«Музыкалық тәрбиенің теориясы мен әдістемесі» оқу пәні бойынша «Мектепке дейінгі білім беру» мамандығы бойынша орта кәсіптік білім бағдарламасын жүзеге асыратын білім беру мекемелерінде оқу процесіне оқулық ретінде пайдалану үшін «Білім беруді дамытудың федералды институты» федералды мемлекеттік автономды мекемесімен [«ФИРО» ФМАМ) ұсынылған

Рецензиясының тіркеу нөмірі - 430, 12 желтоқсан 2011ж.

5-басылым, стереотипті

ӘОЖ 373.2(075.32) КБЖ 74.100я723 Г657

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі және «Кәсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сәйкес «ТКББ жүйесі үшін шетел әдебиетін сатып алуды және аударуды ұйымдастыру бойынша қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық және кәсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі және оқу үдерісінде мазмұнды бӛлімді

(технология, материалдар және қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов кӛш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы:

іnfo@dcg.kz

Пікір жазғандар:

Мәскеу Мемлекеттік мәдениет және ӛнер университетінің дыбыс режиссурасы кафедрасының аға оқытушысы, ӛнертану кандидаты О. В. Пашинина; Волгорад педагогикалық колледжінің педагогикалық практика жетекшісі, музыкалық білім беру әдістемесінің оқытушысы, халық ағарту ісінің үздігі Л. И. Максименкова

Гончарова О. В.

Г657 Музыкалық тәрбие берудің теориясы мен әдістемесі: орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық / О. В. Гончарова, Ю. С. Богачинская.

Оқулық «Түрлі әрекет түрлерін ұйымдастыру және балалармен қарым-қатынас» ПМ.2, «Мектепке дейінгі білім беру» мамандығы бойынша орта кәсіптік білім берудің федералды мемлекеттік білім беру стандартына сәйкес жасалған (МДК.02.05). Оқулық мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық тәрбиесі мен дамуының жалпы проблемаларына арналған. Мұнда мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық тәрбиесінің әдістемесі мазмұндалған. Музыкалық тәрбиенің мақсаты мен міндеттері, балалардың музыкалық әрекетінің түрлері мен формасы қарастырылған. Мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық тәрбиесі мен дамуы бойынша білім беру бағдарламаларының кӛптеген әралуандылығымен кӛрініп  жүрген музыкалық тәрбиедегі заманауи үрдістер жинақталған. Материалда ӛзін-ӛзі бақылау сұрақтары мен тапсырмалары қоса берілген. Орта кәсіптік білім беру студенттеріне арналған. Жоғары оқу орындарының студенттеріне, музыкалық жетекшілерге және мектепке дейінгі және қосымша білім беру жүйесінің педагогтарына және мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық тәрбиесі мен дамуы мәселесіне қызығушылық танытқан тұлғаларға пайдалануға арналған.

ӘОЖ 373.2(075.32) КБЖ 74.100я723

© Гончарова О.В., Богачинская Ю.С., 2012 © Гончарова О.В., Богачинская Ю.С., 2013, ӛзгерістермен © «Академия» білім беру баспа орталығы, 2013

© Рәсімдеу. «Академия» баспа орталығы, 2013

Қҧрметті оқырман!

Аталған оқулық «Мектепке дейінгі білім беру» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік кешенінің бӛлігі болып табылады. Оқулық «Түрлі әрекет түрлерін ұйымдастыру және балалармен қарым-қатынас» кәсіби модулін меңгеруге арналған. Жаңа буын оқу-әдістемелік кешеніне, жалпы білім беру және жалпы кәсіптік білім беру пәндерін және кәсіби модульдерді игеруді қамтамасыз ететін, дәстүрлі және инновациялық оқу материалдары кіреді. Әрбір кешен құрамына жалпы және кәсіби құзіреттілікті, соның ішінде жұмыс берушінің талаптарын да ескере отырып, меңгеруге қажетті оқулық пен оқу құралдары, оқыту және бақылау құралдары кіреді. Оқу баспалары электрондық білім беру ресурстарымен толықтырылған. Электрондық ресурстарда интерактивті жаттығулар және тренажерлері бер теориялық және практикалық модульдер, мультимедиялық нысандар, қосымша материалдар мен ғаламтор ресурстарына сілтемелер берілген. Оларға оқу процесінің негізгі параметрлері берілген терминологиялық сӛздік және электрондық журнал енгізілген: жұмыс уақыты, бақылау және практикалық тапсырмаларды орындау нәтижесі. Электрондық ресурстар оқу процесіне жеңіл енеді және түрлі оқу бағдарламаларына бейімдеуге болады.

Алғы  сӛз

Балалардың ӛмірін, олардың ӛзінің жасына тән танымдық және шығармашылық белсенділігін жүзеге асыра алатындай, ӛздерінің мүмкіндіктерін максималды дамыта алатындай етіп ұйымдастыру жолдарын іздестіру қазіргі заманғы педагогтардың басты назарында. Бұл міндетті жүзеге асыруда кӛркем әрекеттің түрлері (оның ішінде ең бастысы музыкалық) үлкен әлеуетке ие. Бұл әрекеттер мектеп жасына дейінгі балалардың психофизиологиялық ерекшеліктеріне максималды сәйкес келуімен түсіндіріледі (ойлаудың кӛрнекі-образдық типі, дамытудың сенсомоторлық кезеңі, қабылдаудың әрекет табиғаты және т.б.), яғни олар үшін айтарлықтай табиғи лайықты болып табылады. Сонымен қатар, музыкалық әрекет адамның қоршаған ортаны тануы мен игеруіне жалпы қабілетінің кӛрінуінің бірі болып табылады, сондықтан соның негізінде эмоционалдық, танымдық, психикалық процестердің барлық кешенін дамытуға болады. Осыған орай, мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық әрекетін дұрыс, методикалық негізделген түрде ұйымдастыру туралы мәселе маңызды болып табылады, бұл мектепке дейінгі білім беру мамандарының құзіреттілігі кезінде мүмкін болады, ол олардың музыкалық дамыту теориясы мен әдістемесі бойынша теориялық және практикалық дайындығының сапасына, баланың музыкамен қарым- қатынасы процесін ұйымдастыра алуымен, оны музыкалық мәдениетке қосумен байланысты. Айтылғандар, бірінші кезекте, тәрбиешіні дайындауға жатады, себебі, сол тәрбиеші, күнделікті ӛзінің тәрбиешісімен қарым-қатынас жасай отырып, әрбір баланың дамуының жеке логикасын жақсы біледі және оның қабілетіне, музыкалық танымына дәлме-дәл негізделген баға бере алады. Мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық даму әдістемесін меңгерудің мақсаты болашақ тәрбиешілердің балаларды музыкалық дамыту, осы мамандыққа маңызды білім, білік және дағдылар бойынша жұмыс негіздерін, кәсіби әрекеттің негізгі түрлеріне сай келетін, қажетті құзіреттілікті игеруі.

Білім   стандартында   берілген   әдістемелік   тәсілдемеге   сәйкес,

Теориялық мәліметтерден кейін, әрбір тарауда, игерілген білім сапасын анықтауға бағытталған сұрақтар мен тапсырмалар (ӛзін-ӛзі бақылау үшін) жиынтығы, сонымен қатар ӛз бетінше оқу үшін әдебиеттер тізімі берілген.

ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ МУЗЫКАЛЫҚ ДАМУ ӘДІСТЕМЕСІНІҢ ЖАЛПЫ НЕГІЗДЕРІ

Бӛлім  1.Мектеп  жасына  дейінгі  балалардың  музыкалық  дамуының мақсаты мен міндеттері

1-тарау

БАЛАЛАРДЫҢ МУЗЫКАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ МАҚСАТЫ МЕН МІНДЕТТЕРІ

1.1.

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ МУЗЫКАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ МАҚСАТЫ МЕН МІНДЕТТЕРІН АНЫҚТАУ

Балаларға музыкалық білім берудің (тәрбиелеу, оқыту) және дамытудың мақсаты мен міндеттерін анықтау мәселелері түрлі тарихы кезеңдерде түрлі шешім тауып жүрді. Сонымен, таяу уақытқа дейін мақсат

әлеуметтік тапсырыстан , идеологиядан туындап отырған және маңызды ӛзегі коммунистік идея, мораль және т.с.с. болып табылатын, жан-жақты дамыған жеке тұлғаны тәрбиелеуден тұратын. Музыка бұл арада құндылық ретінде танылмаған, оны тек мемлекет үшін қажетті адамды қалыптастыру құралы ретінде қабылданған.

байланысты: әлуметтік, саяси нұсқауларсыз-ақ музыкалық білім қажет екені ӛзінен- ӛзі анық. Музыкалық туынды — талдау нысаны, оның образдық- эмоционалдық табиғаты екінші орынға ӛтеді.

Музыкалық туынды, тиісінше, түрлі рӛл атқарады: ӛмірін сонымен сүруге болатын қандай да бір «әлемдегі құбылыс» (Б. В. Асафьев). Тарихтан бақыланып отырған балаға белгіленген триада келесі жағдаймен сәйкес келеді ( Л.Стоун ) : Осы кӛздерден басқа қазіргі заманғы зерттеушілер ата-аналардың білім беру сұраныстарын атап кӛрсетеді; тәрбиешілер, «фирмалық» әдістемені орындаушы ғана емес, педагогикалық процестің мақсаты мен мазмұнын анықтаушы олардың авторластары болып табылатын адами мәнді тасушы ретінде. Музыкалық дамуды музыкалық тәрбие және дамудың процесінің нәтижесі ретінде түсіне отырып, оның мақсаттарын ерекшелейміз:

музыкаға эмоционалдық ықыластылығын; оның музыкалық қабілеттілігін; эмоциясын, алаңдаушылығын, сезімін; эстетикалық бағалау, талғамын); музыкалық тәжірибені; музыкалық сауаттылығын; баланың креативтілігін.

Жинақтай отырып, осы мақсаттарға жету «музыкамен жандану» (Л.В.Горюнова) үшін, оның музыкалық әрекеттің субъектісі болуы үшін, баланың жекедаралығын ашу үшін жайлы педагогикалық жағдай жасаумен байланысты міндеттерді шешкеннен кейін ғана мүмкін болады. Бұл мақсаттарды қою ХХ ғасырдың 90 жылдарындағы ресейлік білім реформасынан алынған, оның негізіне гуманистік философия, психология және педагогиканың принциптері қойылған: Сондықтан, бала – «толтыруды қажет ететін түтікше» болып табылатын, «толтырушы» білім моделі дамушы модельмен алмасады, бұл модельде, ежелгі қанатты сӛзді жалғастыра отырып, бала «жаға білу қажет шамшыраққа» айналады.

Тәрбиелеу, оқыту, білім беру — базалық педагогикалық процестер. Олардың түсіндірмесі бұл процестер қалыптастыру ретінде ме, әлде даму ретінде ме деп түсінуімен ажыратылады. Олар бір-бірінен несімен ерекшеленеді? Қалыптастыру — белгілі бір, қажетті форма беру, яғни шеттен енгізу. Қалыптастыру механизмдеріне бастапқыда оның дамуының табиғи қадамын анықтамаған факторлар және құралдармен балаға саналы түрде (немесе саналы емес түрде, апаттық) әсер ету енеді. Дамыту — бастапқы кезеңнен бері адамзаттың құрылымында бар қасиеттерін олардың ӛсуінің табиғи заңдылықтарына сай сыртқа шығару. Іште жоқ нәрсені, адамзат құрылымының компоненті болмаған нәрсені дамытуға болмайды. Тәрбиелеуді балаға әсер ету деп түсіну дәстүрі ескірді. А.С.Макаренко «Ата-аналарға арналған кітапта», ӛзінің ирониялығы бойынша ерекше, осындай тәрбиенің иллюстрациясын берді: «Баланы аламыз, оны ӛзіңізден үш метр қашықтыққа отырғызамыз сосын.... тәрбиелеу бастаймыз». Гуманитарлық педагогикалық дәстүр әрқашан адамгершілікке тәрбиелеуге бағытталған. Тәрбиелеу спецификасы адам бойындағы шынайы адамилықты, адам образының қалыптасуын, адам болу деген оның атын дамыту, тәрбиені «баланың рухани ӛміріне күтім жасау» (М. Монтессори) деп түсінуді ӛндіру, дамыту, қолдауда жатыр.

ал ең алдымен адам тәрбиелеуге, «қайырымды ақыл және дана жүрек тәрбиелеуге» бағытталған.

Музыкалық оқыту, қалыптастыру ретінде, баланың музыка саласындағы білім, білік, дағдыны игеруіне бағытталған. Музыкалық білім беру, дамыту ретінде, музыкалық ойлау, музыкалық сана-сезім және т.б. қалыптасуы үшін жағдай жасауға бағытталған.

Музыкалық білім беру қоғамның және әрбір тұлғаның дамуын анықтайтын дәстүрлі мәдени құндылық болып табылады. Адами мәдениеттегі баланы дамыту, бұл ересектер ұйымдастыратын процесс, себебі бала мәдениет құралдарын пайдалану тәсілдерін білмейді. Дәл осы ересектер балаға оларды пайдалану тәсілдерін ашып кӛрсетеді. Білім беру РФ Заңында «азаматтың (білім алушылардың) мемлекет белгілеген білім деңгейіне жету деген анықтамамен қатар жүретін адам, қоғам, мемлекет мүддесі үшін тәрбиелеу және білім алудың мақсатты процесі» деп түсіндіріледі (1-сызба).

1-сызба

Тәрбиелеу және оқыту, оның факторы және құралы бола отырып, дамудың мазмұндық-мәндік негізін құрайды. Ӛнер саласындағы білім беру, әсіресе, музыкалық білім беру, үлкен мүмкіндіктерге ие. Ежелгі кезеңнен бастап ғылым бұл туралы кӛп мәлімет жинақтаған. Адам ағзасына: физикалық денеге; рухани тіршілігіне; ақыл-парасатына, музыкалық әсер етудің үш  негізгі бағыты ерекшеленіп кӛрсетіледі. XX ғасырда ежелгі адамдардың музыка – адамға әсер етудің күшті қуат кӛзі екендігін білгендігі туралы ғылыми мәліметтер жинақталды. Музыканың медицинамен терең байланысты екені кӛне заманнан белгілі. Мысалы

Аристотель катарсис арқылы ауыр психикалық күйзелісті түсіреді деп санай отырып, музыканың педагогикалық қана емес, сонымен қатар терапевтік мәнін де атап ӛткен.

Гиппократ ӛзінің медициналық тәжірибесінде сырқаттарға музыкамен әсер етуді қолданған. Ежелгі ұлы дәрігер

Авиценна әуен – емдеудің (диетам, иіс және күлкімен қатар) «дәрілік емес» тәсілі және жүйке-психикалық бұзылудың күшті құрал деп атап ӛткен.

XІX ғасырдан бастап ғылым музыканың адамға және тірі ағзаларға

әсері туралы кӛптеген мәліметтер жианқтады. XX ғасырда музыканың рухани әлемге және адам психикасына әсеріне қызығушылық бүкіл әлемде еселене түсті. Медицина қызметкерлері, психологтар, педагогтар тұтастай мәдени ӛмірге музыкалық білім берудің маңыздылығын адамдарға жеткізуге тырысты. Баланың құрсақтағы кезеңінің ӛзі адам баласының одан әріде дамуына ӛте маңызды екені дәлелденген: болашақ ана тыңдап жүрген музыканың ӛзі де

баланың ӛзіндің кӛңіл-күйіне әсер етеді. Кӛптеген медициналық және психологиялық зерттеулер музыкалық әрекеттің

тыныс алу және қан айналу қызметтеріне , иммундық процестерге, мидың жұмыс істеуіне және жарты шардың ӛзара әрекетесуіне,

, есептеу дағдыларына оңды әсерін растайды. Музыкалық әсер етудің нәтижесінде: Музыканың әсерінің психофизиологиялық аспектілерін зерттеп жүрген зерттеушілердің арқасында келесі фактілерді анықталған фактілер деп санауға болады: музыка қанның минуттық кӛлеміне, жүрек соғысының жиілігіне, қандағы қант деңгейіне, сонымен қатар бұлшық ет тонусының ӛзгеруіне және эмоциясының пайда болуына айтарлықтай әсер етеді.

Зерттеушілер музыкадан алатын «интеллектуалдық пайданы» тұжырымдайды: Музыкамен айналысудан алатын осы «пайдамен» қатар, сонда да болса музыкалық тәрбиедегі әдістемелік ізденістердің негізгі бағыты, Л.В.Школяр анықтағандай, музыканың балаға жақындасуымен және олардың балалық шағын музыкамен ӛмір сүруімен байланысады.

Алиев  Ю.  Б.

Балаларды  музыкалық  тәрбиелеу  әдістемесі  (бала бақшадан  бастап  бастауыш  сыныпқа  дейін).  —  Воронеж:  НПО

Ветлугина   Н.   А.,   Кенеман   А.   В .

Бала   бақшада   музыкалық тәрбиелеудің теориясы мен әдістемесі. — М.: Просвещение, 1983.

Гогоберидзе   А.   Г.,   Деркунская   В.   А .

Мектеп   жасына   дейінгі балаларды музыкалық тәрбиелеудің теориясы мен әдістемесі: оқу құралы  жоғары  оқу  орындарының  студенттеріне арналған.  —  М.: Академия, 2005.

Зимина А. Н.

Кіші жастағы балалардың  музыкалық тәрбиесі мен дамуының негіздері. — М.: Владос, 2000.

Праслова Г.А.

Мектеп жасына дейінгі балаларды музыкалық тәрбиелеудің теориясы мен әдістемесі. — СПб.: Детство-Пресс, 2005.

Радынова О.П . және т.б. Мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық тәрбиесі. — М.: Академия, 1998.

Анисимов В. П. Балалардың музыкалық қабілетін диагностикалау: оқу құралы жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. — М.: Владос,2004.

Балаларды музыкалық тәрбиелеудің теория мен әдістемесі: ғылыми-әдістемелік құралы / Л. В. Школяр, М. С. Красильникова, Е. Д. Критская және т.б. — М.: Флинта: Ғылым, 1998.

2-

тарау

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ МУЗЫКАЛЫҚ ҚАБІЛЕТІН СИПАТТАУ

2.1.

ҚАБІЛЕТТІҢ ДАМУЫ ТӘРБИЕ ЖӘНЕ БІЛІМ БЕРУ ПРОЦЕСІНДЕ АДАМНЫҢ ДАМУЫНЫҢ БАСЫМ БАҒЫТЫ РЕТІНДЕ

Музыкалық тәрбие процесін дұрыс ұйымдастыру үшін музыкалық педагогиканың негізін қалаушы түсініктерінің мазмұнын анықтау қажет:

музыкалылығы, музыкалық қабілеті, музыкалық дарындылығы, себебі осы бағыттағы педагогикалық әрекеттің стратегиясы осыған байланысты болады. Қазіргі заманғы психологияда қабілет, қандай да бір ӛнімді әрекетті орындаудың шарты болып табылатын, жеке тұлғаның жеке- псхологиялық ерекшеліктері ретінде қарастырылады. Бұл арада адам осы әрекетті орындамас бұрын ол адамда қабілет бар ма, жоқ па деп жорамалдауға болмайды.

Кӛпшілік авторлар қабілетті жалпы және арнайы деп бӛледі.

Жалпы қабілеттер Білімді игеруде және ақиқатты танудағы жеңілдік пен ӛнімділікті қамтамасыз ететін – жеке

ие , яғни барлығына тән және қандай да бір әрекеттің (мысалы, музыкалық) табыстылығын қамтамасыз етуде негізін қалаушы болып табылады.

Арнайы қабілеттер

Тең жағдайда әрекеттің арнайы саласындағы танымның, шығармашылықтың үлкен жетістіктерін қамтамасыз ететін  қасиет жүйесі. Олар үшін ерекше алғышарттар қажет және олар әркімге де тән емес.

Жалпы және арнайы қабілеттер бір-бірін  толықтырып  отырады. Бұл арада жалпы қабілеттер кез келген әрекетте дами алуы мүмкін, оның ішінде музыкалық әрекетте де. Сондықтан жалпы қабілет жоғары дамыған сайын, соғұрлым арнайы қабілет дамуы үшін ішкі жағдайлар жасалады және керісінше (Б. Г. Ананьев, С. Л. Рубинштейн, Б.М.Теплов және т.б.). Қабілеттер адамға дайын күйінде, туылған кезде берілмейді,  ол ӛмір сүре келе

әрекетке қалыптасады. Олар білік немесе білімнің болуына алып келмейді, бірақ оларды алудың жеңілдігін түсіндіреді. Сонымен, бала бойында пайда болған музыкалық қабілет, болашақта ол бала музыкант болады дегенге кепілдік бермейді. Ол үшін арнайы оқыту қажет, педагог пен оқушының табандылығы, музыкалық аспап және т.б. болуы қажет, оларсыз қабілеттер сол қалпымен дамымай да қалуы мүмкін.

Қабілеттің туа бітетіндігіне келіспегенмен, психология алғашқы нышанының туа бітетіндігін жоққа шығармайды. Оларды жүйке жүйесінің анализаторларының сезімталдылығы (есту және т.б.), жүйке- психологиялық процестердің күші және құбылмалылығы секілді ерекшеліктерімен байланыстырады. Сонымен, Б. М. Теплов (жалпы және арнайы қабілеттің, оның ішінде музыкалық қабілеттің де проблемасын жан-жақты қарастырушы психолог), әлсіз жүйке процестерінің қозғалғыштығын, адамның

реакциясын алдын ала анықтаушы, музыкалық қабілеттің дамуының табиғи негізі ретінде кӛрсетеді Музыкалық қабілетін дамыту үшін нышан болатыны ағза жүйесінің белгілі бір қасиеттері – дыбыстау аппаратының ерекше құрылымы, дауыс желбезегінің қалыңдығы мен ұзындығы, есту органдарының құрылымының, қолдың және т.б. органдардың ерекше құрылымы.

Музыкалық        қабілеттің        нышаны        ретінде        жүретіні        адамның

психикасының   негізгі   сенсорлық,   интеллектуалдық,   мнемикалық, қозғалыс және аффективтік функциялары (В. П. Анисимов және т.б.). Алайда музыкалық қабілеттердің дамуын тек нышандарға бағынып болжауға болмайды, себебі мұндағы ең маңызды жағдай, ол дыбыстық ақпаратты қабылдау тәжірибесі және практикасы. Оқыту – адамның тиісті әрекетті меңгеруі (Ю.Б.Гиппенрейтер, Д.А.Леонтьев және т.б.), яғни музыкалық қабілетін дамыту (жалпы қабілетті білдірудей). Адамды нышаны (моторлық, эмоционалды және реактивті) және әлеуметтік тәжірибесі (музыкалық білімі) анықтайды. Психологтардың айтуынша бейімділік – баланың белгілі бір іске ұмтылысы – бұл туындап келе жатқан қабілеттің алғашқы белгісі.

. Бір нышанның негізінде, қызметпен, қоғаммен, заманмен ұсынылып отырған талаптарға байланысты, түрлі қабілеттер дамуы мүмкін. Мысалы, А. А. Мелик-Пашаевтың ойынша, кӛркемдік қабілеттердің барлық түрінің біріңғай негізі, адам заттар мен  құбылыстардың сезімдік бейнесін, олардың ішкі дүниесінің білдірілуі деп қабылдаған кезде,

әлемге деген эстетикалық қатынас болып табылады,  яғни олар «жанданады», жан бітеді, ішкі дүниесі және мінез-құлқы пайда болады – адамға тән қасиеттің бәрі. Дәл осы ерекшеліктер 9-10 жасар балаларға, олардың ӛмірінде ертегі мен ойын маңызды орын алған кезде тән. Ол осы жасқа тән психофизиологиялық ерекшеліктермен түсіндіріледі, олар: ойлаудың эмоционалдық-образдық типі. А.А.Мелик-Пашаевтың ойынша, әлемге деген эстетикалық қатынас, яғни барлығына деген ӛткір эмоционалдық ілтипаттылық барлығына тән. Ол ӛнер адамы мен барлығын «жандандырушы» және барлығына тірі адам ретінде қарайтын, баланы жақындататын қасиет болып табылады. Сол себепті кӛркемдік әрекет балалық табиғатқа сәйкес әрекет ретінде қарастырылады, яғни балалардың даму табиғатына сәйкес. Ғалымдар, балалардың кӛркем шығармашылықтың барлық түріне бейімділігін айтады. Бұл- жас ерекшелігі, кӛркемдік әрекеттің барлық түрлерінін, соның ішінде музыкалықтың да дамыту қасиетінің сензитивтілігі. Әрине, барлық балалар суретші немесе музыкант болмайды, алайда кӛркем-шығармашылық әрекеттің тәжірибесі басқа да әрекеттерге ауысуы ықтимал. Кері жағдайда, жастық сензитивтілік қасиеті және кӛркем әрекет түрлері қолданылмайды, ол толық баланың дамуында кері әсерін тудырады.

2.2.

Қазіргі уақытта ғалымдар, музыкалық қабілеттер музыканы дәл қайталау (бұрынғыдағыдай) қабілетін білдірмейтініне сендіруде, музыкалық ұғыну мен есте сақтаудың болмауы – ол ақау, ал оның болуы – ерекшелік емес, тек ақаудың болмауы. Сонымен, екпіннің семантикалық толықтылығын бағамдайтын (сӛзді айту кезінде екпіннің ӛзгеруіне байланысты бір сӛздің мағынасының ӛзгеруі), тілдері үндес болып келетін (орыс тіліне қарағанда тембралды болатын), қытайлықтар, вьетнамдықтар және басқа да халықтар әуенді айтуға қиналмайды. Бірақ бұдан олардың барлығы музыкалық қабілетті деп ұғынуға болмайды.

бастамасы болып табылады, алайда музыкалық-шығармашылық әрекетке бейімділігін анықтамайды (2-сызба) .

2-сызба

Музыкалық қабілетке арналған жұмыстардың ішінде, берілген мәселедегі үлкен отандық зерттеуші және бұл саланың ары қарай жүруіне және қазірге дейін оның жоғалмауына негіз болған Б.М.Тепловтың еңбектері ерекше орын алады. Музыкалық әрекеттердің барлық түрлерін жүзеге асыру үшін қажетті музыкалық қабілеттердің кешенін олар

«музыкалық» деп анықтайды. Б.М.Теплов адамда музыкалықтан басқа, музыкалық әрекеттерде (және т.б.) пайда болатын жалпы қасиеттердің болуын кӛрсетеді:

Жалпы және арнайы қабілеттің сапалы жеке ӛзіндік үйлесуі айтарлықтай кең ауқымды —

музыканың мазмұнына бірге қобалжи алу, оған эмоционалды үн қата білу қабілеті

музыкалылықтың басты белгісі деп санайды. Адам дыбыстан неғұрлым кӛбірек естісе, соғұрлым ол адам музыкалық болып табылады. Бұл арада атап ӛтілетіні (В.П.Анисимов және  т.б.), музыкалылықтың эмоционалдық жағы музыкаға эмоционалды пікір білдірумен аяқталмайды, ал жеке тұлғаның бұдан да жалпы мінезінде кӛрінеді: эмоциналдық қобалжудың нәзіктігінен, шығармашылық елестен, әлемді кӛркем қабылдаудан және т.б. Ол, сонымен  қатар, жады мен есту қабілетінде кӛрінетін

Музыкалық қобалжудан басқа , музыкалылық, ғалымдардың пікірінше (Н.А.Ветлугина, Б.М.Теплов және т.б.), әсем, дифференцияланған қабылдау, музыканы тыңдай алуды да білдіреді, яғни дамыған

(дыбыс күшін ажырата білу) есту қабілеті (3-сызба).

Ҥйлесімді

деген түсінік те бар – адамның музыкалық аспаптың дыбысымен салыстырмай-ақ дыбыстарды ажырата алу қабілеті. Абсолютті есту қабілеті пайдалы сапа болып табылады, бірақ онсыз да музыкамен жақсы айналысуға болады, сондықтан оны музыкалылық құрылымға енгізбейді. Музыкадағы мазмұнды негізгі тасымалдаушылар, тыңдаушыға эмоционалды әсер ететін, жоғары дыбысты және ырғақты қимыл болғандықтан, Б.М.Теплов, музыкалылықтың негізгі ӛзегін құрайтын, негізгі музыкалық қабілет ретінде жоғары

Балалық жаста мәнерлі сезімнің пайда болуы музыкаға және оны тыңдауға сүйіпеншіліктің оянуына тән.

, яғни музыка үшін қимылдық қобалжу, музыкалық ырғақтың эмоционалдық мәнерлілігін сезіну және муызкаға деген уақытша қатынасты қимылмен кӛрсету. Ырғақты сезіну, мәнерлі сезім секілді музыкаға эмоционалдық елгезектіктің негізін құрайды. Бұл қабілет баланың қимылдық реакциясынан,    түрлі    қимылдарды    үйлестіре    алу    мүмкіндігінен

кӛрінеді.

К. В. Тарасова ӛз сӛзінде, ырғақты сезіну – құрылымы бойынша күрделі қабілет екенін атап ӛтеді. Музыкалық психология бойынша жұмысының негізіне (Е.В.Найзанский және т.б.) автор оның келесі компоненттерін де ерекшелейді.

Музыкадағы ырғақтық бірлік.

Жекелеген дыбыстардың және үзілістің ұзақтығы және ірі элементтер — ірі кӛріністің ырғақтық суреті: мотив және т.б.

