ћонжыћ баланыѓ кластастары да ашћараћтанып барады. Мектеп балаларѕа амалсыздыѓ кљнiнен кљн сайын бiр тiлiмнен ћара нан берген болады. Аш бала ненi тыѓдасын, мџѕалiмнiѓ фамилия бойынша љлестiргенiне шыдамай #ѓмеѓдеп, бiрiн-бiрi кимелеп бассалады. Жџпжџћа бiр тiлiк ћолына тиiсiмен екi шайнап бiр жџтады. Бiр кљндерi бар баланыѓ љлесiн бiреу љптеп кеткен. Кластаѕылар к#здерi м#лтеѓдеп, мџѓайып ћалды. Ќуелгiде кiмнiѓ џрлаѕанын iндеткенмен, аныћтай алмады. Бiр кљнi нан таѕы џрланды. Бџл жолы џрлаѕан Серiк деген бала тџты-

лып алћаѕа тљстi. Мџѕалiмдер оны есiнен кетпестей етiп сабады, ата-аналар жиналысында шешесiн џялтып, ћатаѓ ескерттi. Серiк еѓiреп жылады. Содан кейiн џрлыћ тастай тиылды. Алайда жаѕдай кем-кемнен ауырлай бердi. Балалар бџрынѕыдай емес, к#ѓiлдерi жџбау, кешегi кљнгi еркелiк, асыр салѕан балалыћ жайына ћалды. Олар ендi сабаћтан кейiн жќне демалыс кљндерi ћаћаѕан ћыста балыћшылардыѓ жолын тосатынды шыѕарды. Аш #зек не iстетпеген, ненi жегiзбеген. К#ктем басталысымен, ћара кљз суытып ћауыс тџрѕанѕа дейiн балыћшылардыѓ ћайыћтарын итерiсiп, суын т#гiп, ауларын к#терiсiп, балыѕын тасуѕа жќрдемдесiп дегендей жаѕаласып жљргендерi. Сол жансебiлдердiѓ ортасында ћорбаѓдап осы ћонжыћ бала да к#зге тљсiп ћалады. Ћџдай жарылћаѕан кљндерде торта-топыр алып ћайтады. Онысын шешелерi ћазанѕа ћайнатып, пiскесiн езiп-езiп аћ сорпа жасаймын дегенше шыдамайтын балаћайлар аћ торта мен бљйiрi бџлтиѕан алабџѕаны отћа к#медi. Шала пiсуiне ауыздары кљйелеш-кљйелеш болып ћарбытады. Кейде балыћшылар ћытымырланып маѓайларына жолатпай ћояды. «Аяћћа оратылмай кетiѓдер ќрi!» – деп аттатпайды. Ондай кезде ћонжыћ бала кљнi бойы жаћ ашпауѕа бар, тџнжырап жљредi. Ренiшi iшiнде. Адам пенденi ћай кезде де табиѕат-анамыз асырайды ѕой. Ћыс кетiп, к#ктемнiѓ лебi бiлiнуiне ауылдыѓ тынысы кеѓiп, кљллi жанды тiршiлiкпен бiрге балалардыѓ да ћолаяѕы џзарады. Љлкен де, кiшi де ћыстыѓ ауыртпалыѕынан ћџтылѕандарына мќз. Кљйбеѓ тiршiлiк те, ойын-кљлкi де ћызады. Ауылѕа алдымен ћаѓћылдап ћаз келедi. Сосын аћћу мен бiрћазан, ћарабай мен шаѕала ћаптайды. К#л бiткен, аралдар мен ћолат-ћойнаулар ћџс базарына айналады. Мiне, балаћайлардыѓ ћџдайы ћарасатын маусымы осы кез. Шалымдылары б#дене мен ћырѕауылдарѕа тџзаћ ћџрады. Аћћу, ћаз, љйректер жџмыртћаларын балаѕа алдырмайды, џясын ћиынѕа салады. Ћџпиясын тiс-ћаћтылар ѕана бiледi. Ал шаѕала дегендер Терiстљбектiѓ бала-шаѕасы љшiн жаралѕандай, жџмыртћасын аћ шаѕылѕа жарћыратып т#гiп тастайды. Бала бiткен жџмыртћа терiп тойынады. Ал елде баяѕыдай егiн егiп, баћша салуѕа кљш жоћ. Жыѕылѕанѕа жџдырыћ дегендей, соѕыстыѓ ћаныпезер ћатал талабы елдегiлердi кљн #ткен сайын ћыспаћћа ала тљстi. Аудыѓ ћџла-

дар тулаѕыш, ал бекiре жылћы мiнездес. Айћџлаѕыныѓ тљбiндегi етi ћџдды жылћы етiндей. Соѕыс жылдарында ауданда 23 балыћ колхозы болды. Кќдiмгi бытыраѓћы ауылдар. Шаѕын шаруашылыћтар. Жџмысы ауыр. Бќрiнiѓ дљмелетiнi дария, балыћшыларына жаз бойы ыѕызбай аумен ћаяз аулатады. Ауды ыѕызу љшiн ретке тџрады. Ћџдды кезекке тџрѕандай. Старшындар дарияныѓ Жаѓабай ћайырымынан теѓiзге дейiнгi аралыѕына ау салѕызбайды. «Запретная зона!» Балыѕы быѕып жатады. «Жаманашада» сљбелi бекiрелер арнайы кљтiмге алынѕан. Оны кљзге ћарай ќдейi жасаћталѕан бригада аулайды. «Жаманашаныѓ» сол батпан байлыѕы Кремльге, ауысћаны ѕана Алматыѕа жiберiледi. Одан бџлардыѓ аузына дым тимейдi. Жоспарды орындау балаѕа оѓай соћпады. Сырдыѓ мыѓ бќлесiнiѓ бiрi маса жаудай. К#ресiнi маса мен сонадан к#рдi. Шарћатыныѓ сыртынан жабылѕан масаны алаћанымен бiр сипаѕанда уысы толатын. Сона да сойып салады. Бала к#нтерiлi, бќрiне шыдады. Сыдыћ шал ќке-шешесiнiѓ азан шаћыртып ћойѕан атын атамайды, «аюдыѓ баласы» дейдi, ћайратына сљйсiнiп айтады. Бiрде баланыѓ ауына салмаѕы 56 келi бекiре iлiктi. Мџны Сыдыћ атасыныѓ аћылымен кiрге #ткiзген жоћ, жалаћтаѕан старшындарѕа бердi. Бџл кќдiмгi пара едi. Олардыѓ да тамаѕы тесiк екен, баланы «запретная зона» ћайырымына жiбердi. Атасы екеуi бiр жетi быћынаѕан балыћпен айћасты. Нќтижесiнде жоспарды артыѕымен орындап, љшiншi орынѕа шыћты. Бiрiншi орынды кќнiгi балыћшылар Микол деген хохол, екiншi орынды Нџрманов Ћожаберген иелендi. Бала ћысћа ћарай аѕасы Шакратпен ћџрдас Ћарлыбаев +тегенмен серiктес болды. Мџздыѓ љстi ызѕып тџрады. Суыћ жел аязды кейде 25-30 градусћа дейiн к#тередi. Осындай љскiрiкте ћолын мџздай суѕа малатын балаѕа обал. Суыћтыѕы зќрдей, ћолын ќ деп малѕанда зќрi тас т#бесiнен шыѕады. Оѕан да љйрендi. Саусаћтары икемге келмей ћалѕанда ћос ћарын ћолтыѕына сартылдатып сабалайды, сол сќтте алаћаны дуылдап ћызады. +теген екеуi ћалыѓдыѕы метрге жуыћ мџзды кезек ойып, ауды да кезектесiп суырады. Џзындыѕы 7-8 ћџлаш ауды мџз астына ш#геру љшiн кемi љш тесiк оюы керек. Ћыстай љйге тљнделетiп ћайтатын.

Т#сегiнде ћос ћары талып, ћолыныѓ ћоспасы ауырып, ћос табаны, ћос алаћаны дуылдап ћызып жатып џйћыѕа кетедi. Кљндiз мџз љстiнде жљргенде #зiндей #рiмдер жљрек жалѕау љшiн жаћын жердегi Бержан шалдыѓ љйiне дљмелiп, ћазанына бiрiгiп балыћ асып жеп, жан шаћырады. Бiр кљнi тљлен тљрттi ме, +теген екеуi жетi-сегiз ћџлаштыћ 2 ауын Тасымныѓ иiрiмiне ш#гердi. Балыћшылардыѓ ауларын осылай ќрбiр ћайырымѕа б#лiп ш#геретiнi бар. Ал Тасым иiрiмi баћылауда болатын. Кезектi кљнi екеуi ау ћарауѕа барса, старшындар суырып алып кетiптi. Олар Ћџмћаланы мекендейтiн. Екеуiнiѓ аяѕында к#не коньки. Кљн батып, к#з байланѕасын шананы сљйретiп, Ћџмћалаѕа тартты. Екi ара 20-22 шаћырымдай. Межелi жерге жеткесiн мџз астынан старшындардыѓ салып ћойѕан 22 ауын балыѕымен шанаѕа тиеп алды да, керi ћайтты. Ќкелiп тыѕып тастады. (Мемлекеттiк инспекторды – балыћшылар старшын дейдi.) К#п џзамай, Бержан шалдыѓ љйiнде бусанып отырѕандарында бiр желаяћ бала: «Иiрiмде т#белес болып жатыр» деп келдi. Жиналып барса, старшындар џрланѕан ауды балыћшылардан к#рiп, керiлдесiп жатыр екен. Левицкий деген орыс: «Жанжал пайда бермейдi, жанжал пайда бермейдi» – деп теѓселiп жљр. Iстiѓ насырѕа шапћанын к#рген екеуi зытып тџрды. Бџл ќрекет екеуiнiѓ #ш алѕандаѕысы едi. Ал старшындардыѓ #здерi де ауларын иiрiмге заѓсыз салѕан. Екеуi кейiн џрлыћ ауды ћайтарып берiп ћџтылды. Ћонжыћ баладан 14 жасында «аюдай» азаматћа айналѕан Шќкiзат бiр-екi жылда кќдiмгiдей жонданып, ћабырѕасы ћатайды. Мыѓ батпан бейнетке ћыѓбайтын болды. Жазда балыћ ћуалаумен бiрге аяѕына шарыћ киiп пiшен орады. Ћалыѓ жыныстыѓ iшi ћапырыћ, ћџжынаѕан масасы мен сонасына ћоса, к#здi аштырмайтын ащы тер де бiр бќле. Балыћты ћыста кiрге шанамен жеткiзсе, жазда арћалап тасиды. Аѕылаћ пен колхоз орталыѕы – Ћаратереѓнiѓ арасы он шаћырымдай. Арћалап алѕан екi-љш ћаяздыѓ #зi 20 келiдей болады. Соѕан да шыдайды. Шыдатпайтыны – ћу ћџлћын. Старшындар жоспар бiр жайлы болмайынша, балыћшы байѕџсћа бекiре мен ћаяздыѓ ћарасын да к#рсетпейдi. Пiскен астыѓ кљйiгi жаман. Сыдыћ атасы азарланады. Атасы азарланса, бала мџѓаяды. Ауылдыѓ жанын саћтаѕан дарияныѓ аћ тыраны,

Оныншыда пионер вожатайы болды, айлыѕы 40 сом. Тамаѕы тоћ, иыѕы да бљтiнделдi. Ендi ћыздарѕа ћырындайтынды шыѕарды. К#ѓiлiнен #леѓ џшћындады. Алѕашћы «махаббат» #леѓ жаздырмасына ћоя ма? Ћабырѕа газетiнiѓ редакторы да болды. Оныншыда 25 оћушы, оныѓ бесеуi ћыз. Бiтiрерде сол жиырма бестiѓ ќрбiрiне екi шумаћтан #леѓ арнады. Сол 50 шумаћтан есiнде ћалѕаны бiр-аћ шумаћ: Ќбiлат сабаѕына дљлдљл едi, Сыћаћтап ќркiмдердi к#п кљледi. Кљлкiсi сыѓћылдаѕан жарасымды, +зiне бiр ћызмет деп бiледi... Жиенiнiѓ жазуѕа бейiмi барын аѓѕарѕан Мљкеѓ де, класс жетекшiсi де, басћа мљѕалiмдер де журналистiк оћуды айта бердi. Бџѕан дейiн бџл журналист деген мамандыћтыѓ да болатынын бiлмейтiн. Ћалтасына љш айлыћ жалаћысы мен наѕашысыныѓ жќрдемiн басып алып, Алматыѕа тартты. Ќбдiразаћ, Б#рiћожа, Нџрѕабыл, Нќдiрхан бесеуi поезѕа бiрге мiндi. Емтиханды сќттi бастап едi, алайда талабы тасћа соѕылѕандай болды. Бќрiнен бес, тек орыс тiлi мен ќдебиетi ћинасын. Билеттегi сџраћтарды iшi бiлiп тџр, бiраћ жеткiзiп айта алмайды. Бџл бџтып-шатып, былдыраћтап с#йлесе, Шашина деген сџлу орыс ќйелi iшек-сiлесi ћатып кљледi. Жаћсы ќйел екен, т#рт ћойып бердi. Бiраћ орыс тiлiнiѓ диктантынан екi алыпты. Ректорѕа кiр дедi жанашыр достары. Ќреѓ дегенде кiрдi-ау. Ректор Т#леген Тќжiбаев маѓћиѕан кiсi екен. Иегiн ћаћты. Бџл к#рген к#рiмiн айтып жатыр, айтып жатыр. Содан «тiрi орыс к#ргенiм жоћ» деген #тiрiгi ѕана есiнде ћалыпты. Бџл айтарын айтып болды. Ректор тљк тiл ћатћан жоћ. Бџныѓ бетiне барлай ћарап отырды да, ћолыѓдаѕы ћаѕазыѓды ќкел дегендей ишара танытты. Бџл џсынды. Ол емтихан ћаѕазына ћызыл сиямен бiрдеѓенi жазып ћолына џстатты. Не жазѕанын тљсiнген жоћ. Орыс тiлiн бiлетiндер: «Сен студенттiкке кандидат ретiмен ћабылданыпсыѓ» дедi. Бџл кандидат деген не? – деп дљѓк еттi. Достары ал кеп жамырай кљлсiн. Содан бџл «Кандидат» атанып кеттi. Алматыдаѕы бес жыл бес кљнгiдей болѕан жоћ, жастыћ

шаћтыѓ сайран ћџрѕан ћызыѕы мен шыжыѕы ћабаттасып #те шыћты. Ендi #мiрдiѓ келесi кезеѓi – еѓ жауапты белесi басталады. Дипломды Дќрмаѕанбетов соѕан дайын ба? Алдын болжайтын ќулие емес, к#ре жатар. Астана жолдаманы Ћызылорда облысына бердi. Бџл 1956 жылдыѓ жљректi љкiлi љмiтке кенелткен ѕажайып жазы едi. Оныѓ екi аяѕын теѓ басћан, азамат атанѕан журналистiк жолы Ћазалы аудандыћ «Социалистiк жол» газетiнiѓ жауапты хатшылыѕынан басталды. Очерктерi облыстыћ, республикалыћ басылымдар мен радиода жарияланып тџрды. Халыћћа танылды. +зiнiѓ бейнетi де, несiбесi де молынан жаратылѕан. Екi беттiк газет т#рт бетке айналды. Осылай бiр жыл #ттi. Облыста дипломды кќсiпћой журналистiѓ сирек кезi болѕандыћтан шыѕар, обком екi жылдан кейiн Шќкеѓдi Ћармаћшы аудандыћ «Ћызыл ту» газетiнiѓ редакторы етiп жiбередi. Таланты тас жаратын редактор да болады, кќдiмгi «к#к иненi к#тiнен тљрте алмайтын» бiтеу бармаћ џрѕашы сияћты жаза алмайтын да редакторлар болады. Редактор болып алѕасын, Дќрмаѕанбетовтыѓ тынысы кеѓiдi. Тынысы кеѓiгесiн ћаламы к#сiлдi. +зi де, газетi де #рледi. Бiр жылдан кейiн оны республикалыћ «Социалистiк Ћазаћстан» газетiне шаћырды. Жолы болып тџр. Редакторы Кеѓес Љсебаев ћандай б#лiмге барѕысы келетiнiн љш б#лiм меѓгерушiнiѓ алдында еркiне салды. Бџл мал шаруашылыѕы б#лiмiн ћолайлады. Арманына жеттi. Ћазаћстанныѓ «Правдасына» орналасты. Ендiгiсi #зiне байланысты. Дегендей, жаѓа ћызметiне ћџлшынып кiрiстi. Байтаћ елдiѓ бар #ѓiрiн аралады. Барлыћ облыс орталыѕында екi-љш реттен болды. Очерк, фельетон, #ткiр маћаланы ай ћџрѕатпай бџрћыратты. +зектi проблеманыѓ талайын к#тердi. +зi бiр шабыт љстiнде. Олай болатыны, бџны бќрiнен де редакторыныѓ талантты тани бiлетiнi, соѕан сай барынша ќдiлдiгi, жас кадрды демеп отыратын парасатты ћамћорлыѕы ћанаттандырды. Екеуiнiѓ арасында iштей џѕысатын бiр нќзiк сќуле орныћты. Ол ћџдды аѕасындай, бџл ћџдды iнiсiндей. Дќрмаѕанбетовтыѓ ћанаттанѕаны сондай, џжымѕа тыѓнан ћосылѕан тыѓ к#з ретiмен редакцияныѓ шыѕармашылыћ жџмысын тиiмдi џйымдастырудыѓ бiрнеше мќселесiн ћаѕазѕа тљсiрiп, редакторѕа џсынды. Дегдар кiсi ѕой, бџныѓ не деп бетiнен ћайтарѕан жоћ. Ќдеби

ћызметкердiѓ ой-пiкiрi мен џсынысын талћыѕа салып, с#з ћылмастан, редколлегияда ќрбiр б#лiмге жеке-жеке тапсырма бердi. Ћаламы ћарымды журналистердiѓ талайын тќрбиелеп #сiрген редактор Сыр бойыныѓ перзентi екен. Шќкiзатты да тар кеѓседе к#п џстамай, Аћт#бе облысына меншiктi тiлшi етiп жiбердi. Екi жылдан кейiн шаћырып алып, Алматыдаѕы жоѕары партия мектебiне тљсiрдi. Оны бiтiруiне редакцияѕа алдырып, ауыл шаруашылыѕы б#лiмiнiѓ аѕа тiлшiлiгiне таѕайындады. «К#р де тџр, ендi сен #сесiѓ. Ќуелi б#лiм меѓгерушiсi жќне редколлегия мљшесi боласыѓ. Сосын сенi ЦК бiр облыстыћ газеттiѓ редакторлыѕына џсынады...» – дедi ћаламдас, ниеттес достары. Айтатындай да бар. Жолы оѓѕарылып келедi. Ћалыћтаѕан ћанатты ќнде айтылатынындай, «асћаћтаѕан» Алтаудыѓ баурайында к#ѓiлдi кљндер #тiп жатты. Ќуелi бiржарым б#лмелi љйде тџрды. Сосын Ћазаћстан Компартиясы Орталыћ Комитетiнiѓ #здерiне арнап салѕан љйлерiнен к#лемi 90 шаршы метр љш б#лмелi пќтерге ие болды. Ол кезде астанадан љш б#лмелi пќтер алу деген ѕажайып тџрмысћа кенелумен бiрдей едi. Алматы нулы, шулы, ќрi сљлу, ќрi сићырлы ћала. К#шеге шыѕып кетсеѓ, сол сићырлы ћызыѕыныѓ ћалай елiктiретiнiн пайымдай алмай ћалатын кездер де болады. Дер шаѕында очерктен асырып бiр салмаћты шыѕарманы бастап жiберуге отырѕысы келедi. Бiраћ дќт тџту жоћ, алда уаћыт бар ѕой, кейiн жазармын деген «есек дќме» кеудесiне ћонып алѕан. Сџлу ћаланыѓ сићырлы ћызыѕы мойын бџрѕызатын емес. Кейiн, кейiнмен жiгерлi жылдары iлгерi оза бердi. С#йтiп жљргенде бџл кiсiнi бiр тљлен тљрттi. Жынды суѕа ћџмар болып алды, оныѓ аяѕы ќйелiмен дџрыс болмады. Љйде џрыс-керiс, жанжал к#бейдi, С#йтiп жљргенде, «#з еркiмен» жџмыстан шыѕатын кљн туды. +ткен #мiрiн, жiберген аѕаттыѕы мен ћателiгiн ойлаѕанда к#ѓiлi ћџлазиды. Редактордыѓ бiрiншi орынбасары, жайсаѓ азамат Сапаржан Хайдаровтыѓ iлгерiде: «редакцияѕа ћырыћ жiгiт џстаѕанша, Шќкiзаттай он жiгiттi џстау керекау» дегенi есiне тљссе, iшi оттай жанады. +зiндей ћаламдастары ћызметтерi #сiп, кемелденiп кеттi. Бџл кiсiнi ендi ой ћажытайын дедi. Ендi не iстеймiн деген кљйге тљстi. Бiр кљндерi Алматыдан кетуге бекiндi. Љй-

жайды, пќлен жыл жинаѕан алтыннан ћымбат кiтаптарын, бќрiн-бќрiн ћалдырып, жолѕа шыћты. Жеткен жерi Жаркенттегi Арасан шипажайы. Бџл #зi табиѕаты сџлу #ѓiр. Ћытайдыѓ шекарасына жаћындаѕан сайын жерi ћџлпырып тљрлене тљседi. Талай жерде болѕан, армансыз аралаѕан, талайлармен дидарласћан. Шыѕыстаѕы Ћатынћараѕай, солтљстiктегi Баянауыл, анау Талдыћорѕан, мына Алматы т#ѓiрегi бiрiнен-бiрi #ткен жер жаннаты. Шќкеѓ ќдейi келгесiн, Арасан санаторийiнде асыћпай, екi ай тыныѕып, баяѕы зар кљйiне келдi. Ендi оны Аралдыѓ «магнитi» тартты да тџрды... Бџл Арал халћыныѓ теѓiзiнен айырылып тарыѕа, зарыѕа бастаѕан кезi едi. Аѕа-жеѓге аѓ-таѓ. Дегенде бџрынѕы сыйластыћ суымаѕан. Аѕаныѓ љйi аћ жайлау. Кљтiмi сал-серiнiѓ жаѕдайынан кем болѕан жоћ. Солай екен деп жатып алуѕа болмайды. «СЋ»-дан кеткеннен кейiн «Ћайнар» баспасында аѕа редактор болып 4-5 ай ћадалып отырѕаны бар. Баспа газеттей емес, шалћып-тасып iс-сапарѕа шыѕа алмайды. Бiреулердiѓ мыѓ шатпаѕын ж#ндеп отырѕаны. Ал мџныѓ к#ѓiлi жљрiс тiлейдi. Елге шыћћысы келедi. Содан бiр кљнi сќтi тљсiп, жолдастарыныѓ #тiнiшiмен жаѓадан ашылѕан облыстыћ «Жезћазѕан туы» газетiнiѓ алѕашћы н#мiрлерiн шыѕарысып, ћалыпты ырѕаћћа тљскенше к#мектескенi бар. Бiр б#лмелi љй алды. Бiраћ алты айдан кейiн љйiн ћайтып берiп, керi ћайтты. Ендi Арал – #з љйi, жџмысћа тџруы керек. Аудандыћ редакцияныѓ тамырын басып к#рiп едi, ондаѕылар ћџшаћ жайып ћарсы алды. Сонымен не дерiѓiз бар, журналистiк жолын осы саланыѓ еѓ т#менгi буынынан бастап жоѕары деѓгейiне к#терiлген к#кемiз ендi сол т#менгi сатысына ћайтып келiп отыр. Бџл не, ќѓгiмемiздi бастарда айтылѕанындай, #з таѕдырын #зi таѓдаѕаны ма бџл?! Кiм бiлген... Ќл-ќзiр еѓсесi тљсiѓкiреп жљргенi болмаса, ћаламы ћарымды, ћанша т#пеп жазса да, тышћанныѓ жабуындай аудандыћ газеттегi ћаламаћы мќз емес, ћорлана алмады. +мiрi ойына келмеген балыћ комбинатына инженер-нормировщик деген ћызметке келдi. Таѕдырдыѓ айдауын-ай десеѓшi. Кљнi кешегi республикаѕа танымал кездерiн ойлайды. Бiраћ амал ћайсы... Озат балыћшылар мен кеме капитандарыныѓ тќжiрибелерiн жарнамалаумен айналысты. Аѕасы мен жеѓгесiне дќн риза.

Марћџм Ћанымша ћайнысын екi жыл баћты. Ћабаћ шытћан емес, иманды болѕыр, ќйел болып, осы сенiѓ табысыѓ ћайда кетiп жатыр деп те сџраѕан емес. Љлкен Шќкеѓ де к#нтерiлi ѕой, сенiѓ бџл жљрiсiѓ не жљрiс... дегендi айтады-ау деп ћобалжыѕан-ды. Сыр берген жоћ, сол баяѕы жайбараћат ћалпымен шаруа жайын аћылдасып отырады. Мџндай бауыр к#п кездесе бермейтiн шыѕар бџ жалѕаннан... «Ендi осы ћалада тџрасыѓ ба, саѕан да љй салдырайын» дедi. Болашаѕына сенгенi, ћасынан шыѕарѕысы келмегенi шыѕар. Дегенде аѕа-жеѓге жайлы екен деп сопа басы ћашанѕы жљре берсiн. Ћалтасы ћалыѓдап, ћор жинап алѕасын, ел iшiнен ћыз к#руге шыћты. Асылы бар-ау, #зiнiѓ бiр несiбесi артыѕымен алдынан шыѕып тџрады. Таѕдыр Б#геннiѓ ауруханасында iстейтiн Мќрия есiмдi ћызды жолыћтырды. Ол да осы кiсiнi кљтiп жљргендей екен, екеуi екi елдi ћосып, атамекен т#рiнде, аѕайын-туыстыѓ ортасында той жасап ћосылды. Содан ћайратты шаѕына ћайта оралѕан Шќкеѓ Аралда Мќриясымен тџрып жатты. Бiр кљндерi сонау Арћалыћтаѕы облыстыћ «Торѕай таѓы» газетiнiѓ редакциясынан ћызметке шаћыру келiп тџр. Бџл неѕыламын дегенде Мќрия барамыз дедi. Аѕа-жеѓге де аћ батасын бердi. Бџл 1976 жылдыѓ ћара#зек шаѕы едi. Екеуi ћол џстасып, Арћалыћћа тартты. Барѕасын ќуелi љш ай тќржiмашы, сосын љш ай аѕа тiлшi болды. Бiр кљнi бџны обкомныѓ љшiншi хатшысы Ќбiлда Дљйсенов шаћыртты. Кеудесi ќрћилы кљдiкке толып барды. Iлкiде #зi де байћамаѕан, ќѓгiме тиегi аѕытылып кеткен екен, хатшыныѓ алдында бiраз отырып ћалыпты. Сонымен не керек, бџл кiсi обкомнан редакцияѕа жауапты хатшы болып оралды. Мен к#рiп жљрген жауапты хатшылар ћаламын жорѕалатуѕа онша ћџштар бола ћоймайтын. Бас маћаладан басћа жанрѕа баспайтын. Ылѕи да редакцияныѓ бiтпейтiн iшкi шаруасымен айналысћасын, ћаламы ћарайып ћалатын. Ал бiр ћиырдаѕы бџйыѕы ауылда туып-#скен мына кiсiѓiз, ћолына ћалам џстаса болды, к#сiлiп бередi. Жазѕандары жерде ћалмайды, облыс, республикада жарияланып тџрды. Алланыѓ бергенi, Мќриясы да кљйеужанды, кљтiмдар ќйел болып жолыћты. Баћћаны да, кљткенi де бiр Шќкеѓ. Уайым дейтiн жебiр дерттен ћџтылѕан. Кейде баяѕы ќнiне басып

«ћџтырѕысы» келедi. Ондайда Мќриясы тiзгiндi ћолына тастай ѕып орап алады. Елдегiлердiѓ тапсырмасы солай. Ќ-ќ, адамыѓа кездеспей жљр екенсiѓ, Дќрмаѕанбетов! Болды ендi, жолама шайтанныѓ «шалабына». Басыѓды желге ћашанѕы толтыра бермексiѓ... Бџл Мќриясына баѕынды. Елуге ћарай еѓкейген шаћ аћылѕа жљгiндiрдi. Азаматтыѓ кемдiгi жоћ. Бџл Арћалыћта да абыройлы болды. Мысалы, мына оћиѕа. Бџны облыстыћ атћару комитетi т#раѕасыныѓ орынбасары Б#рiбаев шаћырсын. Жљздесiп ћол алысћан сќтте: – Добалдай деген азамат сiз бе? – деп кљлдi. – Иќ, мен едiм, – дедi бџл. – ЋазГУ-де Сейдахмет Бердiћџловпен бiрге оћыѕан екенсiз ѕой. «Менiѓ Добалдайыма б#лмелерi кеѓ љйден берiѓдер. Ол анау-мынау љйге сыймайды» деп жатыр. Сейдахмет менiѓ де досым едi. Мiне, мынау Майк#тов к#шесiндегi т#рт б#лмелi пќтерiѓiздiѓ ордерi», – деп алтынѕа бергiсiз тiлдей ћаѕазды ћолына џстатты. Былай шыѕа бере, Шќкеѓнiѓ к#ѓiлi босайын дедi. +ткен #мiр асулары к#з алдынан тез-тез зулап #ткендей болды. Бџл университеттi бiтiргенде ћатырмасы ћатты дипломымен бiрге Ћазалы топыраѕына Сейдахмет досы «Добалдай» деп ћойѕан атымен оралѕан-ды. Денесiнiѓ iрiлiгiн айтћаны ѕой. Ћайран достар, бџныѓ ћызметтен де, љйден де жолы бола беретiнi сыртынан желеп-жебеп жљредi екен-ау... +ткен #мiрге, саѕымѕа айналѕан жылдарѕа #кпе жоћ. Тек алѕа, тек алѕа ћарай бастап келедi. Жылдан-жыл iлгерi озѕан сайын адам #мiрi де кем-кемдеп мљжiле тљседi екен. Бџл кiсiнiѓ де талтљсi саѕымѕа сiѓiптi. Кљнi еѓкейейiн дептi. Бiр адамныѓ жљрiп #ткен жолы менiѓ жолымдай-аћ болсын. Осыѕан ћанаѕат. Кљш-ћуатымыз барда елге оралайыћ. Осы ойыма ћалай ћарайсыѓ, Марико! – дедi бiр кљнi Шќкеѓ жџбайына. Туѕан топыраћты саѕынып жљрген Мќрияда не таѕат болсын, кљйеуiн ћуана ћоштады. Шќкеѓ таѕдырыныѓ ендiгi жолы Сыр бойыныѓ облыстыћ газетiнде жалѕасты. Мџндаѕы ћызметiн де тќржiмалаудан бастады. Насихат б#лiмiнде тiлшi, совет ћџрылысы б#лiмiнiѓ меѓгерушiсi, жауапты хатшылыћ, таѕы да т#рт б#лмелi жаѓа пќтер. Жазудан ћалып барамын деп жауапты хатшылыћтан б#лiм меѓгерушiлiгiне ауысты. Сыр бойында

не к#п – проблема к#п. Жазамын деген журналиске, егер келiстiрiп жаза алса, проблема жетедi. Марћџм, иманды болѕыр, менiѓ Мырћы жездемшiлеп айтћанда: «мыѓ миллион масћара!» Шќкеѓ де сол к#п «масћараныѓ» батпандаѕан ћыртыстарын ћопаруѕа ћаламын ћайрап салды. Бџл ыѓѕайда мен кiшi Шќкеѓнiѓ Алматы кезеѓiнен осы кезге дейiн не жазѕанын айтћым жоћ. Себебi, маѕан дейiн басћалар айтып ћойѕан. Ендi мен де жазсам, оларды ћайталаѕан боламын. Бџл аѕамыздыѓ аћыреттiк досы, марћџм Сейдахмет Бердiћџлов: «Шќкiзат-ай, сен менен де жазѕыш едiѓ, жолыѓ болыѓћырамады-ау...» – дейдi екен. Осыдан кейiн кiшi Шќкеѓ ананы жазды, мынаны жазды деп тќптiштеудiѓ ћисыны ћайсы. Аѕамыз зейнеткерлiгiне сол б#лiм меѓгерушiлiгiнен шыћты. К#зiн бала кљнiнен еѓбекпен тырнап ашћан адам ћолын ћусырып ћарап отыра ала ма! Отыра алмады. Ћызылорданыѓ университетiнде баспа жџмысымен айналысты. Студенттерге журналистикадан дќрiс бердi. Содан кейiн облыстыћ бiлiм департаментi елiмiздiѓ тќуелсiздiгi арћасында «Сыр мектебi» деген газет шыѕара бастады. Редакцияѕа шаћырды. Барды. Таѕы да жауапты хатшылыћты иемдендi. Жџмысты џйымдастырды. Кейiн оны ћойып, «Сыр сџлуы» дейтiн жаѓа газеттiѓ бiрiншi санынан бастап редакторы да, жауапты хатшысы да, ќдеби ћызметкер дейтiн бейнетћоры да #зi болды. Баяѕыда бiздiѓ облыста «Сыр сылуы» деген ќнби ансамблi болѕан, мына сџлуы не сџлу екен деп жљрсек, ћџдая тоба, бџл Сыр бойыныѓ ћыз-келiншектерiне арналѕан газет екен. Содан бџл Шќкеѓ Сыр бойын аралап, ой-хой дљние, небiр сылаѓдаѕан сџлулардыѓ соѓына тљсiп берсiн. Жарћыратып жазбаѕан, суретi шыћпаѕан ћыз-келiншек ћалмады десе де болар-ау. Жазудай-аћ жазды, газет тартымды шыѕып тџрды. Бiр кљндерi Сыр бойыныѓ сџлулары бџл кiсiнi таба алмай ћалды. Бiз де к#з жазып ћалдыћ. С#йтiп «сандалып» жљрсек, аѕамызды облыстыћ «Ћазаћ тiлi» ћоѕамыныѓ аядай ѕана жалѕыз б#лмесiнен тауып алдыћ. Астапыралла! Аты ћандай дардай едi?! «Ћазаћ тiлi» ћоѕамы дейдi. Жай да ћоѕам демейдi, облыстыћ дейдi. Сондаѕысы ћуыћтай жалѕыз б#лме-е... – Ћоѕамшыл болып кеткенсiз бе? – деймiз Шќкеѓе. – Баяѕыдан ћоѕамшылмын ѕой, – дейдi ћотыр-ћотыр

бетiнiѓ майын газет ћаѕазымен сљрте отырып. – Журналистер туасы ћоѕамшыл емес пе? Ойымды д#п басып тџр. Расында журналист дейтiн кiсiлердiѓ ћоѕамдыћ ойдыѓ #кiлдерi екенi аћићат. Солай болуы керек. Я, с#йтiп баяѕыда бџйыѕы ауылдан басталѕан жол Ћазаћстан байтаѕын шарлап-шарлап келiп, «Ћазаћ тiлi» ћоѕамыныѓ жалѕыз б#лмесiне тiрелiптi. Ойѕа ћалдым. Бџл не деген ћиыр-шиыр жол едi. Терiстљбектен бастап су кешкен, мџз жастанып ћар жамылѕан; ћом сулардан жљзiп #тiп, бел асћан; белдерден #тiп Алатау асћан; Алатаудан дљниенiѓ т#рт тарабына к#з салып ћиырларды шарлап шыћћан... Iздерiнде iнiлерi айта жљретiндей белгiлер ћалѕан. Мiне, осындай ћиыр-шиыр џзаћ жол. +мiр толћындары айдаѕан таѕдыр белестерi... Аѕамыздыѓ ќлгiнде ћолыма алѕан кiтабын параћтап отырмын. «Ѕажайып сол кездi аѓсаймын» деген очеркiне таѕы да ден ћойдым. Бџл кiсiнiѓ осы очеркiнде #зi жазѕанындай, тiкџшаћтан ќлгiнде ѕана тљскен бетi. Ћаратереѓ жерiнде туѕан топыраѕын басып тџр. Оѓ жаѕына бџрылѕанда: «Биыл елiмiздiѓ тќуелсiздiк алѕанына 20 жыл толады. Жиырма жылдыћ мерекемiздi лайыћты табыспен атап #ту љшiн кљресейiк!» – деген џранѕа к#зi тљскенi. Аѓ-таѓ болып тџр: «Жиырма жылы несi...» деп. – «Ей, сен тiкџшаћтан ауышып тљскеннен саумысыѓ, не божырап тџрсыѓ!» – Кiшкентайдан бiрге #скен ћџрдасы Нџрѕали осылай деп алдынан кљтiп алды. Бџл: – Екi мыѓ он бiрiншi жылы несi?! – деп ќлi аѓ-таѓ болып тџр. Нџрекеѓ оѕан: «Сол жыл емей немене! Сексен жасћа келгенiѓнен де хабарыѓ жоћ па #зiѓнiѓ?» – деп кќдiмгiдей ажырайды. Шќкеѓнiѓ мџнысы – сексен жасты к#рсем деген арманы едi. Алланыѓ ыћыласы тљссе сексен жас та алыс емес, ќне-мiне дегенше т#бе к#рсетiп ћалар. Кiм сексен жасамай жатыр. Армандаѕанныѓ айыбы жоћ, Шќке! +мiрдi кiмнiѓ џзаѕынан сљргiсi келмейдi дейсiз... Бiраћ... Таѕдыр оны сексеннiѓ сеѓгiрiне жеткiзбедi.