Музыкалық метр Акценттелетін және акценттелмейтін үлестер жүйесі (ноталық жазбада метр нотоносецтің және тактілік сызықтың басына ӛлшем түрінде белгіленеді)

Шапшандық

Негізгі метрлік үлестердің алмасу жиілігімен анықталатын музыкалық орындаудың шапшаңдығы

Осылайша, Б.М.Теплов музыкалылық құрылымында үш  н е г і з г і қ а б і л е т т і  ерекшелеп кӛрсетеді (4-сызба).

4-сызба

Музыкалық жадыны, ғалым, негізгі музыкалық қабілеттілікке жатқызбайды, себебі жоғары дыбыстық және ырғақтық қимылды есте сақтау, тану және кӛрсету – бұл музыкалық есту қабілеттің және ырғақ сезімінің кӛрініс табуы. Музыкалық ӛнердің эмоционалдық болмысы және эмоциналдық (мәнерлі сезім) және есту компонентінің (музыкалық-есту қабілеттілік түсінік) біріктірілуі Н.А. Ветлугинаның мәнерлі сезім мен жоғары дыбыстық есту қабілетінің бірігуін шарттады. Осылайша, ол музыкалылық құрылымынан негізгі екі музыкалық қабілетті бӛледі:

оған тӛменгілер енеді: яғни балаға нақты бір әрекетті орындау үшін қажетті қабілеттер – тыңдау, орындау, шығармашылық. Мұндай қабілеттер болып табылатыны:

Музыканы толық қабылдау қабілеті.

Мұқият тыңдау, кӛркем образбен бірге қобалжу (музыкалық мәнердің құралдарын ажырат алу); музыканы дифференцацияланған қабылдау

Ойлаудағы және оны жүзеге асыру құралдарындағы ӛзіндік жекелік; техникалық қабілеттер, музыканың сипаттамасын беруге кӛмектесетін орындаушылық құралдарға ие болуы (аспап, дауыс, дене), екпін, қимылдың әсемдігі; балалар аспабындағы ойынның келісушілігі және т.б.

Осылайша, музыкалылықтың жоғарыда келтірілген сипаттамалары оның құрылымынан

арнайы музыкалық қабілеттер кешенін (мәнерлі сезім, музыкалық-есту қабілеттілік кӛрініс, ырғақты сезіну және музыкалық әрекеттің әртүрлі түрлеріне қабілеттілік) және

жалпы қабілеттерді (ойлай білу, ерік, назар, логикалық ойлау және т.б.) ерекшелеп кӛрсетуге болатындығын куәландырады. Осыған орай, В.П.Анисимов келесіні айтады, арнайы  қабілет ретінде музыкалылық және оның басты құраушысы ретінде эмоционалдық елгезектік адам әрекетінде адамның екпіндік-есту қабілеттілік әсер етуге реакциясы түрінде

ретінде таниды. Сондықтан музыкалылықты дамыту музыкамен айналысу дағдыларын меңгеру кезінде ғана емес, адамның

Осыған орай жалпы және арнайы қабілеттің және адамның жеке тұлғалық ерекшеліктерінің бір-біріне саналы түрде етене жақын екендігі туралы айтуға болады, бұдан шығатыны, музыкалық қабілетті дамыту музыкалық мансапқа дайындалып жүрген балаларға ғана емес, сонымен қатар әрбір бала үшін де маңызды. Сонымен бірге, жалпы қабілеттер әрекеттің музыкалық түрлерімен айналысу кезінде де дами береді.

Музыкадағы мазмұнның негізгі тасымалдаушылары болып табылатындары жоғары дыбыстық және ырғақтық қимылдар. Олардың сенсорлық негізін тану, жылжымалы дыбыстарды салыстыра білуінде (биіктігі, динамикасы, ұзақтығы, тембрі бойынша түрлі) және оларды кӛрсете білуінде жатыр. Психологтардың пікірінше (Л. А. Венгер, А. В. Запорожец және т.б.), сенсорлық қабілет (заттарды және оалрдың қасиетін сезу, қабылдау) — бұл перцептивті бағдарланушы әрекет, сезіну эталонымен жанамаланған. Форманы қабылдау кезінде мұндай эталон болып табылатыны геометриялық кескіндер, түсті қабылдау кезінде –спектр түсінінің торы.

негізін қалайды, олардың негізінде одан да күрделі білім қалыптасады. Сонымен, ұзақтық музыкалық ырғақтың негізінде жатыр. Биіктік, тембр және динамика — жоғары дыбысты, тембрлік және динамикалық есту қабілетінің негізі.

Осыған орай музыкалық-сенсорлық тәрбие болжайды (Н.А.Ветлугина, О.П.Радынова және т.б.): Ғалымдардың айтуынша, оқыту мен тәрбиелеу процесін арнайы ұйымдастыру кезінде музыкалық сенсорлық даму айтарлықтай жақсы дамып келеді. Сонымен бірге, музыкалық әрекет түрлерінің бірде-бірі де сенсорлық тәжірибесіз болмайды. Музыкалық әрекетте, балалар әрекетінің барлық түрлеріндегі секілді, барлығы да сезімдік бастау арқылы пәнді танудан басталады, яғни анализатордың қатысуынсыз, оның ішінде есту арқылы, есту арқылы бала дыбыстық құрам туралы білім ала алмайды. Сондықтан музыкалық әрекетте, барлық басқа әрекеттер секілді, сезімдік, яғни сенсорлық тәжірибе оның барлық түрлерінің негізі болып табылады.

Сенсорлық музыкалық тәжірибе

қабілеті

ығы

-сызба

Жоғары дыбыстық есту

Орындаушылық қабілеттер Әндік, музыкалық-ойындық, би шығармашылығына, аспапта импровизациялау қабілеті

6-сызба

Ән салу екпінінің тазалығы, дыбыс қҧру сапасы

Қол қимылының ҥйлесімділігі, келісімділігі (аспапта ойнау)

Маторлы аппараттың икемділігі, қимылдың әсемдігі және оның музыкамен ҥйлесімділігі

Шығармашылық қабілеттер

Музыканы қабылдауда шығармашылықпен ойлау қабілеті

Жинақтай келе, ғалымдар музыкалық-сенсорлық дамытудың маңыздылығын кӛрсететіндігін атап ӛтеміз, соның үрдісінде тӛмендегілер болады:

Бұл дыбыстың жоғарыда аталған қасиеттері музыкалық дыбыстарға ғана емес, сӛздің дыбысына, шуға, құстардың даусына да және т.б. тән. Сондықтан   дыбыстық   сезінудің   қалыптасқандығына,   дыбыстарды

ажырата білуінің әсемдігіне қарай бала тек музыканы ғана түсініп қоймайды, ӛзін қоршаған ортаны да түсінеді (Ю.Б.Алиев, О.П. Радынова және т.б.). Егер дыбыстарды қабылдауға сенсорлық қабілет дамымаса, балаларда есту назары және есту жады нашар дамиды. Сонымен қатар, оларды музыканы тыңдауға құлқы мен білігі болмайды, одан ләззат алуды білмейді, музыканың кӛмегімен, дыбыстардың кӛмегімен ӛзінің ішкі сезіміңді жеткізуге болатындығын түсінбейді.

2.3.

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ БОЙЫНДА МУЗЫКАЛЫЛЫҚТЫҢ КӚРІНІС ТАБУЫНЫҢ ЖАС ЕРЕКШЕЛІГІ

Музыкалық қабілетін дамытуға дұрыс жағдай жасау үшін олардың туындауының ерекшеліктері мен белгілерін білу қажет. Әсіресе, бұл жас балалармен жұмыс істеушілер үшін ӛте маңызды. Музыкалық қабілет үшін ерте жастан бастап кӛрініс табуы тән (2 — 3 жасқа дейін) (М. С. Старчеус, К. В. Тарасова және т.б.). Алдымен музыкалық қабілеттің айқын  кӛрініс  табуын қарастырамыз, себебі ғалымдардың ойынша, дарынды балалардың дамуының ерекшеліктерін зерттеу барлық балалардың мүмкіндіктерін тануға айтарлықтай үлес қосуда. М.С.Старчеус (музыкалық қабілеттің  проблемаларын  зерттеуші) атап ӛтті, музыкалық дарынды балалардың дамуы тез, «жарылыс» сипатына ие. Ерте балалық шақтан бастап олар кез келген дыбысқа құмарлығымен, есту қабілтеі мен жадының жоғары белсенділігімен ерекшеленеді. 2-3 жаста олар әуенді жақсы ажыратып, есте сақтай алады, кӛбінесе 2 жасқа таяғанда нақты интоннациялайды (кейбірі сӛйлегеннен бұрын ән айта бастайды). Музыкалық дарынды балалар музыкалық сабақтарда ұзақ уақыт назар сала алады. Оларда ерте жастан бастап әуенді таңдай алу қабілеті ашылады (ешқандай арнайы оқытусыз). 4 — 5 жастан бастап оларда аспапта импровизациялау қажеттілігі байқалады. Олар ӛздерінің туындыларын жазып алуға тырысады. Олардың қарапайым қатарластарында, зерттеушілердің мәліметінше (А.Г.Гогоберидзе, К.В.Тарасова және т.б.), ӛмірінің алғашқы айларында- ақ музыкалыллықтың кейбір белгілері пайда болуы мүмкін. Сонымен, музыкаға

эмоционалдық елгезектік музыкалық  әсерленгіштікте, сәбидің кӛңілді музыканың дыбыстарына жанды реакциясында кӛрініс табады– еріксіз қимыл, кӛтеріңкі дауыс, кӛрнекі мимика. Ал баяу бесік жыры тыныштандырады, оның дыбыстарын тыңдатқызады. Бара-бара

қимылдық реакция музыкамен айтарлықтай келісімді, ырғақты ұйымдасқан бола бастайды.

де ерте оянады. К. В. Тарасова атап ӛткендей, 2 айлығынан бастап сәби анасының әнінің жоғарылығына, қаттылығына және әуендік контурына бейімделе бастайды, ал 4 айлығында — оның ырғақты құрылымына. Бүлдіршіндер 5 — 8 айлығында екі дыбыстың арасында жоғарылығының айырмашылығын ажырата алады. 8 — 10 айлығында контрастты дыбыстық үйлесімді ажыратуға қабілеті дамиды (бірақ кӛпшілік балаларда мүндай сензитивтілік жоғалып кетеді және тек оқып, тиісті тәжірибе жинағаннан кейін 10 жаста қайта қалпына келеді). Сәбилердің музыканың мәнерлі реңіне эмоционалды жауабы ұзақ уақыт тек жалпы сипатқа ие. Жас ұлғайған сайын, тәжірибесі болса, мажор мен минорды ажырата алу мүмкіндігі туындайды.

Ырғақты зерттеушілер (Г. А. Ильина, К. В. Тарасова және т.б.) оны баланың алғашқы музыкалық ұғынуы деп қарастырады. Ерте жастан бастап оның музыкаға реакциясы экспресивті-қозғалысты болады (қозғалыс белсенділігінің сӛнуі немесе артуы). Музыканың ырғақтық элементі сәбидің бойында дене қозғалысын туындатады, алдымен ретсіз, содан кейін музыканың «қағысымен» дәл келе бастайды. Сонымен, К. В. Тарасованың атап ӛткені, ырағақ сезімінің алғаш пайда болуы 9-10 айлығында біліне бастайды. 2,5 — 3 жаста сәби музыкалық уақыттың біркелкі кесінділері туралы қарапайым ырғақтық сезінуін біледі. Музыканы қабылдауда ырғақ басым элемент болып қала береді және одан да үлкендеу жастағы балалар үшін де. Г. А. Ильинаның мәліметінше, 3 — 5 жастағы балалар ән айтқанда кӛбінесе ырғақтық арқауын шығарады және тіпті 6-7 жаста музыкадан алдымен оның ырғақтық, динамикалық жақтарын қағып алады, ал жоғары дыбыстықта – әуен мен үйлесімді – нашар қабылдайды. Қорыта келе, музыкаға қызығушылық және дамыған есту қабілеті музыкалылығы туралы айтады, ал баланың ӛміріндегі музыканың басым рӛл атқаруы – ерте жастағы музыкалылықты білдіреді, бұл музыкалық дамытуды неғұрлым ерте бастау қажет екендігін білдіреді. Егер музыкалық  қабілет  ерте  кӛрініс  бермесе  бұл  олардың  жоқтығының

кӛрсеткіші емес.

МЕКТЕП        ЖАСЫНА        ДЕЙІНГІ        БАЛАЛАРДЫҢ МУЗЫКАЛЫҚ ҚАБІЛЕТІН ДАМЫТУ

Музыкалық қабілетті дамыту проблемасын талдай отырып, М.С.Старчеус дәл сол ерте жас баланың музыкалық дамуға дайындығын кӛрсетеді атап ӛтеді. Музыкалылықтың дамуында сензитивті кезеңдер бар, олар орталық жүйке жүйесінің жетілу динамикасымен, есту, қозғалыс мүшелерінің, эмоционалдық ӛз бетінше реттелу және интеллектінің қалыптасуымен шарты түрде анықталады. Бұл арада бұл кезеңнің жалпы ұзақтығы 2-2,5 жастан бастап 11-13 жас. Айтылғандар баланы ерте жастан бастап музыкалық тәрбиелеу қажет екендігін білдіреді, себебі тек осы жағдайда ғана оның әлеуетті мүмкіндіктерінің кӛрініс табуы мүмкін, тиімді музыкалық дамуы болуы мүмкін. Музыкалық дамыту, кез келген басқа психикалық физиологиялық процестер секілді ӛсу ретімен жүреді (7-сызба).

Зерттеушілердің        зерттеуі        баланың        туылғаннан        бастап музыкалық        дамуы        үшін        келесі

бланың музыкалық дамуының маңызды факторы болып табылады, себебі музыкалық қабілеттің ерте кӛрініс беруі, бай музыкалық әсер алған балаларда болады, әсіресе, құрсақта жатқан кезде және ӛмірінің алғашқы жылдарында. Мұны ғалымдар, іште жатқан кезде музыкалық әсер ету, қанық музыкалық ортаға келуі, есту тәжіибесі ми құрылымында қажетті жүйке байланыстарының қалыптасуына септігін тигізеді деп түсіндіреді. Бұл арада ортаның және тәжірибенің әсері, генетикалық немесе анатомиялық алдын ала анықталған, табиғи нышанды, баланың мүмкіндіктерін ӛзіне «енгізеді» (М. С. Старчеус және т.б.). Музыкалық қабілеттің дамуының маңызды факторы, баланың музыкалық және жалпы дамуына әсер ететін, оқытудың

дамытылуы мүмкін, себебі ол музыкалық мазмұнды түсінуге және оны ӛрнектеуге қажет (орындаушылық және шығармашылық қызмет) атап ӛтеді. Бірақ ол

жақсы дамиды, себебі мәнерлі сезімде (естудің эмоционалдық компоненті) және ырғақ сезімінде (эмоционалдық қабілет) бәрінен де айқын кӛрінеді .

музыканы қабылдауда (оны тану, әуен аяқталды ма соны анықтау) дамуы мүмкін. Себебі мәнерлі сезім екпіннің дәлділігін сезінуден де кӛрінуі мүмкін, ол, балалар есту қабілетімен екпіннің дұрыстығын бақылап отыратын

Музыкалық-есту кӛрінісін О. П. Радынова, әуенді есту арқылы ажырату және айтуды талап ететін, қызмет түрлерінде дамытуды ұсынады:

Ырғақ сезімі, О.П.Радынованың пікірінше, сипаты бойынша музыканың эмоционалдық бояуына сәйкес келетін,

музыкалық- ырғақтық қимылдарда дамиды. Осы қабілетті дамыту үшін қажетті шарттың бірі – қимыл мен музыка ырғағының сәйкестілігі. К. В. Тарасова музыкалық қабілетті дамыту үшін  музыкалық матаның түрлі элементтерінің

кӛрнекі кеңістіктік модельдерінің кӛмегімен жоғары дыбыстық модельдеу және ырғақтық қатынасты пайдалануды ұсынады. Бұл уақыттық және кеңістіктік қарым-қатынасты қабылдау  арасындағы  тығыз  байланыспен  шартталған,  оның  ішінде

8-сызба

Қарапайым болып табылатыны заттық-кеңістіктік модель. Ол жеңіл меңгеріледі. Аралық орынға жалпақтық моделі ие.  Модельдердің үшінші түрі — қол белгілері — айтарлықтай күрделі болып табылады. Жоғары дыбыстық, ырғақтық және регистрлік қатынастарды және жалпы музыкалық образды модельдеуге болады. Сонымен қатар билеу және музыкалық жаттығу кезінде балалардың қалпын және қимыл траекториясын да модельдеуге болады. Бұл арада кіші топтан дайындық тобына қарай модельдеу ғана күрделенбейді, сонымен қатар модельдермен әрекет ету тәсілдері де қиындайды.

Ырғақтық сезімін дамыту үшін қозғалыстық модельдеуді қолдану ұсынылады — белгіленген ырғақтық құрылымға қимылдық «икемделу». Жоғары        дыбыстық        негізінде        қалыптасатын

тембрлік        және динамикалық   есту   қабілетін   дамыту   үшін, О.   П.   Радынова, музыкалық-дидактикалық  ойындар  пайдалануды  ұсынады,  солардың кӛмегімен  музыкалық  дыбыстың  жоғары  дыбыстық,  тембрлік  және

динамикалық қасиеттері модельденеді.

Музыкалық қызметте музыкалық қабілет жаттығулармен де дамиды. Г. А. Праслова осы проблемаға тәсілдемені жинақтай отырып, барлық негізгі музыкалық қабілетті дамытудың арнайы жаттығуларын ұсынады.

Шығармашылық қабілетті дамыту, Г. А. Праслованың пікірінше, балалардың   қолынан   келетін   шумақтарды   импровизациялау   және шығаруға,  қимыл  арқылы  музыканың  сипатын  беру,  әуеннің  соңын аяқтауда ӛзінің нұсқасын табу секілді шығармашылық тапсырмаларды орындау процесінде жүзеге асуы мүмкін. Осы автор,

деген  сұрақтар  баланың  шығармашылық  ойлауының негізі   болу   керек   деп   санайды.   Сонымен   қатар,   шығармашылық тапсырмаларды  орындау  кезінде  балалардың  ӛз  бетінше  болуының деңгейі олардың жеке және жас ерекшеліктеріне де байланысты болады.

тәрбиелей  отырып  жақсы дамытуға   болады.   Қабылдау   образын   түрлі   кӛркемдік-музыкалық

құралдармен кӛрсету олардың қабылдауына байланысты болады. Мұндай нәтиже түрлі

талап етеді, олардың икемділігін, қызығушылығын, ӛзіне тән табиғи нышанын есепке алуды талап ететіндігін зерттеушілер баса кӛрсетеді (Ю. Б. Алиев, Н. А. Ветлугина, О. П. Радынова және т.б.). Бұл музыкалық қабілеттің даму процесі барлығында бірдей жүрмейтіндігімен байланысты. Баланың жеке қасиеттері де, оның алдыңғы музыкалық дайындығы да, отбасындағы ӛмір сүру жағдайы да әсер етеді. Бұл арада әр балаға пеадгогикалық және адами қолдау кӛрсету қажет. Сондықтан, нәтижесіне қарамай, баланы мадақтап, оның ӛз күшіне сенімін сыйлау оның музыкалық дамуына және жалпы ӛміріне, жетістікке талпынысын қалыптастыра отырып әсер етеді. Одан бӛлек, музыкалық қабілеттің дамуында, олардың музыкалық ӛнерге        қарым-қатынасында,        балалардың        музыкалық интенсификациясында шешуші фактор болатыны осы үшін қолданылатын

әдістер болып табылады. Сонымен, мысалы, Л.А.Безбородова және Ю. Б. Алиев, білім беру әдістері, оқыту тәсілдері, ересектер мен бала арсындағы ӛзара қарым-қатынас секілді, бала зейінін білім мазмұнына тартудың басты құралы ретінде болатындығын айтады, себебі қазіргі заманғы балаларға оларды

кім

Музыкалық қабілетті дамытуға кез келген кӛркем қызмет әсер етуі мүмкін, музыкалық образға қоса қобалжу музыкалық қызметтің құралы ретінде де және кез келген басқа да кӛркем қызметтің құралы ретінде де кӛрініс табады (бейнелеу, ойын, әдебиеттік). Қорыта келе, музыкалылықты дамытудың маңызды педагогикалық міндеті – баланың

музыкаға субъективтік қарым-қатынасын тәрбиелеу болып табылады, оған неғұрлым кӛбірек жаңа музыкалық әсер беру керек екендігін атап ӛткен жӛн.

Радынова О.П. және т.б. Мектеп жасына дейнгі балалардың музыкалық тәрбиесі. — М.: Академия, 1998.

Праслова Г.А.

Мектеп жасына дейнгі балаларға музыкалық білім берудің теориясы мен әдістемесі — СПб.: Балалық-Пресс, 2005.

Ветлугина Н. А., Кенеман А. В.

Бала-бақшада музыкалық білім берудің теориясы мен әдістемесі. — М.: Просвещение, 1983. Балалар мен жасөспірімдердің дарындылығы психологиясы / редакциялаушы Н. С. Лей- теса. — М.: Академия, 2000.

Таңдаулы еңбектері: 2 т. — М.: Педагогика, 1985.

тарау

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ МУЗЫКАЛЫҚ МӘДЕНИЕТІ

3.1.

Соңғы онжылдықта педагогика оны педагогика ғылымының және практиканың метадологиялық негізі ретінде қарастыра  отырып, мәдениет түсінігіне кӛп жүгінуде. Бірінші орында гуманитарлық құндылықтар: адам құндылығы, оның қалыптасуы, ӛзін-ӛзі таныту еркіндігі. Осыған орай, мәдениетті түсінуде екі аспект ерекшеленеді: адам бір мезетте мәдениетті тудырушы да және туындысы да болып табылады.

Адам табиғатты тудырушы ретінде

Мәдениет адам белсенділігінің ӛнімі, жетістерінің жиынтығы (материалдық, рухани)  және осы жетістіктердің жоғары деңгейі ретіде. Бұл педагогикалық стратегияны шарттайды: балаларды осы жетістікке тарту, оларды мәдениет әлеміне енгізу

Адам табиғаттың туындысы ретінде

Мұнда мәдениет «орта, ӛсіп келе жатқан және сіңіруші тұлға» ретінде қарастырылады. (П. Флоренский), адам бойында адамшылықтың қалыптасуын қамтамасыз ететін кеңістік және қызмет нормасы ретінде

Мәдениетті осылай түсіну кезіндегі оның педагогикаға салдары: мәдениет мақсат пен құндылықтың қайнар кӛзі ретінде, балалар нені игеруі керек және олар қандай болуы тиіс дегеннің алғышарты ретінде. Сондықтан мәдениет үлгілерін білу, түсіну, сақтау, оларға араласу, оларды    меңгеру    және    оларды    мақтан    тұту    қажет.    Мәдениет

құндылықтарына бейімделу және адамға лайықты мәдени орта ұйымдастыру тәрбиелеудің, оқытудың, дамытудың педагогикалық процестері үшін маңызды.

Сонымен, мәдениет түсінігі музыкалық тәрбие үшін тӛмендегідей мәнге ие: мәдениеттің дамуында әрқашан маңызды орын алып отырады, себебі соның кӛмегімен, ұрпақтар арасындағы  байланыстың қалпына келуіне септігін тигізетін, адамның рухани тәжірибесі беріледі. Ол ӛзінің табиғилығына қарай балаға тиімді кӛмектесе алады: Мектеп жасына дейінгі балаларды музыкаға тарту білім беру мен мәдениеттің ӛзара бір-бірін толықтырудан, білім беруді мәдениетті насихаттаудың формасы ретінде түсіндіруден, ал мәдениетті, ӛз кезегінде, жеке тұлғаның дамуындағы маңызды шарт ретінде түсіндіруден шығады. Білім және мәдениет — екі сала, олар арқылы адамның қалыптасу процесі ӛтеді. Олар ӛзара тығыз байланысты.

қамтамасыз ететін әлеуметтік мәдени жүйе ретінде, адамды қоғам мен мәдениетте жақсы ӛмір сүруге дайындау тәсілі ретінде қарастырылады. Қоғам мен оның мәдениетінің дамуы жағдайын, үрдісін және болашағын кӛрсете отырып, білім беру ӛз халқының қалыптасқан мәдени-білім берушілік дәстүрлерін нығайтады және ӛскелең ұрпаққа оған қарым-қатынасын қалыптастырады. Тап осы білім беру тәрбие мен мәдениеттің сабақтастығын қамтамасыз етеді. Дәстүр тәрбие және білім арқылы мәдени құндылықтарды ұрпақтан-ұрпаққа беріп отырады. г\

Мәдениет жеке тұлғаның дамуының және білім беру процесін жетілдірудің маңызды шарты, балаларды тәрбиелеудің мақсаты мен құндылығының кӛзі болып табылады. Адамның ӛз қолымен, ақыл- ойымен жасағандары және жасап жатқандарының бәрін түгел қамтиды. Жай ғана сауат ашудан және тазалық ережелерін сақтаудан бастап, ӛмірдің асқан үлгілі шығармаларын жасағанға дейінгі ұғымды қамтып жатқан – мәдениет саласының ӛрісі кең.

3.2.

Балалықтың субмәдениеті түсінігі, жалпы адами мәдениеттің дамуындағы балалықтың ӛзін-ӛзі бағалауына алып келетін, қоғамдық ӛмірдің гуманизациясы және демократиялануына байланысты, соңғы он жылдықтарда пайда болды. Балалық субмәдениеті (латынның sub

cultura

Ю. Б. Алиев балалардың музыкалық субмәдениетінің келесі құраушыларын атап кӛрсетті: Ересектердің мәдениеті мен балалардың субмәдениетінің ӛзара қарым-қатынасы күрделі және біркелкі емес. Балалардың музыкалық мәдениеті ересектердің музыкалық емес мәдениетіне жақын, онда музыка күнделікті ӛмірге қосылған. Бала музыканы тіршіліктің бӛлек феномені ретінде бӛлектемейді. Ғалымдар үстірт музыкалық кӛрініс бала  мәдениеті  үшін  тән  деп  санайды.  Ол  дәстүрлі  музыка  туралы «ересектер» түсінігіне қарағанда «ойын» түсінігіне сәйкестеу келеді (Е.И.Николаева). Ересектер мәдениетіне қатысты балалар субмәдениеті келесі функцияларды атқарады.

Мәдениет қорғаушы

Балалар субмәдениетінде қазіргі заманғы цивилизация жоғалтқан жанрлар, ауызша мәтіндер, салттар және т.б. сақталған; кӛптеген этнографтар мен фольклристер мәдени құндылықтардың ересектер дағдысынан

Ересектердің тарихи мұрасын санадан ӛткізе отырып, балалар субмәдениеті жалпы адами мәдениеттің ӛсу нүктесін кӛрсетеді.

Балалар субмәдениетінің (В. В. Абраменкова, Е. И. Николаева) «ӛзім үшін» әлемінің – ерекше әлемі ретіндегі негізгі функциялары мыналар.

Коммуникативтік

Ән айту және қимылда кӛрінетін балалар музыкалылығы бала әлі сӛзбен жеткізуге дайын емес ақпаратты жеткізуге мүмкіндік береді, ӛз құрдастарымен байланыс орната отырып, ӛзінің жеке тұлғасының еркшеліктерін білдіре отырып.

Әлеуметтендіруші Ән-формула түріндегі ұжым музыкалық тілашарын игере отырып бала ондағы ӛз орнын таба білуге машықтанады, әлеуметтік ойындардың ережесін меңгереді

Психотерапевтік

Ересектер әлемінің жағымсыз әсерінен қорғаныс құрады; бұл арада баланың балалар субмәдениетіне ену деңгейі, В.В.Абраменкованың айтуынша, оның басқа адамдармен үйлесімді қатынасының кӛрсеткіші болып табылады.

Балалардың музыкалық субмәдениеті — бұл балалар қоғамының мәдениеті, бұл — вариативті даму аймағы, қатарластар тобымен ойындық   ӛзара   әрекет   және   қарым-қатынас   процесінде   дамиды.

Вариативтілік балалар субмәдениетінің барлық жанрында кӛрініс табады (бала бір мәтіннің бірнеше нұсқасын ұсына алады), әр баланың бағдарын ауыстыруы, әрекеттің түрлі типтеріндегі жаттығулар. Вариативтілік аймағы – баланың басқа мәдени дәстүрді қабылдауға, олармен «мәдениеттер диалогы» режимінде сұқбаттасуға ашықтығының аймағы (В. С. Библер). Педагогтың балалар субмәдениетіне қатысты ұстанымы қандай? Кейбір мамандар, музыкалық тәрбие және дамыту барысында оның ерекшеліктерін ескеру керек деп санайды, ол педагогикалық стереотипті тираждаудың орнына баланың құндылықты «нақтылығына» және қалауына үңіле алуға мүмкіндік береді. Тәрбиеші-музыкантты, ӛкінішке орай, балалар оларды балалар қоғамына енгізілген тұлға ретінде қабылдамайды, яғни ең алдымен солармен бірге ойнап жүрген адам, бала әрдайым бетпе-бет келетін және ӛзін қызықтыратын адам ретінде, қоршаған ӛмірдің музыкалық оқиғалардың эмоционалды мүдделі интерпретаторы ретінде. Осымен қатар, балаларды балалар фольклоры жанрына оқыта отырып, балалар тыңдайтын және орындайтын музыканың  сапасын кӛңіл аудара отырып, педагог балалар субмәдениетіне қатысты белсенді бағдарда болуы тиіс.