АСЫЛ ТЕКТI ЏСТАЗЫМЫЗ ЕДI... Алѕаусыз пќк к#ѓiл желiктiрген жастыћ шаѕымызда «ћџлаћтан кiрiп, бойды алѕан» бiр ќнiмiз болушы едi. «Џстазым менiѓ, џстазым...» деген. Бџл ќндi халћымыздыѓ ардаћты ќншiсi Жамал апай жетемiзге жеткiзiп, санамызѕа ќбден сiѓiрiп айтатын. Бiз бљкiл жан-тќнiмiзбен елбiреп тыѓдайтынбыз, кейде #зiмiз де ћосыла шырћап жiберетiнбiз. Ал осы ќннiѓ тыѓдаушысын елжiретiп, елбiретiп жiберетiнi – бiздiѓ де «џстазым менiѓ, џстазым» деп ардаћтауѕа лайыћты бiр кемеѓгерiмiз болып едi. Иќ, пешенеѓе бџйырѕан мына жарыћ дљниеде балалыћ бал дќурен кезiѓдегi санаѓныѓ «кiр-ћоћыстан» таза, таѓѕы шыћтай м#лдiр, айнадан бетер ашыћтыѕына жетер не бар дейсiз. Кљнќдан ада кезiѓде к#рген-бiлгенiѓ, балапан кеудеѓе сќби сезiммен тљйгенiѓ сол кљйi жадыѓда жатталып, санаѓда хатталып ћалады екен. Мектепте шќкiрт, институтта студент кезiмiзде талай мџѕалiм мен оћытушыныѓ алдын к#рдiк. Олар да хал-ћадарынша оћытты, бiз де ћабiлетћарымымызѕа ћарай бiлiм алдыћ. Ал сонда, сiз бен бiздiѓ есiмiзде мќѓгiлiк пiр тџтарыѓ болып кiмдер ћалды... Адалын, аћићатын айтайыћ, сабаћ бергеннiѓ бќрi бiрдей жадымызда ћалмапты. Тiптi, олардыѓ базбiреулерi тљрлi ыѓѕайсыз ћылыћтарымен жекк#рiнiштi к#рiнетiн, «џстаз» деген киелi атћа татымайтын. Сиректердiѓ сиректерi ѕана Кљндей жарћырап жадымызда жатталып ћалыпты. Сондай сирек дегдарлардыѓ бiрi – Ќсенџлы Рахыш аѕай едi. Бiз ќр жыл сайын Жеѓiс кљнiн ћасиеттеймiз. Осынау мерекелi кљнге ћауышћан сайын менiѓ к#з айнамда ылѕида Рахыш аѕайдыѓ нџр дидарлы маѓѕаз бейнесi сќулеленiп тџрады. К#ѓiл-кљй жайлауымды мџѓ мен саѕыну сезiмi кимелеп торлайды... ...Бќрi есiмде. Соѕыстан кейiнгi ћамк#ѓiл жылдар. Бiз мектепке 1947 жылы бардыћ. К#карал жетiжылдыћ мектебi деген дырдай аты болмаса, бљкiл шќкiрттерi небќрi 5 класћа (осы кљнi класты – сынып дейтiн болыпты ѕой) топтастырылѕан. Бiрiншi мен љшiншi – бiр класс, екiншi мен т#ртiншi – бiр класс, сосын бесiншi, алтыншы, жетiншi. Бќрi жиналып жљз оћушыѕа жетпейдi. Ауылымыз сiѓiрi шыћћан кедей. Соѕысћа дейiн бiр емес, екi рет соћћан

ашаршылыћтан ыѓѕыршаѕы айналып есеѓгiресе, соѕыс лаѓынан љшiншi рет сiлелеген сорлыларда не кљй болсын. Дљйiм ауыл жџпыны болѕасын, бiз не оѓайыћ, есiмде ћалѕаны киiмдерiмiз к#не, оћу ћџралдарымыз тапшы, дќптер ћат. Директорымыз – Рахыш Ќсенов. Бiз жетi жыл осы кiсiнiѓ ћолында оћыдыћ, осы кiсiнiѓ ћабаѕы мен ћасыныѓ астында тќрбиеленiп есейдiк. Кейiн оѓымыз бен солымызды таныѕан шаѕымызда #ткенге ой жiберiп к#рсек, бiз љшiн Рахыш аѕай бiр т#бе, басћалары бiр т#бе екен. Ћайран, Рахаѓ! Асыл џстазым, желеп-жебеушiм... Сiздiѓ шќкiрттерiѓiзге тигiзген шапаѕатыѓыз #з алдына, бљкiл Аћћџм атты ауылымыздыѓ рухани санасына сiѓiрген еѓбегiѓiздi немен #лшеп салыстыруѕа болар екен... Оныѓ адами жаратылысы ћандай десеѓшi! Сџлу сымбат, жарћыраѕан маѓдай, ерттеулi бќйге атындай шираћ тџлѕа, орташа-ћортаса тобырларды жасытып жiберердей тектi сџс, сџѓѕаћ бой. Асыл аѕа, менiѓ мџѓ торлаѕан к#з алдымда сiз осындай бейнеде мќѓгiлiк ћалдыѓыз. Тџрпатыѓыз дќл осы мен айтып отырѕандай едi ѕой. Асылы, алаћандай Аћћџмнан сiздей дегдардыѓ шыћћанына ћараѕанда бџл кљнде орны жоћ ауылымыздыѓ топыраѕы тегiн емес-ау, – деп ойлаймын. Сол жылдары, егер сiз болмасаѓыз, бiз кiмнен љлгi алар едiк? Егер ќрбiр ћазаћы ауылдыѓ сiздей кемел туѕан кемеѓгер азаматтары болмаса, мына Ћазаћстан байтаѕы ћайтып ел болар едi... Ћолынан кiтап тљспейтiн. Ауылымызда жаћсы кiтапхана болды. Сiрќ, Рахаѓ оћымаѕан кiтап ћалмаѕан да шыѕар. Лев жќне Алексей Толстойлар, Достоевский, Бальзак, Дж.Лондон, Э.Хемунгуей, М.Шолохов сынды алыптардыѓ орыс тiлiндегi жуан томдарын Рахаѓ ћолынан талай к#рдiм. К#зiлдiрiгiмен кiтап оћыѕанда бiр ћолымен мџрнын «сауып» отыртыны осы кљнге дейiн к#з алдымда тџнып тџр. Кiмдердi жќне ћандай шыѕармаларды оћуды мен осы Рахаѓнан љйрендiм. «Порт Артур» деген ћалыѓ кiтапты осы џстазымныѓ ћолынан алып оћып едiм. Ќлi есiмде, Ќбдiжќмiл аѕаныѓ тџѓѕышы «Курляндия» романы (#зi де бiр болмаѕан жуан кiтап) Аћћџмѕа жеткенде аћсаћалды аталарымызѕа ћолы тигенде оћып берудi де бастаѕан осы Рахаѓ болатын. Кейiн Рахаѓ љлгiсiмен бiз де кiтап оћып беретiн болдыћ љлкендерiмiзге.

Жазуы ше? Елде жоћ жазу! Мен осы жасыма келгенше Рахаѓныѓ жазуындай љлгiнi кездестiрген емеспiн. Кестенiѓ #рнегiндей сџлу ќрiптер к#зiѓдi арбап, ћызыћтыратын. Бiздiѓ бќрiмiз де Рахаѓа елiктеп жазатынбыз, алайда келiстiре алѕандарымыз шамалы болды. Кейiн жоѕары оћу орнына тљскенде лекцияны асыѕыс жазатындыћтан, онымыздан да айырылып ћалдыћ. Рахаѓныѓ марксизм-ленинизм мќселелерiнен, БКБп тарихынан – партия тарихынан, басћа да классикалыћ еѓбектерден жазып алѕан лекциялары (тезистер деуге де болады) болатын. Бiздiѓ ћолымызѕа тљсе бермейтiн сол ћалыѓ дќптерлер ћолдан-ћолѕа к#шiп жљретiн. Кейiн бiлдiк, Рахаѓныѓ сол дќптерлерiн саяси сабаћћа дайындалатындар мен жоѕары оћу орындарын сырттан оћитындар сџрап алып пайдаланады екен. Айтарыѓыз не, мен пошымыма ћарамай, барлыћ жаѕынан да Рахаѓа елiктейтiн едiм. Кейде мџѕалiмдер сырћаттанып ћалады немесе колхоздыѓ наућандыћ жџмысына амалсыз жегiлiп кетедi. Сондайда директорымыздыѓ мџѕалiмдердiѓ орнына мџѕалiм болатыны бар. Ол кiсi класћа кiрiп келгенде, жљрегiмiздi ћуаныш кернейтiн. +зiмiздi еркiн сезiнетiнбiз. Жљрiс-тџрысы, #зiн џстауы, бiзге к#зћарасы басћаларѕа џћсамайды, б#лек. К#птiѓ бiрi емес – дара. К#п iшiнен к#зге жылы џшырап, жарћырап отыратын. Бiзге 5-67-кластарда ќртљрлi пќннен сабаћ берiп жљрдi. Жетiмдiк пен жоћшылыћтан бџйыѕы, жалтаћ болып #скендерге мейiрiмдi едi. Ќрбiр тоћсан аяѕында жќне ќрбiр мереке сайын ата-аналар жиналысын ашып, оћу љздiктерi мен кљйсiз отбасыныѓ балаларына су жаѓа дќптерлердi, бояу ћарындаштар мен ќдемi ћаламсаптарды сыйлыћ есебiнде тегiн тарататын. Жалпы Рахаѓда шќкiрттерiне деген суыћ ћабаѕы болѕан емес. Класс iшiнде бiр ыѓѕайсыз жаѕдай бола ћалса, кейбiр кеудемсоћ мџѕалiмдердей (ондайлар болды) дауыс к#терiп жаныћпайды. Мќселеге байыппен ћарап, сабырмен шешедi. Сабаћты ћџлаћћа жаѕымды ћоѓыр даусымен тљсiндiргенде бар-ау, миыѓа ћџйылып-аћ ћалатын. Денешыныћтыру сабаѕында турникте шыр айналатын, бiзге тљрлi жаттыѕуларды #зi жасап к#рсетедi. Анау 16 килолыћ шойын гир Рахаѓа бџйым емес, аспанѕа допша атады. Оныѓ ойынына бiз аузымыз аѓћиып ћарап тџрамыз. Џстазымныѓ таѓ азанымен теѓiз жаѕалауында денесiн шыныћтырып жљгiрiп жљргенiн,

белуарына дейiн жалаѓаштанып мџздай суѕа жуынатынын талай к#ргенмiн. Сол даѕдысы ол кезде бљкiл ауылымызѕа таѓсыћ едi. Сол жылдары, жаѓалыспасам, мемлекетiмiзде жыл сайын 7 мереке аталып #тiлетiн. Соныѓ бќрiнде баяндама жасайтын жалѕыз Рахаѓ. Халыћ кљн жылыда ауыл ортасындаѕы Сарыт#беге, кљн суыћта клубћа жиналады. Рахаѓ баяндама жасаѕанда ћолында ћаѕаз болмайды. Кейбiр шолаћ белсендiлердей екпiндетпейдi, жиналѕандарды байсалды ћоѓыр дауысымен џйытады. Баяндамасыныѓ соѓы неше тљрлi аѓѕырт, ћызыћ сџраћтарѕа жауап ћайтарумен, ќлемдiк жаѓалыћтарды екшеп тљсiндiрумен бiтетiн. Не керек, аћћџмдыћтар iштегi мџѓ-шерiн «армансыз» тарћатып тарасатын. Џстазымныѓ к#гiлдiр тљстi, жiѓiшке аћ жолаћты бостон костюм-шалбары, ћоѓыр-ћызыл туфлиi болатын. Шатырдай аћ к#йлегiне #ѓi кемпiрћосаћ тљстес ќдемi галстугы жарасып тџрады. Мерекелiк жиынѕа, сабаћ беруге де к#бiне осы киiмiмен келетiн. Костюмiнiѓ сол жаћ #ѓiрiнде орден-медалдарыныѓ планкасы, оѓ жаћ #ѓiрiнде бiр «Ћызыл жџлдыз», екi «Отан соѕысы» ордендерi мен «Гвардия» белгiсi болатын. Балалыћты ћойсаѓшы, бiзге соныѓ бќрi таѓсыћ, џстазымыздыѓ омырауына ћадала ћарап отырѕанымыз. Ал оныѓ ќскерге алынуы да ћџдды ертектегiдей. Баяѕыда, теѓiздiѓ баѕы жанып тџрѕан кезiнде бљкiл Арал балыћшылары «Изендi» деген жерге жиналатын. Ол кезде бџл теѓiзде «патша балыѕы» деген болѕан. Оны жергiлiктi балыћшылар «ш#мќйке», ал орыстарымыз «чемая» дейтiн. «Патша балыѕы» – к#не замандардаѕы аты к#рiнедi. Сол к#не атынан-аћ аѓѕарылатынындай, тџла бойы майдан жаратылѕан бџл балыћтан жасалѕан ћарманы жесеѓ тоймайсыѓ, #те дќмдi де ћџнаралы келедi. Сол «патша балыѕын», неге екенiн ћайдам, бiр ай ћарбаласта аулатады, былайѕы уаћытта аулатпайды. Толыћ бiр ай – «Изендi» басы «ћан сасып» кетедi, ќрi ћџс базарына, ќрi балыћ базарына айналады. Ауылдан жыраћта, Б#ген деген жерде тоѕызыншы класта оћып жљрген Рахаѓды 1942 жылы бiреулер мектептен суырып алып, «Изендiге» аттанѕан балыћшылардыѓ бiрiне ескекшi етiп жiберген.

Бiреулер Рахаѓды iндетiп, онда да тџраћтатпайды. Он сегiзге толып љлгiрмеген бозбаланы ескекшiлiктен суырып алып, Аћћџмдаѕы ауылына соћтырмастан, ќскерге аттандырып жiбередi. Шамасы бiреудiѓ орнына тыѕып жiберсе керек. Сонымен, жалѕыз ћарашыѕымен ћоштаса да алмай ћалѕан Ќсен ќкемiз бен Асыл шешемiз зар еѓiреп ћала берген. Рахаѓныѓ #зi: «Бiздi ќуелi екi айлыћ курста оћытып алды. Џрысћа он жетiншi шiлдеде сержант шенiмен Смоленск тљбiнде кiрдiм…» – деп отырушы едi. Бiрiншi Белорус майданыныѓ атћыштар полкiнде болѕан. Соѕысты Польша жерiнде аяћтап, елге љшiншi топтаѕы мљгедек болып оралады. Кейiн бiлдiк ћой, бiз мектеп табалдырыѕын алѕаш аттаѕанда директорымыздыѓ толыћ орта бiлiмi де жоћ екен. Небќрi тоѕыз жылдыћ, ал былайѕы мџѕалiмдердiѓ бќрi тегiсiнен жетiжылдыћ бiлiммен амалдап жљргендер екен. Рахаѓнан басћасы ќуелi Ћызылорданыѓ педучилищесiн, содан кейiн пединститутын сырттай оћып бiтiрдi. Ал Рахаѓ бiр жылы директорлыѕын тастап, Шалћарѕа кеттi. Онда аудандыћ газеттiѓ жауапты хатшысы ћызметiн атћара жљрiп, кешкi мектептiѓ соѓѕы класында оћыѕан. Аттестат ћолына тиiсiмен, Шымкент пединститутыныѓ тарих факультетiн сырттай бiтiредi. Сол жоѕары бiлiмiне ћанаѕаттанбай, Алматыѕа барып мемлекеттiк университеттiѓ заѓ факультетiне тљстi. Оны Ћырѕыз мемлекеттiк университетiнiѓ заѓ факультетiнде жалѕастырып, 1962 жылы 37 жасында ойдаѕыдай бiтiрiп шыћты. Бiр пќннен ѕана – 4, ћалѕаныныѓ бќрi – 5! Бiраћ амал не, бiлiмге жан-жаћты сусындаѕан, екi тiлге бiрдей жљйрiк, с#йлеп кеткенде жџртты сiлтiдей тындыратын ардаћты азамат кемелденiп толысћан шаѕында бiр тљсiнiксiз наућасћа шалдыћты. Ќлде соѕыста алѕан контузиядан болды ма, ќлде ћоѕамды жайлаѕан ит ырћылжыѓ кереѕарлыћтан iштей ћамыѕып жљрiп тапты ма, ћайран менiѓ џстазым, жљйке ауруы ќлегiнен к#л-к#сiр бiлiмiн елiнiѓ игiлiгiне жарата алмай, азап шектi. Не ауру емес, не сау емес – он жыл ћанатын жаза алмай, тљсiнiксiз жаѕдайда жљрдi. Соныѓ #зiнде баяѕы маѓѕаз ћалпы, љстiне шыћ жуытпайды, маѓдайы жарћырап ойѕа батып отыратын. Асћан аћылды адамдар бќрiнен де ой азабынан шаршайтын к#рiнедi ѕой. Себебi, олардыѓ аћыл-ойы, парасат-пайымы

ћоѕамныѓ кереѕар баѕытымен љйлесе бермейдi, соныѓ салдары – ойлылардыѓ аћылы асћына келе арылмас азабына айналады бiлем. Менiѓ жобамда осы џстазым аћылдан азап шеккен адамныѓ кљйiн кештi ѕой деймiн… Кейiн бiлдiм, ауру да болса сау адамдай маѓћиып жљретiн Рахаѓ соѕыста алѕан жараћатынан соћпа-соћпада ћатты ћиналады екен. Кейiн бiлдiм, мемлекет соѕысћа салѕан солдатыныѓ мљгедектiгiне орай жќрдем таѕайындапты. Ал Рахаѓ болса, оныѓ бiр тиынын да алмаѕан, атышулы «Бейбiтшiлiк ћоры» есебiне тiркеткен екен. Мџндай адам ћайткенде ћатарѕа iлiгемiз деп талпынѕан зерделi шќкiрттерiнiѓ маѓдайына сыйсын ба, небќрi 48 жасында аѓдысћан ажал алды да кеттi. Таѕдыр бџл отбасын аяѕан жоћ. Артында ћартайѕан ќке мен шеше, љпiр-шљпiр 8 баласымен жеѓгемiз Балдырѕан шулап ћала бердi. Екеуi де тектiден едi, екi жаћсы ћосылып едi. Япыр-ай, екi жаћсы ћосылса, бiрi болмаса бiрiнiѓ сыѓарын саяћ ћалдырып ерте кететiнi несi?! Ерте кететiнi неткенi... Ойлап ойыѓ, сарылып аћылыѓ жетпейдi... Ата-ене, бала-келiн бiр-бiрiне сай ћосылѕан кеѓ пейiлдi жандар едi. Т#рiнен ћонаћ арылмайтын, дастарћандары жиылмайтын. Асыл шешемiз «тарыѕып ћалмаѓдар» деп џнын, шай-шекерi мен жылы-жџмсаѕын ћоѓторѕай отбасына #зi апарып берiп жљретiн. К#п џзамай, жалѕызыныѓ артынан ол да кеттi – ћайѕы мен ћџсалыћтан. Жасы жер тљбiне жеткен Ќсен ќкемiздiѓ жалѕызын ћара жердiѓ суыћ ћойынына тапсырарда жиналѕан жамиѕаттыѓ сай сљйегiн сырћырата кљѓiренiп жылаѕан љнi осы кљнге дейiн ћџлаѕымда тџр. К#п тобырдыѓ бiрi емес, арыстай маѓѕаз Рахаѓ. Ой, халыћ арысын ћара жерге ћия алмай теѓселiп, кљѓiренiп кеттi. Мен Ћызылорда тџрѕыны едiм. Рахаѓныѓ опат болѕанын есiткен бойда кљйбеѓ-кљйбеѓ ит тiрлiктiѓ бќрiн жиып тастап, жаназасына џшып жеттiм... Кейiн Ќсен ќкемiз жылай-жылай аћырында ол да к#зiнен айырылды... Бџл ћазаћта бiр аћ жаулыћты иманды болса, ол Балдырѕан жеѓгемiз болар ма?! Бiр жаѕынан мазасыз жџмыс мџѕалiмдiгi жќне ћџттайынан ћолында #скен тџлдыр жетiм ћайнысы Елубай марћџмды ћосћанда – бiр шаѓыраћ астындаѕы 12 жанныѓ кiр-ћоѓын жуып, бабын тауып к#р. Айтар

ауызѕа оѓай. Ал бiздiѓ Балдырѕан жеѓгемiз бiр ћора жанныѓ боћташыѕына батып жљрiп-аћ ћатарынан ћалѕан жоћ. Ендi осы кљнi к#кiректе сџраћ к#п. Таѕдыр осы бiр аяулы жанѕа нелiктен ћатал болды екен. Шыбын жанына тыныштыћ бермедi, соћћыныѓ астына алумен болды. Жалѕызын жоћтап, зар еѓiреген ата-енесiн ж#нелтiп бола бергенде сљйрiктей жiгiт болып бой тљзей бастаѕан шаѕында Темiрхан, Мейiрхан есiмдi екi бiрдей џлынан айырылды. Есеѓгiреген еѓсесiн тiктетiп љлгiртпей, ћолында тќрбиеленiп #сiп, азамат болѕан ћайнысы Елубай келместiѓ кемесiне мiнiп ол кеттi. Айтарыѓыз не, таѕдыр таућыметi аз болѕан жоћ. Шаршатты, шалдыћты, бiраћ шыдап баћты. Батпан бейнеттi арћалай жљрiп, Рахышынан ћалѕан алты перзентiн оћытып, жоѕары бiлiмдi азамат ћатарына ћоссам деген арманына аћыры жеттi. Алтауын да аяћтандырды. Тќѓiрiнiѓ бџл шаѓыраћты жарылћаѕаны – балалары оћуѕа алѕыр болды. Аяулы ана ћасiретi ћалыѓ ћайѕы салмаѕын сабырлы аћылымен жеѓдi. Бљгiнде елi мен жџрты алдында жљзi жарћын, #мiр #ткелдерiнде к#рген бейнетiнiѓ зейнетiне жеткен кемел шаѕында. Осы кљндерi жаттыѓ жетегiне ылыѕып, боларѕа да, болмасћа да елiктеп, солыћтап жљген т#мен етектiлердi к#ргенде, тексiздiкке телiнгеннен нендей опа таптыѓдар, болды, жеттi, ата жџртымыздыѓ Балдырѕандарына бет бџрыѓдар дегiм келедi де тџрады... Ћайран џстазым менiѓ, мына #мiрге бiр-аћ рет келген кемеѓгер едiѓ, кемелдене алмай кете бардыѓ-ау, ћайтейiн... Менiѓ алдымда ардагер жолбасшым болып сiздiѓ жљруiѓiз керек едi, маѓдайымызѕа сыймадыѓ. Жалѕыз менiѓ бе, киелi џямыз К#каралдыѓ аћ топыраѕынан жаралѕан боз#кпелердiѓ сорына ћарай таѕдыр сiздi бiзге к#п к#рдi. Алланыѓ дегенi болды. Адамѕа џлаѕатты џстаз ѕџмыр бойы керек болады екен. Аћылымен адастырмай аялайтын, к#леѓкесiмен ћорѕай жљретiн жолбасшыѓ болмаса, #мiр сљруiѓ ћиын екен. Сiзден кейiн мен ылѕи да жалѕызсырап жљрiп ер жеттiм. +мiр бойы жалѕызсыраумен, сiздей артыћ туѕан жолбасшыны iздеумен #ттi #мiрiм. Рас, аћылдарынан алжасћанша љгiт-насихат айтћыш, боларѕа да, болмасћа да уралаѕыш к#п тобырдыѓ iшiнде аћыл-ойыѓ мен кљшжiгерiѓдi пайдаланѕыш «жолбасшылардан» кенде болѕаны-

мыз жоћ. Дегенде сол к#п шуылдаћтыѓ «аћылы» миѕа ћонбады. Сiздей сирек дегдардыѓ алаћанына зар болып #стiк бiз бейбаћ. Апыр-ау, сiздей дегдарлар неге сирек болады екен... Баћџл бол, асыл тектi џстазым менiѓ! БIЗ ЉШЕУМIЗ ДОС ЕДIК... «Жерде жетiм налыса, к#кте перiште ћайѕырар». /Ќкем осылай деп отырушы едi/. – ...Бiз де ћартайдыћ. Жас iлгерiлген сайын ой да ћалыѓдай бередi екен. Кейде кимелеген ћорѕасын ойдыѓ еѓсенi к#тертпей езiп тастайтыны бар. «Бiз осы ћандай џрпаћћа жатамыз? Баћытты џрпаћ бола алдыћ па?» – деп #зiме-#зiм сан рет сџраћ ћойдым. Кесiп жауап беру ћиынныѓ ћиыны екен. Бџл ыѓѕайда жиырмасыншы ѕасырдыѓ жиырмасыншы, отызыншы жылдарында немесе ћырћыншы жылдардаѕы ала-топалаѓ соѕыспен жаѕаласып туѕандар толћыны не дер едi? С#з жоћ, ќркiмнiѓ бiр ойы бар ѕой. Менiѓ де #з ойым #зiме жетерлiк. +ткен #мiрiме к#з тiктiм, ой жљгiрттiм, достарымды еске алдым. Дљние-ай, #ткен #мiр жолымыздыѓ раћатынан азабы басым болыпты... – деп бастады салихалы ќѓгiмесiн Ќйтеке би кентiнде тџратын еѓбек ардагерi Яћияџлы Жаѓаберген аѕамыз. ...Ћайран менiѓ, достарым! Бiз не к#рмедiк, неге т#збедiк, замана желiнiѓ #тiнде жасып ћалмай, ел ћатарына ћалай ћосылѕанымызѕа таѓ ћаламын. Алданияз! Киiкбай! Сендер жоћсыѓдар, ал мен жарыћ дљниеде аћырын-аћырын жљрiп жатырмын. Бџѕан да шљкiр, егер мен болмасам, сендердi кiм еске алар едi. Сендер адал едiѓдер, аћ жљрек едiѓдер, жандарыѓ жаннатта шыѕар-ау, басћаша болуы мљмкiн емес. Бџл – менiѓ иманымдай берiк сенiмiм. Ей, асыл достарым, Алданияз! Киiкбай! Жанаттыѓ т#рiнен бiр сќтке маѕан ћџлаћ тљрiѓдершi, шерлi жљрегiмнiѓ шеменiн жiбiтiп, шерiмдi тарћатайын. Бiз бiр ауылдан љшеу едiк, љшеуiмiз де бiр жылдыѓ т#лi едiк, 1941 жылѕы соѕыс басталѕанда бес жастаѕы жалаѓ аяћ, жалаѓ бџт сќби едiк. Таѕдырдыѓ жазуы солай шыѕар,

љшеумiз де жетiмдiктiѓ таћсыретiн аз тартћанымыз жоћ. Таѓдайымызѕа татыды. Алданияз, Киiкбай, сен екеуiѓ ќкеден ерте айырылдыѓдар. Ќлi есiмде, бiз бiр мектепте оћып жљрдiк, бiздiѓ мџѓымыз да, жырымыз да бiр болатын. Бiр болѕандыћтан да, љшеумiздiѓ жџбымыз жазылмайтын. Ќсiресе, сен Киiкбай екеуiѓ егiз ћозыдай едiѓдер. Жџрт сен екеуiѓдi аћ тондылар дейтiн. Кљлемiн-ау, ћайбiр келiстi тон?! +н бойы шџрћ тесiк, ћырыћ жамау, алћам-салћам лыпа едi бiр... Мен кейiн есiттiм, бiр кљнi екеуiѓ мектеп директоры Ешниязов Есет аѕайдыѓ алдына барыпсыѓдар. К#з алдыма келтiрейiншi аћтонды екеуiѓдi: – Аѕай, бiз бџдан былай оћымаймыз... – Оћымаѕаны ћалай?! – Жаѕдай к#термейдi... – Ал, оћымаѕанда не iстейсiѓдер? – Колхоздыѓ жџмысын iстеп киiнемiз, љй iшiмiздi асыраймыз. Есет аѕай мырс еттi: «Ћарыћ боларсыѓдар, колхоз жарытады ѕой сендердi...» Ол бiр сќт ойланып отырды да: – Жљрiѓдер, колхоздан бџрын ќуелi љйлерiѓе барайыћ, – дедi. Киiкбайдыѓ ќжесi сексен жаста едi. «Шыраѕым, Есетжан, бiз #лесi болдыћ, мына жетiмегiмдi оћудан босатшы» – деп директордыѓ шаужайынан ала кеттi. «Немереѓiз оћуѕа тиiс!» – болды Есет аѕайдыѓ кейуанаѕа ћайтарѕан жауабы. – Ойбай-ау, ћалай оћиды?! Осы љйде ертеѓ iшетiн к#же де жоћ. – К#же болады. К#женi табамыз! – Осылай деген Есет аѕай Киiкбайдыѓ љйiнен шыѕып, «аћтондыныѓ» сыѓары Алданияздыѓ љйiне келдi. Алуа шешемiз де жоћшылыћтыѓ арћаѕа аяздай батћан ауыртпалыѕын айтып, мџѓын шаћты. – К#птен к#п #тiнiшiм, ћайдаѕыны айтып балдарды жасыта к#рмеѓдершi, – дедi Есет аѕай. – Бiле-бiлсеѓiздер, жетiсiп жљрген ешкiм жоћ. Бќрiмiздiѓ де бiр-бiр мџѓымыз, бiр-бiр ћасiретiмiз бар... ...Естерiѓде ме, Аћтондылар! Ертеѓiне мектеп бойынша тиын тебен жиналды ѕой. Оѕан екеуiѓе киiм-кешек сатып алып бердi. Љйлерiѓе колхоз ћорынан аздап астыћ босатылды. Иќ, ол кљндердi мен џмытћаным жоћ, достарым! Сен

екеуiѓдi, иманды болѕыр Есет аѕай, тџрмыс жаѕдайлары сќл де болса жеѓiлдер ме екен деп Ћазалы ћаласындаѕы пансиондыћ интернатћа апарып орналастырып ћайтып едi-ау. Сендер #йтiп-бљйтiп орта мектептi, ал мен сол жылы жетiжылдыћты бiтiрдiк. Жалаѓаш-жалпылыћтан мен аурушаѓ болдым да, љш жыл ћатарынан оћи алмай, сендерден «ћара љзiп» ћалдым ѕой. Киер киiм, iшер асћа жарымай, жадау к#ѓiл, жарым ћџрсаћ болып жљрсек те, арманымыз – оћып адам болу едi. Љшеумiздiѓ бiр-бiрiмiзден айырылѕымыз жоћ. Менi аяп ћимаѕандыћтан да институтћа бармайтын болдыѓдар, љшеумiз оћуѕа бiрге тљсетiн болып келiстiк. Айтпаћшы, Алданияздыѓ ћаражат табамын деп бiр жыл ћойшыѕа к#мекшi болѕаны бар. Онымен ћарыћ бола ћойѕанымыз жоћ. Љшеумiздiѓ ортамызда бiр аѕаш шамадан кљрiш, бiр дорба бауырсаћ, 8 б#телке кљйдiрiлген сары май, 200 сом аћша. Бар болѕаны осы. Ол екеуi осыларды Алматыѕа жеткiзу љшiн менi билетпен пойызѕа отырѕызды да, жартымсыз аћшаны шыѕындамас љшiн #здерi џрлыћћа мiнбекшi болды. Пойыз жылжып кеттi. Бiздiѓ бiрiншi рет жолѕа шыѕуымыз. Орысшадан маћџрымбыз. Менде зќре жоћ, ћорћып жатћанымда ћатып џйыћтап ћалыппын. Таѓ азанымен екеуi оятып алды. Пойыз Ћызылордаѕа келiп тџр екен, беттерi кљйелеш-кљйелеш. Билетсiз мiнген екеуiн бiр мейiрiмсiз жолсерiк џстап алып, ќке-к#келеп жалынѕандарына ћарамай, жолда бiрдеѓе деген жерде кеуделерiнен итерiп жiберген. Абырой болѕанда ћџмѕа ћџлапты. Содан басћа бiр пойыздыѓ т#бесiне тырмысып шыѕып, менi ћуып жеткен тљрлерi екен. Алматыѕа аман-есен жеттiм-ау. Темiр жол вокзалы екеу екен, ћайсысынан тљсерiмдi бiлмей сасайын. Жыларман халде уайымдап келе жатћанымда пойыз бiрiншi Алматыѕа тџмсыћ тiредi. Екеуi кљйелеш-кљйелеш болып, таѕы да жетiп келдi. Мџндай ћуанбаспын! – Ћорыћпа, екiншi Алматыдан кљтiп аламыз! – дедi екеуi жарыса ентiгiп. Айтћандарындай кљтiп алды. Екеуi: «Мџнда трамбай, троллейбус деген болады екен, тоћпен жљредi екен», – деп менен бџрыныраћ «алматылыћ» болып алѕандарын айтып

жатыр. Ыѕы-жыѕы халыћ. Ћайда барамыз? – деймiз бiрбiрiмiзге. – Ќнеу бџрымдары аш белiне тљсiп тџрѕан екi ћызды к#рiп тџрсыѓдар ма? – дедi Киiкбай. – Иќ, к#рiп тџрмыз. – К#рiп тџрсаѓдар, солардан барып ж#н сџрайыћ. Троллейбусћа ћыздар да мiндi, бiз де мiндiк. Алданияз ћос ћџрбыныѓ ћарсы алдына, бiз ћыр арћасындаѕы орындыћћа жайѕастыћ. Ж#н сџрауды Алданияз бастады. Сонымен не керек, соныѓ аяѕы темiр жол техникумыныѓ жатаћханасына жайѕасып алдыћ. Алданиязды бiрiншi, Киiкбайды екiншi курсћа емтихансыз ћабылдады. Мен жетi кластыћ ћџжатыммен 4 сабаћтан емтихан тапсырып тљстiм. Оћу басталды. Бiр ауыз ћазаћшасы жоћ, бќрi орысша. Мен тљк џѕар емеспiн, миым ќбден ашып, атала болуѕа айналды. Киiкбай мен Алданияздыѓ да осы оћуды тљбiрлеуге ынтасы болмады. Сiрќ, бiз о басынан техникалыћ бiлiмге бейiм жаратылмаѕан болуымыз керек. Алданияз жасынан бiр беткей едi, тез тџтанѕыш. Бiрден шешiм шыѕарды «оћымаймын» деп. Киiкбайдыѓ мiнезi к#нтерiлi, ќрi-сќрi кљйде бiраз ойланып жљрдi де: – «Сен оћымасаѓ, мен де оћымаймын, – деп ол да ћайсарлыѕына басты. – Таѕдырдыѓ жазѕанын к#рермiз...» Техникумда ћазаћ балдар онсыз да жоћ есебi. Киiкбай мен Алданияз кетсе, жалѕызсырап ћалатын болдым. Ертеѓiне директорымыз Стариковичтiѓ алдында отырдыћ. Сол кездердегi џстаздар ћандай, сабаздар! Завуч ћџжаттарымызды бермей ћойды. Кљнде екеулеп аћылдарын айтады: «Темiр жолда ћазаћ жастары аз, оћыѓдар, ћиналсаѓдар к#мектесемiз» – деп. Екеуi ќрi љгiттедi, берi љгiттедi. К#нбедiк. Аћыры шаршады бiлем, ашуланѕан завуч ћџжаттарымызды алдымызѕа лаћтырып тастады. Сосын сџћ саусаѕын безеп, бiрдеѓе-бiрдеѓе деп тџрды да, есiктi тарс жауып шыѕып кеттi. Бiздiѓ оћуды ћойѕанымызды есiткен комендант жатаћханадан шыѕарып жiбердi. Жалынѕанымызѕа ћарамады. Ћаѓѕыдыћ та ћалдыћ. Ендi ћайда барамыз? Тiрi жанды танымаймыз, Алматы ћазаћтыѓ астанасы болѕанымен. Бiреулер аћыл ћосты: к#ше-к#шенi аралап хабарландыру ћараѓдар, бiрдеѓе табылар, – деп. Баяѕы аѕаш шамаданды кезек к#терiп, к#ше кездiк. Тапћанымыз: дене тќрбиесi

(физкультура) техникумы, ќлi ћабылдау жљрiп жатыр екен. Ќлi џмытћаным жоћ, Ташкент к#шесiндегi 171-зданѕа келдiк. – Не iстеймiз, документiмiздi тапсырамыз ба? – дедi Киiкбай. – Шегiнетiн жол жоћ, ћай кескiнiмiзбен шегiнемiз, – дедi Алданияз. Ћџдайдыѓ бiзге ћарасуыныѓ кемi жоћ. Таѕы жолымыз болды. Жатаћханасына орналастыћ. Екi досымды екiншi курсћа емтихансыз ћабылдады. Менi емтихан тапсырѕан ћаѕазыѓды алып кел, – деп темiр жол техникумына жџмсады. С#йтiп, сол баѕа бойынша менi де ћабылдады бiрiншi курсћа. Бiздi Шымкент жаѕына маћта теруге жiберетiн болды. Љшеумiз тљнiмен аћылдастыћ. Љстiмiзде бiр-бiр жџпыны костюм-шалбардан басћа лыпа жоћ, тиын-тебен сарћылды, аштан бџратылып жљрмiз. Артымыздан келер к#мек жќне жоћ... – Дќметпейсiздер ѕой? – Дќмету ћайда! Иегiмiз ћышымайды да. Ойымыз: маћта теруге бармай, Алматыда ћалу. Оћу басталѕанша жџмыс iстеп аћша тапсаћ, киiнiп алсаћ деймiз. Директорымыз Акопянныѓ алдына бардыћ, жаѕдайымызды айттыћ. Болмаѕан жаћсы адам екен, #зi ќрi ћазаћшаѕа жџћпайды, аѕып тџр. – Осы Алматыныѓ iргесiнде «Горный гигант» деген колхоз бар. Бастыѕы – менiѓ жолдасым. Соѕан барыѓдар, – деп ћолымызѕа «iшiрткi» жазып бердi. Алаћайлап жолѕа шыћтыћ. Ћаѕазды оћып к#рсек: «Мына љш жетiмекке мол аћша табатындай жаѕдай жаса...» – деп тапсырыпты. Бардыћ. Айтћан адамын тауып алдыћ. Ол ойланып тџрып: «Сендердi мен сегiзiншi бригадаѕа жiберейiн. Жџмагљл деген апаларыѓ. Соѕан барыѓдар», – дедi. Апамыз жљзi жарћыраѕан жап-жас келiншек екен. Бiзге кешке дейiн сќбiз ћаздыртты. Кешкiлiк орысы, орманы аралас жљздей балдарды орналастырып болып: – Сендер ћайдан келдiѓдер? – дедi. Айттыћ. – Сендер бiздiѓ љйге жатыѓдар, – деп љйiне алып келдi. Кљйеуi Ќбдiкеш аѕамыз жылћы фермасын басћарады екен. Екеуi аћылдаса келiп, бiздi колхоздыѓ алмаларын жинасуѕа ћосты, ќрi љйiне ес боламыз.