Музыкалық мектепке дейінгі білім беруде музыкалық мәдениет тұжырымдамасын О.П.Радынова әзірлеген. Жеке тұлғаны дамытудағы қызметтің рӛлі туралы психологияның ережелеріне сүйене отырып, автор баланың музыкалық мәдениеті құрылымындағы бірнеше компонентті ерекше атап кӛрсетеді:

9-сызба

Баланың жеке музыкалық мәдениетінің негізі оның музыкалық- эстетикалық сана-сезімі, ол мектепке дейінгі жаста кӛрініс береді, әзірге бағдарлы сипатқа ие және мазмұны бойынша ересек адамның музыкалық-эстетикалық осыған ұқсас элементтеріне толықтай сай келмейді. Сонымен қатар, сана-сезімнің идеал, кӛзқарас, теория секілді элементтері мектеп жасына дейінгі бала үшін қолжетімсіз. Музыкалық-эстетикалық сана баланың ӛмірінің әр кезеңінде пайда болады және біркелкі дамымайды. Оның компоненттері ӛзара сыртқы және ішкі байланыстармен жалғасқан және бірыңғай жүйені құрайды. Музыкалық-эстетикалық сананың және толықтай  музыкалық мәдениеттің   қалыптасуының   негізгі   –   бұл   музыканың   ӛзі.   Автор

музыкалық-эстетикалық сананың деңгейі музыкалық қабілеттің дамуына және балалардың жалпы дамуына байланысты болады деп атап кӛрсетті. Музыкалық-эстетикалық сананың бастапқы формалары ерте жаста кӛрініс береді. Шамамен

бастап балалар музыкаға, музыкалық қызметтің белгілі бір түріне қызығушылық танытады.

6-жылдан бастап мотивацияланған бағалау қабілеті, музыкалық талғамының бастауы қалыптасады. Балалар ӛздерінің орындауын саналы түрде бақылай алады, кейбір музыкалық және эстетикалық терминдерді қолдана отырып, музыкамен жеткізу құралдары туралы пікірлесе алады. Музыкалық тәрбиенің бастауының міндеттері балалардың музыкаға және музыкалық қызметке деген эстетикалық қарым-қатнасының қалыптасуы арқылы шешіледі.

) музыкалық мәдениеттің негізі қаланады. Музыкалық қызмет музыкалық әсер жинақтауға және кейбір дағдыларын қалыптастыруға бағытталуы керек. Бұл процесте бала санасы әлі толықтай қатыспайды. Бұл кезеңде музыкалық –эстетикалық сананың компаненттерін ерекшелеу әлі қиындау. Дегенмен осы жаста (3 жасқа дейін) балалардың музыкалық мұраның кӛркемдік  құндылықтарын қабылдау үшін жағдай жасау қажет.

г\ Ӛмірінің шамамен

5-жылдары баланың музыкаға музыкалық-эстетикалық санасының кейбір элементтері пайда болып, музыкалық қызметке қызығушылығы, эмоционалдық реакциялары тұрақтала бастайды. Бала енді саналырақ түрде музыкамен айналысуға талпынады. Сананың эстетикалық бастауы музыкалық туындыны алғаш бағалауынан басталады. Бағалау келесі сұрақтарға жауаптарынан кӛрініс табады, мысалы: «Бұл тақпақ (би, пьеса) саған несімен ұнайды?», «Онда қандай кӛңіл-күй басым?» және т.б. 4 жастың ӛзінде бала осы сұрақтарға жауап бере алады, ал 5 жастағы бала бұдан да аргументі басым жауап бере алады. Тәрбие процесінде музыка туралы білімі шыңдалады,  музыкалық әсер алу жинақталады. Музыкалық туындыны бағалауда балалар ӛз тәжірибесіне сүйенеді. Тыңдағаны туралы айтқандары ойлауының, фантазиясының бар екендігін білдіреді. Біраз музыкалық әсер жинақтаған балалар назар сала тыңдауға, туындының жалпы кӛңіл-күйін ғана емес, сонымен бірге оның жекелеген контраст бӛліктерін сезінуге қабілетті. Музыкалық және эстетикалық терминердің сӛздігін біле отырып, олар кӛңіл-күйдің ауысуын сипаттап, содан соң бірнеше туындыны ұқсастығы мен контраст бойынша салыстыра алады.

Осылайша, баланың музыкалық мәдениеті музыкалық ӛнердің туындысының құндылығының ашылуымен байланысты және құндылықтан тыс параметрде еш мәні жоқ.

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫ ХАЛЫҚТЫҢ МУЗЫКАЛЫҚ МӘДЕНИЕТІНЕ БАУЛУ

Бала жас кезінен бастап тартылатын мәдениеттің алғашқы түрі ол – халық мәдениеті. Бесік жыры, қызықты ән,

кӛңіл-күйді кӛтеретін әндері, би әндері арқылы қабылданатын олар, баланың адамгершілік саулығының негізін қалайды.

де фольклордың ерекшеленетін қыры болып табылады. Ежелден бері музыка адам үшін табиғи қажеттілік, ӛз ойын жеткізу формасы болды. Ол тыңдау үшін жаратылған жоқ және әрекетте ӛмір сүрді: ойында, салтта, еңбекте. Міне сондықтан фольклорда музыкалық бастау биден, қимылдан, қуанышты дауыстан, мимикадан ажыратылмаған. «Бала және музыка» қарым-қатынасы «ересектер және музыка» қарым-қатынасынан айтарлықтай ерекшеленеді. Музыка  басқа ӛнерлерге қарағанда  бала табиғатына тығыз байланысты.   Бала музыканы мәдениеттің жеке феномені ретінде бӛлмейді, ол оның күнделікті ӛміріне табиғи күйінде енгізілген. Балалар шығармашылығын зерттеушілердің пікірінше, балалардың музыкалық мәдениеті мен ересектердің арасындағы айырмашылық жазба және ауызекі мәдениет арасындағы айырмашылықпен бірдей (Е. И. Николаева). Халық ӛнерін зерттеушілер В. Н. Василенко, М. А. Некрасова, Е.А.Флерина және басқалары, ол ӛзіне тән бірнеше сипатқа ие деп атап кӛрсетті:

қатынасты біріктіреді .

Фольклорда ұжымдық дәстүрді таныту формасында болады: дәстүр ұжымдықпен ӛмір сүреді, ал ұжым дәстүрмен   бірігеді.   Сонымен   қатар   дәстүрдің   тұрақтылығы   оны

орындаушылардың вариативтілігін және суырып салмалылығын алып тастамайды. Музыкалық балалар мәдениеті тақырыбы, мазмұны, музыкалық құрылысы, компазициясы, орындалу сипатына қарай алуан түрлі. Зерттеушілер оның екі тобын кӛрсетеді:

Балаларда табиғатпен, күнтізбелік даталармен байланысты туынды немесе маусымдық сипаттағы туынды (ересектерден алынғандар,

Күлдіргі фольклор; Ӛзіндік мағынасы бар, ойынмен байланысты емес кӛңілді әндер, аңыздар, мазақтаулар, олардың мақсаты –кӛңіл кӛтеру, күлдіру.

Ойын фольклоры; Балалар шығармашылығында алдыңғы орын алады (драмалық, спорттық, топтық ойындар). Балалар ойындарында үлкен орын алатыны «ойын хабаршылары» — санамақтар немесе түгендеу және жорамалдар

Фольклор спецификасы оған балаларды тарту  әдісінің ерекшеліктерін анықтайды. Әдістеменің негізін дәстүрлілік қалайды: халық дәстүрінің ізімен соның салт-дәстүрімен ӛмір сүру, тұрмыстың тұтастығы тәжирибесін жинақтауға мүмкіндік беретін жоралар. Оқытушы, тәрбиелеуші әсерлер ӛмірлік ұстанымға, мерекелердің жылдық циклына, салт-дәстүрге және жұмыс пен демалыстың дәстүрлі тәсілдеріне ӛрілген және міндетті түрде ересектердің мәртебесі ескеріледі (И. А. Колесникова).

Балаларды фольклорға оқыту келесілерге негізделген:

Халық мәдениетін меңгеру кезінде туындының белгілі бір кӛлемін жаттау міндеті емес, ол осы туынды туып, баланың ӛмірінің бӛлшегіне айнала отырып ӛмір сүретін

М.В.Хазова музыкалық фольклорды игеру кезінде «тікелей тәрбиелеу» қағидаттарын сипаттайды. Ӛмірден алынған олар тұрмыс- салт әндерінің қайталуына негізделген, оларды балалар бірнеше жылдар бойы қайта-қайта тыңдауға мүмкіндіктері бар. Түрлі жастағы балалармен бір мезетте жұмыс жасаған жӛн, онда жас балалар ересек балаларға қарап, одан да күрделі материалды игереді, ал игермегендерін бүлдіршіндерге береді. Музыкалық фольклор халық мәдениетінің құраушы бӛлігі болып табылады, сондықтан оны меңгеру кезінде халық педагогикасының дәстүріне сүйену қажет. Халық тәрбиесінде осы қызметті ұйымдастырушы ерекше

этнопедагогикалық сапамен ересектің жеке тұлғасына кӛп кӛңіл бӛлінеді.  Бұл  баланың, ананың, ата-бабамыздың табынуы, ана тіліне, туған табиғатына, туған Отанына сүйіспеншілік (Г.Н.Волков), туған халық шығармашылығына сүйіспеншілік, халықтың салт-дәстүріне, халықтың рухани құндылығына  бас  ию (М.Г.Харитонов).

қолданылады: мысал, кӛрсету, үйрету, бата  беру, жалбарыну, ӛтініш, кеңес, уағыз, ӛсиет, ӛкініш, тәуба, қолдау, мінеу, уағыздау, ырым, тыйым, күштеу және т.б. Г.Н.Волков атап ӛткендей, жалпы алғанда халық педагогикасы ұлттық сақтану педагогикасы, тәрбиенің жалпы даналығы, жалпы сүйіспеншілік педагогикасы болып табылады.

Автор   халық   педагогикасының   «алтын   ережелерін»   құрайды: «Тарихсыз — дәстүр жоқ, дәстүрсіз — мәдениет жоқ, мәдениетсіз — тәрбие жоқ, тәрбиесіз –рух жоқ, рухсыз – жеке тұлға жоқ, жеке тұлғасыз

Алиев Ю. Б.

Балаларға музыкалық тәрбие беру әдістемесі (бала бақшадан бастауыш сыныпқа дейін). — Воронеж: НПО «МОДЭК». — 1998.

Праслова Г.А.

Мектеп жасына дейінгі балаларға музыкалық тәрбие берудің теориясы мен әдістемесі  — СПб.: Детство-Пресс, 2005.

Радынова О. П. және т.б. Мектеп жасына дейінгі балаларға музыкалық тәрбие беру. — М.: Академия, 1998.

Абраменкова В. В.

Балалықтың әлеуметтік психологиясы: баланың балалар субмәдениетіне қарым-қатынасын  дамыту. — М.: Мәскеу психологялық-әлеуметтік институт; Воронеж: НПО «МОДЭК» баспасы, 2000.

Волков Г.Н.

Этнопедагогика: оқулық. — М.: Академия, 2000. Мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеудегі халық өнері / редакциялаушы Т. С. Комаров. — М.: Ресейдің педагогтар қауымдастығы, 2006.

Рытов Д. А.

Балаларды музыкалық тәрбиелеудегі халық мәдениетінің дәстүрлері: Орыс халық аспаптары: оқу-әдістемелік құрал. — М.: Владос, 2001.

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРҒА МУЗЫКАЛЫҚ ТӘРБИЕ БЕРУ ЖӘНЕ ДАМЫТУ ПРОЦЕСІН БАҒДАРЛАМАЛЫҚ- ӘДІСТЕМЕЛІК ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ

Тарау5. Мектеп жасына дейінгі балаларға музыкалық тәрбие беру        және дамыту бойынша заманауи білім беру

бағдарламалары

4-

тарау

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫ ДАМЫТУ БОЙЫНША ДӘСТҤРЛІ ЖӘНЕ ВАРИАТИВТІ БІЛІМ БЕРУ БАҒДАРЛАМАЛАРЫ

4.1.

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРҒА МУЗЫКАЛЫҚ ТӘРБИЕ БЕРУ ЖӘНЕ ДАМЫТУ БОЙЫНША ДӘСТҤРЛІ БАҒДАРЛАМА

(редакциялаушы  М.А.Васильева) кӛрініс тапқан, кеңес ӛкіметінің мектепке дейінгі тәрбие жүйесі барлық балабақшалар үшін міндетті болатын.

бағдарламаның маңызды бӛлігін  құрайды,  бірақ  айтылғандардың  барлығы  эстетикалық,  оның

жүйесін әзірлеумен бұл уақытта Н.А.Ветлугинаның басшылығымен ғалымдар тобы айналысты. Музыкалық тәрбие бағдарламасы музыканы баланың жалпы және музыкалық дамуының құралы ретінде қолдануға кешенді тәсілдеме екендігін ескере отырып құрылды. Музыкаға баулу сабақ үстінде де, мереке, кӛңіл кӛтеру, ойындарда және серуендеу кезінде де, яғни балалар қызметінің түрлі түрлерінде жүзеге асырылды. Музыка сабақтары мектеп жасына дейінгі балаларды музыкалық түсініктермен таныстырып, олардың музыкалық қабілеттерін дамыту керек болатын, бірақ негізгі назар ән айту дағдысын және музыкалық- ырғақ қимылын қалыптастыруға салынды. Бағдарламада балалардың музыкалық дамуының динамикасы ашылды, оның балалар мектепке келген кездегі шамамен деңгейіне сипаттама берілді, сонымен қатар тәрбие мен білім берудегі сабақтастық ескерілді. Бағдарлама материалы музыкалық қызметтің түрлері бойынша жеті жас ерекшеліктеріне қарай топтарға сәйкес бӛлінді және  балалар музыканы тыңдау кезінде, ән салу, билеу, аспаптарда ойын кезінде оларға білім мен дағдыны иегурге кӛмектесетін практикалық тапсырманың белгілі бір кӛлемі енгізілді.

Кӛркем ойлауды және балалар шығармашылығын дамыту міндеті музыкалық тәрбие бойынша жұмыста жалпы бағыт ретінде бағдарламаға енгізілсе де, бірақ әдістемеде ешқандай да нақтыланбады. Бағдарламада сенсорлы қабілетін дамыту міндетімен байланысты музыкалық-дидактикалық ойындар және ӛз бетінше кӛркем қызмет ерекшеленіп кӛрсетілді. Бағдарламада музыкалық репертуар да әрбір топқа жас ерекшелігін ескере отырып анықталды. Оны таңдауда, оның педагогикалық міндеттерге, кӛркемдігі мен қолжетімділік тааптарына сәйкестігі негізгі критерий болды. Музыкалық тәрбие ең бастысы сабақтарда жүзеге асырылды, дегенмен бала бақшаның барлық ӛміріне енді. Мысалы, эстетикалық тәрбиенің маңызды бӛлімін жалпы халықтық мерекелер құрады, олардың әрқайсысы үшін бірыңғай сценарий құрылды. Жинақтай келе, ӛзіндік жалпы халықты қамтуы бойынша «Бала бақшада тәрбие мен оқытудың бағдарламасында» кӛрініс тапқан, кеңес ӛкіметінің мектепке дейінгі тәрбие жүйесі бірегей құбылысты білдіреді, себебі кӛп ұлтты үлкен мемлекеттің кӛпшілік балалары, әрбір жас кезеңін ескре отырып, жан-жақты дамыту міндетін жүзеге асыратын, бірыңғай        бағдарламамен        тәрбиеленді.

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРҒА МУЗЫКАЛЫҚ ТӘРБИЕ БЕРУ МЕН ДАМЫТУДЫҢ ВАРИАТИВТІ

1989 жылға дейін бірыңғай бағдарламамен оқыған, Ресейдің мектепке дейін білім мекемелері бүгінгі күні бағдарламалардың және педагогикалық технологиялардың кең ауқымына ие. Олардың пайда болуы XX ғасырдың 90-шы жылдарындағы мектепке дейінгі білім берудің жаңаруымен байланысты. Бұл бағдарламалар мектепке дейінгі білім мекемелерінде педагогикалық процесті ұйымдастыруға түрлі тәсілдемесін кӛрсетеді. Бірақ олардың кӛпшілігі типтік бағдарламаның базалық қағидаларына сүйенеді. Мектепке дейінгі білім беруді реформалау мектеп жасына дейінгі балалардың даму спецификасына, баланың осы ӛмірі кезеңіндегі ӛзіндік құндылығымен байланысты болды. Бұл арада, білім берудің тиімділігінің кӛрсеткіші балалардың «оқығандығы» емес – меңгерген білімінің сомасы емес, олардың психикалық дамуы, балалардың осы балғын балалық шақты толыққанды сүруіне жағдай жасау болды. Бұл арада негізгі назар баланың субъектлігінің дамуына, оның қабілетін ашуға, қорғалғандық және сенімділік сезіміне тәрбиелеуге, сонымен қатар бала мен тәрбиешінің арасындағы қарым-қатынастың әдісі мен тәсіліне аударылды.

«Кемпірқосақ»

бағдарламасы РФ Білім және ғылыми министрлігімен ұсынылған,  мектепке дейінгі білім берудің алғашқы инновациялық бағдарламсы. Ол 2-7 жастағы балалармен жұмыс істеуге есептелген. Бағдарлама дәстүрлі бағдарламадан айтарлықтай ерекшеленбейді, дегенмен де психикалық даму бойынша нақты міндеттерді анықтауда айырмашылық айтарлықтай. Ол жас ерекшелігіне сай құрылған және баланың интеллектуалдық және эстетикалық дамуында үйлесімге жетуге бағытталған. Бағдарлама «Кемпірқосақ» деп аталады, себебі балалардың тәрбие мен дамуды қамтамасыз ететін, балалардың және сабақтың маңызды жеті түрлі қызмет түрін қамтиды. Алдымен эстетикалық алаңдаудың қалыптасуына бағытталған, музыкалық  және  пластикалық  ӛнермен  сабақтарды  кӛгілдір  түспен

«бояйды».

негізгі міндет (2 — 4 жас) музыкаға қызығушылығын тудыру, соның кӛмегімен балалардың эмоционалдық жағдайын реттеу. Солармен бірге қысқа әуендер тыңдау. Музыка әуенімен қимыл жасағысы келгендерді мадақтау.

Орта топтарда (4 — 5 жас) дамушы дыбыстық орта құру, халық және классикалық музыка туындыларымен таныстыру.

Ересек топтарда (5 — 7 жас) ӛнерге сүйіспеншілікке тәрбиелеу, мәнерлілік құралдарымен, түрлі ӛнер түрлерінің сипаттарымен таныстыру, ӛнер туындысының мазмұнын ұғынуына септігін тигізу. Бағдарламада, сонымен қатар,  балалар  үшін мерекелер,  кӛңіл кӛтерулер, бос уақыт кештерін, қуыршақ қойылымдарын, театрларға баруды ұйымдастырудың қажеттілігіне кӛңіл бӛлінген. Бұған, авторлардың пікірінше, тәрбиеленушілердің музыкалық, драмалық, кӛркемдік

Бағдарламаға «Нұсқаулықта» нақты материалдармен эстетикалық қобалжу, музыкаға қызығушылық, баланың музыкалық-сенсорлық қабілеттері қалай қалыптасатындығы кӛрсетілген: есту, екпінді-сӛздік, декламациялық, ән орындаушылық, қарапайым-аспаптық және қимыл қабілеттері. Сонымен бірге, музыкалық тәрбиенің міндеттері бағдарламада эстетикалық тәрбиенің жалпы бағыты ретінде кӛрсетілген және оқыту мен тәрбиелеу әдістемесінде нақтыланбаған. Бағдарлама РФ Білім және ғылыми министрлігімен ұсынылған және жаңартылуы жалғасып келеді.

«Балалық»

бағдарламасы Мектеп жасына дейінгі балалардың толыққанды дамуының кешенді бағдарламасы. Мұнда барлық тараулардан ӛтетін бала дамуының ӛзара байланысқан үш желісі кӛрсетілген: сезім – таным – шығармашылық.

Авторлары: В. И. Логинова, Т. И. Бабаева, Я. А. Ноткина және т.б.

Сезім шегі

Ӛнерге, музыкаға, халық мәдениетіне баулу арқылы мектеп жасына дейінгі балаларды эмоционалды дамыту (эмоционалдық елгезектікке, сезіне білуге, адамгершілік қарым-қатынасқа және баланың эмоционалы жайлы ахуалын қамтамасыз ету), балаларды сезінуін, адамдардың эмоционалдық ахуалымен таныстыру.

Таным шегі

Танымның образдық формалары – кӛрнекі-образдық ойлау және елестете білу арқылы танып-білуге қызығушылығын, ӛз бетінше тануын, ақыл-ес қабілетін, сӛйлеу мәнерін дамыту

Шығармашылық шегі

Ойындарда, қол еңбегінде, құрылысын құруда, бейнелеу және музыкалық қызметте, сонымен қатар математикалық , табиғаттану, ауыз екі сӛйлеу кезінде балалардың шығармашылық белсенділігін ояту.

тарауының кӛмегімен жүзеге асырылып келеді. Оның авторлары А. Г. Гогоберидзе және Г. В. Курило, балаларға музыкалық білім беру мен дамытудың жалпы мақсаты ретінде тӛмендегілерді ерекшелеп кӛрсетеді: Осыған орай әр жастағы балалар тобының (кіші топ, орта және мектеп жасына дейінгі жастағы балалар тобы) бағдарламасы екі бӛлімнен тұрады: Әрбір жас кезеңінде м і н д е т т е р ерекшеленеді,  музыкалық тәрбие бойынша ж ұ м ы с м а з м ұ н ы сипатталады, оны ұйымдастыру бойынша әдістемелік ұ с ы н ы с т а р беріледі. Мектеп жасына дейінгі балалардың        ж а с        е р е к ш е л і к т е р і н е        қ а р а й м ү м к і н д і к т е р і н і ң т о л ы қ с и п а т т а м а с ы , білім мазмұнын иегру деңгейі сипатталады, бұл музыкалық дамуын диагностикалауда

және жеке-сараланған тәсілдемені жүзеге асыруға  кӛмегін  тигізеді. Бұл арада авторлар эмоционалдық ӛсуін және музыкаға деген қызығушылығын сақтап қалу маңызды екендігін айтып ӛтеді. Бағдарламаны табысты жүзеге асыру, авторлардың пікірінше, дамытушы пәндік-кеңістіктік музыкалық орта құру кезінде, ересектер мен балалар арасында жақсы қарым-қатынасты ұйымдастыру және

«Музыкамен балалық» құралы шығарылған (А. Г. Гогоберидзе, В.А.Деркунская, 2010), онда ерте жастағы және мектепке дейінгі жастағы балаларды музыкалық тәрбие беру мен дамытудың заманауи педагогикалық технологиялары берілген, екі бӛлімненн тұрады. Құралда практикалық тапсырмалар саны кӛп: диагностикалық инструментарияны сипаттау, балалар музыкалық репертуарын таңдау, балалармен ойындар және сабақтар конспектісі.

Бағдарлама РФ Білім жіне ғылымы министрлігімен ұсынылған.

«Қайнар кӛздер»

бағдарламасы Бағдарламада баланы қызметте дамытудың м і н д е т т е р і тӛрт негізгі желі бойынша белгіленген: Эстетикалық даму әлемге эстетикалық қатынасын қалыптастырумен бірлікте және ӛнер құралдарымен (музыка, кӛркем әдебиет, бейнелеу ӛнері) баланы кӛркемдік дамытумен қатар қарастырылады. Кӛркемдік даму негізінде сурет салу  қабілетін, балалар шығармашылығын қалыптастыру, қызметтің түрлі түрлерін кіріктіру жатыр. Мұнда айтарлықтай нақты әзірленген тарау «Музыка» (В. А. Пе- трова, Т. Г. Рубан, К. В. Тарасова). Бағдарламада балалардың музыкалық қызметінің б е с  д ә с т ү р л і т ү р і  кӛрсетілген:

Әрбір жас кезеңіне (сәби шақтан бастап) және музыкалық қызметтің әрбір түрлеріне дана ж а с   е р е к ш е л і к т е р і н е   қ а р а й м ү м к і н д і к т е р і н і ң сипаттамасы берілген, жұмыстың тиімділігін бағалауға  мүмкіндік  беретін,  балалардың  дамуының  м і н д е т т е р і м е н  к ӛ р с е т к і ш т е р і  белгіленген. Бағдарламада 1- 3 жастағы балалардың музыкалық тәрбиесіне жіті кӛңіл бӛлінген, ол В.А.Петрованың «Балаларға музыка» (2001) әдістемелік құралында кӛрсетілген. Тәрбиешілермен және ата- аналармен жұмыс түрлері қарастырылған. Осы мақсатта құралда ата- аналар мен педагогтарға әдістемелік кеңестер берілген. «Музыкалық тәрбие» тарауы бойынша мектеп жасына дейінгі балалармен музыканы тыңдау сабақтарына «Балалар музыканы тыңдайды» тақырыбында әдістемелік нұсқаулық шағырылды, авторлары К. В. Тарасова және Т. Г. Рубан (М., 2001).

«Даму»

бағдарламасы

Бағдарлама балаларды тӛрт жас тобына бӛлу қағидасымен құрылған: кіші, орта, ересектер және мектеп жасына дейінгі дайындық тобы. Бағдарламада музыкалық тәрбиеге әдейі арнап тарау берілмеген, бірақ «Кӛркем қимыл» тарауы ұсынылады. Осы тарау бойынша тәрбиешінің жұмысы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілеттерін, таңбаланбаған қарым- қатынасын дамытуға арналған және бірнеше бағытпен жүргізіледі. Ең бастысы – образдық жаңа түрге ену қабілетін дамыту. Жұмыстың басқа бағыттары еркін қимылдай білуге, образдық-пластикалық жаттығуларды орындау кезінде дауыстың екпіндік мәнерін қолдана білуге үйретуге бағытталған.

Оқыту барысында үш м ә н е р л і  т і л  қ о л д а н ы л а д ы :

Л . А . В е н г е р а , О . М . Д ь я ч е н к о  ж е т е к ш і л і г і м е н

а в т о р л ы қ  ұ ж ы м

Сӛз Қимыл және т.с.с. семантикасын түсіндіретін оқытудың қосымша құралы; кӛркем сӛз; әдеби шығармашылықтың туындысы

Музыка (классикалық және халықтық)

Сабақ барысында белгілі бір кӛңіл-күй тудыратын, образдық басқа түрге енуді,  кӛркем қимылды іздеуді белсенділендіретін оқытудың қосымша құралы

«Кӛркем қимыл» тарауында кӛркем қимылды қалыптастыру бойынша басты бағыттар сипатталады, дамытушы тапсырмалар тізімі, оларды шешу үшін қажетті құралдар мен материалдар сипатталады. Тәрбиешілерге арналған әдістемелік нұсқаулықтарда бағдарламаның педагогикалық технологияларының негізі, пәндік орта құруды ұйымдастыру мәселелері, ересектер мен балалардың және сабақ барысындағы мектеп жасына дейінгі балалардың ӛзінің қарым- қатынасы қарастырылған, әрбір тарауда педагогикалық диагностика бойынша нұсқаулар берілген.

«Балалықтан — балдәурен шаққа»

бағдарламасы

Ата-аналар мен педагогтарға арналған кешендік бағдарлама. Оның мақсаты – отбасында және мектепке дейінгі білім беру ұйымдарында салауатты ӛмір салтын қалыптастыру үшін, балалардың қабілетін дамыту, ұлттық дәстүрді сыйлауға тәрбиелеу үшін жағдай жасау. Бағдарламада музыкалық дамыту білім беру жұмысының ерекше саласы ретінде қарастырылған. Оның мазмұны Е. Дубровскаяның «Раз ступенька, два ступенька — будет песенка» (1997), «Ступеньки музыкального развития» (2004, 2006) бағдарламаларында нақтыланған. Бағдарламада музыкалық дамытудың негізін қалаушы болып отырғаны кӛркемдік принципі. Автор педагогикалық жұмыстың нәтижелілігін баланың жақсы білмімімен, ата-ана мен педагогтардың ӛзара әрекетімен, музыкалық

сабақтар мен музыкалық тәрбие процесінің басқа да буындары арасындағы сабақтастықты жүзеге асыратын музыкалық жетекші мен тәрбиешінің тығыз байланысымен байланыстырады.

Авторлары Т. Н. Доронова, Л. Г. Голубева және т.б.

Осыған орай, музыкалық жетекшінің және тәрбиеші мен ата-аналар алдында тұрған м а қ с а т  п е н  м і н д е т т е р кӛрсетілген. Мектеп жасына дейінгі балалардың орындаушылық қызметіне назар аударылатын дәстүрлі бағдарламаларға қарағанда, бұл бағдарламаның мазмұнына адамгершілік-танымдық қарым-қатынаспен байланыстағы

және оны музыканы саналы түрде қабылдауға кӛмектесудің практикалық әдісі ретінде музыкалық қызметтің басқа түрлеріне қосу.

ӛте үлкен орын берілген — кӛңіл кӛтеруге, ата-аналарымен бірлескен мерекелерге және т.с.с. Бұл арада концерт, меркелер – ата-аналар алдында есеп беру емес. Балалардың музыкалық дамуының құралы.

анықталған, балалармен жұмысты  ұйымдастыруға, оның мазмұны мен әдісіне жаңа тәсілдеме ұсынылады.

Бала-бақшада тәрбиелеу мен оқытудың бағдарламасы

Бұл «Бала бақшада тәрбиелеу мен оқыту» бағдарламасының жетілдірілген нұсқасы (М.: Просвещение, 1985; жауапты ред. М. А. Ва- сильева). Бағдарлама қазіргі заманғы ғылым мен тәжірибенің жетістіктерін және мектепке дейінгі білім беру тәжірибесінің жетістіктерін ескере отырып қайта ӛңделген. Сонымен, онда балалның толыққанды әлеуметтік және тұлғалық дамуына кең мүмкіндіктер берілген, сонымен қатар оның үздік дәстүрлері сақталған.

ӛз бетінше тәрбиеленуге үлкен орын берілген. Сонымен қатар, эстетикалық бастау баланың барлық ӛмірінде жалғасын табуы керек.

Авторлары :Л. В. Антонова, Н. Е. Веракса және т.б..; ред. М. А. Васильева, В. В. Гербова, Т. С. Комарова.

«Мәдени-сауықтыру қызметі» жаңартылған тарау қосылды. Ол бағдарламада мектеп жасына дейінгі балалардың ӛмірін ұйымдастыруда басым бағыт, оның мәдениетін қалыптастырудың негізі болып табылады және демалыс, кӛңіл кӛтеру, мерекелер ұйымдастыру, баланың кӛркем материалмен ӛз бетінше жұмыс істеуі арқылы жүзеге асырылады. Музыалық тәрбие балаларды ерте жастан эстетикалық тәрбиелеудің ажырамас бӛлшегі ретінде қарастырылады. Бағдарламаның және музыкалық тәрбие бойынша әдістемелік нұсқаулықтардың авторы

Бағдарламада  д а м у д ы ң  ш а м а м е н  д е ң г е й і  анықталған, онда жыл соңында баланың жеткен жетістері кӛрсетіледі.

Мектепке дейінгі мекемелерге арналған заманауи білім беру бағдарламалары / ред. Т. И. Ерофеева. — 2-басылым — М.: Акаде- мия, 2000.

Смирнова Е. О.

Мектепке дейінгі тәрбиенің педагогикалық жүйелері және бағдарламалары — М.: Владос, 2006.

Соломенникова О.А.

Мектепке дейінгі білім мекемелерінің негізгі және қосымша бағдарламалары. — М.: Айрис-пресс, 2006.

«Балалық»: Балаларды балабақшада дамыту мен тәрбиелеу бағдарламасы / В. И. Логинова, Т. И. Бабаева, Н. А. Ноткина және т.б. — СПб.: Детство-Пресс, 2006.

Дубровская Е.

Музыкалық тәрбиенің сатылары: мектепке дейінгі білім беру мекемелеренің жеті жастағы балалармен жұмыс істейтін музыкалық жетекшілеріне және тәрбиешілеріне арналған құрал. — М.: Росмен, 2006.

Зацепина М. Б.

Бала бақшадағы музыкалық тәрбие: Бағдарлама және әдістемелік нұсқаулықтар. — М.: Мозаика-Синтез,

2005.

Балалық шақтан –балдаурен шаққа: 4-7 жастағы балалардың денсаулығы мен дамуын қалыптастыру бойынша ата-аналар мен тәрбиешілерге арналған бағдарлама / Т. Н. Дронова, Л. Г. Голубева, Н. А. Гордова және т.б. — 4-басылым — М.: Просвещение, 2005. Қайнар көздері: мектеп жасына дейінгі баланың даму базисі / ғылыми ред. Л. А. Парамонова және т.б. — М.: Просвещение, 2003.

Балабақшада тәрбиелеу және дамыту бағдарламасы/ жауапты ред. М. А. Васильева. — М.: Просвещение, 1985. Балабақшада тәрбиелеу және дамыту бағдарламасы /ред. М. А. Васильева, В. В. Гербова, Т. С. Комарова. — М.: Мозаика- Синтез, 2005. Кемпірқосақ: Балабақша жағайында мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеу, оқыту және дамыту бағдарламасы / Т. Н. Доронова, С. Г. Якобсон, Е. В. Соловьева және т.б. — М.: Просвещение, 2004. Даму: Мектепке дейінгі білім беру мекемелеріне арналған жаңа буын бағдарламасы / ред. О. М. Дьяченко. — М.: Гном и Д, 1999.

5-

тарау

5.1.

МУЗЫКАЛЫҚ ҚЫЗМЕТТІҢ БІРНЕШЕ ТҤРІНЕ НЕГІЗДЕЛГЕН МУЗЫКАЛЫҚ ТӘРБИЕ ЖӘНЕ ДАМЫТУ БОЙЫНША ЗАМАНАУИ БІЛІМ БЕРУ БАҒДАРЛАМАЛАРЫ Қазіргі уақытта білім беру бағдарламасын құру процесі жалғасып келеді. Заманауи мектепке дейінгі музыкалық білім беру саласында да, музыкалық тәрбиенің әлемдік тәжірибесіне сүйенген, түрлі

парциалдық бағдарламалар мен

Балаларға музыкалық білім беру бағдарламасын таңдау үшін Г.А.Праслованың пікірінше, ж а с а й  а л у  қ а ж е т :

Музыкалық тәрбие бойынша кӛптеген заманауи бағдарламалардың ішінде айтарлықтай жалпы үрдісті ерекшелеп кӛрсетуге болады, олардың міндеттері:

Мектеп жасына дейінгі балаларды музыкалық тәрбиелеудің қазіргі заманғы жҥйесіне тән жалпы ҥрдістер Музыкалық тәрбие, халық мәдениеті және жеке тҧлғаның жалпы рухани мәдениеті негіздерін қалыптастыру Әр баланың кӛркем-шығармашылық дамуының басымдығы, оған кешендік тәсілдеме, педагог пен баланың бірлескен шығармашылығы Сабақты ӛнер спецификасына сай, шығармашылық қатынастың диалогтық сипатына қарай ҧйымдастыру: еркін шығармашылық кӛріну мҥмкіндігі ретінде музыкалық қызметтердің тҥрлі тҥрлеріне қатысу, коммуникативтік қабілетін жетілдіру

Балалармен музыка сабақтарында ӛнерлер синтезін пайдалану Қоршаған ортаға эстетикалық қарым-қатынас қалыптастыру, танымдық, кӛркем-шағырмашылық қабілетін дамыту ҥшін эстетикалық дамушы орта, пәндік-психологиялық кеңістік қҧру

10-сызба

Авторитарлық жҥйедегіден басқа, бала мен педагогтың қары- қатынасы, музыкалық қызметтің тҥрлерімен қарым-қатынас жолдарын іздеу

Педагогқа тек басты бағыттары ғана беріледі, музыкалық- педагогикалық қызметтің бағыты, бҧл ӛзінің бастамасын, шығармашылық импровизациясын кӛбірек қолдануды кӛздейді

Музыкалық тәрбиенің құрылып отырған бағдарламалары музыкалық қызметтің бірнеше формасын пайдалануға және оның жекелеген формаларын да пайдалануға негізделген: музыканы, ырғақты қимылды, тартылған музыканы тыңдау-қабылдау және т.с.с.

«Музыка жауһарлары»

бағдарламасы

Мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық мәдениетінің негіздерін қалыптастырудың ғылыми негізделген және әдістемелік жағынан дұрыс құрылған бағдарлама жалпы рухани мәдениеттің бӛлігі ретінде. Бұл музыкалық және кӛркем-эстетикалық қызметтің түрлерінің ӛзара байланысы арқылы жүзеге асырылады (ырғақтыпластика, оркестрлеу, ән айту импровизациясы, сурет салу, ертегі құрастыру, балалар операсы, спектакль- ойындар және т.б.). Ұсынылып отырған тұжырымдама, бала жастан бастап музыкалық қызметтің түрлі түрлерінде ӛнерді қабылдаудың музыкалық-екпінді тәжірибесін жинақтаудың маңыздылығын негіздейді, баланың сӛйлеу мәнерін игеруі секілді, және мектеп жасына дейінгі балалардың

эмоционалдық елгезектігін, ойлау және елестету қабілетін ,

Алты тақырыптың әрқайсысы бір-екі ай ішінде оқытылады және әрбір топта жаңа материалда қайталанады. («Музыка кӛңіл күйді, сезімді, адамдардың мінез-құлқын білдіреді», «Ән, би, марш», «Музыка аңдар мен құстар туралы айтады», «Табиғат және музыка», «Музыка туралы ертегі», «Музыкалық аспаптар және ойыншықтар».) Бұл арада, «Музыка кӛңіл күйді, сезімді, адамдардың мінез-құлқын білдіреді» тақырыбы бағдарламаның ӛтпелі тақырыбы болып табылады, балалардың музыкалық ӛнердің эмоционалдық маңызын түсіну үшін маңызды. «Ән, би, марш» тақырыбы да ерекше орын алады. Себебі мектепке дейінгі және мектептегі білім беру сабақтастығы жүреді, себебі Д.Б.Кабалевскийдің  бағдарламасының  негізі  болып табылады,  ал  ол

Автор О. П. Радынова.

Бағдарламада әр топтағы балалардың музыкалық мәдениетінің деңгейін бағалау критерийлері берілген. Бағдарлама әдістемелік нұсқаулары. Ноталық қосымшалары, сабақтар конспектісі, әдістемелік нұсқауларымен аудиокассеталар кешені бар оқу-әдістемелік кешенмен және дидактикалық альбоммен жабдықталған.

Бағдарлама РФ Жалпы және кәсіптік білім министрлігімен ұсынылған.

«Есту ӛнері»

бағдарламасы Бағдарлама балаларды музыкалық мәдениетке, оны жалпы рухаи мәдениеттің бӛлігі ретінде тәрбиелеуге бағытталған. Бағдарлама В.В.Давыдов және Д. Б. Элькониннің дамыта оқыту теориясында және педагог-музыкант Д.Б.Кабалевскийдің тұжырымдамасында базаланады және мектепке дейінгі жастағы ересектер топтарға және бастауыш сынып оқушыларына арналған. Бағдарламаның басты м і н д е т т е р і н і ң б і р і музыкалық қабылдауын дамыту — ӛнерге баулу негіздерін, ол балалардың кӛркем шығармашылығы процесінде дамиды: жұмбақтар мен мақал- мәтелдерді «музыкаланыру», балаларды музыкалық аспаптарында ойнау, әндерді орындау, ұлттық музыкалық ойындар және т.б. Технология негізіне

Авторлары В. О. Усачева, Л. В. Школяр, В. А. Школяр.

Бағдарламаның негізін қалаушы қ а ғ и д а л а р ы :

Бағдарламада тӛрт бӛлім берілген, әрқайсысында «Музыканы қалай естуге болады?» тақырыбы белгілі бір қырынан қаралады.

Бірінші бӛлім

«Ести білу ӛнері» мына сұраққа жауап береді: музыканы қалай ести білуге болады — ол желмен жетеді, кеудемізден келіп ӛбеді және т.б.

Екінші бӛлім Балаларды шығармашылыққа, «шығарылғанды қайта шығаруға» сүйіспеншілікке баулу арқылы музыканы қалай естуге болады деген мәселені шешуге мүмкіндік береді.

Үшінші бӛлім

Есту сӛзіне назарды арттырады: балалар музыканың адамның ішкі сезімін және оны қоршаған ортаның сезімін бере алатын ерекшелігін сезінуі керек.

?» дегенге шоғырланады. Оның функциясы — балалардың бұдан әрідегі музыкалық дамуын жинақтап, алдын-ала болжауы керек.

Бағдарлама РФ Білім және ғылым министрлігімен ұсынылған.

«Ҥйлесім»

бағдарламасы

Мектеп жасына дейінгі балалардың жан-жақты музыкалық дамуы бағдарламасы, балалардың жалпы психикалық дамуы (ойлай білу, шығармашылық ойлау, коммуникативтік қабілеттері), адамгершілік және жалпы мәдени тәрбие құралы ретінде қарасытырылады.

Қабылдау және талдау бағдарламада музыканың танымдық және коммуникативтік функциясын жүзеге асырудағы музыкалық қызметтің негізгі түрі ретінде берілген. Бағдарлама авторларының пікірінше, балаларды музыка әлеміне енгізу келесі қажеттіліктермен байланысты:

Авторлармен әрекеттің барлық түрлері бойынша бағдарлама ұсынылады, онда міндеттер құрылған және оларды шешудің кейбір әдістемелік тәсілдемелері берілген, сонымен қатар музыкалық репертуар хрестоматиясы және аудиокассетаға жазылған музыка берілген.

«Камертон»

бағдарламасы

Әрбір баланың музыкалылығына және оның  музыкалық мәдениетіне бағытталған туылғаннан бастап 7 жасқа дейінгі балаларға арналған бағдарлама.

К. В. Тарасова жетекшілігімен авторлық ұжым Бағдарлама музыкалық білім берудің жеті сатысы түрінде берілген. Әрқайсысында балалардың музыкалық қызметінің барлық түрлері, оның міндеттері мен мазмұны (музыкалық репертуар), сонымен қатар балалардың жас ерекшелігіне орай мүмкіндіктеріне  сипаттама берілген. Алғаш рет әрбір саты аяқталғаннан кейін бала тұлғасының жалпы дамуының м і н д е т т е р і ерекшеленген: Бағдарламада ӛзінің балаларының  музыкалық  тәрбиесіне және дамуына қатысу үшін  ата-аналарға  арналған бӛлім енгізілген. Денсаулық сақтау және сауықтыру факторлары да ескерілген, ол балаланың даусын қорғау, психологиялық және эмоционалдық жайлылық жасау.

Автор музыкалық-педагогикалық процестің жеке тұлғаға бағытталған моделін қолданады. Музыкалық қызметті табысты ұйымдастырудың негізгі шарты болып табылатыны, автордың пікірінше, ол музыкалық пәндік дамытушы орта. Жаңашылдығы болып табылатыны мерекелерді ұйымдастыру мен ӛткізуге дайындық процесінің тәсілдемесі: негізгі салмақ ересектердің иығына түседі — педагог пен ата-аналар, ал балалар  олардың қызметіне қосылады. Ал бұл арада арнайы кӛрермендер жоқ.

Бағдарлама  РФ  Білім  және  ғылым  министрлігімен  ұсынылған.

«Музыка» бағдарламасы

4-5 жастағы балалармен қосымша музыкалық білім беру жүйесіндегі жұмысына арналған: музыкалық мектептердің аспапқа дейінгі топтарында, ерте дамыту топтарында, отбасылық тәрбиеге.

Б а ғ д а р л а м а м а қ с а т ы : музыкалық-шағырмашылық ойын арқылы балалардың музыкалық (ырғақты сезіну, мәнерлі сезім, жоғары дыбысты елестету) және жалпы қабілеттерін (қиял, ойлау, интуиция) дамыту.

Б а ғ д а р л а м а  м і н д е т т е р і :

Бағдарлама, баланың музыкалық-образдық және логикалық ойлау сипатын күрделендіре отырып, тапсырмалары сатылай күрделену тәртібімен берілген.

«Бала музыка әлемінде»

бағдарламасы

Аз уақытқа келу топтарында мектепке дейінгі жастағы балалардың музыкалық дамуына арналған бағдарлама. Б а ғ д а р л а м а м а қ с а т ы : 5-6 жастағы балалардың базалық музыкалық білім алуына қажетті жағдай жасау. Бағдарламаның міндеттері мен мазмұнында, балалар мектепте оқу үшін қажетті, музыкалық қызметтегі, музыка туралы ойындағы білімі мен дағдысының минимумы берілген. Бағдарламаның     мазмұнынынң     негізінде     т ӛ р т       н е г і з г і к о м п о н е н т  б е р і л г е н

Авторы С. А. Рогова.

Авторлар: Л. Н. Комиссарова, Г. В. Кузнецова.

Автор Э. П. Костина.

Әлеуметтік тұлғалық

Шығармашылық ӛзін-ӛзі таныту, музыканың кӛңіл – күйіне қоса алаңдау, қоршаған ортамен оңды қарым- қатынас орнатудың базасы ретінде.

Бағдарлама ұсыныстарында «Отбасымен ӛзара бірлескен әрекет» бӛлімі берілген, онда осы жұмысты ұйымдастыру тәсілдемелері берілген, сабақтардың және кӛңіл кӛтерулердің үлгілік конспектілері енгізілген.

Бағдарламада келісі негізгі бағыттар кӛрсетілген:

Білім беруде музыкалық және театрландырылған қызметке және қызметтің осы түрлерін байланыстырушы болып табылатын музыкалық фольклорға кӛп кӛңіл бӛлінген.

«Әрбір бала — музыкант»

бағдарламасы

3 жастан бастап 9 жасқа дейінгі балаларды музыкамен тәрбиелеудің тұтастырылған жүйесі, баланы музыканы  қабылдауға,  музыкамен қалай ӛзара әркеттесуге болатындығын кӛрсетуге арналған. Бағдарлама бойынша сабақтарды, автордың пікірінше, жалпы дайындық сабақтары деп қарауға болады, себебі олар оқу қызметінде қажет болатын сапа мен қабілетті шыңдауға септігін тигізеді. Олар сонымен қатар тӛмендегілерді дамытады:

Автор Т. А. Рокитянская.

Сабақтар белгілі бір тәртіппен құрылған, олар күн, жыл мезгілдері ырғағына, жылдардағы меркелерге сүйенген, ол баланың ырғақтық жүйесінің дамуына септігін тигізеді.

ерекше кӛңіл бӛлінген, сабақтардағы орталық буын болатын, ең алдымен күнтізбелік әндер. Автор балабақшадағы қарапайым «кӛрерменге арналған» концерттерден бас тартады. Бағдарламаға «Образдық-қимылдық музыкалық сауаттылық» бӛлімі енгізілген. Образдық — себебі ішкі сезім, эмоция арқылы әрекет етеді; қимылдық — дене, бұлшық еттер арқылы; сауаттылық — сана, ойлау арқылы. Бағдарламаның «Флейтамен жаттығу» бӛлімі осы аспапты игерудің салыстырмалы жеңілдігіне сүйенген.

Бағдарламада театрландырылған қызметке кӛп кӛңіл аударылады. Тетарландырылған жұмыс жалпылау болып табылатындығы атап ӛтіледі, себебі онда бағдарлама бойынша жұмыстың барлық бағыттары бірігеді.

ӚНЕР СИНТЕЗІНЕ НЕГІЗДЕЛГЕН, МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ МУЗЫКАЛЫҚ ТӘРБИЕСІ МЕН ДАМУЫ БОЙЫНША БАҒДАРЛАМАЛАР

Ӛнерзерттеушілерінің зерттеулері, адам баласының дамуының ерте кезеңдерінде ӛнер, ӛзіне сӛздік және музыкалық ӛнердің нышанын, хореографияның ертедегі формаларын және т.б. енгізе отырып, синкретикалық (грек тілінен алғанда

syntesіs

Одан кейінгі замандарда ӛнердің түрлер бойынша бӛлінуі оның синтездік формаларын жойған жоқ. Осылайша, драма және музыка театры, кино және т.б. сынды синтездік ӛнер пайда болды. Ӛнердің түрлерін біріктіру қажеттілігінің туындауы, олардың әрқайсысы жеке дара ӛздерінің жеке құралымен әлемнің толық сипатын бере алмауына байланысты болды. Бір-бірін толықтыра отырып, ӛнердің әртүрлері айтарлықтай толық кӛркем образ тудырады, эмоцияның үлкен диапазонын қамтамасыз етеді.

Ғалымдардың пікірінше, ӛнер синтезін пайдалана отырып тәрбиелеуді бала    жасынан    бастаған    дұрыс,    себебі    ӛнер    ойыннан    туындаған (К.В.Тарасова, Р. М. Чумичева және т.б.). Міне, сондықтан бала қоршаған ортаны синкретикалық қабылдайды және оның кӛркем-шығармашылық қызметі синкреттік сипатқа ие

(бала әдетте ән айтады, билейді және бір нәрсемен дыбыс шығарып тұрады). Бұл арада баланың сурет және әдеби туындылардың образдарына қарағанда музыкалық образды қиын қабылдайтыны атап ӛтіледі, себебі ӛмірлік тәжірибеге байланысты, ал ол мектеп жасына дейінгі балада ӛте аз. Сондықтан музыкалылықтың дамуының ерте кезеңінде балаға музыканың мазмұнын «түсіндіруге» және музыка тілін игеруге кӛмектесу қажет. Мектеп жасына дейінгі балаларды музыкалық тәрбиелеудегі ӛнерлер синтезінің үлкен мүмкіндіктері тиісті білім беру бағдарламаларының пайда болуын шартты етеді.

«Синтез»

бағдарламасы

Үш ӛнердің синтезі негізінде балалардың музыкалық қабылдауын дамыту бағдарламасы: музыка, әдебиет, бейнелеу ӛнері.

автор музыка сабақтарында пайдаланады, себебі ол туындыны немесе ӛнерді толыққанды қабылдау үшін ӛнердің басқа түрлерінен хабары болуы керек деп санайды. Бағдарламаға, жоғары кӛркемдік қағидаларына жауап беретін және қол жетімді, фольклорлық және сонымен қатар, түрлі заманның композиторларының, ақындарының, жазушыларының, суретшілерінің туындыларын енгізген.

Ӛнерлер синтезі музыкалық сабақтарда да, сонымен қатар музыканы тыңдау бойынша сабақтарда да қолданылады. Оның ішінде, музыканы қабылдау процесіне тӛмендегілер енгізіледі (11-сызба).

К. В. Тарасованың жетекшілігімен авторлар ұжымы.

Бейнелеу ӛнері

, оның вариативтілігін болжайды. Әрбір жас топтары бойынша материалдар жинағына енетіндер: Кӛпшілігі сабақтар конспектісіне ұқсайтын, әдістемелік нұсқаулықтарда кӛрме әдебиет туындылары, музыка және ӛнер туындыларына тарихи және ӛнертанушылық мәліметтер берілген аңдатпалар берілген.

«Сҧлулық. Қуаныш. Шығармашылық» бағдарламасы

2-ден 7 жасқа дейінгі балаларды эстетикалық тәрбиелеу, білім беру мен дамыту бағдарламасы ӛнердің алуан түрлеріне негізделген.

ескеріліп әзірленді және оқыту негізінде құрылған, сол арқылы балаларды табиғаттың, эстетикалық дамытушы ортаның, кӛркем-шығармашылық іс-әрекет құралдарын пайдалана отырып, эстетикалық, адамгершілік және интеллектуалдық дамытуға қол жеткізіледі. Бағдарламаның діңгегі - ӛнердің және кӛркем-шығармашылық іс- әрекеттің алуан түрлерін

Бұл ретте жетекші рӛл - кӛркем әдебиетке, табиғатқа және ойындарға беріледі. Балаларды психикалық дамытудың маңызды бағыты оларда шығармашылық пен интеллектуалдықтан бастап, алуан түрлі қабілеттіліктерді қалыптастыру болып табылады.

Балалардың музыкалық тәрбие жұмыстарына кіреді:

Бұл ретте музыка әлемімен танысу әрекеттесу мен оқытуды белсенді әрі жасампаз етуге қолғабыс ететін педагогикалық әрекеттесу негізінде қалыптастырылады. Бағдарламаның педагогтар үшін әдістемелелік құралдары және балалар үшін дамытатын құралдары, музыкалық білім беруді ұйымдастырудың әдістемелік ұсыныстары бар, музыкалық білім берудің кешенді және ықпалдастырылған оқу-жаттығуларының үлгілік тақырыбы мен үлгілік репертуары беріледі. Бағдарламада ӛнердің барлық түрлері, оның ішінде музыкалық тәрбие бойынша білімдері мен дағдыларына қойылатын талаптар бӛлек кӛрсетілген.

«Росинка» («Таңғы шық») бағдарламасының (мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеу мен дамытудың барлық бағыттары бойынша модульдік педагогикалық жүйесінің) модулі. 3-тен 7 жасқа дейінгі мектеп жасына дейінгі балаларды

шығармашылық-эстетикалық тәрбиелеудің бағдарламалық-әдістемелік құралы болып табылады, балаға алуан түрлі ӛнерлердің және шығармашылық іс-әрекеттердің кешенді әсер етуінің заманауи идеяларын іске асырады. Б а ғ д а р л а м а н ы ң м а қ с а т ы : мектеп алды мекеме педагогтарына балалардың барлық шығармашылық іс-әрекеттерін оларда эстетикалық мәдениетті, кӛркем  шығармашылықты қалыптастырудың біртұтас педагогикалық процесіне айналдыруы үшін қолғабыс ету. Программалық модульде ӛнерлердің және кӛркем шығармашылықтың барлық түрлері кӛрсетілген.

Б а ғ д а р л а м а н ы ң  м і н д е т т е р і :

даралығын ашу, эстетикалық дүниетанымын тәрбиелеу;

Балалармен жұмыс әдістемесі баланың ӛзін танытуы мен ӛзін дамытуына, онымен әріптестікке, ӛнер туындыларының эмоционалдық әсер етуіне негізделеді. Айрықша назар балаларды халықтық-қолданбалы ӛнермен, орыстың музыкалық мәдениетімен таныстыруға бӛлінеді. «Музыка        және        музыкалық        іс-әрекет»        блогы        алты        т а р а у д а н қ ұ р а л ғ а н : Программалық  модульде  ӛнер  мен  кӛркем  шығармашылық  іс-әрекеттің әрбір түрі бойынша кеңейтілген педагогикалық технологиясы бар.

Авторлар ұсынады:

Бағдарламаның авторлары балалар процессте бір  уақытта кӛркем шығармашылық іс-әрекеттердің бірнеше түрін меңгеретін кешенді оқу- жаттығуларына айрықша назар бӛледі. Бағдарламаға   РФ   Білім   беру   және   ғылым   министрлігі   тарапынан бағдарламалық-әдістемелік құрал ретінде рұқсат берілген.

Авторлары Л. В. Куцакова, С. И. Мерзлякова.

«Ӛнерлерді синтездеу» бағдарламасы

«Школа        –        2100»        («Мектеп-2100»)        білім        беру        жүйесінің бағдарламалар кешенінің бір бӛлігі. Бағдарлама дамытушы-оқытатын деп

Авторлар О. А. Куревина, Г. Е. Селезнева

сараланады. Ол мектеп жасына дейінгі және мектеп жасындағы баланы эстетикалық тұрғыда дамыған тұлға ретінде қалыптастыруға, шығармашылық белсенділігін және кӛркем шығармашылық ой-санасын оятуға, ӛнердің алуан түрлі туындыларын тану машықтарын қалыптастыруға, сондай-ақ балаларды ерте бастан шығармашылықтың әртүрлі бағыттары бойынша ӛзін танытуға бағытталған. Бағдарламаның материалы әдебиеттің, музыканың (оның ішінде, пластиканың, ритмиканың), кӛркем сурет ӛнері мен театрдың  ӛзара байланыстылығы қағидаларын анықтау негізінде құрылған.

«Ғажайыпқа саяхат»

Бағдарлама бойынша оқу-әдістемелік толық материалды  күрделілендіру,   дамыту  және   байыту  жағдайы   ескеріліп құрылған 3-6 жастағы балаларға арналған оқу құралы болып табылады. Оқытудың негізгі тәсілдемесі - жеке тұлғаны нысана ету. Оқыту

Осы ретте білім берудің міндеті нәтижелі іс-әрекеттер арқылы меңгеріледі: балалар ӛздерінің эстетикалық ұғынымдары мен ӛмірлік тәжірибиесіне сүйеніп, таңдауды ӛздері жасайды.

Ӛнердің  әрбір  түрінің  туындыларын тану ерекшеліктері туралы ұғынымдарды қалыптастыру.

2-жыл

Ӛнердің әрбір түрінің туындырлаының мән-мағыналарын тану машықтарын қалыптастыру. Ӛнердің жанрлық алуан түрлілігімен танысу.

3-жыл

Ӛнер туындыларын кӛркем шығармашылық құралдарын меңгеру арқылы талдау машықтарын қалыптастыру.

«Ғажайыпқа саяхат» оқулықтары жалпы үш бӛлімнен құралған, оларда балалармен проблемалық-тақырыптамалық қағидаға сүйенетін оқу- жаттығуларының сценарийлерінің толық сипаттамасы берілген. Әдістемелік ұсыныстарға ӛнердің әртүрлі бағыттары бойынша терминологиялық сӛздік және ноталық қосымша қоса беріледі.

«Образдардың тірі әлемі» бағдарламасы

3-7 жастағы балаларға арналған кӛркем шығармашылық- эстетикалық цикл бағдарламасы, баланы, оның базалық  мәдениетін ӛнердің  құралдарын  пайдалана  отырып,  гармониялық,  шығармашылық

Авторлары Р. Г. Казакова, Л. М. Данилова және т.б.

тұлға ретінде дамытуды кӛздейді. Бағдарлама кӛркем шығармашылық іс- әрекеттің келесідей әртүрлі бағыттарын ұштастыруды кӛздейді: Б а ғ д а р л а м а н ы ң м а қ с а т ы : тұлғаны гармониялық тұрғыда дамыту және балада ӛнердің жекелеген түрлерін, әрі ӛнерді тұтасымен кӛркем шығармашылық тұрғыда тануға мүмкіндік беретін әмбебап эстетикалық танымпаздықты қалыптастыру.