Ћайтарда колхоз бiзге 3 тонна алма босатты. Еѓбегiмiз љшiн. Апаймен аћылдастыћ, неѕыламыз, – деп. – Аћшасыныѓ орнына алмасын алыѓдар, – дедi аѕаймен екеуi. Содан апай бiр машинаѕа ћырѕын алмадан 3 тоннасын таѓдап тиеттiрдi де, бiздi ћасына алып, Алматы базарына тартты. Содан љшеумiзге к#п аћша алып бердi. Менiѓ к#мегiм болсын деп #з жанынан да аћша ћосты. – Не деген асыл адам, а?! – ...Иќ, айтарыѓ не, #зi бiр сондай ѕажап адам. Ќйел затыныѓ асылы. Бiздi ертiп жљрiп, Алматыны аралатты. Жылдыѓ т#рт мезгiлiне лайыћтап шыттай киiндiрдi. Бiзде ес жоћ, жерде емес – к#кте самѕап џшып жљргендеймiз. Кљшiгiмiзден таланып #скендермiз ѕой, жџмысты уаћытпен санаспай жапырып iстеп едiк, апай мен аѕай бiздi содан да жаћсы к#рдi-ау деймiн. Ќлде аяды... Арада ай #ткен. Апай келiп тџр артынып-тартынып. Соѕымѕа жылћы сойѕан екен, сыбаѕаларыѓ деп бiзге де ќкелiптi. Жќне колхозда iстеген еѓбек кљндерiѓ деп таѕы да 3 мыѓ сом аћша бердi. Мќссаѕаан-н, к#з жасымыз тимейтимей кеттi. Ќйтеуiр жљрегiмiз жарылмай аман ћалдыћ... Несiн айтасыз, таѕдыр бiзге осындай жаћсы жандарды кезiктiрдi. Бiз солардыѓ арћасында адам болдыћ. Апай кетерiнде: демалыс сайын љйге келiп тџрыѓдар, #зiм де келiп тџрамын, – деп бiздi комендатћа ћайта-ћайта тапсырып кеттi. Бџрын љстiмiздегi лыпамыздан ћорынып, жљнiмiз жыѕылып жљрушi едiк. Ендi ќп-ќдемi киiнiп алѕасын, еѓсемiздi тiктей бастадыћ. Љшеумiздiѓ џзындауы мен едiм, Киiкбай орта бойлылау, Алданияз аласа. Ол булыѕып #стi де, Киiкбай кейiн тез бойшаѓ тартты. Љшеумiз осылай љш тљрлi размермен бой тљзеп жљрген кљндерiмiздiѓ бiрiнде таѕдыр бiздi Алматыдан асып, Мќскеудiѓ шаршы рингтерiн талай солћылдатћан атаћты боксшы Маћсџт Омаровћа жолыћтырды. Аѕамызды темiржол техникумынан бiлетiнбiз, сонда iстейтiн. Мына техникум киiмдердiѓ тљр-тљрiн ћажетсiнедi екен. Таптырмайды, таптырса ћырѕын кезектен алу да ћиын. Бiрде љшеумiз сондай алыс-жџлыстыѓ љстiнен шыѕып, кезекке тџра ћалдыћ. Бiр кезде... ...Иќ, бiр кезде ћоѓћаћ мџрын екеу љшеумiздi љш тљйдi де, кезегiмiздi тартып алды. Ызаланѕаннан жылап жiбе-

Киiкбай кейiн бiр емес, екi институт бiтiрдi. Мџѕалiм, бригадир, бас агроном болды. Ауылдыћ кеѓестi, кеѓшарды, #ндiрiстiк орман шаруашылыѕын басћарды. Алайда, ѕџмыры ћысћа болды, ћыршын кеттi. Алматыда ауыр операция љстiнде жљрегi тоћтап ћалѕан... Ал, Алданиязым бiрден-аћ ѕылымѕа бас ћойды. Алматыныѓ шет тiлдер институтын бiтiрiп, аѕылшын тiлiнiѓ мынау деген маманы болып шыћты. 1964 жылдан #мiрiнiѓ аћырына дейiн Ћызылорданыѓ пединститутында џстаз болды. Ерiнбей-жалыћпай љш жыл аспирантурада оћыды. Ћырѕызстанныѓ астанасында диссертациясын ћорѕап, ѕылыми атаћ алды. Кафедра басћарды. Оныѓ докторлыћ еѓбегi де дайын едi. Амандыћ болса, 1995 жылы ћорѕап ћалармын деп жљретiн. Алайда таѕдыр арманына жеткiзбедi ѕой... Киiкбай! Алданияз! Есiл ерлерiм! Ћайран достарым! Сендерден алпысћа жетпей айырылып ћалам деген ойымда болсайшы. Мќѓгi баћи бiрге боламыз деушi едiк, таѕдырдыѓ дегенi болды. Мен бљгiн сендердi жоћтап, iздеп, саѕынып отырмын десем де болады. Сендердiѓ баћилыћћа ертерек кеткендерiѓ жетiмдiктiѓ салдары-ау деп ойлаймын... – деп кљрсiнген Жќкеѓ к#зi шыланып отырып ћалды. Иќ, ћазаћтыѓ кемдiк к#рмей ћатарѕа ћосылѕан баласы кем де кем шыѕар-ау. Содан да болар, олардыѓ к#бi ћалай да адам болу жолында итiнiп-соѕынып жљргенде уаћытты #ткiзiп алып, тым кеш ержетедi. Мысалы, осы љш достыѓ таѕдыры... ТIРЛIГIЃДЕ ЏМЫТПА Ол бастан кешкен азап-мехнатын ћызыћ љшiн ерiгiп айтћан жоћ. К#зi жасаурап, ћыстыѕып отырып, егiлiп айтты. Iштей љгiлiп отырып тыѓдадым. Мына жарыћ дљниеден ерте озѕан жаны нќзiк зайыбым асыл сезiмнiѓ адамы едi, #зi ћџйып отырѕан шай љстiнде к#з жасын сыѕымдаумен болды... Содан берi ћанша кљн желiп #ттi. Сондаѕы сол отырысымыз к#з айнамда сол кљйi тџнып ћалыпты. Содан ба екен, оныѓ сондаѕы мџѓы к#кейiмнен кетпей ћойды. Осы кљнi баспана iздеп сенделiп жљргендер мен толыћ бiткен немесе жартылай бiткен ѕимараттарды бџзып жатћандарды к#рсем,

Ќйелiм сол жылдыѓ желтоћсанында босанды. Ћызды болдыћ. Бџл – бiздiѓ т#ртiншi перзентiмiз, оныѓ алдында екi џл, бiр ћыз туѕан-ды. Ал мына босану байѕџстыѓ бойына бќле болып жабысты – менiѓ миым жетпейтiн бiр жаман дертке шалдыћты, ауруханада нќрестесiмен љш-т#рт айдай жатып шыћты. Содан бастап #зi де оѓбады, отбасыныѓ шаруасына да жарамады. Ауруханаѕа жылына бiр-екi айдай екi-љш рет жатып шыѕып жљрдi. Балдарымныѓ алды мектепке баратын болды. Мамасы ауруханаѕа тљссе, балдарымды к#ршiмiзге ћалдырамын. Алѕашында шулап жылап ћалатын, кейiн тiрi жетiмдiкке де к#ндiктi. Шаруашылыћтыѓ сљргелеѓi белгiлi ѕой, итке тыным бар да, бiзге тыным жоћ, таѓ азанымен кетiп, кештете ќреѓ келiп жљрдiм. Бiз т#рт аѕайынды едiк – екi џл, екi ћыз. Аѕайым мен #зiме тете ћарындасым ћалада, ал ћыздыѓ кiшiсi жќне мен осы совхозда тџрып жаттыћ. Бџл ћыздыѓ да љш-т#рт љпiршљпiрi бар, кљйеу бала малшы. Бџл екеуiнiѓ #з бейнеттерi #здерiне жетерлiк. Ћайыр жоћ олардан. Тапћан бiр амалым: директорѕа #лердегi с#зiмдi айтып отпускамды аламын да, балдарымды (оћымайтындарын) бiрде ћаладаѕы аѕайымныѓ, бiрде ћайын жџртымныѓ ћамћорлыѕына ћалдырамын. Жылда сол, ћаптаѕан дќрiгерлерден ћайран болмаѕасын, ќйелiмдi к#рсетпеген емшi-домшы ќй ћалмады-ау! Сљйретiп апарам да тџрам. Ташкенттiѓ профессорына да ћараттым. Жылда ћолыма тиетiн ћосымша еѓбек тљгелiмен сондай шырѕалаѓдарѕа кеттi. Бiраћ «ћырсыћћанда ћымыран iридi» дегендей солардыѓ бiрiнен де ћайран болмады. С#йтiп, сiлем ћатып жљргенiмде малдаѕы кљйеу балам келiп, ћолћа салѕаны. «Оныѓ орталыћтыѓ шет жаѕында ћамыс шомнан салып алѕан т#рт б#лмелi љйi бар едi. Малѕа кететiн болѕасын љйiне ќдепкiде ћџдасын, кейiн iнiсiн кiргiзген-дi. Олар бiрiнен кейiн бiрi ћалаѕа к#шiп кеткен. Жаздай иесiз тџрѕан љй азып-тозуѕа айналѕан. Ендi менiѓ сол љйге ие болып отыруымды #тiнедi. Ау, жазатайым малдан шыѕып келе ћойсаѓ #зiѓ отырмайсыѓ ба? – дедiм алдыартымды ойлап. «Ой, мен малдан шыѕып келгенше не заман! Тiптi сол љйдi #зiѓiздiѓ иемденiп алуыѓызѕа да болады. Неге десеѓiз, маѕан аманаттаѕан бiрдi-екiлi ћараѓызды малым кем шыћћасын общий ћорѕа салып жiбергенмiн» – деп т#мен ћарап отыр.

Ой, Алла-а, не дейiн... Ќйел ауырѕалы љш-т#рт бас iрi ћараны мына мљлќйiмсiп отырѕан кљйеуге аманаттаѕаным рас едi. «Общий ћорѕа» кетсе бас садаћасы, бќле-жала сонымен кетсе мен Ћџдайѕа ризамын. Љйiмдi ал деп отыр ѕой, еѓ болмаса, басыбайлы баспанам болсын, – дедiм де, к#шiп алдым. Совхоздыѓ мен кiрiп отырѕан т#рт б#лмелi љйi баспанадан шаршап жљрген бiреуге бџйырды. Ќне-мiне дегенше љш-т#рт жыл да #те шыћты. 1979 жылдыѓ кљзi болатын. Кешке ћарай жџмыстан келсем, балдарым ызѕып жџр. Не болды деймiн. «Мамам тљс ћайта далаѕа шыѕып кетiп едi, кешiккесiн сыртћа шыћсам, ќжетхананыѓ iргесiнде ћџлап жатыр екен. Тџрѕызайын десем, ќлiм келмедi. Сосын к#ршi апайды шаћырдым. Екеулеп т#сегiне жатћыздыћ. Жедел жќрдем жаѓа ѕана алып кеттi» – деп бес-алтыдаѕы ћызым еѓiреп ћоя бердi. Жазѕан ћџлда шаршау бар ма, аудан орталыѕына бара жатћан машинаныѓ бiрiне отырдым да, ауруханаѕа жеттiм. Сџрастырсам, оѓ аяѕы мен оѓ ћолынан жан кеткен дедi. Барсам, ес-тљссiз жатыр екен. Ћолдан келер ћайран ћайда. Ћараѓѕы тљстi. Балдарым ћорћар деп, бiр Ћџдайѕа сиынып, ауылѕа ћайттым... Бiрнеше тќулiктен кейiн есi кiрiп с#йлей бастады. Балдарымды ћайын жџртым мен кiндiктестерiме бiр-бiреуден тараттым. Ћайтейiн, биттеп-ћџрттап, жадап-жљдеп барады. Сопайып жалѕыз ћалдым. Кљндегi кљѓкiл-шљѓкiл жоћ. Ќйелге кљнара соѕып тџрам. Аудан мен ауыл арасында машина кљту де бiр азап, кейде орталыћтан тљнделетiп жаяу ћайтып жљрдiм. Казан-ошаћпен айналысам деп #зiмнiѓ де берекем кеттi. «Итке бермесiннiѓ» кљнi маѕан туды. Ќйелдiѓ жатысы анау, тiршiлiк ћарекетiмiздiѓ оѓбай ошарылып тџрѕаны мынау, балаларымды ойлап жљрегiм жќне сыздайды. С#йтiп, iшкенiм iрiѓ, жегенiм желiм болып жљргенiмде, бiр кљнi малдаѕы кљйеу келiп, жаѕымсыз бiр ќѓгiменi к#ѓiрсiттi: «Малым кем шыѕып, совхоз ћоймай жатыр, малды тљгенде деп. Мына љй адамѕа да, Ћџдайѕа да аян, менiкi ѕой. Осыны сатсам, пџлына базардан мал алып, кемiс малдыѓ орнын толтырсам деп едiм» – дегенi мiѓгiрлеп. Батыл болѕысы келген шыѕар, ћайнаѕасыныѓ алдына џрттап алып келiптi.

Ой, тексiз наѕылет-ай, десеѓшi... Не дейiн, #з ћолымды #зiм кесейiн бе, бар айтћаным: «Сен #зi мал баѕып жљрсiѓ бе, ќлде шошћа таѕалап жљрсiѓ бе?!» – дедiм. Араћтан аузы кетпейтiн кемталап кљйеудiѓ кесiрiнен совхоздыѓ берген љйiнен де айырылып ћалѕанымды айтсайшы. Ендi ћайда барам, кiмнен љй сџраймын?! Бас iстi. Кљйеу айтарын айтты да, шыѕып кеттi. Ендi не ћылдым?! Ойлай-ойлай: ћой, ћаладаѕыларѕа барайын, аћылдасайын деген тоћтамѕа келдiм. Мџндаѕылар несiн б#лiп бере койсын. Айтћан аћылдары: «Ауылдан ћала дџрыс ћой, #зiѓе де, ќйелiѓе де. Жџмыс iздестiрейiк, к#шiп кел, пќтер жалда. Кiм бiледi, жџмысћа тџрѕан жерiѓнен Ћџдай жарылћап љй алып ћаларсыѓ» – болды. Олардыѓ осы кеѓесiне ыѕыланып олћы-толћы болып жљргенiмде Тасб#геттiѓ автобазасында iстейтiн бiр жџраѕат балдызыммен жолыѕысып ћалдым. Ж#н сџрастыћ. Мќнжайды бiлгесiн: «Осы ћалада љйiм бар едi. Бџяћтан Тасб#- гетке ћатынау жљйкенi жџћартып, итiм шыћты. Сосын ол љйге бiр жетiм кемпiрдi кiргiзiп, #зiм со жаћта бiреудiѓ орнында отырмын. Љйiм азып барады. Пќтер аћысына к#п сџрамаймын, жаѕдайыѓа ћарай ырымдап тџрарсыѓ. Тiптi к#шiп келуiѓе де к#мектесейiн» – деп аћтарылсын. Оныѓ iшi-бауырыма кiрiп айтћан осы жылы-жылы с#зi ћамшы болды да, ћуана-ћуана ауылѕа ћайттым. Облыс орталыѕына к#шетiн болып келгенiмдi есiткенде, совхоз директоры бiрден «арызыѓды жаз» дедi. Жаздым. Сол бойда бџрыштама соћты. Партком хатшысына да арыз жазуым керек екен. Ќлiме ћарамай, компартияѕа #ткем-дi. Хатшы да кiдiрткен жоћ. «Арызыѓды жаз» дедi. Жаздым. Есеп картошкамды сол мќмент ћолыма џстатты. Бiртљрлi. Iшiм босап ћалѕандай болды. Ћџданыѓ ћџдыретi, мына кемдi-кљн жалѕаншыда #зiмдi босћа ќуре боп жљргендей, ешкiмге керек емес жандай ћолайсыз сезiнгенiм... Сонымен не керек, кетерде ауылдыѓ есбiлгi ћарияларын шаћырып, бiр малымды жайратып баталарын алдым. Дос-жарандарымды жинап, к#ѓiлдерiнен шыѕып ћайырћош айтыстым. Он бес жылдай сенiкi-менiкi жоћ, араласћџралас болып ћалѕан ћанаттастарымды ћимадым ба, к#ѓiлiм босады. Ћайтейiн, ћиналѕанда ћолтыѕымнан демеген, ћажыѕанда дем берген солар едi ѕой...

Ћалаѕа орын тепкеннен кейiн т#рт босаѕаѕа аманаттаѕан 4 баламныѓ басын ћосып, демiмдi бiр созѕан болдым. Бiр жаѕынан ќлгi азып-тозѕан бiреудiѓ баспанасын ж#ндей жљрiп, бiр жаѕынан жџмыс iздестiрдiм. Арада ай #ткенде ќйелiмнiѓ ћол-аяѕына жан енiп, бетi бермен ћарайын дедi. Куанѕанымнан, ауруханада сары жамбас болып осы жатћаныѓ да жетер деп, алып келдiм. Бiраћ #зiм де к#ресiмдi к#рдiм, жайнап жљретiн жан ћалћам мешел болып ћалѕан, дќретке тосу менiѓ мiндетiме айналды. Ќр тосћаным сайын: «Ћџдай менi алмады-ау, мойныѓа масыл болдым-ау...» – деп азарланып бiтедi. Ол зарланѕанда менiѓ аза бойым ћаза болады. Мџндай азапты жаратћан Ием ендiгќрi адам пендесiне бере к#рмегей... Ќр тесiктен бiр сыѕалап, жџмыс ћарастырып к#рiп едiм, бiрiнiѓ аузына бiрi тљкiрiп ћойѕандай, олардыѓ «к#рермiз» деген џзын арћан, – кеѓ тџсауы жљйкеме тие бердi. Ћол жџмыс бар, ал менiн мамандыѕым – бџѕалдырлыћ, алайда бiр де бiрi есеп-ћисаптыѓ маѓына жуытатын емес. Содан бiр кљнi айдап отырып, «Еѓбекке орналастыру бюросына» бардым. Ондаѕылар менi сотталѕандарды џстайтын мекемеге жiбердi. «Жолыѕып к#р» дедi. Дедектеп сонда бардым. Алдымнан ескi танысым шыѕа келгенде, ћуанѕанымды к#рсеѓ. Автомеханик екен. Сол арћылы диспетчерлiк жџмысћа орналасып алдым. Бiраћ бџл ћуанышым џзаћћа бармады. Б#лiм бастыѕы аѕа лейтенант ќ деп кездескеннен менi жаћтырмай, менiѓ келiсiмiмсiз алды дедi ме, ћыр соѓыма тљсiп алды. Он шаћты кљн #ттi ме, #тпедi ме, алдына шаћырып алып: – Сен бџл жџмыстан шыћ! – дедi зiлденiп. – Тџрѕаным жаѓа, неге шыѕам?! – дедiм. – Сенде зектермен жџмыс iстесiп, ћарыћ ћылатындай характер жоћ. Бiзге ћаћћанда ћанын, соћћанда с#лiн алатын наѕыз ћаныпезер адам керек. Абыржыма, басћа жерден жџмыс тауып беруге к#мектесемiн, – деп бiрнеше жерге телефон соѕып к#рiп едi, онысынан «батпан ћџйрыћ» шыѕа ћоймады. Ертеѓiне таѕы шаћырып алды да: «+зiмiздiѓ бухгалтерияда саѕан лайыћ жџмыс бар екен ѕой. Жџр жолыћтырайын» – деп басбухтыѓ алдына дедектетiп алып келдi. Маѕан айтћаны: «Сенiѓ жџмысыѓ – зектермен есеп айырысып

тџру. Осы зонаныѓ iшiнде магазин бар, сенiѓ жџмыс орныѓ сонда болады. Ашыћ далада сабылып жљргенше, сол дџрыс емес пе?» – деп #зiме маћџлдатып ћойды. Сонымен, ќрбiр сотталѕанныѓ суреттерi жапсырылѕан карточкалары мен олардыѓ «Жеке есеп шоты» толы екi жќшiк еншiме тидi. Бџл бiр ћазабат жџмыс екен. Итке тыным бар да, маѕан тыным жоћ. Зектердiѓ жалаћы сомасын «Есеп шотына» тљсiрiп отырамын, љйлерiне жiберетiн «аударымдары» болса, соны почтаѕа апарып саламын, мерзiмi бiткендермен есеп айырысамын. Бџл да ештеѓе емес. Еѓ ћиыны темекi, маргарин, консервi сияћты пытым-сытым алуларына аћша тарату кезiнде бiр #лiп, бiр тiрiлетiн едiм. Сондаѕы алатыным айына жљз он сегiз-аћ сом. Ћџрысын, небiр алак#з сойћандар бар, менi кiсi екен деп пысћырмайды, кейде кезекшi офицердiѓ #зiн де тыѓдамай, ћиѕылыћты салады. Ауылдаѕы кљнiм айналайын екен, мынадай ћайнап тџрѕан пќлеге менi айдап ќкелген ћай Ћџдай деп азарланѕан кљндерiм аз болмады. Бќрiнен де кiсiнiѓ жљрегiн айнытар жиiркенiштi лас с#здермен дымымды ћоймай сыбайтыны жаныма батты. Осылай итше ырылдасып жљрiп, екi жылдыѓ ћалай #ткенiн бiлмей ћалыппын. Бџл мезгiлде ќйелiм љш рет #лiп-тiрiлдi, ауруханаѕа алып кетедi, ћайтып ќкеледi. Мына тозаћтан ат-тонымды ала ћашайын десем, бiр баспананыѓ ќуресi амалымды ћџртып тџрѕан. Мекеме адамдарына ћос ћабатты тџрѕын љй салдырып жатыр екен. Содан менiѓ де есек дќмем бар. Ћасаћана онысы бiтiп болмады. Бiр иманжљздi зектiѓ аћылымен ћаланыѓ атћару комитетiне жаѕдай айтып барып едiм, кезекке тџрсаѓ жиырма жыл кљтесiѓ дегенi. Кљйiп кеттiм. Сорлап ћалѕан ќйелiмнiѓ сонша жылѕа шыдайтын шамасы ћайда?! Келесi жылы мекеменiѓ салынып жатћан љйi бiттi. Жан дќрмен мен де жаѕаластым. Бџрыннан кезекте тџрѕан кiсiлерiне бердi-бердi де #те шыћты. Мен айдалада џлып ћала бердiм. Љмiт љзiлдi. Ћорланып жасыдым. Жџмысын тастап кетейiн десем, «орныѓа адам тап» деп жiбермедi. Бiр кљндерi итпектеп бiреудi таптым-ау ќйтеуiр. Сол ћарсаѓда бiз кiрiп отырѕан љйдiѓ иесi: «Босатыѓдар, к#шiп келмесек болатын емес», – деп дiгерлесiн. Ендi не ћылдым. Ал iзде. Ал ћаѓѕы. Ћаланы шарлап о шетi мен бџ шетiне шыћтым. Ћапелiмде

пќтер табыла ћоймады. Нешеусiѓдер деп сџрайды. Алты жанбыз дейiм. Бастарын шайћайды. Мен солай сандалып жљргенде љй иесi баса-к#ктеп љстiмiзге к#шiп келдi. Амал ћайсы, дљние-мљлкiмiздi бiр б#лмесiне жинадыћ та, шџбырѕан кљйiмiзде к#п ћабатты љйде тџратын аѕайымныѓ екi б#лмелi пќтерiне барып тыѕылдыћ. Бџлар жетi жан, бiз алтау – ќбден сићымызѕа келдiк. Сол тџста мен бiр тќуекелге бастым. Жаным шыћса, шыѕып-аћ кетсiншi деп Ћџрылыс материалдары комбинаты деген мекемеге арматурашы болып орналастым. Бџл бiр рахат болды, кљнделiктi сегiз саѕаттыћ жџмыс, ћџлаѕым тыныш, аптасына екi кљн демалысымды «уайымсыз-ћайѕысыз» пќтер iздеумен тыныѕамын. Екi б#лмеге ерлi-зайыпты т#ртеумiз сыйѕанмен балалар сыйыса алмады. +здi-#зi шатасады да жатады. Ќйел сарт#сек болып ол жатыр, ќбден ќбiржiдiк. Осылай мiнгесiп-џшћасып отырѕанымызда, бiр кљнi љйге ќйелiмнiѓ жиен сiѓлiсi к#ѓiлiн сџрап келе ћалды. Кескiнiмiздi к#ргесiн жаны ашып кеттi бiлем: – Сендерге љш б#лмелi љй алып берейiн, маѕан ерiп жљре ѕой. Бiреуге ертiп барып кездестiрейiн, бiраћ ћалтаѓда љш мыѓ сомыѓ болсын. Ќр б#лмесiне мыѓ сомнан! – деп љмiттендiрсiн. Мен мџныѓ арты ћалай болар екен деп ойланыѓћырап ћалып едiм, байѕџс ќйелiм: – Шешем марћџм тљсiмде «екi љй тџр, соныѓ бiрiне ие боласыѓ» деп аян берiп едi. Менi желеп-жебеп жљрген ѕой. Бар, с#йлес, Ћџдай оѓдап љйлi болып ћалармыз, – деп ћамшылаѕаны. Бiр жаѕынан аѕайым мен жеѓгем де ћоштап, к#термешi болды. Менiѓ сандалѕаным бiр бџл ма, неде болса к#рейiн деп балдызымныѓ соѓынан ердiм. Ол менi Шымкент к#шесiндегi 24-љйдiѓ 24-пќтерiне алып келдi. Бiздi Кљлпќш есiмдi аћћџба келген, орта бойлы сџлу келiншек ћарсы алды. Балдызыммен тiлдескеннен кейiн: – Љй беретiн мекемеде iстейтiн бiр кiсiм бар едi. Сол кiсiм љй iздеп жљргендер болса, жолыћтырарсыѓ деген. Сiзге неше б#лмелiсi керек? – дедi. – Љш б#лмелiсi болса... – Ќр б#лмесiне мыѓ сомнан! Секциясы таѕы бар. Т#рт

мыѓ сомѕа аласыѓ, ол љшiн жарты ћџнын алдын ала берiп ћоюыѓ керек, – дедi. Мџндайды бiрiншi есiтуiм, не пќле бџл деп керi ћайттым. Ендi љйдегiлер отырѕызбады. Ал менiѓ ол жаћћа ћарай аяћ басћым келмейдi. Аћыры «ћырыћ кiсi» жеѓдi. Арада бiрнеше апта #ткенде, мекемемнен екi мыѓ сомды жаздырып алып, ћайта соѕуѕа мќжбљр болдым. Сол сџлу келiншек. Ќлгi љй беретiн адамы жоѕарыдаѕы ћабатта тџрады екен. Любовь Константиновна деп таныстырды. Мен оѕан екi мыѓ сомды санап бердiм, ол маѕан «алдым» деген ћаѕазын џстатты. «Љйiѓ бiр жарым айда дайын болады» – дедi. Сондаѕы берген ћаѕазы (расписка), мiне: Ол к#рсеттi, бiз к#рдiк. Серия паспорта II-ГУ, №538183 деп жазыпты. ... Бiрде жџмыстан келсем, љйдегiлер љрпиiсiп отыр. Таѕы не болып ћалды деп зќрем џшты. – Не болѕанын ћайдам, ћол-аяѕы мџздап, #зiнен-#зi серейдi де ћалды. Жедел жќрдем шаћырттыћ. Алып кеттi, – дедi жеѓгем. Џшып отырып, ћалалыћ ауруханаѕа келдiм. Менi палатаѕа жiбермедi. Сол жаѕыныѓ ћол-аяѕы жансызданѕан, миы заћымданѕан, – дегендi айтты. Бџрын оѓ жаѕынан жансызданып едi, ендi сол жаѕынан... Ќй, ћџдай-ай, сорлады-ау сорлы дедiм шыбын жаным шырћырап. Тљнге ћарай басында отыратын #здерiѓнен адам керек дегесiн кљнде жџмыстан кейiн ћасына тљнеп жљрдiм. Џйћы шала, басым меѓ-зеѓ, шыдамым екi-аћ жетiге жеттi. +лу халге келгесiн бастыћтарыма жаѕдай айтып, он бес кљндiк демалысћа шыћтым. Кљндiз демалып, тљнде басында отырамын. Осылай бџл он бес кљн де #те шыћты. Ал аурудыѓ бетi ћайтпады. Амал жоћ, елдегi апасын алып келдiм де #зiм жџмысћа шыћтым, ара-арасында соѕып тџрдым. Жќне бiр жарты айдан кейiн кљйi тiптi нашарлап кеткенiн, љйге алып кету керектiгiн ескерттi. Бџл – ћарашаныѓ соѓѕы кљндерiнiѓ бiрi болатын. Апасы екеуiмiз аћылдаса келiп, ауылдаѕы аѕасыныѓ ћолына апаруды ж#н к#рдiк. Ол кiсi бауырын далаѕа тастасын ба, ћолына алып баћты. Дљниеде ауру баћћаннан асћан азап жоћ екен, жеѓгемiз бiр мыѓ болѕыр, ћабаѕын шытпайды. Барын аузына тосады, мезгiл-мезгiл таза ауаѕа шыѕарады. Ай, бiраћ олардыѓ да

еѓбегi ћайтпады. Келген-кеткендердi танып, с#йлеп жатћанымен, аяѕына мiне алмады, т#секпен т#сек болып жатып алды. Ћасында болсын деп кенжемiз – алты жасар ћызымды сонда ћалдырдым. Оћитын љшеуiнiѓ бiрiн апайдыѓ љйiне аманаттап, екеуiн #зiммен бiрге џстадым. Ал пќтерден хабар болмады. Пќленi кљнi кел, бiр-екi айдан ћейiн соћ деумен дiѓкелеттi. Бомаѕасын жеѓгемдi Любовь Константиновнаныѓ соѓына салып ћойдым, ќйелдiѓ тiлiн ќйел табады ѕой деген дќмемен. Бiраћ онымнан да «џл» тумады. Бiр таусылмайтын тљлкi бџлаѓ. Аћпан айыныѓ ортасында жџмыста бiрге iстейтiн кiсiнiѓ маѓайынан екi б#лмелi «времянка» табылѕанда хан сарайына кiретiндей ћатты ћуандыћ. +зiмiзге ѕана боларлыћ т#сек, ыдыс-аяћ алып, љлкен балам екеумiз сонда к#шiп алдыћ. Мен жџмыстан, бала окудан кљн батып, ћас ћарайып кеткенде келемiз. Кљнi бойы от жаѕылмаѕан љй азынап тџрады. Дiрдектеп жљрiп от жаѕамыз. Не керек, ќйтеуiр соћыр тышћанныѓ кљнiндей бiр к#ѓiлсiз тiрлiк... Кљйелеш-кљйелеш болып, мамырѕа да жеттiк-ау. Кљн џзарып, жылынды. От жаѕудан ћџтылдыћ. Жабаѕы киiмiмiздi тастадыћ. Ќйелге демалыс сайын ћатынап тџрѕам. Бiр ой келдi – ћолыма алсам деген. Бџл ойымды балам да ћџп к#рдi. Жџмыс iстеп жљрген жерiм ќйелдiѓ тљрiн к#рiп, жаѕдайын бiлсе, љй берiп ћалар деген љмiт ћой баяѕы. Сонымен, бiр машина тауып алдым да, салып отырып ћайын жџртыма келдiм. Мќн-жайды естiгенде аѕасы бiрден ћарсы болды, жолда #лтiрiп аласыѓ деп. Машинаныѓ жљрiсiн к#тере алмайды жќне баѕа да алмайсыѓдар деп. Мен к#нбедiм. Расында ќйел байѕџсћа ћиын болды. К#лiктiѓ артћы орындыѕына ћалыѓдатып т#сек салып жатћызѕанымызбен, машинаны аћырын жљргiзсек те, селкiлiнен ћатты ћиналды. Тек ыѓырсиды, тiл ћатуѕа да ќл жоћ. +зiм де ћатты састым. Дљниеде аурумен бiрге ауырып ћиналѕан жаман екен. Ќйтеуiр не керек, Алламыз жар болып, баспанамызѕа азаралдамен жеттiк-ау. Ќйелдi, амал жоћ, #зiмше мќпелеген болып жљрмiн. Не тiлесе – соны тауып ќкелемiн. Амандыћ болса, љй аламыз деп ћуантып та ћоямын. Ол да сенiмдi, аласыѓ дейдi, шешем марћџм бекерге аян бермеген болар дейдi. Љмiтiм ендi