Б а ғ д а р л а м а н ы ң  м і н д е т т е р і :

Бағдарлама бойынша үш жыл оқыту кӛзделген, үш бағыт бойынша беретін білімдер ж ы л  с а й ы н қайталанады: Білім  берудің  әрбір  жылы  үшін  бағдарламада  балалардың  эстетикалық дамуының деңгейлері және ұсыныстар мен кӛркем туындылар кӛрсетілген.

«Қайнар" бағдарламасы

Мектеп жасына дейінгі балаларды шығармашылық-эстетикалық дамыту бағдарламасы, эстетикалық тәрбиенің к е л е с і д е й құралдарын пайдаланады:

Авторлары Н. А. Варкки, Р. Р. Калинина Бағдарламаның н е г і з г і м а қ с а т ы : балалардың физикалық, ақыл- парасат, шығармашылық және адамгершілік әлеуетін іс-әрекеттерінің алуан түрлерінде (оқу-жаттығулары, ойындар, экскурсиялар, т.б.) алған жеке    тәжірибесі    мен    дағдыларын    ықпалдастыратын    теа

тр

алдық-

шығармашылық  және  эстетикалық  іс-әрекеттерін  ұйымдастыру  арқылы ашу. Дәстүрлі қағидалардан басқа авторлар сондай-ақ келесідей қағидаларды қ а м т и д ы : Бағдарламада   балалардың   ӛмірінің,   іс-әрекеттерінің,   дамуының   және оларды  тәрбиелеудің  барлық  бағыттарын  қамтитын  блоктар  кӛзделген. «Арлекино»   шығармашылық-эстетикалық   дамыту   блогында   келесідей мақсаттар к ӛ з д е л г е н : Бұл мақсаттар эстетикалық циклдың (кӛркем сурет, хореография, музыка), театралдық ойындар, т.б. дәрістері арқылы іске асырылады. Бағдарламада әрбір буын бойынша оқыту мен тәрбиенің мақсаттары жіктелген (3 — 4, 4 — 5, 5 — 6, 6 — 7 жастағылар), құрамында ата- аналармен жұмысты ұйымдастыруды, кешенді дәрістерді ӛткізу жоспарларын, тақырыптамалық жоспарлауды, т.б. қамтитын тәрбие-білім беру жұмысының жоспары берілген, оқу-жаттығуларының конспектілері дайындалған.

«Алақанда қылқалам мен музыка» бағдарламасы

Бағдарлама ӛнердің түрлерін ықпалдастыруға негізделген: музыка, кӛркем сурет, сәулет, әдебиет, 3-10 жас аралығындағы балалармен жұмыс істеуге арналған. Авторлардың басты назарында — ӛнерді түйсіну психологиясының, балалардың шығармашылығының психологиясы мәселелері. Бағдарламада 3-10 жас аралығындағы балалардың жас шамаларының ерекшеліктеріне сүйенетін курстың егжейлі мазмұны берілген. Курстың барлық тақырыптары бір-бірімен тығыз байланысты. Әрекеттесу біруақытта курстың барлық тарауларын меңгерудің негізін қалаушы әдісі әрі оған кіретін тақырыбы болып табылады.

Бағдарламаның н е г і з г і  қ а ғ и д а л а р ы :

Авторлар Н. Э. Васина, О. А. Суслова.

Мектеп алды үлкен жастағы балаларға арналған бағдарлама үш негізгі ӛнерді: кӛркем сурет, музыка және кӛркем әдебиетті ықпалдастыру қағидаларына негізделген.Б а ғ д а р л а м а н ы ң  м а қ с а т ы : адамгершілік қасиеттері, эстетикалық және эмоционалдық негіздері, бейнелі ойлау және шығармашылық қабілеттіліктері бір-бірімен ұштасатын баланың әлемге деген эстетикалық кӛзқарасын дамытуға қажетті жағдайларды жасау.Ол үшін ойын түріндегі әдістер мен тәсілдер, кӛркем шығармашылық іс- әрекеттерді ұйымдастырудың ықпалдастырылған үлгілері, кӛркем шығармашылық кеңістіктік-тақырыптық ортаны пайдалану ұсынылады, олардың дамыту нәтижелілігі педагогтың баламен әрекеттесу ӛрісіне байланысты болады.

әлемінде музыка екі қайнардан — сӛзден (интоннацияның сӛзден бӛлектеу) және қозғалыстан (ым, би, пантомима) пайда болды деген кӛзқарас қалыптасты. Осы екі қайнаркӛз бір жағынан — музыкалық- ауызсӛз интоннацияларды беретін сӛздің эмоционалдық  мазмұнын білдіретін интоннациялардың, екінші жағынан — қозғалыстың эмоционалдық мазмұнын білдіретін пластикалық интоннациялардың қалыптасуына негіз болды. Бұл ретте, бірқатар зерттеушілердің пікірінше, қоғамның дамуы барысында объективтік себептердің (дін, дәстүр, т.б.) әсерімен бірінші болып ритмді қозғалыс іс-әрекеттері дамыды. Қозғалыстың дыбысты сүйемелі бірте-бірте ән салуға айналды, былайша кейінгі акт болды. Кӛне Мысырда «ән салу» термині «қолмен музыканы кӛрсету» ұғымын білдіретін.

Бағдарламаның мазмұндама аспектісі келесі схемамен құрылған: қоршаған әлемнің, ӛнер туындыларының сұлулығын түйсіне отырып, балада жағымды эмоциалар қалыптасады, олардың негізінде ой ӛрісі, бейнелі ойлау, түйсінген сұлулықпен бӛлісуге ұмтылыс (сурет, би, вербалды түрде) қалыптасады (12-сызба).

12-сызба

Бағдарлама бойынша баланың бояулар, дыбыстар, сӛз бен оның мәдениет әлемін түйсінуіне бойлауын қамсыздандыратын ықпалдастырылған сабақтар жүйесі, жұмыс әдістемесі педагогтың жұмыс әдістемесі дайындалды. Бағдарламаны меңгерудің нәтижелері бойынша әлемге эстетикалық кӛзқарасын айқындайтын диагностика кӛзделген, сондай-ақ бағдарламаны іске асырудың болжамды нәтижесі ретінде баланың меңгеруі тиіс білімдердің, дағдылардың, ақыл-парсатының жаңа белестерге кӛтерілуі кешенін жүзеге асыру кешені де берілген.

5.3.

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫ МУЗЫКАЛЫҚ-ЫРҒАҚТЫҚ ІС-ӘРЕКЕТТЕРГЕ НЕГІЗДЕЛГЕН МУЗЫКАЛЫҚ ТӘРБИЕ МЕН ДАМЫТУ БАҒДАРЛАМАСЫ

(күн мен түннің, жыл мезгілдерінің, т.б. ауысуы, адам ағзасының ырғағы: тыныстау, жүру, әңгімелесу, т. б.) . Дәл осы себеппен музыка ӛнерінде, қоршаған әлемнің заңдылықтарының кӛрінісі ретінде ырғақ музыкалық мәнерліліктің құралы болып табылады. Қайсыбір мелодиядан ырғақты алып тастаса, оның орнына дыбыс-кескінді схемасы ғана қалады. Ырғақты жүйелі жиынтықтаса, дыбыстардың осы қатары музыкалық фразалары және әрбір фразада дыбыстарды ырғақтық ұйымдасуы бар айқын да нақты әуенге айналады. Балабақшадағы музыкалық сабақтардың құрылымында музыкалық іс- әрекеттердің осы екі түрі басты назарда. Бұл ретте, егер ән салу - балалар үшін күрделі, кейінгі уақытта қалыптасатын түрі болса, музыкамен сүйемелденетін қозғалыс - музыкалық іс-әрекеттердің қолжетімдірек әрі ертерек қолға алынатын түрі. Онымен қоса, ерте жастан баланың музыкаға деген реакциясы әрдайым экспрессивті-қозғалысты (елегізу немесе қозғалысты күшейту) болады, бұл музыкалықтың дамуының алғашқы кезеңдерінде ырғақты негіздің басым екенін танытады. Баланың әртүрлі қозғалыстарға мұқтаждығы халықтық педагогиканың әдістеріне ӛз әсерін тигізді. Балалар фольклорының туындылары ішінде қозғалысы кӛп ойындар басым - хоровод, тербелісті қозғалыстар, т.б. Осылайша, баланың музыкалық дамуының бастапқы  кезеңдерінде ырғақтық іс-әрекетімен салыстырғанда, ән айту басым болады деген пікір даулы деп (әсіресе, балабақшалардағы жиі кӛрініс табады) сеніммен айтуға болады. Дәл осы себеппен, бағдарламаларды музыкалық-ырғақтық іс-әрекеттердің негізінде дайындау мәселесі ӛзінің педагогикалық қызметінде музыкамен сүйемелденетін қозғалысты баланы біртұтас тұлға ретінде тәрбиелеудің әмбебап құралы ретінде пайдаланатын кӛптеген мамандарды толғандырады.

«Ырғақтық мозайка» бағдарламасы

3-тен 9 жасқа дейінгі балаларды біртұтас тұлға ретінде тәрбиелеуді кӛздейтін ырғақтық пластика бағдарламасы «Гармония развития» («Даму үйлесімділігі») кешенді бағдарламасының құрамдас бӛлігі болып табылады (Д. И. Воробьева. — СПб., 1996).

ретінде балалар мен педагогтар үшін, баланың ӛз денесін меңгеруі арқылы психологиялық еркіндігі, ӛзін таныту құралы үшін пайдалану, олар психикалық процестерді дамытады: естиярлықты, ерік-жігерді, жадыға  сақтау, ойлап, зерделеу қабілеттерін, сондай-ақ музыкалылықты, эмоционалдылықты, кӛркем шығармашылықты, фантазияны, адамгершілік-коммуникативтік қасиеттерін, музыкамен сүйемелденетін қозғалыстар кезіндегі импровизацияларға қабілеттілікті, ол үшін денені еркін әрі саналы меңгеру қажет болады.

Авторы А.И.Буренина

ретінде балаларды музыкалық-қозғалыс тәрбиесі процесінде пайдаланады, ол «құралды» (денені) баптауға, музыканы түйсініп, музыкалық туындыға деген ӛзінің түйсігін пластикалық импровизация арқылы білдіруге үйретуге қолғабыс болады.

Бұл ретте музыка туындыларының топтамасы мен қозғалыстардың топтамасына талаптар қойылады, сондай-ақ композициялардың қолжетімділігіне ӛлшемдер белгіленеді. Жұмыстарды        орындау        жүйесі        бала        мен        ересектің        әріптестігінің педагогикалық процесін ұйымдастырудың алуан ойын үлгілерін кӛздейді. Бағдарламада балаларды дамытудың бағыттарын ашатын ә д і с т е м е л і к ұ с ы н ы с т а р   берілген — еліктеуден (ұқсап бағудан) ӛз бетінше әрекет ету мен шығармашылыққа дейін, тәжірибелік материал — 100 алуан түрлі музыкалық-ырғақтық  композиция және  «Бейнефильмдер  толымы»,  онда педагогикалық процесті ұйымдастырудың, балалар мен педагогтың қарым- қатынасының  ерекшеліктері кӛрсетілген.

«Соқ-соқ, балақан» бағдарламасы

Бағдарлама 2-3 жасар балалардың дене және музыкалық тәрбиесі бағдарламаларына қатысты музыкалық-ырғақтық ойын оқу-жаттығуларын пайдалануға негізделген музыкалық-ырғақтық тәрбие жүйесі болып табылады. Бағдарламада м у з ы к а л ы қ - ы р ғ а қ т ы қ   т ә р б и е н і ң   м і н д е т т е р і м е н  м а қ с а т т а р ы ежіктеледі:

Авторлары Ж. Е. Фирилева, Е. Г. Сайкина.

қажеттілігіне, мерекелік іс-шараларды бірінші кезекте тәрбиешілердің жетістіктерін кӛрсету үшін емес, ортақ мереке ретінде ұйымдастырудың артықшылығына мән беріледі. Ұсынылатын репертуар мәтіндері тиісті қозғалыстармен ұштастырылған әндер болып табылады. Бұл ретте ойын оқу-жаттығулары қатаң реттілікпен бір жүйеге келтіріліп, 2-3 жасар балалармен жұмыс істеуге бейімделген. Балаларды м у з ы к а л ы қ - ы р ғ а қ т ы қ т ә р б и е л е у д і ң негізгі әдісі ретінде қозғалысты оқу-жаттығуларының

Музыкалық білімі жоқ тәрбиешілер мен ата-аналардың жұмысын жеңілдету үшін бағдарламамен бірге арнайы тиісті үрдіспен,  ырғақпен және реттілікпен жазылған барлық мелодиялардың фонограммалары беріледі.

«Са-Фи-Дансе»

Би-ойын гимнастикасы бойынша сауықтыру-дамыту бағдарламасы (атауы ойлап тапқандардың есімдерінен құралған), мақсаты — 3-тен 7 жасқа дейінгі мектеп алды баланың би-ойын гимнастикасы құралдарын пайдалану арқылы жан-жақты тұлға ретінде дамуына қолғабыс ету. Бағдарламаның мазмұны мектеп жасына дейінгі балалардың физикалық және музыкалық тәрбиесі бағдарламаларымен тығыз байланысты.

Бағдарламаның н е г і з г і  м і н д е т т е р і :

Бағдарламаның негізгі бӛлімдері

Бағдарламада әрбір тараудың ерекшеліктері, оқу жылына сай мазмұндары, сабақтардың және сюжеттік дәрістердің конспектілері берілген. Бағдарламаның барлық тарауларын жаттығулардың ойын түрінде ӛткізу әдісі біріктереді. Оны пайдаланудың әдістемелік ұсыныстары берілген, білімдерді, дағдыларды, машықтарды меңгеру ісіне талаптар кӛрсетілген.

«Бал биі әлемінде» бағдарламасы

5-тен 7 жас аралығындағы балаларды екі жыл оқытуды кӛздейді. Б а ғ д а р л а м а н ы ң  м а қ с а т ы : Бағдарлама        екі        тараудан        құралған,        олар        балалардың        билеуге қабілеттіліктерін  дамыту  динамикасы  ескерілген  оқытудың  1

ж

әне  2-

жылдардың мазмұндарына сәйкес. Әрбір тарауда бал биінің қажетті элементтерінің тізбесі, заманауи билердің формулалары берілген, жаттығулардың үлгілік конспектілері, бидегі импровизациялардың этюдтері бар. Бағдарлама «Фольклор — музыка — театр» оқу құралына қосылған (С.И.Мерзлякованың редакторлығымен), РФ Білім беру және ғылым министрлігінің рұқсаты берілген.

«Хореография» еліне саяхат» бағдарламасы

Мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілеттерін хореографиялық ӛнердің құралдары арқылы дамытуды, ӛзін пластика арқылы кӛрсете білуін кӛздейді, хореография әлеміне тартып, ойындар арқылы оның жанрларымен, түрлерімен, стильдерімен таныстырады.

Б а ғ д а р л а м а н ы ң  м а қ с а т ы : сәйкестендірілген үш тараудан құралған, оларда баланың ерекшеліктерін және бір жылдың ішіндегі даму динамикасы ескерілген, алдымен оқытуды, артынша шығармашылық қабілеттерін дамытуды кӛздейді. Жас шамасына қарай әр тарауда тапсырмалар нақтыланып, жұмыстың мазмұны мен музыкалық сүйемелдеу ұсынылады, әдістемелік нұсқаулар беріледі. Жаттығулар ойын түрінде ӛткізіледі. Қосымшада музыкалық материал және ойындар берілген. Бағдарлама «Фольклор — музыка — театр» оқу құралына қосылған (С.И.Мерзлякованың редакторлығымен), РФ Білім беру және ғылым министрлігінің рұқсаты берілген.

«Музыкалық драматургия әлемінде» бағдарламасы

Б а ғ д а р л а м а н ы ң  м а қ с а т ы :

Автор А. А. Матяшина.

Автор Т. Ф. Коренева.

Бағдарламаның  мазмұнында  балалардың  музыканы  түйсінуі  мен  жас аралығына қарай анатомиялық-физиологиялық деңгейі ескерілген. Бағдарлама балалардың жас аралықтарына қарай тӛрт тараудан құралған. Бүкіл репертуар тӛрт тақырыпқа бӛлінген: Бағдарламада ритмика бойынша жаттығулардың үлгілік конспектілері, сондай-ақ жылдың соңында қойлатын ырғақтық спектакльдің сценариі берілген. Бағдарлама «Баланың музыкалық тәрбиесінде халық мәдениетінің дәстүрлері» оқу құралына қосылған, РФ Білім беру және ғылым министрлігі рұқсат берген.

«Ымнан – биге» бағдарламасы

5-7 жастағы балаларда би шығармашылығын дамыту бағдарламасы. Оның н е г і з г і  м а қ с а т ы — балаларды

бидегі образдардың мазмұнын шығармашылық тұрғыда түйсінуге және кӛрнекі қозғалыстар арқылы меңгеруіне үйрету.

Дамытатын оқыту екі кезеңнен құралады:

1-кезең Балалар пантомима және би қозғалыстарының жалпыландырылған образдық «мән-мағыналарымен» танысып, солар арқылы әртүрлі кӛңіл-күйлерді, қарым- қатынастарды, т.б. байыптап және кӛрнекі етіп білдіруге үйренеді.

2-кезең Мектепалды балалар сюжеттік билерді және музыкалық- пантомималық спектакльдерді мәнерлеп орындауға, сондай-ақ ӛздерінің би композицияларын импровизациялауға үйренеді.

Әдістеменің ерекшелігі: кӛрнекі қозғалыстардан орындаушылық қозғалыстар тіліне үйрету, артынша бидегі «композициялық» шығармашылыққа үйрету. Бағдарламада мектеп жасына дейінгі балалардың бидегі шығармашылығының теориялық негіздері, дамыту қағидалары ашып кӛрсетілген. Нақты би жаттығуларымен, этюдтармен және кеңейтілген спектакльдермен жұмыс әдістері баяндалған. Балалармен жұмыстың жоспар-конспектілері берілген. «Ымнан - биге» оқу құралдарының толымы үш кітаптан құралған. Біріншісі — әдістеменің мазмұны, ал екіншісі - музыкалық репертуар, және үшіншісі - пантомималық және би қозғалыстарының сӛздігі —

бірінші кітаптың қосымшалары.

Психологтардың пікірінше, мектепалды бала сенсомоторлық даму кезеңінде болады, сол себепті мектепалды кезеңде дамыту жұмысының негізгі бағыты - моторлық және сенсорлық дамыту болып табылады. Осыған сәйкес, мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық тәрбиесінің маңызды міндеті музыкалық-сенсорлық дамыту болып табылады, ӛйткені бар жас аралығы музыкалық сенсориканы дамыту үшін қолайлы кезең,

онсыз баланың жалпы сенсорлық дамуы толық болмайды.

Авторы Е.В.Горшкова

Сонымен бірге, музыкалық сенсорика баланың интеллектуалдық қабілеттерін дамытуға жәрдемдеседі, ӛйткені музыкалық дыбыстардың әртүрлі кӛрнекі әрекеттерді зерделеу процесінде бала оларды ықыласпен тыңдайды, салыстырады, жіктейді және ерекшеліктерін зерделейді.

ӛйткені балаға дыбыстармен әртүрлі тәжірибелерді жасауға мүмкіндіктер беріледі. Дәл осы манипуляциалау, дыбыстармен ойын, оның ішінде түйсіну объектілері ретінде музыкалық дыбыстармен ойын, балаға сезім арқылы қоршаған әлемді тануға, музыканың ерекшеліктерін түйсінуге, бастапқы музыкалық тәжірибені жинақтауға қолғабыс етеді. Музыкалық аспаптарды меңгеру моториканың (әріесе, ұсақ моториканың) дамуына септігін тигізеді. Дәл осы себептен заманауи музыкалық тәрбиенің тәжірибесінде балалардың музыкалық аспаптарында ойын секілді музыкалық іс- әрекеттердің түріне негізделген алуан түрлі бағдарламалар ӛте кӛп.

«Дыбыс –сиқыршы» бағдарламасы

Мектепалды жасы жоғары балаларды музыкаға тәрбиелеудің білім беру бағдарламасы, музыкалық және музыкалық емес дыбыстарды зерттеуді, оларды қарапайым тәжірибелер арқылы тарату әдістерін және дидактикалық ойындарды кӛздейді. Бағдарламада балалар ӛз қолымен музыкалық ойыншық аспаптарды жасап, олармен музыка ойнату тәслі де бар. Б а ғ д а р л а м а н ы ң  м а қ с а т ы :  тіршіліктің  эстетикалық бӛлігіне қызығушылықты, балалардың ӛзін шығармашылық тұрғыда танытуға ұмтылыстарын, мұқтаждықтарын, бастамашылдығын, кӛркем шығармашылық ойларын іске асыруда дербестікті дамыту.

А в т о р ы  Т . Н . Д е в я т о в а

Қарапайым аспаптарды жасау және әртүрлі халықтық туындылардың ырғақтық бейнесін ойнату.

3-кезең

Балаларды туындыны орындау кезінде ӛзін және ӛзгелерді ести білуіне, дұрыс және қате дыбыстауды ажырата білуіне үйрету.

4-кезең Шағын музыкалық туындыларды, ӛзі ойлап шығарған ертегілерді орындау үшін ӛзі жасаған аспаппен музыка ойнату дағдыларын бекіту.

Әдістемелік ұсынымдарда баланың ӛздігінен шығармашылық іс- әрекеттермен айналысуы үшін тапсырмалар, ойын жаттығулары, сондай- ақ, мектеп жасына дейінгі балалардың дайындығының деңгейіне және негізгі ұйымдастыру талаптары берілген.

Авторы Т.Э.Тютинникова

«Мектеп жасына дейінгі балалармен элементарлық музыка ойнату» бағдарламасы

Бағдарлама австриялық композитор Карл Орфтың импровизациялық музыка ойнату қағидалары негізінде, отандық балалар музыкалық педагогиканың жетістіктерін ұштастыра отырып дайындалды. Бағдарлама балалардың жоғары және дайындық топтарын екі жыл оқытуға арналған. Бағдарламаның негізінде әнді, ырғақты әңгімелесуді, балалардың музыкалық аспаптарында ойынын, биді, музыкаға импровизияланған қозғалысты, әндер мен ертегілерді дыбыстауды, пантомиманы, импровизацияланған театраландыруды біріктіретін элементарлық музыка ойнату жатыр.

Б а ғ д а р л а м а н ы ң  м а қ с а т ы :

Автор Л. Р. Меркулова.

Балаларда элементарлық музыка ойнату машықтарын дамыту бағытындағы жұмыс келесідей үш бағытты қамтиды:

метроырғақтық сезімді қалыптастыруға негізделеді (ырғақты, метрді, ритмді, ритмдік кескінді, бейнені сезіну). Бағдарламаның ӛте маңызды қағидасы

«Балабақшадағы оркестр» бағдарламасы

Балабақшадағы жоғары, орта және дайындық топтарына арналған. Б а ғ д а р л а м а н ы ң м а қ с а т ы : балаларға музыка әлеміне еркін бойлауына, шығармашылық қабілеттерін ашуға, оны бала ӛмірінің ажырамас бӛлігіне айналуына кӛмектесу.

Б а ғ д а р л а м а н ы ң  м і н д е т т е р і :

Осы міндеттерді нәтижелі іске асыру үшін қажет: музыкалық жетекшінің білікті дайындығы; оның оқытуды тиімді ұйымдастыра білуі; аспаптарды дұрыс таңдай білу (музыка ойнатудың қарапайымдылығы, таза қатар, т.б.). Бағдарламада соққыш аспаптармен бірге, Карл Орфтың аспаптар толымы да пайдаланылады.

Авторы Л.Р.Меркулова

Әрбір жас тобы үшін міндеттер белгіленген. Жұмыста жеке дара әдістеме қағидасын ұстанған жӛн деп баса ескертіледі. Музыкалық аспаптармен ойынды балалардың шығармашылығымен ұштастыруға болады: ән, би, ойын, мереке кезінде музыкалық сүйемелдеу ретінде іске асырса болады. Бағдарламаға барлық жас топтары үшін үлгілік музыкалық жаттығулар енгізілген. Әрбір тарау бойынша мазмұндары мен музыкалық репертуар ұсынылады. Бағдарлама «Фольклор — музыка — театр» оқу құралына қосылған (С.И.Мерзлякованың   редакторлығымен),  РФ  Білім   беру  және   ғылым

министрлігінің рұқсаты берілген.

5.5.

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫ МУЗЫКАЛЫҚ ФОЛЬКЛОРДЫ ПАЙДАЛАНУҒА НЕГІЗДЕЛГЕН МУЗЫКАЛЫҚ ТӘРБИЕ МЕН ДАМЫТУ БАҒДАРЛАМАЛАРЫ Қазіргі таңда халқымыздың тарихына, ұлттық мәдениетке, салт- дәстүрлерге, халық шығармашылығына қызығушылықтың ӛскені байқалады. Ӛнердің, оның ішінде халық ӛнерінің маңызды функцияларының бірі - оның тәрбиелік мәні. Фольклордың тәрбиелік мән-маңыздылығы орасан. Халық мәдениеті біздің заманымызға халқымыздың даналығы діңгегі болып табылатын дәстүрлерді сақтап келді — ол балалық шақ үшін қажетті негіз. Фольклорда табиғи түрде ұштасатын даналық пен қарапайымдылық баланы адамгершілік идеалдарға баулуға жәрдемдеседі.. Осы себептен заманауи педагогика

баланың фольклорлық мирасты меңгеруін ең маңызды басымдықтардың бірі деп санайды. Ол келесі факторларға        негізделеді.

Халықтық музыка Баланың күнделікті ӛмірге ерте жастан тартылуы. Мазмұны мен нұсқасының қарапайымдылығы, сезімдердің шынайылылығы оны кӛркем шығармашылыққа баулуда маңызды құралға айналдырады. Және ең алғаш естіген

Мектеп жасына дейінгі балалардың ойын іс-әрекеттерінің негізіне айнала алады. Халықтық музыканың алуан түрлі мазмұндылығы мен ерекшеліктері балаға ұнамды, сондықтан ол ойын іс-әрекеттеріне қызыға қосылады, бұл жерде орыстың ән мәдениетіне мектепалды балаға да тән болатын импровизациялық бастама тән.

Музыкалық фольклор

Синкретикалық кӛрініс. Мұнда музыка, сӛз, қозғалыс біртұтас. Балалардың музыкалық іс-әрекеттері де осындай ерекшеліктерге ие. Сондықтан осы екі элементті ұштастырғанда педагогикалық әсер үлкен күшке ие болып, баланың ӛнердің әрбір түрін меңгеруі мәселесін кешенді түрде қарастыруға мүмкіндік береді.

Сонымен бірге, халықтық ӛнер кәсіпқой ӛнердің  қайнаркӛзі ретінде балалардың кӛркем талғампаздығын, музыкалық мәдениетінің, ӛнерге эстетикалық кӛзқарасын қалыптастыруға септігін тигізіп, музыкалық дамуы міндеттерін шешуге қолғабыс етеді. Айтылған жағдаяттар, халықтық шығармашылық балалардың бастапқы тәрбиесінің негізі, әлемдік кӛркем шығармашылық мәдениетті тануға жетелейтін баспалдақ деп айтуға негіз болады. Оған қоса, халық ӛнерінің кӛркем шығармашылық және тәрбиелік әлеуеттері толық кӛлемде пайдаланылмай келеді. Сол себептен мектепалды мекеменің білім беру процесін орыс халқының кӛп ғасырлық салт-дәстүрлері мен бай мәдени мұрасы негізінде қалыптастыру қазіргі таңда кӛкейтесті мәселе болып табылады, оған музыкалық фольклорды пайдалану негізінде әзірленген мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық дамуына арналған кӛптеген бағдарламалардың пайда болуы куә.

«Алақан соқ» бағдарламасы

3-7 жасар мектеп жасына дейінгі балаларды музыкалық тәрбелеу бағдарламасы «Лада» кешенді бағдарламасының құрамдас бӛлігі, оның мақсаты - балалардың орыс мәдениеті және баланың түйсінуі мен шығармашылығының синкретизмі негізіндегі шығармашылық дамуы.

Бағдарламаға аспаптармен ойнауға, сурет салуға, кейін жазуға, жадыны күшейтуге және әңгімелесу ӛнеріне кӛмектесетін «Саусақ гимнастикасы» тарауы қосылған. Музыкалық тәрбие музыкалық сабақтарда, тынығу кештерінде, ӛз бетінше ойын іс-әрекеттерінде іске асырылады. Музыкалық тәрбиенің бүкіл жұмысы кӛркем сурет, музейлік педагогика, театраландырылған ритмдік пластика және сӛз ӛнері іс-әрекеттерімен тығыз байланыста орындалады. Бағдарламаға тӛрт жас  аралығы тобына  арналған  музыкалық жаттығулардың дайындығы кіреді және музыкалық қосымшалар, музыкалық-ырғақтық композициялардың, музыкалық ойындардың сипаттамалары, балалардың әрбір жас аралығы тобында әрбір тарау бойынша музыкалық дамуының кӛрсеткіштері берілген.

Авторлары И.Каплунова, И.Новоскольцева.

«Музыкалық халықтық мәдениет» бағдарламасы

4-10   жастағы   балалардың   орыс   мәдениетінің   дәстүрлері,   аспаптар

м

әдениетінің  даму  тарихымен  танысу,  халықтық  және  автор  жасаған

аспаптарда ойнау, ансамбльмен орындау негізіндегі музыкалық тәрбиесіне арналған. Бағдарлама алты с а т ы д а н қ ұ р а л ғ а н , алты жылдық оқытуды кӛздейді: балабақшаның орта тобынан мектептің 3-сыныбына дейін. Әрбір сатының      ӛзіндік       педагогикалық,       музыкалық,       психологиялық м а қ с а т т а р ы м е н м і н д е т т е р і б а р , олар бағдарламаның негізгі идеясын іске асыруға жәрдем етеді — балалардың музыкалық тәрбиесіне ән айтуды, музыкалық аспаптарда орындаушылықты және оларды ӛздігінен жасауды, дәстүрлі халықтық ойындарды, мерекелерді енгізу.

орыс мәдениетіндегі музыкалық аспаптардың тарихын зерттеуде. Алған білімдерін балалардың

эвристикалық, жетілдіретін ойындық музыкалық-қолданбалы іс- әрекеттерінде қолданады. Ойын мен импровизацияның алған дағдылары балаларды шығармашылықтың жоғары деңгейлі түріне дайындайды - халықтық аспаптар үшін

Бағдарламаны іске асыру балаларды аспаптарды жасау кезінде еңбек, конструкторлық және ойлап тапқыштық, ансамбльдік және оркестрлік орындаушылық дағдыларды үйренуге ынталандырады. Музыкалық және еңбек оқытуын біріктіру арқылы балалардың кешенді кӛркем шығармашылық-эстетикалық дамуына тиімді ықпал етуге қол жеткізіледі.

«Шағын бӛлме» бағдарламасы

Б а ғ д а р л а м а н ы ң м а қ с а т ы : мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық фольклорды белгілі бір ортаны қалыптастыру арқылы зерттеуі: орыс мәдениетінің музейін ұйымдастыру, фольклорлық ансамбльді, тиісінше интерьерді құру, ұлттық костюмдерді, репертуарды таңдау. Бағдарлама халықтық күнтізбенің кезеңділігіне негізделген. Ол балаларға 3-4 жыл бойына сол бір ғұрыптарды, мерекелерді және оларға сай келетін музыкалық материалды зерттеуге мүмкіндік береді, сол арқылы музыкалық, эстетикалық, шығармашылық даму міндеттерін, сондай-ақ адамгершілік қасиеттерін күшейтуді артық физикалық, психологиялық жүктемелерсіз іске асыруға қол жеткізіледі. Сонымен қатар, бағдарламада бүлдіршіндермен фольклор жанрында жұмыс істеуге ұсынылады. Бағдарламаның мазмұнының ерекшеліктері балалардың жас шамасына қарай ашыла түседі. Әртүрлі жас аралықтардағы балалар үшін музыкалық және кешенді жаттығуларды үлгілік конспектілерді және репертуарды таңдау қағидасы ұсынылады.

Авторы Д.А.Рытов

Авторы М.В.Хазова

Бағдарлама «Фольклор — музыка — театр» оқу құралына қосылған С.И.Мерзлякованың редакторлығымен), РФ Білім беру және ғылым министрлігінің рұқсаты берілген.

«Тҧмар» бағдарламасы

Бағдарлама  2-7  жастағы  балалардың  балабақшада  фольклорды  кешенді зерттеуі үшін арналған.

Бағдарлама оқу-тәрбие процесінің әртүрлі элементтерін (сӛйлеуді дамыту, қоршаған әлеммен танысу, дене шынықтыру, кӛркем сурет) біріктіре отырып ықпалдастыратын және фольклордың баланың тіршілігіне «тамыр жайып», «жеміс беруімен» ерекшеленеді.

Авторлары О.Л.Князева және М.Д. Маханева

Бағдарлама   тақырыптар   бойынша   бӛлініп,   екі   тараудан   құралған: «Халықтану (дүниетанымды қалыптастыру)»; «Музыкалық фольклор (қабілеттерді дамыту)».

Әрбір жас аралығы үшін астыңғы бағдарлама кӛзделген:

Халық мәдениетін меңгеру, кӛрнекі материалдарды (тұрмыстық заттарды, фотографияларды, т.б.) пайдалануда баланың жас ерекшеліктері ескеріліп, әртүрлі музыкалық іс-әрекеттерді ұйымдастырудың әдістемелік нұсқаулықтары беріледі. Бұл ретте ӛңірлік материалды қосу қажеттілігі ескертіледі. Бағдарлама «Баланың музыкалық тәрбиесінде халық мәдениетінің дәстүрлері» оқу құралына қосылған, РФ Білім беру және ғылым министрлігі рұқсат берген.

«Балаларды орыстың халық мәдениетінің қайнаркӛзіне тарту» бағдарламасы

Бағдарлама 3-7 жастағы балаларды адамгершілік-отаншылдық рухта тәрбиелеуде, оларды орыстың ұлттық мәдениетіне, былайша мәңгі жалпы адамзаттық құндылықтарға тартуды кӛздейтін жаңа басымдықтарды ұсынады.

Б а ғ д а р л а м а н ы ң  м а қ с а т ы :

мен

Әрбір жас аралығы үшін жаттығулардың әрбір айға арналған нақты тапсырмалары кӛзделген. Қосымшада арнайы материалдар бар: ертегілер, аңыздар, әдебиет туындылары, ноталық материал,  орыстың  кӛне сӛздерінің сӛздігі, т.б.

«Музыка» бағдарламасы

Мектеп жасына дейінгі балалардың орыстың әлем және ӛзі, орыс мәдениетінің қайнары туралы ұғымдарын бастапқы музыкалық- шығармашылық меңгеруін кӛздейді. Б а ғ д а р л а м а н ы ң м а қ с а т ы : балаларды ұлттық ұғымдар, дәстүрлер, салттар, ғұрыптар арқылы орыстың ұлттық адамгершілік қағидаларына тәрбиелеу.

Б а ғ д а р л а м а н ы ң  м і н д е т т е р і :

ол күнтізбелік мерекелерден бастау алады (Жаңа жыл, Рождество, Масленица, т.б.). Тақырыптарға жыл сайын спиральмен (музыкалық және әдебиет материалдарын байыту арқылы) оралып отыру балалардың қоршаған әлем туралы ұғымдары мен білімін қордалауға және жүйеге келтіріп отыруға қолғабыс етеді.

құралған, олардың әрқайсысының аралығы бір жыл. Бағдарламаның мазмұнында бағдарламаны меңгерудің әрбір кезеңінде балалардың музыкалық қабілеттерін дамытудың нақты

Музыкалық іс-әрекеттердің бірнеше түрін пайдалануға негізделген бағдарламалар.

С. И. Мерзлякова) — «Росинка» («Таңғы шық») бағдарламасының (мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеу мен дамытудың барлық бағыттары бойынша модульдік педагогикалық жүйесінің) модулі.

«Синтез искусств» («Ӛнерлерді синтездеу») (О. А. Куревина) - «Школа 2100» («Мектеп-2100») білім беру жүйесінің бағдарламалар кешенінің бір бӛлігі.

Музыкалық-ырғақтық іс- әрекеттерге негізделген бағдарламалар

Элементарлық (қарапайым) музыка ойнатуға негізделген бағдарламалар

«Выразительное движение» («Кӛрнекі қозғалыс»)

(Ж. Е. Фирилева, Е.Г.Сайкина)

(Т. Н. Девятова)

«Элементарное музицирование с дошкольниками» («Мектеп алды балалармен элементарлық музыка ойнату»)

(Т. Э. Тютюнникова)

«Приобщение детей к истокам русской народной культуры» («Балаларды орыстың халық мәдениетінің қайнаркӛзіне тарту»)

(О. Л. Князева және М. Д. Маханева)

Музыкалық іс-әрекеттердің бірнеше түрін пайдалануға негізделген бағдарламалар.

Ӛнерлерді синтездеуге негізделген бағдарламалар.

«Каждый ребенок — музыкант» («Әрбір бала

«Музыка —

Бағдарлама баланың дамуы процесіне мектепалды мекемелердің тәрбиешілерін, әдіскерлерін ,сондай-ақ ата-аналарды тартуды кӛздейді.

бағдарламаларына   келесідей   кӛрсеткіштер   бойынша   талдау

ж

асаңыз:

Музыкалық-ырғақтық іс- әрекеттерге негізделген бағдарламалар

Элементарлық (қарапайым) музыка ойнатуға негізделген бағдарламалар

(Т. Ф. Коренева)

музыкалық тәрбиенің мақсаттары мен міндеттері, негізгі қызмет түрі, қағидалы талаптар, оқытудың негізгі әдістерін талдау, музыкалық репертуардың сипаттамасы.

Смирнова Е. О.

Мектеп жасына дейінгі тәрбиенің педагогикалық жүйелері мен бағдарламалары. — М.: Владос, 2006.

Мектепке дейінгі білім беретін мекемелерге арналған заманауи білім беру бағдарламалары

Буренина А. И.

Ритмикалық мозаика: Мектеп жасына дейінгі және мектеп жасынан кіші балаларға арналған ритмикалық пластика бойынша бағдарлама. — СПб.: ЛОИРО, 2000.

Варки Н. А., Калинина Р. Р.

Баланың шығармашылық-эстетикалық дамуына арналған бағдарлама. — СПб.: Речь, 2002.

Горшкова Е. В.

Ымнан биге. 5—7 жастағы балалардың би шығармашылығын дамытудың әдістемесі және дәрістердің конспектісі. — М.: Гном и Д,

Сиқыршы дыбыс. Мектеп жасынан үлкен балаларға музыкалық  тәрбие беруге арналған білім беру бағдарламасының материалдары. — М.: Линка-Пресс, 2006.

Алақан соқ: Мектеп жасына дейінгі балаларға музыкалық тәрбие берудің бағдарламасы. — СПб.: Композитор, 2000.

Комарова Т. С, Антонова А. В., Зацепина М. Б.

Сұлулық. Қуаныш. Шығармашылық: 2 —7 жас аралығындағы балаларды эстетикалық тәрбиелеудің бағдарламасы. — М.: Педагогическое общество России, 2000.

Комиссарова Л.Н., Кузнецова Г.В.

Музыка әлеміндегі бала: Балабақшадағы музыкалық жетекшілерге арналған оқу құралы . — М.: Школьная Пресса, 2006.

Ерте және мектеп жасына дейінгі балаларға музыкалық білім берудің бағдарламасы. — М.: Просвещение, 2004.

Куревина О. А .

Мектеп жасына дейінгі және мектеп жасындағы балаларға эстетикалық тәрбие берудегі өнерлердің синтезі. — М.: Линка-Пресс,

Музыкалық тың туындылар. Авторлық бағдарлама және әдістемелік ұсыныстар. — М.: Гном-Пресс, 1999 .

Рокитянская Т.А.

Дыбыс арқылы тәрбие беру. 3-9 жас аралығындағы балалармен музыкалық дәрістер. — Ярославль: Академия развития, 2006.

Сауко Т.Н, Буренина А. И.

Соқ-соқ, балақан; 2 —3 жастағы балаларды музыкалық-ритмикалық тәрбиелеу бағдарламасы. — СПб.: ЛОИРО, 2001.

Тарасова К . «Синтез» бағдарламасы. «Гармония» бағдарламасы // Мәскеудегі мектеп жасына дейнігі білім беру мекемелері тәжірибесіндегі отандық вариациялық бағдарламалар және педагогикалық технологиялар. — М., 1994.

Тютюнникова Т. Э.

Мектеп жасына дейінгі балалармен элементарлық музыка ойнату» бағдарламасы. — Дошкольное воспитание. — 2005. — №5.

Усачева В. О., Школяр Л.В., Школяр В.А.

Музыкалық өнер: ұстаздарға арналған әдістемелік құрал. — М.: Вентана-Граф, 2003.

Фирилева Ж. Е., Сайкина Е. Г.

Са-Фи-Дансе. Балаларға арналған ойын және би гимнастикасы. — СПб.: Детство-Пресс, 2001. Фольклор — музыка — театр

/ ред. С. И. Мерзлякова. — М.: Владос, 2003.

ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ МУЗЫКАЛЫҚ ТӘРБИЕСІ МЕН ДАМУЫ ӘДІСТЕМЕСІ

6-тарау.

7-тарау. 8-тарау. 9-тарау. 10-тарау.

Мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық-білім алу іс-әрекеттері.

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ МУЗЫКАЛЫҚ ІС-ӘРЕКЕТТЕРІНІҢ СИПАТТАМАСЫ

6.1.

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ МУЗЫКАЛЫҚ ІС- ӘРЕКЕТТЕРІНІҢ ТҤРЛЕРІ МЕН МАЗМҦН

Іс-әрекет психология ғылымында бір жағынан - қоғамдық дағдыларды, мәдениеттің жетістіктерін белсенді түрде меңгеру, екінші жағынан - тұлғаның дамуы мен ӛзін жетілдіруінің жетекші факторы деген ұғым беріледі (А. Н. Леонтьев, С. Л. Рубинштейн, А. В. Запорожец, т.б.).

Дәстүрлі түрде музыкалық-кӛркем шығармашылық қызметтің түрлеріне ғалым-музыкатанушы Б. В. Асафьевтың жұмыстарына сүйене отырып, келесілерді жатқызады:

Музыкалық-кӛркем шығармашылық іс-әрекет

ы

іс-

әрекет  ӛнімінің  жаңашылдығы,  әрекет  тәсілінің  жаңашылдығы,  т.  б.

музыкалық ӛнер туындысын ойлап шығару. Орындаушының міндеті — туындының шығармашылық интерпретациясының жаңа нұсқасын іздеп табу, тыңдаушыға автордың негізгі идеясы мен ойын жеткізу.

ӛйткені жеке тұлғаның ӛзіндік белсенділігі, кӛркем  шығармашылық түйсіну кезіндегі кӛркем шығармашылық образды эмоционалдық сүйемелдеу оның шығармашылық ерекшеліктерін танытады.

үлкендердің музыкалық іс-әрекеттерінен ӛзгешеліктерін анықтап алу маңызды. Мысалы, мектепалды бала үшін орындаушы музыкантқа қойылатын талаптар бойынша музыкалық образдың кӛркем шығармашылық кӛрінісі түсініксіз болады. Балалардың орындаушылық іс- әрекеттері — жас ерекшеліктеріне сәйкес элементарлық (қарапайым) мелодияларды (дауыспен, музыкалық аспаптармен), музыкалық-ритмдік қимылдарды ӛз қабілетіне  қарай орындау, дегенмен олар да

ӛзінің кӛрнекілігімен ерекшеленуі тиіс.

Балалардың музыкалық шығармашылығы, балалардың орындаушылығы секілді балаға ӛзінің жетілуі (дамуы) үшін маңызды. Бұл жерде бала шығармашылығының субъективтілігі кӛрініс табады (жаңашылдық ӛзі үшін, ӛзгелер үшін емес). Бұл ретте  оның нәтижелілігінің ӛлшемі музыкалық образдың кӛркем шығармашылық құндылығы емес, оны орындауда мәнерліліктің бар болуы. Үлкендердің музыкалық іс-әрекеттерінде ең алдымен туындының ойлап шығарған не орындаған түріндегі нәтижесі қызықты, осы кезде оны ойлап шығару немесе шырқатуға дайындық процесінің маңызы аздау. Балалардың музыкалық іс-әрекеттерінде керісінше ең алдымен

процестің ӛзі маңызды, себебі осы іс-әрекеттердің баланың музыкалық және тұлға ретіндегі дамуы іске асады. Балалардың музыкалық іс-әрекеттері олардың музыкалық іс- әрекеттерінің алғашқы қадамы музыканы түйсінумен де ерекшеленеді, осы кезде ересектер жаңа туындыны ойлап шығару керек. Ол бала туылған сәттен бастап бірден музыкалық іс-әрекеттердің ӛзге түрлерін меңгеруге қосыла алмайтынымен байланысты. Олар үлкейе бастағанда ғана қолжетімді бола бастайды,

осы кезде музыканы түйсіну туылған сәттен бастап қана емес, пренаталдық кезеңде (анасның жатырында жататын соңғы айларда да) қолжетімді. Дәл осы себеппен, қазіргі таңда музыканы түйсіну мектепалды педагогиканың жаңа бағытының қатары кӛп емес құралы — пренаталдық педагогика ретінде қарастырылады. Балалардың музыкалық-кӛркем шығармашылық іс-әрекеттерінің тағы бір ерекшелігі, ол ӛз

табығатында

синтетикалық қызмет болып табылады.

Балалардың кӛркем шығармашылығын зерттеуде Е.И.Николаева, ӛз кезегінде Ю. Р. Бьеркволлдың зерттеулеріне сүйене отырып, музыка үш бӛліктен құралады (дыбыс, ритма, қимыл), және бала да ӛзінің музыкалылығын сӛзі мен қимылдарын мәнерлеумен білдіреді. Осындай кенеттен іс-әрекеттер ересектердің музыка туралы «дәстүрлі» ұғымымен салыстырғанда, «ойын» ұғымына кӛбірек ұқсайды. Бала музыканы тіршіліктің жекедара феномені ретінде бӛліп қарамайды, кӛбіне ӛзінің ән салып тұрғанын да білмейді. Балалардың орындаушылығына кӛркем шығармашылыққа қойылатын талаптарды қолдануға болмайды, онда

элементарлық (қарапайым) мәнерлілік қана бар, ӛйткені балалар да, ересектер де музыка арқылы ӛз ойларын, толғаныстарын білдіреді. Ол туралы осыдан алдын К. Орф ӛз зерттеуінде балалар үшін сӛзді, ән салуды, қозғалысты кезектестіру ойын секілді табиғи нәрсе деген. Оның пікірінше, ол жекедара музыка емес, қимылмен, сӛзбен ажырамастай біртұтас музыка, былайша біруақытта билеп тұру, мазақтау, бір нәрсемен тасырлату. Оны К. Орф

«элементарлық (қарапайым) музыка» деп атады.

Ересектердің музыкалық іс-әрекеттерінде  іс-әрекеттер триадасынан ӛзге (композитор — орындаушы — тыңдаушы), тағы екі бағытты ерекшелейді —

Музыкатану музыкалық тілдің заңдылықтарын, орындаушылық ӛнердің теориясын тарихи және теориялық аспектілерде зерттейтін музыкалық ғылымның бағыты деп белгілейді.

Музыкалық педагогика тәжірибені ӛскелең ұрпаққа табыстаудың ең тиімді жолдарын, осы әрекеттің нәтижелілігін қамсыздандыратын педагогикалық әдістер мен талаптарды зерттейді. Бұл ересектердің балалардың әрекеттерінде аламалы кӛріністерін таппайтын музыкалық іс- әрекеттердің жалғыз түрі, дегенмен мектепалды музыкалық педагогикада балалардың бір-бірін ӛздігінен

Осылайша балалардың және ересектердің музыкалық іс-әрекеттері арасындағы     ұқсастықтарға     параллельдерді     жүргізуге     болғанымен, м

е

к

тепалды жас аралығында олардың мазмұнының айрықша ерекшеліктері

кӛп болады.

1-кезең 1-3 жас: жетекші әрекет — тақырыптық-манипулятивтік — музыкалық-тақырыптық әрекет

Бала дыбыстарды шығаратын аспаптарды манипуляциялау тәжірибесін жинақтайды, ӛзіне ең жағымды дегендерін таңдайды; олармен заттай және сенсорлық ойындарды ойнайды.

2-кезең

3-5жас: — жетекші әрекет

Музыка келесідей рӛлге ие болады:

баюдың қайнары -

әрекет қарым-қатынастар мен әсерлер; қызықты ойын; ӛйткені бала үшін әрекеттердің кез келген түрі — ойын, және — оның мазмұнды негізі.

3-кезең

іс-әрекет Жеткілікті эмоционалдық тәжірибе кӛркем шығармашылық эмоциялармен әсерленіп, музыкалық туындыларды шығармашылық интерпретациялауға мүмкіндік береді.

Педагогика ғылымында дамудың негізі ӛздігінен жетілуге ұмтылудан, тәрбиенің негізі - ӛздігінен тәрибие алуға ұмтылудан құралады деген идея кең ӛріс алды. Сондықтан ӛмірлік тәжірибеден алынған  (ӛзгеден  емес, жеке ӛзің ғана ала алатын) білімдер ғана адамды тұлға ретінде қалыптастырады. Баланың кітаптар арқылы алатын білімдері тірі  емес. Бала ішкі ұмтылысы жетектеген, жеке басының тәжірибесімен алған, ішкі толғанысымен ӛткерген жағдаяттарды ғана ұмытпайды, тамырын жаяды. Бала белсенді түрде толғанған, түйсінген нәрселерді ғана жадына сақтайды (В. Кудрявцев, т.б.).

педагогикалық ықпалдың объектісі ретінде емес ұйымдастырудың қажеттілігіне сүйенеді.

ӛйткені мектепалды бала — ол ең алдымен әлемді ӛздігінен тануға және түрлендіруге ұмтылатын қайраткер. Мектепалды баланы әрекеттенуші (практик) деп атауға болады, себебі ол әлемді сезіну-әрекет ету тәсілімен таниды (А. Г. Гогоберидзе, В. А. Деркунская). Психологиялық сӛздік бойынша субъект — жеке тұлға, тіршілікті тану мен түрлендірудің, белсенділіктің қайнаркӛзі ретінде, ӛзінде және ӛзгелерде ӛзгерістерді іске асырады. Баланың        музыкалық        іс-әрекеттерінің        с у б ъ е к т і л і к ә р е к е т т е р і н е к і т о п қ а ж і к т е й д і (А. Г. Гогоберидзе, В.А.Деркунская): Осыған сәйкес, балада музыкалық іс-әрекеттердің субъектісі ретінде келесідей ӛ з г е ш е л і к т е р  п а й д а  б о л а д ы :

Онымен қоса, баланың іс-әрекеттердің кезеңнен-кезеңге субъектісі ретінде үлкен роль ӛз бойына жинаған және тұлға ретінде дамуының ең маңызды талабы болатын іс-әрекеттер кезіндегі алған тәжірибесі атқарады (14- сызба).

14-сызба

Осыған байланысты А. Г. Гогоберидзе, В. А. Деркунская ӛздерінің пікірінше, қ о ғ а м д ы қ - м ә д е н и е т т ә ж і р и б е н і ң бір түрі болатын музыкалық тәжірибенің немесе музыкалық іс-әрекеттер тәжірибесінің құрылымына кіретін компоненттердің қатарын жіктеп шығарады:

әрекеттерінің ортақтастырылған тәсілдері (Н. А. Ветлугина): му

зы

к

аның

ерекшелігіне тиісінше әрекет ету; музыкалық образды түйсіну; оған эмоционалдық сезімді іс-әрекеттер арқылы білдіру (оның ішінде әртүрлі кӛркем шығармашылық  және  ойын іс-әрекеттерімен);  музыкалық іс- әрекеттердің алуан түрлері үшін қажетті дағдылар (техникалық); Бала оқушы санатымен салыстырғанда, келесідей жағдайда болса, толыққанды    музыкалық    іс-әрекеттерді    і с к е      а с ы р у      м ү м к і н б о л а д ы (Ю. Б. Алиев, А. Г. Гогоберидзе, Л. В. Школяр, т.б.): тыңдаушы, орындаушы, ойлап шығарушы.

Тыңдаушы санаты.

Музыкалық туындыға баға беріп, ӛзінің түйсінуі нәтижелерін білдіруге қабілетінің бар болуын кӛздейді. Оқырман секілді, тыңдаушы да музыкалық туындының образын елестетеді, есту арқылы дайын образды қабылдамайды, автор кӛркем шығармашылық образға баламалы емес, ӛзіне лайықты бразды қалыптастырады.

Орындау кезінде музыкалық туынды тәрбиеленушінің ӛзіндік психикалық, кӛркем шығармашылық орындаушылық іс-әрекеттерінінің негіздемесі ретінде ғана әсер етеді, ол композитордың ұсынатын нысаны ғана. Музыкалық әндердің және билердің ойлап шығарушысының, авторының, импровизаторының; музыкалық-драмалық ойынның сюжетін құрушының, т.б. санаты

Кӛркем шығармашылық образдарды музыкалық мәнерліліктің ӛзіндік құралдарын таңдау арқылы құруды кӛздейді. Бұл ретте музыкалық туындының сапасының жоғары болуы емес, музыкалық сӛзді ой мен сезімді білдірудің құралдары ретінде меңгеру маңызды.

Осылайша, композитордың, орындаушының, тыңдаушының санасында тындатын образдар ӛзара ұқсас келеді, ӛйткені алғашқы образдың базасында пайда болып, біруақытта оның басты ерекшеліктерін сақтап әрі бір-бірінен ӛзгешелене отырып, адамның жеке тұлғасының ерекшеліктерін және эстетикалық талғампаздығына тәуелді болады. Ю. Б. Алиевтың пікірінше, баланың іс-әрекеттеріне келесідей санаттарды қосу қажет деп санайды:

етуге        болады, бұл

пе?

Сыншының санаты

Автормен кӛркем шығармашылық музыкалдық «диалог» кезінде ӛзінің эстетикалық тұғырнамасын құруға, туындының сапасына баға беруге қабілет.

Теоретиктің санаты

Музыкалдық іс-әрекеттердің алуан түрлерінің дамуының алғышарты ретінде музыкалдық-теориялық білімдерді алу. Бірақ тиісінше білімдер оларсыз тәжірибелік нақты музыкалдық міндетті орындау мүмкін болмайтын жағдайда ғана берілуі тиіс.

Осылайша, балалардың музыкалық іс-әрекеттері туралы репродуктивтік деген ұғым ӛзгеруде: музыканы жаттау және педагог берген музыкалық мәтіннің түсініктері маңызды емес,

музыканы кӛркем шығармашылық орындаушыны және тыңдаушыны тәрбиелеу маңызды.

лар туындыны ӛздігінен бағалауға парасаты жететін, былайша баланы музыкалық іс-әрекеттердің субъектісі ретінде тәрбиелеуге қолғабыс ететін, ӛзінің «дыбыстарды шығаратын әлемнің музыкалық қалпын» қалыптастырады.

6.3.

ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ МУЗЫКАЛЫҚ ТӘРБИЕСІНІҢ ӘДІСТЕРІ МЕН ТӘСІЛДЕРІ

О. П.Радынова, мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық тәрбиесінің негізгі міндеттерінің ерекшеліктеріне сүйене отырып,

музыкалық тәрбиенің әдістері мен

тәсілдерін педагогпен балалардың музыкалық қабілеттіліктерді дамытуға, музыкалық мәдениетті, музыкалық іс-әрекеттерді орындауға дағдыларды қалыптастыруға бағытталған іс- әрекеттерінің ӛзара байланысты әрекеттесуінің тәсілдері деген тұжырым береді.

музыкалдық-ритмикалық қимылдарды орындауы кезінде. Кӛрнекі-есту әдісі музыкалық тәрбиенің жетекші әдісі болып табылады, онсыз музыканы түйсіну мүмкін емес.

Картиналар, суреттер, түсті карточкалар, т. б. алатын әсерлерді нақтылау, фантазияны ояту, бейтаныс кӛріністерді, образдарды бейнелеу, т. б. үшін қолданылады.

Сӛздік әдіс

балаларды музыкалық образды біртұтас етіп сезіндіруге, нақты бір музыкалық туындылардың мән-мағынасын түсіндіруге, нақты бір білімдерге үйретуге жәрдем болады: музыка, композиторлар, орындаушылар, музыкалық аспаптар туралы. Оны қолдану музыкаға түсінік берумен шектелмеуі тиіс. Оның жәрдемімен бейнелеу құралдарын танып-білуге қолғабыс ету маңызды, ол музыканы, оның эмоционалдық сезімдерін түсінуге жол ашады.

мүмкіндіктеріне аударып, екінші жағынан музыкалық туындының бағдарламасына назарды аударуға мәжбүрлеудің қажеті жоқ (О. П. Радынова, Б. М. Теплов, т.б.).

Тәжірибелік әдіс

Педагогтың орындаушылық тәсілдемелерді музыкалық іс-әрекеттердің алуан түрлерінде кӛрсетуі, сол арқылы түйсіну ой елегінен ӛтіп, бала ӛзінің сезінулерін кӛрсете алады. Музыкалық тәрбиенің әдістері туралы О. П. Радынова негізгі үш әдістің әрбірі

мақсаттар мен міндеттерді күрделілендірумен қолданылатын болса, тәрбие мен оқытудың нәтижелілігі де артады деп кӛрсетеді (15-сызба).

15-сызба

Бұл ретте педагогикалық әдістердің күрделілігінің күшею деңгейі балалардың жас шамасына, тәрбие мен оқытудың міндеттеріне, балалардың ӛздігінен жинақтаған және кӛркем шығармашылық әрекеттерді орындау тәжірибесіне байланысты болады.

эстетикалық тәрбиесінің және кӛркем шығармашылық білім алуы әдістерін жіктеуді

ұсынады:

Бірге сезінуге ұмтылыс, ұғыным, іс жүзіндегі  әрекеттерге дағдылану, жаттығуларды орындау кӛрнекі мысалдар, сӛз және қиындық элементтері бар болуы мүмкін тәжірибелік әдістер арқылы жүзеге асырылады.