жџмыс орнымда. Бџрын бастыѕыма жќне кќсiподаћ комитетiнiѓ т#раѕасына арнайы кiрiп, жаѕдайымды айтып ћойѕанмын. К#рермiз, соѕып тџр деп дќмелендiрген. Сол дќмемен алдарына таѕы бардым. Жаѕдай бџл жолы да мен ойлаѕандай болмады. Кезекке ћойдыћ дедi. Жылына бес адамѕа бере алады екен. Ал кезекте 90 адам тџр. Есептеп к#рсем, мен љйдi он сегiз жыл кљтуiм керек. Мал-жаныѓ аман болсын... Ал ќйелдiѓ халi кљннен-кљнге т#мендей бердi. Демалыс кљнiмiз болатын. Базардан талћан ќкелiп бершi дедi. Жљгiрiп базарѕа кеттiм. Талћанды алып келсем, бiзден ќрегiректе тџратын немере апасы барды, сол келiп, к#ѓiлiн сџрап отыр екен. Талћанды сары май мен ыстыћ сљтке шылћыта былѕап, ќйелiме ќкеле бергенiмде: – Мџздап барамын. Ућалаѓдаршы, – дедi. Ќлгi апасы, бала-шаѕамыз бар, бќрiмiз жабылып аяѕына, ћолына жармасайыћ. Ойпыр-ай, денесi мџздап барады. Бiр уаћытта алћынып ћысыла бастады. Жан-дќрмен телефонѕа жљгiрдiк, жедел жќрдем шаћыруѕа. Болмады. Жедел жќрдем жетем дегенше ќйелiм к#з алдымда жантќсiлiм еттi. Шуладыћ та ћалдыћ. Байѕџстыѓ аћтыћ тiлегi – аѓсаѕан талћаны да бџйырмады. О, тоба, анасыныѓ аян берiп «екi љй кљтiп тџр, бiрiне кiресiѓ» дегенi – мќѓгiлiк мекенiн меѓзегенi екен ѕой. Ендi не iстедiк? Љйiмiздiѓ тљрi мынау – айналуѕа келмейдi. Аѕайдыѓ љйi анау, екi-аћ б#лме. Боздап т#ркiнiне алып бардыћ. Екi тљнетiп жерледiк. Т#ркiнi жаназасын шыѕарып, садаћасын бердi, жетiлiгiн де, ћырћын да к#тердi. Басын ћарайтуды, жљзiн жќне жылын берудi #зiме ћалдырды. Шыѕындандырмайыћ деп к#мектескендерi ѕой. Мiне, бiздiѓ жаѕдай осы. Бiзге бџйырѕан тiрлiк осылай болды. Ћџдая тоба, мџндай да #мiр болады екен. Ћџдай ћосћан ћосаѕымды аялап ћанша кљтсем де, таѕдырдыѓ азабы мен ћорлыѕына ћанша шыдап баћсам да, еѓбегiм ћайтпады, еш болды. Iшiм #рт жалаѕандай. Уњiлей беретiндi шыѕардым. Кiсiде кеткен аћшам анау. «Џра алмайсыѓ ћожаны, соѕа алмайсыѓ ћожаны» демекшi, аћадал аћшамды ћолдан берiп, аяћтан тозып жљргенiм мынау. Аћшамды алып берiѓiз деп, арызымды жазып, ћаланыѓ прокурорына барып

едiм, жџмыстас жолдастарымныѓ аћылымен. Прокурор #зiме бас салды. Сол ћатынмен бiрге сенi де жауапћа тартамыз деп. Параны берген де, алѕан да айыпты болады деп. Зќрем зќр тљбiне кеттi... Е, Алла, бџлай болады деп кiм ойлаѕан?! Баћытсыз байѕџсым, ќйел жиi-жиi тљсiме кiредi. Ылѕи љй алдыѓ ба? – деп сџрайды. Ренжулi, тiрлiгiнде жадырап, жайнап жљретiн-дi, жљзi жџбау. +лген ол да, жер басып жљрген мен де баћытсыз сорлымыз-ау дейiм. Бџл не тiрлiк?! Мына жарыћ дљниеге баспанасыз ћаѓѕырып ћалу љшiн келгенбiз бе?! Баяѕыда мектепте оћып жљргенiмiзде, мџѕалiм аѕайлар мен апайлар: сендер баћыттысындар ѕой, соѓыра коммунизмде #мiр сљресiѓдер. Сол кезде бiздi џмытпаѓдар... – деушi едi. Сондаѕы айтћан коммунизмi осы ма, бiр баспанаѕа зар ѕылып, сандалтып ћойѕан... Мiне, сiздердiѓ пiрлi шаѓыраћтарыѓыздыѓ т#рiнде отырмын ѕой, имандай шыным, дљниенiѓ бетiне ћараѕан жан емес едiм. Совет љкiметi аман болса, #лтiрмес, к#ппен бiрге к#рермiз деп арћаны кеѓге салып жљргенiмде, осындай баћытсыздыћћа душар еттi. Кiмнен? Алладан ба, ћоѕамнан ба? Алладан болса, амал жоћ, алѕаным мен екеумiздiѓ таѕдырымыз шыѕар бџл. Ал, ћоѕамнан болса, атасына наѕылет, мџндай алаћол, алдаукер ћоѕамныѓ кiмге керегi бар? Мына Лениннiѓ басы салынѕан ћыпћызыл билеттi не љшiн љфiлеп џстап, не љшiн #зеуреп жљрмiз?! – деп ол коммунистiк билетiн анадай жерге атып џрды. – Тљкiрдiм бќрiне! Тљѓiлдiм мынау ырыѓ-жырыѓ дљниеден... Кљн кешкiрiп ћалѕан едi. Тљнемелiкке ћарай жалѕыз #зiн жiберуге ћобалжып љйге ћондырдыћ. Иманды болѕыр, бiздiѓ бќйбiше, оныѓ партбилетiн кiтап с#ресiне ћойѕан екен, ертеѓiне костюмiнiѓ ћойын ћалтасына бiлдiрмей сџѕа салдым. Кетерiнде: «Тiрлiгiѓде џмытпа осыны... – деп к#кiрегiнен жалын ата кљрсiндi. – Газеттерiнде жасасындап џрандата берiндер, бiраћ, бiраћ... осы ћазаћтыѓ маѓдайы ќлќзiр ашыла ћоймас бiлем...» Не дейiк. Кiмнiѓ басында бiр мџѓ жоћ. Бџл ћазаћта к#ѓiлi жыртыћ, iргесi саѓылау сабаздар аз ба, жыртылып айырылады. Мындаѕы љйсiздер тџрѕай, анау айдай сџлу Алматыныѓ «Жетiм бџрышында» ыѕып жљргендер ћаншама.

Ол кеттi, мен осылай ой кемiрiп ћала бердiм. Кќдiмгi кљш казандай ћайнайды, кљресерге дќрмен жоћтыѓ керi. Содан берi де бiраз уаћыт жљйткiп #те шыѕыпты. Ал оны осы ћаладан к#ре алмай жљрмiн. Хабарсыз кеттi. Тек: «тiрлiгiнде џмытпа, џмытпа...» – дегенi ѕана ћџлаѕымда кљбiрлейдi де тџрады. Мен џмытпаспын-ау, џмытпаспын. Бџл ћазаћтыѓ бiзден кейiнгi џрпаѕы ћайтар екен, туѕан џлтыныѓ нелер кезеѓдерде к#рген ћорлыѕы мен азабын естерiне ала жљрер ме екен... АЛБЫРТ ЖЉРЕК ЛЉПIЛI Хаттар-ай, хаттар, тынбайтын, Хаттар бар тiптi жырлайтын, Жыртуѕа мљлде болмайтын, +ртеуге жќне ћимайтын... Расул ЅАМЗАТОВ «Тџрбек! Ћадiрлi дос, Балагљл маѕан жљгiрiп келiп: «Оны армияѕа алатын болыпты» – дегенде, мен ћырсыћ нанѕаным жоћ едi. Жазѕан басым, неден џшынѕанымды ћайдан бiлейiн. Ендi бармаћ шайнап отырѕан кескiнiмдi к#рсеѓ... Сол кљнi деймiн-ау, сенiѓ жолѕа шыѕар сќтiѓде... ай, несiн айтасыѓ, Балагљлiѓ баладай кљйге тљстi ѕой. Мен жайсаѓ сонда барып аћылѕа келдiм. Иќ, ол сенiмен алыста тџрып ћоштасты. Ћимас к#ѓiл осындайда торыѕатын к#рiнедi ѕой, достым. Балагљл жайын iшiм сездi-ау... жљрек байѕљс кеудеме сыймай туласын. Бiраћ кеш едi, бiз сенi шыѕарып салуѕа бќрiбiр љлгiре алмайды екенбiз. Кiнќ ќрине менен ѕой, менен. +зiѓ оны «переговорѕа» #те асыѕыс, тым тыѕыз-таяѓ шаћыртсаѓ керек, темiр кабинадан шыѕа сала менi iздеген. Бiраћ оп-оѓай таптыра ћоятын мен бе, сол кљнi љйде жоћ едiм. Ертеѓiне барып кездестiк, онда да #зi болды iздеп келген. Назары сынып, #те бiр мџѓайып, жљдеп келдi. Аѓћау басым сонда оны тљсiнсемшi, миым сол сќтте жљмыс iстеп кеткенде т#бе к#рсетiп ћалуѕа ќзiр шама жетедi ѕой. Несiн жасырайын, жер жаннаты Алматыда жљрсем де, ауыл-аймаћты айтары жоћ саѕынып ћалыппын.

Оныѓ љстiне, шыным Тџрбек, сен алыс сапарѕа аттанар шаћта менде ес болѕан жоћ. Бiрiншi курсты ылѕи «бестермен» бiтiрген ћуаныштыѓ желiгi табанымды сайѕа тигiзбедi. Соѓѕы сынаћтан ћџтылу бойына Аралѕа жеткенше асыћтым. Дегендей алдымнан Балагљлiѓ шыћты айдап болып. Одан Аћћџмдаѕы ауылыма тартып кеттiм. Алыстан-аћ жарћырап к#рiндi жарыћтыћ. Иќ, екеуi бiрдей менi кљтiп алды. Аралым жќне Аћћџмым! Бџл жљрекжарды ћуаныш дегенiѓ де кейде адамды аћылынан адастырып жiбере ме деймiн. Мен жайсаѓ туѕан жердiѓ ћџшаѕында кеѓ дљниеге сыймастай болып, емiн-еркiн шалћып-тасып жљргенiмде, ќттеѓ-ай, Балагљл жайы есiмнен шыѕып кетiптi. Оныѓ ренiшi – сенi шыѕарып сала алмаѕанына ќлi кљнге #кiнедi. Еѓ болмаса Аралда бiрер кљн аялдап, ћалыѓдыѕыѓды ћыдыртып к#ѓiлiн демдесемшi... Маѕан бататыны «бал айына» кешiгулерiѓ емес, оћуыѓныѓ љзiлiп ћалѕанына да басым ауырмайды. Тiрлiк болса, кейiн к#рерсiѓ. Бќрiнен де елеѓдеген елiктiѓ лаѕындай жаутаѓдап ћалѕан Балагљлiѓ саѕынатын болды-ау, сенi досым Тџрбек. К#з алдыѓа елестетiп к#ршi, ол осы кљндерi сен аттанып кеткен алыс ћиырѕа ћарайлаумен жљрген шыѕар елеѓдеп. Тыѓда дос! Бiле-бiлсеѓ бљгiнгi жауынгердiѓ ќр ћадамы – ел тынысы. Сенiѓ жќне кљллi ћарулас достарыѓныѓ басћан iздерi туѕан ошаѕынан ћияндаѕы ел шетiне дейiн жосылып жатыр ѕой. Осы сапарыѓда т#гер тер, к#рер ћиыншылыѕыѓ, ќрине аз болмас. К#ппен бiрге к#рсеѓ де, бiр басыѓа жетiп артылар. Бџл жолда ендiгi ќрбiр ћадамыѓныѓ љкiмiн шыѕарып отыратын ќдiл сот – тек #зiѓ ѕана. Ћарыс жерден ћателесiп кетiп, артынан #кiнiш уына жолыѕып жљрмегейсiѓ. Мен саѕан сенiмдi досыѓ болып ћанша аћыл ћосћаныммен, Тџрбек-ай, #зiѓдей болу ћайда-а... Осы кљнi кейбiреулер ћызыл кеѓiрдек болып айтысып жатады. Кейде: «+тер соѕыс #ттi. Ендi соѕыс болмайтын шыѕар. К#рiм к#рiнiп пе...», – деп топшылайды базбiреулер. Лайым, ауыздарына май олардыѓ! Алайда сол соѕыс дегенiѓ жер бетiнде болып жатыр-ау?! Болып жатћан жоћ па, достым... Сонау Нагасаки мен Хиросима аспанынан атом бомбасын тастап, ойран салуѕа батылдары жеткен «еркiн дљние

ерлерiнен» неше тљрлi бќленi кљтуге болмай ма? Болады. Ендеше џлы бесiн т#нгенше есiнеп жљретiндер есiней берсiн; бiраћ мџндаѕы мен, ел шетiндегi сен екеумiздiѓ белбеудi бос буынатын жайымыз жоћ. Бiздiѓ бљгiнгi заманымызды к#ре алмай, арманда кеткен аяулы Ѕани елiнде «бозторѕайы ћой љстiне жџмыртћалап жатћанымен» (ќжелерiмiздiѓ љнемi осылай дейтiнiн џмытпаѕан шыѕарсыѓ), сен ойланшы, ќлемге ортаћ Кљн нџры жер бетiне бiрдей тљсiп тџр ма? Ойлы к#збен ћарашы осынау кеѓ ќлемнiѓ ћиыр шеттерiне: жан-жаѕымыз айтыс-тартыс, тiстескен тiрлiк... Адам тљсiнiп болмайтын осынау ћымћиѕаш дљние – кљллi ќлем бџл тџста екiге жарылып алып, ендi бiрi мен бiрi аѓдысып тџр. Екеуi де жараћты жауынгерлерiн шыныћтырып жатыр. Ал ендi ойлана бергейсiѓ бауырым. Бџл дљниеде мџздай ћару асынѕандардыѓ маѓдай терi ћџрѕап к#рдi ме екен десеѓшi... Жараћты жауынгер тамырын ќркiм #зiнше басып к#ргенiмен, мына сырына берiк ћатал уаћыт #з дегенiне жетiп баѕар-ау. Бар ћаруы тљгел сай солдат орны зiркiлдеген соѕыста ѕана емес, бљгiн-ертеѓ де ћадырлы... Иќ, мен осылай деп отырмын-ау, бџѕан бiраћ мына мерейi љстем уаћыт не дейдi? Бџл шаћта дљбiрлi даѓћы Айѕа жеткен осынау ћањарлы ѕасыр не дейдi? Ал бџѕан бќрiнен де бiздiѓ бљгiнгi замандастарымыз не дер едi? Естуiѓ бар шыѕар Тџрбек, кейбiр к#зi ашыћ аѕаларымыз айтып жљр: «Кќзiргi жастар масыѕады. Еѓ ћиыны – армиясы екi-љш жыл. Барады да ойнап-ойнап ћайтып келедi», – деп пќлсафа соѕып отырѕандарын сан рет есiттiм. Байћайсыѓ ба, дќл осыны айтып жљргендерге ћан т#гiлiп жатпаса есеп емес. Олар кќзiргiдей айбарлы заманда уаћыт љндеп тџрѕан бiр керемет џлылыћ барын аѓдамайды-ау деймiн. Ќлде аѓдаса да елемей ме екен... Ќйтеуiр тљсiнiксiз. Мына бейбiт дљниенi кќзiргiдей кљрделi ћалпында, баянды да берекелi кљйiнде саћтап тџру, достым, Тџрбек-ай, џлылыћ емей немене?! Ћайран кейбiр замандастарымыздыѓ осыѕан бiр ойы жетсе, бiр ойы жетпейдi бiлем... Рас, бљгiнгi џрпаћтыѓ еѓ жауапты борышы – армиясы љш-аћ жыл дейiк, бџл кеѓшiлiк сонда кiмдердiѓ арћасы? Рас, бiздiѓ елде бейбiт тџрмыс дќуiрлеп тџр екен, сонда бџл баћытты ћолѕа ћондырѕандар – кiмдер деп бiлесiѓ? Рас,

баяѕы сџрапыл соѕыстан кейiн бiздiѓ к#бiмiз уайым-ћайѕыны џмыта бастадыћ. Бџѕан себеп: не кием, не iшемнiѓ бар кесел-ћырсыѕымен ћџрыѕаны, бiржола ћџрыѕаны шыѕар. Сонда, бџл береке кiмдердiѓ арћасында болды деп ойлайсыѓ, Тџрбек? Сенiѓ жљрегiѓ сезедi: осыныѓ бќрi еѓ алдымен тоѕызыншы майдаѕы џлы жеѓiстiѓ арћасы! Осыныѓ бќрi ћырћыншы жылдары ћыршын жас, бљгiндерi «белгiсiз солдат» немесе «соѕыс ардагерi» атанѕан ћасиеттi ќкелерiмiздiѓ арћасы! Сенiѓ жљрегiѓ сезедi: осыныѓ бќрi ћала бердi љш-аћ жыл «ойнап-ойнап келетiндердiѓ» арћасы! Осынау ћазинесi кеѓ ћасиеттi Жер–Анамыздыѓ жџмыр тќнiн тљп тамырымен ћопара тiтiреткен сол ћырѕын соѕыста, ћайран бiздiѓ ќкелерiмiзден: Сенiѓ солдат дорбасын иыѕыѓнан тљсiрмей арћалап жљргенiѓе ћай заман, ћанша жыл болды? – деп ешкiм де сџраѕан жоћ ћой. О, достым, ондай атты кљн ендi айналып соѕар болса, кќзiр «тауда ойнап жљрген» бiздiѓ таѕдырымыз ћандай болар едi... Ћайран бiздiѓ к#келерiмiздiѓ де бљгiнгi жастар сияћты љш жыл «ойнап-ойнап ћайтћысы» келген шыѕар-ау. Ендi ондай кљндердiѓ бетi аулаћ болсыншы, мќѓгi баћи оралмай-аћ ћойсыншы. Ей, теѓiзде туѕан тентегiм! Ол кљндер ендi ћайтып оралмасын десеѓ, ойлан бауырым, ойлан! Сен бiр мезгiл ойнап ћайтатын ойын баласы емессiѓ ѕой. Сенiѓ ел ћорѕаны деген борышыѓ бар. Мойныѓ тола парыз. Басћа ешкiм емес, ћасиеттi туѕан елiѓ тау арћалатса, арман не? Ћажет екен, тар ћиынѕа #зi салады, сен болсаѓ шыныѕа тљсесiѓ, орайы келгенде #зi айналып, #зi толѕанады, сен сонда ћолтыѕыѓа ћанат бiткендей шырћап шыѓѕа шыѕасыѓ... Ей, Тџрекем, менiѓ осылай да осылай деп тiл безеуiм – айтуѕа ѕана оѓай. Ал аћићатында бљгiнгi жауынгерлердiѓ борышын осал деуге кiмнiѓ дќтi барар. Баяѕы баба буын, ата буын, аѕа буын сарбаздардыѓ бейнетiнен бљгiнгi жiгiт буын жауынгерлердiѓ к#рiп жљрген машаћаты аз ба екен. Басћасын айтпаѕанда, таћымында асау тџлпардай тулайтын бљгiнгi соѕыс техникасын ћолда «ойнату» ендiгi жастарѕа оѓай болып па?! Сен ћай кезеѓдi алма, алдыѓѕы толћынныѓ iсi кейiнгi толћынсыз баянды болѕан емес. Ќр уаћыт, ќр кезеѓ #з љнiмен дабыл ћаѕып келедi. Џрпаѕына #з сыбаѕасын

кљндiк екi нќрестеге бiр туѕан егiздердей есiмдерi де бiр уаћытта ћойылды. Бесiк тойларын да бiрге #ткiздiк... – дейтiн. Содан ол екеуi к#кке тойѕан ћозылардай ћџлдыраѓдаса жљрiп, тай-ћџлындай тебiсе жљрiп ержеткен деседi. Иќ, ол екеуi кљнi кешеге дейiн екi елi ажырасып к#рмептi. Мектепке ћол џстасып бiрге барѕан. Алайда ќркiмнiѓ арман жолы ќрћалай басталады ѕой. Екi дос мектеп бiтiретiн жылы «кiм боламызбен» жљргенде, бiр кљнi алдаѕы асћар белдiѓ дабылындай соѓѕы ћоѓырау да тiл ћатты. Сол соѓѕы ћоѓырау љнiмен бiрге ол екеуi арман к#гiне ћарай бет тљзеп тџрды. Алыс жолѕа алѕашћы адым басталмаћ. Алѕашћы адым теѓiзден басталып едi. Екеуi атаћты Арал теѓiзiнiѓ тулаѕан к#к толћынында екi жыл ћатарынан ћол џстаса жљрiп, балыћ аулады. Сосын екеуi де жоѕары оћу орындарына аттанды. Нџрбек студент атанды, Тџрбек љй жаѕдайына ћарай сырттай оћуѕа тљстi. Бџл бала ћарѕадайынан дала кезуге ћџмар болды. Маћсаты ћалай да геолог болу едi. Сол арманына жету љшiн ћайсар мiнездi геологтарѕа ерiп, тау-тасты ендi шарлай бастаѕан ерiѓ ендi ел шетiнде жљр. Жауынгер! Бiздiѓ бџл ќѓгiмемiзге студент Нџрбектiѓ жауынгер досы Тџрбекке жолдаѕан хаты – албырт жљрегiнiѓ лљпiлi арћау болды. Осынау бейбiт #мiрдiѓ алдаѕы белестерiнде осындай аяулы достармен талай рет кездесiп, сан рет сыр б#лiсетiн боламыз. ЋАЛА ЏЙЫЋТАП ЖАТЋАНДА Кљндегi ћызмет. Кљнде осы уаћытта – кешке ћарай Ћызылорда ћалалыћ iшкi iстер б#лiмiнiѓ аѕа сержанты Айдарбек Ћџлдыћов бастаѕан тљнгi патруль даѕдылы ћызметтерiне кiрiсiп те кеткен едi. Бџлар осыдан ћаланыѓ к#ше-к#шелерiн аралап, ћызылордалыћтардыѓ тљнгi тыныштыѕын кљзетедi. Аѕа сержанттыѓ милиция органында #ткiзген сегiз жылында к#рген оћиѕалары бiр басына жетерлiктей болѕан едi. +зiн #кшелеп #сiп келе жатћан жастарѕа сабаћ боларлыћ тќжiрибе ретiнде айтып беруге тџратын талай тосын оћиѕалар болды. Соныѓ бќрiнен аман-есен

#те жљргенде тап мынадай оћиѕаѕа душар болармын-ау деп ойламаѕан-ды... ...Бџлар милицияныѓ к#гiлдiр шамды машинасымен ћаланыѓ талай ћалтарыстарын бiрнеше рет сљзiп те шыћћан. Ќдетте тќжiрибеден белгiлi, оћиѕалардыѓ к#бi тљнемелiк болып жатады. Бџл жолы да Айдарбектiѓ алдындаѕы «Пальма» саѓћылдап ћоя бердi. Рация: Мальков к#шесiндегi 25-љйден «Жигули» машинасыныѓ џрланѕанын хабарлады. Бџйрыћ берiлгесiн ћандай кiдiрiс болмаћ, оћиѕаныѓ iзiн суытпай ћимылдап ћалмаса кеш болады. К#гiлдiр шамды жљрдек «Москвич» осы ћалай деген жерлермен жљрудi жалѕастыра бердi. Бармаѕан жерлерi де ћалмады. Тереѓ#зек, Тасб#гет, Шиелiге ћарай шыѕатын трассаѕа алдын ала хабарланѕан. Аѓду кљшейген. Џры бџл трассалармен ертерек #тiп кетпесе, ћолды болѕан машина тап осы ћаланыѓ бiр ћалтарысынан ћалай да табылуы керек. Бiр ћауiп: џры жырындыћор бiреу болса, ћџлындай машинаны ымы-жымын бiлдiрмей б#лшектеп тастауы да мљмкiн, кейiнгiсiн к#ре жатармын деп. Сондыћтан мљмкiндiгiнше уаћыт џзатпау керек. – Айдарбек Ќбжќлиџлыныѓ ойы осы. +зi ќлде ћалай мазасызданып ћобалжи бердi. Бџрын мџндайы жоћ едi, осы ретте жљрек жазѕан иесiне к#нiѓкiремей жиi тыпырлаумен болды.. Ал уаћыт #тiп барады. Бџйрыћтыѓ берiлгенi жаѓа ѕана сияћты едi. Ќне-мiне дегенше бiр саѕат #тiп те кетiптi. Табылѕан машина жоћ. Бџлай болуы мљмкiн бе... Осы кезге дейiн аѕа сержанттыѓ алдынан ћашћан ћџтылѕан емес. Ћалайша табылмайды? Ќрине, љмiт – алда, жол – жџмбаћ... Бџлар ћаланыѓ орталыѕынан ќлде ћашан сытылып шыћћанды. Ылѕи ћараѓѕы ћалтарыстарды шарлаумен болды. Мiне, темiржолдыѓ солтљстiк-шыѕыс беткейiндегi аѕаштардыѓ ћараѓѕы тљпкiрлерi мен ой-шџѓћыр, таса ћалтарыстарын таѕы тiнткiлеп келедi. Бџѕан дейiн де бiр ћайтара шолып #ткен-дi. Онда ћараѓѕы ћалтарыстар селт етпеген. Ендi бiрдеѓе ћараяды. К#гiлдiр шамды машинаныѓ #ткiр жарыѕы алѕа шаншылды. Жаћындап келедi, жаћыѓдап келедi. Машина сияћты ќлгi ћарайѕан. Айдарбектер ћараѓѕылыћћа сџѕына шаншылѕан жарыћ аѕыны астымен тастљйiн жаћындай тљстi. Мiне, кереметiѓ?! Ћып-ћызыл «Жигули» белi кеткен

жљйрiктей шойырылып тџр. Н#мiрi де сол. Бџндай да сќттiлiк болады екен-ау, ќ? – Шыны керек, аѕа сержант Ћџлдыћов ћуанып кеттi. Бџл кез саѕаттыѓ тљнгi љшке таянып ћалѕан шамасы едi. Осыныѓ iшiнде сљйiспеншiлiк ћызыѕына берiлген бозбастар отырмасын, наѕыз баукеспе џрыныѓ #зi болса, машинаны ќлде ћашан жасырып љлгiретiндей болды емес пе?! Осы оймен ћасындаѕы серiктерiне «тоћтай ћалыѓдар» дегендей белгi бердi де, #зi сыбысын бiлдiрмей келiп, машина iшiне љѓiлдi. Мiне ћызыћ! Жалѕыз адам отыр рульдi ћџшаћтап. Бџл не бiтiрiп отыр екен?! – Есiгiн ашып ћалѕанда iшiмдiктiѓ ћолћаны ћабар буы бетiн шарпыды. Жас жiгiт екен, фонариктiѓ жарыѕы бќрiн к#рсеттi. +зi мас сияћты. Бетiн ћан жуып кеткен. Аѕа сержант ендi аѓдады: машинаны соѕып алѕасын, жанџшырып тоћтаѕан жерi осы болыпты. Шамасы осылай отырып, тыныѕып алмаћшы болѕан-ау... А-ал ендi не iстеуi керек? Аѕа сержант «Пальманы» iске ћосты, машинаныѓ табылѕанын хабарлады. «Тез жетiѓдер!» – Бџйрыћ солай болды. «Жигулидi» оталдырып к#рiп едi, тырс етпедi, к#мейiн ћџм ћауып ћалыпты. Бџны сљйреп жеткiзу љшiн к#мекке басћа машина шаћыртты. Ал мына жараћат алѕан жiгiттi к#лiгiнiѓ артћы орындыѕына орналастырып, #зi рульге отырды. Серiктерi к#мекке келетiн машинаны кљтiп ћала бердi. Айдарбек айдаладаѕы бiреудiѓ машинасын айдап кеткен ћашаћты дќрiгерлiк к#мекке ќкеле жатыр. Ойында ештеѓе жоћ. Осы мен ћателiк жiберiп алѕан жоћпын ба? – деп те ойлап жатпады. Ал аныѕында аѕа сержант Ћџлдыћов мана #зi рульге отырарда бiр ћателiк жiберiп алѕан едi. Саћтыћты џмытуѕа бола ма? Амал не, џмытты. Џрыныѓ жанына серiктерiнiѓ бiрiн отырѕызуы керек едi. +зiне мыћтап сенген адам шынында саћтыћты џмытады екен. Айдарбек ауылда ер жеттi. Онжылдыћ мектептi бiтiргесiн бiр жыл ДОСААФ мектебiнде оћып, шофер мамандыѕын алды. Содан кейiнгi љш жылы Германия Демократиялыћ Республикасында ќскери борышын #теумен #ттi Аман-есен елге келгесiн, Ћармаћшы аудандыћ «Госкомсельхозтехника» бiрлестiгiнде екi жыл машина айдады. Ал милицияѕа еѓбек џжымыныѓ џсынуымен орналасћан едi.

Содан бергi жылдарда жќне армияда ол љзбей спортпен шџѕылданып жљрдi. Туѕан топыраѕында ћатар-ћџрбыларымен алћын-жџлћын алысып, ћазаћша кљреспен шыныѕып #скен ћайратты жiгiт самбодан бiрнеше дљркiн облыстыћ жарыс жљлдегерi болды. Иќ, орда бџзар отызѕа ендi толѕан, ауыр салмаћты самбист #зiне сенiмдi болатын. Ќзiр ештеѓеден бетi ћайта ћоймаѕан, кљш-ћуаты тасып, ерiк-жiгерi алѕа џмтылдырып тџрѕан жастыћ кешу жiгiтке саћтыћ жайын џмыттырѕан едi. ...Ойында ештеѓе жоћ, к#гiлдiр шамды машинасын ћаланыѓ ћараѓѕы к#шесiмен сау желдiрiп келе жатћан. Кенет... к#зi ћарауытып, тынысы тарылып, демi бiтiп бара жатћанын бiр-аћ бiлдi. Мойнына ћыл тџзаћтыѓ ћалай тљскенiн аѓѕара да алмай ћалды. Алћымынан сыѕып, буындырып барады. Ал ендi осыдан машинаны соѕып алар болса, мына наѕылет ћџтылып кетедi. Бџл оны аяп, дќрiгерлiк к#мекке ќкеле жатыр-ау. Ћап, наѕылет-ай! Ћас-ћаѕым сќтте дќрменсiз кљйге тљскен Айдарбек рульден айрылмауѕа тырысты. Џры бџныѓ алћымын бiрдеѓемен орап алып, ћылѕындырып жатыр, бџл ышћынып жанталасуда. Машина баѕытынан айрылды, беталды лаѕып барады. Айдарбектен дќрмен кеттi. Мынаѕан сонысы керек. Осыдан барып, барып соѕылар болса, ћџтылѕаны дей бер... Ол ћылѕындыра тљстi. Бџл ћырылдап бџлћынды. Осындайда аяћтарын алѕа созып, жан-дќрмен шатћаяћтап тулар ма едi. Сонда, мойнына тљскен ћыл тџзаћ мџныѓ жойћын кљшiне шыдамай ананыѓ ћолынан сусып шыѕып кетуi мљмкiн ѕой. Алас-ћапастаѕы арманы осы болды. Оѕан бiраћ машинасыныѓ алды тар. Онсыз да серейген аяћтарынан ќл кетiп, ћос тiзесi бiрдемелерге кептелiп тiрелдi де ћалды. Сол кезде машина к#ктайѕаћ мџзѕа тљскендей ћаѓѕалаћтап асфальт к#шенiѓ ортасына кесе-к#лденеѓ тџрып алѕандай болды. «Осымен бiткенiм бе?...» – Айдарбек ћос ћарынан да ќл кеткенiн сезе бастады. Тар ћыспаћта солай бџлћынып жатћанында ћос танауынан ћан кеткенiн де бiлдi. К#з алды ћып-ћызыл алауѕа толды. Сiрќ, к#зiмнен де ћанды жас шыћты-ау, – деп ойлады. Дљние к#з алдында д#ѓгелендi, ћан ћызыл к#белектей ћалбалаћтап бџлыѓдады. Ћысылшаѓда бљкiл #мiрi жалт-

жџлт, жарћ-жџрћ елес бергендей болды. +мiрi фотографияѕа бас сџћпай жљрiп, кљнi кеше љй-iшiмен суретке тљскенi. Келiншегi Сќуленi, Айдосы мен Аћмаралын љлпiлдетiп ертiп барѕаны... Ойда жоћта неге #йттi екен? Осыѕан к#рiнбесiн... Сол сурет артына ћалдырѕан соѓѕы белгiсi болып жљрмесiн... – Жаны ышћынып, бар пќрменiмен бџлћынып ћалды. Сол бџлћыныс... Бiр уаћытта барып к#зiн ашты. Кеудесiнде тыпыршып шыћпай ћалѕан шыбын жанымен сезiнгенi – #зi отырѕан орындыћтыѓ арћалыѕы ћџлаѕан сияћты. +зi ендi манаѕыдай ћыспаћта емес, жазылып шалћасынан тљскен сияћты. Ќлгi ћџбыжыћ ћайда екен? Алћымынан ораѕан ћџрсауы босаѓсыѕандай. Бiреу ыѓырсып тыпырлаѕандай болады. Кiм екен... – Осы ойы ћым-ћиѕаш шатысып, бiреу #зiн шыѓырау ћџзѕа тастап жiбергендей есiнен таѕы адасты... ...Ертеѓiне шалћасынан тљсiп, аурухананыѓ аћ т#сегiнде жатћанын бiр-аћ бiлсiн. Жiгiттердiѓ айтћанына ћараѕанда артћы орындыћтыѓ тегеурiнi шарт сынып кетсе керек. Жойћын кљш шыдатпаѕан. Ал Айдарбектiѓ алып денесi орындыћтыѓ арћалыѕымен ананыѓ кеудесiн басып ћалѕан. Ол жексџрын бџрын бiр рет сотталѕан, осы оћиѕаныѓ алдында ѕана бiр ќйелдi жазыћсыз сабаѕаны љшiн 15 тќулiкке жатып шыћћан Ќнќпия Абдуллаев деген бiреу, – дейдi. Соны есiткенде Айдарбек #зiнiѓ кiмге «сенгенiн», ћандай аѕаттыћ жасаѕанын ойлап, жаны тљршiктi. Бiр ажалдан ћалды-ау. Бiраћ атан жiлiктi арыстан жiгiттiѓ ћос ћары ай бойы икемге келмей ћойды. Ем мен жаттыѕудыѓ арћасында ѕана ќреѓ деп ћимылѕа келдi. Бљгiнде сол баяѕы ћалаулы ћызметiнде жљрген Айдарбектiѓ ауруханада жатћанында дќрiгер аузынан есiткенi есiнен кетпейдi. Адамды дарѕа асып ћылѕындырѕанда ћол-аяѕынан сол заматта-аћ жан кетiп ћалады екен. Сонда... бџл ћалай кљш алып кеткен?! – +зiне-#зi ќлi кљнге таѓ ћалады. Газеттен оћыѕан мына бiр дерек те оны ћатты таѓырћатты: адам аштыћћа бес тќулiк, сусыз ш#лге љш тќулiк шыдайды екен де, ал ауасыз кеѓiстiкте бес-аћ минутке дќрменi жететiн болса керек. О, тiршiлiк, тiршiлiк...