Музыкалық туындының жекедаралық мәнін түйсіну әдісі (А.А.Пиличяускас) музыканың ӛзін емес, баланың оны сезінуін вербалдауға бағытталған. Нәтижесінде, балада музыкалық туындыға жеке ӛзінің сезімі, жеке ӛзінің беретін бағасы пайда болады. Әдісті мектепалды жоғары жастағы балалармен жұмыс кезінде қолдануға болады, ӛйткені оны іске асыру үшін музыкалық ой-ӛрісінің белгілі-бір жетілуі деңгейі қажет болады.

іс-әрекеттердің бірнеше түрін бір музыкалық туындыны орындау кезінде біріктіру немесе музыканың мәнін оркестрлік импровизация-театрализацияда, суретте бейнелеу (мәнерлеу). Бұл әдіс кӛркем шығармашылық белсенділікті оятуға жәрдемдеседі, баланы музыканы терең әрі зерделі түйсінуге жетелейді.

Осы құралдарды пайдалану арқылы бала музыкалық туындылардың эмоционалдық-образдық қатарын тереңірек сезініп, оның  музыкалық ой- ӛрісі жаңа ассоциациялармен байытылады.

Қайта интонациялау әдісі (М. С. Красильникова, Л. В. Школяр, т.б.) - балаға музыканың мәнін интонация арқылы оның ӛзгерістері мен ӛрбуі барысында түсіндіру, бір туындының ішіндегі бір образдың ӛзіне тән әрқилылық тақырыптарының дамуына тән әртүрлі бӛлімдердегі интонацияларын салыстыру арқылы орындалады. Әдіс музыканы интоннациялар арқылы тануды кӛздейді.

Туындыларды контрастілік салыстыру әдісі e (О. П. Радынова) - контрасттерді бір жанрдың, бір кӛңіл-күйдің шегінде, атаулары бір-біріне жақын немесе бірдей туындылардың, т.б. арасында дайындайды.

Музыкалық тәрбие мен оқыту әдістерін таңдау оқу-тәрбие жұмысының міндеттеріне, мақсаттың мән-мазмұнына, музыкалық іс-әрекеттердің нақты бір түрлеріне байланысты болады, және мектеп жасына дейінгі балалардың жас аралығы мен жекедара ерекшеліктерін нақты ескеріп отыруды қажет етеді.

Алиев   Ю.   Б.

Балаларға   музыкалық   тәрбие   беру   әдістемесі (Балабақшадан   бастауыш   сыныпқа   дейін).   —   Воронеж:   НПО

Гогоберидзе А. Г., Деркунская В. А .

Мектеп жасына дейінгі балаларды музыкалық тәрбиелеудің теориясы мен әдістемесі: оқу құралы жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. — М.: Академия, 2005.

Радынова О. П. және т.б. Мектеп жасына дейінгі балаларға музыкалық тәрбие беру. — М.: Академия, 1998.

Бала бақшада музыкалық тәрбиелеудің теориясы мен әдістемесі. — М.: Просвещение, 1983.

7.1.

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ МУЗЫКАНЫ БАЛАЛЫҚ МУЗЫКАЛЫҚ ІС-ӘРЕКЕТ РЕТІНДЕ ҚАБЫЛДАУЫ

Психикалық үрдіс ретінде қабылдаудың жалпы сипаттамасын білмей тұрып, музыкалық қабылдауды дамыту мәселесін талқылау мүмкін емес.

физикалық қоздырғыштардың сезім мүшелеріне тікелей әсер ету барысында туындайтын заттардың, жағдаяттар мен оқиғалардың тұтастай мида бейнеленуі, яғни қабылданған объектіні зерттеуге және  оның кӛшірмесін жасауға бағытталған іс-қимыл. Сонымен қатар, қабылдау- пассивті кӛшіру  емес, жанды, шығармашылық процесс  болып табылады. Қабылдауды психологтар таным процесін қамтамасыз ететін перцептивті (латын тілінде

perceptіo -қабылдау) үрдіспен байланыстырады. Сондықтан танымның маңызды кезеңі бола тұрып, ол әрдайым ойлау, есте сақтау, назар аударуға байланысты, мотивацияға бағытталған және аффективтік-сезімтал бояуға ие (16-сызба).

16-сызба

Ес

ретінде анықтайды және музыкалық тәжірибе негізінде қалыптасқан әмбебап музыкалық қабілет ретінде қарастырады. Сонымен қатар, ӛнер туындыларын қабылдауға

кӛңіл-күй де ,

ойлау да кіреді. Әсіресе, эмоциялық компоненттің рӛлі зор. Музыкалық ойлаудың қалыптасуы мектепке дейінгі баланың музыкалық қана емес, жалпы интеллектуалды дамуына да ықпал етеді. Музыкалық қабылдаудың тереңдігі есту органдары мүшелерінің туа біткен қасиеттеріне ғана тәуелді емес, сондай-ақ аудио- интонациялық ақпаратты қабылдаудың әлеуметтік тәжірибесіне де байланысты (В.П.Анисимов). Психологтардың зерттеуі қабылдау процесін бірнеше анализаторлардың жүзеге асыратынын кӛрсетеді. Сонымен қатар,

Н. А. Ветлугина музыкалық қабылдау- музыканы түсінудің күрделі, сезімтал, поэтикалық процесі деп анықтама береді, бұл үрдіс музыкалық үйлесімділіктің

музыкалық қабылдау деген екі терминді ұсынады. Ол музыкалық қабылдаудың дыбыстық сигналдар ретінде музыка қабылдаудан айырмашылығы сезімтал және саналы қабылдау деп атайды, сонымен қатар музыкалық қабылдауды қалыптастыру маңызды екенін атап ӛтті. Музыкалық психология мәселелерімен айналысатын ғалым А.Л.Гоцдинер музыкалық қабылдауды қалыптастырудың т ӛ р т кезеңін анықтайды.

Музыкалық        шығарма        ҧнайды, ҧнамайды, бей-жай қалдырады Қазіргі        уақытта        болып        жатқан жағдайлармен нақты байланыс

Тыңдаушының ішкі кӛңіл-кҥйі

Музыкалық ҥйлесімділікті сенсорлық тҥйсіну

Сенсорлық-қозғалтқыштық оқыту сатысы – объект пен тітіркендіргіш корреляциясын бастапқы сезіну мен тану үрдістері. Жандану кешені, кӛздің қозғалысы, жымию және т.б қарапайым эмоциялық әрекеттер пайда болады.

Перцептивтік әрекеттер кезеңі тақырыпты  зерттеуге бағытталған белсенді қозғалыстардың пайда болуы. Балада қозғалыс белсенділігі артқанда және есту жүйесі үшін шұғыл, сӛйлеу элементтері сияқты дыбыстық реакциялар пайда болғанда мұндай мүмкіндік туындайды. Сезінуден қабылдауға ӛту байқалып, қабылдау сапасы жақсарады : Музыканы қабылдау сенсорлық-заттық мазмұн алады және ересектерді тану және олармен қарым-қатынастың маңызды түрі қалыптастады. Қабылданған музыканы салыстыру және бағалау сияқты ақыл-ой әрекеттерінің белсенді дамуы орын алғанда, музыканы мағыналы қабылдау

туындайды.  Шағын  шығарма  немесе  жеке  шығарма  үзінділері  есте сақталады. Сонымен қатар, олар жинақталып, тыңдаушының түсінігінде белгілі модельдерді қалыптастырады: Бұл кезеңде белгілі бір музыкалық шығармаларға деген тұрақты эмоциялық сезім қалыптасып, музыканы бағалау байқала бастайды. Қабылдау

сезімталдықтан сезімтал-логикалыққа айналады. Дыбыс тәжірибесінің жинақталуына байланысты үнемі қайталанатын ырғақ (мысалы секста ырғағы романспен, ал кварта ырғағы маршпен байланысты), жанрға ӛте тән ритмдер мен белгілер санада сақталады. Жалпыланған кешендер тану және салыстыру эталоны болып табылады. Қабылдау

болып табылады. Осы сатыдағы қабылдау процесі кӛбінесе алдыңғы дыбыстық тәжірибеге негізделген. Ықтималды болжауға қабілеттілік- табиғи және жеке тәжірибеде жүре келе пайда болатын қасиеттерді ӛзара байланыстыратын антиципация кӛрініс табады. Неғұрлым тыңдау тәжірибесі, музыкалық пішінді дамыту туралы заңдылықтар жӛніндегі білім кӛп болса, соғұрлым музыкалық шығарманы тыңдау барысында нақты дыбыс пен күтілетін жалғасудың арасындағы сәйкестік кӛп. Сонымен қатар, А.Л. Гоцдинердің пікірінше

, елес пен қиялға негізделген нағыз шырқауды сезіну дамыған қабылдауға тән ерекшелік болып табылады. Жоғарыда айтылғандарға байланысты Е.А. Дубровская мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық қабылдауын дамытудың үшінші кезеңіне, яғни эстетикалық модельдерді қалыптастыруға - мектепке дейінгі мекемеде музыкалық білім беруді дұрыс ұйымдастырған жағдайда  қол жеткізуге болатындығын атап ӛтеді.

7.2. МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛЫҚ ШАҚТА МУЗЫКАЛЫҚ ҚАБЫЛДАУДЫ ДАМЫТУДЫҢ ЖАС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Музыкант-педагогтардың (Н.В. Ветлюгин, О.П. Радынов, К.В.Тарасов және т.б.) еңбектеріне сүйене отырып, жасӛспірім балалық шақта музыкалық қабылдаудың келесі жас ерекшеліктерін атап ӛтуге

музыканы қабылдауы еріксіз сипатта, эмоционалдықпен сипатталады. Бала музыкаға әуелі

қозғалыс әрекеттерімен, жандану, толқу немесе тынығу күйлерін басынан кеше отырып әуестенеді. Қандай да бір тәжірибе жинақтаған кезде, сӛйлеу дағдысын меңгергенде, бала шығарма сипатын анықтай алады. Балалар жас кезінен бастап жалпы кӛңіл-күйді, музыканың табиғатын түсініп, оның эмоционалды мазмұнын қабылдай алады.

Кіші топтарда балалардың назары тез ауысады, олар ұзақ уақыт бойы музыканың үздіксіз дыбысына кӛңіл аудара алмайды, сондықтан олар қысқа, жарқын бейнені жақсы қабылдайды. Сонымен қатар олар вокалдық музыкаға эмоционалды түрде әуестенеді. Оларға тыңдау кезінде сезімнің сыртқы кӛріністері тән –

ң музыканы қабылдауы олардың музыкалық интонацияның жеке компоненттерін түсінуіне негізделген. Музыканы интерпретациялау, қабылдаудағы ассоциативті байланыстар бірлі-жарым, нашар, ӛте ерекше және қысқа

әртүрлі сипатта болып келетін музыкалық тәжірибе мен сезімдердің тұрақтылығы байқалады. Олар сергек, қуанышты би әуендерін қызу қабылдап, кӛбінесе музыка не туралы екендігін білгісі келеді.

«эмоциялар сӛздігі») музыканы қабылдау сан алуан әсер тудырады. Тыңдау барысында

кӛңіл аудару ,

жалпы кӛңіл-күйін ғана емес, сондай- ақ музыкалық бейнелердің жеткізілуі барысында оның ӛзгерісін, ең кӛрнекті музыкалық құралдарды түсініп, қалыптастыра алады. Олар шындық ӛмір құбылыстарын музыкадан алған әсерлерімен салыстыра алады. Олардың

К. В. Тарасова музыкалық қабылдау-ойлауды дамыту, әсіресе, 4-7 жас аралығындағы балалардың ойлауы е к і н е г і з г і мәселеге байланысты деп пайымдайды: Осы мәселе бойынша әдебиеттерді (Г.А. Праслова, К.В Тарасова және басқалар) талдау балалардың музыкалық қабылдау сапасы мен ерекшеліктерін  анықтайтын  детерминанттарды  анықтауға  мүмкіндік

береді:

Ғалымдар адамның сӛйлеуді меңгеруінде және музыкалық сӛйлеуді игеруінде (бірінші жағдайда

) қоршаған ортаның маңызы зор деп санайды. Бала адамдардың ортасында жүріп сӛйлеуді үйренеді. Сәбилердің ерте балалық шақта жинақталған музыкалық әсерлерін олардың сӛйлеуді қабылдауымен салыстыруға болады, ӛйткені

Егер бала адамдармен қарым-қатынастан оқшауланған ортада тұрса, онда оған 3 жастан кейін сӛйлеуді үйрену қиын болады. Сондықтан сӛйлеу тіліне ұқсас ырғақтық музыкалық тілді де адам ерте балалық кезеңде үйренуі тиіс. Бұл жағдайда музыканы қабылдау балалардың басқа музыкалық белсенділіктерімен әлі айналыспай, ӛнердің басқа да түрлерін қабылдауға қабілетсіз болған жағдайда жүзеге асырылуы мүмкін. Қорытындылай келе, жақсы кӛретінімізді және түсінгендігімізді жақсы білеміз, ал белгісіздікті сүю де түсіну де мүмкін емес деген әйгілі пікірді айтуға болады. Мысалы, шет тіліндегі ертегіні адам тек осы тілді білген жағдайда ғана түсінуі мүмкін. Сондықтан, егер балада бала музыкасына тән жетілдірілмеген    (балабақшада)    және    ойын-сауықты    (отбасында) «интонациялық сӛздікті» (О.П.Рынова) ғана үйренсе, ол ӛзіне  таныс емес классикалық музыканы, «ырғақтық сӛздікті» ешқашан түсінбейді, сондықтан, оны сүйе алмайды.

Музыкалық қабылдауды сӛз еткенде, балаларға қандай музыканы тыңдауды ұсыну жӛніндегі мәселеге тоқталмасқа болмайды. О.П.Радынова осыған байланысты балалардың музыкалық қабылдауын дамыту музыкалық белсенділіктің барлық түрлері арқылы

ескеру қажет екендігін айтады. Сонымен қатар, балалар үйренетін музыкалық репертуар негізінде музыкалық білімнің

(ең алдымен, жинақталған музыкалық әсер, «ырғақтық сӛздік» баланың музыкалық талғамы және музыканы ұнатуына негіз болатындықтан, балалардың музыкалық мәдениетінің негізін қалауға) кӛмектеседі. Сондықтан мектеп жасына дейінгі балалармен жұмыс барысында қолданылатын музыкалық шығармалар сапасын бағалау әдістемеде маңызды мәселе болып табылса,

репертуарды таңдау аса маңызды.

Музыканы тыңдау үшін репертуарды таңдаудағы осындай тәсіл баланы музыкалық және эстетикалық дамытумен қатар,

Дәстүр бойынша балалармен жұмыс істеу үшін пайдаланылатын музыкалық репертуарға қойылатын негізгі т а л а п т а р ретінде екі басты мәселе ұсынылады:

сай болуы керек, себебі балалардың музыкадан алған алғашқы әсерлері музыкалық мәдениеттің және жалпы адамның рухани мәдениетінің негізі болатын музыкалық және эстетикалық сананы қалыптастыру үшін аса маңызды.

Кӛркемдік талаптарына, ең алдымен адамзат таңдаған және біздің заманымызға жеткізген шығармалар ауқымы, яғни классикалық музыкалық шығармалар мен халық музыкасы сай келеді.

мазмұнының баланың ӛмірлік тәжірибесіне сәйкес келуі; О.П.Радынова зерттеулері балалар ерте жастан бастап тыныштықты, қуанышты, нәзіктікті, жеңіл уайымды білдіретін бейнелерді

қабылдайтынын кӛрсетеді. Сонымен қатар, музыка адамға физиологиялық тұрғыдан әсер ететіндіктен, ол (мазмұнына байланысты) баланы тыныштандырады немесе еліктіреді, сондықтан балаға алаңдаушылық тудыратын немесе кӛңілсіз шығармаларды тыңдатуға болмайды (В.М. Бехтерев және т.б.). Сонымен қатар, балалар бейнелі сипаттағы, эмоциямен ерекшеленетін әндерді оңайырақ үйренеді. Педагогикалық процесті  ұйымдастыру  барысында,  күнделікті ӛмірде де, әртүрлі музыка сабақтарында да келесі музыкалық шығармаларды (А. Г. Гогоберидзе және В. А. Деркунская) қолдануға болады. Бұлар әрі классикалық музыка, 1970— 1980 жылдары балалардың классикалық музыкасына айналған, әрі жақсы эстрадалық музыка, балаларға арналып жазылған заманауи музыкалық шығарма болып табылады. Бұл шығармаларды тәрбиеші балабақшада күнделікті

режимдік сәттерді, балалардың ӛздік және ойын-сауық әрекеттерін ұйымдастыруда қолдана алады. Балалардың ӛмірінде музыканың белсенді жетекшісі бола отырып, тәрбиеші музыкалық құралдар арқылы тұлғаның жан-жақты дамуына ықпал етеді,сонымен қатар музыкант- мұғалімге музыкалық тәрбие үдерісін жүзеге асыруға кӛмектеседі. Аудиоаппаратураны, қажетті шығармалар жазылған ықшам дискілерді кеңінен қолдана отырып, заманауи жағдайларда оны жүзеге асыру күрделі болмайды.

«Песенка про зарядку» (Г. Гладков — Г. Остер); «В траве сидел кузнечик» (В. Шаинский —

Е. Карганова); «Неприятность эту мы переживем» (Б. Савельев — А. Хайт); «Непогода» (Н. Лев — М. Дунаевский)

Күндізгі ұйқы алдында « Колыбельная » (В. А. Моцарт); «Колыбельная Умки» (А. Флярковский — С. Свириденко); «Крошка Вилли- Винки» (М. Карминский — И. Токмакова);

Дене тәрбиесі: «Утренняя гимнастика» (В. Высоцкий); бейнелеу ӛнері: «Шелковая кисточка» (Ю. Чичков — М. Пляцковский); экологиялық тәрбие: «Кто же такие птички?» (А. Журбин — Б. Заходер), «Одуванчики» (В. Герчик — Р. Горская), «Доброе лето» (В. Иванникова — Е. Авдиенко), «Лесной колокольчик» (В. Иванникова — И. Башмакова) тіл дамыту: «Слова» (В. Шаинский —

дом» (И. Ефремов — Р. Сеф), «Птичий дом» (Д. Кабалевский — О. Высотская), «На даче» (В. Витлин — А. Пассова)

Ӛздік музыкалық әрекет барысында «Песенка крокодила Гены» (В. Шаинский — А. Тимофеевский), «Мишка с куклой пляшут полечку» (М. Качурбина — Н. Найденова), «Новоселье» (Е. Тиличеева — В. Семернин)

Мектеп жасына дейінгі баланың  эмоционалдық  тәжірибесін байытып және ӛзекті ету, ӛздерінің эмоциялық әсерлерін «бастан кешу» үшін, сондай-ақ баланың психологиялық ерекшеліктерін түсіну үшін тәрбиеші келесі шығармаларды қолдануы тиіс.

Қуаныш

П. И. Чайковский «Итальянская песенка»; С. С. Прокофьев. Симфония № 1 «Классическая» (1- бӛлім, үзінді ); Л. Бетховен. Симфония № 9 (4- бӛлім, үзінді ); И. Штраус-отец «Огонь молодости», галоп; Шампань- галоп; Э. Штраус «На всех парах», жылдам полька; В. А. Моцарт. Симфония № 40 (1- бӛлім )

Қайғы, мұң

А. Вивальди «Largo»; Л. Бетховен «Лунная соната» (1- бӛлім); К. Сен-Санс «Лебедь»; И. Брамс. Симфония № 3 (3-бӛлім); A. Дворжак. Симфония № 9 (2-бӛлім); Каччини«AveMarіa»; Ф. Шопен «Ноктюрн ми минор»

П. И. Чайковский. Увертюра к опере «Пиковая дама»; B. Моцарт «Реквием»; Л. Бетховен. Симфония № 5 (1-я часть)

Қорқыныш М. П. Мусоргский «Баба-Яга»; П. И. Чайковский.  Балет кӛріністері «Щелкунчик»; О. Респиги «Пинии Рима» (Пинии у катакомб)

П. И. Чайковский.  Балет кӛріністері «Щелкунчик» («Мыши и мышиный король»); А. Дворжак. Симфония

№ 9 (1- бӛлім)

Тәрбиеші бала мен музыка арасындағы байланыс неғұрлым тұрақты болса, соғұрлым оның эмоционалдық дамуы сәтті болатынын үнемі есте ұстау қажет.

балаларға үлкен әсер етеді деп есептеледі. Себебі вокалдық музыка музыкалық және әдеби мәтіндердің бірлігіне негізделген, ал бала музыкалық шығарманы үнемі нақты образдармен байланыстырады, сондықтан бұл оның музыкалық шығарманы түсінуін жеңілдетеді. Сонымен қатар, мектеп жасына дейінгі балалармен жұмыс барысында қолжетімділік тұрғысынан

бағдарламалық музыканы , яғни аспаптық музыканы қолданған тиімді. Мұнда  автор  шығарманың атауын айтады (қандай да бір жинақталған бағдарламаны меңзейді) немесе музыканы белгілі бір сюжетке, әдеби мәтінге арнап жазады, бұл музыкалық шығарманы саналы қабылдауға септігін тигізеді.

Сонымен   қатар,   мазмұнның   қол   жетімділігін   сыртқы   пәндік

бейнелерге сүйенетін, балаларға жақын (табиғат, ойын, ойыншық, ертегілер, жануарлар мен құстардың суреттеріне және т.б.) бағдарлама- визуалды бейнелерді ғана пайдалану деп түсінбеу керек . Ең алдымен баланың эмоционалдық мазмұнды қабылдау мүмкіндігіне, балалардың бастан кешіретін сезімдеріне сәйкестігіне баса назар аудару керек. Сондай-ақ, репертуардың қолжетімділігі талаптары оның кӛркемдік талабына қайшы келмеуі қажеттігі басым атап ӛтіледі. Г.А. Праслова репертуарға бірқатар талаптар қойды. Бұл - балалардың оң эмоцияларын тудыруға, музыкаға деген қызығушылықтарын қолдауға, музыкалық және эстетикалық қажеттіліктерін дамытуға бағытталған репертуардың

тәрбиелік бағыттылығы мен педагогикалық мақсаттылығы .

А. Г. Гогоберидзе және В. А. Деркунская бала -музыкалық іс- әрекеттің пәні деген тұжырымға сүйене отырып, репертуарға қойылатын талаптарды бірнеше қ а ғ и д а л а р м е н нақтылайды: музыкалық мүдделерді, балалар субмәдениетін ескеру;

МЕКТЕП        ЖАСЫНА        ДЕЙІНГІ        БАЛАЛАРДЫҢ МУЗЫКАЛЫҚ ҚАБЫЛДАУЫН ДАМЫТУ Ғалымдар адам сезім мүшелерін (үйрену, кӛру, есту және т.б.) қолданып үйренбес бұрын қабылдауға қабілетсіз деп санайды, ал қабылдау дегеніміз -перцептивтік әрекеттер жүйесі және оларды меңгеру оқу мен тәжірибені талап етеді. Сонымен бірге музыкалық қабылдаудың дамуы арнайы ұйымдастырылған іс-әрекеттерсіз (яғни, музыканы тыңдамай) мүмкін емес. Музыканы тыңдау әртүрлі формада: балалардың әртүрлі балалар музыкалық іс-шараларына, мерекелерге, музыкалық сабақтарға, күнделікті ӛмірде, отбасында және т.б. қатысуы барысында жүзеге асырылады.

Музыкалық шығармаларды қабылдау процесін ұйымдастыру б і р н е ш е к е з е ң д е р д і қамтиды (Л. А. Безбородова, А.Г.Гогобе Ридзе және басқалар):

екендігін атап ӛту керек, себебі музыкалық композицияны орындаушы әрі әңгімені жүргізуші музыка жетекшісі болады. Тәрбиеші балаларға қалай музыканы тыңдауға болатынын жеке бас үлгісімен кӛрсетеді және тәртіпті қадағалайды.

мектеп жасына дейінгі балалардың жасына байланысты жүзеге асырылады. Музыка мағынасы қатары дәйекті түрде күрделене түседі, сезімдер сан алуан болып, музыкада берілген ӛмір құбылыстарының шеңбері кеңейе түседі.

қабылдауды дамытуда маңызды рӛл атқарады деп есептейді. Мектепке дейінгі балалық шақта бұл даму

дидактикалық ойындарды меңгеру үдерісінде табысты ӛтеді, онда дыбыс үйлесімдігі, музыкалық дыбыстың қасиеттері талданады. Нәтижесінде дыбыстың динамикалық, жоғары биіктік, ырғақтық, тембр қасиеттері музыкалық кӛркемдік құралдарына қосылады. А. Г. Гогоберидзе және В. А. Деркунская мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық қабылдауын ұйымдастыру кезінде ұстануға қажетті бірқатар п р и н ц и п т е р д і ұсынады: Жоғарыда сипатталған әдістерден басқа, музыкалық қабылдауды дамыту үшін музыкалық топтамаларды жинақтау да тиімді (Н.Л.Гродзенская): вальстар, полькалар, тақырыптық бағдарламалар немесе «сезімнің жинақтарын» құру (Е. Ю. Юдина). Музыкалық қабылдауды дамытуда Д.Б. Кабалевский ұсынған ә д і с т е р д і қолдануға болады:

оралу; Л.А.Безбородова мен Ю.А.Алиев жалпы педагогикалық әдістерге ұқсас балалардың музыкалық қабылдау үшін назарын аударудың бірнеше әдістерін атап ӛтті: Бұдан   басқа,   авторлар   ӛнер   туындыларын   толық   музыкалық қабылдауға қажетті бірқатар ш а р т т а р д ы ұсынады:

балаларды музыкалық тәрбиелеудің теориясы мен әдістемесі: оқу құралы жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған.

Праслова Г.А.

Мектеп жасына дейінгі балаларды музыкалық тәрбиелеудің теориясы мен әдістемесі. — СПб.: Детство-Пресс, 2005.

Балабақшада музыкалық білім берудің теориясы мен әдістемесі. — М.: Просвещение, 1983.

бӛлім

Негізінде музыкалық білім берудің отандық жүйесінде ән айту жетекші орын алады. Бұл бірқатар себептерге байланысты

арттыруға ықпал етеді. Ой-ӛрісін кеңейтіп, қоршаған ортаға қатысты білім кӛлемін кеңейтеді. Баланың сӛздік қорын байытады, артикуляциялық аппаратты және сӛйлеуді жақсартады.

дамытуға, балалар ұжымын біріктіруге, ерік-жігерді тәрбиелеуге, ұқыптылыққа, шыдамдылыққа тәрбиелеуге кӛмектеседі. Әндерде белгілі бір мазмұн мен оған деген кӛңіл-күйдің берілетіндігі

адамгершілік дамуға ән салудың әсері бар екенін кӛрсетеді. Ән әндерде берілетін кӛңіл-күйді бастан кешіру қабілетін тудырады. Ән  салу  мектепке  дейінгі  жастағы  балалардың  денесін  нығайту құралы        ретінде        қарастырылады.        Бұл        дұрыс        тыныс        алуды қалыптастырады,        ӛкпені        және        дыбыстық                аппаратты        күшейтеді. Дәрігерлердің айтуынша,  ән айту - тыныс алу гимнастикасының ең жақсы түрі. Ән айту әрекеті дұрыс мүсіннің қалыптасуына ықпал етеді. Музыкалық  психология  саласында  ән  айту  түрлі  эмоционалдық жағдайлардың пайда болуына әсер ететін музыка терапиясының бір

түрі болып табылады.

Дәстүр бойынша, мектепке дейінгі жастағы балаларды ән салуға ү й р е т у м і н д е т т е р і (А. Н. Зимина, О. П. Радынова және басқалар) тӛмендегідей:

Психологтар мен педагогтар баланың ән айту әрекеті ерте жаста туындайды деп санайды (В. Петрова және т.б.). Ӛмірінің

алғашқы жылында дауыстар мен вокалдық реакциялар пайда болады, мұны ғалымдар ән айту мен сӛйлеумен байланыстырады. Бірінші жыл соңында бала ең қарапайым 2- 3 дыбыстық әуенді қайталай алады .

пайда болады. 1 жас 8 айдан 1 жас 10 айға дейін оның қосылып ән айтуы, жеке буындарды әндетуі, ал 1 жас 10 айдан дейін 2 жасқа дейін әуенді қайталауы байқалады.

дәлірек шығарады, әндерді таниды, оның мазмұны, музыкасының сипаты туралы әңгімелей алады. Балалар қысқа тыныс

алады, сондықтан кӛптеген сӛздерді олар ыңылдап айтады. Егер музыкалық білім бойынша жұмыс жүйелі түрде жүргізілсе,  үшінші жыл соңында бала

балалар интонациялы түрде дәл және эмоционалды түрде қарапайым әндерді орындай алады. Есту назары тұрақсыз болса да,

таныс әндерді біле алады . Олар жұмыс істеуге қабілеттірек, бірақ дауыстары әлі қалыптаспаған, тыныс алуы үстіртін және бірқалыпты емес. Сондықтан, квинта (

Ӛмірінің бесінші жылында балалардың назары тұрақтанады, қабылдауы жақсарады. Әннің мазмұнына жауап беру қабілеті артады, ырғақтық пішінді, дыбыстың тембрін, дыбысталу күшін түсінеді. Балалар

, олардың мәнерлі интонацияларын жеткізуге тырысады. Сондықтан әндердің музыкалық тілі кӛркем және әртүрлі болады. Ән айту мүмкіндіктері артып, тыныс алу тереңірек және ұзағырақ болады.