ЋАСИЕТТI ЕСКЕРТКIШ «Таѓ да атты-ау, Кљн де шыћты-ау! Тљн тљнегi тљрiлiп, ћызѕалдаћтар да ћайта гљлдедi-ау. Ћан майданда ћаза тапћан ћыршындар-ай, мiне, џлы жеѓiстiѓ таѕы бiр кктемi ћаз-ћалпында басталды-ау. Бiраћ сендер жоћсыѓдар, жер бетiндегi бейбiт мiрдi бљгiнгi џрпаћћа ћалдырып, мќѓгiлiкке кз жџмдыѓдар. Бiз сендерге ескерткiш болсын деп ћџлпытас орнаттыћ. Баћџл болыѓдар, боздаћтар!» Ескерткiш белгiдегi жазудан Ойдан-ћырдан ћауышћан џлы жиынныѓ арасына сiѓiп кеттiк. Таѓертеѓгi к#гiлдiр реѓге к#мiлген аћ жамылѕы осы тџрысында к#кке тiк шаншылѕан шыѓдардыѓ џшар басындаѕы мќѓгi мџздай сќулеленiп к#з ћариды. Џлы жиын алып ескерткiш тљбiнде сiлтiдей тынып љнсiз тџр. Жансыз белгiнi орап ћойѕан аћ жамылѕыны дала аѓѕарынан сусып ескен бџла самал баяу ѕана тынымсыз желбiретедi. Жамылѕы астындаѕы мына ћасиеттi белгi ел басына зауал туѕанда жатпен жанталасып шайћасуѕа аттанѕан ћыршындардыѓ #те шыћћан ћысћа ѕџмырын ерiксiз еске тљсiрiп, ћилы кезеѓдерде ћамыћћан ћазалы к#ѓiлдерге саѕыныш сезiмiн кимелеттi. Туѕан жер топыраѕына ендi ескерткiшке айналып табысћан ерлер рухы – мына сом тџлѕалы тас тџѕыр бейне ћонаћтап отырѕан алып ћџс тќрiздi. Сќл тыныѕып алу љшiн к#л бетiне осы ќлгiнде ѕана ћона ћалѕандай желбiреген аћ жамылѕы астында жеп-жеѓiл сезiледi алабџртћан к#ѓiлiмiзге. Мына џлы жиын тас тџѕыр алдында бар тынысын шер-шемен кернеген кеуделерiнде iркiп жым-жырт љнсiз тџр. Аћ жамылѕы ћашан ашылады... Ендi болмаса анау тас мљсiнге жан бiтiп... бейне бiр киелi ћџстай к#зден бџлбџл џшып кетердей... Кљн ашыћ едi. Мамырдыѓ џлы жеѓiстi тойлайтын ћасиеттi кљнi осынау кљллi ѕаламнан тек ћана тыныштыћ тiлеп тџрѕандай. Тек ћана тыныштыћ. Аћ жамылѕыны байлап ћойѕан анау ћызыл ленталар тiзбегi соѕыс сџрапылы судай аѕызѕан ерлер ћанына џћсайтындай... ћарап тџрып денеѓ дiр еткендей болады, бiр ћызынып, бiр суынады. Бiр сќт. Ћызыл лента ћиылды. Жамылѕы сусып жерге тљстi. О, манадан жым-жырт тџрѕан џлы жиын ескерткiшке

ћарай лыћсып кеттi. Мџѓды сезiмнiѓ балћаймаѕы ќр к#ѓiлде шым-шым ћайнайды. Жасаураѕан к#здер, алыс-жаћын бар маѓай ћџдды саѕым селiне сiѓiп кеткен секiлдi. Сол сќтте жер бетiнде улы жыландай жорѕалап жљрген ћара ниеттiлердiѓ «соѕыс, соѕыс» деп ћаћсаѕан суыћ сарынымен ћабаттаса кљркiреген жарылыс, тљтеген атыс дабылы ту алыстан талып жеткендей болды... Бџѕан кљй сарыны ћосылды. Тынысы тым ауыр кљй. Мамырдыѓ майда шуаѕы себездеген сќруар таѓы мамыражай. Алайда бар маѓай тыныштыћ уызына џйып тџрса да, к#з алдымызда соѕыс сџрапылы елес бергендей. Кљйдiѓ кљѓiренген ауыр сарынына дыбыс кљшейткiш ћара ћобдишадан Аћын атаныѓ зор љнi ћосылып кеттi. «Болыпты ѕой Жер тыћыр жаралѕанда, Тумай жатып анадан тоналѕандай... Шыныменен тiршiлiк жоѕала ма? Жер бетiне #рт ћайта оралѕанда...» К#з алдымызда соѕыс сџрапылы бџлдырайды. Сол бљкiл ќлемдiк екiншi майдан iшiн тартып тынѕанда, «бџл еѓ аћырѕы майдан болар» деп ойлаѕанбыз. Амал не, олай болмады, ЖерАнамыздыѓ да, онымен бiрге ќмме жалпаћ жџрттардыѓ да к#рер к#решегi алда екен. Ќр мезгiлде ќр ћилы жерлерде соѕыс #ртi бџрћ-бџрћ жалындап басылумен, жалындап басылумен келедi. Алтын бесiгiмiздiѓ апшысын ћуырып жiбере жаздайтын ћаруларѕа кей-кейде кейбiр «сџр мергендердiѓ» ћолдары барып ћайтып, барып ћайтып ћалады... «+рт бомбалар рас-аћ тастала ма? Кљлге айналып ћџри ма астаналар?! Жер бетiнiѓ тiрлiгi ќуелгiдей, Кесiрткеден таѕы да бастала ма?» Аћын жыр мiнберiнiѓ алтын тџѕырынан дљние ќлемге жар салып тџр. Ќлемнiѓ к#гiлдiр кљмбезi сыр бермейдi, ћџдды жер жањанда бџрын-соѓды соѕыс сљркiлi болмаѕандай. Саћал-шашы аппаћ ћудай ћарт Жауынгер аѕаш аяѕы сыћырлап, алып ескерткiштiѓ ћарсы алдына келе бердi. Ол тас тџѕырѕа ћона ћалѕан баяѕы ћанды к#йлек ћаруластары-

ныѓ рухына таѕзым етiп басын идi. Ћолында бiр шоћ гљл, ћолтыѕында ћос балдаћ. Оћ жџлѕан шолаћ аяѕына кеспелтек аѕашты жалѕап «џзартыпты...» Жљрек тiтiредi. Соѕыс соћпаѕынан оралѕан ћарт Солдаттыѓ к#з алдынан баяѕы #зi сау желiп #ткен ћиыр-шиыр шџбалаѓ жолдардыѓ сiлемi кескестеп ћайта бџлдырап ћылаѓытты. Жанары жасћа толып, иегi кемсеѓдедi... «Не боп кеткен адамдар, не боп кеткен, Бiлгiр жоћ ћой жањанда одан #ткен. +з #мiрiн ћалайша ол ћорѕамайды, +зi жаћћан отынан бiлгiрлiкпен». Аћын жер жањанныѓ отты жљрегiнен #ткен ћателiктердi ендi ћайталамауѕа шаћырып тџр. Кљллi дљние Аћын љнiне ћџлаћ тљрген. Бџл дабылѕа ћосылѕан кљй кљѓiренiсiн жамырасћан џлы жиынныѓ к#л-к#сiр демдерi к#мiп кеттi. Сонау ћаралы жылдарда гљлi жайћалмай, жесiр ћалѕандар мен ќкесiз ер жетiп, ел ћатарына ћосылѕан к#ѓiлi шерлi, к#зi жасты мџѓлыћтар бiрiн-бiрi ћџшаћтап егiлiстi. Бiрiн-бiрi жљрекжарды лебiздерiмен демеп жџбатты. Демнiѓ арасында ескерткiш тџѕыры ћызылды-жасылды дала гљлдерiне к#мiлiп ћалды. Сап тљзеген пионерлер – соѕыста шейiт кеткендердiѓ ш#берелерi мынау ћасиеттi «ћара тасћа» сымдай тартылып салют бердi. Барабандар љнi сол салтанатты сќтте шамырћана айтылѕан ерлiк жырына екпiн ћосты. Ћара тастан ћашап жасалѕан алып ескерткiш бар тџлѕасымен, бар ажар-айбынымен Кљн астында тастай ћатып, ћимылсыз тџр. Ћолына жџдырыћтай гранатты сыѕымдап џстаѕан сџсты Жауынгердiѓ ћоѓырћай бейнесi жан-дљниеѓе тым жаћын. Оныѓ арыстандай ашулы айбаты жљректi ерiксiз тулатады. Жауына ћаймыћпастан ћарсы атылѕалы ћарыштап басып келе жатћан батыр ћазаћ тџлѕасы, апырау, мына жансыз тасћа ћалай сыйып тџр?! Сол жауынгер бейнесiнiѓ дќл астында – тџѕырдыѓ мќрмќр кеудесiндегi «Батырлар даѓћы арта берсiн!» деген жазуды Кљннiѓ нџры алтындай жарћыратып, мыѓ ћџбылтады. Одан сќл т#менiрек осы #лкеден ел шетiне аттанып кетiп, бейбiт кезеѓге ћайтып оралмаѕандардыѓ ћастерлi де ћасиеттi есiмдерi жазылѕан. Олардыѓ бќрi де анау биiктен

атылѕалы тџрѕан ћањарлы жауынгердей сџрапыл селiнде мерт болды-ау! Ћайран ерлер-ай... Айтыѓдаршы, бќрiѓ бiрдей мына мелшиген ћаралы ћара тастыѓ кеудесiне ћалай сыйып тџрсыѓдар? Жауап жоћ... Жиналѕан џлы жиын: «Орнатћан к#к тасымыз ћџтты болсын!» – деп бiрiн-бiрi ћџттыћтап, к#ѓiл демдесiп жатты. Ћартайѕан, ћажыѕан жесiрлердiѓ бар мџѓы мен ћайѕысы, бар назы мен наласы Ескерткiштiѓ тљбiне к#з жасы болып т#гiлдi. Тiрiлей аттандырып салѕан арыстарыныѓ ћара тасћа айналып оралѕандарына да риза. Жесiрлердiѓ ендiгi џлы тiлегi: мынау айдай Ќлемнiѓ ћара шаѓыраѕы – к#к кљмбезiн кiр шалмауы, жџмыр басты пенделердiѓ Кљн астында кљѓiренбеуi... «Аћ тљйенiѓ ћарнын жарѕан» Жеѓiс кљнi жер-жањаннан тыныштыћ тiлегендей тым мамыражай. Тек ћана тыныштыћ тiлегендей аспан да ашыћ. Мен асыћћаным жоћ. Айбыны асћаћ ескерткiштiѓ тџлабойынан бiр де бiр нљктесiн ћалдырмай ћарап шыћтым. Белгiнiѓ ту сыртына келе бергенiм, аяѕымды iлгерi аттай алмай ћалт тџрып ћалдым. Мљсiншi елге хабары жетпеген жауынгерлер есiмiн жалѕастырып жазуѕа бос орын ћалдырѕан екен. Жљрек шiркiн елжiреп барады – мљсiншiнiѓ ескерiмдiлiгiне ћуанѕаны болар. Дџрыс ћой, мџнысы табылѕан аћыл екен, соѕыста оћ ћџшћан соѓѕы солдаттыѓ хабар-ошары туѕан жерiне ќлi жете ћойѕан жоћ ћой... Ескерткiш љстiнен мџѓды ќуенмен тыраулаѕан тырналар керуенi џшып #ттi... АЛТЫН АЙДАРЛЫ ЏЛАНДАР I. ТАМЫЗ ТЉНI Мен тудым кеѓ далада, еркiн #стiм, Кеудемдi желге тостым, кљнге тостым. Жаз бойы таѓ атћанша жџлдыз санап, Аћ бџлтпен жел айдаѕан бiрге к#штiм... Тџманбай МОЛДАЅАЛИЕВ Байтџрсынныѓ џйћысы сергек, жайлауѕа к#шiп келгелi

елгезек к#ѓiлiнiѓ алаѓы к#п, бiр таѓѕа тљн џйћысы т#рт б#лiнетiн шыѕар. Ћарѕадайынан шаруа жайын ћадаѕалап #скен пiсенттi жасћа џйћы уы дарымаѕан. Тљнемелiк Ай таст#беге к#терiле жып-жылы киiнiп алып, оѓаша ћотанды шыр айналып жљргенi. Сенiмдi серiгi тљн баласына екеу: ќкесiнiѓ талай жыл џстаѕан ћара мылтыѕы иыѕында жљредi жќне дорба ауыз к#кшулан т#бетi жанында болады. Ол шетен ћораны таѕы бiр айналып #ттi. Пќлендей ћауып-ћатер бiлiнбейдi. Ћоралы ћой тып-тыныш жусап, салћын тљннiѓ саясында бџйыѕы кљйде дамыл-тыныс алып жатыр. К#ѓiлi уыз жџтћандай бiр жайланып ћалды. К#п аялдамай, ћоѓыраудай ћараша љйдiѓ ту сыртына шыћты. Ашыћ беткейдiѓ тынысы-ай, ћарсы алдынан тљн самалыныѓ жамырап ћоя бергенi. Ћџлаѕын ыћћа тосты. Зердесiне желпiнiп тџрѕан дала самалыныѓ сыбызѕы сазынан басћа ештеѓе жетiп жарымады, жаз ерке тљн жеѓiл ќуендi шертпе кљйге басып тџрѕандай екен. Осы сќт... #зi талай тыѓдап жљрген ќн-кљйлердiѓ алуан ырѕаѕы, неше тљрлi иiрiм-аѕыстары оттай ыстыћ кеудесiн кернеп кеткендей болды. Жљрек тљкпiрiнде елгезек сезiм оянып ойнай бастаѕан. Ќлде неге кљлiмсiредi, тамыздыѓ уыз тљнi жан тербеп тџр. С#йтiп тџрѕанында тљн серiгi жанына келдi. К#зiнен жылтыѓ-жылтыѓ от џшћындайды. Ћазанныѓ тљп кљйесiндей ћап-ћара тџмсыѕын мылтыћ дљмiне таћап иiскеп, тљртiп-тљртiп ћойды. Байтџрсын бџ шiркiннiѓ осы ћылыѕын кќдiмгiдей ћызыћ к#редi. Естi деген иттiѓ бiрi осындай-аћ болар, иесiнiѓ ћас-ћабаѕын баѕып жљргенi. Не айтћаныныѓ бќрiне тљсiнедi, ќсiресе тљн мезгiлiнде, не бiр жабырћап жљретiн кездерiнде жанынан бiр елi ћалмайды-ау, ћалмайды. Байтџрсын оныѓ маѓдайынан еркелете сипалады да, ћолындаѕы ћосауыз мылтыѕын аспанѕа ћаратты. Дорба ауыз тљсiндi. Бџрынѕы даѕдыланып ћалѕан ќдетiнше, таяћ тастамдай жерге барып, иесiне ћарсы шоћиып отырды. Байтџрсын ћос шљрiппенi басып-басып жiбердi. Маѓ дала жаѓѕырыѕып кеттi. Сосын... аса ћатты кљрсiнiп басылѕан осы сiлкiнiстi бiреу алыс жайдаћћа ћаѕып ќкеткендей айнала сап тына ћалды. Бар маѓай жым-жырт, жiгiт демiн бiр-аћ алды. Танауына оћ-дќрiнiѓ иiсi ќлi келiп тџр. Ћаруын иыѕына асынып жатып, к#к жљзiне к#зi тљсiп кеткенi...

Аспанды селдiреген шарбы бџлттар жџћа ћаймаћтай тљгел торлап алыпты. Мана љйден шыћћан кезiнде Ай ћораланып тџрѕан, ендi џлы теѓiздiѓ аћ шабаѕындай тоћтаусыз «жљзiп» барады. Бiрде бџлт пердесiне «сљѓгiп» кетiп, бiрде жарћырап шыѕа кеп, ћайтадан шым батып, ћуаланды аћ шарбылар арасымен толћи «жљзедi». Кљнде осы уаћытта зеѓгiр к#ктi бар наћыш #рнегiмен кестелеп тџратын жџлдыздар жасырынбаћ ойнаѕандай, ќр тџстан бiр жылтыѓдап, ћадау-ћадау сирек к#рiнедi. К#п жџлдыздыѓ iшiнен ћыран к#зiне алдымен оттай басылатыны – «еншiлеп алѕан» бiр оћшау темiрћазыѕы болатын. Соны iздедi. Ол сонау алыс ћиырда ћалтырап тџратын, жанына тым жаћын едi. Осы бљгiн оны ћанша аспандап ћараѕанымен, к#зiне тљсiре алмай-аћ ћойды... Ендi, бiр тљрлi, iшi-бауыры уылжып тџр... Ћарсы алдында мiз баћпай тџрѕан «Ћарауылтастыѓ» ћасына барды. Кiсi бойындай шоћпар тас. Осыѕан арћа тiреп бiрћауым отыру – кљндегi ќдетi едi. Осылай отыру мына шыѓырау тљнмен сыр б#лiсуiне жаћсы. Анау аспан ќлемiне к#з ћыдырта отырып, жџлдыз «санайды». Сонда, жорѕадай жљйрiк к#ѓiлдiѓ асау арманѕа толы аѓсау сазы жан жљрегiнде шымырлап ћайнайды. Ћол жетпестей биiк арман албырт кеудеге кљй боп енедi. О, оныѓ ой тiзгiнiн алысћа самѕатып жiберiп отыратын осындай сќтi #зiне џнайды. – Ей, дорба ауыз деймiн, сен мана бiр ќзiрде неге љрдiѓ, не бiлiп љрдiѓ? – дедi анадай жерде алдыѓѕы ћос аяѕын тџмсыѕына жастанып жатћан т#бетiне. – Бiлемiн, бiлемiн, сен де тљнемелiк ћатты елегзисiѓ, ќ? К#кшулан т#бет иесiне ћарады. Байтџрсын тереѓ кљрсiндi. «Солай, достым! Бiз екеумiз кљнiмен ћой баѕамыз, тљнiмен ћотан кљзетемiз. Ал анау биiктегi сансыз жџлдыздар бiздi мазаћ еткендей, к#здерiн ћысып жымыѓдасады. Алдарћатып тџрѕандарын к#рмейсiѓ бе?..» Мына сырбаз тљн жiгiт жљрегiне бiр белгiсiз сезiм ћаяуын тастап жiбергендей ме, #н бойына ћызу ћан шапшып тараѕандай бiр хал. Арћасын шоћпар тасћа тiрей тљсiп, ћаруын ћаттыраћ ћысып џстады. Осы кљйi алћаћотан жайѕасћан отарды ѕана емес, бiр есептен љйiнде алаѓсыз дамылдап жатћан ќкесi мен анасыныѓ, тiптi мына далиѕан даланыѓ мамыражай тыныштыѕын кљзетiп отыр-

ѕандай едi. Ой аѕыны #ткен кљндерге ћарай кимелей берген... ...+мiр-ай десеѓшi, ћартайѕан ќке уаћыт бџйрыѕымен к#п жылѕы бейнетiнiѓ зейнетiн к#руге ћамданды. Ол кезде Байтџрсын он жетi жасћа жаѓа иек арытћан едi. Ќке алдында – мыѓѕырѕан мал. «Балам, бiле бiлсеѓ мына бiр отар тџяћ – љш бџт ошаћты шаѓыраѕымыздыѓ ырысы болып едi. Бџны мен басћаѕа ћимай отырмын, ћия алатын емеспiн. Ћайтпек керек, ћазынаныѓ #зiне #ткiзе берейiн бе, жоћ ќлде... бiр сыласын ћарастырып к#ресiѓ бе?» – деп отыр ќкесi талтљсте. Iш ћатпары тереѓ ћарт с#з жалѕасын ќдейi жџтып ћойды. Шылбырды жалѕызына ћарай икемдеп отырѕан сыѓайы бар. Байтџрсынныѓ уыз жљрегiнде тљйдек-тљйдек ой аѕыны ал кеп сеѓдей соѕылыссын. «Е-е... ќке болса былай деп отыр. К#зiнiѓ аѕы мен ћарасындай жалѕызымын ѕой, менен басћа к#зiне к#рiнiп тџрѕан кiмi бар? Бiраћ, менiѓ ойым басћа едi ѕой, ќке. Ћойды сiз арымай-талмай ћырыћ жыл баћтыѓыз, бiр шаѓыраћтыѓ ѕџмырына сол да жетпей ме?Ал мен болсам...» Алайда #зiн талай кљн ќлдилеп келген балапан ойын ашып айта алмады, бљрiн жарып љлгiрмеген к#кћанат ћауызында бљгiп ћалды. Мына киелi далада бџрыннан жол алып ћалѕан аса бiр ћасиеттi, #мiршеѓ дќстљр бар. Ол: Ата – балаѕа сыншы, ќке тiлiн алѕан џл – азамат, алмаѕаны – кесапат. Ол да бiр – шiрiген жџмыртћа да бiр! Жас џланныѓ ендiгi халы: со сыћылды ата дќстљрiн бџзсам ба, бџзбасам ба дегендей екiџшты оћталады. Бџзайын десе, ћайран ќке жерге ћарап ћалады, бџзбайын десе... #зiнiѓ оѓашада ойластырып ћойѕан алыс арманы ж#ргектегi сќбидей iѓгќлап, бiр жаѕынан о да iшi-бауырын баурап барады. Бiр уаћытта ќкесi еѓкейiп кеткен ойлы еѓсесiн шџѕыл тiктеп алып, ћадала ћарады џлына. Байтџрсын да тiктелдi. Ќке мен баланыѓ жанарлары шарпысты. Ћой баѕу иен далада оѓай емес, бџл кќсiп ќзiр ешкiмге жеѓiл соѕып к#рген жоћ. Ќкелi-балалы екеуi бџл жайды жаћсы бiледi. Кќрi жанар содан да љмiт пен кљдiк џшћынын ћабат тастап отыр. Ал нџры отты ћыран к#зден бљркiп бџрћаѕан шоћ шашырайды... Байтџрсын жљзiндегi бџл #згерiстi толћу-ћобалжу нышаны шыѕар деп џћты ќкесi. Екеуiнiѓ домбыра к#ѓiлi екi тљрлi кљй ћозѕайды.

Ќке жљрегi ћалайда елжiредi: «Айналайын, айналайын, мендей мына #лмелi шалды ћимай отырсыѓ-ау ћџлыным. Ћайт дейсiѓ ендi, ћайтейiн ендi...» Бџл кљйге баласы да сарын ћосты: «Ќке-ай, #йтiп назырћана бермесеѓшi, тљсiнем ѕой, тљсiндiм ѕой арѕы тейiѓдi. Сiзде не кiнќрат бар, ћартайып жер аяѕына жеттiѓiз, ендi арман џлѕайып, ћайѕы торлайтын ћыраулы шаѕыѓды уайымдап отырсыз-ау! Керегi не, «жалѕан дљние бермесiн жамандыѕын» деп, осы #зiѓiз айта отырушы едiѓiз ѕой алћалы топта. Е, арћа сљйер асћар тауым сiз болѕанда, табан тiрер болат тџяѕыѓ мен емеспiн бе, аталы с#зiѓдi ћайтып жерге тастармын...» Ќкесi толѕап кеттi: «Ћайт дейсiѓ, ћайтейiн ендi... сенiѓ он екiде бiр гљлi ашылмаѕан албырт кеудеѓе бар бейнеттi љйе салѕым жоћ-ау, алайда амалым ћайсы... Бойдаѕы баянсыз ћуат кљннен-кљнге кемiп барады ѕой, ћџлыным. Уа, тџяѕы тыпырлаѕан н#пiр малды алдыѓа салып бергенде, мына мен, ќкелiк арда парызымнан ада-жџда ћџтыламын деп отырѕаным жоћ. Саѕан ћайда-а ќлi! Мен сенi ертерек iске ћосћанда, талайды к#рiп, к#п жасаѕан к#нек#здердiѓ к#шелi тќжiрибесiнен алтынныѓ жџѕынындай болса да, #неге жџрнаѕын љйренiп ћалса деймiн. Я, несiн айтасыѓ! К#неден ћалѕан џлаѕатты аталарыѓ баяѕыдан бар асылды к#ѓiл ћазынасына ћабаттап жинаѕан сыр сандыћтарыѓ ѕой. Солардыѓ к#зi тiрiсiнде мен сенi ат жалын тартып мiнген ер азамат атанып љлгiрсе-ау деп армандаймын. Ал басћадай биiк маћсат-мџратыѓ болса, е-е, мен оѕан жќне де ћарсы емеспiн. Бiраћ шынымды айтайын-ау балам, бљгiнгi сендердiѓ не ойлап, ненi мџрат к#ретiндерiѓе менiѓ #рем жете бермейдi. Тџѕырым аласа тџр. Алыстаѕыѓды ћайдам, жаћыннан к#рiп отырѕаным: анау бiр отар мал, сосынѕы к#ѓiл нџрым – бiр сен ѕой...» Байтџрсынныѓ тынысы жиiлеп сала берген: «Жарайды, ќке, сол отарды бџдан былай мен баѕып к#рейiн. Ћырыћ жылдан берi бел шешпей жљрiп келген киелi жолыѓды, тќуекел, ендi мен жалѕастырып к#рем де. Баћ-талайымды осы жолда сынармын. Бiраћ бџл талапты оѓай деп џѕар мен емес, талайлардыѓ #кiнiп айтћан #леѓ ћатесiн, мљмкiн мен де ћайталап жљрермiн. С#йтсем де нар тќуекел деп белiмдi буынайын! Кќрi жљрегiѓ љздiге кљткен љмiтiѓдi сайып кел-

генде, аћтармын деп ойлаймын. Осы жерге дейiн даћ тљсiрмей келген ардаћ атыѓа, я сќт, кiр келтiрмеуге серт бердiм». Ендi байћаса, шќйi атлас к#рпеше љстiнде сарта жљгiнiп отырѕан ќкесiнiѓ ќжiмдi жљзiн парлаѕан ащы жас жылѕалап барады екен. Байтџрсын шыдай алмай сыртћа шыѕып кеттi. «Ыѕына жыѕылѕаныма к#ѓiлi босап кеттi-ау» – дедi. Я, ол ћартайды, џзаћ жылѕы еѓбек шашын аѕартты. Ендi мџны таяныш-сљйенiш к#редi. О, жарыћтыћ, ќулием-ай, баласыныѓ џзап кетпей ауылда ћалып, шаруа тiрлiгiн арћалайтынына, тек осы ќкесi де ала-б#тен ћуанатын. Басћа жџрттыѓ Байтџрсынмен не шаруасы бар, бџл ћойшы болды екен деп жер жљрегi жарылар деймiсiѓ... Сондаѕы ќкесiнiѓ ћџтты ћолынан алѕан ћара мылтыѕы – мынау да, сондаѕы бiр отар малдан #рген аћтылы ћойы – анау! Бџныѓ баѕым-кљтiмi #з алдына, ал к#ктем туа т#л алу, одан жабаѕы ћырћымы, одан кљзгi кљйек, кљзем дегендерi жќне бар; одан мал ћыстату – айтарыѓыз не, асћар белден асумен бiрдей... Осыныѓ бќрi – Байтџрсынѕа сын. Сџлтекеѓ осы кљндерi баласына дќн риза: саѕымды сындырѕан жоћ, љмiтiмдi аћтады, – деп отыратын к#рiнедi тџрѕыластарына. Естi жiгiт ќке берген сол аћ батасын – ел iшiнiѓ #зiне деген риясыз ыстыћ ыћыласындай к#редi. Байтџрсын шетен ћораны таѕы бiр айналып #ттi, тыѓ тыѓдады. Ќзiр бейбiтшiлiк. Сосын шоћпар тастыѓ жанына келiп, таѕы да екi дљркiн мылтыћ атты. Сосын љйреншiктi «џясына» ћонаћтап, арћасын тасћа тiредi. Тљнгi аспанѕа сарыла ћарады. О, ѕажап-ай! Анау аћ шарбылар «арасынан» сытылып шыћћан кербез Ай бiр ашыћ алаѓћайда жарћырап тџр екен. Себездеген ћылаѓ сќулесi шоћпар тасты ћиялап кеп мџныѓ кеудесiне кџйылды. Бала кљннен к#з жауын суырып келе жатћан «темiрћазыѕы» – #зiне «еншiлеп алѕан» бiр Жџлдызы бџ жолы аныћ к#рiндi. Ћиырда ћалтырап тџр екен. Жiгiт кеудесi ћызынып сала берген, балалыћ шаѕы есiне тљстi. Домбыра к#ѓiл шыдай алмай шертпе саѕыныштыѓ алау кљйiне басты. «Бiлмеймiн, шабандаз кљндер ћиырѕа сонау батты ћанша, толыћсып таѓдар жќне атты ћанша. Ќйтеуiр бала едiм кљнi кеше, асыр сап аћ таяћпен ћозы ойнатћан. Ендi к#р, тамыз тљнi ћалѕи бермей, шаш ћойып, бой

тљзеген жiгiт болды – даланыѓ ерке шолжыѓ бiр тентегi. О, дариѕа, ћалды-ау кейiн бала кљндер! Бала кљндер, ћџм баурайдан аћсљйек ала ћашып, мол ћызыћћа кенелткен айлы тљндер. +те шыћты сездiрмей ћайран кезiм, аћ бџлаћтай асыћћан арман iздеп. Ћайда тарттыѓ, саѕым белден ќрi астыѓ ба, саѕынсын деп менi сен?! Кќдiрiѓдi бiлдiм ќлде бiлмедiм, арманыма бастау болѕан ћимасым! Ћызыћ едi-ау, к#к белеспен алаћайлап жљгiрiскен жаз кљндер, ай таћырда асыћ атып, асыр сала дљрiлдескен сол кездер. Ћызыћ едi-ау, кешке ћарай ћыр басынан Айды кљтiп, самал желге кекiлiмдi сипатћан. Сыр бойыныѓ тљнi ћандай – к#кiректi шайдай ашып, бал кеудеге нџр ћџйѕан. Айхай дќурен, ћызыћ едi-ау Ай астында аћсљйекке таласћан, онсыз ћайтып бџл далада тљннiѓ сќнi жарасћан. Дљндљние мљлгiп тџрып сыр џрладыѓ сездiрмей, сондай шаћта ћырдан-ћырѕа зымырайтынбыз елiктей. К#кте сонау сан мыѓ жџлдыз жарћырайтын жанарымды суырып, ћиял саѕым шарыћтайтын кеѓ дљниенi бiр уыстай жљрегiме сыйдырып...» – Ай, несiн айтасыѓ! – Байтџрсын жусандыћћа аунай кеттi. Ендi ол кездегi бала мiнездiѓ бiрi де жоћ, тек осындай оѓаша сќтiнде ћайта жаѓѕыратыны болмаса, ћайран балалыћтыѓ сайран жазы алыстай берiптi. Џзап кетiптi. Ћай кљнi ћоштасты екен деп, осындайда жаз ерке к#ѓiлдi саѕыныш сазы кернеп кететiнi бар. Иќ, ендi баяѕыныѓ бiрi де жоћ. Бџл кезде оныѓ бќрiн ћойып, осынау #мiр туралы, махаббат, арман, бљгiннен ертеѓге џласып жататын тiршiлiк тынысы жайын таѕатсыз ћадаѕалап, уаћыт талабына шаруа к#з – сыншыл мiнезбен ћарайтын болѕан. Бiр кезде бџл, дљкендерде иiн тiресiп тџратын кiтаптарды таѓдамай, талѕамай ала беретiн болса, ендi аћын-жазушыларды саралап оћитын мiнез тауыпты. Радио тыѓдап, теледидарды к#ргенде де пќленбай тљрлi жаѓалыћтардыѓ бќрiне бiрдей ћџр елiгiп, бас шџлѕи бермейдi. Осы дљниеде не болып жатыр... бџл жiгiт соныѓ жаћсылыѕына ћуанып, жаманатына #р мiнезбен ћарсы тџрып келедi... Ол шалћасынан керiле тљсiп, сонау аспан ќлемiн кербез шолды. Шарбы бџлттар ћаймаѕы манаѕыдай емес, ж#нж#нiне ыдырап кеткен. Жымыѓдасћан жџлдыздар, жосы-

лып жатћан ћџс жолы, анау аћ кљмiстей толыћсып тџрѕан Ай келбетi... ол осылардыѓ бќрiн жанарына тљсiрдi. «Дљние кеѓ-ау, кеѓ... ћалай самѕаймын десеѓ де тарлыћ етпейдi. Адам баласы ѕой, #зiнiѓ ћџт мекенi – Жер ћџндаѕында к#герiп, к#ктейдi. Бiраћ неше ыћылым замандар бойы осынау сырлы дљниенi сарыла шарлап, љѓiле зерттеуiн ћоя алмай-аћ келедi-ау, – деп таѕы бiр ойѕа кеттi. – Бџл, сiрќ, адам ћиялыныѓ тым шырћау биiк арман к#гiне ћџштарлыѕынан болар. Сќби екеш сќби де аћ мамыћ бесiгiнде жатып, љй т#бесiнен к#з алмайды. Соныѓ аяѕы, ол Айдан ќрi асып, Шолпанѕа да жетер, бiраћ #з баћытын тљптiѓ тљбiнде ћайта оралып Жер ћџшаѕынан табады емес пе? Иќ, Жер-Ана ћџшаѕынан табады! Жер-Ана ћџшаѕынан...» «Алтын бесiгiм менiѓ! – Ол џлы Жердiѓ кере ћџлаш бiр б#лшегiн ћџшырлана ћџшты. – Сенiѓ ћасиеттi т#сiѓде жљрiп, ћџлшына еѓбек етуден асћан баћыт бар ма, осы...» Ол дала бауырынан #рген жусандардыѓ жџпар иiсiн џза-а-аћ ћџшырлана иiскеп жатты. К#к жљзiнде кермиыћ кербез Ай #зiнiѓ айнымас сара жолымен ћалћи жљзiп барады... II. КЉН К0ТЕРГЕН КЕРЕМЕТ Балѕынбай ќлгiнде ѕана балдай тќттi џйћыныѓ ћџшаѕында жатћан-ды. Жџмыстан тљнделетiп келiп, салулы т#сек, салћын љйге «сљрiне ћџлаѕандай» болѕан. Басы жастыћћа тиiсiмен аѓсап келген жан тыныштыѕы ќлдилей ж#нелiптi. Ћамћор Ана алаѓсыз жата тџрѕанын тiлеп баѕады. Бiраћ не кереметiнiѓ барын кiм бiлген, тљннiѓ бiр уаѕында жамбасына тас батћандай атып тџрды т#сегiнен. Мезгiл таѓ ћараѓѕысынан #тiѓкiреп барады екен. Ендi ћайта жатуѕа болмайды. Ендi жатса, #зi айтпаћшы «аузын ашып, ћатып ћалуы» мљмкiн. Иќ, ћазiр ћандай шаћ дейсiѓ. Ыссылы-суыћты наућанныѓ ћарбалас кезi. Ћанша мыћты болса да шаршап жљр. Ќсiресе, соѓѕы апта... Жџлдыздар сиреп ћалыпты. Есiней бердi. К#зi удай ашып, тек џйыћта, тек џйыћта деп тљр. Оѕан бой бере ћоятын ол ма, Анасы берген бiр сапар кесе ћойыртпаћ айранды тљрегелiп тџрып ћаѕып салды да, салып-жорытып егiнжайѕа келдi. Келе ћоѓыр кемесiне от бердi. Сол-аћ екен,

пай-пай... дићан даласы алып џйћысынан оянып кеткендей болды. Жарыћтыћ-ой, Сыр бойыныѓ таѓѕы тынысына не жетсiн! Ћоѓыр кљздiѓ мџздай серi самалы кџлан таза сергiтiп жiберген. Комбайн рулiне џйћысы шайдай ашылып отырды. Џбаћ-шџбаћ кљрiш дестелерi аныћ к#рiнбей жатћан. Ендi дала кемесiнiѓ отты к#зi оны да тiлгiлей тљстi. Жан бiттi егiнжайѕа! Ерте тџрѕан талапкердiѓ тау ћџлатардай ћимылына баѕынѕан комбайнныѓ жарыћ шашћан #ткiр к#зi бiраз жердi жарћыратып жiбердi. Осы сќт... кешелерi ћџлаѕына тиген ќлде кiмдердiѓ ажалы жеткен ала ћџйындау #ресiз кљѓкiлi есiне тљстi. «Осынша елден бџрын ерте тџрып, ала-б#тен жаныћпаса ћайтедi?! Батырбай баласыныѓ жалѕыз шауып бќйге алайын дегенi ме?!» – Миыѕына ћуаћы кљлкi љйiрiлдi. Несi бар, орайласып жатса оны да к#рер. Ал ћазiр... Балѕынбай Батырбаев љшiн уаћыт ћымбат! Љлкен ораћ басталѕалы ќр кљн #з дегенiмен #тiп жатыр. Жарыћ дљние сонау к#кжиектiѓ арѕы тасасына ойысып бара жатып, мџны да сауырлай кетедi, бейне «ћапы ћалма» дейтiндей. Бџл, сонда, батар Кљннiѓ ћан ћызыл арайына бiр ћарап ћойып, љнсiз ойѕа шомады. Онсыз да жаны жай таппай жљрген жас дићанды анау толыћсып тџрып алатын кешкi алаулар бар ма... иќ, ћалай да сол ойландыратын... Еѓбекпен есейiп едi. Бала кљнiнен ћандай жџмыс болса да есiп жљре беретiн. Сонан келе осы жолѕы наућан ћатты толћытты #зiн. Жџрт тайлы-таяѕына дейiн ћалмай жабыла егiн ораѕына ќзiрленiп жатћанда, бџл бiрер жетi кiбiртiктеп ћалды. Ћызыћ... сойталдай жiгiт жер баптап егiн егедi. Ал оныѓ зейнетiн к#руге келгенде... кќдiмгiдей жљрексiнедi. Бџл ћалай?! Бiр сџраћ маза бермей жљр: салмаѕым ћай шамадан соѕар екен... – деп ћояды ћобалжып. Осы бiр мазасыз ой жатса-тџрса кетпей жљр к#кейiнен. Оныѓ џйћысын џрлаѕан – сол кешегi тапсырма. Бiр емес, екi бiрдей адам айтып едi. Бiрi бџйырѕан да, бiрi #тiнген. Екеуiнiѓ де с#зiн жерге тастауѕа болмайды. Былтыр да кљрiш дестелерiн бастырѕан #з комбайны биыл кљз «Бесарыћ» бойына кеш жеткiзiлдi. Соныѓ кесiрiнен осындаѕы десте бастыруды асыѕыс бастау керек болды. Ћасында Ћасым дейтiн ћџрдасы бар, екеуi нардай екi комбайнды егiн шетiне ћатар ћаѓтарып ћойып, сын к#зiнен соѓѕы рет

#ткерiсiп жатћан-ды. Љстiне бригадир келе ћалды. «Ау, кемелерiѓ дайын ба?» – болды оныѓ амандыћ-саулыћ сџрасћаны. «Дайын! Дайын!» – дестi бџл екеуi де жарыса. «Ендеше, тљс ћайта Дулыбай аћсаћалдыѓ дестелерiн бастыруѕа кiрiсiѓдер». Екi дос жарыса ертелетiп бастаѕан-ды. Сол iстерiне сљйсiнiп кеткен ћария кеше осы #зiне «балам» деп, бiр #тiнiш ћосты. Жасы жер аяѕына жеткен адамныѓ к#ѓiлi де баладай: халыћ ћамбасына берешегiн тезiрек берiп ћџтылѕанды ћолай к#редi. Осындайда #тiнiш те сенген, сенiскен адамына айтылса керектi, љмiт-сенiмнен ада болѕан пендеге с#з жљрген бе... Мiне, сол айтылѕанды аяѕына дейiн екеулеп орындаса, ћандай жаћсы! Дулыбай атасыныѓ дегенi болар едi, ќ! Бiраћ Ћасым батырѕа не к#рiнген, кешiктi ѕой #зi. Ол да алаѓсыз жата беретiндердiѓ сортынан емес. Жоћ-ау, iстiѓ жайы бiр шалдыѓ дестелерiне ћарап тџрса, асыѕып не бар. Халыћтыѓ ћыруар байлыѕын айналдырѕан ай iшiнде игерiп алулары керек. Осыныѓ салмаѕы кiмдерге тљседi, ќрине жаѕдай тљсiнiктi емес пе, #зiндей жастарѕа тљседi. Мынаѓ ћара, таѓ ћараѓѕысы ћалай тез сейiле ћалѕан-ей! Ендi байћады: кљздiѓ бозала таѓы к#з жетер жердiѓ бќрiне аћ дљрия пердесiн ћџрѕан да ћойѕан. Кермет... #зi бейне бiр ћиял-ѕажайып дљниеде мына мамырлаѕан кемесiмен жеѓiл жљзiп келе жатћандай екен. Ћарсы алдында кљрiш дестелерiнiѓ жал-жал жоталары. Е-е, Дулыбай атасыныѓ дестелерi жџрттыѓ к#термелеп айтуындай-аћ бар екен. «+нiмi де осал болмас!» – Жiгiт ћырандай ћомданды. Газды байћамай басыѓћырап жiбергенi, кемесi толћын соћћандай теѓселе зiркiлдеп барып, ћайтадан ћалыпты ћарымына тљстi. Тџлѕасы ћазаћтыѓ жалѕыз #ркеш ћара нары секiлдi осыныѓ #зi кљшке де байтаћ-ау! Сiлкiнiп сала беретiн ћызулы ћуатына алдымен ћара жердiѓ #зi шыдас бермейтiндей. Мiне, тап кќзiр айналадаѕы аѓыз бiткен дедектеп тџр, љстiн-љстiн к#мейлетiп асаѕан сайын б#рте дестелердiѓ жонарћасы бљлк-бљлк етедi, жалдар жотасы саѕымдай сiлкiнiп жатыр. Егiнжайдыѓ басћа еѓбеккерлерi де таѓмен таласа #рiп келе жатты. Ќне, жарма жиегiнде тџрѕан дала ћосы тџсынан бiр љлкен шоѕыр к#рiндi. Бейне ћызылды-жасылды гљл

алаѓы бермен жылжып келе жатћандай екен. Иќ, осында тџс-тџстан келген к#мекшiлер к#п. Сонау топ – солар. Дљниеде шаруашылыћ басшылары есепке мыћты келедi ѕой. Бџл жљрген жерге џят жоламайтынын бiлiп алѕан. Ойдан-ћырдан аѕылып келiп жатћан к#мекшiлердiѓ бiреуi де бџѕан бџйырмады. Оѕан бола #кпе айтып жататын уаћыт ћайда. «Жiгiтке жетпiс #нер де аз» деген, уаћытында темiр тџлпар тракторды ауыздыћтап айдаѕан жiгiт, жел ћанатты жљйрiк машинаны да џршыћтай љйiрiп мiнген жiгiт комбайнѕа отырѕанда да дала жџмыстарыныѓ бойра-бойрасын шыѕарды. Бќрi тап кљнi кешегiдей есiнде. Егiншiлер ќулетiнiѓ ќуелгi емтиханы – ерте к#ктемнiѓ жљрек талдыратын ћара#- зек шаѕында н#серлеткен сел жауынныѓ бас к#тертпей тыпыршытћаны есiнде. Бiр кљн емес, не апта, не ай емес, бљкiл жаз бойы кљрiш к#гiнiѓ балбыраѕан балауса кезеѓiнде, ќттеѓ-ай, жердi с#лiнен, адамды #ѓiнен айыра жаздайтын #лi ћапырыћтыѓ талай #кпе ћабындырып, тыныс тарылтћаны да есiнде. Иќ, жыл iшiнде арћа-басын кеѓ џстаѕан керiмсал кезi аз болды... Сыралѕы к#ктемнiѓ ћауырт ћарбаласынан ћџтылып, ендi шаѓћай шiлденiѓ алып тљсер аптабына жолыћћанда алдындаѕы алтын маусым – берекелi кљздiѓ берерiн ойлап бiр ћиналды. Бар ниетi – ћалай да абыройлы болу! Ендеше анау таѓдайына татып ћалѕан отты кљндерiн неге џмытсын, ћалай џмытады?! Оныѓ бќрi кейiнде ћалды. Дегенде бар-ау, абыр-сабырмен #ткен сол бiр ћарбалас кљндерiн ћазiр жабдан к#здерге ћайта елестету мљмкiн де емес. Мына керiлiп жатћан кеѓ далада бљгiн кљрiш #сiп тџрса, ертеѓ сырт к#зге ештеѓе болмаѕандай к#рiнер едi. Ал осынау Жер-Ана бапкерлерiмен бiр мезгiл етене сырласып к#рсеѓiз... О, маѓдай тердiѓ ћайда сел болып сiѓгенiн бiр таѓѕа таусылмастай жырѕып айтар едi. Мына сармаѓыз тартћан кљрiш алћабы кiмдердiѓ арћасында жайћалып тџр. Егiнi пiсiп, бауыры толысып, ендi ћанасына сыймай жатћан дќн даласы бейне ћазына ћоймасына џћсайды. Ќбден бабына келген Жер-Ана љлкен ораћ басталѕалы бiр кеѓпейiл, аћ тiлек љстiнде толѕатып жатћандай. Балѕынбай комбайн љстiнде толыћсып отыр. Достары айтады: «Сенiѓ осы не кереметiѓ бар?! Алѕашћы ћарћында-аћ суырылып алѕа шыѕып едiѓ. Содан шашаѓа

шаѓ iлiнетiн емес. Жылда табыс толаѕайын аударып тљсiресiѓ де жатасыѓ. Ендi, биыл да мынау: астыѕыѓды жџрттан бџрын жинап алып, #згелерге мџрындыћ болып жљргенiѓ...» Иќ, рас-ау айтћандары. Бiраћ бiр шыћћан белестi медет к#рiп, к#ѓiлге тоћ санау ж#н де емес, жол да емес. Жiгiт мџраты – жылдан-жылѕа биiктей беру емес пе? Таудай талап ерiктi билейдi. О, осындай кезде сен сљрiне к#рмегейсiѓ... Белiн жазѕалы еѓсесiн тiктеген Балѕынбай кљлiп ћоя бердi. Анаѓ ћара! Шыѕыс белдеуден ћызара б#ртiп Кљн шаѓыраѕы к#рiндi. Ендi к#з жетер жерде – ќсем к#рiнiс, бозала таѓныѓ жџмсаћ џлпа пердесi кейiн ћарай ысырылып барады, дiр ете ћалатын жiбек шымылдыћтай сусып барады. Џясынан балћып к#терiлген Кљн алауы шапаћ ойнатты. Ќне, алыс ћиырдан шашырай шаншыла билеп келедi. Таѓ кљткен Дала дидары ћандай... адамныѓ к#з жауын ерiксiз жаулап алардай. Уа, таѓ келедi! Таѓ келедi жас дићанныѓ даласына! Жiгiт жљрегi ќлде неге алып џшты. К#к#рiм белестен жасанып шыћћан Кљн сџлу егiн алћабына тыѓ шабыт, жаѓа серпiн ќкеле жатыр. Ей, алтын таѓ! Арайлы Кљн! Т#рлет мына Атам Ћазаћтыѓ дарћан даласына. Жарћырап таѓ атты. Иќ, дићан даласыныѓ осындай бiр аћ таѓы атћан екен дейдi-ау! Балѕынбайдыѓ к#з алдында бiр ѕажайып елес: астыћ таулары сонау Кљн астына дейiн созылып жатыр; дљниенiѓ ћиыр шетi телегей-теѓiз астыћ. Арћаныѓ аћ бидайы, Ћырдыѓ ћызыл тарысы, осы Сыр бойыныѓ кљмiс маржаны... Уай, не керек, алуан-алуан дќн бџлаѕы бiр арнаѕа тоѕысћан. Осынау дќн тауыныѓ кљнгей жонында Балѕынбай тџр ћџрдастарымен. Аћ шуаѕы саулаѕан аспан астында Кљн нџрыныѓ алтын шапаћтарымен араласып кеткен дќн селi шырћау биiктен толассыз ћџйылып жатыр. О-о-ой, љстiнљстiн суылдап ћџйылады дейсiѓ бiр! Соѕан Балѕынбайлар тобы ћуанысып ћол созады... Мџныѓ бќрi ћиял едi. Дала таѓын дќн дариясында ћарсы алѕан ноян жiгiттiѓ киялы едi. Иќ, бiздiѓ бџл Балѕынбайымыздыѓ ћиялдамайтын кљнi жоћ. Жљзi жайдары, кљлiмсiреп ћояды, к#зi жайнап отыр,

бiр лапылдаѕан от-жалын бар жанарында. Ќне, жаѓа к#терiлген Кљн астынан келiншегi Нќзия сџлу ћџлдилап жљгiрiп келедi. Ол ћџдды ћызыл нџрды кешiп келе жатћандай. О, Кљн к#терген керемет! III. АСЫЛБЕКТIЃ АЋБОЗЫ Асылбек мџз ойып келедi... Ертеден ћара кешке дейiн осылай сабылып жљру оѓайѕа соћсын ба, бес тартым аудыѓ ћџлаѕынан #тiп, келесi ойыћты омыраулаѕанда кќдiмгiдей бќсеѓдеп ћалды. Ендi байћаса, буы бџрћырап, аѕыл-тегiл моншаћтап тџр екен. Ќдепкi асау арыны жуасиын деген. Мына бџдырсыз кеѓ айдыннан ауа жетпегендей ынтыѕып демiктi. Ћолындаѕы сом болат сљймендi џѓѕысынан омыра жаздайтын ћос ћары босаѓсып ћалыпты. «Рас шыѕар...» – Бiр сќт тыныстап тџрды. Иќ, солай екен. Ендi бiр уаћыт к#к айдынныѓ бетiнде шаѕаладай шарыћтап алмаса болмас. Сояу тџмсыћ сљймендi к#к мџзѕа ћарш еткiзiп ћадай салѕаны, табан асты жер ћозѕалѕандай солћ ете ћалды. Ащы тер к#зiн жуып кеттi. – Ф-уњ! Фуњ! – Бейне жарыстан келген бќйге атындай бiрер сiлкiнiп алды. Терiн сљртiнiп тџрѕан. Мiне, сонда ѕана к#зi тљстi серiгiне. Ћалижан атасы асыѕар емес. Ойыћ басына бiр тiзерлеп ш#келей отырып алѕан. Торѕа тљскен балыћтарды ћолына џстаѕаны-аћ ќдемi: бесiкке б#лейтiн баладай сылапсипап болар емес. Асылбек ерiксiз кљлiп жiбердi. «Ћалижан атам ћолѕа тљскен олжаны маѓдайынан шертпейдi. Ќулие адамсыѓ-ау, ата!» Балыћты мен-аћ жазайын, мџздай суѕа ћолыѓды малмай-аћ ћой, – десе болмайды. Сондаѕысы. «Сен ау к#зiн асыѕыс жазасыѓ. Балыћтардыѓ ћалашын сындырып, ћабыршаѕын ћићалап тастайсыѓ» – дейдi. Онысы рас. Бiраћ ћыстыѓ ћысћа кљнiнде ћалай асыћпайды... Иќ, Ћалижан атасы – тiрiнiѓ ћызыѕы. Балыћты асыћпай жазатын ќдетiне Асылбектiѓ iшi пысады. Анда-санда «кџданыѓ ћџдiретi» деп алып, ойыћ тесiгiне сљѓгiп кетердей «мљлгiп» отырѕаны сол. +мiрi жалыѕып, ерiнбес. Бiраћ љлкен кiсiнiѓ осы мџћияттылыѕынан тартып жљрген зияны ћайсы. Ћайта аулаѕан балыћтары ылѕи да бiрiншi сортпен

#тедi. Бќрi – осы шалдыѓ арћасы. «+зi ћазiр ћай ћџлаћта отыр екен... О, атам бљгiн оперативный!» – Асылбек жолда жатћан мџз тљйiршiктерiн оѓ аяѕымен перiп кеп жiбердi. Мџз моншаћтар шашырай џшты. «+зi мыћты дейiм, ќ. Ертеден ћара кешке белi бљгiлiп, ау жазып отырѕанда бiр мыѓћ етпейдi-ау, сабазыѓ. Мен егер осы кiсiнiѓ жасында балыћшы болып жљрсем. Ай, онда...» – Алдын бiраћ болжаѕысы келмедi. Басын тек бiрер ѕана шайћап ћойды. Шынында, жасы жетпiске таяп ћалѕан ћарияныѓ осынша к#нбiстiгiне жiлiгi шаѕылмаѕан бала жiгiт мас адамдай таѓырћайды. «Иќ, иќ, бџ кiсiлерден не сџрайсыѓ... пенсияда отыратын кезi-ау ендiгi…». ...Сонау бiр заманда ћайран #тiѓкiреп кеткен бал дќурендi Ћалекеѓ бiрден бес жасћа шегертiп алса керек. (Онысын #зi џзаћ жырдай ћызыћтырып айтады.) Ондай бiрекi жылды кемiте салу немесе ћоса салу ћызућанды ћазекеме не тџрады, талай «ћызыћтарды» #ткерген ѕой кезiнде... С#йтiп, «кќрi комсомол» атаныпты. Соѕан кезiнде жљрегi жарылѕанша ћуанса, кейiн алпысында... сан соѕып, «ћап, ќттеѓ-ай» – дептi. Ендi жазѕан баста шаршау бар ма, баласыныѓ баласындай Асылбектiѓ ескекшiсi атанып жљргенi. Осыныѓ жанында арћасын тауѕа сљйегендей болып жљр. «Сен ћалай да бес жыл балыћ аула» деп бџйырѕан ешкiм жоћ, ќрине. +зi. Бiр шыћћан пенсиясын ћомсынды. +зегiне теппейтiн #кiметi баяѕыдай емес, пенсияны #сiретiн болыпты. Сосын, ќрине: «Ћайда барса да тiрлiк ћамы, ћайта тегiн айлыѕым к#бейе берсiн» – деп, ќрi баяѕы колхозѕа мљше болѕан жылдары архивтен таптырмай ћойѕасын осылай жљрiѓкiреп ћалды. Дегенмен талап барысы ж#нге баѕып тџр. Абыройлы. «Амандыћ болса, алдаѕы кљзде демалады». – Ћалекеѓ ойы осы. Жасы жер тљбiне таяп ћалѕан ћарияныѓ ендiгi елден ерек ћуанышы да осы. Бџл жайды к#ѓiл айнасында таразылай отырып, кљнiге мыѓ мќрте айналыптолѕанып ћояды Асылбектi. Оныѓ ретi бар. Кейiнгi кезде ауыл жастары бiр жаћсы бастама к#тердi. Зейнеттiк жасћа жаћындаѕан ћарияларды тљгелдей шептерiне алѕан. Кќзiр бџл ауылдаѕы балыћшы жастардыѓ бiр-бiр ћариясы жандарында. Ау, олардан не зиян, ћайта тќжiрибеге бай #негеден алтынѕа бергiсiз џлаѕат ћалады #здерiне. Анау Айтуардыѓ Ћџдайбергенiн к#рмейсiѓ бе, #зi аттас шалды жќне Ћалибек

ћарияны пенсияѕа жеткiзiп салып, ендi Балаби атасын #рге сљйреп жљргенi. Солар сияћты бџл Асылбектiѓ де «#з атасын» ћџрметтi демалысына шыѕарып салса, бiр абырой болар едi. Онда ерлегенi ѕой, ќ-ќ... – Ата, ћалайсыѓ? Ћалекеѓ басын к#терсе, ћолѕанаты жанында тџр. – Ћџданыѓ ћџдiретi, бљгiнгi олжа шанаѓа сыймас деймiн... – Жаћсы-ы... – Асылбек жымыѓ еттi. Мана т#ртiншi тартымнан шыћћан жоталы iрi жайынныѓ жатысы анау талыстай болып. Осы жайынды ойыћтан шыѕарарда Ћалижан атасыныѓ ћуанѕаны. «Ћџданыѓ ћџдiретi, љйдегi ќжеѓе ћосылатын жылы осындайдыѓ бiреуiн џстап едiм. Содан берi кездесiп тџрѕаны. Мџндай олжа #те сирек кездесушi едi. Тегi, жаман болмассыѓ, балам» – деп, кемi жљз рет айтћан шыѕар. С#йтiп жљргенде табаны мџзѕа тайып кетiп... ћоѓсылас ћџрдасы Белгiбай шалды жазыѕы болмаса да: «Ќй, Белгiбай ћырт оѓбайсыѓ ѕой, оѓбайсыѓ!» деп сiлейте «с#гiп» алды. Ой, ата-ай, ћызыћ адамсыз-ау! Асылбек Аћбозыныѓ жанына келдi. Жануар ћос ћадаѕа керiп тастаѕан ћалыѓ пiрезент пананыѓ ыћ беткейiндегi кљншуаћта маужырап тџр. Бџл келiп жалынан џстаѕанда к#зiн бiр-екi жыпылыћтатып жiбердi. Арлан тазысы Таймас та кљндегi даѕдысымен бауырын бiр бау пiшенге т#сеп Аћбоздыѓ алдында жатыр. Кљншуаћ буынын алѕан-ау, иесiне к#зiн сыѕырайтып бiр ћарады да, ћайтадан ћалѕи тљстi. – Асыл-ау! – А-а? – Мезгiл ћай уаћ болды? – Кiшi бесiнге ауды. – Ћџданыѓ ћџдiретi... Асылбек кљледi. Атасына сљйсiнiп кљледi. К#з ћиыѕы кљлiмдей жљрiп, Аћбоздыѓ аузындаѕы жем дорбаны сыпырды. Таѓѕы шыѓылтыр жолда жонарћасын тџтып ћалѕан боз ћырау ендi моншаћтап тџр. Шанадан жџмсаћ шљберек алып ат денесiн асыћпай сљрте бастады. Осы бiр ћайырымды алаћан-ай... боз жорѕа иесiне басын иiп, исiне тљстi. Осы ѕой ендi, елжiрей ћалады... ќлде ћандай бiр ћызу леп Асылбектiѓ де iшi-бауырын аралап #ттi. «Айналайын Аћбо-

келген «аћ саћалды» ќлемге райлана ћарады. Аћ ћар, к#к мџз. К#гiлдiр аспан. Кiршiксiз дљние ћџшаѕында аћша бџлттай жџмсаћ бу толћындары жеѓiл ћалћиды. Кљн асты аћ алмастай жарћырап жатыр, шаћырайѕан саѕым жолаћ к#з ћариды. «Ќнебiр аћша бџлт Аћбозыныѓ келбетiне џћсайды екен, ќ...» – Жiгiт жљзi жайнап кеттi. Сонау џлы теѓiздiѓ џшан #ѓiрiндегi кеѓ аймаћтан к#гiлдiр мџз таулары мџнартып к#рiнедi. «Арал айсбергтерi ѕой ол». Тџтасћан мџз сiлемдерi ертегi ќлемiндей елестейдi. Одан берi манаурап жатћан аћ жазыћ... «Ау, конькиiм ћайда менiѓ? Бой жазып келсем бiр. Оѕан дейiн Ћалижан атам да кезектi тартымды суырып болар». – Асылбек аяѕына ћайћы тџмсыћ конькиiн байлап алды. – Ата-а, мен кќзiр... бiр айналып келем, я? – Байћа, балам-ай! Иттi ерте кет. – Таймас! Таймас! Арлан тазы атыла ж#нелдi. Асылбек осы бетке шыћса, сонау мџз тауларѕа сер салмай кетпейдi. Бiр жолы Таймасћа тљлкi ћаћтырѕаны да бар. Ойында ештеѓе жоћ, жай сырѕып келе жатћанды, ћарсы алдынан ћџлаѕы шошайып шыѕа келгенi. Жемтiк iздеп жљредi-ау, шамасы. Кейiн бiр ћасћырдыѓ ћаншыѕына кезiгiп... тљрiѓ ћџрѕыр алдырмай кеттi. Астында Аћбозы, ћолында мылтыѕы болѕанда ѕой, к#рер едi, ћџр ћол не iстей алады, #тiп кеткесiн ћылышыѓды тасћа шап. Иќ, сондаѕы сойћанды айт! Ћаншыћ ћасћыр арлан тазымен ћара ћанѕа батысты... Осыны атасына айтып келгенде: «Ћап, Ћырдан Сырѕа #тiп бара жатћан дљлей болды-ау» – деп опынды Ћалекеѓ. Ай, несiн айтасыѓ... Жiгiт к#к айдынмен желдей естi, жџлдыздай аћты. Таймас та осылай бiр самѕап алѕанды ћолайлаѕыш. Жол к#рiп ћалѕан жасамыстыѓ аяћ сiлтесiнде мiн жоћ, ћарымы мол. Бiраћ... Асылбектей ќбжiл жiгiт к#к айдынѕа коньки салѕанда, оѕан iлесiп отыру – Таймасћа едќуiр сын. Тазыныѓ тџрћы созыла тљстi. Ћалекеѓ, мiне, осы кезде белiн жазѕалы еѓсе тiктеп, Кљн астына ћарап едi, ќуелi жалѕыз ноћат бџлдырап к#рiндi. Содан соѓ жым-жылас ѕайып болды. Аяѕында... к#з алды кiреукеленiп кеттi. «Ћџданыѓ ћџдiретi, – дедi сосын. – Ќй, оѓбай кеткiр кќрiлiк-ай...» – дедi мџѓайып. Сосын жаћ ашпастан ау к#зiн жазып отыра бердi.

тљсiп: «Айналайын, айналайын, к#зi ѕой к#кесiнiѓ...» – деп бiр кљбiрледi iшiнен. Сосын делбе ћаѕып алдында отырѕан Асылбектiѓ ту сыртынан ет жљрегi езiле, талмастан џзаћ ћарап отырды. Кеѓ иыћ, шойыннан ћџя салѕандай тџтас тџлѕа ћарсы соћћан суыћ желдi жiберетiн емес. «Я, Алла, пана деген осы ма? Ћџлдыѕым-ау, к#кесi ћайтћанда он жасар бала едi. Ендi азамат болѕаныѓ-ау бџл. – Ћалекеѓ тамсанып алды. – Бџныѓ Наѕыметов Асылбек аты шыћћанда, мен арћамды кiмге сљйедiм, кiмдi пана к#рдiм...» – Ћалекеѓ ендi бџрынѕы ћалпынан да ныѕызданып отырды. – Ей, Асылбек! Уа, жiбер Аћбозды еркiне. Ауылѕа жеткенше жарысып барайыћ. – Бiр бљйiрден Ћанат дейтiн балыћшы жiгiт ћамшысын љйiрiп ћапталдаса бердi. – Ќ-ќ, жарысћыѓ келедi екен ѕой. Жарайды. Ал, кеттiк! – Асылбек те ћамшысын толѕап ћалды. Аћбоз бџл тџста ќбден ћызынып алѕан едi. Екпiнге екпiн ћосты. Алдыѓѕы ћос тџяћты к#к айдынѕа алма-кезек алшаѓдай тастаѕанда, к#зге ћаныћ машыћты серпiнiн тапты. О, керемет, ћџйћылжыѕан жорѕа шабыс тайпалып бердi-ау бiр. – Ќ-ќ, Аћбозыѓ жљрiстi жаѓа тљзедi... – Ћалекеѓ сонау батыс к#кжиектiѓ арѕы тасасына ћонаћтап љлгiрген Кљннiѓ ћаймаћтай тџтасып ћалѕан ћызыл жалћын кешкi сiлемiне райлана ћарады. Бџларѕа жолдан ат ойнатћан балыћшылардыѓ талайы ћосылды. Аћбоз мойнын аћћуша иiп тастап, ћалыѓ ћићу арасынан алѕа суырылып шыѕа бердi. Мiне-мiне, осындай т#рт аяћты теѓ тастаѕан ћалыпты сарынына тљскенде бар-ау, жануардыѓ ћос бљйiрiнен Сыр бойыныѓ саумал самалы жљйткiп аѕындады. Ћалекеѓ ойы да алѕа озѕан: «+мiр деген осы ѕой. Аћбоз кљнi кеше ћолда тулаѕан ћџлын едi. Ћазiр алты жасар ат болды, белi ћатайды. Ер серiгi – жљйрiк ат деген. Айналайын, Аћбоз, осы шабысыѓнан тана к#рме, жаѓыла к#рме. Ћџлын кљнiѓнен бауыр басћан еѓ Асылбекке, ендi мынау џлы жолмен бќйге жарысына шыѕыпсыѓдар. +рiсiѓ џзаћ болѕай, Аћбоз!»

ЋАЃЅЫП КЕЛГЕН ЋАРАБЕТ I ...Еден сыпырушы ћартаѓ ќйелдiѓ депо тљкпiрiндегi магазинге келгендегi к#ргенi – алдында аман-есен бал-бџл жайнап жљрген Рахия бiр ћап ћанттыѓ астында жатты. Естљсiн бiлмейдi. Ойланып жататын уаћыт жоћ. Дереу аяћћолы ћалтырап телефонѕа жармасты. Темiржол милициясыныѓ сол кљнгi кезекшiсi мќнжайѕа ћаныѕып алѕасын, дауысы ћалтырап, ќрi с#зi буынбуынѕа б#лiнiп тџрѕан ќйелге сабырлы болуды, iшке ешкiмдi кiргiзбеудi, дљкеннiѓ бiр де бiр нљктесiне ћол џшын тигiзбеудi ћайта-ћайта ћайталап ескерттi. Ендiгi мiндетi – тосын хабарды дереу бастыѕына баяндау. Жедел ћџрылѕан оперативтi топ бџрын бџл аймаћта к#з к#рiп, кџлаћ есiтпеген сџмдыћтыѓ љстiнен шыћты. Дiнi ћатты ћылмыскер сатушы ћыздыѓ ћос ћолын артына ћайырып к#йлегiнiѓ белбеуiмен байлаѕан да, басындаѕы беретiн аузына тыѕып, бiр ћап ћантпен бастыра салѕан. Ћыздыѓ бет жљзi, басы ћан ба, кљлдiреп кљйiп ћалѕан ба... ћапелiмде адам айырып болмайды. Мџздатћыштыѓ љстiнде ћан жџћћан асхана пышаѕы жатты. Милиционерлердiѓ жiтi назары бџдан басћа ћабырѕаѕа шашыраѕан ћан даѕы мен ћыздыѓ кеудесiн басћан ћаптыѓ ќр жер, ќр жерiнде теѓгедей-теѓгедей болып ойылып ћалѕан тесiктерге тљстi. «Ќ-ќ, бџдан артыћ не iстесiн жауыз»... – деп тљйдi аѕа лейтенант Аманжол Алдабергенов ереуiлдеген жан кљйзелiсiн ќреѓ тежеп. – Мынау ненiѓ даѕы?! – Кљкiрт ћышћылы болмасын. – Болса болар, ойып тљскен екен. – Бетiне де шашћан-ау деймiн... Аманжол серiктерiне шџѕыл бџрылды: – Сен екеуiѓе жауынгерлiк тапсырма: осындаѕы вагон, локомотив деполарын, электр стансасын, жабдыћтау ћоймаларын зерттеѓдер. Кљкiрт ћышћылы ћайдан алынды, ћай кљнi кiм алѕан? Соны бiлмей бомайды. Менi тљсiндiѓдер ѕой? Серiктерi бас изестi. – Ендеше iске сќт! Мен кiдiрмей ауруханаѕа жетейiн. Мљмкiн болса, ћызбен ћалай да тiлдесе алсам, ќ...

Мотоциклiн темiржол ауруханасына ћарай кџстай џшырта ж#нелген Аманжолдыѓ к#кейiнде «мљмкiн болса...» деген жалѕыз-аћ тiлегi бар едi. II Бџл кезде сымсыз телефондардыѓ да «#з ћызыѕы #зiмен» болып жатћан-ды. Бiреулер #здi-#зiн «мџндай сџмдыћ бiздiѓ депода болмайды» – деп сендiрсе, кейбiреулерi ћарсы дау айтты. «Кiм бiледi, бiреудiѓ iшiне бiреу кiрiп шыѕып па, ћаныпезерлер ћай кезде де болѕан» – дестi. «Депоныѓ жыћпыл-жыћпыл тљкпiрiнде магазин барын сырттыѓ адамдары бiлмейдi, неде болса #з iшiмiзден келдi-ау» – дегендей жорамал айтћандар да болды. Ал, ќсiресе ќйелдер жаѕы тљкпiрдегi оѓаша «кљркеге» жас ћыздыѓ ћараћан басын ћадап ћойѕан бастыћты ќп-сќтте кiнќлап та љлгiрдi: «Тiс ћаћћан сатушыны ћоймай ма, тќйт десеѓ ћалтырап ћоя беретiн љкiдей баланы ћалай осында жiберген?!» – Позор! позор! – деп кљйiндi жасы еѓкейген к#зiлдiрiктi кiсi. – Ћџдай-ау, бџл шiркiндерге не жетпейдi екен, а?! Бљгiнгiдей нантептi кљнiмiзге жеткенше бидайды айтасыз, сџлыныѓ кебегiне зар болѕан шаѕымыз талай-талай дiѓкелеткен едi. Сонда да арымызды аяћћа басћанымыз жоћ едi ѕой. Бiз, сонда, сол кездегi ауыртпалыћты кiмдер љшiн к#рдiк, а, кiмдер љшiн?! Бљгiнгiлер љшiн к#рдiк емес пе? Ел аман, жџрт тынышта ћандай ѕана наѕылеттiѓ тџћымы болды екен жер љстiне сыймай жљрген... III Темiржол ауруханасына асыѕыс келген аѕа лейтенант хирургия б#лiмiнiѓ тоѕызыншы палатасына кiрiп, жќбiрленген жанмен тiлдесу љшiн дќрiгерлерге жалынѕанда болѕаны екi-аћ минутћа мљмкiндiк алды. Оны да ќреѓ дегенде, #йткенi: – С#йлесе алар ма екенсiз... – дедi кезекшi дќрiгер. – Тќуекел деп к#релiкшi. Уаћыт ћылмыскердiѓ пайдасына шешiлiп барады. Кешiгу – мен љшiн елсiзде жалѕыз ћалумен бiрдей...

Аћ халатћа ћолы ќреѓ жеткен милиционер дќрiгердiѓ «ћаталдыѕына» палатаѕа кiргесiн тљсiндi. +з к#зiне #зi сене алмай тџр. Байѕџс ћыздыѓ басын ћабат-ћабат аћ дќкемен к#зiне дейiн таѓып тастаѕан. Ћџдды џрыс даласынан ќкелгендей. Тiлден ћалып, к#зден айрылып, ћимылсыз жатћан жанѕа не дегенi маћџл, мынадай мљшкiл кљйiнде ћалай тiлдесуге болар. Еѓ болмаса, ћыздыѓ кiрпiгi ћимылдап жатса екен-ау, тџмшалап тастаѕан аћ дќкеден басћа тљк жоћ. Апыр-ай, кеудесiнде бiр нќзiк сќуле бар ма екен, тек тыпыршып соћћан жљректiѓ нќзiк лљпiлi с#не к#рмесе екен... Милиционер ћыздыѓ есiмiн жалынышты љнмен љш рет дауыстап ћайталады. Сыбыс жоћ. Сосын ќрбiр с#зiн буынбуынѕа ќдейi б#лiп, асыћпай: – Рахия, айналайын, мен темiржол милициясынан келген аѕаѓ боламын. Менiѓ #зiѓнен басћа сљйенерiм жоћ болып тџр. Айтшы, ћалћам, саѕан ћол жџмсаѕандар нешеу едi? Еѓ болмаса санын бiлейiк... Секундтар неткен џзаћ едi... ћыздыѓ оѓ ћолы ћимылдаѕандай болды. Аѕа инспектордыѓ аѓѕарымпаз жiтi жанары сол ћимылдаѕандай болѕан саусаћтарѕа ћадала ћалыпты. Секундтар неткен џзаћ едi... Жалѕыз сџћ саусаћ ќреѓ дегенде «белiн» жазды-ау ќйтеуiр. Жалѕыз екен ѕой жауыз! – Аманжолдыѓ ћаны тулап басына тептi. Дќрiгер милиционердi одан ќрi еркiнсiте алмады, ћолтыѕынан демеп, дедектетiп ала ж#нелдi. – Бџл, сонда, ћалай болѕаны?! – деп ћалды Аманжол дќрiгерге. – Басына пышаћпен џрѕан сияћты. Есiнен танѕан кезде аузына кљкiрт ћышћылын ћџйып, к#зiне, бетiне шашыратып себе берген. Бџныѓ еѓ жаманы байѕџс бала ендi с#йлей алмайды, тамаћты да зондпен бергеннен басћа амал жоћ. – Ћалай ойлайсыз, ћылмыскер тќжiрибелi-ау деймiн? – Кiм бiлсiн... Ауруханадан сыртћа шыћћанда аѕа лейтенанттыѓ к#з алдында он тоѕыз жастаѕы ћыздыѓ сљйрiктей сџћ саусаѕынан басћа ештеѓе де жоћ едi.