Алты жастағы балалардың белгілі бір музыкалық тәжірибесі бар. Ән, музыка, би шығармашылықтары элементтері пайда бола бастайды. Әндер мен аспаптық музыкалық шығармаларды

дауыс ауқымы кеңейеді. Жоғарылық, тембр, дыбыс күші туралы түсініктер жүйесі қалыптасады. Балалар алдына қойылған мақсатын біледі, оған жету үшін іс-әрекеттердің тәсілдері мен тәртібін ойластырады. Ән салуда, музыкалық ойындарда балалар

, дыбыстарды тӛмендету мен кӛтеруді, жоғарылығы және ұзақтығы ӛзгеше дыбыстарды, ән айтудағы қарқынның ӛзгеруін ажырата алады. Балалардың

до

бірінші октавадан ре

дами бастайды. Қалыптасқан сӛйлеу әрекетінің арқасында балалар әндердің мазмұны туралы ӛз пікірін еркін білдіре алады.

Ән салу әрекетінің қолжетімділігіне қарамастан, мектепке дейінгі

баланың ән айту саласындағы мүмкіндіктері ӛте шектеулі екенін есте ұстау керек. Оның ӛте нәзік дауыс аппараты оның бүкіл организм секілді үздіксіз ӛседі. Балалардың дауыс шымылдығы қысқа және  жұқа,  таңдайы белсенді емес, дауыс шымылдығы мен кӛмейі ересектердікіне қарағанда 2- 3,5 қысқа. Балалардың ӛкпесі кішкентай, бұл баланың тыныс алуына, оның дауысының күшіне әсер етеді. Нәтижесінде, баланың дауысы, әсіресе, кішкентай мектепке дейінгі жастағы баланың дауысы жоғары, жеңіл, қатты, бірақ ӛте әлсіз болып келеді.

(кеңірдек пен бронхтың қуысы) болады. Мектепке дейінгі жастағы балаларда бас резонаторы басым болады, ал дауысқа қанықтық беретін кеуде қуысының резонаторы (ересектердің ән айтуына тән), әлсіз дамыған. Мектепке дейінгі жастағы балалар, әдетте,

фальцетпен ән айтады. Фальцетпен ән айту тембрсіз, кез келген қанықтылық ән айту дегенді білдіреді. Мектеп жасына дейінгі балалардың бұлшықет күші бұрынғысынша ӛте әлсіз және ән салу барысында оның маңызды бӛлігі қоршаған ауаның инерциясын жеңуге жұмсалады. Сондықтан сіз баланың дыбысын күшейтуін талап ете алмайсыз. Дауысқа күш түсу жеңілдіктің жойылуына әкеп соқтырады, жағымсыз тамақтық сипатқа ие болады және айқайға айналады. Сонымен қатар, қатты дауыстап ән айту, дауыстап сӛйлесу дауыс шымылдығын бұзады, дауыстың бұзылуына әкеледі, есту деңгейін тӛмендетеді. Табиғи дауысымен ән салу (фальцет) жоғары күш түсу мен күшейтілген дыбыстан қорғайды. Кеуде дыбысына келетін болсақ, дыбыстың арқасында кӛптеген дауыстар естіліп, күшейе түсуі мүмкін, оның қалыптасуы тіпті ересек мектеп жасындағы балалар үшін де мүмкін емес. Мектепке дейінгі жастағы балалардың дауыстарының ауқымы (тӛменгі және жоғарғы дыбыстар арасындағы қашықтық) да аз. Зерттеу деректері бойынша (Н.А. Ветлюгин, А.И.Катинене және т.б.) балалардың дауысы босаңқы, әрине, бірінші октаваның ре

си шегінде болады. Бұл диапазонда балалар таза ырғақпен, емін-еркін және әдемі түрде әндетеді. Мысалы, Н.В. Ветлюгинаның деректері тӛмендегідей:

дауысының үш табиғи түрге бӛлінетіндігін кӛрсетеді: жоғары, орта және тӛменгі. Олардың әрқайсысы ӛзіне тән тембрлік бояуымен, дауыс жоғарылығы диапазонымен ерекшеленеді.

Еркін дыбыс аймағы жоғары дауысты балаларда дауыстарында бірінші октаваның ре

ля

диапазоны қолданылса, орташа дауыстарда бірінші октаваның до

до

Осыған        байланысты,        автор        балалардың                ән        айту        дауысын қалыптастыру жұмыстарын  жасӛспірімдердің  мектеп  жасына дейінгі кезеңдерінде бастау керек екенін, бірақ дауыстардың табиғи түрлеріне сәйкес ӛте мұқият және біртіндеп жүргізілуі қажет екендігін  атап ӛтеді Жоғарыда        айтылғандар        мұғалімнің        басты        міндеті

баланың дауысын және есту қабілетін қорғау екенін айтуға мүмкіндік береді. Бұл  үшін  баланың  дауысын  және  есту  қабілетін  қорғауға                септігін тигізетін

■ + 18 ° C тӛмен температурада және 40-60% жоғары ылғалдылықта ашық ән айтпау.

Балалардың дауысын қорғау балалардың ән айту жасына жету мүмкіндіктеріне сәйкес келетін музыкалық репертуардың мұқият іріктелуі арқылы жүзеге асырылады. Репертуар таңдау мүмкіндігі, әсіресе, жоғарыда кӛрсетілген баланың дауыстық аппаратының ерекшеліктеріне байланысты ән айтуда шектеледі. Балалар әуеннің күрделі ырғақтық бейнесін қайта дыбыстау қиын, мектеп жасына дейінгі балаларда сӛйлеудің қарапайым фонетикалық және лексикалық мүмкіндіктері аз. (О.П. Радынова және т.б.). Кӛркемдік талаптары мен балалар әндерінің репертуарына қолжетімділікке қосымша бірқатар т а л а п т а р қойылды (Н.А.Ветлюгин, А.Н. Зимина және басқалар):

мәтіннің мазмұнына қатысты танымдық болуы керек; Ән  репертуарына  в  о  к  а  л  д  ы  қ  талаптар  да  қойылады (Н.А.Ветлугина, А. Г. Гогоберидзе және т.б.):

Балалар музыкалық репертуары жӛнінде сӛз қозғай отырып А.Г.Гогоберидзе мен В.А.Деркунская біздің еліміздің музыкалық мәдениетіне балаларға арналған музыкалық шығармалардың бірегей жинағы (В.Шаинский, Г.Гладков, Е.Крылятова және т.б.) бар екенін, бірақ бұл репертуардың кӛптеген жылдар бойы жаңартылмағандығын айтады. Заманауи авторлар ұсынған музыкалық шығармалар балалардың айтуына қиын. Педагог-музыканттар әртүрлі жастағы балаларға арналған шеберліктің талаптары мен қолжетімділігі - халықтық фольклор -

балаларға арналған әндер ,

Бұл халық әндерінің музыкалық аспаптың сүйемелдеуінсіз дауыспен айтуына байланысты. Сондықтан, олардың кӛбі баланың дауысы үшін қолайлы, балалар оларды оңай үйреніп, таза түрде, ешқандай сүйемелдеусіз орындалады. Орыс ән мәдениетіне синтетикалық, таңғажайып, ойын-сауық, шығармашылық бастама тән сипатталады. Сондықтан мектеп жасына дейінгі балаларды күнделікті ән мен ойнау дәстүрлері, күнтізбелік- салтанатты мерекелер арқылы ән айтуға үйретуге болады. Сондықтан орыс фольклорының ән жанрлары мектеп жасына дейінгі балалар шығармашылығының негізіне айналуда. Оларды әртүрлі ӛмірлік жағдайларда- сыныпта, күнделікті ӛмірде, жеке ән салу әрекеттерінде, балабақшаның кез келген тобында ойын қою барысында музыка мұғалімі де, тәрбиеші де қолдана алады. Бұл баланың ән салу әрекетін, әсіресе, жеке ән салу әрекетін ынталандырады, музыкалық тәжірибе жинақтауға ықпал етеді

Топта ән айту қызметін ұйымдастыру үшін (ойынның бӛлігі немесе жеке әрекеттің құрамды бӛлігі ретінде т.б.), В.Шаинскийдің, Г.Гладковтың, Е.Крылатовтың және басқалардың әндері сәтті қолданылуы мүмкін.

Бала даусын қорғау ән айтуға дұрыс үйретуді қарастырады.

Ән салу қызметін дамытудың үш жастық кезеңі бар: 3 жасқа дейін, 3-тен 5 жасқа дейін және 5-тен 6 (7) жасқа дейін.

Алғашқы жас кезеңінде сәбилер музыкалық әсерді, сенсорлық-есту және ырғақты түсініктердің, әнді дауыспен дыбыстау тәжірибесін жинайды. Екінші жас кезеңінде есту қабілеті және дауыс, музыка және қозғалыс үйлеседі

5- тен 6—7 жасқа дейін тәжірибелік іс-әрекеттер музыка туралы біліммен нығайтылады және байытылады, ән айтуға және жалпы музыкаға деген эстетикалық қарым-қатынастың элементтері қалыптасады және кӛріне бастайды (О. П. Радынова және т.б.).

дағдыларын меңгеру арқылы дауыс аппаратының қойылуын қарастырады. Бұл кезекте, ән салу дауысымен жұмыс басынан

байланысқан деген пікір қалыптасқан. Осылайша, дұрыс дыбыс жасау, тыныс алу, ән салу кезіндегі дикция балалардың дауыс ырғағы тазалығының дамуына ықпал етеді. Сондықтан олармен   бір мезгілде

дауыстың дұрыс ән салу дыбысының қажетті шарты болып есептеледі, бұл — ән айту кезіндегі дұрыс тұрыс. Бұл денені және басты тіке ұстау тыныс алу мүшелеріне де, дауыс аппаратында да ерікті қозғалысты (терең тыныс алуды, дем шығаруды) қамтамасыз етумен байланысты.

(сӛздерді дұрыс және дәл айтуына) әннің мәнерлі орындалуы да, дәл ырғақты ән айтуы да, ән мен дауыс сазы дыбысталуының сапасы және сәндігі де байланысты. А. Н. Зимина дауыс ырғағымен жұмыс балабақшада сӛйлеу қабілетін дамыту бойынша барлық жұмыспен байланысты екенін атап ӛтті. Осы кезекте, ауызекі сӛйлеуде қолданылатын ережелер, әдетте, ән салу дикциясында да пайдаланылады. Сонымен бірге, сӛздер ән салуда айтылғанда

дауысты дыбыстардың айтылуына ерекше мән беріледі, ӛйткені олардың созылыңқы айтылуы ән салудың негізі болып табылады. Сондай-ақ, ән салу кезінде, дауыстың  дауысты дыбыстардың дыбысталуында анағұрлым аз кедергі келтіру үшін

дауыссыз дыбыстарды белсенді, анық, нақты және тез айту да маңызды (әсіресе, сӛздердің соңында).

, әннің музыкалық образын түсіну жақсы ырғақтың, анық ән салудың маңызды шарты болып табылады деген пікір қалыптасқан. Вокалды педагогикада дикцияның анықтылығы жұмыстың сапасына, артикуляциялық аппараттың қозғалғыштығына тәуелді болады деп айтылған. Тӛменгі жас топтары үшін дикция мен артикуляцияны дамыту жұмысы ерекше маңызы, ӛйткені онда сӛйлеуінде кемістігі бар балалар жиі кездеседі. Бұл кезекте, басынан сӛйлеу кемістігін жеңу, содан соң дауысты дыбыстарды және дауыссыз дыбыстары бар буындарды түзеу жаттығуларын пайдалану ұсынылады (О. П. Радынова және т.б.).

Тыныс алу ән айтуда ерекше маңызды. Дұрыс тыныс алуға (қалыпты, бірақ белсенді) келесі тәуелді болады: Балалардың сӛздің ортасында емес, әнді айтпас бұрын және музыкалық фразалардың арасында тыныс алуын бақылау маңызды. Баланы тынысты теңгерімді пайдалануға және оны ән айту барысында басқаруға үйрету керек.

Дыбысты құрау

Вокалды екпіннің тазалығы әуеннің интонациялық тұрғыдан дәл айтылуына тәуелді. Бұл ең күрделі ән айту дағдысы. Ол музыканы түйсікті ұғыну қабілетінің дамуымен, әуеннің тұрақты дыбыстарға тартылыс сезімімен, әуенді жоғары дыбыстық келбетті кӛрсетумен байланысты.

Нашар дауыс екпінінің келесі себептері бар:

Бұл кезекте, нашар дауыс ырғағының себептері физиологиялық патологиямен байланысты болса, кӛптеген балалар үшін таза дауыс ырғағы мәселесі, әдетте, тиімді жүйелі жұмыс жасаған жағдайда ғана шешіледі. Дауыс ырғағының жиілілігі вокалды дағдылардың  дамуымен, әуенге кӛңіл аудару қабілетімен және баланың музыкалық айналасымен де анықталады.

Ансамбльді сезу (таза, келісілген унисонды ән айту, дыбыстың үйлесімдігі) ӛз-ӛзін және басқаларды тындау және ӛзінің ән айтуын хормен үйлесе алу, дауыстың басқалардан ерекшеленбеуін қадағалау қабілетінен кӛрінеді, бұл есту түйсігін талап етеді. Ансамбль сезімі баланың музыкалық тәжірибе жинау барысымен біртіндеп пайда болады, осылайша Г. А. Праслова

кіші жас тобында балалар мұғалімге қосылып немесе сәл кешігіп, бір-бірін озбауға және бір-бірінен қалып қоймауға тырысып, әннің жекелеген сӛздерін қатты дауыстап айтпай, бірлесіп бір қарқынмен ән айтуға үйренеді деп айтты.

ансамбльді ән айту дағдысы қарқынды жеделдете және баяулай, дыбысты күшейте және бәсеңдете отырып, келісіп ән айту қабілетінен байқалады.

Вокалды-хор дағдыларын дамыту үшін салыстыру, орындау мысалдарын кӛрсету, баланың музыкалық ойлау қабілетін белсендіретін, бейнелі есті дамытатын және нәтижесінде осы дағдыларды меңгеруге кӛмектесетін, музыканың сипаты туралы әңгімелесу тәсілдерін пайдалану мақсатты болып табылады. Е. Дубровская саналы және мәнді орындауға жәрдемдесетін, балалардың ән айту қызметіне қызығушылықты оятатын бірқатар әдістемелік тәсілдерді ұсынады:

пайдалана алады, бұл музыкалық жетекшіге мектепке дейінгі жастағы балалардың ән айту дағдыларын дамытуда едәуір кӛмек кӛрсетеді. Осылайша, мысалы, тәрбиеші балалармен эмоциялылықты, әуенді шығармашылықты, әуенді таза ырғақпен айту қабілетін дамытуға жәрдемдесетін «Ӛрмекші мен маса» әуенді ойын драматизацияны ұйымдастыра алады:

Паркетте масаның сегіз сыңары биледі. Ӛрмекшіні кӛріп, құлап түсті. Тапсырма барысында балалар дауыс ырғағын бір дыбыста ұстауға, әннің сипатын кӛрсете отырып, анық ән айтуға үйренеді.

балаларға «Бұзылған теледидар» ойынын ұсынуға болады, оны барлық топпен бір мезгілде ӛткізу тиімді болып табылады. Ойынды бастамас бұрын, балаларды мәнерлі ән айтуға икемдеу керек, олар теледидардан баяндап жатқанын елестету керек, бірақ техникалық себептерге байланысты теледидар бұзылды (дауысы шықпай қалды). Аналар мен әкелер, әжелер және т. б. балаларды теледидардан қарап, дыбыссыз, балалардың артикуляциясы, мимикасы және кӛңіл-күйінен ән не туралы екенін түсініп, сӛздерді түсінуі керек.

Тәрбиеші «Шар»  атты жаттығудың кӛмегімен балалардың демін дұрыс бӛле алады, диафрагма бұлшық еттерін дұрыс босата алады, динамикалық есту түйсігін дұрыс дамыта алады . Тыныш әуен шығып жатыр. Балалар қысқа дем алып және шығарып «шарды» жарылғанша үрлейді (демді қолымен тексереді). Мықты үлес — дем алу, әлсіз — демді шығару, музыка неғұрлым қатты болса, шар соғұрлым үлкен болады. Бастапқыда дем алу қысқа болады, ӛйткені

шар кішкентай, содан соң үлкейе түседі.

Әнмен жұмыс істеу үш кезеңнен тұрады:

, онымен танысу жұмысы іске асырылады. Бұл кезекте, оны орындау сапасы, оның мәнерлілігі ерекше маңызды. Мақсаты - балаларды қызықтыру, шығарманың мазмұнын ашу, мәнерлілік құралдарын және оны ӛз орындауындағы тәсілдерді анықтау.

, мәнерлілік құралдар пайдаланылады, олардың кӛмегімен мұғалім балаларға музыкалық шғарманың мазмұнын ашады, мәнерлі орындауға икемдейді.

үлкен мән беріледі, ол кӛрнекі және сӛздік тәсілдермен нығайтылады, ӛйткені мұғалімнің әнді жақсы орындауы, кӛрсетуі және бейнелі салыстыру шығармамен жұмыс жасаудың осы кезеңінде ӛте қажетті болады. Жаттығулардың рӛлі маңызды, ӛйткені орындау тәсілдерін пысықтау керек, әуеннің күрделі үшінділерімен жұмыс жасау керек. Бірнеше сабақтан кейін жоғалатын әуенге деген қызығушылықты қолдау үшін әртүрлі педагогикалық тәсілдерді пайдалану керек. Мысалы, ән айтуды басқа музыкалық қызметпен байланыстыру: қозғалыстармен, музыкалық аспаптарда ойнаумен, сондай-ақ ойын жағдайларын жасау да, музыкалық-дидактикалық  ойындарды, мәселелік тапсырмаларды қолдануда маңызды болып табылады. Әнмен жұмыс жасауға қызығушылықты барлық кезеңдерде қолдау мұғалімнің негізгі міндеттерінің бірі болып табылады, ӛйткені тек эмоциялық тұрғыдан сәнделген қызмет ғана оқыту және дамыту үрдісін анағұрлым тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Танымал педагог-музыкант Н. А. Метлов балалардың әуенді меңгеруі кӛп дәрежеде балалардың оны топта тәрбиешімен бірге айтуына  байланысты  деп  санайды.  Егер  тәрбиеші  балалардың  әнге

деген қызығушылықтарын қолдаса, оны балалармен сабақтан бос уақытында бірге айтса, ән тезірек жатталады. Сонымен қатар, әнді музыкалық аспаптың сүйемелдеуінен гӛрі дауыстан есте сақтау балаларға анағұрлым жеңіл болады. Бұл ересектің ән айтуында балалардың дауысында болатын дыбыстардың болуымен түсіндіріледі, ал музыкалық аспаптың дыбыстарында олар болмайды.

, музыкалық- шығармашылық образды қайта жасау, әнді эмоциялық тұрғыдан анық орындау жұмысы іске асырылады. Бұл кезекте,

драматизация тәсілін пайдалануға, оны «рӛлдермен» орындауға болады . Тәрбиешінің сабақта ән айту қызметін іске асырудағы рӛлі келесіден байқалады. Балаларға кедергі келтірмес үшін әндетуге, сондай-ақ жылдам сауалнамалық жаттығуларға тәрбиеші қатыспайды. Жаттығуларды орындау үшін балаларды топтарға бӛлсе, тәрбиеші топтың біреуімен бірге ән салады (А. Н. Зимина).

Тәрбиеші дұрыс артикуляцияны және айтылуын кӛрсете отырып, балалармен бірге айтады. Балалармен сӛздерді музыкасыз жаттауға болмайды

Басында әнді балалармен бірге айтады, 4- 5 сабақта қиын жерлеріне ғана қосылады, «дауыссыз» айтса да болады — артикуляциялық тұрғыдан, басымен басталуына белгі береді

3-кезең

Әнді орындау

Тәрбиеші балалармен қосылып ән айтпайды, ӛйткені осы кезеңнің міндеті ересек дауыстың қолдауысыз ӛз бетімен,

эмоциялық тұрғыдан анық айту болып табылады.

Балалар әнді ӛз бетімен бастауы керек, барлық динамикалық реңктерді орындауы керек, ән айтуды уақытында аяқтауы керек. Кіші жас тобындағы балалармен ән айту бұған жатпайды, бұнда хор қызметінің тәжірибесі әлі жиі қалыптаспаған болады және оларға ересектің кӛмегі қажет болып жатады.

Балалардың ойынға, дербес қызметке ән қосу сәтті жұмыстың кӛрсеткіші бола алады.

ретінде жаттаған әндердің санын емес, балалардың  музыкалық  қабылдауын, олардың әдемі, анық ән айтуын, оған деген махаббатын және оған деген қажеттілікті атап ӛткен жӛн (Г. А. Праслова және т.б.).

8.2

8.2.1. Музыкалық-ырғақтық қозғалыстар мектепке дейінгі жастағы балалардың музыкалық қызметінің тҥрі ретінде

Ритмика бала үшін ойын, эмоцияны білдіру мүмкіндігі, энергиясын жұмсау, қызмет түрлерінің ең тартымды түрлерінің бірі болып табылады, сондықтан онымен айналысу оның дамуы мен тәрбиесіне оң ықпал етеді. Осы қызмет түріндегі жұмыстың мазмұны ритмика музыканы (ән айтуды), қозғалыс пен сӛзді біріктіретін қызметтің синтетикалық түрі болуымен байланысты, оның негізінде музыка жатыр, ал қозғалыс музыкалық образды білдіреді және музыкалық мәнердің негізгі құралдарын нақтылайды. Кӛркем образдың, кӛңіл-күйдің және орындау сипатының бірлігімен қатар, музыка мен қозғалыс бір-бірімен тығыз байланысты: бұл ӛнердің уақытша түрлері. Олардың кӛп ортақ ӛлшемшарттары бар. Осы мәселені талдай отырып, музыкалық-ырғақтық тәрбиенің мәселелерімен айналысатын педагог-музыкант А. И. Буренина келесілерді жатқызады:

Қозғалыс жылдамдығы

Екіүлестік метр – қадамдар Үшүлестік метр - айналу

Қарқын

Метр (қатты және жұмсақ үлестерді ұйымдастыру)

Музыка дыбысталуының басы және соңы

Қозғалыс амплитудасы және қарқындылығы

19-сызба

Бұл кезекте, ритмика қызметтің синтетикалық түрі  болғандықтан оны іске асыру барысында

қозғалысқа мағына беру үшін маңызы ерекше. Осындай композициялар зор эмоциялық реакцияны тудырады және қозғалысты, қосылып айту, бірге билеу ниетін белсендіреді. Сондықтан ритмика

тәрбиеге, байланысқа бейімділікке жәрдемдеседі.

Соңғы уақытта мектепке дейінгі ұйымдарда ритмиканы балалардың дене тәрбиесінің дәстүрлі емес құралы ретінде жиі пайдалына бастады. Баланың қозғалыс арқылы әлемді тануы да баршаға мәлім. Демек, ойында, биде әртүрлі қозғалысты орындай отырып, балалар

қызметі

туралы танымдылықтарын тереңдетеді. Музыканы әсем кӛрсету тәжірибесін жинау отырып, бала әртүрлі іс-қимыл қабілетімен қатар, музыканы

шығармашылық тұрғыдан түсіну тәжірибесін меңгереді, оны эмоциялық-тән тұрғысынан білдіреді. Бұл оған кейін кӛркем- шығармашылық және  спорт қызмет түрлерін меңгеруде кӛмектеседі. Сонымен қатар, бала күрделі сезім әлемін және музыка образдарын сезініп, әдемілік әлеміне ортақтасады, тәнмен сезу, кӛзбен кӛру және эмоциялық деңгейде

музыкалық мәнерлік құралдарының ерекше тілін меңгереді.

Осылайша, музыкалық-ырғақтық тәрбие музыкалық қызметтің негізгі түрлерінің бірі болып табылады, оның мектепке дейінгі жастағы балаларға жан-жақты ықпалы оның тиімділігі болып есептеледі:

Осыған байланысты А.И.Буренина қозғалыс психикалық үрдістердің «кӛзге кӛрінетін айсбергі» болып табылатынын атайды. Музыка қосылған қозғалыс реакциясы арқылы баланың музыкалық, психомоторлық дамуының деңгейі туралы айтуға болады. Айтылғанға сәйкес музыкалық-ырғақты тәрбиелеу үрдісінде келесі міндеттер шешіледі деп тұжырымдауға болады (А. Н. Зимина, М.Л.Палавандишвили және т.б.):

«ӛзінің» биін ойлап табу;

(дыбыстың күші, қаттылығы) ерекше маңызды. Мысалы, музыкалық шығарманың қарқынына қатысты бала тез немесе баяу қозғалады және т. с. с. Зейінді, ақыл-ойды, музыкалық қабілеттерді, ең алдымен, ритм сезімін, сондай-ақ қимыл әсемділігін және мәнерлілігін дамыту міндетін қойған швейцариялық педагог және композитор Эмиль-Жак Далькроз (1865—1950) алғаш рет динамиканы қарастырып, оны музыкалық тәрбиенің тәсілі ретінде негіздеді. Ырғақты жаттығулардың кешенінде Далькроз музыканы негіз ретінде бӛліп кӛрсетті, ӛйткені онда ұйымдық қимылдың мінсіз бейнесі бар: музыка қимылды реттейді және уақыт, кеңістік пен қимылдың арасындағы арақатынас туралы нақты түсінік береді. Қимылға болса, қосалқы рӛл беріледі. Ол музыкалық бейненің қабылдау, түсіну және меңгеру

ретінде қарастырылады. Бұл музыка жай ғана сүйемелдемей, оның түйінін анықтайтынын білдіреді, яғни ол келесіге сәйкес келу керек: Бұл кезекте, музыкалық мәнерлілік құралдарының алмасуы қимылдың сипаты, бағыты, оның кернеулілігі, жылдамдығы, амплитудасы арқылы беріледі. Осы ережелер физиология, психология, музыкатану ғылымының ғылыми деректері негізінде отандық ғалымдар мен педагогтардың еңбектерінде бұдан әрі пысықталды және біздің елімізде балалардың музыкалық- ырғақты тәрбиеге негіз болды (А. И. Буренина және т.б.).

Бұл кезекте, қабылданған музыкаға қимыл-қозғалыстың реакциясы оны тереңірек қабылдауына ықпал етеді. Бұл психологиялық ғылымның деректері бойынша (В.М.Бехтерев, И. М. Сеченов, Б. М. Теплов және т.б. музыканың бала ағзасының жалпы функционалдық қызметіне ықпалы онда қимыл- қозғалыс  реакциясын  оятатуымен  түсіндіріледі.  Ұлт  осы  феноменге

бұдан  бұрын  назар  аударған,  бұл  «гусли-само-гуд»  образы  түрінде фольклорде кӛрініс тапты.

Бұл кезекте, тұтас музыкалық бейне әртүрлі әсем құралдармен — әртүрлі қимыл-қозғалыстармен кӛрсетіледі: дене шынықтыру жаттығуларының саласынан, сюжеттік драматургиядан (ойын бейнелерін сахналау, сюжеттік желісін дамыту), бимен (ұлттық би және заманауи балет элементтері).

эмоциялық ілтипатты, музыкалық бейнелердің, олардың сипатының ауысуына, шығарма құрылымындағы бӛлімдердің, фразалардың алмасуына, сондай-ақ метро ырғақты, динамикалық, қарқынды ӛзгерістерге реакциясын дамытуды қамтиды, бірақ бұл кезекте балалардың қимыл-қозғалыстарды орындау кезінде мәнерлілікке қол жеткізу де маңызды болып табылады.

Музыкалық қызметтің кез келген түрінде сияқты музыкалық- ырғақты қимыл-қозғалыстың сипаты баланың жас дамуына байланысты ӛзгереді (Н. А. Ветлугина, А. Н. Зимина және т.б.).

баланың музыкалық-ырғақты қызметі музыканың дыбысына импульсивтік реакциясынан кӛрінеді, еліктеумен ерекшеленеді. Қозғалыс реакциясы түрінде музыкаға

Екінші және үшінші ӛмір жасындағы балалар қуана-қуана қозғалады, билейді, бірақ бұл ойынды, биді орындау емес, тек осы үрдіске

жартылай қосылу ғана болып табылады. Кейіпкерлер қимылының сыртқы кӛрінісін ойында кӛрсете отырып, олар олардың әртүрлі мінезін кӛрсетуге тырысады,

жекелеген қимылдарды тұтасқа байланыстыруға қиналып, оларды орындай алады, қимыл- қозғалыстары нақты емес және мәнерлі емес болады, ӛйткені олардың үйлесімдігі әлі де онша дамымаған. Балалар бір-бірімен ӛзара қарым- қатынас мүлдем жасамайды. Олар

шығарма бӛлімдерінің ауысқанын ести алады (әсіресе, қарама-қарсы бӛлімдерді) және осыған сәйкес қимылдарын ӛзгерте алады, бірақ әлі де ересектің кӛмегімен ғана, метрикалық  лүпілді сезе алады және

ӛмірінің тӛртінші жылында қозғалысты ӛз бетінше меңгеруге және орындауға, оларды екі бӛлікті музыкалық шығармаға

сәйкес ӛзгертуге, музыка дыбысының басталуы мен аяқталуына жауап беруге және қарапайым қозғалыстарды орындауға қабілетті болады

ре- акциялар мінсіз емес, балалар кеңістікте нашар бағдарланады, ұжымдық әрекеттерге қиындықпен қосылады. Балалар шапалақтап ұрған