IV Ал бџл мезетте Рахияныѓ жаѕдайы тiптi асћынып бара жатты. Жарыћ дљниеден тџѓѕиыћћа шым батып кеткен жанѕа жедел жќрдемнiѓ шипа болар тљрi жоћ. Алѕашћы к#мек к#рсеткен хирургтар ћолдан келгеннiѓ бќрiн жасады, ендiгi љмiт – облыстыћ аурухананыѓ реанимация б#лiмi, ажалѕа ара тџра алса, солардан болар бiр ћайран. Болмаса... бџл ћияметтiѓ немен тынарына кепiлдiк берiп болмайды. Ћызыныѓ басында ћыстыѕа #ксiп анасы отыр. Жаураѕан шымшыћтай дiр-дiр етедi. Не жаздым кљйге тљскен жазѕанныѓ ес жиярлыћ ћайраны да ћалмаѕан. Медбикелердiѓ: «все будет хорошо» деген демеуiне: – Ћайдаѕы харашо ой-бай, сорлы баланыѓ кљнi с#ндi ѕой... – деп еѓiреп ћоя бердi. V Аѕа лейтенанттыѓ к#ѓiлi ала ћџйын. Жаныѕып, оћиѕа болѕан жерге ћайта келдi. Дљкеннiѓ алдына жиналѕандардыѓ есебi жоћ. К#бi ќйелдер. Наћ кешкi сауданыѓ ћызатын кезi, бiраћ бљгiнгi жаѕдайѕа байланысты тыйым салынѕан. Жарыћтыћ, кейбiр ќйелдерге ермек табылыпты, бiрћатары ќлi белгiсiз бiр ћылмыскердi тап басып к#рiп тџрѕандай ћарѕап-сiлеп болар емес. Аманжол iшке тынысын тартып кiрдi. К#ѓiл тљкпiрiнде толћыѕан бiр љмiт, бiр кљдiк. К#зi бiрден манаѕы ћан жџћћан ћазан пышаћћа тљстi. Сол. Ендi аѓѕарды, сабында «СМ» деген жазуы бар екен. Љшкiр ћџралмен ойып жазѕан. Иесi шыѕар бќлкiм аты мен фамилиясыныѓ бас ќрпiн жазып ћойѕан. Мана неѕып байћамаѕан. «Тоже мне сыщик» – деп #зiне-#зi iштей жекiп алды... Бекер кљйгелектенiптi. Кљдiктi к#рiнген жазу орыстыѓ «сливочное масло» деген с#зi екен, ал пышаћ кќдiмгi асханаѕа арналѕан, магазиннiѓ шаруашылыћ ћџралы болып шыћты. Айѕаћ боларлыћтай басћа белгiнiѓ џштыѕы бiлiнсе не дейсiз. Дегенмен, сол кљнi тљнемелiк... Иќ, ћылмыскердi iздеушiлер тобы ымырт жабыла подполковниктiѓ кабинетiне жиналды. Кiм не к#рдi, ненi аѓѕарды – бќрi баяндалды. «Мынау» деп ћолѕа џстарлыћ наћты деректен г#рi ћисын мен жорамал басым. Жалѕыз-аћ,

лейтенант Боранѕалиевтiѓ хабары сезiк тудыратындай. Айтуынша тепловоз машинисiнiѓ к#мекшiсi Николай Капустянский деген жiгiт деподаѕы аккумулятор цехыныѓ кезекшi слесарынан кљкiрт ћышћылын сџрайды. Ол аѕа слесарь жолдасынан шамалы кљкiрт ћышћылын алып берген. – Ал, Капустянскиймен с#йлестiѓ бе? – Иќ, тауып с#йлестiм. – Не дейдi? – «Алѕаным рас едi, магнитофон лентасын жамауѕа таптырмайды» деп кљледi. Ой, оныѓ с#йлесу мќнерi, жљрiс-тџрысы ћылмысћа баратындай жiгiттiѓ сияѕы емес. Керемет келiстi сџлу жiгiт. Жасы жиырма екiде екен, љйленгенiне жыл толмаѕан, келiншегiм екiћабат дегендi айтты. – Тегi адамѕа сену керек, – дедi подполковник. – Адамѕа жаћсы к#збен ћараѕаннан бiз кем болмаймыз. Бiраћ... – Ол орнынан џшып тџрѕан ћалпында сол сџлу жiгiттiѓ ћаладан аттап шыћпауын ћадаѕалауѕа тќртiп бердi. Содан соѓ: – ...Бџл iстi бљгiнше сџраћ белгiсiмен ћайыра тџрамыз да, к#п нљктенiѓ сырын ертеѓ жалѕастырамыз, – дедi ширыѕып. – Анадай ћуаныштыѓ љстiнде жљрiп, ћылмысћа барса, ол да оѓбас... Кабинеттегiлер подполковниктiѓ кiмдi айтћанын тљсiндi. VI Сџлу жiгiт шынымен Боранѕалиевтiѓ айтуындай бар екен. Сыпайы жымиып кiрiп келгенде, подполковниктiѓ кабинетi жарћырап кеткендей болды. «Ойпыр-ай, шынында ерекше жаратылѕан жан екен», – деп бiр тљйдi сџлу мљсiндi жiгiтке басынан аяѕына дейiн к#зiмен iшiп-жеп зерттей караѕан подполковник. Жаратылыс бџ жiгiтке деген мырзалыѕын аямаѕан екен, ћџдды жарыћ дљниенiѓ ћызыѕы сенiѓ ћалауыѓда дегендей. Келбетiн к#рерге к#з керек, тек ћара да отыр – жалыћтырмайды, ћайта караѕан сайын тамсандыра тљсетiн б#лекше бiр бiтiмi бар. Ерттеулi аттай шып-шираћ. Ћылмыскер деуге ћимайсыѓ. Аныћ ћараѕа жатпайтын

ћоѓырћай жанары тым найзалы екен. «+ткiрлiк деген осы, – деп тљйдi подполковник, – бќлкiм осындай к#зi #ткiрлер шыѕар талай ћызды талдырып тљсiретiн. Ал анау ћиылѕан ћара ћас, љлбiреген ерiн, балбыраѕан ћызыл шырайлы алма бет, жоталанып бiткен ћыр мџрын... бџл не деген байлыћ?! Жиырмасыншы ѕасырдыѓ жiгiтiне бџл аз байлыћ емес...» Ћысћа-ћысћа тiл ћатысудан кейiнгi бар билiктi подполковник Аманжолдыѓ еркiне бердi. Тергеу басталды. Аѕа инспектор жџмбаћ жiгiтпен бетпе-бет отыр. Оны жазыћты санап, ћылмыскермен ћатар отырѕызудыѓ #зi кљнќ сияћты. Бiраћ, амал жоћ, бќрiне кiнќлi тергеушi емес, кљкiрт ћышћылы болып тџр. Сондыћтан џрымтал да ћитџрћы сџраћтар берiп к#редi, адам таѕдыры ойыншыћћа, ебiн тапћандардыѓ ермегiне айналмауы керек. Алайда кiсiге шындап ћараѕанда к#зiнiѓ сџѕы найзадан бетер ћадалатын мына бџлтты жiгiттiѓ алдында тергеушiнiѓ жљзi шыдамады. Оны мырыѓ-дырыѓ сџраћтармен ыћтыра алмасын бiлдi. Аса байсалды, барынша маѓѕыз, айтарын ойланып ћисынды логикамен айтады. Ендiгi амал тек ћана айлаѕа к#шу... Тергеушi осы ниетпен темекi шегудi сылтауратып сыртћа шыћты. Жљректiѓ ћыжылын ширатылѕан к#к тљтiннiѓ ащы уытымен басып алѕасын, iшке екпiндей кiрiп келiп: – Капустянский! Осы оћиѕаны кiмнен, ћашан, ћалай есiттiѓ? – дедi бастырмалатып. Жiгiт те орнынан тџра берген: – Отыр! Отыр!! – деп аћырып ћалды. Ћайтер екен дегенi. Ж-оћ, Капустянский ћаймыѕатын емес: – Ћызыћ екен, – дедi кљлiмсiреп. – Сол кљнi, жџрттан есiттiм де. – Аты-ж#нi бар жџрт па? – Сiз #зiѓiз ћалай есiтсеѓiз, мен де солай есiттiм. – Басћа айтарыѓ жоћ ћой? – Не айтуым керек... Алѕашћы кљнi аѕа инспектордыѓ басы ћатты. Мына сџлу жiгiт алдыратын емес, ћџдды ћамал, тас ћамал. Ендi осы арбасуды ћоя тџрып, бџныѓ келiншегiнiѓ дос-жарандарымен тiлдескендi ж#н к#рдi. Кiм бiледi, бiр сырдыѓ џшы шыѕып ћалуы мљмкiн ѕой, љмiтсiз – сайтан болсын! «Тоћта, тоћта,

бџл жiгiттiѓ љйiне неге соћпаймын, келiншегiмен танысћалы тљскен суреттерiн неге к#рмеймiн. Тоже мне сыщик». – Барды, с#йлестi, фотоальбомда ала-алмай жљрген аћысы бардай аћтарып шыћты. Танаудыѓ астында ћиылѕан ћияћ мџрт. Одессада да солай тљскен, Ленинградта да солай тљскен. Ћайын енесi абыржып отырып, кљйеу баласыныѓ #зiне ќп-ќдемi жарасып тџратын мџртын осы бiрер кљн шамасында ћырып тастаѕанын айтып салды. Ќрине, ол кiсiнiѓ ойында дќнеѓе жоћ, #зi де, ћайын атасы да кљйеу баласына шыћ жуытар емес... Тергеушi кiдiрместен облыстыћ ауруханаѕа келдi. Реанимация б#лiмiнiѓ дќрiгерлерi Рахияныѓ бетiн бермен ћаратыпты. С#йлей алмаѕанымен, ћимылѕа келген, бiраћ к#зi ќлi таѓулы екен. – Рахия, айналайын, саѕан ћол жџмсаѕан жiгiттiѓ мџрты бар ма едi? Ћыбырсыз шалћасынан жатћан ћыз «иќ» дегендей басын изедi. – Сџлу жiгiт пе? Таѕы басын изедi. Ендi не тџрыс. Тергеушi кетерiнде: – Ћашан келеге келедi, – деп сџрады дќрiгерден. – Ендi... бiр жетiде зондтан ћџтылып ћалар. +здiгiнен тамаћтана алатын халге жеткесiн «глазнойѕа», сосын «лоротделениеге» ауыстырамыз... Таѕы да #ткендегiдей кабинетiне екпiндей кiрiп келген бойда: – Капустянский! Сенiѓ мџртыѓ ћайда? – дедi айћайлап. Жiгiт орнынан тџра берген-дi. – Отыр! Отыр! – дедi дќл #ткендегiдей жекiрiп. – А-а... сiз оны ћайдан бiлесiз? – Бiлем. Ћашан алдыѓ? – Есiмде жоћ. – Ал мен бiлем. Сен мџртыѓды сол ћылмыс болѕан кљнi тљстен кейiн алдыѓ. Сондай сџлу мџртты к#зiѓ ћиып ћалай отадыѓ, ей? Жiгiт љндей алмады, басын шайћай бердi. Бџрынѕыдай емес, тергеушi ендi аруаћтанайын дедi. Кљдiктi ћарсыластыѓ белiн сындырмаѕанымен, жљзiн жасытћан секiлдi к#ѓiлiне. Ара-тџра орайын келтiрiп аћырыпжекiрiп те, жџдырыћтап та алды. Ендi ћалай, мќйм#ѓкелеуi

керек пе, кљдiк торына iлiкккен пендеге тiк келiп, к#зiнiѓ отын алып ћоймаса, несiне тергеушi болып жљр. Д#рекiлiктiѓ де керек жерi осындайда. Арбасар адамымен бетпебет келетiн тергеушiнiѓ басы ашыћ бiр табан тiрерi – шатаћсыз шындыћты iндетiп баѕады. Бiраћ сол шыраћты шындыћтыѓ тљп ћазыѕына жету ћай кезде оѓай болѕан. Адамдар ќманда ќр ћилы пиѕылымен кљн кешiп келедi. Сондай ћымћиѕаш, шым-шытыраћ бџрылыстар мен ћиылыстардыѓ арасынан жол тауып к#р. Сондыћтан тергеу кезiнде кейде ќдейi д#рекiлiкке барса, кейде кќдiмгiдей «артист болып ойнап шыѕуѕа» тура келедi. Ћызмет орайыныѓ осындай ћитџрћылыѕына алаѓсыз берiлiп кеткен кезде тергеушi жазѕан бiреулерге шектен тыс мейрiмсiз боп к#рiнер, кейде iшiнде не ћилы ћџпиясы ћайнап жатћан бiтеу бљйректей елестер. «Иќ, бiздiѓ кешкен бџл тiрлiгiмiзге жабдан к#з не десе де сияды... – деп бiр сала ойын ћайырѕандай болды мынау шырайлы бетi жылтыраѕан жiгiтке ћадала ћарап отырѕан ћалпы: – Тљсiнемiн, сенi мен тљсiнбегенде, кiм тљсiнер дейсiѓ. Тап осы ћазiр сен де менi жаћсы к#рiп отырѕан жоћсыѓ. Жек к#рсеѓ ћайтейiн, сыртымнан тљгiмнiѓ тiкiрейгенi болмаса, менiѓ де жетiсiп отырѕаным шамалы. Нансаѓ, iшiм ќлем-жќлем. Сен бџѕан сенермiсiѓ, сџлу жiгiт?! Ћџдiретi тасыѕан уаћыт пен кеѓiстiк екеумiзге «ермек» тауып берсе, арбаспай ћайтемiз ендi. Сен iшiѓдi ашпай ћасарыстыѓ, мен жазѕан ћалай да ашамын деп ќлектендiм. Ќлектенiп ќлi отырмын, мiне! Ау, жарыћ дљниенiѓ сићырлы сќулесiне саусаѕын жайѕан бiр ћызыл гљл кљн ашыћта жазыћсыз жапа шексе, менiѓ аянарым ћайсы? Айтшы, сен егер шынымен сљттен аћ, судан таза болсаѓ несiне бџлтаћтайсыѓ? Байћа бала, бекершiлiк болып жљрмесiн. Жап-жас басыѓмен бџлтаћтаѕанда, ћайда ћашып ћџтылмаћсыѓ? Адалдыћтан аттамасаѓ – аћталарсыѓ, ал бетiѓ ары кеткен болса не шара, #з обалыѓ #зiѓе деймiз де... » – Уњу-у-у!!! – Ћалай уњiлегенiн Аманжолдыѓ #зi де аѓдамай ћалды. Мына аѓдысћан антџрѕанныѓ алдында неге уњiледi?! +зiне де жџмбаћ. К#кiрегiн ћарс айыра кљрсiнетiндей шаршаѕан жоћ-ты, ешкiммен алысып-жџлысћан да жоћ. Сiрќ, бџны ћажытћан сан-сапалаћ ой салмаѕы шыѕар. Ал, бiраћ, осы тосын серпiлiстiѓ #зi Капустянскийге шатысћан электр сымыныѓ жарћылындай ќсер еттi. Ол жа-

нарын жылдам-жылдам жыпылыћтатып жiберiп, артынша тергеушiге баѕжиып ћарап ћалды. – Несiне таѓданасыѓ, – дедi оѕан бџл, – керiсiнше менiѓ жљйкемнiѓ жџћарѕаны сенiѓ пайдаѓа шешiлмей ме, а?! Не керек, бџл жолы да арбасу аз болмады. Екеуi ќрi ћажасты, берi ћажасты, алайда аћићаттыѓ ауылы бџл ыѓѕайда тџманнан айыѕар емес. Бiр љмiтi мџрт болып едi, оныѓ да ћисыны келмедi. Аћыры мџртта тџрѕан не бар, ћашан алады ќркiмнiѓ #з еркi #зiнде емес пе, – дегенге сайды бiр ойы. «Мен сiрќ бџныѓ сол жаѕынан шыѕып тџрѕан шыѕармын, бљгiнше осымен шектейiн де, тџтћиылдан оѓ жамбасынан келiп к#рейiн, – деп тљйдi. Ондаѕы ойы – тоналѕан дљкенге жљргiзiлген ревизия нќтижесiн аћыл елегiнен #ткiзiп алу едi. VII ...Балћаймаћтай џйыѕан бал дќурен не боп кеткен япырау?! Кљнi кеше – к#ѓiлдiѓ хош кезiнде кљннiѓ ћалай батып, таѓныѓ ћалай атћанын бiлмей ћалушы едi Патыма. Љш ћорѕаны – љш џлыныѓ ортасында љкiдей љлпiлдетiп #сiрген ћызыл гљлi мынадай ћиянатћа тап болѕалы Патыма байѕџстыѓ iшкенi iрiѓ, жегенi желiм. Бџрын к#шеге шыћћанда бойын тљзеп асыћпай жљрушi едi, ендi оныѓ бќрi адыра ћалды. Љйiнен шыћса баратыны екi-аћ жер: жџмыс орны мен аурухана, басћаѕа мойын бџруѕа мџрса жоћ. Мына кеѓпейiл дљниенiѓ таѓы атса, кљнi батып болмайды, кљнi батса, таѓы атып болмайды. Уњ, осынша сарѕайтатындай мен не жаздым екен бџ ћџдайѕа?! +мiрiмде тышћан мџрнын ћанатып к#рмеген ћасћа басым ћандай ѕана ћылыѕымнан таптым екен... – деп егiлдi. Шарасыз халге тап болѕан жанныѓ бар бiтiретiнi к#з жасына ќлi келедi. Онымен бiраћ оѓалып жатћан жаѕдай жоћ. Ћыз деген љйдiѓ сќнi, к#зiнiѓ нџры екен ѕой, Рахия жазым болѕалы от басыныѓ кџты ћашты. Радио ћосылмайды, теледидар тiлден ћалды, љйдiѓ шаѓы сљртiлмейдi, љш мезгiл ћазан к#терудiѓ де бџрынѕыдай берекетi жоћ. Ћызыныѓ iшi кљкiрт ћышћылынан жидiп кетсе, Ана жазѕанныѓ iшi-бауыры сол уды жџтпай-аћ iрiп кеттi. Десе де жазѕан ћџлда шаршау бар ма, тек шыћпаѕан

жаны жљр. Ћайта #зi берiк екен, кљйеуi кеуiлдей еркек Сайлыбай мына ћорлыћћа шыдай алмай сќмсiреп ћалды. Патыманыѓ оѕан ћарауѕа шамасы бiрде бар, бiрде жоћ. Ћџрысыншы, бџл азаптыѓ бќрiне шыдар едi-ау, айналып келгенде љмiт сулесiнiѓ бiр-аћ мезетте к#зден ѕайып болѕанын айтсайшы. Жанына бќрiнен де сол батады. Сол, сол, сол! ...Тап кљнi кеше к#ктегi Ай мен Кљнге, жердегi гљлдер мен жапыраћтардыѓ сыбдырына, желдiѓ уiлiне ѕашыћ, дариѕа дќуреннiѓ барша шапаѕатына ћџштар ћыз, он тоѕыздыѓ шашбауын ендi к#терген жџлын жас соныѓ бќрiнен тљѓiлсiн. Тљѓiлмей ћайтедi... Бџрын кљлкiсiнен жаѓылмай жљрген жарыѕы «#лемiн де #лемiн» деп темiр т#секке #зiн #зi џрѕылап, тар палатаныѓ ћабырѕасына басын ышћына соѕып алас џрѕанда, «лоротделениенiѓ» бљткiл аћ желеѓдi желеп-жебеушiлерi аяћтарынан сабылды. Ћайтсын-ай, дќрiгерлерден алалыћ болѕан жоћ, Патыманыѓ патша к#ѓiлiне аян ѕой, ќуелi таѕдыр шыѕар, ћалды осылардыѓ шарапаты арћасында келеге келдi, ћыз дегеннен жалѕыз жџлдызы. Ќуелi реанимацияда екi жетi баћты, содан соѓ «лоротделениеге» ауыстырѕан. Бiраћ #тiп кеткен зќњќр дќрiгерлердiѓ дегенiне бой бердi ме, аћыры ћос жанарын тљнек тџмшалаѕан азапты кљндердiѓ бiр ћас-ћаѕым сќтiнде... ћара ћошћыл ћанѕа б#ккен оѓ к#зi солайымен аѕып тљстi ѕой, ойбай! Уњ, к#рсетпегенiѓ к#п екен де жасаѕан. Не айтатыны бар, ћызыныѓ сыѓар шыраѕы к#з алдында сорѕалап тљскенде... Патыма орнынан ышћынып атып тџрѕанын, артынан есi ауытћып кеткенiн бiледi. Одан арѕысы тџман. Ќйтеуiр дќрiгерлер есiн жиѕызыпты. Содан берi... ...Содан берi бџларда зќре жоћ. Ћасћайып ћалѕан ћызды аѓду да аѓду. Сайлыбайдыѓ алпысћа келген анасы, тџрмыс ћџрѕан ћарындасы, џлыныѓ љлкенi, бџл Патыма т#ртеуi кљнi-тљнi кезектесiп кљзетумен басында отырады. Мынадай ћияпатћа џшыраѕан баладан ћапияда айырылып ћаламыз ба... – деп ћорћадыдаѕы... Осы кљнi жамандыћ хабар жата ма, ќр кљнi ќр ћилы жаѕдай болып жатады. Соныѓ ќр ћилысын есiткен сайын Патыма байѕџстыѓ жљрегi май iшкендей кiлкiлдеп, љрейi џшады... Беу, к#з дќрiгерiнiѓ сондаѕы ћапаланып #кiнгенi-ай, Патыманыѓ есiнен ендi #мiрi кетпес.

Ћызыныѓ оѓ к#зi ћылдай ѕана жалѕыз талшыћћа iлiнiп тџрыпты, дќрiгер соны «ћатайта» алмаѕанына Патымадан бетер ћиналды. Ћолды-аяћћа тџрмай еѓiреген мџѓлыћты ќреѓ-ќреѓ жџбатты. О, келешегi кеѓ дљние-ау, сенiѓ кљдiреттi ћџшаѕыѓда – асыл жљректi адамдардыѓ кљншуаѕында жљрiп, менiѓ ћарашыѕым мынадай жаѕдайѕа ћалай душар болды?! Баяѕыда к#птi к#рген љлкендерiмiз: «Жас кезiѓде жаћсы тiлек тiле, тiлегiѓ ћабыл болады, шау тартћан кезiѓде ћџй тiле, ћџй тiлеме – шыѕар тауыѓ белгiлi», – деп отырушы едi. Сол айтћандары шынымен рас болса, мынау айдай ќлемде жљрекжарды бiр ќдiлдiктiѓ шыраѕы с#нбес болса, менiѓ ћызыл гљлiмнiѓ жас тiлеуi ћайда ћалды?! «Маматайым-ай, бетiм де ж#нделер, мџрным да орнына келер-ау, тек к#зiмнен ћалмасам екен, к#зiмнен...» – деп дыбысын шыѕаруѕа да ќл керегiп сыбырлаѕан љнi ћџлаѕынан кетер ме ендi... – Патыма солћылдап тџрып #ксiдi. Рахия ќреѓ-ќреѓ сыбырлады: – Мама, неге жылайсыѓ, жыламашы... – Жылаѕаным жоћ, кљнiм. – Сол к#зiмнен љмiттiмiн ѕой... – К#кем, к#кем... – Неше кљн, неше тљн санамен сарѕайып, меѓ-зеѓ халде жљдеп-жадап жљрген мџѓды ананыѓ жљрегi жылып ћалды. «Љмiтiѓ жансын, ћџлыным...» – деп едi сонда. Тќѓiрден љнсiз жалбарынып тiлегенi сол болды, ендiгi тiлерi де сол едi. VIII Аѕа тергеушiнiѓ кабинетi. Iшке Капустянскийдiѓ жалѕыз #зiн отырѕызып ћойѕан. Айналуѕа келмейтiн аядай кабинеттi тылсым тыныштыћ жайлаѕан. Осы ћазiр бџл б#лмеде жалѕыз шыбынныѓ ызыѓы есiтiлсе, Капустянский ћуанѕан болар едi. Осындайда љрей шаћыратын тылсымныѓ тыныс тарылтар ћыспаѕында булыћћан жiгiттiѓ жау жљрегi жиi-жиi ћаѕатын болѕан. Ал сыртта кеѓ тынысты ауаны сiмiре жџтып аѕа тергеушi тџр. Жай тџрѕан жоћ, кезектi «шабуылѕа» шыѕар алдындаѕы ќдетiмен «Ћазаћстан» сигаретiнiѓ ащы тљтiнiн ћџшырлана сорып, аѕыл-тегiл бџрћыратып тџр. Бџныѓ аты –

iштей ширыѕу деген болады. Ол кќзiр санаулы секундтарда аѓдысћан жауымен жќне бiр айћасћа тљсiп к#редi. Бџл, сiрќ, аћтыћ алысуы болар, осы бљгiн тас ћамалды ћалай да алып тынуы керек... Ол #з кабинетiне #зi алыстан жеткен жаушыдай арћырап кiрдi. – Капустянский! Сен – бiттiѓ! Сенiѓ мойныѓа бес миллион сом мiндi. Сонымен, сенiѓ саудаѓды тындырды олар! Капустянскийдiѓ к#здерi баћырайып кеткен. Белiнен шойырылып ћалѕандай кирелеѓдеп ќреѓ к#терiлдi: – Ћайдаѕы бес миллион?! – дедi дауысы тарѕылданып. – Аспаннан перiште тастаѕан жоћ. Сен тонаѕан магазинге ревизия жљрген. Сен сияћтылардыѓ талайын iндетiп ћармаѕына ћапсыз тљсiрген ревизор мойныѓа бес миллионды iлдi. – Актiсi ћайда? – Мiне! Мiне! – Аманжол оныѓ ћолына ќдейi жаздырып алѕан жалѕан актiнi џстата салды. Бес миллион! Мынадай сораћы цифрѕа к#зi тџнѕан Капустянский: – Ах! Спекулянты... – деп ћалш-ћалш еттi. – Бџл сатушылардыѓ сићыры ѕой? Бќрi жалѕан! – Жалѕан ба шынымен? – Я! я! – Онда шыныѓды айт! Ћанша алып едiѓ?! – деп аћырды Аманжол. Артынша дауысын жџмсартып аћылшы аѕасындай iшi-бауырына кiре с#йледi. – Ей, сен аћылсыз болмасайшы. Сен мџнда жалѕызсыѓ ѕой. Ќке-шешеѓ, туѕан-туысыѓ бќрi Ресейде ѕой. Кќзiр сенiѓ ћасыѓда менен басћа серiгiѓ бар ма? Ћџдай-ау, шыныѓды маѕан айтпаѕанда, кiмге айтпаћсыѓ? Ћасарыспай кiсiлiкке келсеѓшi, ћанша алып еѓ? – Алѕаным – миллион емес. – Капустянскийдiѓ ћос тiзесi дiр-дiр етiп, буынынан айырылып ћалѕан едi. Бойын билей алмай бара жатћасын орындыѕына ерiксiз сылћ етiп отыра кеттi. – Ћџдай аћына, мен миллион алѕан емеспiн. Ћџдай аћына, бес миллион дегендi #ѓiм тџрѕай тљсiмде де к#рген емеспiн. Анамнан туѕалы, анамнан... Тергеушiге керегi де осы едi: – Анаѓныѓ садаѕасы кетсiн сенен. О байѕџсты тыћпала-

ма бiз екеумiздiѓ мына ћарѕысћа џшыраѕан iсiмiзге. Шешеѓ сорлыныѓ ћџлаѕын тыныш ћалдыр да, ћыздыѓ алтын саћинасы мен кљмiс сырѕалары ћайда, соны айт маѕан?! Таѓданѕанынан Капустянскийдiѓ тынысы тоћтап ћалѕандай болды. Бiраз љнсiздiктен кейiн тергеушiге сљзiле ћарап: – Ћайырымды аѕа лейтенант, сiздiѓ бџныѓыз ћалай? Ћызды #лдi дегенiѓiз ћайда? – дедi талмаусырап. – А-а, мен бџл мќселеде сауатсызбын ѕой. +лдi деп жљрсем, тiрi екен. Ћайтейiн, обалыѓ дќрiгерлерге болсын. – Ћыз байѕџс ћалай екен? – Подлец! Ћалай болатын едi. Жљдќ керемет жасаѕансыѓ. Жер бетiне сџлу ћыздар мен аћылды ќйелдер «сыймай» кетiп едi. Сол сенiѓ к#зiѓе к#п к#рiнген ѕой. Ћалай болсын. Он тоѕыз жастаѕы бiр перiштенi пенсияѕа шыѕарып љлгiрдiѓ. Осыныѓ љшiн бiз саѕан не айтћандаймыз. Жљз жаса деймiз бе! Жљдќ бар-ау, осы сен болмаѕанда, жапыраѕымыз жайћалып, ќлемнiѓ тџтћасына ие бермей мыѓѕырып бара жатћан ел едiк. Жљдќ жаћсы еттiѓ! Ендi болмаѕанда, мына ен жайсан далаѕа сыймастай едiк. Жљдќ жаћсы еттiѓ! Ядролыћ ћарулары зiркiлдеген мынау атом ѕасырында бiздiѓ жљрегiмiз жарыла ћуанбайтын не сорымыз бар, а?! Олар бiздi алыстан нысанаѕа алып отырса, сендейлер мында ойларыѓа келгендерiѓдi iстейсiѓдер... Капустянский, подлец, сен маѕан сенесiѓ бе, менiѓ iшiм ќлемжќлем, оттан бетер кљйдiрiп барады... Айтшы, осы бiздiѓ ћандай жазыѕымыз бар едi, сорымыз неден ћалыѓ болды?! Жазыѕымыз т#бемiзден жай бергенiмiз бе? Жазыѕымыз љйiрiнен адасћан саяћ жылћыдай ћаѓѕып келгенiѓде осы жердiѓ ћызына љйлендiрiп, басыѓа аћ отау ћондырып бергенiмiз бе? Айтшы, бiздiѓ ћанымыз неден тџщы болды?! А-а, сен љндемейсiѓ! Љндемейтiнiѓ, менiѓ мџѓым мен зарым сенiѓ мына iбiлiстiѓ с#лi сiѓген миыѓа кiрмейдi. Себебi, сендейлер бiздiѓ т#бемiзден ћарап ауызданѕансыѓдар... – Сiзге жалынамын. Сiздi еѓ жаћыным санап #тiнемiн, – деп Капустянский еѓiреп ћоя бердi. – Жаћсылыѕыѓызды #ле-#лгенше џмытпайын, алдыѓыздаѕы протоколѕа ћылмысын бiрден мойындады, болѕан жайды #з еркiмен айтып бердi, – деп жазѕайсыз. Ћайырымды аѕа лейтенант, сiзге

жалынамын, еѓ жаћынымдай сенiп #тiнемiн, сот соѓыра осыны ескеретiн болса екен. Мен бар шындыћты жасырмай айтып берейiн. – Капустянский, подлец, мен љшiн айтпа, #зiѓ љшiн айт, бiлдiѓ бе? Жасаѕан жаћсылыћты #ле-#лгенше џмытпайтын кескiнiѓдi к#рсеттiѓ! Онандаѕы сорлы ћыздыѓ аћшасы ћайда, соны айт маѕан. – Љйде, ћаѕазѕа ораулы, туалетте тыѕулы тџр. – Ал алтын ќшекейлерi ше? – Серванттыѓ iшiндегi фарфор ыдыста. – Љйдегiлер бiле ме? – Жоћ, олар бiлмейдi. Аѕа тергеушi ћатардаѕы екi милиционердi жедел шаћыртып алып, сонда жџмсады. Олар кетуiне Капустянский таѕы жалбарына бастады. – Ћайырымды аѕа лейтенант, сiзге жаћында жарыћ дљниенi к#руге тиiс тџѓѕыш сќбиiм атынан жалынамын. Ћџдай љшiн, сол шарана љшiн сiз менi ћылмысты iстер кодексiнiѓ 75-шi немесе 88-шi статьясымен айыптай к#рмеѓiз. Ћџдай љшiн, тџѓѕыш перзентiм љшiн жалынамын. Менi 93-шi статьямен айыптасаѓыз да олћы соћпас. Ћџдай љшiн, ћайырымды аѕа лейтенант, менiѓ анау сќбиiм љшiн жалынамын... IХ – Дания... бџл сенбiсiѓ?! – Жџмыс столында бџрћыраѕан к#п ћаѕазѕа к#мiлiп отырѕан Аманжол ћарсы алдында ћаралы жаннан бетер ћамыѕып келiп тџрѕан келiншекке шынымен таѓырћап тосыла ћарады. – Ия, мен... – Бџрын бџл кабинетке бас сџѕып к#рмеген перiштедей к#рiктi бикеш орындыћћа отырар-отырмастан еѓiреп ћоя бердi. Тергеушi орнынан џшып тџрды. Данияныѓ бџл келiсi – тосын келiс, заѓ адамы кљтпеген жљздесу. ...Бќрi тљсiнiктi. Жаны кљйзелiп жљрген паћырдыѓ ерiксiз егiлгенiне таѓырћаѕаны болмаса, таѓданѕан жоћ. Сондыћтан онсыз да жљйкесi босап отырѕан жанды жылы с#збен жџбатуды дќл осы мезетте орынсыз к#рдi. Алдарћат-

ћандай к#рiнiп керегi не. Елгезек болу тергеушi табиѕатына да жат емес, мынадай жарћыраѕан сљйкiмдi жанѕа кiшiлiк к#рсету бџларѕа да жарасады. Бiраћ бекерге мљсiркеген болармын, – деп тосылды Аманжол. Ќбден жылап болсын, #зегiн #ртеген ызасы мен булыћћан наз-наласын аћтарып тыншысын. Табалаушыѓ бiз емес. Ћай кезде де ћамћор болуѕа бармыз... – Тергеушi Данияныѓ (есiмiн ќдейi #згертiп алдыћ) осы сергелдеѓ басталѕан аз кљнде-аћ жљзiнiѓ жџбау, тiптi солѕын тартып, соншалыћ тез #згергенiн ендi аѓѕарды. Аманжол жайымен ћозѕалып, терезе алдына келдi. Сыртта – к#ктем. Бiрер кљн н#серлетiп #ткен жауыннан кейiнгi ћала аспаны жарћырап кетiптi. Жоны ћызынѕан жердiѓ буы бiлiнер-бiлiнбес бџлдырап к#рiнедi. Жаѓарып бљршiктене бастаѕан аѕаштардыѓ сылаѓ бойына шымћай жасыл #ѓ жљгiрiптi. Ћаланы осы араѕа дейiн ћаћ жарып келiп, iргедегi темiржол вокзалына маѓдай тiрейтiн мынау шулы к#шеде к#гiлдiр к#ктем саѕымын кешiп, к#п дљрмек кетiп барады. Тергеушiнiѓ шалымды жанарына Даниядай келбеттi келiншектер алдымен iлiктi. Ќйел заты пысыћ-ќ, ћыстай кљн ћызуы ћытыћтай алмаѕан балтырларын жалаѓаштап шыѕа келгендерiн ћарашы. К#ше бойы бейне бiр жарћыраѕан аћ балтырларѕа, аћ мойын, аћ бџѕаћтарѕа толып кеткендей екен. Мезгiл сќнiне к#з тџнардай. Иќ, иќ, олар к#ѓiлдi, олар бџл к#ктемдi де риясыз пейiлмен ћарсы алѕан. Солардан мына Данияныѓ ћай жерi кем? Аћылы ма, ажары ма? Жо-ћ, кемсiткен адамныѓ #зi кем. Аћыл-парасаты мен кескiн-келбетi асып тљспесе, кџдай бiледi, бiр мысћал да кем емес шыѕар. Алайда айтпай келген кесапатћа не лаж бар. Ендiгi отырысы мынау – кџдды бџта тљбiн ћорѕалаѕан панасыз торѕай сынды. К#ѓiлi ћаяу, назары пќс. Кљнi кеше кеудесiн асћаћ џстап, аршындап басып жљрген жанарлы жастыѓ осыншалыћ жасыѕаны-ай... – Тергеушi кљрсiндi. Сол кљрсiнген бойы есiне ќлдебiр џмытћаны тљскендей кiлт бџрылып, бљгiлiп отырѕан Данияѕа ћџлдырай т#ндi. – Айтпаћшы, менiѓ к#зiм алдамаса, ата-анаѓды ћуантћан екенсiѓ ѕой, а? –дедi келiншек бойындаѕы #згерiстi жаѓа байћаѕанын аѓѕартып. – Кiмдi келтiрдiѓ дљниеге? Гагарин ба, Терешкова ма? Ћайсысымен ћџттыћтайын, а, Дания?

– Ешћайссымен де! Бiзге ћџдай Юрий мен Валяны жазбаѕан шыѕар... –Дания ќлгiден де бетер босап егiлдi. – Ћойшы, не болды сонша сарћылып? – Не болды... Мен сондай сџмырайдан ћай бетiммен бала тумаћпын. +зi мынадай болѕанда, оныѓ џрпаѕы ћандай болмаћ?! Айтыѓызшы, ћандай болады? Соѓыра не дейiм, ќкеѓ кiм болды дейiм? Сол сџмырайдан не оѓды бала туады дейсiѓ. Сiз келiп оны Гагарин мен Терешковаѕа теѓейсiз... – Бiздiкi љмiт ћой, Данияжан-ау, љмiт ћой... – Љмiт... ал, мен – ћасiреттi жанмын, ћасыреттi-i... Ћџдай #зi кешiрер, кешiрмесе таѕы да менi мазаћтап баћсын, баланы алдырып кеп отырмын, ал! Тергеушiнiѓ жљрегi кiлт тоћтап ћалѕандай болды. К#зiнiѓ алды бiруаћ бџлдырап, тџманданып #ттi. Ќлден уаћытта: – Ќттеѓ, не дейiн саѕан... не дейiн... – дей бердi. – Менi мљсiркеудiѓ ћажетi жоћ, – дедi к#з жасы аѕылтегiл сорѕалаѕан Дания #ксiп отырып. – +зiме осы керек, осы! Обалым жоћ жанмын. Ћџттайымнан бiрге #скен достарымды, Ћызылорданыѓ ћынадай жiгiттерiн менсiнбей жљргенiмде тапћаным осы опасыз болыпты. Ћџдай-ау, осы ћалада ендi ћалай жер басып жљремiн? Досћа кљлкi, дџшпанѕа таба ћылатындай не жазып едiм... Сенсеѓiз, елдiѓ бетiн к#руден ћалдыћ. Ќкем де, шешем де шыћпаѕан жандары жљр... — Иќ-ќ... иќ-ќ... – дей бердi бiр орнында тџра алмай теѓселiп жљрiп алѕан тергеушi. Ћылмыс болѕан кљнi дљкен алдында к#ппен бiрге кљйзелiп тџрѕан орыс адамы к#з алдына келдi. Жасы еѓкейген, порымды келген к#зiлдiрiктi кiсi едi. Бљгiнгi бейбiт тџрмысты к#тере алмай, масыћћандардыѓ жат iсiне ћамыѕып с#йлеп едi сонда. Сол кiсi – осы Данияныѓ ќкесi болып шыћты. Ќкесi де, шешесi де осы жердiѓ шаѓын жџтып #скен байырѕы тџрѕындары екен. Тергеу барысында к#зi жеттi: ерлi-зайыпты екеуiнiѓ де бар тiрлiктерi депоныѓ ыстыћ-суыѕында #тiптi. Ћылмыскердiѓ осындай ћадiрлi жандардыѓ ћауызынан шыћћанын ћайтерсiѓ. К#птiѓ к#з алдында талай жыл мысћалдап жинаѕан абыройды бiр наѕылет келдi де, ой-

рандап #те шыћты. +мiрде мџндай да кереѕарлыћ бола бередi екен-ау, ќ?! – Бџл сџмырай не iстеген сонда?! Менiѓ миыма дќнеѓе кiретiн емес. Болѕан жайды ќлi дџрыс џћћаным жоћ сенсеѓiз, – дедi Дания азарланып. – Артыћ болмаса ашып айтыѓызшы? Тергеушiнiѓ ќлгiндегi ойы кiлт тиылды. – Не айта беретiнi бар оныѓ, – дедi ћажыѕан сыѓайда кљрсiнiп. – К#зiнiѓ етi #скен кiсiнiѓ iсi де кќдiмгi. Депо жџмысшыларына ћылдай есеппен б#лiнген азыћ-тљлiктiѓ пџлын малданып, џшпаћћа шыћћысы келген. – Ћџдай-ау, ол албастыѕа не жетпей жљр екен, сонда?!. – Амалыѓ ћанша? Байѕџс сатушы ћыз сол кљнi тљске дейiн сексен-аћ кило колбасаны арзандатылѕан баѕамен жџмысшылар љшiн сатћан. Капустянскийдiѓ алѕаны – содан тљскенi. Ал магазиндегi бар запастыѓ ћџны жиырма мыѓѕа жетпейдi екен. – Сонда... сонда, бџл сџмырай сексен кило колбасаныѓ ћџрбаны болып кеткенi ме? – Колбасасы ћџрысын! Маѕан десе ит жесiн! – Тергеушiнiѓ дауысы ћатћылдау шыѕып кеттi. – Санамыз меѓiреу болып кетпесе, мынаны ћайтемiз, мiне, мынаны. Ол Данияныѓ к#з алдына Рахияныѓ екi тљрлi суретiн тоса бердi. – Мiне, кiм кiмнiѓ ћџрбаны болѕан? Мынау сау кезiндегi суретi, ал мынау сорлы ћыздыѓ кќзiргi тљрi. Бџл деген... артыћ кетсем кешiр менi, адамныѓ ћанын бџзатын iс ћой... Данияныѓ алдында #зiндей #рiмдей жастыѓ екi тљрлi суретi жатты. Бiрiнде д#ѓгелек жљздi, жанары шайдай ашыћ, сљйрiктей темiрћанат ћыз томпиып отыр. Ал екiншi суреттегi бейненi сол ћыз дегенге сенiп к#рiѓiз. Ћыз емес, кџдды бiр ћџбыжыћ. Жљзiнiѓ сау тамтыѕы ћалмаѕан, бiр к#зiнiѓ жанары ќреѓ-ќреѓ сыѕырайып к#рiнсе, ал... ал... ой, жасаѕан... екiншi сыѓарыныѓ орны љѓiрейiп ћалѕан ба?! – Дания бiреу бљйiрiне бiз сџѕып алѕандай оћыс ањ џрып, ышћынып жiбердi де, артынша аблыѕып: – Осы шын ба?! Осынысы шын ба?! Шынымен осылай болѕан ба?! – дей бердi. Осы араѕа онсыз да жљйкесi жџћарып келiп едi, ендi бiржола ќл-дќрменi бiткендей бойын билей алмай ћалды.

Маѓдайын #зi шынтаћ тiреп отырѕан стол бетiндегi жалпаћ ќйнекке тастап жiберiп, аштан ћатћан ќлжуаз жандай бљгiлген ћалпы ћыстыѕа жылады. Тергеушi сабыр саћтады. Айнадай жарћыраѕан кеѓ к#здi терезе алдына келiп, сонау тљпсiз тџѓѕиыћ аспан бедерiне телмiре ћарап тџрды. Маза жоћ, бiр к#ѓiлсiздiкке бой алдырѕандай. +н бойыныѓ жайсыз тiтiреп #ткенiн сездi. Сыртынан нып-ныѕыз сабырлы к#рiнгенiмен, санасы перi соћћандай едi. «Адамзаттыѓ к#гiлдiр кљмбезi, – дедi к#к жљзiне телмiре ћарап тџрѕан ћалпы iштей ћалтыранып, – сен баршамызѕа бiрдейсiѓ-ау, бiраћ... сенiѓ ћауызыѓдаѕы жџмыр жерде не болмай жатыр. Небiр ћисынсыз ћиямет те, небiр жан семiртер жаћсылыћ та болып жатыр ѕой. Бiреулер жљзi жарћырап iзгiлiктiѓ iзiнде жљрсе, бiреулер айласын асырып, арамзалыћпен кљн кешуде. Бiр жаѕыныѓ кем-кетiгiн тљзей жљрсеѓ, бiр жаѕыныѓ шиi шыѕып жатћан бiр тiршiлiк. Дљние мџнша неге шым-шытырыћ болдыѓ екен?! Бџл дљниенiѓ сљттен аћ, судан да таза болатын кезiне ћашан жетемiз? Ћашан, ћашан...» Љнсiз булыѕып, жылап отырѕан Дания орнынан с#лекет к#терiлiп тергеушiге бџрылды. Бџл да бџрылды. Екеуi жљзбе-жљз келдi. К#зi боталап тџрѕан Дания: – Махаббатћа опасыздыћ жасаѕан жан ћандай жазаѕа кесiледi? – дедi иегi дiрiлдеп. Бџл – тергеушi кљтпеген сџраћ болды. – Бiлмедiм, Данияжан, бiлмедiм... – Тергеушi тынысын тереѓнен алды. –Менiѓ бiр бiлетiнiм: Ленин махаббатћа опасыздыћ жасаѕан адам мемлекеттiк мљддеге де сатћындыћ жасайды, – дептi бiр еѓбегiнде. Дания к#зi џясынан шыѕардай баћырайып ћатты да ћалды. Сол сќт солай тапжылмай тџрып ћалѕан-ды, iле бойын тез жиып ала ћойды. – Солай деѓiз... – Дания келген iзiмен керi шегiне бердi. Иегi дiрiлдеп ќлде не айтћысы келгендей едi, бiраћ ар азабынан #ртене жаздап тџрѕанда с#з де ћџтаймайды екен. Iшiнен дыћтанып, тыѕылып ћалды. К#зiнде љрей, ћ#ѓiлiнде бiр џйтћыѕан ала ћџйын пайда болды. Осы кабинетке кiрерiнде басы толѕан ой сияћты едi, ендi тезiрек ћарасын батырудан басћаны ойлай алмады. «Бџл жерге ћай бетiммен келiп тџрмын» – дедi iштей дегiбiрi ћашып.

Тергеушi оныѓ жан кљйiн сезiп-аћ тџр, алайда амалы ћайсы, бар жасаѕан жаћсылыѕы: – Машина бар, апарып тастасын да, – дедi жедеѕабыл. – Раћмет, мен #зiм-аћ... – Не жџмыспен келiп еѓ, айтпадыѓ да? – Не жџмыс болсын... Басым кќѓгiрiп тыншым кеткесiн сыртћа шыѕып ем, аяѕым осылай тартты. Жљре берiппiн. Сiз кешiрiѓiз. Уаћытыѓызды б#лдiм... – О не дегенiѓ, оћасы жоћ... Х – Жолдас подполковник! Баяндауѕа рџћсат етiѓiз? Т#рде жџмыс столында отырѕан подполковник «баяндамай-аћ ћой» дегендей ишара жасады. – Капустянский ѕой? – Я, жолдас подполковник! – Ћолыѓдаѕы iстi маѕан ћалдыр да, сол оѓбаѕанныѓ #зiн алдыртшы. – Ћазiр. Мiне, Капустянский де келдi. Бетi жылтырап тџр. Тек, подполковниктiѓ к#зi алдамаса, алѕашћы кездесудегiдей емес, к#з сџѕы суыћтау к#рiндi. Мљмкiн, #зiнше неге де болса бекiнiп, iштей ширыѕып алѕан шыѕар, – деп тљйдi подполковник. – Ал-л, с#йле, Мќскеудiѓ серi жiгiтi, – дедi подполковник кекесiндi тонмен. – Не дейсiѓ бiзге? – +тiнiшiмдi аѕа лейтенант ескерген болар деп ойлаймын. – Ол ћандай #тiнiш? – Статья жайы ѕой, жолдас подполковник! – Аманжол орнынан к#терiле берген. Бастыѕы «отыра бер» дегендей ыѓѕай бiлдiрдi. – А-а-а, хабардармын... – Подполковник селтиiп тџрѕан ћылмыскерге оћты к#зiмен ћадала ћарады. – А-а-а, солай де! Жеѓiлдiк тiлейсiѓ. Мен саѕан жуырда #зiмiз жасап к#рген экспериментiмiздiѓ кереметiн айтсам, сенер ме едiѓ? Капустянский тџнжыраѕан ћалпын бџзбады. – Капустянский! Кислотаны итке кљштеп иiскетке-

нiмiзде, кџлап ћалѕанын к#рдiк. Тамаша эксперимент, ќ?! Сен де, бiз де тамашамыз! Ћџдай бiздi ћалай ћосћан,а?! Тџнжырап тџрѕан Капустянскийдiѓ басы кеудесiне салбырап кеттi. Подполковник ойындаѕысын айтып ћалуды ж#н к#рдi. – ...Мен сенiѓ ќлгiндей тiлегiѓе пќлен-тљген дей алмаймын, – дедi ол сабырлы ќуенмен. – Аныћ бiлетiнiм: сендер бар абырой-арды жиып ћойып, жеѓiлдiк тiлейсiѓдер. Ћолыѓмен iстедiѓ екен, мойныѓмен неге к#термеске? Менiѓ таѓ ћалатыным: жап-жас басыѓмен статьяныѓ ауыржеѓiлiн ажыратып отырсыѓ. Осыныѓ ойѕа ћалдырады. Тљбiѓ шикi болып жљрмесе неттi... – Подполковник ќдейi тосылѕан. Бiраћ Капустянский тарапынан арын арлап дегендей ћарсыласу болмады. – ...Бiле-бiлсеѓ, сен #зiѓе-#зiѓ iстеген жiгiтсiѓ, – дедi подполковник «адамныѓ #ткенiн арашалап шыр-пыр болуы да кiсiлiкке келетiн ћасиет-ау» деп ойлай отырып. – Сенiѓ неден тарыћћаныѓа мен емес, менен де асћандардыѓ аћылы жетпес. +мiрiѓнiѓ еѓ бiр ћызыћты шаѕы ендi басталып едi, ћадiрiне жетпедiѓ. Айдыѓ-кљннiѓ аманында ћарабет болдыѓ. Басыѓа ћонѕан баћыт ћџсын басћа ешкiм емес, #зiѓ љркiтiп алдыѓ. Ендi не болды?! Эх, Капустянский, Капустянский! Бќрiнен де адам келбетiне ћарап отырып-аћ ћанаѕат алатын ана келiншегiѓдi айтсайшы. +зiѓ де ћандай жiгiтсiѓ? Ендi... бiлмедiм саѕан не деуге болатынын. Бiздiѓ елге сендейлердiѓ талайы келген. Есiткен де боларсыѓ, ертеректе бiзде Ћызылорда целлюлоза-картон комбинатыныѓ бљкiлодаћтыћ екпiндi ћџрылысы салынды. Соны салѕандардыѓ басым к#пшiлiгi #зiѓ сияћты шеттен келген келiмсектер едi. Ћаланыѓ кќзiргi Гагарин, Титов деп аталатын аймаѕы солардыѓ ћоныстануынан пайда болѕан. Бџл – тарих! Еѓ болмаса, сол тарихћа к#зiѓдi ашып ћарамадыѓ ба? ...Иќ, сенiѓ бџл тiрлiгiѓ басћалардан аулаћ, тек #зiѓмен кетсiн! – дедi подполковник орнынан тiк тџрып. – Аћыры осы болѕай! Мына аѕа лейтенант екеумiз бар болѕаны тергеушiмiз. Бiздiѓ мiндет – ћылмысты ашу. Оны орындадыћ. Ендiгiсiн алдыѓнан кљтесiѓ... Капустянский тiс жарѕан жоћ. Тџнжыраѕан кљйiнде кљзетшi милиционердiѓ алдына тљстi.

ЖОЛ ЉСТIНДЕ ЖОЛЫЋЋАНДАР 1. ЋЏДАЅИ МЕН ЋЏДАЅИ Аѕираныѓ вагонѕа аяћ арта бергенi, тамбурда #зiндей орта жастаѕы екi ќйелдiѓ ћолайсыз жаѕдайда тџрѕанын к#рiп, кiдiрiстеп ћалды. Стакан толы араћты ћылћ-ћылћ жџтып жатћан ќйелдiѓ бiр ћолында тiске басары. Екiншi ќйелдiѓ ћолында аузы жаѓа ашылѕан бiр шишасы мен шайнамасы. Тамбурда аѓырып тџрып ћалѕан Аѕираѕа артынан кимелеген жолаушылар: – Сiзге не болды?! Араћ iшкен ћатындарды жаѓа к#рiп жљрсiз бе? – деп абыр-жабыр айћайлап, ерiксiз iлгерi дедектетiп ќкеттi. Аѕира: – Љйде iшкендерi аздай, тамбурда тџрып iшкендерi несi... – деп кљѓкiлдеп келедi. Аѕира купесiне кiргенде уылжыѕан аћћџба келiншек нќрестесiн емiзiп отыр екен. Сќлден кейiн ќлгi екi ќйел де осы купеге келдi iлгерi-кейiн ауытћып. Келiншек орнынан џшып тџрып, сќбиiн жоѕарыдаѕы, ал мас ќйелдiѓ бiрiн т#мендегi т#секке жатћызды. Сосын к#зi кiлгiрiп теѓселген екiншi ќйелдi ћолтыћтап керi алып кеттi. Iшiм-жем ћоятын стол љстiнде жартылай iшiлген ш#лмек ћалды. Пойыз жылжи бердi. Осындайда жолаушы бiткеннiѓ сырттаѕы тiлеулестерiне терезеден ћарап, ћол бџлѕап ћоштасатын ќдетi. Аѕира да терезеге љѓiлдi. Ќлгi ќйелдi бiр еркек ћолтыћтап алѕан, аяѕын ќлтек-тќлтек басып барады. Келiншек ћайтып келiп, Аѕираныѓ жанына отырды. Мас ќйел ћорылѕа басты. Аѕира: – Мамаѓыз ба? – дедi ыѓѕайсыз болса да. – Жоћ, енем, – дедi келiншек. – Ќлгi шыѕарып салѕан ќйел... – дей бергенде: – Ол менiѓ мамам. Енемiз екеумiз мамамныѓ љйiне ћыдырып келгенбiз, – дедi. – Папаѓ бар ма? – Жоћ, ћайтыс болѕан. – Папаѓ болмаса да, ћайын атаѓ бар шыѕар? – Жоћ, ол кiсi менен бџрын басћа ќйелге љйленiп кетiптi...

Енесi Алматыѕа жеткенше басын к#терместен ћорылдап џйыћтаумен болды. 2. ЕР АДАМНЫЃ Т0СЕГI Купе жолаушыларѕа лыћ толды. Т#менгi жќне жоѕарыдаѕы т#сектерде алаѓсыз џйыћтап ћалѕан кiсiлер кезектi бекеттен артынып-тартынып мiнгендердiѓ алажабырынан оянып кеттi. Жасы џлѕайѕан, денесi ауырлаѕан кимешектi кейуана: – Шыраѕым, тљн iшi ѕой, маѕан жатып демалатын бiр орын ћарастырсаѓ ћайтедi. Бос орын табылар, – дедi жолсерiкке мазасызданып. – Ќже, купелерде бос орын атымен жоћ. Жолаушылардыѓ бќрi де алысћа баратындар. Билетi бар кiсiлердi орындарынан ћалай ћозѕаймын. Баратын жерiѓiзге амалдап сыйысып отырып барасыз... – Жолсерiктiѓ жауабы осы болды. – Билет алмаѕан кiсiлердi неге мiнгiзесiздер? – дедi жоѕарыдаѕы т#секте жатырѕан бiр жолаушы ћатуланып. – Жалпы купенi толтырып адам алатындай, сiздерге ондай правоны кiм берген? Ылѕи да осы. Пойызѕа мiнген ћџрлы топырлаѕан тобырлардан мазамыз май iшкендей болады. Босып жљрген бiр ел... Жолсерiк тiс жарѕан жоћ. Алдымен ќлгiндегi бекеттен мiнгендердiѓ жолаћыларын асыћпай шытырлатып санап алды. Сосын купеден шыѕуѕа ыѓѕайланѕан ћалпында: – Бџл тобырларды осылай бостырып ћойѕан сiз де емес, бiз де емес. Мыћты болсаѓыз, осы айћайыѓызды #кiметке айтыѓыз. Халћын неге бостырып ћояды? Бiлгiѓiз келсе айтайын, босып жљрген осы тобырларды купенi толтыра тиеп алатын себебiмiз, бiрiншiден, бiз – ћазаћпыз ѕой, кiсiнiѓ к#ѓiлiн ћимайтын жќне жолаушыны жолѕа тастап кетпейтiн. Екiншiден, алып жљрген жалаћымыз кљнк#рiсiмiзге жетпейдi жќне бiздiѓ љстiмiзден ћарайтындардыѓ да тамаѕы тесiк... – деп сампылдап ж#нiне кеттi. Купе iшi тына ћалѕан. Т#менгi т#сектiѓ шетiне тiзе бљккен ќлгi Ќже: – Жолѕа шыћсаћ, к#ретiн кљнiмiз осы, – деп уњiледi. –

Билетiн сатса, орынды белгiлеп бермейдi. Сосын ћайтемiз билет алып. Пџлын онда т#ледiѓ не, мында т#ледiѓ не... – Ќже, сiз ћай жерге дейiн баратын едiѓiз? – дедi т#менгi т#сектiѓ бiрiнде шалћасынан жатћан мџртты ћазаћ. – Неѕылады? Ћызылћалаѕа барамыз. – Ендеше менiѓ орныма жатып тыныѕыѓыз. – Ћой, ћџрысын! Ер адамныѓ т#сегiне жатып... – Е, жатса неѕылады екен?! Бџл менiѓ некелi т#сегiм емес ћой. Мџндаѕыныѓ бќрi к#птiѓ т#сегi. Келiѓiз. – Жоћ, жата бер ћараѕым. «Еркек – ќйелдiѓ пiрi» деген. Денеѓе аяѕым тиiп кетер... Мџртты ћазаћ: – Ой, ќже-е, бiзде ћалѕан ненiѓ пiрi? – деп кљлдi. – Денем тиедi десеѓiз, мен ана т#секке ауысып отырайын. Ћараѕым, шыраѕым деп алѕысын жаудырѕан кейуана т#сектегi шатырдай аћсљп жамылѕыны т#рт бљктеп жастыѕыныѓ астына салды да, жалаѓаштанып ћалѕан матрасћа ћисайды. Ќлгiндегi бекеттен мiнген ќйелдер осы т#секке иiн тiресiп отырды. Демалып к#з шырымын алѕан кейуана Ћызылћалаѕа тљсерiнде мџртты ћазаћћа аћ батасын аћтарыла бердi. – Ќже, сiз «еркек – ќйелдiѓ пiрi» дедiѓiз-ау! Ер адамныѓ жамбасы тиген т#сегiне дейiн ћасиеттейдi екенсiз. Осыныѓыз менi ойѕа ћалдырды. Сiздiѓ осы таѕылымыѓызды бас ћџрасып жатћан Астанадаѕы аѕайындарѕа айтып барамын, – деп мџртты ћазаћ та аћтарылды. – Е, мейiлiѓ шыраѕым. Осы пойыздан екiншi пойызѕа ауысып мiнгелi перронѕа тљскен мџртты ћазаћ кейуананы жан жљрегi елжiреген кљйде iлтипатты ыћыласымен шыѕарып салды. Кезектi пойызѕа орналасћасын тым-тырыс ойѕа батып жатты да ћойды... Ойынан «еркек – ќйелдiѓ пiрi» деген ќлгi Ќженiѓ с#зi кетпей ћойѕаны... 3. ЋАП АРЋАЛАЅАН ЋАТЫНДАР Таѕы да жол љстiндемiз. Бџл жолы кљнбатысћа ћарай зырћырап келемiз. Бљйiрi тоћ ћапшыћтарын к#тергендер Тљркiстан ћаласына жеткенде шџбырып алдымыздан шыћты. Кќдiмгi киiм-кешек жќне ћџлћыннан #тетiн iшiм-жем

сатып, содан нќпаћа табатын олар вагондарѕа толып кетедi. Бџлардыѓ у-шуы ћџлаћ тџндырып, есiѓнен тандыра жаздайды. Алматыдан ћапшыћтарын сыћап зат алып шыћћандар да аяћтыѕа жол бермейдi. Жолшыбай сапырылысћан сауданыѓ неше тљрлi шыжыѕына кенелесiз. Жолаушылар осылардан ќбден запы болѕан. Бiрћатар кiрпияздары пойыз ћозѕалысымен купе есiктерiн кiлттеп алады. Пойыз ќлгiндегi стансадан ћозѕалып кеткесiн, ћџданыѓ ћџдiретi, бiр тосын оћиѕаныѓ килiккенi. Бiз жайѕасћан вагонныѓ жолсерiгiн бiр ћора ћатын ортаѕа алѕан. Абыржабыр, айћай-шу. Ћатындар: – Есiгiѓдi аш, келесi вагонѕа #темiз, – дейдi. Жолсерiк: – Бас-басыѓа елу теѓгеден берсеѓдер ашамын. Болмаса, басымды ауыртпаѓдар! – дейдi. Мiне, ћызыћ! Ћатындар шу ете тљстi: – Ќр вагонѕа #ткен сайын елу теѓгеден бере берсек, немiз ћалады? +зiмiз тiлерсегiмiз ћаѕысып ќреѓ жљргенiмiзде... – Он теѓгеден алсайшы? – Жоћ! Ћатындар ќрi жалынды, берi жалынды. Жолсерiк к#нер болмады. Бiр ћатын ашынып с#йледi: – Ћандай ћаныпезер едiѓдер?! +збек проводниктер бес теѓге берсек те ала бередi. Ал сендердiѓ жандарыѓ ашымайды. Осы кескiнiмiзбен ћалай ел боламыз... – Ендеше, сол #збектерiѓе барыѓдар! – деген жолсерiк купесiне сљѓгiп кеттi. – Барамыз! Бармаћ тљгел, сол #збектерге тиiп аламыз, ал! – деп ќлгi ћатын купе есiгiн теуiп-теуiп ћалды. Жолсерiктер аћыры вагон есiгiн ашпады. – Мынаныѓ не бiр шаригi кем, не ћџдайын џмытћан, – деп кљѓкiлдедi купемiздегi бiр жолаушы. – Он теѓгеден алѕанда несi кетедi?! Пойыз келесi бекетке аялдаѕанда буыншаћтљйiншектерiн арћалаѕан ћатындар перронѕа улап-шулап, бџрћылдап тљстi. Бiздiѓ жолсерiктерiмiз сол мiзбаћпаѕан ћалпы ћала бердi. Осындай типтердi де ќспеттеп «жолсерiк» дейдi, ќ-ќ...

деген университетiнiѓ тљген деген профессоры њќм ѕылым докторы екен. Айта беретiн «зиялылар» ћауымынан. Осы ќлгiнде ѕана ќзiлге ќзiлмен тiл ћатып, жадырап, кљлiмдеп отырѕан келiншектiѓ балбџл жљзi суынып сала бердi. Лќм-мим деместен, орнынан сыпайы к#терiлiп, купеден шыѕып кеттi. Пойыз бџл сќтте Ћазаћстанныѓ дљние жљзiне мќшњљр ћаласына жетiп аялдаѕан едi. Бќрiмiзге киелi бџл жердiѓ топыраѕын бiр баспай, дќм-тџзынан ауыз тимей #тпейтiн ќдетiмiзбен дљркiресiп сыртћа аѕылдыћ. Пойызѕа мiнгендегi ет ћызуынан ада-кљде арыла ћоймаѕан профессорымыз да перронда ќлде бiрдеѓелерге шџћшиып саудаласып жатћан. Осы к#здiѓ де к#рмейтiнi жоћ. – Аѕай! Аѕай! Здашыѓызды алсаѓызшы! – деп шырылдаѕан дауысћа елеѓдеп жалт ћарасаћ, киiмi жџпыны бiр жастау келiншек профессордыѓ иегi астына умаждалѕан теѓгелердi џсына берген. Анау: – Сенiѓ кiр-кiр аћшаѓды ћайтем, #зiѓе ћџт болсын! – деп кекiрейiп кейiн шегiне бердi. – Аѕай! Неге олай дейсiз?! – Шырылдаѕан дауысы ышћынып шыћћан келiншектiѓ шаршаулы жанарына м#лтiлдеген к#з жасы iркiлiп-аћ ћалѕан екен. – Кiсiнi #йтiп жќбiрлемеѓiз... – деген љнi #ксiп шыћћандай болды. Осы оћиѕаны к#зi к#ргендер: мынау ћандай адам #зi дегендей профессорѕа сџћтанып, жаћтырмай ћарады. Пойыз жылжып кеткен уаћытта манаѕы сымбатты келiншек келiп: – Сiздер кешiрiѓiздер, мен басћа купеге ауысатын болдым, – деп киiмдерiн жинастыра бастады. Профессордыѓ алаѓћай к#зi бозарып сала бергенi... «Айналайын-ай, – дедiм iшiмнен, – айналайын-ай, ћандай жiгiттiѓ жары екенсiѓ. Ол #зiнiѓ жер бетiндегi еѓ баћытты жандардыѓ бiрi екенiн бiле ме екен...» 5. «ЋАЗАЋТАРЫМ АМАН БОЛСЫН!» «Аћт#бе – Алматы» пойызы жљйткiп келедi. Бџѕан Сексеуiл стансасынан Тљркiстанѕа дейiн баратын жалѕыз вагон тiркеледi екен. Дџрыс ойластырылѕан, алайда тым ескi екен. Бiз осы вагондамыз. Тљнгi аяздан iшi азынап тџр.

Пойыз Аралдан жергiлiктi уаћытпен саѕат сќскелiк он жарымда ћозѕалса да, от жаѕылмаѕан. Жолсерiктердiѓ екеуi де #зiмiздiѓ ћара к#здерден. Пойыз Сексеуiл стансасынан Аралѕа жеткенше жаман вагонѕа от жаѕып, жылытып ћоюды (саѕат он жарымѕа дейiн љлгiруге болады ѕой) бџлар ойламайтын болса керек. Бџлардыѓ бiрiншi жџмысы – билет алмай мiнгендерден аћша жинау екен. Теѓгелердi вагонныѓ басынан бастап аяѕына шыћћанша шытырлатып жинап шыћты. Ћош делiк. Жолсерiктер ќркiмге бiр к#здерiн сатып #те бергенде ћалыѓ киiнген ћарт ана: – Ќй, ћараћтарым, аћша алуѕа келгенде атжалмандайсыѓдар. Неге от жаѕып ћоймадыѓдар? – дедi дауысы ћарлыѕып. – Аяѕым ћатып ћалды. Жетпiске келген ќжелерiѓдi аямаѕандарыѓ ба? Ана екеуi: – Ћазiр жаѕамыз, ќже, ћазiр, ћазiр! – дедi ћосарланып. – Бар болѕырлар, ендi ћашан? Жаѕуын жаћты-ау, бiраћ тљнiмен аязѕа ћџрсанып кџлазыѕан темiр вагон Ћызылћалаѕа жеткенше жылымады. Мџндайда аязѕа ќсiресе аяћ шыдамайды екен, ондаѕан аяћтар топ-топ «т#белесумен» болды. Осындайда еске тљседi. Бiрде #збек пойызымен жолаушылаѕанымыз бар-ды. Мiнген вагонымыздыѓ жолсерiгi ћолдыаяћтай #збек бала екен. Ерiндерi ћызарып пiскен шиедей уылжып тџр. Ал ендi сол баланыѓ бiзбен бiрге шай iшiп отырып айтћан ќѓгiмесi ќлi кљнге к#кейiмнен кетер емес. Ќр кезде жол тљсiп, пойызѕа мiнген сайын сол баланы еске аламын жќне «бiздiѓ жiгiттерiмiз неге осы баладай болмайды екен» деп армандаумен келемiн. Япыр-ай, сол #збек баланыѓ тiлi ћандай майда едi, с#зi ћандай жатыћ едi... ...Купемiзге кезектi аялдауда тойдан шыћћандар дљмелген-дi. Солар «тойдан сарћыт» деп шай џйымдастырды. Шайѕа билетсiз мiнгендерге лќм демей бергенiн ѕана алѕан ќлгi жолсерiк баланы да шаћырды. Шай љстiнде жолсерiктердiѓ Ташкенттен Мќскеуге барып оралѕанша ћанша к#лденеѓ пайда табатыны ќѓгiме болды. +збек бала аѕынан жарылды: «Ћазаћтарым аман болсын! Ћазаћтарым

аман болса, мен #лмеймiн, – деп отырѕандарды ќуелi кљлкiге бiр кенелдiрiп алды. – Менiѓ ќдетiм, ешкiмге пќлен бересiѓ деп кесiп айтпаймын. Аз бердiѓ деп азсынбаймын, к#п берсе к#псiнбеймiн. Бiр теѓге берсе де ала беремiн. Жаѕдайларына ћараймын. Жолаушылардан ћазаћтарымды артыћ санаймын. Аћк#ѓiл, ћолдары ашыћ келедi. Ташкент – Мќскеу арасына ћатынаѕан ћазаћтардыѓ арћасында љй сатып алдым, љйлендiм, ендi табысымды машина алуѕа жинап жљрмiн. Менiѓ ћазаћтарым аман болѕай!» – деп бiздi де кљлдiрдi, #зi де кљлдi. +ркенiѓ #скiр #збек бала, сен де аман бол!

МАЗМЏНЫ Менiѓ ќкем ..............................................................................5 Сыр бџлбџлдары сайраѕан тљн................................................14 Ћайран сабаз, домбырамен бiртуѕан......................................25 Шалћар шабыт.........................................................................35 Болаттыѓ суреттерi..................................................................48 Жылћышыныѓ ћызы едi.........................................................55 Ћараша љйдiѓ келiнi................................................................63 Даланыѓ жџпар гљлдерi...........................................................83 К#ктемiн кљткен ару...............................................................93 Керегесiн кеѓ жайѕан............................................................104 Жљрегiнде кљн кљлген...........................................................115 Айдыѓ-Кљннiѓ аманында.....................................................125 Елсiзде кездескен екеу..........................................................131 Терiстљбектен басталѕан жол................................................142 Асыл тектi џстазымыз едi......................................................159 Бiз љшеумiз дос едiк...............................................................166 Тiрлiгiѓде џмытпа..................................................................173 Албырт жљрек лљпiлi.............................................................185 Ћала џйыћтап жатћанда........................................................190 Ћасиеттi ескерткiш................................................................195 Алтын айдарлы џландар........................................................198 1. Тамыз тљнi.......................................................................– 2. Кљн к#терген керемет.................................................205

Айжарыћ СЌДIБЕКЏЛЫ ЋАРАША ЉЙДIЃ КЕЛIНI (Деректi ќѓгiмелер) Редакторы Ћ. Байдiлдаџлы Ћ. Байдiлдаџлы Ћ. Байдiлдаџлы Ћ. Байдiлдаџлы Ћ. Байдiлдаџлы Суретшiсi Н. Нџрмџханбетов Н. Нџрмџханбетов Н. Нџрмџханбетов Н. Нџрмџханбетов Н. Нџрмџханбетов Техникалыћ редакторы Т. Суранова Т. Суранова Т. Суранова Т. Суранова Т. Суранова ИБ №4541 Басуѕа 02.05.13 ћол ћойылды. Пiшiмi 84×1081/32. Ћарiп тљрi «Tаймс». Баспа табаѕы 15,5. Шартты баспа табаѕы 13,0. Есептi баспа табаѕы 13,0. Таралымы 2000 дана. Тапсырыс № Ћазаћстан Республикасы. «Ћайнар баспасы» ЖШС. 050009, Алматы ћаласы, Абай даѓѕылы, 143-љй; телефакс 394-38-03. E-mail: kainar–baspasy@mail.ru «Тамыр» фирмасыныѓ компьютерлiк-баспа жљйесiнде беттелген. 050009, Алматы ћаласы, Абай даѓѕылы, 143; тел.: 394-42-95. ЖШС «Курсив» баспаханасында басылып шыѕарылды; тел.: 269-62-26